Wikipedia avwiki https://av.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B5%D1%82%D3%80%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D0%B3%D1%8C%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%80 MediaWiki 1.47.0-wmf.18 first-letter Медиа Хъулухъалъулаб БахӀс ГӀахьалчи ГӀахьалчиясул бахӀс Википедия Википедиялъул бахӀс Файл Файлалъул бахӀс MediaWiki MediaWiki-ялъул бахӀс Халип Халипалъул бахӀс Кумек Кумекалъул бахӀс Категория Категориялъул бахӀс TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 1434 101398 100699 2026-09-07T13:24:23Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101398 wikitext text/x-wiki {{Хъвадарухъан | цӀар = ХӀамзатил Расул | сурат = | сурат_кӀодолъи = | тӀубараб_цӀар = | гьави = 8 сентябр 1923 | гьавураб_бакӀ = [[ЦӀада]], [[Хунзахъ мухъ]], [[Дагъистаналъул Автономияб Советияб Социализмаялъул Республика|ДАССР]], [[РСФСР]], [[СССР]] | хвей = 3 ноябр 2003 (80 сон) | хвараб_бакӀ = [[Москва|Москов]], [[Россия]] | вукъана = Таргъуялъул басриял хабзал | ватӀанчилъи = {{Флагификация|СССР}}<br>{{Флагификация|Россия}} | миллат = [[Аварал|Авар]] | эмен = [[ЦӀадаса ХӀамзат]] | эбел = | лъади = | лъимал = | гӀагарлъи = | лъайщвей = Адабияталъул институт, А. М. Горькиясул цӀаралда бугеб | алма_матер = | пиша = {{flatlist| * ШагӀир * прозачи * публицист * жамгӀияв ва сиясияв хъулулухъчи * таржамачи}} | гьунаралъул_сонал = 1932–2003 | мазгьаб = Социалитикияб реализм |жанр = {{flatlist| * шигӀру * поэма}} |асаразул_мацӀ = [[Авар мацӀ|Авар]] |машгьурал_асарал = {{plainlist| * [[МагӀарул гимн|МагӀарулал]] * [[ХъахӀал къункъраби]] * [[Дир Дагъистан]]}} |дебют = 1943 сон — авар мацӀалда тӀехь |премиял = {{шапакъатазул мухъ | {{Ленинилаб премия|1963}} | {{Сталинилаб премия|1952}} | {{Горькиясул цӀаралда бугеб премия|1980}} }} {{шапакъатазул мухъ |[[Файл:Медаль_«За_заслуги_перед_Республикой_Дагестан».png|25px|ДАССР-алъул пачалихъияб премиялъул лауреат]] |[[Файл:Медаль_«За_заслуги_перед_Республикой_Дагестан».png|25px|ГӀумарил Батирайил цӀаралда бугеб ДАССР-алъул пачалихъияб премиялъул лауреат]] |[[Файл:Медаль_«За_заслуги_перед_Республикой_Дагестан».png|25px|СтӀал Сулеманил цӀаралда бугеб ДАССР-алъул пачалихъияб премиялъул лауреат]] |[[Файл:Медаль_«За_заслуги_перед_Республикой_Дагестан».png|25px|ЦӀадаса ХӀамзатил цӀаралда бугеб ДАССР-алъул пачалихъияб премиялъул лауреат]] }} | шапакъатал = {{шапакъатазул мухъ |{{Нилъ ва КвартӀа медал|1974}} }} {{шапакъатазул мухъ |{{Мукъадасав апостол Андрей ТӀоцевеахӀарасул орден (Россиялъул Федерация)|2003}} }} {{шапакъатазул мухъ |{{ВатӀаналъе хӀалтӀухъ орден 3 даражаялъул|1999}} }} {{шапакъатазул мухъ |{{Ленинил орден|1960}} |{{Ленинил орден|1973}} |{{Ленинил орден|1974}} |{{Ленинил орден|1983}} }} {{шапакъатазул мухъ |{{Октябралъул Революциялъул орден}} |{{ЗахӀматалъулаб БагӀараб Байрахъалъул орден|1967}} |{{ЗахӀматалъулаб БагӀараб Байрахъалъул орден}} |{{ЗахӀматалъулаб БагӀараб Байрахъалъул орден}} }} {{шапакъатазул мухъ |{{Халкъазул Гьудуллъиялъул медал|1993}} |{{1941-1945 КӀудияб ВатӀанияб рагъулӀ бахӀарчияб захӀматалъухъ медал}} }} {{шапакъатазул мухъ |{{Меседид нухиялъул орден (Гуржия)}} |{{Кириллил ва Мефодийил орден}} }} | lib = | викитека = | викигъамас = | викицитата = }} '''ХӀамзатил Расул''' ([[8 Сентябр|8 сентябр]] [[1923 сон|1923]], [[ЦӀада]], [[Хунзахъ мухъ]], [[Дагъистаналъул Автономияб Советияб Социализмаялъул Республика|ДАССР]], [[РСФСР]], [[СССР]] — [[3 Ноябр|3 ноябр]] [[2003 сон|2003]], [[Москва]], [[Россиялъул икълимазул халкъазул къадарал|Россия]]) — авар [[шагӀир]], прозаикчи, [[публицист]], совет ва россиялъулав жамгӀияв ва [[сиясияв хъулухъчи]], таржамачи. [[Социалистикияб захӀматалъул гьерой]] (1974), [[Дагъистаналъул халкъияв шагӀир]] (1959), III даражаялъулаб [[Сталинилаб премия|Сталинилаб]] (1952), [[Ленинилаб премия|Ленинилаб]] (1963) премиязул лауреат, гьединго [[Государственная премия РСФСР имени М. Горького|М Горькиясул цӀаралда бугеб]] премиялъул лауреат(1980). Мукъадасав апостол Андрей ТӀоцевеахӀарасул орденалъул (2003) ва ункъго [[Ленинил орден|Ленинил орденалъул]] кавалер (1960, 1973, 1974, 1983). == ХӀамзатил Расул ва Туркия == [[Файл:Гамзат Цадаса и Расул Газатов.jpg|thumb|left|250px|<span style="color:grey;">'''ЦӀадаса ХӀамзат''' ва [[ХӀамзатил Расул]]</span>|ссылка=Special:FilePath/Гамзат_Цадаса_и_Расул_Газатов.jpg]] [[Дагъистан]]иязулги турказулги маданиялгун адабиял бухьеназул буго кӀудияб ва бечедаб тарих. Гьезул байбихьи уна хӀатта анцӀила лъабабилеб гӀасруялде щвезегӀан. БатӀи-батӀияб къисмат букӀана гьезул: цин загӀиплъун, цинги камиллъун, амма, сундухъго балагьичӀого, гьел кидаго церетӀолел рукӀана. Жакъа гьел бухьенал рахана цӀияб даражаялде, цӀилъана гьезул хӀасилги хасиятги ва гьениб кӀудияб, аслияб бутӀа лӀугьана ХӀамзатил Расулил адабияб хӀаракатчилъиялъ. Араб гӀасруялъул 50-абилел соназда байбихьана магӀарул шагӀирасул бухьенал [[Турция]]гун. Гьел соназда Расул вукӀана Дагъистаналъул хъвадарухъабазда гьоркьоса Турциялде щварав тӀоцевесев шагӀир. Хадуб гьев гӀемер ана гьеб улкаялде батӀи-батӀиял къокъабазда цадахъги живго хасаб сапаралъги. Дагъистаналъул шагӀирас Турциялде гьарурал зияратаз квербакъулаан гьесул гьудуллъи-гьалмагълъи цӀикӀкӀиналъе, турказул жамгӀиябгун културияб дунялалда гьесул лъиданиги релълъенчӀеб гьунар гӀатӀидго тӀибитӀиялъе. Хасаб рокьигун, чӀухӀигун ралагьулаан Расулил адабияб гьунаралъухъ Турциялда бугеб дагъистаниязул жамагӀаталъул вакилзаби – гьеб улкаялъул ватӀанчагӀи. Турциялда Расулил рукӀарал гӀемерал гьудулзабазда, лъале-хъвалезда гьоркьоб хасаб бакӀ кколаан гьеб улкаялъул машгьурал хъвадарухъабаз: [[Назим ХӀикмет]]ица, [[ГӀазиз Несин]]ица, [[Яшар Кемал]]ица, [[Демирташ Жейхун]]ица ва цогидазги. Гьел ва гьел гурел цогидалги турк миллияб адабияталъулги култураялъулги вакилзабазда лъикӀ лъалаан Расул, ракӀ-ракӀалъ загьир гьабулаан гьесдехун букӀараб жидерго гьоркьоблъи, кӀудияб къимат кьолаан гьев машгьурав магӀаруласул напсалъеги гьесул хасаб гьунаралъеги. Гьелъие мисаллъун гьанир рачине бегьула хъвадарухъан ва жамгӀияв хӀаракатчи, турк адабияталъул классик Яшар Кемалица Расулида абурал гьал хадусел рагӀаби: «Хирияв Расул, дие рокьула лъикӀал ва рохиялъ цӀурал гӀадамал, щай гурелъул гӀумру бокьулел гӀадамаз берцин гьабула ракь… Мун гӀадиналгун лъай-хъвай букӀин – гьеб ккола инсанасе хӀакъикъияб талихӀлъун. Мун вуго ракӀ лъикӀав, гӀагарав чи, сверухъ гьурмал гвангъула, мун ваккараб мехалъ. Дица цо чанго шигӀру цӀалана дур, гьебги турк мацӀалда, ва пикру гьабуна: хасго гьединал гӀадамазул лӀугьуна кӀудиял шагӀирзаби, тӀубараб гӀумруялъ жидерго лъимерлъи цӀунизе кӀварал…» Амма Расулги хутӀулароан налъулавллъун турк гьудулзабаздехун ругел жиндирго хинал ва гьудуллъиялъулал гьорькорлъаби загьир гьариялда цеве. Гьев чӀухӀарав вукӀана турказул шагӀир Назим ХӀикметилгун букӀараб гьудуллъиялдаса, бетӀер къулулаан гьесул бахӀарчилъиялдаги къвакӀиялдаги цебе. Расулица кӀудияб къимат кьолаан ракълие, халкъалда гьоркьоб гьудулъиялъе, жиндирго къо бихьараб ватӀаналдехун ва гьелъул язихъаб халкъалдехун бугеб рокьуе рецц гьабун ахӀараб гьесул пагьмуяб гьунаралъе. Гьелдаго цадахъ гӀолохъанав Расулие рекӀее гӀолаан ХӀикметил поэзия, гьелъул гуманистияб хасият, философияб хӀасил, оригиналияб поэтика, гвангъараб ва такрарлъи гьечӀеб сипатлъи. КӀудияв гьалмагъасул шигӀрияб дунял, пикраби ва гьесул рекӀел хӀал лъикӀ ричӀчӀулаан магӀарул шагӀирасда, гьел тӀуранго данде кколаан гьесул жиндирго рекӀел асараздаги. [[Файл:Rasul Gamzatov with Vladimir Putin.jpg|300px|thumb|left|[[Россия|РФ]] президент [[Путин, Владимирил Владимир|В.Путингун]]]] Расулил асаралгун, гьесул бечедаб, такрар гьечӀеб гьунаргун турказул лъай-хъвай гьабиялъулӀ жиндирго кӀудияб бутӀана лъуна Мазлум Бейханица. Гьес турк мацӀалде руссинаруна ва басмаялда рахъана «Дир Дагъистан» абураб тӀехьги (1984) кӀиго шигӀрияб мажмугӀги – «Лирика» (1986), «МагӀарул гӀор, гӀакълу гьечӀеб лъим» (1991). ХӀамзатил Расулил асарал [[турк мацӀ]]алда басмаялда рахъи хутӀулароан тӀахьал цӀалулез, адабият бокьулез, критиказ гьезда тӀасан жидерго пикру загьир гьабичӀого. Гьезул рецензиябиги макъалабиги зама-заманалда раккулаан газетаздаги журналаздаги. Хасго кӀудияб кӀвар кьуна турказул цӀалулез «Дир Дагъистан» тӀехьалъе. Щай гурелъул гьениб авторасул адабияб гьунар рагьиялда цадахъ турказда бихьизабуна Дагъистаналъул гӀажаибаб дунялги, гьелъул гӀадамалги, нексияб тарихги, бечедаб култураги ва гь. ц. Адабияталъул гӀалимчӀужу Зарема Казбековалъ абухъего, гьеб тӀехь лӀугьана турказе «Дагъистаналъул географиялдасанги тарихалдасанги бищунго лъикӀаб цӀалул тӀехьлъун».<ref>{{Cite web |title=ХӀамзатил Расул ва Турция: Адабиял Бухьенал, АхӀмад МуртазагӀалиев |url=http://maarulal.ru/poetry/162-xiamzatil-rasul-va-turciya-adabiyal-buxenal.html |access-date=2010-12-14 |archive-date=2011-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722033816/http://maarulal.ru/poetry/162-xiamzatil-rasul-va-turciya-adabiyal-buxenal.html |url-status=dead }}</ref> == МугъчӀваял == <references/> == РегӀелал == * [http://www.gamzatov.ru Gamzatov.ru] * [http://stihipoeta.ru/rasul-gamzatov/ ХӀамзатил Расулил шигӀраби]{{Хвараб регӀел|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ХӀамзатил Расул}} {{Авар адабият}} [[Категория:Аварал]] [[Категория:1923 соналъ гьарурал]] [[Категория:Хунзахъ мухъалда гьарурал]] [[Категория:2003 соналъ хварал]] [[Категория:Авар шагӀирзаби]] [[Категория:Авар хъвадарухъаби]] rtlk7izo9ho5qij0f66y17um7zbejk9 0 1607 101187 99919 2026-09-07T12:49:13Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101187 wikitext text/x-wiki '''Къудукьа Мусал МухӀамад''', гьединго '''Къудукьа Мусалав''' ва '''ХӀажимухӀамад Ал-Къудукьи ад-Дагъистани''' абунги лъалев (30 август, 1662, Къудукь, гьанжесеб Хьаргаби мухъ — 19 август, [[1717]], ХӀалиб, гьанж. Сурия) — авар ва дагъистанияв гӀалимчи-энциклопедист, имам, шайх<ref>[https://books.google.ru/books?id=TkQaAQAAMAAJ&q=%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D0%BC+%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%BE&dq=%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D0%BC+%D0%B0%D0%B2%D0%BA%D0%BE&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwiKxsnAwbjRAhXKiiwKHY_6BvQQ6AEIMTAD Д. Фурман: Чечня и Россия: общества и государства — С. 51]</ref>, [[ислам]]ияб ихтияралъул(''[[фикъгьи]]'') ва [[Исламияб теология|теологиялъул]] машгьурал асаразул, гӀараб грамматикаялъул, логикаялъул, философиялъул, математикаялъул, хронологиялъул, некӀсиял мацӀазул ва цогидал гӀелмабазул асаразул автор. Авар хъвавулаб адабияталъул ва поэзиялъул кьучӀ лъаразул цояв рагӀул устар. == Биография == Гьавуна гьанжесеб Хьаргаби Мухъалъул [[Къудукь]] росулӀ аваразул машгьурав гӀалимчи АхӀмадил Мусал хъизаналда. Мусаласул лъайщщвей байбихьана цин жиндирго инсул мадрасаялда, хадув цӀализе ана [[Ругъжа]]ве (гьанжесеб [[Гъуниб мухъ]]) Абубакарихъе, жив хадув гьесул вакьадлъунги вахъарав.<ref name="ISLAMDAG.RU" >{{cite web|title=Мусалав из Кудутли (1652–1717)|url=http://islamdag.ru/lichnosti/26616|publisher=ISLAMDAG.RU|accessdate=2017-01-31}}</ref> Гьелдаса хадув гьес цӀали давам гьабуна доб заманалъул кӀудиял гӀалимзабазухъ — СугъралӀа ГӀалиризахъ (хвана 1676) ва ГӀободаса ШагӀбан-къадикъ (хвана 1667). Традиционияб лъайщвейги рагӀалде бахъинабун, гьев 15 соналъ ватӀан тун ана ва гӀелу мухӀкан гьабулев вукӀана [[Египет|Египталда]], [[ХӀижаз]]алда ва [[Яман]]алда; анкьго соналъ цӀалана исламияб гӀелмуялъулаб дунялалда мужтагьидасул хӀурматияб титул жиндир букӀарв СалихӀ ал-Ямани факъигьасул (хвана 1697) нухмалъиялда гъоркь.<ref>{{Cite web|url=https://www.proza.ru/2019/10/04/1739|title=Йеменский след в истории Дагестана (Али Албанви) / Проза.ру|publisher=www.proza.ru|accessdate=2019-10-16}}</ref> МугӀалимасда хадув гьев вукӀана исламалда ижтигьадалъул "каву рагьиялъул" рахъ ккурав чилъун. СалихӀица хъвана тӀехь жиндирго мутагӀиласул хӀакъалъулӀ ва цӀар кьуна гьелъие "Джабал ал-гӀала" (Борхатаб мегӀер) абун. Бакълухъа МухӀамадица накълу гьабураб гьелъул экземпляр нахъе хӀутӀун буго ва цӀуну буго хасаб библиотекаялда.<ref name="ISLAMDAG.RU" /> Хукъукъазул суалазда нахъвилӀарав вукӀана шафигӀияб мазгьабалда, дунялбихьиялъул суалазда — ханбалияб мазгьабалда, цо-цо суалазда сверун жиндирго хасал цӀех-рехалги рукӀанак гьарун.<ref name="Алкадари" /> Бергьарав гӀалимчиги вахъун, Мусалав вачӀун вуго Дагъистаналде ва тӀолабго гӀумру гьес кьун буго магӀарулазда гьоркьоб лъай-гӀелму тӀобитӀизабиялъе. Гьес нахъе тараб бечедаб гӀелмуяб ирсалда гьоркьоб руго ГӀарабалдаги Авар мацӀалдаги хъварал шигӀруял асарал. Гьев ккола МагӀарулазул хъвавулаб адабияталъе кьучӀ лъурав тӀоцевесев рагӀул устар. Мусалав хун вуго, Макка-Мадинаялде унаго, Халабала-Алеппо шагьаралда. Гьениб буго гьесул хобги. <ref>http://www.fatӀha.ru/regӀony/daghestan/avary/avar/abubakaraӀmakӀ.htm{{Хвараб регӀел|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Гьадин хъван буго Къудукьа Мусалав абун нилъее машгьурлъарав, магӀарул бергьарав гӀалимчияс жиндирго цӀар. ГьитӀинго инсуда цеве росулӀ гӀелмуялъул аслабиги цӀалун, Мусалав ана Ругъжаве, жиндирго вукӀинесев вакьад Абубакарида цеве цӀализе. Гьелдаса хадуб кьучӀаб лъай щвана Мусаласе доб заманаялъ Дагъистаналдаго лъикӀаллъун рикӀкӀарал Сугъралъ ГӀали Ризал ва ГӀободаса ШагӀбан-Къадил мадрасабазда цӀалиялъ. Гьесул цӀалиялде бугеб гъираги, пагьмуялъул бегӀерлъиги ва исламалде бугеб рокьиги жигарчилъиги бихьун, мугӀалимзабазги цӀикӀкӀун кӀвар кьуна гьесул гӀалимчи вахъинавиялде. Гьениб гьес аслияб къагӀидаялъ цӀалана Къуръаналъул гӀелму, [[тафсир]], [[хӀадис гӀелму]], [[гӀараб мацӀ]], [[фикъгьи]] ва [[мантӀикъ]] (''логика''). Гьеб цӀали камил гьабиялъул ва тӀадеги лъай тӀалаб гьабиялъул мурадалда Мусалав ана [[Мисри]]ялде, [[ХӀижаз]]алде, [[Йемен]]алде. Цо-цо мухӀканлъичӀел баяназда рекъон гьев щун вуго: [[Хъирим]], [[Гъазан]], [[Азарбижан]], [[Иран]], [[Хорасан]], [[Гьоркьохъеб Азия]], [[Турция]] гӀадал исламиял хӀукуматазде мугӀалимзаби ралагьун. ГӀагараб бакъбаккул хӀукуматазда гьес гъваридго лъазабуна фикъгьи, хӀисаб гӀелму ва философия. Ахирги гьесда рагӀула Йеменалда вугин СалихӀ абун бергьарав гӀалим. Гьенивеги ун Мусалас СалихӀида цебе анкьго соналъ гӀелму цӀалана. Цо-цо баяназда рекъон, доб мехалъ Турциялъул султӀанас Мусалав Мисриялда тана. Гьениб гӀезегӀан соналги ран руго гьес. 1697 абилеб соналъ жиндирго мугӀалим СалихӀ хведал Мусалав Дагъистаналде тӀад вуссуна. Гьелде щвезегӀанги кӀигониги нухалъ вачӀун вукӀун вуго гьев ватӀаналде. Жакъаги нилъее нахъе хутӀарал хъвай-хъвагӀаяз ва кагътаз баян гьабулеб буго гьев кӀиясулго цоцазде букӀараб адабалъул ва рокьиялъул. Гьаб назму-кагъат букӀине ккола Мусалас Йеменалдаса нахъвуссун вачӀиндал хъвараб. Гьеб СалихӀихъе щвезабунги буго Мусаласда цадахъ дова цӀалулев вукӀарав, гьесул гьудул Бакълъухъа Гъулил МухӀаммадил Мухаммадица. Гьев МухӀаммадги ГӀободаса ШагӀбан-Къадица живго Бакълъухъ дибирлъун вугеб мехалдасаго цӀализавурав цӀакъ лебалав мутагӀил вукӀана. ГӀободаги цӀалун Мусаласда цадахъ гӀелму цӀализе къватӀиве арав гьесул гӀумру къокъаб букӀун буго. Цин росулъеги вачӀун кӀиабизеги Йеменалде арав МухӀаммад хехаб унтиги чӀван доваго хун вуго. Гьесул хӀакъалъулӀ цӀакъ дагьал гурого баянал нахъе хутӀун гьечӀо. Мусалас гьеб кагъат битӀилелде СалихӀица хъван букӀун буго «Жабалул агӀла» абураб тӀехь. Гьединаб тӀехь бугин рагӀидал Мусалас кагъат битӀун буго, Бакълъухъа МухӀаммадида гьарун, цо жиндиеги хъвай гьеб абун. МухӀаммадил квералъ хъвараб гьеб тӀехь гӀебедеги бачӀун, жеги нахъе буго Гиничукьа ХӀайдарбегил тӀахьазда гьоркьоб. Гьел кагътал нахъе цӀунун рукӀиналъ ва тӀахьал цоцазухъе ритӀун рачӀиналъул хӀужабаз нилъее мухӀканлъи гьабулеб буго дол гӀасрабаз Дагъистаналъулги ва исламияб дунялалъулги лъикӀал, щулиял гьоркьорлъаби рукӀиналде. Дагъистаналде тӀад вуссун хадуб Мусалас байбихьана, унго-унгоги гӀелму щула гьабун, камил гьабун дагӀват гьабизе. Гьес цо заманаялда Къорода мадраса рагьун гьеб хӀалтӀизабуна, хадубги Къудукье вахъана ва, лъикӀаб мадрасаги рагьун, гьенир мутагӀилзаби цӀализариялда тӀад чӀана. Къудукь мадраса гӀицӀго гӀелму цӀалиялда къокълъун течӀо гьес, гьениб Дагъистаналдаго тӀоцебесеб тӀахьазул нусха (''копия'') бахъиялда кӀвар кьуна. Живго Мусалавги кӀвахӀ гьечӀого тӀахьал хъвалев чи вукӀана. Кинабниги, дол соназ, Мусалас букӀа, гьесул мадрасаялда ругез букӀа, нусха бахъун тӀибитӀизабун бугоан лъабнусгогӀан батӀи-батӀияб тӀехь. Щибаб тӀехьалъулги чанго нусха гьабун бугоан. ЦохӀо тӀахьал хъваялда ва гӀелму малъиялда тӀадчӀун вукӀинчӀо живго Мусалавги. Гьесухъе рачӀарал масъалабазе кьурал фатвабазул гӀемерал кагътал ратулел руго батӀи-батӀиял росабалъ. ГӀемерисел суалал руго рузман баялда, гьелда хадуб къаде как баялда хурхарал. Бищунго кӀудияб кӀвар кьолеб буго Мусалас вакъпуялъул ракьазул гӀорхъаби чӀезариялде, мутагӀилзабазе напакъа кьеялде, закаат бикьиялде, мирказул бетӀергьанлъи чӀезабиялде, ва цогидалги гӀумру-яшавалда хурхарал суалазе. МагӀарухъ ругел ракьазул бетӀергьанлъи чӀезабиялда тӀасан масъала цебе лъуна Мусалас ХӀижазалда ругелги гӀалимзабазда. МугӀрузул росабалъ гӀадат хӀисабалда рукӀарал гьоркьорлъабазул, гӀемерисел исламиял кьучӀалда лъезе, гьабулеб хӀукму шаригӀаталда борцине, рукӀине кколел шаргӀиял тӀалабал чӀезаризе гӀемерав хӀалтӀана Мусалав ва гьесул заманаялъул гӀалимзаби. ГьедигӀанги мухӀкан гьабун, камил гьабун щулалъизабуна цересел гӀалимзабаз нилӀер гьаниб диналъул кьучӀалда яшав гӀуцӀцӀулеб къагӀида. Доб мехалъ цӀакъ захӀматаб суал букӀана росабазе хӀарим, гӀалах, мирк чӀезаби. Гьеле гьеб масъалаялда тӀад кӀудияб хӀалтӀи гьабуна Мусалас, хӀатта щибаб росдал дибирзабазухъе кагътал ритӀунги. Жиндирго гӀелмияб рахъалъул хӀакъалъулӀ абуни, Мусалав цӀакъ гъваридго ва камилго ислам лъалев чи вукӀана. Бергьун кӀудияб хӀалтӀи гьабуна Мусалас [[Дагъистан]]алда гӀараб мацӀ тӀибитӀизабиялъе. 18 абилеб гӀасруялда тӀолго мадрасабазда бищун цӀакъ кӀвар кьун малъулеб тӀехь букӀана Мусалас бахъараб «ХӀашияту гӀалал Чарпарди», ай АхӀмад аль Чарпардица (хвана 1345 с) Ибн аль-ХӀажибал (хвана 1248 с.) «аш-Шафия» абураб тӀохьое хъвараб баяналъе цӀи гьабураб баян. Гьеб буго гӀараб грамматикаялъул тӀехь. Гьеб "ХӀашият" Дагъистан тун къватӀибги цӀакъ къиматаб тӀехьлъун лӀугьун букӀана. 1892 абилеб соналъ Турциялда кьабун къватӀибе биччан буго гьеб, цеберагӀиялъе Къудукьа Мусаласул хӀакъалъулӀ баяналги хъван. Мусалас бахъана мугӀрузул ракьалда рекъараб рузнама, ай какил заманалъул календарь. Цоги гьесул тӀахьал руго «ХӀисаб аль-Къудутли», «ШархӀу асмаиллагьул хӀусна» абуралги. Мусалас Дагъистаналъе нахъе тана жиндирго мутагӀилзабаздаса мугӀрул гӀадал гӀалимзаби: [[МохӀоса Дамадан]], [[Усишаялдаса ХӀажи Давуд]], [[Убраялдаса МухӀаммад]], [[Ругъелдаса ГӀали-КӀули]], [[КӀаратӀаса МухӀаммад]], [[Харахьиса ТӀайгиб]], [[БацӀадаса МалламухӀаммад]], [[Нукъушиса ХӀажи Давуд]], [[Къудукьа ХӀажи ГӀумарил МухӀаммад]], [[Къудукьа БацӀилав МухӀаммад]], [[МачӀадаса Багъучилав]] ва гӀемерал цогидалги. Бергьарав гӀалимчи вукӀана Мусаласул вас Абубакарги. Бицен буго, гьес гьикъарабила инсуда нилӀер кинасул гӀелму цӀикӀкӀун бугебилан. Мусалас васасда абун буго дуе дун гӀадав чи диеги ватун вукӀаравани, дир гӀелму жеги цӀикӀкӀун букӀинаанилан. Цо-кӀиго назму батани гурого, Мусаласул магӀарул мацӀалда хъварал тӀахьал ратичӀо, гьел рукӀинчӀогоги ратизе рес буго. Щай абуни, дол соназ магӀаруллъиялда гӀажам мацӀ гьедигӀанго цебе тӀун букӀинчӀо ва Мусаласул тӀахьалги гӀелмуги букӀана лъикӀаланго гӀелму цӀаларал мутагӀилзабазе бихьизабураб. Гьелъги батизе буго, гьел данде гьарун къватӀире рахъиялда тӀад хӀалтӀи гьабичӀого хутӀун. Дамаскалда бугеб бищун кӀудияб исламияб библиотекаялда Мусаласул хатӀалъ хъвараб кӀигониги тӀехь буго цӀунун. Сириялъул [[ХӀалаб]] шагьаралда Мусалас кӀигониги сон банилан абула мугӀалимлъун хӀалтӀулаго. Гьенив 1717 соналъ къадаралде щун, шагьаралъул хабалалъ вукъунги вуго. <ref>http://www.assalam.ru/avar/2008/a254/09-s.shtml </ref> == МугъчӀваял == {{ХӀужжаби}} [[Категория:30 августалъ гьарурал]] [[Категория:1652 соналъ гьарурал]] [[Категория:Хьаргаби мухъалда гьарурал]] [[Категория:19 августалх хварал]] [[Категория:1717 соналъ хварал]] [[Категория:ХӀалибалда хварал]] [[Категория:Аварал]] [[Категория:Исламалъул гӀалимзаби]] [[Категория:ТеологчагӀи]] rmyeue78nwwzusy65t4hk0azeqvrw48 0 1626 100957 99170 2026-09-07T12:06:29Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100957 wikitext text/x-wiki {{Этникияб къокъа | group = Аварал | flag = Flag of Avars.svg | flag_caption = | pop = {{circa}} 1.1 миллион {{Эхеде ин}} | total_ref = <ref name=census2021>{{cite web|title=Национальный состав населения|trans-title= Популациялъул националаб гӀуццӀи|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx|publisher= Пачалихъияб статистикадул федералияб сервис|accessdate=30 Декембер 2022}}</ref> | popplace = | region1 = {{флаг|Россия}} *{{flag|Дагъистан}} 956,831<ref name="Nac_total_2021"/> {{Collapsible list|title= ''шагьаралги мухъалги''| :* {{флаг|МахӀачхъала}}: 180,089<ref name="Даг2021">{{cite web |url=http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/e08c5900433f693c957bb7fcdfaee759/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC3.zip |title=Итоги Всероссийской переписи населения 2021 года по Республике Дагестан, том 3 Национальный состав |access-date=2014-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140319192720/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/e08c5900433f693c957bb7fcdfaee759/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC3.zip |archive-date=2014-03-19}}</ref> :* [[Хасавхъала]]: 63,489<ref name="Даг2021"/> :* [[Гелбахъ мухъ]]: 63,300<ref name="Даг2021"/> :* [[Болъихъ мухъ]]: 57,740<ref name="Даг2021"/> :* [[Хасавхъала мухъ]]: 53,750<ref name="Даг2021"/> :* [[НахъбакӀ мухъ]]: 43,373<ref name="Даг2021"/> :* [[БагӀархъала мухъ]]: 38,771<ref name="Даг2021"/> :* [[Гъизилюрт]]: 35,638<ref name="Даг2021"/> :* [[Онсоколо мухъ]]: 30,982<ref name="Даг2021"/> :* [[Хунзахъ мухъ]]: 29,780<ref name="Даг2021"/> :* [[Шамилил мухъ]]: 29,532<ref name="Даг2021"/><ref name="автоссылка4">{{cite web |author = |url = https://05.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/5.2.%20%D0%9D%D0%90%D0%A6%D0%98%D0%9E%D0%9D%D0%90%D0%9B%D0%AC%D0%9D%D0%AB%D0%99%20%D0%A1%D0%9E%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%92%20%D0%9D%D0%90%D0%A1%D0%95%D0%9B%D0%95%D0%9D%D0%98%D0%AF%20%D0%A0%D0%95%D0%A1%D0%9F%D0%A3%D0%91%D0%9B%D0%98%D0%9A%D0%98%20%D0%94%D0%90%D0%93%D0%95%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%9D%20%D0%9F%D0%9E%20%D0%93%D0%9E%D0%A0%D0%9E%D0%94%D0%A1%D0%9A%D0%98%D0%9C%20%D0%9E%D0%9A%D0%A0%D0%A3%D0%93%D0%90%D0%9C%20%D0%98%20%D0%9C%D0%A3%D0%9D%D0%98%D0%A6%D0%98%D0%9F%D0%90%D0%9B%D0%AC%D0%9D%D0%AB%D0%9C%20%D0%A0%D0%90%D0%99%D0%9E%D0%9D%D0%90%D0%9C.xlsx |title = Перепись 2021 года. Дагстат. Том 5. Национальный состав населения республики Дагестан по городским округам и муниципальным районам |lang = ru |website = dagstat.gks.ru |date = |accessdate = 2023-07-09 |archive-date = 2023-07-08 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20230708083927/https://05.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/5.2.%20%D0%9D%D0%90%D0%A6%D0%98%D0%9E%D0%9D%D0%90%D0%9B%D0%AC%D0%9D%D0%AB%D0%99%20%D0%A1%D0%9E%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%92%20%D0%9D%D0%90%D0%A1%D0%95%D0%9B%D0%95%D0%9D%D0%98%D0%AF%20%D0%A0%D0%95%D0%A1%D0%9F%D0%A3%D0%91%D0%9B%D0%98%D0%9A%D0%98%20%D0%94%D0%90%D0%93%D0%95%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%9D%20%D0%9F%D0%9E%20%D0%93%D0%9E%D0%A0%D0%9E%D0%94%D0%A1%D0%9A%D0%98%D0%9C%20%D0%9E%D0%9A%D0%A0%D0%A3%D0%93%D0%90%D0%9C%20%D0%98%20%D0%9C%D0%A3%D0%9D%D0%98%D0%A6%D0%98%D0%9F%D0%90%D0%9B%D0%AC%D0%9D%D0%AB%D0%9C%20%D0%A0%D0%90%D0%99%D0%9E%D0%9D%D0%90%D0%9C.xlsx }}</ref> :* [[Гъуниб мухъ]]: 28,808<ref name="Даг2021"/> :* [[ЦӀумада мухъ]]: 26,374<ref name="Даг2021"/> :* [[Шурагьиб]]: 25,328<ref name="Даг2021"/> :* [[ГӀахьвахъ мухъ]]: 24,212<ref name="Даг2021"/> :* [[ЛъаратӀа мухъ]]: 22,705<ref name="Даг2021"/> :* [[Бакълъул мухъ]]: 21 112<ref name="Даг2021"/> :* [[ЦӀунтӀа мухъ]]: 20,566<ref name="Даг2021"/> :* [[Шурагьиб мухъ]]: 20,177<ref name="Даг2021"/> :* [[Хьаргаби мухъ]]: 19 084<ref name="Даг2021"/> :* [[Лаваша мухъ]]: 17,075<ref name="Даг2021"/> :* [[ЧӀарада мухъ]]: 13,749<ref name="Даг2021"/> :* [[Тарамухъ мухъ]]: 14,272<ref name="Даг2021"/> :* [[БагӀархъала]]: 12,664<ref name="Даг2021"/> :* [[Туралиб]]: 12,351<ref name="Даг2021"/> :* [[Дибирилросу мухъ]]: 11,148<ref name="Даг2021"/> :* [[ЦӀиябтум мухъ]]: 6 343<ref name="Даг2021"/> :* [[Турхъалиб мухъ]]: 5,703<ref name="Даг2021"/> :* [[Салануб]]: 4,389<ref name="Даг2021"/>}} * {{Флаг|Ставропол край}}: 10 288 (2021)<ref name="Nac_total_2021"/> * {{Флаг|Москва}}: 4 320 (2021)<ref name="Nac_total_2021"/> * {{Флаг|Ростов област}}: 4 285 (2021)<ref name="Nac_total_2021"/> * {{Флаг|Чечня}}: 3 079 (2021)<ref name="Nac_total_2021"/> * {{Флаг|Астрахан област}}: 3 527 (2021)<ref name="Nac_total_2021"/> * {{Флаг|Ханты-Манси автономияб округ}}: 2 550 (2021)<ref name="Nac_total_2021"/> * {{Флаг|Гъалмугъ}}: 2 500 (2021)<ref name="Nac_total_2021"/> * {{Флаг|Санкт-Петербург}}: 1 904 (2021)<ref name="Nac_total_2021"/> * {{Флаг|Краснодар край}}: 1 643 (2021)<ref name="Nac_total_2021"/> * {{Флаг|Саратов област}}: 1 117 (2021)<ref name="Nac_total_2021"/> * {{Флаг|Волгоград област}}: 1 113 (2021)<ref name="Nac_total_2021"/> | pop1 = 1,012,074 (2021) | ref1 = <ref name="Nac_total_2021">{{Cite web |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx |title=Национальный состав населения Российской Федерации согласно переписи населения 2021 года|access-date=2023-01-05 |archive-date=2022-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221230204643/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx |language=ru}}</ref> | region2 = {{флаг|Азарбижан}} | pop2 = 150,000 | ref2 = <ref name="azer2009">{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic2009.htm|title=Ethnic composition of Azerbaijan 2009|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2020-07-19|archive-date=2012-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20120207161726/http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic2009.htm|url-status=dead}}</ref> | region3 = {{флаг|Украина}} | pop3 = 1,496 | ref3 = <ref name="ukraine">[http://2001.ukrcensus.gov.ua/results/nationality_population/nationality_popul1/select_5/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=0&rz=1_1&rz_b=2_1%20%20%20%20&n_page=1 State statistics committee of Ukraine – National composition of population, 2001 census] (Ukrainian)</ref> | region4 = {{флаг|Хъазахстан}} | pop4 = 1,206 (2009) | ref4 = <ref name="Каз2009">[http://www.stat.kz/p_perepis/Pages/default.aspx Къазахстаналъул Республикалъул статистикадул агентлъи. ХЪвай-хъвагӀай 2009.] {{webarchive| url =https://web.archive.org/web/20120501091537/http://www.stat.kz/p_perepis/Pages/default.aspx | date =2012-05-01 }} ([http://www.stat.kz/p_perepis/Documents/Нац%20состав.rar Популациялъул националаб гӀуццӀи] {{webarchive |url =https://web.archive.org/web/20110511000000/http://www.stat.kz/p_perepis/Documents/%D0%9D%D0%B0%D1%86%20%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2.rar | date =2011-05-11}}</ref> | region5 = {{flag|Гуржия}} | pop5 = 1060 | ref5 = <ref name="georgia">{{cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/georgia-ethnic-loc2014.htm |title=Ethnic composition of Georgia 2014 |publisher=Pop-stat.mashke.org |date= |accessdate=2022-03-04 |archive-date=2020-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201220100552/http://pop-stat.mashke.org/georgia-ethnic-loc2014.htm |url-status=dead }}</ref> | langs = [[Авар мацӀ|Авар]] {{BLh|fam=caucasian}} | rels = [[File:IslamSymbol1.svg|12px]] [[Ислам]]<ref>{{cite web|url=https://www.encyclopedia.com/social-sciences-and-law/anthropology-and-archaeology/people/avars|title= Avars - Encyclopedia.com|website=www.encyclopedia.com}}</ref> | related = Цогидал [[Хьондакавказиял мацӀал|хьондакавказиял]] | native_name = Avaral | native_name_lang = av }} {{Аварал}} '''Ава́рал''' ({{av-la|1=aváral}}) — [[этникияб къокъа]] ва [[миллат|нация]], кавказияб хъизаналъул [[Авар мацӀ|авар мацӀалда]] жал кӀалъалел, гӀаммаб тарихги маданиятги жидер бугел. Ккола Кавказалъул кьолболал халкъазул цояб, жиб историкияб рахъалъ гӀумру гьабун бугеб Дагъистаналда ([[Авария]]), Азарбижаналда ([[ЦӀор]]) ва [[Гуржия|Бакъбаккул Гуржиялда]].<ref>''Ю. А. Жданов.'' Энциклопедия культур народов Юга России: Народы Юга России. Ростов-на-Дону: Северо-Кавказский научный центр высшей школы, 2005. — 244 с.</ref> Ккола Дагъистаналъул бищун рикӀкӀен гӀемераб халкъ, 2020–2021 сонил ценсалда рекъон, Россиялда рикӀкӀадул рахъалъ аварал руго анлӀабилеб бакӀалда. Аваразул тӀолаб рикӀкӀен бахуна 1,1 миллион чиясде,<ref name=census2021/> гьезул цӀикӀкӀанисел (85-ниги %) руго Дагъистаналда, элъул 41 мухъалъул 17-ялда ва 10 шагьаралъул 5-ялда. Жеги гӀ-ш 6% буго Россиялъул цогидал регионазда, ва гӀ-ш 9% гӀумру гьабун буго аслияб куцалъ Авар ЦӀоралда, гьабсагӀат Азарбижаналда гъорлӀ бугеб, ва Туркиялда диаспора гӀадин. ==Этимология== Жидедаго абулеб '''ава́рал''' абураб цӀар лӀугьана протокавказияб '''*ʡwǝ̆hri''' абураб кьолбодасан.<ref>(Chirikba V.A. Baskskij i severokavkazskije hazyki//Drevnja Anatolija. Moscow. Nauka, 1985, p. 100; See also: Nikolaev S.L., Starostin S.A. ''A North Caucasian etymological dictionary''. Moscow, 1994</ref><ref>[https://starlingdb.org/cgi-bin/response.cgi?single=1&basename=%2fdata%2fcauc%2fcaucet&text_number=1720&root=config Starlingdb.org]</ref> == История == == РикӀкӀен ва ругеб бакӀ == [[Файл:Расселение аварцев на территории Азербайджана, Чечни, Дагестана, в %.png|thumb|right|350px|Аварал ругеб бакӀ Дагъистаналда, Чачаналда ва ЦӀоралда (Азарбижан), %-азда, 2010 соналъул Россиялъул ва 2009 соналъул Азарбижаналъул халкъалъул къадар рикӀкӀиналъул баяназда рекъон.]] [[Файл:Расселение аварцев в ЮФО и СКФО по городским и сельским поселениям, в %.png|thumb|400px|Жанубияб Федералияб Сверухълъиялда ва Шималияб Кавказалъул Федералияб Сверухълъиялда аварал ругеб бакӀ, шагьаралъул ва росдал поселениязда, %, 2010 соналъул къадар рикӀкӀин.]] Дунялалда аваразул къадар буго 1,5 миллион чи: Россиялда — 1 млн, Азарбижаналда — 200 аз., Туркиялда — 80 аз., Гуржистаниялда - 20аз.<ref>{{Cite web|url=http://mkala.mk.ru/articles/2015/09/07/avarcy-proshloe-i-nastoyashhee.html|title=Аварцы – прошлое и настоящее|author=|website=|date=|publisher=}}</ref> Аваразул бутӀа мухъалккун 2010 соналъул халкъалъул къадар рикӀкӀиналда рекъон:<ref name="Даг2010" /> {| class="standard sortable" !Мухъ !Регион ! % |- |[[ГӀахьвахъ мухъ]] |Дагъистан |99,4 % |- |[[ЦӀунтӀа мухъ]] |Дагъистан |99,4 % |- |[[Хьаргаби мухъ]] |Дагъистан |99,3 % |- |[[ЦӀумада мухъ]] |Дагъистан |98,9 % |- |[[Шамилил мухъ]] |Дагъистан |98,7 % |- |[[Бакълъул мухъ]] |Дагъистан |98,6 % |- |[[ЛъаратӀа мухъ]] |Дагъистан |98,4 % |- |[[Болъихъ мухъ]] |Дагъистан |97,5 % |- |[[Унсоколо мухъ]] |Дагъистан |97,5 % |- |[[Хунзахъ мухъ]] |Дагъистан |97,5 % |- |[[ЧӀарада мухъ]] |Дагъистан |97,3 % |- |[[Гъуниб мухъ]] |Дагъистан |96,3 % |- |[[НахъбакӀ мухъ]] |Дагъистан |85,9 % |- |[[Гелбахъ мухъ]] |Дагъистан |83,4 % |- |[[Гелбахъ (шагьар)|Гелбахъ]] шагьар |Дагъистан |72,1 % |- |[[Хьаруб мухъ]] |[[ЧачаналӀ]] |54,4 % |- |[[БагӀархъала мухъ]] |Дагъистан |46,6 % |- |[[Салануб]] шагьар |Дагъистан |46,1 % |- |[[Шурагьиб]] шагьар |Дагъистан |45,79 % |- |[[Тарамухъ мухъ]] |Дагъистан |35,8 % |- |[[Хасавхъала мухъ]] |Дагъистан |31,4 % |- |[[Хасавхъала]] шагьар |Дагъистан |30,6 % |- |[[МахӀачхъала]] шагьар |Дагъистан |26,7 % |- |[[Шурагьиб мухъ]] |Дагъистан |23,5 % |- |[[Лаваша мухъ]] |Дагъистан |22,4 % |- |[[ЦӀиябтум мухъ]] |Дагъистан |21,9 % |- |[[Дибирилросу мухъ]] |Дагъистан |20,3 % |- |[[БагӀархъала]] шагьар |Дагъистан |20,1 % |- |[[Турхъалиб мухъ]] |Дагъистан |18,4 % |- |[[Каспихъ]] |Дагъистан |14,7 % |- |[[Черноземел мухъ]] |[[Гъалмугъ|Хъармухъия]] |7,2 % |} Аварал гӀумру гьабун руго Дагъистаналъул мугӀрулаб рахъалъул цӀикӀкӀанисеб территориялда (13 мухъ) ва бутӀаккун лъарагӀлъуда ругел мухъазда (Гелбахъ, БагӀархъала, Тарамухъ, Хасавхъала, Шурагьиб ва цогидал мухъал). Дагъистаналде гурелги, гӀумру гьабун аварал руго [[Чачан|ЧачаналӀ]] (Хьаруб мухъ), Гъалмугъалда ва Россиялъул Федерациялъул цогидал субъектазда (кинабниги къадар — 912 090 чи). Дагъистаналда аварал ругеб аслияб территория буго ГӀанди-гӀоралъул, Авар-гӀоралъул ва ЧӀегӀер-гӀоралъул бассенал. Аваразул 28 % гӀумру гьабун буго шагьаразда (2002 соналъул баянал). == Азарбижаналъул аварал == {{БутІа хІадури}} == Туркиялъул аварал == {{Аслияб макъала|Туркиялъул аварал}} {{БутІа хІадури}} == МацӀ == {{main|Авар мацӀ|Авар алипба}} [[Авар мацӀ]] ккола шималкавказияб хъизаналъул нахъгин дагъистанияб къокъаялде, гьелъул руго [[Авар свералаби|свералаби]], жал шималияб ва жанубияб тӀадкаламазде рикьулел. ТӀоцебесеб тӀелалде ккола бакъбаккулал, хундерилаб ва нахъбакӀалъулаб, кӀиабилелде — гьидерилаб, анцухъезулаб, цӀоралъулаб, къаралазулаб, къехӀдерилаб ва гьочотӀасезулаб сверелал; гьоркьохъеб позицион буго бакълъухъезулаб сверелалъул. БатӀи-батӀиял сверелазда ва сверелазул группабазда гьоркьор руго фонетикиял, морфологиял ва лексикиял батӀалъиял. Авар мацӀалъе гӀагарал руго гӀандисезул ва цӀунтӀисезул мацӀал. [[Дьяконов Игорь Михайлович|И. М. Дьяконовасда]] рекъон, нахгин дагъистаниял мацӀазда цадахъ, авар мацӀ буго некӀсияб [[алародиял мацӀал|алародиял мацӀазул]] чӀагояб давам; гьел мацӀазда гъорлӀ руго гьединго [[агван мацӀ|агван]], [[хуррит мацӀ|хуррит]], [[урарт мацӀ|урарт]], [[гутий мацӀ|гутий]] гӀадал хварал мацӀалги.<ref>''И. М. Дьяконов.'' [[Старостин Сергей Анатольевич|Старостин С. А.]], Хуррито-урартские и восточно-кавказские языки // Древний Восток: Этнокультурные связи- М.: 1988</ref> Гьедниго [[Старостин, Сергей Анатольевич|С. А. Старостиница]] рикӀкӀунаан [[тум мацӀ]]алъул гьанжесел авариял мацӀазулгун гӀагарлъи букӀин.<ref name="Старостин1988">{{статья|автор= [[Дьяконов, Игорь Михайлович|Дьяконов И. М.]], [[Старостин, Сергей Анатольевич|Старостин С. А.]]|заглавие=Хуррито-урартские и восточнокавказские языки|оригинал= |ссылка= http://starling.rinet.ru/Texts/hururt.pdf|автор издания= |издание= Древний Восток: этнокультурные связи|тип= |место= Москва|издательство= Наука|год= 1988|выпуск= |том= |номер= |страницы= |isbn= }}</ref> Россиялда ругел аваразда гьединго лъала гӀурус мацӀ, [[Туркия|Туркиял]] ва [[Азарбижан|Азарбижаналда]] ругел аваразда бицуна [[турк мацӀ|турк]] ва [[къажар мацӀ|къажар]] мацӀалги. [[Авар хъвай-хъвагӀи|Авар хъвай-хъвагӀиялъул]] традициялъул кьалбал уна гьоркьохъел гӀасрабазулӀе. ТӀоцересел хъвай-хъвагӀиял гӀарасал руго гуржи хӀарпаздалъун гьарурал. Ислам тӀибитӀиялдаса байбихьун ва 1927 соналде щвезегӀан авар хъвай-хъвагӀи букӀана гӀараб графикаялъул аслуялда ([[авар гӀажам]]), 1927–1938 соназда — [[Латин хъвай-хъвагӀи|латин графикаялда]]. 1938 соналдаса авар хъвай-хъвагӀи бачун буго кириллицаялъул аслуялде. 1938-абилелдаса байбихьун 1955 соналде щвезегӀан БакътӀерхьул Дагъистаналда (Авариялда) школабазда жо малълъи 5 классалде щвезегӀан букӀунаан авар мацӀалда, хадусел классазда байбихьулаан гӀурус мацӀалда. 6-абилеб классалдаса авар («рахьдал») мацӀ ва адабияб лъазарулаан хасал дисциплинаби хӀисабалда. 1955-56 цӀалул соналъ Авариялъул школабазда дарсал малълъи бачана авар мацӀалде. 1964-65 цӀалул соналъ Дагъистаналъул шагьаразда рукӀаралщинал миллиял школаби къана, дарсал малъиялъул процесс бачана гӀурусалде. Жакъа къоялъ аварал ругеб территориялда школабазда жо малъулеб буго авар мацӀалда 3-абилеб классазде щвезегӀан, хадуб — гӀурусалда. Шагьаразда абуни киналниги школабазда миллиял мацӀал хисун хӀалтӀизабулеб буго гӀурус мацӀ. Гьеб системаялъ цӀикӀкӀинабулеб буго ассимилациялъе рес. Дагъистаналъул конституциялда рекъон, авар мацӀалъул буго "пачалихъияб" статус Дагъистаналъул Ресбуликаялда; аваразул мухъазда, де факто, гьеб буго расмияб мацӀлъун. 2001–2016 соназда<ref>{{Cite web |title=«Радио Свобода» прекратило вещание на черкесском (адыгском) языке |url=http://www.natpressru.info/index.php?newsid=10488 |access-date=2022-10-06 |archive-date=2017-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170615074230/http://natpressru.info/index.php?newsid=10488 |url-status=хвараб }}</ref> авар мацӀалда санайил информация кьолеб букӀана [[Прага|Прагаялда]] американ «[[Радио «Эркенлъи»|Эркенлъи/Эркенаб Эвропа]]» радиостанциялъул Шималкавказияб студия, жиб Цолъарал Штатазул Конгрессалъ финансинабулеб букӀараб.<ref>[http://www.russkie.org/index.php?module=fullitem&id=421 3 апреля 2001 года «Радио Свобода» приступило к регулярному вещанию на Северный Кавказ]</ref><ref>{{Cite web |title=Как Радио «Свобода» вещает на Северный Кавказ |url=http://perevodika.ru/articles/9179.html?sphrase_id=120440 |access-date=2022-10-06 |archive-date=2015-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150705060857/http://perevodika.ru/articles/9179.html?sphrase_id=120440 |url-status=хвараб }}</ref> == Материалияб маданият == === Росаби === === Рукъ === === ЖамгӀиял бакӀал === === Росдал магӀишат ва боцӀи-панз хьихьи === === Кверзул махщел === === Миллияб ретӀел === == РукӀа-рахъин == === ЖамгӀияб низам === === Хъизан === === Квен-тӀех === == Дин == {{БутІа хІадури}} Аварал буго [[Бусурманчи|бусурбанал]]. == ГӀадатал == == Галерея == <gallery> Image Avar Kreuz.jpg|[[Авар хъвай-хъвагӀи|Авар мацӀалда хъвай-хъвагӀаял]] тӀад ругел хъанч Swastika avarian Dagh.JPG|[[Свастика]] бахъарал авар гӀадатиял берцинлъиялъул тӀагӀалаби Flag of Avars.svg|[[Авар нуцаллъи]]ялъул байрахъ An old Avar woman (B).jpg|Херай авар чӀужугӀадан Avarian girl going for water (A).jpg|Лъада уней гӀолохъанай яс </gallery> == Медиафайлал == <gallery> File:Murad Magomedov about Old Bulgars N-Caucasus.ogg|Авар археолог Мурад МухӀамадовас бицула буго гьанжесеб [[Дагъистан]]алъул территориялда рачӀунел рукӀарал ираназул, тюрказул ва [[Протомангъулал|мангъулазул]] гочардулел къокъабазул карачелазул хӀакъалъулӀ. File:Adallo interview Sound 1a.ogg|Авар шагӀир [[ГӀадалло ГӀали]]ца (гьединго ГӀадалло ГӀалиев абун лъалев) бицунеб буго [[авар мацӀ]]алъул, шигӀру ва [[Авар адабият|адабияталъул]]. I бутӀа. File:Adallo interview Sound 1b.ogg|Авар шагӀир ГӀадалло ГӀалица бицунеб буго авар мацӀалъул, шигӀру ва адабияталъул. II бутӀа. </gallery> == МугъчӀваял == <references/> {{Авариялъул темаби}} [[Категория:Дагъистаналъул миллатал]] [[Категория:Азарбижаналъул миллатал]] [[Категория:Турциялъул миллатал]] j96bbysgaadp73kvatlmu3awef89h7e 0 1646 101049 99443 2026-09-07T12:22:23Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101049 wikitext text/x-wiki {{ГӀБ+Россия |пачалихъ = Россия |статус = Шагьар |магӀарул мацӀалъ цӀар = Гъизилюрт |эбелаб мацӀалъ цӀар = {{lang-kum|Чир-юрт}} |падначаленне = |герб = Coat of Arms of Kiziljurt.png |байрахъ = |гербалъул гӀеблъи = 128 |байрахъалъул гӀеблъи = 130 |сурат = Кизилюрт.jpg |размер = <!--300px--> |хъвай-хъвагӀай = |lat_deg = 43|lat_min = 12|lat_sec = 00 |lon_deg = 46|lon_min = 52|lon_sec = 00 |CoordAddon = region:RU |CoordScale = |Яндекскарта = |карта = |пачалихъалъул картаялъул размер = 300 |икълималъул картаялъул размер = 300 |мухъалъул картаялъул размер = 300 |икълим = Дагъистан |икълим таблицаялда = Дагъистан |икълималъул тайпа = Жумгьурият |мухъ = |мухъ таблицаялда = Шагьаралъул округ Гъизилюрт шагьар{{!}}Гъизилюрт |мухъалъул тайпа = Шагьаралъул округ |икълималъул карта = Дагъистан |мухъалъул карта = <!-- альтернативная --> |жанисеб бикьи = |бетӀерасул тайпа = Мэр |бетӀер = [[Уцумиев МухӀамад]] |кьучӀ лъураб къо = 1863 - билеб сон |цебе букӀараб цӀар = ''Чирюрт станция''<br />''БагӀар росу'' |статуслъун рикӀкӀана = 1963 |статус къо-моцӀ = |площад = 50 |гьава-бакъ = гьоркьохъеб |борхалъиялъул тайпа = |ГӀБ майданалъул борхалъи = 115 |расмияб мацӀ = ГӀурус мацӀ ва Дагъистаналъул киналго мацӀал |расмияб мацӀ-ref = |халкъалъул къадар = {{цІикІкІен}}34 939 |хъвай-хъвагІай гьабураб сон = 2010 |гъунки = 949,52 |агломерация = 47 476 |миллатал = [[МагIарулал]] (70,88 %), <br /> [[ЛъарагIал]] (11,87 %), <br /> [[Тумал]] (5,34 %)<br /> [[ГӀурусал]] (3,79 %); 2010 г. |динал = [[Ислам]] |этнохороним = |сагІтил рачел = +4 |DST = |телефоналъул код = +7 7234 |почалъул индексал = 368124 |автомашинаялъул код = |идентификаторалъул тайпа = ОКАТО |цифровой идентификатор = 82425 |категория Commons алда = Kizilyurt |сайт = |сайталъул мацІ = ru }} '''Гъизилюрт''' ({{lang-kum|Чир-юрт}}) буго цӀакъ гӀолохъанаб [[Сулахъ|Сулахъ гӀурул]] рагӀалда бугеб [[шагьар]]. Гъизилюрт бакьулӀан уна [[Ростов-на-Дону|Ростов]]—[[Баку]] маххул нух. Гьаб шагьар ккола [[Жуламухъ мухъ]]алъул тахбакӀ. ЛъарагӀазул мацӀалдаса (гьединго магӀарул мацӀалде) буссинабизе Гъизилюрт абула "БагӀараб" росу яги. == Халкъалъул къадар == {{Халкъалъул къадар | Кизилюрт | тс}} == ХӀужаби == {{ХІужаби}} {{Дагъистан}} {{ТIинчI-Дагъистан}} jvrm0em394wnqi5nuu4br3njvg5exu2 0 1696 100919 99057 2026-09-07T11:59:35Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100919 wikitext text/x-wiki {{Сонал|2003}} {{alsonumber|2003}} '''2003''' ('''кӀиазаралда лъабабилеб''') сон — григорианияб календаралъул арбагӀ къоялъ байбихьараб сон. Гьеб ккола нилӀер рикӀкӀеналъул 2003 сон, лъабабилеб азарсоналъул 3 сон, XXI гӀасруялъул 3 сон, XXI гӀасруялъул кӀиабилеб анцӀсоналъул 3-леб сон. == Лъугьа-бахъинал == * == Гьаруна == * == Хвана == * {{Сон-тӀинчӀ}} [[Категория:2003| ]] qnublqmanmt4i0e9xyo4gsabwb7q54x 0 1701 100917 99052 2026-09-07T11:59:15Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100917 wikitext text/x-wiki {{Сонал|1871|1872|1873|1874|1875|1876|1877|1878|1879|1880|1881|1882|1883|1884|1885|1886|XVIII гӀасру|XIX гӀасру|XX гӀасру}} == Лъугьа-бахъинал == * [[18 январ]]алъ — [[Паранг-прус рагъ 1870—1871|Паранг-прус рагъда]] [[Франция|французал]] къун хадур [[Париж]]алда аскӀоб [[Версал кӀалгӀа]]ялда [[Герман империя|Герман империя]] гӀуцӀиялъул хӀакъалъулӀ лъазаби. * [[28 январ]]алъ — [[Париж]]алъул капитуляция. * [[Италия цолъи|Италиялъул цолъи]] тӀубазаби. * [[30 май]] — [[Парижалъулаб коммуна]] биххана. == Гьаруна == * [[10 июл]] — [[Пруст, Марсел]], француз [[хъвадарухъан]] (ха. [[1922 сон|1922]]). * [[16 июл]] — [[Булгаков, НикӀалайил Сергей]], гӀурус философ, теолог, экономист, священник (хв. [[1944 сон|1944]]). == Хвана == * [[7 сентября]] — [[Мегьмед Амин ГӀали-паша]], [[ГӀусманияб империя|ГӀусманияб империялъул]] [[кӀудияв вазир]] == Гь. балагье == {{Навигация |Тема = 1871 год |Викимактаб = Категория:Документы 1871 года }} == ХӀужаби == {{хІужаби}} {{Сон-тӀинчӀ}} [[Категория:XIX гӀасру]] lbtkxo4ltywkt07vb0nehc5lgs32c8c 0 1933 100920 99058 2026-09-07T11:59:45Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100920 wikitext text/x-wiki {{Сонал|2005}} {{alsonumber|2005}} {{гьанжесел лӀугьа-бахъинал}} '''2005''' ('''кӀиазаралда щуабилеб''') сон — григорианияб календаралъул щамат къоялъ байбихьараб сон. Гьеб ккола нилӀер рикӀкӀеналъул 2005 сон, лъабабилеб азарсоналъул 5 сон, XXI гӀасруялъул 5 сон, XXI гӀасруялъул кӀиабилеб анцӀсоналъул 5-леб сон. == Лъугьа-бахъинал == * == Гьаруна == * == Хвана == * {{Сон-тӀинчӀ}} [[Категория:2005| ]] q599linhuoikeqid3m2l4fha9g3ti77 0 2142 101392 100669 2026-09-07T13:23:23Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101392 wikitext text/x-wiki {{Пачалихъ |МагӀарул мацӀалъ цӀар = Гуржи |Ингилис мацӀалъ цӀар = Georgia |Эбелаб мацӀалъ цӀар = {{lang-ka2|საქართველო}} |Родительный падеж = Гуржиялъул |Герб = Greater coat of arms of Georgia.svg |lat_dir = N|lat_deg = 41|lat_min = 41|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 43|lon_min = 44|lon_sec = 0 |region = GE |CoordScale = |Байрахъ = Flag of Georgia.svg{{!}}border |ЩигӀар = Къуват цолъиялъулӀ буго <br />{{lang-ka|ძალა ერთობაშია}} |Гимналда цӀар = Эркенлъи |Аудио = Tavisupleba vocal.ogg |ХӀукмуялъул низам = [[парламенталъулаб республика]] |Пачалихъалъулаб дин = |Картаялда = Georgia in Europe.svg |картаялда гъоркь хъвай-хъвагӀай = '''Гуржистан''' |МацӀ = [[Гуржи мацӀ|гуржи]] |ГӀуцӀана = |Истикълал щвараб къо-моцӀ= [[26 май]] [[1918 сон|1918]] <br />([[Нахъасеб Кавказалъул Демократияб Федеративияб Республика|НКДФРалдаса]])<br />[[9 апрель|9 апрелалъ]] [[1991 сон]]алъ |БатӀа тӀуна = [[СССР]]алдаса |Тахшагьар = [[Тулпис]] |ЧӀахӀиял шагьарал = [[Тулпис]], [[Кутаис]], [[Батуми]], [[Рустави]], [[Зугдиди]], [[Гори]], [[Поти]], [[Сухуми]] |БутӀрузул хъулухъал = [[Гуржиялъул президент|Президент]] <br />[[Гуржиялъул премьер-министр|Премьер-министр]]<br />[[Гуржиялъул Парламент|Парламенталъул Спикер]] |БутӀрул = [[Зурабишвили, Саломе|Саломе́ Зурабишви́ли]]<br />[[Бахтадзе, Мамука|Мамука Бахтадзе]]<br />[[Кобахидзе, Ираклий|Ираклий Кобахидзе]] |Ракьалъул рахъалъ тартиб= 118 |Ракь = 69 700 км² |Лъел бутӀа = |Этнохороним = |Халкъалъул къадаралъул рахъалъ тартиб = 123 |Халкъалъул къадар = {{цІикІкІен}} 4 490 500 <ref name="Нацстат2014">[http://www.geostat.ge/index.php?action=page&p_id=473&lang=eng Статком Грузии. Численность населения на начало года в 2000—2014 гг.]{{ref-en}}</ref> |Халкъалъул хъвай-хъвагӀай гьабураб сон = 2014 |Халкъалъул гъунки = 68 |ВЖП (БСП) = 26,626 млрд.<ref name="ВВП">[http://databank.worldbank.org/data/views/reports/tableview.aspx Международный Банк, World DataBank: World Development Indicators, версия от 27 ноября 2013 года]</ref> |ВЖП (БСП) рикӀкӀараб сон = 2012 |ВЖП (БСП) ялъул рахъалъ тартиб = 110 |Халкъалъул цо чиясе ВЖП (БСП) = 9 000 |ВВП (номинал) = 15,984 млрд. |Год расчёта ВВП (номинал) = 2012 |Место по ВВП (номинал) = |ВВП (номинал) на душу населения = 3 596 |ИПГӀИ = {{increase}} 0,745<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf|lang=en|title=Human Development Report 2013|year=2013|publisher=United Nations Development Programme|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150422215710/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf|archivedate=2015-04-22|access-date=2015-04-04|url-status=хвараб}}</ref> |ИПГӀИ рикӀкӀараб сон = 2013 |ИПГӀИялъул рахъалъ тартиб = 72 |ИПГӀИялъул уровен = <span style="color:#090;">цІикІкІараб</span> |Авиакомпания = |ГӀарац = [[Гуржиялъул лари|Лари]] |Домен = [[.ge]] |ISO = GEO |Телефоналъул код = 995 |СагӀтил рачел = [[UTC+04:00|UTC+4]] }} '''Хъизихъ''' ({{lang-ka|საქართველო|Sakartvelo}}) хӀукумат буго Дагъистаналдаса бакътӀерхьул рахъалда. Гьеб хӀукуматалъул 70 азарго кв. км. ракьги ва 4,5 млн. гӀадамазул къадарги буго. Аслияб хӀалалда гьаниб гӀумру гьабула хъузхъуз, цӀамгӀалаз, къажараз, гьирияз, падараз, буртияз ва магӀарулаз. Хъизихъалда гъорлӀе уна [[ГӀачӀар Автоном Улка|ГӀачӀаристан]], [[Бакъда Гьиристан]] ва [[Абхаз Автоном Улка|Абхаз]] автономиял улкаби. ТӀадежоялъе [[Кахет]] улкаялда гӀумру гьабула магӀарулаз. МагӀарулазул росаби руго Алазан гӀоралъул мекъаб рахъалда. Гьел ккола [[Гургинросу]] (Тиви), [[Росохъ]] (Чантлискуре) ва [[Хъаладухъ]] (Сарусо) росаби ва [[Лагадухъ]] шагьаралъул цо авал. == Шагьарал == * [[Тулпис]], [[Кутаис]], [[Рустави]], [[Къурели]], [[Лагадухъ]], [[ХӀамитӀа]], [[Сагънагъ]], [[Гуржигьен]], [[Сухуми]], [[Батуми]], [[Цхинвали]], [[Ахисхъала]], [[Мцхета]]. == == * [[Азарбижан]] * [[Туркал-месхетинал]] == ХӀужаби == {{хIужаби}} {{Европа}} {{Азия}} {{Кавказ}} [[Категория:Гуржи| ]] qox1sz4h157ytu0q6dcamgvko19ctxd 0 2144 101348 100510 2026-09-07T13:16:03Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101348 wikitext text/x-wiki {{ГІБ |пачалихъ = Гуржи |статус = тахшагьар |магІарул мацІалъ цІар = Тулпис |эбелаб мацІалъ цІар = თბილისი |падначаленне = |герб = Seal of Tbilisi, Georgia.svg |байрахъ = Flag_of_Tbilisi.svg |гербалъул гІеблъи = 128 |байрахъалъул гІеблъи = 180 |сурат = |размер = <!--300px--> |хъвай-хъвагІай = |lat_deg = 41|lat_min = 43|lat_sec = 0 |lon_deg = 44|lon_min = 48|lon_sec = 0 |CoordAddon = type:city(І250000)_region:GE |CoordScale = |Яндекскарта = http://maps.yandex.ru/?text=Грузия,%20Тбилиси&sll=44.839012,41.614439&sspn=11.249998,6.331283&ll=44.839012,41.6І4439&spn=10.755619,4.212846&l=map |карта = |пачалихъалъул картаялъул размер = 300 |жанисеб бикьи = |бетІерасул тайпа = Мэр |бетІер = Каха Каладзе |тІоцебесеб нухалъ рехсей = IV гІасру |цебе букІараб цІар = 1936 с. щвезегІан ''Тифлис'' |статуслъун рикІкІана = |статус къо-моцІ = |площад =726 |гьава-бакъ = |борхалъиялъул тайпа = |ГlБ майданалъул борхалъи = 100 |расмияб мацІ = гуржи мацI |расмияб мацІ-ref = |халкъалъул къадар = І 485 293<ref name=autogenerated2>[http://www.geostat.ge/cms/site_images/_files/english/population/01%20Population%20by%20municipalities%20for%20the%20beginning%20of%20the%20year.xls Population by municipalities for the beginning of the year]</ref> |хъвай-хъвагІай гьабураб сон = |гъунки = 1614 |агломерация = |миллатал = |динал = [[Насранияб дин|Насранияб]] |этнохороним = |сагІтил рачел = |DST = |телефоналъул код = 32 |почалъул индексал = |автомашинаялъул код = |идентификаторалъул тайпа = |цифровой идентификатор = |категория Commons алда = Tbilisi |сайт = http://www.tbilisi.gov.ge |сайталъул мацІ = }} '''Тулпис''', '''Тбили́си''' ({{lang-ka|თბილისი}} tʰ'biliˌsi {{Audio|Tbilisi.ogg}}<ref>[http://pt.forvo.com/word/tbilisi/ Pronúncia de Tbilisi: Como pronunciar Tbilisi em Georgiano, Tcheco, Italiano, Polonês, Inglês]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Hy2Ajxdu8BQ Tbilisi — Capital City of Georgia (Part One) — YouTube]</ref> — «хинаб ицц», цебесеб (1936 соналде щвезегӀан) цӀар — ''Тифлис'') — [[Хъизихъ|Хъизихъалъул]] [[тахшагьар]]<ref>{{Cite web |title=Столица Грузии |url=https://geosfera.info/europe/tbilisi-georgia/ |access-date=2023-03-08 |archive-date=2023-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230308220010/https://geosfera.info/europe/tbilisi-georgia/ |url-status=dead }}</ref> ва кӀудияб шагьар, жиб [[Кор (гӀор)|Кор]] гӀоралъул рагӀалдаги бугеб, жиндир хакъалъул къадарги гӀага-шагарго 1,1 миллион чиясде бахунеб. Шагьаралъе кьучӀ лъун буго V гӀасруялда. Тулпис ккола Хъизихъалъул бищун кӀвар цӀикӀараб магӀишаталъулаб, жамгӀияб ва маданияб центр. Шагьар гьединго ккола трансмиллиял энергетикиял ва дармилал проетазе кӀвар бугеб транзитивияб центрлъун. Шагьаралъ гӀуцӀула улкаялда жиндир даража бащад гьабураб Тулпис муниципалитет, жиндир гӀатӀилъи {{num|720|км²}}<ref name="area">[http://www.tbilisi.gov.ge/page/9 თბილისი > გეოგრაფია და ბუნება]{{ref-ka}}</ref> бугеб, халкъалъул къадар — {{nts|1184818}} чи, 2020 соналде баяназда рекъон<ref name="оценка20152020">{{cite web|url=https://geostat.ge/media/31044/1-3---population-by-cities-and-boroughs.xlsx|title=Численность населения Грузии с разбивкой по городам и районам на начало января 2015—2020 гг.|publisher=[https://www.geostat.ge/en/modules/categories/41/population Национальная статистическая служба Грузии]|accessdate=2020-05-04|archiveurl=|archivedate=|deadlink=}}{{ref-en}}</ref>, ялъуни {{nts|1108717}} чи (2014 соналъул къадар рикӀкӀиналда рекъон), гьенирго жибго шагьаралъул {{nts|1062282}} чиги (2014 сон), 4 [[Шагьаралъул тайпаялъул гьен|шагьаралъул тайпаялъул гьеналъул]] {{nts|16015}} чиги (2014 сон), 22 росдал — {{nts|30420}} чиги (2014 сон).<ref name="гнп2014" /><ref name="снп2014" /> == Этимология == «Тбилиси» абураб цӀар тӀоцебесеб нухалъ рехсолеб буго [[IV гӀасру|IV гӀасруялда]]; гьеб цӀар бачӀин хурхинабулеб буго шагьаралда [[ЧӀабатӀ|чӀабтӀил]] хинал иццал ({{lang-ka|თბილისი}} [Тбилиси]; ''тбили'' — «хинаб») рукӀиналда; 1936 соналде щвезегӀан хӀалтӀизабулеб букӀана грек адабияталдаса бачӀараб «Тифли́с» абураб цӀар. 1936 соналдаса расмияб хӀисабалда тасдикъ гьабуна жиб абулеб къагӀидаялъул рахъалъ миллиялде гӀагараб «Тбилиси» абураб форма.{{sfn|Поспелов|2002|с=412}} == Физикиябгин географиялъулаб сипат-сурат == [[Файл:Tbilisi_botanicgarden.jpg|справа|мини|Тулписалъул ботаникияб ахикь бугеб чвахел]] === Бугеб бакӀ === Тулпис буго 30 км халалъиялъул [[Тулписалъул жаниблъи|Тулписалъул жаниблъиялда]], жиб Кор гӀоралъул расалъиялде кколеб ва лъабго рахъалъ сверун кьурабаз къараб. Ралъдал гьумералдаса борхалъи буго 380–770 метра. Тулписалда сверухъ руго 6-, 7- и 8-балл сейсмолъи бугеб бакӀал. Бахъбаккудаса, жанублъияб рахъалдасаги ва бутӀаккун бакътӀерхьудасаги Тулписалъу гурхъи буго [[Гардабан муниципалитет|Гардабан мухъалъулгун]], шималияб рахъалдаса ва хутӀараб бакътӀерхьудаса — [[Мцхет муниципалитет|Мцхет мухъалъулгун]].<ref>[http://www.tbilisi.gov.ge/index.php?lang_id=RUS&sec_id=73 Месторасположение] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130327025806/http://www.tbilisi.gov.ge/index.php?lang_id=RUS&sec_id=73 |date=2013-03-27 }} Муниципальный портал Тбилиси</ref> === Климат === Климат буга рагьаяб субтропикияб, халатаб багӀарараб риигун, къокъаб хинаб иххгун, тамахаб, амма ракъадалаб хаселгун. * ЛъагӀалил гьоркьохъеб [[температура]]: +13,3 °C. * ЛъагӀалил гьоркьохъеб [[Бофортил шкала|гьуриялъул хехлъи]]: 1,5 м/сек. * ЛъагӀалил гьоркьохъеб [[гьаваялъул рагьай]]: 67 %. * Температурабазул экстремаллъи: минимум — −24,4 °C 1883 соналъул 21 январь); максимум — +42,0 °C (1882 соналъул 17 июль). == Тарих == {{main|Тулписалъул Тарих}} РикӀкӀунеб буго, Тулписалъе кьучӀ лъунин Ибериялъул пачахӀ [[Вахтанг Горгасали|Вахтанг Горгасалица]] нилӀер заманалъул [[V гӀасру|V гӀасруялда]], ва тахшагьарлъун лӀугьанин [[VI гӀасру|VI гӀасруялда]], амма «Тбтлада»цӀар буго дагьалги цересел румазулал картабазда, Тулписалъул тарихияб централда рухъа-хъван рагьун руго I–II гӀасрабазул термалият хӀамамал мозаика ккурал хӀавузалги, ретӀел хисизе бакӀалги ва керамикиял рогӀразул церетӀурал системабиги ругел. Шагьаралъул цогидал бакӀазда ратун руго н. щ. VI–[[III гӀасру|III]] гӀасрабазул росаби. == Административияб рикьи == [[Файл:Tbilisi, Old Tbilisi, Georgia.jpg|мини|300x300пкс|Вид на исторический квартал Тбилиси]] Жакъа къоялъ Тулпис шагьар бикьула хадусел административиял районазде: * [[Ваке (район)|Ваке]] (ვაკე) * [[Сабуртало (район)|Сабуртало]] (საბურთალო) * [[Исани]] (ისანი) * [[Самгори]] (სამგორი) * [[Дидубе]] (დიდუბე) * [[Чугурети]] (ჩუღურეთი) * [[Крцаниси (район)|Крцаниси]] (კრწანისი) * [[Мтацминда (район)|Мтацминда]] (მთაწმინდა) * [[Глдани]] (გლდანი) * [[Надзаладеви]] (ნაძალადევი) Цере рукӀарал: * {{iw|Дидгори (район)|Дидгори|ka|დიდგორის რაიონი}} (დიდგორი) — 2007–2013 * {{iw|Басрияб Тбилиси (район)|Басрияб Тбилиси|ka|ძველი თბილისის რაიონი}} (ძველი თბილისი) — 2007–2013 Тбилиси муниципалитеталде гъорлӀе 2008 соналдаса байбихьун уна: 4 шагьаралъул тайпаялъул гьен гӀадамазул къадар {{nts|16015}} чи вугеб ( 014)<ref name="гнп2014">{{cite web|url=http://census.ge/files/results/english/03_Urban%20settlements%20by%20type%20and%20by%20size%20of%20population.xls|title=Группировка городских населённых пунктов по типу и численности населения (Urban settlements by type and by size of population)|subtitle=[http://census.ge/en/results/census 2014 GENERAL POPULATION CENSUS RESULTS]|publisher=Национальная статистическая служба Грузии|accessdate=2016-05-02|lang=en|archive-date=2016-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20160809235333/http://census.ge/files/results/english/03_Urban%20settlements%20by%20type%20and%20by%20size%20of%20population.xls|url-status=хвараб}}</ref> — [[Диди-Лило]] (2417 чи, 2014), [[Загэс|Загэси]] (5200чи, 2014), [[Коджори]] (1232 чи, 2014), [[Цхнети]] (7166 чи, 2014)<ref name="гнп" /> — ва 22 росу гӀадмазул гӀамаб къадар {{nts|30420}} чи вугеб (2014)<ref name="снп2014">{{cite web|url=http://census.ge/files/results/english/04_Rural%20settlements%20by%20size%20of%20population.xls|title=Группировка сельских населённых пунктов по численности населения (Rural settlements by size of population)|subtitle=[http://census.ge/en/results/census 2014 GENERAL POPULATION CENSUS RESULTS]|publisher=Национальная статистическая служба Грузии|accessdate=2016-05-02|lang=en|archive-date=2016-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20160810000508/http://census.ge/files/results/english/04_Rural%20settlements%20by%20size%20of%20population.xls|url-status=хвараб}}</ref>. Гьанжесеб статистикаялъ гьел киналго рикӀкӀуна Тулписалда гъорлӀ,<ref name="автоссылка1">{{cite web|url=http://geostat.ge/cms/site_images/_files/yearbook/Yearbook_2016.pdf|title=Статистический ежегодник Грузии. 2016 год|subtitle=|publisher=Национальная статистическая служба Грузии|accessdate=2017-04-21|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170419104816/http://geostat.ge/cms/site_images/_files/yearbook/Yearbook_2016.pdf|archivedate=2017-04-19|deadlink=yes}}</ref> амма халкъалъул къадар рикӀиналъул рахъал гьел рикӀкӀуна батӀаго.<ref name="гнп2014" /><ref name="снп2014" /><ref name="гнп" /> == ХӀакимлъиялъул органал == === Шагьаралъул хӀакимлъи === Шагьралда буго [[Тулписалъул Сакребуло|Тулписалъул халкъияб мажлис (Сакребуло)]] ва Тулписалъул хӀукумат, жинда цебе шагьаралъул мэрас хисаб кьолеб. === Хъизихъалъул хӀакимлъи === Тулписалда руго пачалхъилъул хӀакимлъиялъул киналниги тӀубазабиялъул ва диваналъулал (Конституциялъулаб хутӀизегӀан) органал. Тарихияб район [[Авлабари|Авлабариялда]], М. Абдушелашвилил къотӀноб буго президентасул кӀалгӀа — Хъизихъалъул президентасул расмияб резиденция ва хӀалтӀул бакӀ. == Галерея== <gallery> Tbilisi at night, Kura, Georgia.jpg Tbilisi, Night, Avlabari, Georgia.jpg Sameba Cathedral, Courtyard, Dusk 2, Tbilisi, Georgia.jpg Old Tbilisi, Street, Georgia.jpg Tbilisi, Rustaveli Avenue, Georgia.jpg Tbilisi, Kashveti Church of St. George, Georgia.jpg Tbilisi, Racha Tavern, Georgia.jpg Tbilisi, Panoramic view, South, Georgia.jpg Tbilisi, Old Tbilisi from Narikala, Georgia.jpg Tbilisi, City centre, Georgia.jpg Image:19th_century_health_baths.jpg Image:Rainbowtbilisi.jpg Image:Tbilisi bathdistrict.jpg Image:Tbilisi balconies.jpg Image:Narikala 001.jpg Image:Old Tbilisi 001.jpg Image:View of Tiflis from Seid-Abaz, Ivan Aivazovsky.jpg Image:Caravansaray.jpg Image:Tramway over Kus Tba.jpg Image:Mtkvari (1).jpg Image:Mama-Daviti Church, Tbilisi.jpg Image:Synagogue in Tbilisi, Georgia.JPG Image:Rustaveli Theatre Facade, Tbilisi.JPG </gallery> == ХӀужжаби == {{ХІужжаби}} == Адабият == * {{книга |автор=[[Поспелов, Евгений Михайлович|Поспелов Е. М.]]|заглавие=[[Географические названия мира. Топонимический словарь]]|издание=2-е изд., стереотип|ответственный=отв. ред. Р. А. Агеева |ссылка= |место=М.|издательство=Русские словари, Астрель, АСТ|год=2002|том= |страниц=512|страницы=|isbn=5-17-001389-2 |тираж=3&nbsp;000 |ref=Поспелов}} == Ссылки == {{Навигация}} * [http://www.tbilisi.gov.ge/index.php?lang_id=RUS&sec_id=1 Тулпис шагьаралъул мерия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110105130212/http://www.tbilisi.gov.ge/index.php?lang_id=RUS&sec_id=1 |date=2011-01-05 }} * [https://tbilisi-portal.com/ Символика, история, информация и многое другое о Тбилиси ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210412134516/https://tbilisi-portal.com/ |date=2021-04-12 }} * [https://www.krugosvet.ru/enc/Earth_sciences/geografiya/TBILISI.html Тбилиси в энциклопедии «Кругосвет»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210412134516/https://www.krugosvet.ru/enc/Earth_sciences/geografiya/TBILISI.html |date=2021-04-12 }} * [http://meskhi.net/tiflis Путеводитель «Тифлисъ и его окрестности» 1913 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200821220931/http://meskhi.net/tiflis/ |date=2020-08-21 }} * {{Карта|K-38-78}} * {{Карта|K-38-90}} {{Азиялъул тахшагьарал}} [[Категория:Тулпис| ]] [[Категория:Шагьарал-миллионерал]] [[Категория:Хъизихъалъул тахшагьарал]] o3sq9zkixsbssfq6ouv6ld2516ug3vq 0 2237 101249 100100 2026-09-07T12:59:33Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101249 wikitext text/x-wiki {{ГӀБ+Россия |пачалихъ = Россия |икълим = Москва |икълималъул тайпа = Област |статус = Россиялъул тахшагьар |магӀарул мацӀалъ цӀар = Москва |эбелаб мацӀалъ цӀар = {{lang-ru|Москва́}} |герб = Coat of Arms of Moscow.svg |байрахъ = Flag of Moscow, Russia.svg |гербалъул гӀеблъи = 100 |байрахъалъул гӀеблъи = 180 |сурат = {{Photomontage | photo1a = Moscow July 2011-16.jpg|px300{{!}} | photo2a = Холодный свет при -29 градусах.jpg{{!}} | photo2b = Teatro Bolshói, Moscú, Rusia, 2016-10-03, DD 42-43 HDR.jpg{{!}} | photo3a = Moscow State University crop.jpg{{!}} | photo3b = Moscow International Business Center-1 Сrop.jpg{{!}} | photo4a = Moscow International Business Center7.jpg{{!}} | photo4b = | photo5a = | photo5b = | color = white | color_border = white | position = center | spacing = 2 | size = 266 | foot_montage = }} |lat_deg =55 |lat_min =45 |lat_sec =20.83 |lon_deg =37 |lon_min =37 |lon_sec =3.48 |CoordAddon = type:city(10472629)_region:RU |CoordScale = 250000 |Яндекскарта = |икълималъул картаялъул размер = 300 |пачалихъалъул картаялъул размер = 300 |икълим таблицаялда = |икълималъул карта = <!-- альтернативная --> |жанисеб бикьи = 12 административияб округ (125 мухъ, 2 шагьаралъул округ, 19 поселок) |бетӀерасул тайпа = МЭР |бетӀер = Сергей Собянин<ref>{{cite web|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=401451|title=Московские депутаты утвердили Собянина на посту мэра|work=[[Вести.Ru]]|date=2010-10-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101024143042/http://www.vesti.ru/doc.html?id=401451|archivedate=2010-10-24|access-date=2013-01-23|url-status=хвараб}}</ref> |кьучӀ лъураб къо = |тӀоцебесеб нухалъ рехсей = 1147 сон |цересел цӀарал = Кучково<ref>[[ПСРЛ]]. — СПб., 1908. — [http://psrl.csu.ru/toms/Tom_02.shtml Т. II. Ипатьевская летопись]. — Стб. 600. <br>Как прежнее название Москвы: * Улицы Москвы. Старые и новые названия. Топонимический словарь-справочник / Отв. ред. [[Поспелов, Евгений Михайлович|Е. М. Поспелов]]. — М., 2003. — С. 184; * ''Рыбина Е. А.'' Древнерусские города в новгородских берестяных грамотах // Міста Давньої Русі. — К.: Стародавній світ, 2014. — С. 93; <br>Как альтернативное/другое название Москвы: * {{книга|автор=[[Тихомиров, Михаил Николаевич|Тихомиров М. Н.]]|часть=Предание о боярине Кучке — первом владельце Москвы|ссылка часть=https://web.archive.org/web/20190718121126/http://oldru.com/moscow/moscow6.htm|заглавие=Древняя Москва. XII — XV вв. Средневековая Россия на международных путях XIV — XV вв.|место=М.|издательство=[[Московский рабочий]]|год=1992|страницы=14}}; * ''[[Топоров, Владимир Николаевич|Топоров В. Н.]]'' «Baltica» Подмосковья // Балто-славянский сборник. — М., 1972. — С. 275. * ''Шилов А. Л.''[http://onomastics.ru/sites/default/files/VO_2010_1(8)/Pages%20from%20VO_2010_1(8)-3.pdf Этнонимы и неславянские антропонимы берестяных грамот] // Вопросы ономастики. — 2010. — № 1 (8). — С. 43—44.</ref> |площад = 2 600 км2 |ГӀБ майданалъул борхалъи = 118—255 |расмияб мацӀ = [[ГӀурус мацӀ]] |халкъалъул къадар = {{ц1ик1к1ен}} 11 612 943 |хъвай-хъвагӀай гьабураб сон = 2012 |гъунки = 4554.1 |этнохороним = |агломерация = 15 512 000 |миллатал = [[гӀурусал]], [[украинал]], [[татарал]], [[цӀамгӀалал]], [[жугьутӀал]], [[белорусал]] |динал = |сагӀтил рачел = +4 |DST = |телефоналъул код = +7 495, 496, 498, 499 |почалъул индекс = |почалъул индексал = 77, 97, 99, 177, 197, 199 |автомашинаялъул код = 101000—135999 |идентификаторалъул тайпа = Код ОКАТО |цифровой идентификатор = 45 |шапакъатал = {{Меседил цӀва медаль|тайпа=шагьар}} {{Ленинил орден|тайпа=шагьар}} {{Ленинил орден|тайпа=шагьар}} {{Октябралъул Революциялъул орден|тайпа=шагьар}} |категория Commons алда = Moscow |сайт = http://mos.ru/ |сайталъул мацІ = ru }} '''Москва''' ({{lang-ru|Москва́}}) ккола [[Россиялъул Федерация|Россия]]лъул [[тахшагьар]]<ref>{{cite web|url=http://www.mosclassific.ru/mClass/okato_viewd.php?id=93338|title=Общероссийский классификатор объектов административно-территориального деления. Московская область|publisher=mosclassific.ru|accessdate=2010-11-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120528055051/http://www.mosclassific.ru/mClass/okato_viewd.php?id=93338|archivedate=2012-05-28|url-status=хвараб}}</ref>. ГӀаламалдаго бищун цӀикӀарал гӀадамазул къадар бугел 10 шагьараздасан ккола<ref>{{cite web|url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&srt=pnan|title=Крупнейшие города мира по населению|date=2010|publisher=world-gazetteer.com|accessdate=2011-09-12|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111008051734/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&srt=pnan|archivedate=2011-10-08|url-status=хвараб}}</ref>. Шагьар буго [[Москва (гӀор)|Москва]] гӀоралда, [[Бакъбаккул-Европаялъул лабаллъи]]ялъул бакьулӀ, [[Ока|Окаялда]] ва [[Волга|Волгаялда]] гьоркьо бугеб бакӀалда. Федерациялъул субъект гӀадин Москваялъул гӀурхъода руго [[Москва област|Москва]] ва [[Калуг област|Калуг]] областал. == ЦӀар == Шагьаралъул цӀар гьеб тӀа бугеб гӀоралдасан бачӀараб буго<ref>«Издавна признаётся также, что город назван по реке. Об этом впервые сообщает литературный памятник конца XVI — начала XVII в. „Повесть о зачале Москвы“, где сказано, что вел. Кн. Юрий Владимирович повелел „соделать мал деревян град и прозва его званием ''Москва-град'' по имени реки, текущия под ним“. В настоящее время мнение о первичности названия реки является общепризнанным» ({{книга|автор=Поспелов Е. М.|заглавие=Топонимический словарь Московской области|место=М.|издательство=Профиздат|год=320|страниц=320|страницы=173|isbn=5–255–01342–0}}).</ref>. Амма гьеб гӀоралъул цӀар кисан бачӀарабали мухӀканго жеги лъаларо<ref>«Название ''Москва'' древнее, его происхождение спорно»; «вопрос о названии ''Москва'' пока остается нерешенным» ({{книга|автор=Агеева Р.А., Александров Ю.Н., Бондарчук Г.П. и др.|заглавие=Улицы Москвы. Старые и новые названия. Топонимический словарь-справочник|ответственный=Отв. редактор Е.М.Поспелов|ссылка=http://antic-r.narod.ru/bibl4.htm|место=М.|издательство=Изд. центр «Наука, техника, образование»|год=2003|страниц=336|страницы=184–185|isbn=5–9900013–1–2}}).</ref>. == Физикиябгун-географияб сипат == {{БутӀа хӀадури}} ===Географикияб бакӀ === === Климат === {{БакӀалъул климат |БакӀ_род=Москва |Ицц=[https://www.weatheronline.co.uk/weather/maps/city?LANG=en&PLZ=_____&PLZN=_____&WMO=27612&CONT=euro&R=0&LEVEL=162&REGION=0006&LAND=RS&MOD=tab&ART=TEM&NOREGION=1&FMM=1&FYY=2010&LMM=12&LYY=2019 www.weatheronline.co.uk] | Янв_ср=-8.0 | Янв_ср_осад=52 | Фев_ср=-5.5 | Фев_ср_осад=42 | Мар_ср=-0.9 | Мар_ср_осад=37 | Апр_ср=7.2 | Апр_ср_осад=42 | Май_ср=15.1 | Май_ср_осад=68 | Июн_ср=17.8 | Июн_ср_осад=73 | Июл_ср=20.5 | Июл_ср_осад=76 | Авг_ср=19.0 | Авг_ср_осад=70 | Сен_ср=12.8 | Сен_ср_осад=71 | Окт_ср=5.8 | Окт_ср_осад=59 | Ноя_ср=0.7 | Ноя_ср_осад=52 | Дек_ср=-3.2 | Дек_ср_осад=60 | Год_ср=6.8 | Год_ср_осад=702 | Янв_ср_мин=-9.9 | Янв_ср_макс=-6.1 | Фев_ср_мин=-7.8 | Фев_ср_макс=-3.3 | Мар_ср_мин=-4.3 | Мар_ср_макс=2.5 | Апр_ср_мин=2.6 | Апр_ср_макс=11.8 | Май_ср_мин=9.7 | Май_ср_макс=20.4 | Июн_ср_мин=12.6 | Июн_ср_макс=22.9 | Июл_ср_мин=15.5 | Июл_ср_макс=25.6 | Авг_ср_мин=13.9 | Авг_ср_макс=24.0 | Сен_ср_мин=9.0 | Сен_ср_макс=16.6 | Окт_ср_мин=3.4 | Окт_ср_макс=8.2 | Ноя_ср_мин=-0.9 | Ноя_ср_макс=2.2 | Дек_ср_мин=-4.6 | Дек_ср_макс=-1.8 | Год_ср_мин=3.3 | Год_ср_макс=10.2 | Янв_а_макс= | Янв_а_мин= | Фев_а_макс= | Фев_а_мин= | Мар_а_макс= | Мар_а_мин= | Апр_а_макс= | Апр_а_мин= | Май_а_макс= | Май_а_мин= | Июн_а_макс= | Июн_а_мин= | Июл_а_макс= | Июл_а_мин= | Авг_а_макс= | Авг_а_мин= | Сен_а_макс= | Сен_а_мин= | Окт_а_макс= | Окт_а_мин= | Ноя_а_макс= | Ноя_а_мин= | Дек_а_макс= | Дек_а_мин= | Год_а_макс= | Год_а_мин= |}} === ГӀурччинлъи === === ХӀайванал === === Экология === == Тарих == {{БутӀа хӀадури}} === ТӀоцересел росаби === ТӀоцебе шагьар рехсолеб буго [[Ипатьевская летопись|Ипатьевская летописалда]] [[1147]] соналъул 4 апрелалъул рузманкъоялъ, [[Владимирил Юрий Долгорукий|Юрий Долгорукияс]] жиндирго гьудулзаби ва цо-цо князал гьенир данделъиялде ахӀараб мехалъ<ref name="Ипатьевская летопись">[http://izbornyk.org.ua/ipatlet/ipat15.htm ПСРЛ. Т. 2. Ипатьевская летопись. — СПб., 1908. — Стлб. 339.]</ref>. === Москва — княжествоялъул тахшагьар === === ГӀурус царство === [[Файл:Moscow 1556.jpg|thumb|left|[[Герберштейн, Сигизмунд фон|Сигизмунд Герберштейнил]] «[[Записки о Московии]]»-ян абураб тӀехьалдасан. ГӀага-шагарго [[1556]] сон.]] [[XV гӀару]]ялъул ахиралда [[Васильил Иван III|Васильил Иван III]] заманалда Москва гӀурус пачалихъалъул тахшагьарлъун лӀугьана. [[1605]] соналъ Москваялда жанив [[Лжедмитрий I|Лжедмитрий I]] гьавуна. Гьерсихъан шагьаралда тӀад кверщел гьабуна [[1606]] соналъ. ГӀадамаца ахӀи-хӀурги гьабун гьев вухӀана. [[1613]] соналъ Москваялда ханлъи гьабизе тӀамана [[Фёдорил Михаил]], 300 соналъ хутӀараб [[Романовиял|Романовиязул династиялъе]] байбихьи гьабурав. [[XVII гӀасру]]ялъул бакьулӀ ва ахиралда Москваялда гӀемер ахӀи-хӀур букӀана: [[Соляной бунт]], [[Медный бунт]], [[Стрелецкий бунт (1682)]] ва [[Стрелецкий бунт (1698 соналъул)]]. === Россиялъул империялъул заман === [[1712]] соналъ Москваги тун Россиялъул тахшагьарлъун [[Санкт-Петербург]] гьабуна. [[1728|1728]] соналъ, [[Пётр II|Петр II]] заманаялда Москваялда цӀидасан босана пачаясул двор, [[1732]] сон щвезегӀан гьанибго букӀараб<ref>{{cite web|url=http://encyc.mir-x.ru/309650.html|title=Исторический очерк (Москва)|work=Энциклопедия «Москва»|accessdate=2013-01-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140331033230/http://encyc.mir-x.ru/309650.html|archivedate=2014-03-31|url-status=хвараб}}</ref>. [[1851]] соналъ Москваялдаги Санкт-Петербургалдаги махулнухлул гьоркьоблъи рагьана. === Советияб заман === === Москва, постсоветияб мехалъ === [[Файл:Ночная-Москва,.jpg|230px|thumb|left|[[Москваялъул Кремль]] къасе]] [[1991]] соналъул [[19 август|19]]—[[22 август]]алъ шагьаралда букӀана "Августовский путч". ХИса-басиял лӀугьана. [[1995]] соналъ тахшагьаралъул цӀиял офицалиял магӀлуматал гьаруна - герб, байрахъ ва шагьаралъул гимнги. Килисаби цӀидасан разе рагъарана, гьезда гъоркьо [[Храм Христа Спасителя|Храм Христа Спасителяги]]. 2000-абилал соназда кӀудиял архитектуриял хиса-басиял гьаруна<ref name="Москомархитектура. Исторический экскурс">{{cite web|url=http://www.mka.mos.ru/forms.asp?muid=9B955D7F-4610-4856-ACE5-AF065E4973FF&mpuid=7F35D3E8-14DE-44DF-85B6-A2ECBCC99539|title=Москомархитектура. Исторический экскурс|publisher=Москомархитектура|accessdate=2009-01-26|deadlink=404|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060926002038/http://www.mka.mos.ru/forms.asp?muid=9B955D7F-4610-4856-ACE5-AF065E4973FF&mpuid=7F35D3E8-14DE-44DF-85B6-A2ECBCC99539|archivedate=2006-09-26|url-status=live}}</ref>. Шагьар цӀидасан балеб гӀадаб жо гьабуна — гӀемертӀалабазул офисал ран, заманалда рекъарал транспорталъул инфраструктурал гӀуцӀцӀун, элитниял рукъзал, цӀияб хӀалтӀи-захӀматалъул центр — «[[Москва-Сити]]» мухъ, ва гьединго гӀемер цогидл бакӀал рана, гӀуцӀцӀана<ref name="Новый облик Москвы">{{cite web|url=http://www.credcard.ru/stats.html?act=122|title=Новый облик Москвы|publisher=CREDCARD 2000—2009|accessdate=2009-02-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101101145248/http://credcard.ru/stats.html?act=122|archivedate=2010-11-01|url-status=хвараб}}</ref>. [[Файл:Moscow clad in snow - Moscou sur la neige - Москва в снежном убранстве - Москва в снегу (1908), noaudio.ogv|thumb|left|thumbtime=432|Москва ([[1908]] сон) (фильм «[[Москва в снежном убранстве]]»)]] [[Файл:Kremlinroad.jpg|thumb|left|[[Москваялъул Кремль|Московаялъул Кремлалда]] унеб нух. Акварель XIX гӀ. байбихьи]] === Гьанжесалаб заман === {{Фотогалерея|mode=packed| View of Moscow1.jpg{{!}}[[ЦӀияб Арбат]]алдехун балагьи Moscow-City2015.jpg{{!}}[[Москва-Сити]] Arbat Street in MSK.jpg{{!}}[[Арбат]] къватӀ Москва. Пересечение Нового Арбата и Садового кольца.jpg{{!}}[[ЦӀияб Арбат]] ва [[Садовое кольцо]] данлъулеб бакӀ }} {{Панорама|View Sparrow hills.jpg|1200px|text-align=center|[[Воробьёвы мугӀрул|Воробьёвы мугӀруздасан]] Москваялъул вид, 2018 сон. КвегӀиса: [[Москва-Сити]], [[Москва-гӀор]], [[ТЭЦ-12]], [[Лужники (стадион)|«Лужники» стадион]], [[Воробьёвы горы (метроялъул станция)|«Воробьёвы горы» метроялъул станция]], [[Россиялъул гӀелмабазул академия|Россиялъул гӀелмабазул академиялъул]] мина}} == Шапакъатал == {{БутӀа хӀадури}} == ХӀукуматалъул органал == {{БутӀа хӀадури}} === Москваялъул хӀакимзаби === === ХӀукуматалъул федералиял органал === == Административиябгун-территориялъулаб бикьи== {{БутӀа хӀадури}} == Расмияб символика == {{БутӀа хӀадури}} == Халкъ == {{БутӀа хӀадури}} === Халкъалъул къадар === === Лъимер гьаби === === Этникияб ва динияб состав === == Экономика == {{БутӀа хӀадури}} == Транспорт == {{БутӀа хӀадури}} === Маххулнухлул транспорт === === Гьавадул транспорт === === Автомобилияб транспорт === ==== Пробкаби ==== ==== Парковка ==== ==== Каршеринг ==== === НухдатӀаса транспорт === === Москваялъул метрополитен === {{Аслияб|Москваялъул метрополитен}} [[Файл:Mayakovskaya after renewing 2010.jpg|thumb|right|«[[Маяковская (метроялъул станция, Москва)|Маяковская]]» станция]] === ГӀурул транспорт === === Велесипедалъул транспорт === == ГӀелму == {{БутӀа хӀадури}} === ГӀелмуялъул тарих === == Лъайкьей == {{БутӀа хӀадури}} ===ТӀадегӀанасеб лъайкьей === === Гьоркьохъеб лъайкьей === == ЖамгӀият == {{БутӀа хӀадури}} === Дин === === Къачагълъи === === СахлъицӀуни == === Хабал === == Маданият ва искусство == {{БутӀа хӀадури}} == Физкультура ва спорт == {{БутӀа хӀадури}} == Архитектура ва рихьизе бакӀал == {{БутӀа хӀадури}} === Планировка=== === Кьоял === === Москваялъул Кремль ва БагӀараб майдан === {{Аслияб|Москваялъул Кремль|БагӀараб майдан}} [[Москваялъул Кремль]] — шагьаралъул тарихияб марказлъун. {{Панорама|Panorama of Moscow Kremlin.jpg|800px|text-align=center|<small>Москваялъул Кремлалъул панорама: [[Кремлалъул ралъдал рагӀаллъи]]ялда вид.<br>На фотографии запечатлены башни (слева направо): [[Боровицкая башня|Боровицкая]], [[Водовзводная башня|Водовзводная]], [[Благовещенская башня|Благовещенская]], [[Тайницкая башня|Тайницкая]], [[Первая Безымянная башня|Первая безымянная]], [[Вторая Безымянная башня|Вторая безымянная]], [[Петровская башня|Петровская]], [[Беклемишевская башня|Беклемишевская]].<br>Над стенами возвышаются [[Большой Кремлёвский дворец]], купола [[Архангельский собор (Москва)|Архангельского собора]] и [[колокольня Ивана Великого]].</small>}} {{панорама|Moscow July 2011-49.jpg|860px|align-cap=center|text-align=center|[[БагӀараб майдан]]}} === Архитектураялъул памятникал === == СМИ == {{БутӀа хӀадури}} == Шагьаралъул хӀурматиял гражданал == {{БутӀа хӀадури}} == Москваялда тӀоритӀулел тадбирал == {{БутӀа хӀадури}} == Искусствоялъул асаразда == {{БутӀа хӀадури}} == Москва астрономиялда == {{БутӀа хӀадури}} == Шагьарал-вацал == {{Аслияб|Москваялъул шагьарал-вацал}} Москваялъул [[шагьарал-вацал|шагьарал-вацал]] гӀемер руго. Гьезул цӀцӀикӀкӀараселги гьединаллъун рикӀкӀана 1990-абилел соназ. ТӀоцересел шагьарал-вацаллъун лӀугӀана [[Берлин]] ва [[Буэнос-Айрес]] 1990 соналъ; [[Вена|Венагуг]] партнёриял гьоркьолъаби жеги 1956 соналъго гӀуцӀун рукӀана<ref>{{Cite web |url=http://www.allo499.ru/guidemaps/43/62/712/ |title=Алло-Столица: города-побратимы Москвы |access-date=2011-10-28 |archive-date=2011-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111025063849/http://allo499.ru/guidemaps/43/62/712/ |deadlink=no }}</ref>. Гьел гурони, Москваялъул цо шагьар-партнёрги буго: [[Париж]]. == Суртал ва медиафайлал == {{Панорама|1867 Moscow panorama megapanorama.jpg|3000px|1867 соналъ Москваялъул куц. [[:commons:File:1867 Moscow panorama megapanorama.jpg|Гьаниб цуе хъвай-хъвагIалгун сурат кIудигьабизе]].}} {{Панорама|Panorama di Mosca dal Piazzale antistante Università Statale Lomonosov.jpg|1800px|<center>Москва [[Воробьёвиял мугIрул|Воробьёвиял мугIруздасан]] (2011 сон): [[Москва-Сити]], Москва-гIор, [[Лужники (стадион)]], [[Воробьёвиял мугIрул (станция метро)]], [[Россиялъул гIелмабазул академия]]лъул тIала</center>}} {{Russia-geo-stub}} == ХӀужаби == {{хIужаби|2}} == Адабият == <!--Просьба не добавлять сюда все книги о Москве. Здесь должны быть только наиболее авторитетные издания.--> * {{ВТ-ЭСБЕ|Москва|[[Селиванов, Александр Фёдорович|Селиванов А. Ф.]], [[Забелин, Иван Егорович|Забелин И. Е.]]}} * [https://mos80.com/ Москва : Энциклопедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220401231846/https://mos80.com/ |date=2022-04-01 }} / гл. ред. [[Нарочницкий, Алексей Леонтьевич|А. Л. Нарочницкий]]. — {{М.}} : [[Большая российская энциклопедия (издательство)|Советская Энциклопедия]], 1980. — 688 с., ил. * [[iarchive:Moscow Encyclopaedia 1997|Москва : Энциклопедия]] / Гл. ред. [[Шмидт, Сигурд Оттович|С. О. Шмидт]] ; Сост. : М. И. Андреев, В. М. Карев. — М. : [[Большая российская энциклопедия (издательство)|Большая Российская энциклопедия]], 1997. — 976 с. : ил. * {{БРЭ|автор=А. А. Попов; А. А. Тишков; А. Н. Прокинова; Л. А. Беляев, Н. А. Кренке, Б. Е. Янишевский, И. А. Бондаренко, Ю. Г. Клименко, И. Е. Печёнкин, Н. Н. Броновицкая, А. Ю. Броновицкая, А. С. Виноградова; Л. М. Старикова, Н. Э. Корсакова /2012/. А. А. Попов; А. А. Тишков; А. Н. Прокинова; В. В. Селевёрстов; Л. А. Беляев, Н. А. Кренке, Б. Е. Янишевский, И. А. Бондаренко, Ю. Г. Клименко, И. Е. Печёнкин, Н. Н. Броновицкая, А. Ю. Броновицкая, А. С. Виноградова; Л. М. Старикова, Н. Э. Корсакова /2018/. Актуализация: редакция БРЭ /2020/|заглавие=Москва|том=Электронная версия|страницы=|год=2020|id=5694472|ref=БРЭ}} * ''[[Колодный, Лев Ефимович|Колодный Л. Е.]]'' Москва у нас одна. — {{М.}} : Политиздат, 1991. * Москва — Петербург : Pro et contra. Диалог культур в истории национального самосознания. Антология. — Северо-Западное отделение Российской академии образования, Русский христианский гуманитарный институт; (Составитель К. Г. Исупов. Отв. ред. Д. К. Бурлака). — СПб. : Изд-во РХГИ, 2000. — 711 с. ISBN 5-88812-067-7 * {{книга|автор=Самойлов Б. Л., Морозова Г. В.|заглавие=Красная книга города Москвы|место= М.|год=2001|страниц=930|ref=Красная книга}} * ''[[Гиляровский, Владимир Алексеевич|Гиляровский В. А.]]'' Москва и москвичи. — М. : АСТ Астрель, 2005. — 511 с. * ''[[Гиляровский, Владимир Алексеевич|Гиляровский В. А.]]'' Мои скитания / Москва газетная — М. : АСТ, 2007. — 508 с. * ''[[Пыляев, Михаил Иванович|Пыляев М. И.]]'' Старая Москва: Рассказы из былой жизни первопрестольной столицы; (сост., предисл. и коммент. Ю. Н. Александрова). — Москва: АСТ Хранитель, 2007. — 762 c. * ''[[Вахитов, Рустем Ринатович|Вахитов, Р. Р.]]'' [https://magazines.gorky.media/oz/2012/3/moskvichi-kak-soslovie.html Москвичи как сословие] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240529160034/https://magazines.gorky.media/oz/2012/3/moskvichi-kak-soslovie.html |date=2024-05-29 }} // [[Отечественные записки (современный журнал)|Отечественные записки]]. — 2012. — № 3. * {{книга |заглавие= Большой атлас Москвы|ответственный= Московский гос. ун-т им. М. В. Ломоносова; картогр. основа — Роскартография ; науч. рук. Н. С. Касимов, В. С. Тикунов|ссылка= http://feoria.net/bolshoy-atlas-moskvy.htm|место= М.|издательство= Феория|год= 2013|страниц= 999|isbn= 978-5-91796-032-6}} == РегӀелал == {{Навигация |Портал = Москва |Проект = Москва |Викикъамус = Москва |Викимактаб = Москва }} * {{Расмияб сайт||Москвы}} * [https://um.mos.ru Москваялъул туристикияб портал (расмияб)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191127120213/https://um.mos.ru/ |date=2019-11-27 }} * [http://moscow.the.by/ Москваялъул гьава-бакъ - moscow.the.by] * [https://timeskaner.ru/russia/moscow.html Дурусаб москваялъул заман] * [http://moscow.gramota.ru/ Окликни улицы Москвы…]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080306195733/http://moscow.gramota.ru/ |date=2008-03-06 }} «[[Грамота.ру]]» сайталда * [https://pastvu.com/ Фотографии старой Москвы с привязкой к карте] * [http://mosday.ru/photos/gallery.php?base=1+3+5&size=2&frames=0&alt=9&rows=many Москва — батӀи-батӀиял заманазул суртал] * [https://book-olds.ru/BookLibrary/24400-Vsya-Moskva.html Справочные книжки Вся Москва XIX и XX века в библиотеке Царского Села] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220626212220/https://www.book-olds.ru/BookLibrary/24400-Vsya-Moskva.html |date=2022-06-26 }} {{start box}} {{succession box caption |title=[[Россиялъул тахшагьарал|Россиялъул тахшагьар]] }} {{succession box row |years=13]]—1713 |before={{nowrap|[[Владимир (шагьар, Россия)|Владимир]]}} |after={{nowrap|[[Санкт-Петербург]]}} }} {{succession box row |years=1728—1730 |before=[[Санкт-Петербург]] |after=[[Санкт-Петербург]] }} {{succession box row |years=1918 соналдаса |before=[[Санкт-Петербург|Петроград]] |after=— }} {{end box}} {{Библиоинформация}} {{Москваялъул административияб бикьи}} {{Россиялъул Федерациялъул субъектал}} {{Россиялъул шагьарал-миллионерал}} {{Москваялъул гIорал}} {{Шагьарал СССРалъул багьадурал}} {{Россиялъул Меседил гор}} {{Европаялъул тахшагьарал}} {{Азиялъул тахшагьарал}} {{Риидалил Олимпиадабазул тахшагьарал}} {{Москваялъул тарих}} {{Россия темабазда}} [[Категория:Москва| ]] [[Категория:Россиялъул шагьарал]] [[Категория:XII гӀасруялъ гӀуцӀарал шагьарал]] [[Категория:НекӀсияб Русалъул шагьарал]] [[Категория:риидалил Универсиадазул тахшагьарал]] [[Категория:Россиялъул шагьарал-миллионерал]] [[Категория:Россиялъул регионазул централ]] [[Категория:Россиялъул федералияб кӀвар бугел шагьарал]] [[Категория:Россиялъул Меседил гор]] ff3k3z0emfgtxg8xrjo3wo8tqe3c1rp 0 2391 101173 99871 2026-09-07T12:46:53Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101173 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|36|58|N|46|35|36|E|display=title}}--> {{Кукам жамагIат}} '''Кукам''' ({{мацI+az|Göyəm}}) росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|2|азарго}}. Гьел ккола [[магӀарулал]]. Кукам тоцӀебесеб нухалъ тарихалда рехсолеб буго ХVII&nbsp;гӀасруялда. Амма хазахъазул&nbsp;(гуржиязул) тарихиял хъвай-хъвагӀаязда рехсолеб буго Ганготи абураб росу. Цо-цояз гьеб рикӀкӀуна гьеб Кукамлъун. Кукам абураб рагӀи буго бол мацӀалда коком&nbsp;({{мацI+ru|слива}}). {{Закатала район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> enstq3y7twghra6j8dgps48xlas1w07 0 2566 101214 99968 2026-09-07T12:53:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101214 wikitext text/x-wiki {{Мухъ | магӀарул мацӀалъ цӀар = Лаваша мухъ {{байрахъ|Дагъистан}} | эбелаб мацІалъ цІар = | пачалихъ = Россия | герб = | статус = Административияб мухъ | гъорлӀе уна =[[Дагъистан]]алда | гъорлӀе бачуна = 26 росу | административияб центр = [[Лаваша]] | бетІер = МухӀамадов Мажидил МухӀамадхӀажи | кьучІ лъураб къо-моцІ = | халкъалъул къадар = 68 712<ref>[http://www.gks.ru/bgd/regl/b10_109/Main.htm Численность населения Российской Федерации по городам, поселкам городского типа и районам на 1 января 2010 года]</ref> | хъвай-хъвагІай гьабураб сон = 2010 | гъунки = 82 | ракь = 830 | широта = | долгота = | карта = Levashinsky district locator map.png | хъвай-хъвагІай = Лаваша мухъ Дагъистаналъул картаялда | миллатал = [[Даргинал]] ва [[Аварал]] | мацІ = [[Даргин мацI|даргин]], [[Авар мацI|авар]] ва [[ГIурус мацI|гIурус]] мацІал | динал = [[Ислам]] | сагІтил рачел = +4 | телефоналъул код = | почалъул индекс = | автомашинаялъул код = 05 | сайт = http://www.mr-levashi.ru |сайталъул мацІ = ru }} '''Лаваша мухъ''' ({{lang-dar|Лаваша район}}) - [[Дагъистан]] [[жумгьурият]]алъул муниципалияб мухъ (район). [[Административияб марказ]] — [[Лаваша]]. == Росаби == Районалда жаниб 9 аваразул [[росу]] буго. Гьезда гьоркьор: [[Урма]], [[КъулецӀма]], [[ТӀарада ЧӀугӀли]], [[ХахитӀа]], [[Гъоркь ЧӀугӀли]], [[ХъахӀаб-росу]], [[Кутиша]], [[Чуни]] ва [[УхӀлиб]]. Гьел росабалъ гӀумру гьабула 16 азарго чияс, ТӀадежоялъе Лаваша росулӀ 500-гӀан авараз гӀумру гьабула. == Ракьхъвай == Мухъалъул ракь буго - 830 км². == Миллияб рикьи == Аслияб хӀалалда мухъалда жаниб гӀумру гьабула [[Даргинал|даргиназ]] (75%). ТӀолабго мухъалда жаниб магӀарулазул къадар процентазда бихьизабуни 25% ккола, ай тӀолабго мухъалъул гӀадамазул къадаралдаса ункъил бутӀа. == ХӀужаби == <references/> {{ТIинчI-Дагъистан}} {{Дагъистан}} <!--Categories--> [[Категория:Дагъистаналъул мухъал]] <!--Interwikis--> ecxtoaeiof44rxojwjkov2xisid3rn4 0 2568 101255 100122 2026-09-07T13:00:33Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101255 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|34|09|N|46|42|15|E|display=title}}--> '''Мухъахъ''' ({{lang-az|Muxax}}) жамагӀаталде гъорлӀе уна жибго Мухъахъ росу. Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|8158}}. {{Закатала район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул жамагӀатал]] [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!-- {{Avar villages}} --> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> idatdzzyjghe8s7kc505y6bf982heo3 0 2580 101019 99329 2026-09-07T12:17:22Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101019 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|36|12|N|46|38|22|E|display=title}}--> '''Бехе Тала''' ({{мацӀ+az|Aşağı Tala}}) жамагӀаталде гъорлӀе уна жибго Бехе Тала росу. Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|6286}}. {{Закатала район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул жамагӀатал]] [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!-- {{Avar villages}} --> {{ТӀинчӀ-Азарбижан}} <!--Interwikis--> f9grgpjmhxkc579xmffqi4o841d5fwk 0 2581 101120 99687 2026-09-07T12:34:13Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101120 wikitext text/x-wiki {{МацIихъ жамагIат}} '''Жагънаб''' ({{мацI+az|Çiçibinə}}) ккола [[Закатала район]]алда [[МацӀихъ жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб [[МагӀарулал|магӀарулазул]] [[росу]]. <!--Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|?}}.--> {{Закатала район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] {{Avar villages}} {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> khq50xmkpm2p1y1rwep1355eqzt2vho 0 2583 101185 99914 2026-09-07T12:48:53Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101185 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|41|46|N|46|35|13|E|display=title}}--> {{МацIихъ жамагIат}} '''КъибицӀдира''' ({{мацI+az|Qəbizdərə}}) ккола [[Закатала район]]алда [[МацӀихъ жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб [[МагӀарулал|магӀарулазул]] [[росу]]. <!--Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|280}}.--> {{Закатала район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] {{Avar villages}} {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> gvkka53mk7kcayd1y1m5yqsumkc8bx0 0 2584 101020 99330 2026-09-07T12:17:32Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101020 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|32|38|N|46|20|43|E|display=title}}--> '''Бехе Чардахъ''' ({{мацӀ+az|Aşağı Çardaqlar}}) жамагӀаталде гъорлӀе уна жибго Бехе Чардахъ росу. Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|1057}}. {{Закатала район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул жамагӀатал]] [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] {{Avar villages}} {{ТӀинчӀ-Азарбижан}} <!--Interwikis--> bw4f1wbfpi983etka1jsr22koz36qwh 0 2585 101016 99324 2026-09-07T12:16:52Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101016 wikitext text/x-wiki '''Беретросу''' ({{мацӀ+az|Beretbinə}}) жамагӀаталде гъорлӀе уна жибго Беретросу росу. Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|178}}. {{Закатала район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул жамагӀатал]] [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!-- {{Avar villages}} --> {{ТӀинчӀ-Азарбижан}} <!--Interwikis--> ra1r7v26xkey4sqoks5vmuz3dk1q81w 0 2586 101457 100897 2026-09-07T13:34:23Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101457 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|35|05|N|46|45|17|E|display=title}}--> '''Эхеди Чардахъ''' ({{мацI+az|Yuxarı Çardaxlar}}) жамагӀаталде гъорлӀе уна жибго Эхеди Чардахъ росу. Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|2175}}. {{Закатала район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул жамагӀатал]] [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!-- {{Avar villages}} --> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> 4nnhdo652y4lcsnzkg3e264sre6kuez 0 2598 101023 99334 2026-09-07T12:18:03Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101023 wikitext text/x-wiki {{ГӀБ+ |пачалихъ = Азарбижан |икълим = |икълималъул тайпа = |мухъ = Билкан |мухъалъул тайпа = мухъ |статус = шагьар |магӀарул мацӀалъ цӀар = Билкан |эбелаб мацӀалъ цӀар = {{lang-az|Balakən}} |герб = |байрахъ = |гербалъул гӀеблъи = |байрахъалъул гӀеблъи = |сурат = Yuxardan görünüş.jpg |размер = <!--300px--> |хъвай-хъвагӀай = <!-- сураталда гъоркь --> |lat_deg= 41|lat_min= 43|lat_sec= 24 |lon_deg= 46|lon_min= 23|lon_sec= 31 |CoordAddon = type:city(2070000) |CoordScale = |Яндекскарта = |карта = |пачалихъалъул картаялъул размер = 300 |икълималъул картаялъул размер = |мухъалъул картаялъул размер = |мухъалъул тайпа = мухъ |мухъ = Билкан мухъ{{!}}Билкан |жанисеб бикьи = |бетІерасул тайпа = |бетІер = |кьучІ лъураб къо = |тІоцебесеб нухалъ рехсей = |рехсей ref = |цебе букІараб цІар = Белокан |статуслъун рикІкІана = 1930 |статус къо-моцІ = |площад = |борхалъиялъул тайпа = |ГІБ майданалъул борхалъи = |расмияб мацІ = [[Къажар мацӀ|къажар]] |расмияб мацІ-ref = |халкъалъул къадар = 47,8 азар. |хъвай-хъвагІай гьабураб сон = 2017 |гъунки = |этнохороним = |агломерация = |миллатал = 77% - [[магІарулал|аварал]], 20% - [[падарал]] |динал = [[Ислам]] |сагІтил рачел = +4 |DST = буго |телефоналъул код = +994 119 |почалъул индекс = AZ0800 |почалъул индексал = |автомашинаялъул код = 08 |идентификаторалъул тайпа = |цифровой идентификатор = |Commonsалда категория = Balakən |сайт = http://www.balaken.az |сайталъул мацІ = az }} '''Билкан''' ({{lang-az|Balakən}}, 1991 соналде щвезегӀан '''Белокан''') — [[Азарбижан]]алъул [[Билкан мухъ]]алъул [[административияб центр|идараталъул марказ]], КӀудияб Кавказ мугӀрузул хӀатӀакь Белакенчай гӀорул рагӀалда (Алазаналъул гӀаркьел), [[Евлах]] — [[Лагодехи]] нухда, Евлах маххул нухалдаса 178 км севергун-бакътӀерхьуда бугеб. Гьеб ккола Азарбижаналда гъоркь бугеб аваразул шагьарлъун. == Тарих == Билкан рехсон буго [[XII гӀасру]]ялдаго, гьанир рукӀарал халкъал христианлъи диналде ахӀизе къеркьолев вукӀарав гуржиязул миссионер Пимен Блаженний сабаблъун. {| | valign="top" | {| class="prettytable" |-class="" !Сон !Халкъалъул къадар |- |1930 | align="right" style="font-family:Verdana, Arial;font-size:11px;font-weight:bold;"|7800 |- |2002 | align="right" style="font-family:Verdana, Arial;font-size:11px;font-weight:bold;"|27,008 |- |2017 | align="right" style="font-family:Verdana, Arial;font-size:11px;font-weight:bold;"|47,800 |- |} |} == Машгьурал бакӀал == [[Файл:Park_in_Balaken.jpg|thumb|left|180px|Билкан шагьаралъул парк]] Шагьаралда цӀунун буго XVII—XIX гӀасрабазул гӀажаибаб [[мажгит]] халатаб михӀмаргун. Музеялда ракӀарун руго гьаб икълималъул гӀадатиял кверзул махщалил тӀагӀелал, батӀи-батӀиял археологиялъул ракьулӀ ратарал тӀагӀелалги. Билканалда буго кӀудияб шагьаралъул парк 17,5 гектаралъул кӀодолъиялъул ва кварил нухгун<ref>[http://azeritour.az/belaken_azerbajdzhana Белакенский район Азербайджана]</ref>. 2004 соналдаса бахъун Билканалда буго аэропорт. == Экономика == Шагьаралда руго гӀемерал заводал. Билкан ккола 1985 соналда бараб Евлах-Билкан маххул нухлул ахирияб станциялъун. == ХӀужаби == {{ХӀужаби}} == Адабият == * {{ВТ-ЭСБЕ|Белоканы}} == РегӀелал == * {{Из БСЭ|заглавие=Белоканы}} * [http://hmarksart.info/myfoto/Azerbaijan/rayony/belokany.htm Виды города Белоканы]{{Хвараб регӀел|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Билкан мухъ}} [[Категория:Азарбижаналъул шагьарал]] [[Категория:Билкан мухъалъул шагьарал ва росаби]] 3hf78w1nq2q9erboj4ls7sin1pwk0bu 0 2601 101106 99636 2026-09-07T12:31:53Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101106 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|36|29|N|46|33|14|E|display=title}}--> {{Кукам жамагIат}} '''Дартукъаз''' ({{мацI+az|Dardoqqaz}}) ккола [[Закатала район]]алда [[Кукам жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб [[МагӀарулал|магӀарулазул]] [[росу]]. Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|700}}. {{Закатала район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] {{Avar villages}} {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> f9z41i5uro4x3v6y5bqomm9ngbzpiuu 0 2603 101431 100803 2026-09-07T13:29:53Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101431 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|32|15|N|46|35|07|E|display=title}}--> {{Эхеди Тала жамагIат}} '''Чудулоб''' ({{мацI-az|Çudulubinə}}) ккола [[Закатала район]]алда [[Эхеди Тала жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб [[МагӀарулал|магӀарулазул]] [[росу]]. <!--Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|?}}.--> {{Закатала район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> gxfn1c99v1m9fyl80dytpud0frgucdl 0 2604 101215 99970 2026-09-07T12:53:53Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101215 wikitext text/x-wiki {{Эхеди Тала жамагIат}} '''Лагадухъ''' ({{мацI-az|Laqodexbinə}}) ккола [[Закатала район]]алда [[Эхеди Тала жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб [[МагӀарулал|магӀарулазул]] [[росу]]. <!--Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|?}}.--> {{Закатала район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> 8eam0etmgm3d1dttimmlawwu9ljsy08 0 2609 101017 99325 2026-09-07T12:17:02Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101017 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|38|17|N|46|28|38|E|display=title}}--> {{КӀатӀихъ жамагӀат}} '''БеретӀросу''' ({{мацӀ+az|Beretbinə}}) ккола [[Билкан район]]алда [[КӀатӀихъ жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб [[МагӀарулал|магӀарулазул]] [[росу]]. <!--Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|?}}.--> {{Билкан район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] {{Avar villages}} {{ТӀинчӀ-Азарбижан}} <!--Interwikis--> ata10fq9ynacrrforkv8dfqllifbucl 0 2651 101378 100633 2026-09-07T13:21:03Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101378 wikitext text/x-wiki {{Infobox Dagestanian district | av_name = Хунзахъ мухъ | ru_name = | image_view = | image_caption = | image_flag = | image_coa = Coat of Arms of Hunzah district (Dagestan).png | image_map = {{Russia district OSM map}} | map_caption = Хунзахъ мухъ Дагъистаналда | pushpin_map = | coordinates = {{coord|42|33|N|46|45|E|type:adm2nd_region:RU|display=inline,title}} | district = | type = | city = | city_ref = | established_date = 1929, 3 юня | established_date_ref = | adm_ctr_name = [[Хунзахъ]] | adm_ctr_ref = <ref name="RDagestan_admlaw" /> <!-- government --> | mun_formation1_leader_name = | mun_formation1_representative_body = | mun_formation1_representative_body_ref = | mun_formation1_leader_title = | mun_formation1_leader_title_ref = | mun_formation1_leader_name_ref = <!-- area --> | area_km2 = 551.91 | area_km2_ref = <ref name='82_8006001'/> | area_rank = 35 <!-- population --> | pop_latest = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Хунзахъ мухъ|р}} | pop_latest_date = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Хунзахъ мухъ|с}} | pop_latest_ref = {{ЧагӀазул рикӀкӀен|Хунзахъ мухъ|л}} | population_rank = | population_density = | urban_pop = 0 % | rural_pop = 100 % | ethnicity = [[Аварал]] <!-- administrative status --> | no_of_selsoviets_type1 = 15 | no_of_selsoviets_type2 = 9 | no_of_urban-type_settlements = 0 | no_of_rural_localities = 61 | selsoviet_type1 = росдал совет | selsoviet_type2 = ''росу'' | counts_ref = <ref name="OKATO2" /> <!-- administrative status --> | mun_formation1 = Хунзахъ муниципалаб район | mun_formation2 = | mun_formation1_ref = <ref name="RDagestan_mun" /> | mun_formation1_no_of_urban_settlements = 0 | mun_formation1_no_of_rural_settlements = 24 | mun_formation1_counts_ref = <ref name="RDagestan_mun" /> | website = }} '''Ху́нзахъ мухъ''' буго [[Дагъистаналъул административияб рикьи|административиябгун территориалаб цвелги]]<ref name="RDagestan_admlaw">{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/802038531 |title=Закон Республики Дагестан от 10 апреля 2002 года N 16 «Об административно-территориальном устройстве Республики Дагестан» |trans-title= Дагъистаналъул Республикаялъул акт 2002 сонил 10 апрелалдаса N 16 «Дагъистаналъул Республикалъул административиябгун территориалаб гӀуцӀи́ялъул» |access-date=2016-09-23 |archive-date=2018-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180402175449/http://docs.cntd.ru/document/802038531 }}</ref> муниципалаб гӀуцӀи́ги ([[Муницпалаб район (Россия)|муницпалаб район]]),<ref name="RDagestan_mun">{{cite web |url = https://docs.cntd.ru/document/802037479 |title = Закон Республики Дагестан от 13 января 2005 года № 6 «О статусе муниципальных образований Республики Дагестан» |trans-title=Дагъистаналъул Республикаялъул акт 2005 сонил 13 январалдаса N 6 «Дагъистаналъул Республикаялъул муниципалал гӀуцӀабазул статусалъул»|archive-url = https://web.archive.org/web/20220407093518/https://docs.cntd.ru/document/802037479 |archive-date = 2022-04-07 |access-date = 2022-06-20 }}</ref> жиб Россиялъул [[Дагъистан|Дагъистаналда]] гъорлӀ. Эб буго Дагъистаналъул бакътӀерхьуда, [[Авария|Авариялъул]] централаб рахъалда; элъул гӀурхъи цураб буго жеги анкьго мухъалъулгун. Хунзахъ мухъ ккола аваразул мухъазул цояб ва гӀатӀилъиялъул рахъалъ гьезда гьоркьоб анцӀила кӀиабилеб, Дагъистаналъул цогидал мухъазда гьоркьоб — 35-абилеб; мухъалъул гӀатӀилъи буго 551.91 кв. км.<ref name='82_8006001'>{{Cite web |url=http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst82/DBInet.cgi?pl=8006001 |title=Республика Дагестан. Общая площадь земель муниципального образования |trans-title= Дагъистаналъул республика. Муниципалаб гӀуцӀиялъул ракьазул тӀолаб гӀатӀилъи |access-date=2016-07-14 |archive-date=2017-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170806223020/http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst82/DBInet.cgi?pl=8006001 }}</ref> Историкияб рахъалъ, гьанжсеб Хунзахъ мухъалъул территория букӀана центерлъун [[Авар нуцаллъи|Авар пачалихъалъул]], жиндир тахшагьарги Хунзахъ букӀараб. Жибго Хунзахъ мухъ гӀуцӀана [[1929 сон|1929 соналъул]] 3 юналда, букӀараб Хунзахъ кантуналъул бакӀалда, элъ гъорлӀе бачана ''[[МагӀаруллъи]]'' ([[Хундерил бо|хундерилги]] хӀебдалазулги бо), гьединго [[Нахъахьиндаллъи|Нахъахьиндаллъул]] цӀикӀкӀанисеб бутӀаги, [[хьиндалазул бо|хьиндалазул бодул]] чанго росу. Хунзахъ мухъ бикьула къоло ункъго муниципалаб гӀуцӀиялде, жиндир росдал поселениялъул статус бугеб; эзул анцӀила щуго буго росдал совет, ичӀго буго жибго росу. Эз гъорлӀе бачуна 61 росу, гьенирго гьоркьор ЛъарагӀлъула ругел мухъалъул анклавалги. Мухъалъул административияб центер буго [[Хунзахъ]].<ref name="RDagestan_admlaw"/> ЧагӀазул рикӀкӀеналъул рахъалъ, Хунзахъ мухъ буго 29леб бакӀалда, гьенир гӀумру гьабун ругезул рикӀкӀен буго {{ЧР|Хунзахъ мухъ|фл}} чи ({{ЧР|Хунзахъ мухъ|с}}); мухъалъул кьибилаб халкълъун ккола [[Аварал|аварал]]. Мухъ буго [[Авар мацӀ|авар мацӀалъул]] [[хундерил сверел]] тӀибитӀараб ареал. == История == 1864 соналъ гӀуцӀана Дагъистаналъул областалъул [[Авар сверухълъи]], [[Хунзахъ]] центергун. Дагъистан районазде бикьул проекталда рекъон, 1921 соналъ Авар сверухълъи ана [[Дагъистаналъул Автономияб Советияб Социалистияб Республика|Дагъистаналъул АССРалде]] гъорлӀе. 1928 сонил 22 ноябралда, Дагъистаналъул АССРалда билӀинабуна кантоназде бикьи, киналго округал тӀагӀинаруна, Авар сверухълъуда гъорлӀа батӀа гьабун гӀуцӀана Хунзахъ кантон, жиндир цӀар Хунзахъ район абун хисараб ВЦИКалъул лъазабиялдалъун 1929 сонил 3 юналда. Районалда гъорлӀе кколаан 91 росу, эб бикьун букӀана 33 росдал советалде, гӀатӀилъи букӀана 1274.5 кв. км.{{Sfn|РД: Адм. устройство|2001|p=132}} 1935 сонил 23 январалда, Хунзахъ районалъул территориялъул цо бутӀаялда гӀуцӀана [[Онсоколо мухъ]].{{Sfn|РД: Адм. устройство|2001|p=151}} 1944 сонил августалда, Хунзахъ мухъалъул [[Могьохъ росдал совет]] кьуна цӀигӀуцӀараб [[Хьаргаби мухъ|Хьаргаби мухъалде]].<ref>{{cite magazine|title=Информационные сообщения|magazine=Ведомости Верховного Совета СССР|year=1944|issue=53 (313)|url=https://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/index.html|page=4|archive-date= 5 декембер 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211205122159/https://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/index.html|quote=}}</ref>{{Sfn|РД: Адм. устройство|2001|p=147}} == География == === Бугеб бакӀ === Хунзахъ мухъ буго [[Дагъистан|Дагъистаналъул]] бакьулӀ бутӀаялда, [[АваргӀор|Авар]] ва [[ГӀандигӀор|ГӀандигӀоралъул]] жаниблъиязда гьоркьоб. [[МахӀачхъала|МахӀачхъалаялдаса]] Хунзахъ мухъалде рачӀине буго 140 км. Хунзахъ мухъалъул гурхъаби руго аваразул анкьго мухъалъулгун: шималияб рахъалда [[Бакълъул мухъ|Бакълъул]] ва [[Унсоколо мухъ|Унсоколо]] мухъалгун, бакъбаккуда [[Хьаргаби мухъ|Хьаргаби мухъгун]], жанубияб бакъбаккул рахъалда [[Гъуниб мухъ|Гъуниб]] жанубияб рахъалда [[Шамилил мухъ|Шамилил]] мухъалгун, бакътӀерхьуда [[ГӀахьвахъ мухъ|ГӀахьвахъ]] ва [[Болъихъ мухъ|Болъихъ]] мухъалгун. == Демография == {{ ЧагӀазул рикӀкӀен | Хунзахъ мухъ}} {{ ЧагӀазул рикӀкӀен | Хунзахъ мухъ | д }} === Националаб гӀуцӀи́ === Мухъалъул аслияб халкъ ккола [[аварал]].<ref>{{Cite web |url=http://lingvarium.org/maps/caucas/8-dag.gif |title=Этнокарта Южного, Западного и Центрального Дагестана |trans-title=Бакъдасебги, БакътӀерхьулги, Централабги Дагъистаналъул этнокарта|access-date=2011-10-22 |archive-date=2015-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150707085743/http://lingvarium.org/maps/caucas/8-dag.gif |url-status=live }}</ref> Мухъалъул националаб гӀуцӀи́ Россиялъул 2010 сонил цензалда рекъон:<ref name="Даг2010">{{Cite web |url=http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/cafa4e00421f0cb8805fcc2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC3.rar |title=Перепись 2010 года. Дагстат. Том 3 |trans-title=2010 сонил ценз. Дагъстат. 3 том|access-date=2013-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011191513/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/cafa4e00421f0cb8805fcc2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC3.rar |archive-date=2017-10-11 |url-status= dead }}</ref>: {|class="wikitable sortable" |- ! Этнос !! РикӀкӀен,<br>чи !! БутӀа,<br> % |- | [[аварал]] || align="right" | 30,891 || align="right" | 97,48 % |- | цогидал || align="right" | 426 || align="right" | 1,34 % |- | бихьизабичӀел || align="right" | 374 || align="right" | 1,18 % |- | киналниги || align="right" | 31,691 || align="right" | 100,00 % |} ТӀолго россиялъулаб 2021 сонил цензалда рекъон:<ref name="Даг2021">{{cite web |url = https://05.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/5.2.%20%D0%9D%D0%90%D0%A6%D0%98%D0%9E%D0%9D%D0%90%D0%9B%D0%AC%D0%9D%D0%AB%D0%99%20%D0%A1%D0%9E%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%92%20%D0%9D%D0%90%D0%A1%D0%95%D0%9B%D0%95%D0%9D%D0%98%D0%AF%20%D0%A0%D0%95%D0%A1%D0%9F%D0%A3%D0%91%D0%9B%D0%98%D0%9A%D0%98%20%D0%94%D0%90%D0%93%D0%95%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%9D%20%D0%9F%D0%9E%20%D0%93%D0%9E%D0%A0%D0%9E%D0%94%D0%A1%D0%9A%D0%98%D0%9C%20%D0%9E%D0%9A%D0%A0%D0%A3%D0%93%D0%90%D0%9C%20%D0%98%20%D0%9C%D0%A3%D0%9D%D0%98%D0%A6%D0%98%D0%9F%D0%90%D0%9B%D0%AC%D0%9D%D0%AB%D0%9C%20%D0%A0%D0%90%D0%99%D0%9E%D0%9D%D0%90%D0%9C.xlsx |title = Перепись 2021 года. Дагстат. Том 5. Национальный состав населения Республики Дагестан по городским округам и муниципальным районам |trans-title = 2021 сонил ценз. Дагъстат. 5 том. Дагъистаналъул Республикалъул националаб гӀуцӀи́ шагьриял округалгун муниципалал мухъалккун|website = dagstat.gks.ru |date = |access-date = 2023-07-11 |url-status = live |archive-date = 2023-07-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230708083927/https://05.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/5.2.%20%D0%9D%D0%90%D0%A6%D0%98%D0%9E%D0%9D%D0%90%D0%9B%D0%AC%D0%9D%D0%AB%D0%99%20%D0%A1%D0%9E%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%92%20%D0%9D%D0%90%D0%A1%D0%95%D0%9B%D0%95%D0%9D%D0%98%D0%AF%20%D0%A0%D0%95%D0%A1%D0%9F%D0%A3%D0%91%D0%9B%D0%98%D0%9A%D0%98%20%D0%94%D0%90%D0%93%D0%95%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%9D%20%D0%9F%D0%9E%20%D0%93%D0%9E%D0%A0%D0%9E%D0%94%D0%A1%D0%9A%D0%98%D0%9C%20%D0%9E%D0%9A%D0%A0%D0%A3%D0%93%D0%90%D0%9C%20%D0%98%20%D0%9C%D0%A3%D0%9D%D0%98%D0%A6%D0%98%D0%9F%D0%90%D0%9B%D0%AC%D0%9D%D0%AB%D0%9C%20%D0%A0%D0%90%D0%99%D0%9E%D0%9D%D0%90%D0%9C.xlsx }}</ref> {|class="wikitable sortable" |- ! Этнос !! РикӀкӀен,<br>чи !! БутӀа,<br> % |- | [[аварал]] || align="right" | 29,780 || align="right" | 95.45 % |- | цогидал || align="right" | 1,356 || align="right" | 4.35 % |- | бихьизабичӀел || align="right" | 56 || align="right" | 1,19 % |- | киналниги || align="right" | 31,199 || align="right" | 100.00 % |} ==Административиябги муниципалабги статус== Административияб рикьуда жаниб, Хунзахъ мухъ буго республикалъул [[Дагъистаналъул административияб рикьи|41 районалъул]] цояб.<ref name="RDagestan_admlaw" /> Эб бикьула 24 [[росдал совет]]алдеги, 9 росдадеги, жидеца 59 росу жанибе бачарал.<ref name="OKATO2">{{OKATO reference|82 256}}</ref> Муниципалаб гӀуцӀи́ гӀадинан, район гъорлӀе бачун буго Хунзахъ муниципалаб район кинигин.<ref name="RDagestan_mun" /> Элъул анцӀила щуго росдал советги, ичӀго росуги гъорлӀе бачун буго муниципалаб районалде къоло ункъгго муницпалаб гӀуцӀилъун, жиндир [[росдал поселение]] абун статус бугеб.<ref name="RDagestan_mun" /> [[Хунзахъ]] ккола административиябгун<ref name="RDagestan_admlaw" /> муниципалаб<ref name="OKTMO">{{OKTMO reference|82 656}}</ref> районалъул центер. {{Автонумерация | ГӀуцӀи = wikitable sortable | ХӀубал = 6 | БетӀер2 = Росдал поселение | БетӀер3 = Административияб<br>центр | БетӀер4 = Росабазул<br>рикӀкӀен | БетӀер5 = Популация<br>(чи) | БетӀер6 = ГӀатӀилъи<br>(км²) | Ращалъи4 = right | Ращалъи5 = right | Ращалъи6 = right | Рекъезаби4 = рикӀкӀен | Рекъезаби5 = рикӀкӀен | Рекъезаби6 = рикӀкӀен | | [[БакьайичӀиб росдал совет]] | [[БакьайичӀиб]] | 3 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| БакьайичӀиб росдал совет |тл}} | 28.06<ref name='82_8006001'/> | | [[БуцӀра]] росу | [[БуцӀра]] | 1 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| БуцӀра |тл}} | 18,70<ref name='82_8006001'/> | | [[ГьамищтӀа росдал совет]] | [[ГьамищтӀа]] | 3 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ГьамищтӀа росдал совет |тл}} | 4.24<ref name='82_8006001'/> | | [[Гьамущиб росдал совет]] | [[ЦӀияб Гьамущи]] | 3 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Гьамущиб росдал совет |тл}} | 10.71<ref name='82_8006001'/> | | [[ГьацӀалухъ]] росу | [[ГьацӀалухъ]] | 1 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ГьацӀалухъ |тл}} | 2,13<ref name='82_8006001'/> | | [[ГьоцӀалӀ росдал совет]] | [[КӀудияб ГьоцӀалӀ]] | 2 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ГьоцӀалӀ росдал совет |тл}} | 15.39<ref name='82_8006001'/> | | [[ГӀахьалчӀиб росдал совет]] | [[ГӀахьалчӀиб]] | 6 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ГӀахьалчӀиб росдал совет |тл}} | 12.01<ref name='82_8006001'/> | | [[ГӀобода росдал совет]] | [[ГӀобода]] | 5 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ГӀобода росдал совет |тл}} | 9.61<ref name='82_8006001'/> | | [[ГӀоротӀа]] росу | [[ГӀоротӀа]] | 1 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ГӀоротӀа |тл}} | 12,32<ref name='82_8006001'/> | | [[ГӀочӀло росдал совет]] | [[ГӀочӀло]] | 3 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ГӀочӀло росдал совет |тл}} | 8.69<ref name='82_8006001'/> | | [[ГӀуркӀачӀиб]] росу | [[ГӀуркӀачӀи]] | 1 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ГӀуркӀачӀиб |тл}} | 5.36<ref name='82_8006001'/> | | [[ЛъагӀелухъ росдал совет]] | [[ЛъагӀелухъ]] | 3 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ЛъагӀелухъ росдал совет |тл}} | 8.45<ref name='82_8006001'/> | | [[Мущули]] росу | [[Мущули]] | 1 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Мущули |тл}} | 11.61<ref name='82_8006001'/> | | [[МочӀохъ]] росу | [[МочӀохъ]] | 1 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| МочӀохъ |тл}} | 6.39<ref name='82_8006001'/> | | [[Самилахъ росдал совет]] | [[Самилахъ]] | 2 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Самилахъ росдал совет |тл}} | | | [[Сивухъ росдал совет (Хунзахъ мухъ)|Сивухъ росдал совет]] | [[Сивухъ (Хунзахъ мухъ)|Сивухъ]] | 2 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Сивухъ росдал совет (Хунзахъ мухъ) |тл}} | 4.72<ref name='82_8006001'/> | | [[ТӀанусиб росдал совет]] | [[ТӀануси]] | 3 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ТӀанусиб росдал совет |тл}} | 4.70<ref name='82_8006001'/> | | [[Уздалросу росдал совет]] | [[Уздалросу]] | 3 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Уздалросу росдал совет |тл}} | 11.47<ref name='82_8006001'/> | | [[Харахьи]] росу | [[Харахьи]] | 1 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Харахьи |тл}} | 7.45<ref name='82_8006001'/> | | [[Хьиндахъ росдал совет (Хунзахъ мухъ)|Хьиндахъ росдал бо]] | [[Хьиндахъ (Хунзахъ мухъ)|Хьиндахъ]] | 2 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Хьиндахъ росдал совет (Хунзахъ мухъ)|тл}} | 6.56<ref name='82_8006001'/> | | [[Хунзахъ росдал совет]] | [[Хунзахъ]] | 9 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Хунзахъ росдал совет |тл}} | 116,58<ref name='82_8006001'/> | | [[ХӀариколоб росдал совет]] | [[ХӀариколоб]] | 3 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ХӀариколоб росдал совет |тл}} | 10,31<ref name='82_8006001'/> | | [[ЦӀада]] росу | [[ЦӀада]] | 1 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| ЦӀада |тл}} | | | [[Шотода]] росу | [[Шотода]] | 1 | {{ЧагӀазул рикӀкӀен| Шотода |тл}} | 2,04<ref name='82_8006001'/> }} ==Росаби== Хунзахъ мухъалда буго 61 росдалаб чӀел-бакӀ.<ref name="реестрАТЕ">{{Cite web |url=http://minyustrd.ru/otkrytye-dannye/item/id/148 |title=Единый реестр административно-территориальных единиц Республики Дагестан от 27.07.2018 N 00|trans-title=Дагъистаналъул Республикалъул административ-территориалал цвелазул цохӀояб реестер N 00, 2018, 07 июлалдаса |access-date=2020-06-19 |archive-date=2020-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200622030725/http://minyustrd.ru/otkrytye-dannye/item/id/148 |url-status=live }}</ref><ref name="RDagestan_admlaw" /> {{Автонумерация | ГӀуцӀи = wikitable sortable | ХӀубал = 5 | БетӀер2 = Росу | БетӀер3 = Статус | БетӀер4 = ЧагӀазул<br>рикӀкӀен | БетӀер5 = Росдал<br>поселение | Ращалъи4 = right | Ращалъи5 = right | Рекъезаби4 = рикӀкӀен | Рекъезаби5 = рикӀкӀен | | [[Аркида]] | росу | {{ЧР| Аркида |тл}} | [[Гьамущи росдал совет]] | | [[Ахтини]] | росу | {{ЧР| Ахтини |тл}} | [[ГӀахьалчӀиб росдал совет]] | | [[БагӀарабросу]] | росу | {{ЧР| БагӀарабросу |тл}} | [[ГӀахьалчӀиб росдал совет]] | | [[Байикь]] | росу | {{ЧР| Байикь |тл}} | [[Хунзахъ росдал совет]] | | [[БакьайчӀи]] | росу | {{ЧР| БакьайичӀиб |тл}} | [[БакьайичӀиб росдал совет]] | | [[Басрияб Гьамущи]] | росу | {{ЧР| Басрияб Гьамущи |тл}} | [[Гьамущи росдал совет]] | | [[БуцӀра]] | росу | {{ЧР| БуцӀра |тл}} | БуцӀра росу | | [[Гиничукь]] | росу | {{ЧР| Гиничукь |тл}} | [[Хунзахъ росдал совет]] | | [[Гозолоколо]] | росу | {{ЧР| Гозолоколо |тл}} | [[ГӀобода росдал совет]] | | [[Гъонохъ]] | росу | {{ЧР| Гъонохъ |тл}} | [[Хунзахъ росдал совет]] | | [[Гъоркьколоб (Хунзахъ мухъ)|Гъоркьколоб]] | росу | {{ЧР| Гъоркьколоб (Хунзахъ мухъ) |тл}} | [[ГӀобода росдал совет]] | | [[ГьамищтӀа]] | росу | {{ЧР| ГьамищтӀа |тл}} | [[ГьамищтӀа росдал совет]] | | [[ГьацӀалухъ]] | росу | {{ЧР| ГьацӀалухъ |тл}} | ГьацӀалухъ росу | | [[ГьитӀинаб ГьоцӀалӀ]] | росу | {{ЧР| ГьитӀинаб ГьоцӀалӀ |тл}} | [[ГьоцӀалӀ росдал совет]] | | [[ГӀакаро (росу)|ГӀакаро]] | росу | {{ЧР| ГӀакаро (росу) |тл}} | [[Самилахъ росдал совет]] | | [[ГӀарада (росу)]] | росу | {{ЧР| ГӀарада (росу) |тл}} | [[БакьайичӀиб росдал совет]] | | [[ГӀарани]] | росу | {{ЧР| ГӀарани |тл}} | [[Хунзахъ росдал совет]] | | [[ГӀархъида]] | росу | {{ЧР| ГӀархъида |тл}} | [[Гьамущи росдал совет]] | | [[ГӀахьалчӀиб]] | росу | {{ЧР| ГӀахьалчӀиб |тл}} | [[ГӀахьалчӀиб росдал совет]] | | [[ГӀебутӀа]] | росу | {{ЧР| ГӀебутӀа |тл}} | [[ТӀанусиб росдал совет]] | | [[ГӀобода]] | росу | {{ЧР| ГӀобода |тл}} | [[ГӀобода росдал совет]] | | [[ГӀондокъори]] | росу | {{ЧР| ГӀондокъори |тл}} | [[ГьамищтӀа росдал совет]] | | [[ГӀоротӀа]] | росу | {{ЧР| ГӀоротӀа |тл}} | ГӀоротӀа росу | | [[ГӀочӀло]] | росу | {{ЧР| ГӀочӀло |тл}} | [[ГӀочӀло росдал совет]] | | [[ГӀуркӀачӀи]] | росу | {{ЧР| ГӀуркӀачӀиб |тл}} | ГӀуркӀачӀиб росу | | [[Жалакьури]] | росу | {{ЧР| Жалакьури |тл}} | [[ГьамищтӀа росдал совет]] | | [[ЗагӀиб]] | росу | {{ЧР| ЗагӀиб |тл}} | [[Хунзахъ росдал совет]] | | [[ИлӀа]] | росу | {{ЧР| ИлӀа |тл}} | [[БакьайичӀиб росдал совет]] | | [[Квами]] | росу | {{ЧР| Квами |тл}} | [[ГӀобода росдал совет]] | | [[Колоб (Хунзахъ мухъ)|Колоб]] | росу | {{ЧР| Колоб (Хунзахъ мухъ) |тл}} | [[Хьиндахъ росдал совет (Хунзахъ мухъ)|Хьиндахъ росдал совет]] | | [[КӀахъ]] | росу | {{ЧР| КӀахъ |тл}} | [[ХӀариколоб росдал совет]] | | [[КӀудияб ГьоцӀалӀ]] | росу | {{ЧР| КӀудияб ГьоцӀалӀ |тл}} | [[ГьоцӀалӀ росдал совет]] | | [[ЛъагӀелухъ]] | росу | {{ЧР| ЛъагӀелухъ |тл}} | [[ЛъагӀелухъ росдал совет]] | | [[Макьасда]] | росу | {{ЧР| Макьасда |тл}} | [[ГӀахьалчӀиб росдал совет]] | | [[МочӀохъ]] | росу | {{ЧР| МочӀохъ |тл}} | МочӀохъ росу | | [[Мущули]] | росу | {{ЧР| Мущули |тл}} | Мущули росу | | [[НакӀкӀикь (Хунзахъ мухъ)|НакӀкӀикь]] | росу | {{ЧР| НакӀкӀикь (Хунзахъ мухъ) |тл}} | [[Хунзахъ росдал совет]] | | [[Нуси]] | росу | {{ЧР| Нуси |тл}} | [[ГӀобода росдал совет]] | | [[Самилахъ]] | росу | {{ЧР| Самилахъ |тл}} | [[Самилахъ росдал совет]] | | [[Сентухъ]] | росу | {{ЧР| Сентухъ |тл}} | [[Сивухъ росдал совет (Хунзахъ мухъ)|Сивухъ росдал совет]] | | [[Сивухъ (Хунзахъ мухъ)|Сивухъ]] | росу | {{ЧР| Сивухъ (Хунзахъ мухъ) |тл}} | [[Сивухъ росдал совет (Хунзахъ мухъ)|Сивухъ росдал совет]] | | [[Тумагъари]] | росу | {{ЧР| Тумагъари |тл}} | [[ГӀахьалчӀиб росдал совет]] | | [[ТӀагьада]] | росу | {{ЧР| ТӀагьада |тл}} | [[Уздалросу росдал совет]] | | [[ТӀадколоб]] | росу | {{ЧР| ТӀадколоб |тл}} | [[ГӀочӀло росдал совет]] | | [[ТӀануси]] | росу | {{ЧР| ТӀануси |тл}} | [[ТӀанусиб росдал совет]] | | [[ТӀекитӀа]] | росу | {{ЧР| ТӀекитӀа |тл}} | [[ЛъагӀелухъ росдал совет]] | | [[Уздалросу]] | росу | {{ЧР| Уздалросу |тл}} | [[Уздалросу росдал совет]] | | [[Харахьи]] | росу | {{ЧР| Харахьи |тл}} | Харахьи росу | | [[ХачтӀа]] | росу | {{ЧР| ХачтӀа |тл}} | [[ТӀанусиб росдал совет]] |$| [[Хунзахъ]] | росу | {{ЧР| Хунзахъ |тл}} | [[Хунзахъ росдал совет]] | | [[ХъахӀикӀкӀал]] | росу | {{ЧР| ХъахӀикӀкӀал |тл}} | [[Уздалросу росдал совет]] | | [[Хьимакъоро]] | росу | {{ЧР| Хьимакъоро |тл}} | [[ГӀахьалчӀиб росдал совет]] | | [[Хьиндахъ (Хунзахъ мухъ)|Хьиндахъ]] | росу | {{ЧР| Хьиндахъ (Хунзахъ мухъ) |тл}} | [[Хьиндахъ росдал совет (Хунзахъ мухъ)|Хьиндахъ росдал совет]] | | [[Хьини]] | росу | {{ЧР| Хьини |тл}} | [[Хунзахъ росдал совет]] | | [[ХӀариколоб]] | росу | {{ЧР| ХӀариколоб |тл}} | [[ХӀариколоб росдал совет]] | | [[ЦӀада]] | росу | {{ЧР| ЦӀада |тл}} | ЦӀада росу | | [[ЦӀалкӀитӀа]] | росу | {{ЧР| ЦӀалкӀитӀа |тл}} | [[ГӀахьалчӀиб росдал совет]] | | [[ЦӀелмес]] | росу | {{ЧР| ЦӀелмес |тл}} | [[ЛъагӀелухъ росдал совет]] | | [[ЦӀияб Гьамущи]] | росу | {{ЧР| ЦӀияб Гьамущи |тл}} | [[Гьамущи росдал совет]] | | [[ЧӀондокь]] | росу | {{ЧР| ЧӀондокь |тл}} | [[Хунзахъ росдал совет]] | | [[Шотода]] | росу | {{ЧР| Шотода |тл}} | Щотода росу }} ; Хъутаби Хунзахъ мухъалъул хадусел росаби ккола анклаваллъун: *[[ГӀархъида]] ва [[Сентухъ]] — [[Хасавхъала мухъ|Хасавхъала мухъалда]]; *[[ГӀакаро (росу)|ГӀакаро]], [[ГӀархъида]] ва [[ХачтӀа]] — [[Гелбахъ мухъ|Гелбахъ мухъалда]]; *[[ГӀондокъори]] ва [[Нуси]] — [[Дибирилросу мухъ]]алда *[[ГӀарада (росу)|ГӀарада]], [[Ахтини]], [[Квами]], [[БагӀараб Росу]] ва [[Самилахъ]] — [[Турхъалиб мухъ]]алда. == Экономика == === Росдал магӀишат === === Туризм === == Маданият == == Спорт == == Машгьурал бакӀал == * [[БакьайчӀиса ЧӀанкӀал рукъ-музей]]; * [[ГанчӀил щурун]]; * [[Къарадахъ къварилъи]]; * [[Макьасда рагӀал]]; * [[МочӀохъ хӀор]]; * [[Тарихалъулабгин бакӀлъаялъул музей (Хунзахъ)|Тарихалъулабгин бакӀлъаялъул музей]]; * [[Тобтил чвахеро]]; * [[Хунзахъ хъала|ГӀарани хъала]]; * [[ХъахӀал къункъарби (мемориалияб комплекс)|"ХъахӀал къункъарби" мемориалияб комплекс]]; * [[ЦӀадаса ХӀамзатил мемориалияб рукъ-музей]]. ==Галерея== == Машгьурал гӀадамал == ''[[:Категория:Хунзахъ мухъалда гьарурал|Хунзахъ мухъалда гьарурал]]:'' == МугъчӀваял == {{мугъчӀваял}} ===Библиография === *{{Cite book |last = |first = |year = 2001 |title = Республика Дагестан: Административное устройство, население, территория (60-е годы XIX в. — 90-е годы XX в.) |publisher = "Юпитер" |publication-place = Махачкала |page = 192 |url = https://instituteofhistory.ru/media/library/publication/files/Республика_Дагестан._Админ._устройство_население_и_территория_2001_2001.pdf#page=4.13 |access-date = 27 август 2025 |ref = {{SfnRef|РД: Адм. устройство|2001}} }}{{Хвараб регӀел|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == РегӀелал == {{Навигация}} * [https://web.archive.org/web/20140906224742/http://dagmo.ru/hunzahskiy-rayon Дагъистаналъул муниципалитетал МГӀ "Хунзахъ мухъ"] * [http://khunzakh.ru/ Хунзахъ мухъалъул сайт] * [http://khunzakh.3dn.ru/ Мухъалъул администрациялъул расмияб сайт] * [http://president.e-dag.ru/component/k2/content/74-hunzahskiy-rayon/ Дагъистаналъул Жумгьурияталъул Президентасул расмияб сайт: Хунзахъ мухъ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402104321/http://president.e-dag.ru/component/k2/content/74-hunzahskiy-rayon/ |date=2015-04-02 }} * [http://tryjenik.3dn.ru/ казият «Росдал захӀматчи»] * [https://www.youtube.com/watch?v=FtgLJpqAkAA Хунзахъ мухъалъул 90 сон тӀубялда хурхун тадбир] {{Хунзахъ мухъ|state=autocollapse}} {{Авария|state=collapsed}} {{Дагъистан|state=collapsed}} {{Authority control}} [[Категория:Хунзахъ мухъ|*]] [[Категория:Авариялъул мухъал]] [[Категория:Дагъистаналъул мухъал]] hhhjjfxts2kllb85jlyu4yhk86gfstk 0 2663 101438 100824 2026-09-07T13:31:03Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101438 wikitext text/x-wiki {{Эхеди Тала жамагIат}} '''ЧӀинчӀар''' ({{мацI+az|Meşleş}}) ккола [[Закатала район]]алда [[Эхеди Тала жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб [[Цахурал|цахуразул]] [[росу]]. <!--Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|?}}.--> {{Закатала район}} [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] [[Категория:Цахуразул росаби]] {{ТIинчI-Азарбижан}} soztd4f4m8o9uvxjp2qu8wiksdh3f74 0 2664 101432 100804 2026-09-07T13:30:03Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101432 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|37|N|46|39|E|display=title}}--> {{Кукам жамагIат}} '''Чукак''' ({{мацI+az|Çökəkoba}}) ккола [[Закатала район]]алда [[Кукам жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб [[МагӀарулал|магӀарулазул]] [[росу]]. Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|900}}. {{Закатала район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] {{Avar villages}} {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> 8n982tlv1cl3jrez3qlb0pjz4pwmgbq 0 2665 101426 100776 2026-09-07T13:29:03Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101426 wikitext text/x-wiki {{Кукам жамагIат}} '''ЦӀумилухъ''' ({{мацI+az|Sumaylı}}) ккола [[Закатала район]]алда [[Кукам жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб [[росу]]. Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|700}}. {{Закатала район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> 6tfucp41cnotjszoxbhmw00deciifrj 0 2669 101243 100069 2026-09-07T12:58:33Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101243 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|39|19|N|46|34|52|E|display=title}}--> {{МацIихъ жамагIат}} '''МацӀихъ''' ({{мацI+az|Mazıx}}) ккола [[Закатала район]]алда [[МацӀихъ жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб [[МагӀарулал|магӀарулазул]] [[росу]]. <!--Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|?}}.--> {{Закатала район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] {{Avar villages}} {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> m92rtprq6y26jodzdznutsubpgtzqr6 0 2670 101415 100755 2026-09-07T13:27:13Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101415 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|28|54|N|46|42|07|E|display=title}}--> '''ЦӀияб Сувалгъвел''' ({{мацI+az|Yeni Suvagil}}) жамагӀаталде гъорлӀе уна жибго ЦӀияб Сувалгъвел росу. Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|4576}}. {{Закатала район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул жамагӀатал]] [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] {{Хъалтагъал villages}} {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> evo9jprx5a49np5l519ze8t2gmdcoop 0 2672 101176 99894 2026-09-07T12:47:23Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101176 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|28|37|N|46|32|29|E|display=title}}--> '''Къандахъ''' ({{мацI+az|Qandax}}) жамагӀаталде гъорлӀе уна жибго Къандахъ росу. Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|1654}}. {{Закатала район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул жамагӀатал]] [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!-- {{Avar villages}} --> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> 32sukv2rls39yova2l31nrpwmgx3oc8 0 2675 101369 100596 2026-09-07T13:19:33Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101369 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|36|56|N|46|27|06|E|display=title}}--> '''Халаябтала''' ({{lang-az|Uzuntala}}) жамагӀаталде гъорлӀе уна жибго Халаябтала росу. Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|371}}. {{Закатала район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул жамагӀатал]] [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] {{Avar villages}} {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> 7za81vaftoqkimqvoa4orunil5th3cg 0 2677 101073 99534 2026-09-07T12:26:23Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101073 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|28|42|N|46|37|03|E|display=title}}--> '''ГӀалиабад''' ({{мацI+az|Əliabad}}) жамагӀаталде гъорлӀе уна жибго ГӀалиабад росу. Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|8863}}. {{Закатала район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул жамагӀатал]] [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!-- {{Avar villages}} --> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> gorxi4x3xdksndr9k54i16h6l3mlygm 0 2680 101216 99972 2026-09-07T12:54:03Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101216 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|25|53|N|46|39|06|E|display=title}}--> {{Лагьиж жамагIат}} '''Лагьиж''' ({{мацI+az|Lahıc}}) ккола [[Закатала район]]алда [[Лагьиж жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб <!--[[МагӀарулал|магӀарулазул]] -->[[росу]]. <!-- Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|700}}. --> {{Закатала район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!-- {{Avar villages}} --> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> i94xc4eboe4t0b030pwrmown1hwy56t 0 2683 101138 99756 2026-09-07T12:37:13Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101138 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|27|49|N|46|34|15|E|display=title}}--> '''Инхигьани''' ({{мацI+az|Yengiyan}}) жамагӀаталде гъорлӀе уна жибго Инхигьани росу. Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|1247}}. {{Закатала район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул жамагӀатал]] [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!-- {{Avar villages}} --> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> l4agh9tshxwl2zuhtzrvr8nd8q0hbyk 0 2685 101199 99943 2026-09-07T12:51:13Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101199 wikitext text/x-wiki [[Файл:Zaqatala District in Azerbaijan 2021.svg|thumb|200px|Закатала мухъ, гӀурччиналъ - КӀацӀбарахъ росу]] <!--{{coord|41|31|19|N|46|44|36|E|display=title}}--> '''КӀацӀбарахъ''' ({{мацI+az|Gözbarax}}) жамагӀаталде гъорлӀе уна жибго КӀацӀбарахъ росу. Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|1841}}. {{Закатала район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул жамагӀатал]] [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!-- {{Avar villages}} --> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> lgcwe40g09yp8ifo3gae1fnufjq6j5v 0 2687 101248 100099 2026-09-07T12:59:23Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101248 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|26|40|N|46|34|23|E|display=title}}--> '''Мосавал''' ({{мацI+az|Mosul}}) жамагӀаталде гъорлӀе уна жибго Мосавал росу. Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|2842}}. {{Закатала район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул жамагӀатал]] [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!-- {{Avar villages}} --> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> mhl4injw8fdzprizqlfrswdncpxfk1z 0 2692 101030 99372 2026-09-07T12:19:13Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101030 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|27|00|N|46|37|52|E|display=title}}--> '''Верхвиани''' ({{мацI+az|Verxijan}}, ''Bəhmətli'') жамагӀаталде гъорлӀе уна жибго Верхвиани росу. Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|4301}}. {{Закатала район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул жамагӀатал]] [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!-- {{Avar villages}} --> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> htmel1cmxvyj9mh0sqkbfftvbyuj13z 0 2696 101251 100106 2026-09-07T12:59:53Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101251 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|28|30|N|46|29|05|E|display=title}}--> '''Мугъал-росу''' ({{мацI+az|Muğanlı}}) жамагӀаталде гъорлӀе уна жибго Мугъал-росу росу. Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|2466}}. {{Закатала район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул жамагӀатал]] [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!-- {{Avar villages}} --> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> c5l7u2gs0606smuig0xz135jifv8azi 0 2698 101110 99655 2026-09-07T12:32:33Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101110 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|32|56|N|46|24|55|E|display=title}}--> '''Динчиб''' ({{мацI+az|Danaçı}}) жамагӀаталде гъорлӀе уна жибго Динчиб абураб [[МагӀарулал|магӀарулазул]] [[росу]]. Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|7350}}. {{Закатала район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул жамагӀатал]] [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] {{Avar villages}} {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> kfjf45th96b3sx79xlmncho69hqdqm5 0 2731 101450 100870 2026-09-07T13:33:13Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101450 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|41|57|N|46|16|30|E|display=title}}--> '''Шумбул''' ({{lang-az|Şambul}}) жамагӀаталде гъорлӀе уна жибго [[Шумбул]] ва [[Исакъилгирма]] росаби. КӀиябго росулӀ аваралтун цогидаб миллаталъул гӀадамал къанагӀат гурони гьечӀо. <!--Categories--> [[Категория:Шумбул жамагӀат| ]] {{Билкан район}} [[Категория:Азарбижаналъул жамагӀатал]] {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> 0oa079jxb1m09k8oij5jeph4ld36wm5 0 2738 101174 99882 2026-09-07T12:47:03Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101174 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|43|12|N|46|15|53|E|display=title}}--> '''Къабахчолиб''' ({{lang-az|Qabaqçöl}}) жамагӀаталде гъорлӀе уна жибго Къабахчолиб росу. Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|1004}}. {{Билкан район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул жамагӀатал]] [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] {{Avar villages}} {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> qtwimp07a59tmnhp304bjwlfwzseat5 0 2740 101443 100848 2026-09-07T13:31:53Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101443 wikitext text/x-wiki '''Шарип''' ({{мацI+az|Şərif}}) жамагӀаталде гъорлӀе уна жибго Шарип росу. Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|3231}}. {{Билкан район}} [[Категория:Азарбижаналъул жамагӀатал]] [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] [[Категория:МагӀарулазул росаби]] {{ТIинчI-Азарбижан}} e5wgm842nyb8koqyuvmcmihesto5l2m 0 2742 101090 99589 2026-09-07T12:29:12Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101090 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|44|18|N|46|14|06|E|display=title}}--> '''ГӀумалиб''' ({{мацI+az|Yeni Şərif}}) жамагӀаталде гъорлӀе уна жибго ГӀумалиб росу. Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|3086}}. {{Билкан район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул жамагӀатал]] [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] {{Avar villages}} {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> efpd8gh89u9d9qcuhk8crgu7sdbbtq5 0 2746 101436 100820 2026-09-07T13:30:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101436 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|42|N|46|19|E|display=title}}--> '''ЧӀедерабтала''' ({{мацI+az|Çədərovtala}}) жамагӀаталде гъорлӀе уна жибго ЧӀедерабтала абураб [[МагӀарулал|магӀарулазул]] [[росу]]. Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|846}}. {{Билкан район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул жамагӀатал]] [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] {{Avar villages}} {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> 9us202lanir7p09ivnfgxyp6derdr5r 0 2753 101289 100254 2026-09-07T13:06:13Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101289 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|38|14|N|46|24|33|E|display=title}}--> {{ПуштIатала жамагIат}} '''ПуштӀатала''' ({{мацI+az|Püştətala}}) ккола [[Билкан район]]алда [[ПуштӀатала жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб [[МагӀарулал|магӀарулазул]] [[росу]]. <!-- Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|700}}. --> {{Билкан район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] {{Avar villages}} {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> 7go00i6l0unjhudsvpohv0tvyxy05ag 0 2756 101234 100041 2026-09-07T12:57:03Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101234 wikitext text/x-wiki {{ПуштIатала жамагIат}} '''Малачилросу''' ({{мацI+az|Mollaçibinə}}) ккола [[Билкан район]]алда [[ПуштӀатала жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб [[МагӀарулал|магӀарулазул]] [[росу]]. <!--Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|?}}.--> {{Билкан район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] {{Avar villages}} {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> 7401qnvivsbivwfq6idp6kfpzzvi37o 0 2793 101000 99272 2026-09-07T12:14:13Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101000 wikitext text/x-wiki {{Халатала жамагӀат (КахӀиб район)}} '''АхӀтала''' ({{мацӀ+az|Bağtala}}) ккола [[КахӀиб район]]алда [[Халатала жамагӀат (КахӀиб район)|Халатала жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб <!--[[МагӀарулал|магӀарулазул]] -->[[росу]]. <!--Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|?}}.--> {{КахӀиб район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!--{{МагӀарул росаби}}--> {{ТӀинчӀ-Азарбижан}} <!--Interwikis--> 8jbhig2g7g3b65tsgas6jew0x3xikir 0 2796 101421 100765 2026-09-07T13:28:13Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101421 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|11|55|N|46|43|20|E|display=title}}--> {{КехIаб-авахI жамагIат}} '''ЦӀолбокь''' ({{мацI+az|Üzümlükənd}}) ккола [[КахӀиб район]]алда [[КехӀаб-авахӀ жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб <!--[[МагӀарулал|магӀарулазул]] -->[[росу]]. <!--Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|?}}.--> {{КахIиб район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!--{{МагIарул росаби}}--> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> skuqx7ezlfg7f0zoysitewb5da0imup 0 2799 101036 99400 2026-09-07T12:20:12Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101036 wikitext text/x-wiki {{Infobox Dagestan inhabited locality |av_name = Генуб |ru_name = |inhabloc_type = Росу |inhabloc_type_ref = |inhabloc_cat = |inhabloc_cat_ref = |abolished_date = |loc_name1 = |loc_lang1 = |other_name = |image_skyline = Генуб 2.jpg |image_caption = Росдал цо роххен |image_flag = |flag_caption = |flag_border = |image_coa = |coa_caption = |etymology = "[[Гени|Ге́ни]]" абураб рагӀудаса |anthem = |anthem_ref = |image_map = |map_caption = |area_km2 = |district_map = Russia Dagestan Onsokolo District |map_label_position = |pushpin_map_caption = |pushpin_outside = |coordinates = |adm_district_jur = [[Онсоколо мухъ]] |adm_selsoviet_type = Росдал совет |adm_selsoviet_jur = Генуб росу |established_title = |established_date = |established_date_ref = |current_cat_date = |current_cat_date_ref = |abolished_date_ref = |representative_body = |representative_body_ref = |leader_title = |leader_title_ref = |leader_name = |leader_name_ref = |elevation_footnotes = |elevation_m = 495 |pop_2010census = |pop_2010census_ref = |pop_latest_date = 2025 ценз |pop_latest_ref = {{ЧР|Генуб|л}} |pop_latest = {{ЧР|Генуб|р}} |pop_2010census_rank = |pop_density = |population_demonym = Гена́л |ethnicity = [[Аварал]] |adm_city_jur = |capital_of = |adm_ctr_of = |adm_ctr_of1 = |adm_inhabloc_jur = |adm_city_jur_ref = |adm_inhabloc_jur_ref = |capital_of_ref = |adm_ctr_of2 = |adm_ctr_of1_ref = |adm_ctr_of2_ref = |adm_ctr_of_ref = |mun_district_jur = |urban_okrug_jur = |urban_settlement_jur = |mun_admctr_of = |mun_admctr_of1 = |rural_settlement_jur = |mun_admctr_of2 = |postal_codes = |postal_codes_ref = |dialing_codes = |dialing_codes_ref = |website = |embedded = |module = |pop_census = |pop_census_ref = |pop_census_rank = |federal_subject = |prev_name1= }} '''Гéнуб''' ккола [[Дагъистан]] республикалъул [[Унсоколо мухъ]]алъул кӀиабилеб кӀудияб росу. == Ракьхъвай == Генуб росу буго [[Гендерил мугӀрул|Гендерил щобикь]], [[АваргӀор|АваргӀорул]] рагӀалда. [[Шура|Шура]] ва [[МахӀачхъала]] шагьаралгун гьеб рекӀинабун буго [[Гендерил тунел]]. ==Этимология== ''Ге́нуб'' лӀугьана авар ''ге́ни'' абураб рагӀудасан, ''-б'' локативалъул (5 серия) квекудалъун. Гьелда рекъон ''Генуб''-алъул магӀна ккола «гени жаниб бугеб [бакӀ]». == ГӀадамазул къадар == Генур бетӀербахъи гьарулел ругел чагӀазде ''гена́л'' абула. 2002 соналъ тӀобитӀараб тӀолабго Россиялъул халкъазул рикӀкӀада рекъон, Генуб росдал гӀадамазул къадар бахана 3500-го чиясде. Киналго гьел ккола аварал (магӀарулал). <gallery> Файл:Село Гимры.JPG|Жакъа Генуб File:Аул Гимры.jpg|Росдал гӀаммаб сурат File:Village Gimry in Dagestan2.jpg|Росдал аслияб рахъ </gallery> {{Унсоколо мухъалъул карта}} == Тарих == Цо тарихчагӀазул рикӀкӀадуда рекъон, жакъасеб Генуб росу бугеб бакӀалда гӀадамаз бетӀербахъи гьабулеб букӀанин 400-го соналдаса цебегоян цо пикруги буго, амма гьеб мекъ буго. Генур, аскӀоса гӀебедего гӀадин, гӀасрабаца руго бетӀербахъи гьабулел чагӀи. ТӀоцебе хъвалеб пикру буго росдал тарихчи МухӀамаднабил Ибрагьимовас жиндирго «Генуб. Тарихалъул нугӀзал» абураб тӀохьода <ref>«Гимры. Свидетели истории» Магомеднаби Ахмадович</ref>. Тарихчи, устаз Расул МухӀамадовасул, рикӀкӀадуда рекъон, Генуб росу ккола некӀсияб Сарир (яги Авар) абураб пачалихълъиядул тахшагьарлъун. Гьеб рикӀкӀен мекъ бугин чӀезабуна тарихчи [[Тимур Айтберов]]ас. Гьелдаса бахъун Генуб росдал тарих тӀалаб гьабун гьелъул цӀех-рех гьабичӀого тана гӀалимзабаз. Гьединлъидал Генуб росдал кьучӀаб тарих жакъаги мажгьулго хутӀулеб буго. === Генуб Кавказалъул рагъулӀ === {{main|Генуб росу бахъи}} [[Файл:Sturm_aul_Gimry_1891.jpg|thumb|left|250px|Паранц Рубоца бахъараб «Штурм аула Гимры» — абураб сурат (1891)]] Генуб ккола [[Кавказ]]алдаго ва тӀолабго дунялалдаго жал машгьурлъарал, кӀиявго Дагъистаналъул [[Имам ГъазимухӀамад]] ва [[имам Шамиль|Шамил]], жанир гьарураб ва гӀураб росулъун. 1817—1864 с.с. [[Россия]]лъул пачаяс [[Кавказ]]алъул халкъал мукӀур гьарун, гьел Россиялда гъоркь инаризелъиялъул мурадалда гьабураб, кӀудияб Кавказалъул рагъул заманаялъ, Генуб росулӀ Пачаясул рикӀкӀен гӀемерал рагъухъабазда данде вагъана Дагъистаналъул тӀоцевесев имам Генуса ГъазимухӀамад. 1832 соналъул 17 октябралъ генерал Розенил бетӀерлъиялда гъоркь букӀараб рагъулазул къокъаялъ Генуб росу кверде босана, халат бахъараб рагъудаса хадуб. ГӀурусазул рикӀкӀен букӀана гьеб рагъулӀ 10 азаргоялдаса цӀикӀкӀун. Гьеб къоялъ букӀараб хӀалуцараб, захӀматаб, чванлъаб рагъудаса хадуб, гӀурусал Генуре лӀугьана. Гьеб заманаялъ, [[Дагъистан]]алъул имам ГъазимухӀамад 15 муридгун цадахъ Гендерил къварилъухъ бугеб рокъор жанир рукӀана. Муридзабазда гьоркьов вукӀана Дагъистаналъул ва [[Буртиялъ|Чачанистаналъул]] вукӀинисев имам Шамилги. РикӀкӀен цӀикӀкӀарал гӀурусазул боялдаса хвасарлъиялде щаклъи ккедал, имам ГъазимухӀамадица хиял гьабуна, гӀурусазул боялде тӀаде кӀанцӀизе, гьелдалъун гьелги машгъул гьарун, рокъор жанир ругел муридзаби нахъасан къватӀире рорчӀизе. ХӀакъикъаталдаги гьедин ккана, рокъосан къватӀиве «Аллагьу Акбар»-инги ахӀулаго кӀанцӀарав ГъазимухӀамад тушбабазул хучдузда тӀаде ккана ва гьеб бакӀалда шагьидлъана. Рокъор жанир рукӀарал муридзаби нахъасан лӀутун инчӀо, «имам хваралъур хвезе хӀадур руго» — янги ахӀулаго гьез байбихьана тущманасда кьаби щвезабизе. Гьенир гьел киналго шагьидлъана цо имам Шамилги гьесда цадахъ вукӀарав гендерил будунги хутӀизегӀан, гьев кӀиявго квачараб хасало мехалъ ругънада рецӀцӀулаго рохьосан лӀутун Унсоколоре ана. Гьеб рагъулӀ гӀурусазул 480 го чиясе зарал ккана ва 41 чи чӀвана. ГъазимухӀамад чӀваялдалъун ва Генуб росу гӀурусаз босиялдалъун Кавказалъул рагъул тӀоцебесеб бутӀа лӀугӀана. === Генуб жакъасеб мехалъ === [[Файл:Бомбежка села Гимры.jpg|left|250px|thumb|2007 соналъ Генуб росдал рохьобе бомба бай]] [[1990]] - билеб соналдаса байбихьун жакъа-къоялде щвезегӀанги Генуб росулӀ рачӀун, гӀурусаз росу хъирщула. 2007 соналъул 15 декабралъ росулӀ лъазабуна КТО (гъачагъазда данде гьабулеб рагъулаб ищ) — абун цӀарги лъун, росдал сахал гӀолохъаби хъирщун гьел чӀвазе. Гьеб "рагъулаб ищ" гьабиялъе хӀужжалъун бачана 15 декабрялъ росулӀ, Дагъистаналъул Халкъияб Мажлисалъул депутат ГъазимухӀамад МухӀамадов чӀвай<ref>[http://ug.rian.ru/army/20090728/81849711.html Режим СКПО в дагестанском селе Гимры будет снят в начале августа, сообщает МВД]{{Хвараб регӀел|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[2012 сон]]алъул [[10 январь|10 январалъ ]]Генубе бачӀана 150 гоялдаса цӀикӀкӀун рагъулаб бакӀаб техника. Россиялъул низам цӀунулез росу сверун ккуна. Жанире—къватӀире гӀадамал риччачӀо. Къаси сагӀат 8-гоялдаса радал сагӀат 7-го тӀубазегӀан рукъалъул рагьдегицин рахъине изну букӀинчӀо гендерие. Росу чанго батӀияб секторалде бикьун, щибаб рокъоре лӀугьун рукъзал хъирщана<ref>[http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/199041/ В Дагестане жители Унцукульского района заявляют о блокировании силовиками селения Гимры]</ref>. [[13 январь|13 январалъ]] рузманалдаса рахъарал гендерил гӀолилал рукӀана росдал къулгӀадухъ хабар-кӀалалда. Цересан ине рукӀарал низам цӀунулез гьезие рагӀи балагьана. Ккана дагӀба, низам цӀунулез гьаваялде кьвагьана цо чанго нухалъ. Гьеб рагӀарал росуцоял ва рузман къоялъ росулъе бичи-хисиялъе рачӀун рукӀарал гьалбал тӀаде руссана. ЧӀахӀиял гӀадамаз гӀолилал нахъе рачана ва низам цӀунулел нахъе ана. Гьелдаса хадуб росулӀ кӀудияб данделъи гьабуна<ref>{{Cite web |title=В Гимрах состоялся сход сельчан |url=http://gimry.ucoz.com/news/v_gimrakh_sostojalsja_skhod_selchan/2012-01-13-14 |access-date=2012-06-04 |archive-date=2013-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514194040/http://gimry.ucoz.com/news/v_gimrakh_sostojalsja_skhod_selchan/2012-01-13-14 |url-status=dead }}</ref>, ва росдал жамагӀаталъ жидерго вакилзаби ритӀана, росдал аххада чадралги чӀван ругел низам цӀунулезухъе. Вакилзабаз гьезда абуна, метералде росулӀа къватӀире инчӀони Рихьуни ГЭСги рахан, республикаялъулаб нух [[МахӀачхъала]] - Мамрашги рахан жамагӀаталъ рази гьечӀеблъи загьир гьабизе буго-ян. Нахъисеб къоялъ радал 10-го тӀубалелде гьез росу тана. == МагӀишат == * Генуб буго 400 МВт къуваталъул, лъагӀалида жаниб 1,28 млрд кВт·ч. кьолеб Рихьуни, яги Иргьан ГЭС. * Консервазул завод ООО «Генуб». == Тарихиял бакӀал == * Гендерил сангар (Имам ГъазимухӀамад шагьидлъараб бакӀ) * Имамзабазул аллея (росдал бакьулӀ) * Накъшубандияб тӀарикъаталъул щайих [[Генуса ГӀабдуллагь-хӀажи|Генуса ГӀабдуллагь хӀажияс]] бараб бихьиназул хӀамам * Шамилги ГъазимухӀамадги цӀалараб мадраса * Гендерил тарихияб музей * Мадраса * [[Гендерил машинабазул тоннель]] == Машгьурал росуцоял == * [[Имам Шамил]] * [[Имам ГъазимухӀамад]] * [[Генуса ГӀабдуллагь-хӀажи|ГӀабдуллагь-хӀажияв устар]] — Накъшубандияб тӀарикъаталъул щайих * ГъазимухӀамад МухӀамадов - Дагъистаналъул ХС депутат * [[Сулайманов, ГӀалил МухӀамад|МухӀамад Сулайманов]] — [[Имарат Кавказ]]алъул 3-ев амир * [[ГӀабдулаев, ХӀажил МухӀамад|МухӀамад ГӀабдулаев]] — [[Имарат Кавказ]]алъул 4-ев амир * [[ХӀажидадаев, Шамилил Ибрагьим|Ибрагьим ХӀажидадаев]] — «ЖамагӀат ШаригӀат» абураб жигьад гьабулезул гӀуцӀцӀиялъул амир == Линкал == * [http://www.gimry.ucoz.com Генуб росдал культурияб ва харбазул сайт]{{Хвараб регӀел|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == ХӀужаби == <references/> {{Унсоколо мухъалъул росаби}} {{Дагъистан}} [[Категория:Дагъистаналъул районал]] g58g43z5r6by39idi37u0nr7q6l0gro 0 2802 101358 100543 2026-09-07T13:17:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101358 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|24|N|46|50|E|display=title}}--> {{Эхеди КахIиб жамагIат}} '''ТӀинаб ХалакӀумур''' ({{мацI+az|Kiçik Alatəmir}}) ккола [[КахӀиб район]]алда [[Эхеди КахӀиб жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб <!--[[МагӀарулал|магӀарулазул]] -->[[росу]]. <!--Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|?}}.--> {{КахIиб район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!--{{МагIарул росаби}}--> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> qzirue2rb6bujvbmj4byjxd5kxymld3 0 2807 101409 100740 2026-09-07T13:26:13Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101409 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|31|27|N|47|04|30|E|display=title}}--> '''ЦӀараки''' ({{мацI+az|Sarıbaş}}) жамагӀаталде гъорлӀе уна жибго ЦӀараки росу. Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|166}}. {{КахIиб район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул жамагӀатал]] [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!-- {{Avar villages}} --> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> ae9bdktyzbw87nunsgre2stn2d1ekx9 0 2808 101132 99739 2026-09-07T12:36:13Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101132 wikitext text/x-wiki {{ГӀБ |пачалихъ = Азарбижан |икълим = |икълималъул тайпа = |мухъ = КахӀиб мухъ{{!}}КахӀиб |мухъалъул тайпа = мухъ |статус = росо |магӀарул мацӀалъ цӀар = Илишуб |эбелаб мацӀалъ цӀар = {{lang-az|İlisu}}, {{lang-tkr|Илису}} |герб = |байрахъ = |гербалъул гІеблъи = |байрахъалъул гІеблъи = |сурат = |размер = |хъвай-хъвагІай = <!-- сураталда гъоркь --> |lat_dir = N|lat_deg = 41|lat_min = 28|lat_sec = 01 |lon_dir = E|lon_deg = 47|lon_min = 03|lon_sec = 33 |CoordAddon = type:city(31700)_region:AZ |CoordScale = 30000 |CoordScale = |Яндекскарта = |карта = |пачалихъалъул картаялъул размер = 300 |икълималъул картаялъул размер = |мухъалъул картаялъул размер = |икълим таблицаялда = |мухъ таблицаялда = |община = |общинаялъул тайпа = |х1укуматалъул карта = <!-- альтернативная --> |икълималъул карта = <!-- альтернативная --> |мухъалъул карта = <!-- альтернативная --> |жанисеб бикьи = |бетІерасул тайпа = |бетІер = |кьучІ лъураб къо = |тІоцебесеб нухалъ рехсей = 1492 |рехсей ref = |цебе букІараб цІар = |статуслъун рикІкІана = 1968 |статус къо-моцІ = |площад = |борхалъиялъул тайпа = |ГІБ майданалъул борхалъи = |расмияб мацІ = [[Къажар мацӀ|къажар]] |расмияб мацІ-ref = |халкъалъул къадар = 1400 чи |хъвай-хъвагІай гьабураб сон = 2013 |гъунки = |этнохороним = |агломерация = |миллатал = [[ЦІахурал|цІахурал]], [[падарал]] |динал = [[Ислам]] |сагІтил рачел = +4 |DST = буго |телефоналъул код = |почалъул индекс = |почалъул индексал = |автомашинаялъул код = 08 |идентификаторалъул тайпа = |цифровой идентификатор = |категория Commons алда = |сайт = |сайталъул мацІ = }} '''Илишуб''' ({{lang-az|İlisu}}, {{lang-tkr|Илису}}) — [[Азарбижан]]алъул [[КахӀиб мухъ]]алъул росо. Цебе [[Илишуб султӀанат]]алда гъорлӀе унаан. Росо гӀуцӀана [[цӀахурал|цӀахураца]]<ref>Рамазанов Х.Х, Шихсаидов А.Р. Очерки истории южного Дагестана. Махачкала, 1964. "Эмирхан-бек перешел горы, построил деревню Илису в довольно крепком ущелье, и она с тех пор сделалась местом пребывания владетелей"</ref><ref>Потто, "ПРИРОДА И ЛЮДИ ЗАКАТАЛЬСКОГО ОКРУГА" Прошло по крайней мере 150 лет после рассказанного мною происшествия, как часть населения Сарыбаша спустилась, с своими беками, к подошве предгорий и осно-вала селение Елису).</ref>. ГӀадамазул къадар {{чияс|1370}}де бахуна. 49&nbsp;тухум ва 7&nbsp;авал бугеб росу ккола гьеб. Тухумазда гьоркьор руго кидаго гьннирго чӀаралги, [[Дагъистан]]алдаса ([[Хунзахъ]] - [[Мухтарилал]], [[ЧӀухъ]] - [[Мамалал]], [[Кьенсерухъ]] - [[Хужаял]] ва гь.ц.) рачӀаралги. МагӀарул тухум-кьибил бугел чагӀазул росулӀ 70% буго. == ХӀужаби == {{хІужаби}} == МугъчӀваял == {{Навигация|Тема=Суртал ва Видео}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Елису|В. М.}} * [http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1281578340 Территория и население Илисуйского Султаната] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402131734/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1281578340 |date=2015-04-02 }} * [http://www.jurnal.org/articles/2009/hist26.html Кратко о Джаро-Белоканских обществах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200730232322/http://www.jurnal.org/articles/2009/hist26.html |date=2020-07-30 }} * [http://aksakal.info/dag/wikidagestan/13405-cahurskoe-elisuyskoe-sultanstvo.html Цахурское султанство] [[Категория:Азарбижаналъул жамагӀатал]] [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] [[Категория:Илишуб| ]] {{ТIинчI-Азарбижан}} {{КахІиб мухъ}} {{commonscat|Ilisu}} mqfrf520kr084ujo3ooselhz157d5od 0 2811 101401 100707 2026-09-07T13:24:53Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101401 wikitext text/x-wiki {{Тулуязулросу жамагIат}} '''ХӀетав-росу''' ({{мацI+az|Hetovlar}}) ккола [[Билкан район]]алда [[Тулуязулросу жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб <!--[[МагӀарулал|магӀарулазул]] -->[[росу]]. <!--Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|?}}.--> {{Билкан район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!--{{МагIарул росаби}}--> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> cwf1c3p26tl1azfv20r3t8b8hybhtqf 0 2856 100938 99138 2026-09-07T12:03:19Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100938 wikitext text/x-wiki {{МакӀав жамагӀат}} '''АбагӀалиб''' ({{мацӀ+az|Abaəli}}) ккола [[Закатала район]]алда [[МакӀав жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб <!--[[МагӀарулал|магӀарулазул]] -->[[росу]].<!-- Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|700}}.--> {{Закатала район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] {{ТӀинчӀ-Азарбижан}} <!--Interwikis--> d12dq05v38wb5tv2v1tx5kngnyxf919 0 2857 101032 99382 2026-09-07T12:19:32Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101032 wikitext text/x-wiki {{МакIав жамагIат}} '''ВохӀрабтала''' ({{мацI+az|Vohrabtala}}) ккола [[Закатала район]]алда [[МакӀав жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб <!--[[МагӀарулал|магӀарулазул]] -->[[росу]].<!-- Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|700}}.--> {{Закатала район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> 2kj2mzv3w0z9donxsjp0lfy6jl4f831 0 2858 101063 99502 2026-09-07T12:24:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101063 wikitext text/x-wiki {{МакIав жамагIат}} '''ГьогӀтала''' ({{мацI+az|Hoqtala}}) ккола [[Закатала район]]алда [[МакӀав жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб <!--[[МагӀарулал|магӀарулазул]] -->[[росу]].<!-- Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|700}}.--> {{Закатала район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> 9mstnacu6n8ukqcxilbvkpywx8mu7wl 0 2859 101275 100177 2026-09-07T13:03:53Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101275 wikitext text/x-wiki {{МакIав жамагIат}} '''Нухбикь''' ({{мацI+az|Nukh-bik}}, ''Yolayrıc'') ккола [[Закатала район]]алда [[МакӀав жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб <!--[[МагӀарулал|магӀарулазул]] -->[[росу]].<!-- Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|700}}.--> {{Закатала район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> 1hcgzk8ij9g29b56rhtuuwz29cuqcsg 0 2860 101280 100211 2026-09-07T13:04:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101280 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|36|23|N|46|28|53|E|display=title}}--> {{МакIав жамагIат}} '''Пашан''' ({{мацI+az|Paşan}}) ккола [[Закатала район]]алда [[МакӀав жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб <!--[[МагӀарулал|магӀарулазул]] -->[[росу]].<!-- Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|700}}.--> {{Закатала район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> 9nu784z3vk6coyyx0uwuvtun0w1fv27 0 2861 101236 100045 2026-09-07T12:57:23Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101236 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|33|43|N|46|31|25|E|display=title}}--> {{БитIди Тала жамагIат}} '''Мамкъаб''' ({{мацI+az|Mamqabinə}}) ккола [[Закатала район]]алда [[БитӀди Тала жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб <!--[[МагӀарулал|магӀарулазул]] -->[[росу]].<!-- Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|700}}.--> {{Закатала район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> mdmguz1m94kuzaigh80km611xrm2eh8 0 2862 101240 100058 2026-09-07T12:58:03Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101240 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|33|N|46|36|E|display=title}}--> {{БитIди Тала жамагIат}} '''Масхараб''' ({{мацI+az|Masqarabinə}}) ккола [[Закатала район]]алда [[БитӀди Тала жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб <!--[[МагӀарулал|магӀарулазул]] -->[[росу]].<!-- Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|700}}.--> {{Закатала район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> 4ej3j8m7yog1t1cm7vwsnh6b4x4kni1 0 2863 101268 100140 2026-09-07T13:02:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101268 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|32|57|N|46|31|22|E|display=title}}--> {{БитIди Тала жамагIат}} '''Мучакиб''' ({{мацI+az|Mücəkbinə}}) ккола [[Закатала район]]алда [[БитӀди Тала жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб <!--[[МагӀарулал|магӀарулазул]] -->[[росу]].<!-- Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|700}}.--> {{Закатала район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> 3v4f2fw4lpp4biwjtjd7pfvt6ljba7o 0 2864 101372 100607 2026-09-07T13:20:03Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101372 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|32|57|N|46|31|22|E|display=title}}--> {{БитIди Тала жамагIат}} '''ХанмухӀаммадбина''' ({{мацI+az|Xanmədbinə}}) ккола [[Закатала район]]алда [[БитӀди Тала жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб <!--[[МагӀарулал|магӀарулазул]] -->[[росу]].<!-- Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|700}}.--> {{Закатала район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> nyksh1exjdwrpegb86xnbu0n4wwwxu4 0 2865 101400 100704 2026-09-07T13:24:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101400 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|32|35|N|46|28|49|E|display=title}}--> {{БитIди Тала жамагIат}} '''ХӀасанбина''' ({{мацI+az|Həsənbinə}}) ккола [[Закатала район]]алда [[БитӀди Тала жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб <!--[[МагӀарулал|магӀарулазул]] -->[[росу]].<!-- Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|700}}.--> {{Закатала район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> lyrg13n1i2ryyiplgg6pkj5rpkil58n 0 2866 101283 100218 2026-09-07T13:05:13Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101283 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|32|35|N|46|28|49|E|display=title}}--> {{ПуштIатала жамагIат}} '''Пириязухъ''' ({{мацI+az|Pirgax}}) ккола [[Билкан район]]алда [[ПуштӀатала жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб [[МагӀарулал|магӀарулазул]] [[росу]]. <!--Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|?}}.--> {{Билкан район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] {{Avar villages}} {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> d66y1cscr0qfyz3b3n9pnsgh28ew4bj 0 2867 101205 99951 2026-09-07T12:52:13Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101205 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|38|52|N|46|25|56|E|display=title}}--> {{ПуштIатала жамагIат}} '''КӀодочиб''' ({{мацI+az|Qadaşbinə}}) ккола [[Билкан район]]алда [[ПуштӀатала жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб [[МагӀарулал|магӀарулазул]] [[росу]]. <!--Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|?}}.--> {{Билкан район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] {{Avar villages}} {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> lwu17m0ty434wgmpx8q66tv25wj0baq 0 2868 101276 100180 2026-09-07T13:04:03Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101276 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|37|37|N|46|25|51|E|display=title}}--> {{ПуштIатала жамагIат}} '''НуцӀиб''' ({{мацI+az|Qamıştala}}) ккола [[Билкан район]]алда [[ПуштӀатала жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб [[МагӀарулал|магӀарулазул]] [[росу]]. <!--Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|?}}.--> {{Билкан район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] {{Avar villages}} {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> ni58mpil0ympu2v615r0usasx7cdfqp 0 2869 101178 99896 2026-09-07T12:47:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101178 wikitext text/x-wiki {{ПуштIатала жамагIат}} '''Къарабалиб''' ({{мацI+az|Qaravəlili}}) ккола [[Билкан район]]алда [[ПуштӀатала жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб [[МагӀарулал|магӀарулазул]] [[росу]]. <!--Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|?}}.--> {{Билкан район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] {{Avar villages}} {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> 6h4xvav0ycz208nx3w2umkj9nfhlodo 0 2871 101226 100006 2026-09-07T12:55:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101226 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|38|N|46|38|E|display=title}}--> {{ЧIар жамагIат}} '''Лъебел-уба''' ({{мацI+az|Kebeloba}}) ккола [[Закатала район]]алда [[ЧӀар жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб [[МагӀарулал|магӀарулазул]] [[росу]]. <!--Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|?}}.--> {{Закатала район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] {{Avar villages}} {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> eh8v9ximz30kkr4gqk3p0ophs6yaxwf 0 2872 101085 99567 2026-09-07T12:28:23Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101085 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|39|38|N|46|38|58|E|display=title}}--> {{ЧIар жамагIат}} '''ГӀахьвахъ''' ({{lang-az|Oxoxdərə}}) ккола [[Закатала район]]алда [[ЧӀар жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб [[МагӀарулал|магӀарулазул]] [[росу]]. <!--Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|?}}.--> {{Закатала район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] {{Avar villages}} {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> 26zdcuz7mh30sskfupvsnmq2urf7iz4 0 2873 101411 100748 2026-09-07T13:26:33Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101411 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|39|N|46|40|E|display=title}}--> {{ЧIар жамагIат}} '''ЦӀилбан''' ({{мацI+az|Siliban}}) ккола [[Закатала район]]алда [[ЧӀар жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб [[МагӀарулал|магӀарулазул]] [[росу]]. <!--Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|?}}.--> {{Закатала район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] {{Avar villages}} {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> sijgudya1fsirv0pv46fa1pmn70kzzg 0 2878 100935 99106 2026-09-07T12:02:49Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100935 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|35|22|N|46|47|52|E|display=title}}--> {{Лагьиж жамагӀат}} '''{{PAGENAME}}''' ({{мацӀ+az|Sabunçu}}) ккола [[Закатала район]]алда [[Лагьиж жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб <!--[[МагӀарулал|магӀарулазул]] -->[[росу]].<!-- Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|?}}.--> {{Закатала район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] {{ТӀинчӀ-Азарбижан}} <!--Interwikis--> jl9s12mqm1p2enns2y17xn81xu56vb0 0 2884 101231 100028 2026-09-07T12:56:33Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101231 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|48|20|N|46|21|00|E|display=title}}--> {{Гарагал жамагIат}} '''Мазумкъарануб''' ({{lang-az|Mazımçay}}) ккола [[Билкан район]]алда [[Гарагал жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб <!--[[МагӀарулал|магӀарулазул]] -->[[росу]].<!-- Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|700}}.--> {{Билкан район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!--{{Avar villages}}--> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> g9eltq7l6y2kctikitmj9lfio2ex62p 0 2885 101435 100819 2026-09-07T13:30:33Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101435 wikitext text/x-wiki {{КацIиб жамагIат}} '''ЧӀегӀерчиязухъ''' ({{мацI+az|Qaracabinə}}) ккола [[Билкан район]]алда [[КацӀиб жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб <!--[[МагӀарулал|магӀарулазул]] -->[[росу]].<!-- Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|?}}.--> {{Билкан район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!--{{Avar villages}}--> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> 9fdqehu6j647r5nf11omzelgyfzzn90 0 2886 101194 99934 2026-09-07T12:50:23Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101194 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|40|20|N|46|15|34|E|display=title}}--> {{Колоб жамагIат}} '''КьогӀаб-бина''' ({{мацI+az|Acılıqbinə}}) ккола [[Билкан район]]алда [[Колоб жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб <!--[[МагӀарулал|магӀарулазул]] -->[[росу]].<!-- Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|?}}.--> {{Билкан район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!--{{Avar villages}}--> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> tljte26sx015zlx8jiso9cgk0syugga 0 2888 101288 100252 2026-09-07T13:06:03Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101288 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|37|54|N|46|21|47|E|display=title}}--> {{Кортала жамагIат}} '''Пучкъара''' ({{мацI+az|Biçiqarbinə}}) ккола [[Билкан район]]алда [[Кортала жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб <!--[[МагӀарулал|магӀарулазул]] -->[[росу]].<!-- Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|?}}.--> {{Билкан район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!--{{Avar villages}}--> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> i7b6p0e684bhawfhwn5iuz712xyzwlv 0 2889 101051 99449 2026-09-07T12:22:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101051 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|38|N|46|33|E|display=title}}--> {{Кортала жамагIат}} '''ГъорахӀажиял''' ({{мацI+az|Qarahacılı}}) ккола [[Билкан район]]алда [[Кортала жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб <!--[[МагӀарулал|магӀарулазул]] -->[[росу]].<!-- Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|?}}.--> {{Билкан район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!--{{Avar villages}}--> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> 7zphe51kdsf77uh0ufvftzpzso0e542 0 2890 101070 99526 2026-09-07T12:25:52Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101070 wikitext text/x-wiki {{ЧӀБ |from= |статус=росу |авар_цӀар=ГIажбитI |оригинал_цӀар=Abjit |сурат= |сураталда_гъоркьхъвай= |байрахъ= |байрахъ_гІеблъи= |байрахъ_гъоркьхъвай= |байрахъалъул_бакӀалда= |герб= |герб_гІеблъи= |герб_гъоркьхъвай= |гербалъул_бакӀалда= |lat_deg=41 |lat_min=43 |lat_sec=22 |lat_dir= |lon_deg=46 |lon_min=14 |lon_sec=07 |lon_dir= |пачалихъ=Азарбижан |CoordScale= |display= |территориялъул_тайпа= |территория_таблоялда= |гъорлӀлъи= |икълималъул_тайпа=мухъ |бихьизабулеб_икълим= |икълим_таблоялда= |икълим= |административияб_бутӀаялъул_тайпа= |административияб_бутӀа= |мухъалъул_бихьизабулеб_тайпа=мухъ |мухъалъул_тайпа= |бихьизабулеб_мухъ= |мухъ_таблоялда= |мухъ=Билкан |жамагӀаталъул_сверухълъиялъул_тайпа= |жамагӀаталъул_сверухълъи_таблоялда= |жамагӀаталъул_сверухълъи= |бихьизабулеб_жамагӀаталъул_тайпа= |жамагӀаталъул_тайпа= |бихьизабулеб_жамагӀат= |жамагӀат_таблоялда= |жамагӀат=КъехIросу |жаниеб_бикьи= |бетӀерасул_тайпа= |бетӀерчи= |кьучӀ_лъей= |тӀоцебесеб_рехсей= |цересел_цӀарал= |статус_буго= |статус1= |статус1_буго= |статус2= |статус2_буго = |гӀатӀилъи = |гӀатӀилъи_баян = |борхалъиялъул_тайпа = |ЧӀБ_централъул_борхалъи = |климат= |сагӀтазул_зона = |DST = |халкъ = |рикӀкӀараб_сон= |гъунки= |агломерация= |агломерациялъул_халкъ= |миллияб_гӀуцӀи= |конфессионалияб_гӀуцӀи= |агьлуялда_цӀар= |этнохороним = |расмияб_мацӀ = |пачалихъкарта= |пачалихъкарта_цӀар= |икълимкарта= |икълимкарта_цӀар= |пачалихъкарта_position= |икълимкарта_position= |мухъкарта_position= |Commons_категория= |nocat = }} {{КъехIросу жамагIат}} '''ГӀажбитӀ''' ({{мацI+az|Abjit}}) — ккола [[Билкан район]]алда [[КъехӀросу жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб [[МагӀарулал|магӀарулазул]] [[росу]]<ref>{{cite web|url=http://www.belediyye.org/index.php?con=qanun&bkod=3637 |title=Belediyye Informasiya Sistemi |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080924083213/http://www.belediyye.org/index.php?con=qanun&bkod=3637 |archivedate=September 24, 2008 |language=Azerbaijani}}</ref>.<!-- Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|?}}.--> [[2014 сон]]алдаса нахъе гьаб росулӀ цохӀо чияс гӀумру гьабуларо<ref>[http://www.aznews.az/index.php?c=news&id=70669 Only One Person Lives in This Village]. ''Aznews.az''. 8 December 2014. Retrieved 18 February 2016.</ref><ref>[https://ann.az/az/azerbaycann-bu-kendinde-cemi-1-nefer-yasayr/ Azərbaycanın bu kəndində cəmi 1 nəfər yaşayır]</ref>. == ХӀужаби == {{хІужаби}} == РегӀелал == * [http://haqqinda.az/Tariximiz+ve+rayonlarimiz/7868-Balak%C9%99n.html Тарих] * [http://www.xalqqazeti.com/az/news/economy/50374 http://www.xalqqazeti] {{Билкан мухъ}} {{Azerbaijan-geo-stub}} [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] haeg2odia584xv1ycefzqdhqtnzbiqz 0 2891 101408 100738 2026-09-07T13:26:03Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101408 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|43|36|N|46|26|56|E|display=title}}--> {{МахIамалросу жамагIат}} '''{{PAGENAME}}''' ({{lang-az|Solban}}) ккола [[Билкан район]]алда [[МахӀамалросу жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб [[МагӀарулал|магӀарулазул]] [[росу]].<!-- Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|?}}.--> {{Билкан район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] {{Avar villages}} {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> j8zae8cmzs5o9654wsxa25rmt78sz3j 0 2892 101159 99821 2026-09-07T12:40:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101159 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|41|N|46|19|E|display=title}}--> {{МачIаб-иццухъ жамагIат}} '''КахӀабкилса''' ({{мацI+az|Ağkilsə}}) ккола [[Билкан район]]алда [[МачӀаб-иццухъ жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб <!--[[МагӀарулал|магӀарулазул]] -->[[росу]].<!-- Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|?}}.--> {{Билкан район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!--{{Avar villages}}--> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> cvu676q0q5nclv29p6z73atgp1uun9d 0 2893 101163 99836 2026-09-07T12:41:23Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101163 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|41|N|46|18|E|display=title}}--> {{МачIаб-иццухъ жамагIат}} '''КилсабукӀов''' ({{мацI+az|Kilsəbuqov}}) ккола [[Билкан район]]алда [[МачӀаб-иццухъ жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб <!--[[МагӀарулал|магӀарулазул]] -->[[росу]].<!-- Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|?}}.--> {{Билкан район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!--{{Avar villages}}--> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> 5fv7omt7mu60fv120kf14rxyb9430nj 0 2894 101440 100827 2026-09-07T13:31:23Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101440 wikitext text/x-wiki {{Почбина жамагIат}} '''ЧӀоролиб''' ({{мацI+az|Çorçorbinə}}) ккола [[Билкан район]]алда [[Почбина жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб <!--[[МагӀарулал|магӀарулазул]] -->[[росу]].<!-- Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|?}}.--> {{Билкан район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!--{{Avar villages}}--> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> b0tvpwp5t954pkuzmgtdgksblwgsl7c 0 2895 101200 99944 2026-09-07T12:51:23Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101200 wikitext text/x-wiki {{Рохьоб жамагIат}} '''КӀацӀбикь''' ({{мацI+az|Qazbölük}}) ккола [[Билкан район]]алда [[Рохьоб жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб [[МагӀарулал|магӀарулазул]] [[росу]].<!-- Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|?}}.--> {{Билкан район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] {{Avar villages}} {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> ef9oux797cwpzxwsqrm0kc30db3rtud 0 2896 101269 100143 2026-09-07T13:02:53Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101269 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|39|N|46|25|E|display=title}}--> {{РочахIмад жамагIат}} '''Муърузухъ''' ({{мацI+az|Murquztala}}) ккола [[Билкан район]]алда [[РочахӀмад жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб [[МагӀарулал|магӀарулазул]] [[росу]].<!-- Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|?}}.--> {{Билкан район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] {{Avar villages}} {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> tsm1n2zyzsvbauwl4d6dorqub32wwr2 0 2897 101059 99483 2026-09-07T12:24:02Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101059 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|39|N|46|25|E|display=title}}--> {{РочахIмад жамагIат}} '''ГьетӀарабтала''' ({{мацI+az|Əyritala}}) ккола [[Билкан район]]алда [[РочахӀмад жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб [[МагӀарулал|магӀарулазул]] [[росу]].<!-- Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|?}}.--> {{Билкан район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] {{Avar villages}} {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> hgjqaiv8jlpze29aydzh7gwa6v6sdqt 0 2898 101230 100027 2026-09-07T12:56:23Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101230 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|38|20|N|46|15|47|E|display=title}}--> {{Толиб жамагIат}} '''МазумжонаббакӀ''' ({{мацI+az|Mazımqarışan}}) ккола [[Билкан район]]алда [[Толиб жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб <!--[[МагӀарулал|магӀарулазул]] -->[[росу]].<!-- Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|?}}.--> {{Билкан район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!--{{Avar villages}}--> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> 4qccl1jpes82h8ubqge6qda1w9zsri3 0 2899 101232 100029 2026-09-07T12:56:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101232 wikitext text/x-wiki {{Толиб жамагIат}} '''Мазумтала''' ({{мацI+az|Mazımüstü}}) ккола [[Билкан район]]алда [[Толиб жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб <!--[[МагӀарулал|магӀарулазул]] -->[[росу]].<!-- Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|?}}.--> {{Билкан район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!--{{Avar villages}}--> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> pr3rrs79bm3ptfu97d4z3ozrq9smbun 0 2900 101007 99289 2026-09-07T12:15:22Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101007 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|39|13|N|46|15|05|E|display=title}}--> {{Тулуязулросу жамагӀат}} '''{{PAGENAME}}''' ({{мацӀ+az|Bayrambinə}}) ккола [[Билкан район]]алда [[Тулуязулросу жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб <!--[[МагӀарулал|магӀарулазул]] -->[[росу]].<!-- Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|?}}.--> {{Билкан район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!--{{Avar villages}}--> {{ТӀинчӀ-Азарбижан}} <!--Interwikis--> hv0jkgr7kfmbr1xpc342bbp5l51yqez 0 2901 100931 99091 2026-09-07T12:01:35Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100931 wikitext text/x-wiki {{Халатала жамагӀат}} '''{{PAGENAME}}''' ({{lang-az|Göyrücük}}) ккола [[Билкан район]]алда [[Халатала жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб [[МагӀарулал|магӀарулазул]] [[росу]].<!-- Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|?}}.--> {{Билкан район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] {{Avar villages}} {{ТӀинчӀ-Азарбижан}} <!--Interwikis--> 716top6wgum257kww04bhws8go3y7lj 0 2902 101207 99954 2026-09-07T12:52:33Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101207 wikitext text/x-wiki {{ХIанапилросу жамагIат}} '''КӀудабтала''' ({{мацI+az|Böyüktala}}) ккола [[Билкан район]]алда [[ХӀанапилросу жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб <!--[[МагӀарулал|магӀарулазул]] -->[[росу]].<!-- Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|?}}.--> {{Билкан район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!--{{Avar villages}}--> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> cqcaxtpg9w1wxi4fqt4c9hkyeoxxsnr 0 2903 101439 100825 2026-09-07T13:31:13Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101439 wikitext text/x-wiki {{ХIанапилросу жамагIат}} '''ЧӀинчӀартала''' ({{мацI+az|Cincartala}}) ккола [[Билкан район]]алда [[ХӀанапилросу жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб <!--[[МагӀарулал|магӀарулазул]] -->[[росу]].<!-- Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|?}}.--> {{Билкан район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!--{{Avar villages}}--> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> trrrohm1l3nb5507293kamnewnopyzr 0 2904 101044 99418 2026-09-07T12:21:32Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101044 wikitext text/x-wiki {{ХIанапилросу жамагIат}} '''Горгиб''' ({{мацI+az|Göyəmtala}}) ккола [[Билкан район]]алда [[ХӀанапилросу жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб <!--[[МагӀарулал|магӀарулазул]] -->[[росу]].<!-- Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|?}}.--> {{Билкан район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!--{{Avar villages}}--> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> tcov2h15msr2g0cl9f65gawlhcaixoc 0 2905 101211 99964 2026-09-07T12:53:13Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101211 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|38|58|N|46|20|26|E|display=title}}--> {{ХIанапилросу жамагIат}} '''КӀулизан''' ({{мацI+az|Gülüzənbinə}}) ккола [[Билкан район]]алда [[ХӀанапилросу жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб <!--[[МагӀарулал|магӀарулазул]] -->[[росу]].<!-- Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|?}}.--> {{Билкан район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!--{{Avar villages}}--> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> hmssae0ypr687qjl3ay7n6tk91ycd11 0 2906 101235 100044 2026-09-07T12:57:13Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101235 wikitext text/x-wiki {{ХIанапилросу жамагIат}} '''Маликилросу''' ({{мацI+az|Məlikzadə}}) ккола [[Билкан район]]алда [[ХӀанапилросу жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб <!--[[МагӀарулал|магӀарулазул]] -->[[росу]].<!-- Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|?}}.--> {{Билкан район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!--{{Avar villages}}--> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> kr17wszinoyljx2qaw2sl2xur8v82rb 0 2907 101146 99773 2026-09-07T12:38:33Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101146 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|40|N|46|15|E|display=title}}--> {{Шумбул жамагIат}} '''{{PAGENAME}}''' ({{lang-az|İsaqlıgirmə}}) ккола [[Билкан район]]алда [[Шумбул жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб [[МагӀарулал|магӀарулазул]] [[росу]].<!-- Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|?}}.--> {{Билкан район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] {{Avar villages}} {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> 6zs7321eyxrzboz6uhxidl69tcskk1j 0 2909 100930 99083 2026-09-07T12:01:25Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100930 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|35|46|N|46|51|38|E|display=title}}--> {{Маъарухъ жамагӀат}} '''{{PAGENAME}}''' ({{мацӀ+az|Cimcimax}}) ккола [[Закатала район]]алда [[Маъарухъ жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб <!-- [[МагӀарулал|магӀарулазул]] --> [[росу]].<!-- Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|700}}.--> {{Закатала район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!-- {{Avar villages}} --> {{ТӀинчӀ-Азарбижан}} <!--Interwikis--> lo5ax9x173lez6zgl17exd8aqo1pey8 0 2910 100929 99080 2026-09-07T12:01:15Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100929 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|32|29|N|46|39|52|E|display=title}}--> {{Щобдакули жамагӀат}} '''{{PAGENAME}}''' ({{мацӀ+az|Bazar}}) ккола [[Закатала район]]алда [[Щобдакули жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб <!-- [[МагӀарулал|магӀарулазул]] --> [[росу]]. <!-- Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|700}}. --> {{Закатала район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!-- {{Avar villages}} --> {{ТӀинчӀ-Азарбижан}} <!--Interwikis--> 6q71vtuctb25841mxwt7g0eejjjg6ln 0 2911 101212 99965 2026-09-07T12:53:23Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101212 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|31|45|N|46|40|30|E|display=title}}--> {{Щобдакули жамагIат}} '''КӀумур''' ({{мацI+az|Qımır}}) ккола [[Закатала район]]алда [[Щобдакули жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб <!-- [[МагӀарулал|магӀарулазул]] --> [[росу]]. <!-- Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|700}}. --> {{Закатала район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!-- {{Avar villages}} --> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> ro4c39ny5folm9u1ih29c3h296t7mn7 0 2947 101198 99940 2026-09-07T12:51:03Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101198 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|38|40|N|46|32|32|E|display=title}}--> {{КIатIихъ жамагIат}} '''КӀатӀихъ''' ({{мацI+az|Katex}}) ккола [[Билкан район]]алда [[КӀатӀихъ жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб [[МагӀарулал|магӀарулазул]] [[росу]]. <!--Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|?}}.--> {{Билкан район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] {{Avar villages}} {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> 03120addhtkutgvb9ukpsi69sew8rmm 0 2948 101033 99386 2026-09-07T12:19:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101033 wikitext text/x-wiki {{Гарагал жамагIат}} '''Гарагал''' ({{мацI+az|Gərəkli}}) ккола [[Билкан район]]алда [[Гарагал жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб <!-- [[МагӀарулал|магӀарулазул]] -->[[росу]]. <!-- Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|?}}. --> {{Билкан район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!-- {{Avar villages}} --> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> psnitlzt79zb3xaull7va6gd3sr4o52 0 2949 101160 99824 2026-09-07T12:40:53Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101160 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|41|39|N|46|26|16|E|display=title}}--> {{КацIиб жамагIат}} '''КацӀиб''' ({{мацI+az|Qasbinə}}) ккола [[Билкан район]]алда [[КацӀиб жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб <!-- [[МагӀарулал|магӀарулазул]] -->[[росу]]. <!-- Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|?}}. --> {{Билкан район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!-- {{Avar villages}} --> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> mv5t4ejv86cprtmhsy6c6xs6ohc16k9 0 2950 101184 99912 2026-09-07T12:48:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101184 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|42|21|N|46|13|43|E|display=title}}--> {{КъехIросу жамагIат}} '''КъехӀросу''' ({{мацI+az|Qaysa}}) ккола [[Билкан район]]алда [[КъехӀросу жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб [[МагӀарулал|магӀарулазул]] [[росу]]. <!-- Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|?}}. --> {{Билкан район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] {{Avar villages}} {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> puc7mbishyxc74y9rvmgpir040az164 0 2951 101241 100060 2026-09-07T12:58:13Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101241 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|41|46|N|46|35|13|E|display=title}}--> {{МахIамалросу жамагIат}} '''МахӀамалросу''' ({{lang-az|Mahamalar}}) ккола [[Билкан район]]алда [[МахӀамалросу жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб [[МагӀарулал|магӀарулазул]] [[росу]]. <!-- Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|?}}. --> {{Билкан район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] {{Avar villages}} {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> 9c4uxvu5lj2ky7dmbpk5ovij7gzfd39 0 2952 101244 100071 2026-09-07T12:58:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101244 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|48|20|N|46|21|00|E|display=title}}--> {{МачIаб-иццухъ жамагIат}} '''МачӀаб-иццухъ''' ({{мацI+az|Sarıbulaq}}) ккола [[Билкан район]]алда [[МачӀаб-иццухъ жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб <!-- [[МагӀарулал|магӀарулазул]] -->[[росу]]. <!-- Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|?}}. --> {{Билкан район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!-- {{Avar villages}} --> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> 322kruq25lntpgjjwbmpvf6hrru24hf 0 2953 101285 100239 2026-09-07T13:05:33Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101285 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|45|31|N|46|19|27|E|display=title}}--> {{Почбина жамагIат}} '''Почбина''' ({{мацI+az|Poştbinə}}) ккола [[Билкан район]]алда [[Почбина жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб <!-- [[МагӀарулал|магӀарулазул]] --> [[росу]]. <!-- Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|?}}. --> {{Билкан район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!-- {{Avar villages}} --> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> oiqkxb6nfd97nua6y4ah1dgncy6q31x 0 2954 101299 100326 2026-09-07T13:07:53Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101299 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|48|20|N|46|21|00|E|display=title}}--> {{Рохьоб жамагIат}} '''Рохьо́б''' ({{мацI+az|Meşəşambul}}) ккола [[Билкан район]]алда [[Рохьоб жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб [[МагӀарулал|магӀарулазул]] [[росу]]. <!-- Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|?}}. --> {{Билкан район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] {{Avar villages}} {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> ap6nrzo20ljvpx3g6lq0h3mablfvf7o 0 2955 101300 100328 2026-09-07T13:08:03Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101300 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|48|20|N|46|21|00|E|display=title}}--> {{РочахIмад жамагIат}} '''РочахӀмад''' ({{мацI+az|Roçəhməd}}) ккола [[Билкан район]]алда [[РочахӀмад жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб [[МагӀарулал|магӀарулазул]] [[росу]]. <!-- Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|?}}. --> {{Билкан район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] {{Avar villages}} {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> 5vum6xbi8aklx8byjghs1z8xm6lyc9h 0 2956 101342 100495 2026-09-07T13:15:03Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101342 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|43|33|N|46|22|18|E|display=title}}--> {{Толиб жамагIат}} '''Толиб''' ({{мацI+az|Tülü}}) ккола [[Билкан район]]алда [[Толиб жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб <!-- [[МагӀарулал|магӀарулазул]] -->[[росу]]. <!-- Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|?}}. --> {{Билкан район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!-- {{Avar villages}} --> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> hrv6atqoxo4ndmwk9b0pfpkk0q6yeae 0 2957 101346 100504 2026-09-07T13:15:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101346 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|42|36|N|46|20|57|E|display=title}}--> {{Тулуязулросу жамагIат}} '''Тулуязулросу''' ({{мацI+az|Talalar}}) ккола [[Билкан район]]алда [[Тулуязулросу жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб [[МагӀарулал|магӀарулазул]] [[росу]]. <!-- Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|?}}. --> {{Билкан район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!-- {{Avar villages}} --> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> lads01o5faj2bv3rm1dhp39ai88twtk 0 2958 101367 100592 2026-09-07T13:19:13Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101367 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|43|12|N|46|17|38|E|display=title}}--> {{Халатала жамагIат}} '''Халатала''' ({{мацI+az|Xalatala}}) ккола [[Билкан район]]алда [[Халатала жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб [[МагӀарулал|магӀарулазул]] [[росу]]. <!-- Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|?}}. --> {{Билкан район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] {{Avar villages}} {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> fgtju83hz00weo8yzo7u7mlgsvuvukk 0 2959 101399 100701 2026-09-07T13:24:33Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101399 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|42|41|N|46|23|32|E|display=title}}--> {{ХIанапилросу жамагIат}} '''ХӀанапилросу''' ({{мацI+az|Hənifə}}) ккола [[Билкан район]]алда [[ХӀанапилросу жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб <!-- [[МагӀарулал|магӀарулазул]] --> [[росу]]. <!-- Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|?}}. --> {{Билкан район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!-- {{Avar villages}} --> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> fsd01i1zvn5tfdgialxtp2vz79e1hng 0 2960 101449 100869 2026-09-07T13:33:03Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101449 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|41|57|N|46|16|30|E|display=title}}--> {{Шумбул жамагIат}} '''Шумбул''' ({{lang-az|Şambul}}) ккола [[Билкан район]]алда [[Шумбул жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб [[МагӀарулал|магӀарулазул]] [[росу]]. <!-- Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|?}}. --> {{Билкан район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] {{Avar villages}} {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> 6oo5cl8nmtk7iehra53ajj0j0tm0o8j 0 2961 101168 99848 2026-09-07T12:42:13Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101168 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|44|12|N|46|26|54|E|display=title}}--> {{Колоб жамагIат}} '''Колоб''' ({{lang-az|Qullar}}) ккола [[Билкан район]]алда [[Колоб жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб <!-- [[МагӀарулал|магӀарулазул]] -->[[росу]]. <!-- Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|?}}. --> {{Билкан район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!-- {{Avar villages}} --> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> irao0e3w6hobvvvlvajxxtt8sh2l0dp 0 2962 101170 99863 2026-09-07T12:42:33Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101170 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|36|52|N|46|22|49|E|display=title}}--> {{Кортала жамагIат}} '''Кортала''' ({{мацI+az|Kortala}}) — ккола [[Билкан район]]алда [[Кортала жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб <!-- [[МагӀарулал|магӀарулазул]] -->[[росу]]. <!-- Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|?}}. --> {{Билкан район}} [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!-- {{Avar villages}} --> {{ТIинчI-Азарбижан}} mpl75e9zebmmslp90us2x13ne32v6ez 0 2963 100959 99175 2026-09-07T12:06:49Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100959 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|17|N|46|51|E|display=title}}--> '''АвахӀиб''' ({{мацӀ+az|Amanlı}}) жамагӀаталде гъорлӀе уна жибго АвахӀиб росу. Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|157}}. {{КахӀиб район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул жамагӀатал]] [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!-- {{Avar villages}} --> {{ТӀинчӀ-Азарбижан}} <!--Interwikis--> crochqx5xc3s7h5efyah99tj75n2tqe 0 2964 100981 99219 2026-09-07T12:11:03Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100981 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|22|50|N|46|56|10|E|display=title}}--> '''АмбарчӀи''' ({{мацӀ+az|Əmbərçay}}) жамагӀаталде гъорлӀе уна жибго АмбарчӀи росу. Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|531}}. {{КахӀиб район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул жамагӀатал]] [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!-- {{Avar villages}} --> {{ТӀинчӀ-Азарбижан}} <!--Interwikis--> hjhaygtv4hcsjkymjs2a6fayuzuzudd 0 2965 100982 99223 2026-09-07T12:11:12Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100982 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|25|43|N|46|51|34|E|display=title}}--> '''Амирхан''' ({{мацӀ+az|Əmircan}}) жамагӀаталде гъорлӀе уна жибго Амирхан росу. Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|567}}. {{КахӀиб район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул жамагӀатал]] [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!-- {{Avar villages}} --> {{ТӀинчӀ-Азарбижан}} <!--Interwikis--> bxhmqqrc9bbefkc76kbd1sk4jfsr2p9 0 2966 101006 99288 2026-09-07T12:15:12Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101006 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|16|41|N|46|52|02|E|display=title}}--> '''Байдар''' ({{мацӀ+az|Baydarlı}}) жамагӀаталде гъорлӀе уна жибго Байдар росу. Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|368}}. {{КахӀиб район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул жамагӀатал]] [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!-- {{Avar villages}} --> {{ТӀинчӀ-Азарбижан}} <!--Interwikis--> lrumpkt0eo5c5ktmdni8my6lbja8ras 0 2967 101074 99535 2026-09-07T12:26:33Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101074 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|22|41|N|46|49|19|E|display=title}}--> '''ГӀалибекилросу''' ({{мацI+az|Əlibəyli}}) жамагӀаталде гъорлӀе уна жибго ГӀалибекилросу росу. Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|1921}}. {{КахIиб район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул жамагӀатал]] [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!-- {{Avar villages}} --> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> gx1soh0gtma0ugcd0jkj909sb2nvbha 0 2968 101087 99578 2026-09-07T12:28:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101087 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|20|29|N|46|45|33|E|display=title}}--> '''ГӀечуб''' ({{мацI+az|Almalı}}) жамагӀаталде гъорлӀе уна жибго ГӀечуб росу. Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|1883}}. {{КахIиб район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул жамагӀатал]] [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!-- {{Avar villages}} --> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> phsp7ua880h65b6j6q7a7jre85iia98 0 2969 101094 99597 2026-09-07T12:29:53Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101094 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|16|56|N|46|51|27|E|display=title}}--> '''ГӀунчӀлунуб''' ({{мацI+az|Oncallı}}) жамагӀаталде гъорлӀе уна жибго ГӀунчӀлунуб росу. Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|472}}. {{КахIиб район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул жамагӀатал]] [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!-- {{Avar villages}} --> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> er5q9nrg5hfmcws5gu85pvhq1ko1sy2 0 2970 101107 99638 2026-09-07T12:32:03Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101107 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|20|10|N|46|45|27|E|display=title}}--> '''Дахмада''' ({{мацI+az|Dəymədağlı}}) жамагӀаталде гъорлӀе уна жибго Дахмада росу. Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|729}}. {{КахIиб район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул жамагӀатал]] [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!-- {{Avar villages}} --> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> f0eckd14ib7yq8jhsf7pxvm8e44mcle 0 2971 101127 99713 2026-09-07T12:35:23Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101127 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|24|42|N|46|40|55|E|display=title}}--> '''Закам''' ({{мацI+az|Zəyəm}}) жамагӀаталде гъорлӀе уна жибго Закам росу. Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|1553}}. {{КахIиб район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул жамагӀатал]] [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!-- {{Avar villages}} --> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> mvs5eq8lh4ob8zej49gaoy7lmyh54ii 0 2972 101158 99820 2026-09-07T12:40:33Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101158 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|27|29|N|47|00|05|E|display=title}}--> '''КахӀаб-гӀурухъ''' ({{мацI+az|Ağçay}}) жамагӀаталде гъорлӀе уна жибго КахӀаб-гӀурухъ росу. Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|376}}. {{КахIиб район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул жамагӀатал]] [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!-- {{Avar villages}} --> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> 21j540gfwsmrg05euu68bf0xn9eb1ud 0 2973 101164 99837 2026-09-07T12:41:33Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101164 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|22|32|N|46|39|06|E|display=title}}--> '''Киндиргъа''' ({{мацI+az|Qındırğa}}) жамагӀаталде гъорлӀе уна жибго Киндиргъа росу. Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|105}}. {{КахIиб район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул жамагӀатал]] [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!-- {{Avar villages}} --> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> te9z2h0yho8ufq4jw2j55g5v18k2uxi 0 2974 101177 99895 2026-09-07T12:47:33Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101177 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|24|N|46|43|E|display=title}}--> '''Къарабалда''' ({{мацI+az|Qarabaldır}}) жамагӀаталде гъорлӀе уна жибго Къарабалда росу. Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|409}}.<ref name="Qax rayonu inzibati ərazi dairələri üzrə nümayəndəliklər və bələdiyyələr haqqında məlumat">Qax Rayon İcra Hakimiyyəti: İcra Hakimiyyəti: Bələdiyyələr: [http://qax-ih.gov.az/page23/Bələdiyyələr.html Qax rayonu inzibati ərazi dairələri üzrə nümayəndəliklər və bələdiyyələr haqqında məlumat]</ref> {{КахIиб район}} == ХӀужаби == <references/> <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул жамагӀатал]] [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!-- {{Avar villages}} --> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> 91uno02flt0omh5rhdwwf83aafi7oh7 0 2975 101179 99898 2026-09-07T12:47:53Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101179 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|19|34|N|46|52|10|E|display=title}}--> '''Къарабтала''' ({{мацI+az|Qaratala}}) жамагӀаталде гъорлӀе уна жибго Къарабтала росу. Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|528}}. {{КахIиб район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул жамагӀатал]] [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!-- {{Avar villages}} --> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> i370svw9ssafzou5z3zab9rpvjim8nc 0 2976 101188 99922 2026-09-07T12:49:23Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101188 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|27|26|N|46|54|35|E|display=title}}--> '''Къум''' ({{lang-az|Qum}}) — [[Азарбижан]]алъул [[КахӀиб район]]алъул росу. ЖамагӀаталде гъорлӀе уна жибго Къум росу. Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|1954}}. == Тарих == {{БутІа хІадури}} == Климат == {{БакӀалъул климат | Ширина = 70% | Положение = center | БакӀ_род = Къум | Ицц = [http://en.climate-data.org/location/954754/] | Янв_ср = 0.7 | Янв_ср_осад = 30 | Фев_ср = 1.4 | Фев_ср_осад = 46 | Мар_ср = 5.4 | Мар_ср_осад = 59 | Апр_ср = 11.9 | Апр_ср_осад = 77 | Май_ср = 16.1 | Май_ср_осад = 97 | Июн_ср = 20.2 | Июн_ср_осад = 101 | Июл_ср = 23.5 | Июл_ср_осад = 63 | Авг_ср = 22.6 | Авг_ср_осад = 60 | Сен_ср = 18.9 | Сен_ср_осад = 57 | Окт_ср = 12.8 | Окт_ср_осад = 76 | Ноя_ср = 8.5 | Ноя_ср_осад = 50 | Дек_ср = 3.3 | Дек_ср_осад = 29 | Год_ср = 12.1 | Год_ср_осад = 745 | Янв_ср_мин = -2.8 | Янв_ср_макс = 4.2 | Фев_ср_мин = -2.0 | Фев_ср_макс = 4.9 | Мар_ср_мин = 1.3 | Мар_ср_макс = 9.5 | Апр_ср_мин = 6.6 | Апр_ср_макс = 17.2 | Май_ср_мин = 11.1 | Май_ср_макс = 21.1 | Июн_ср_мин = 15.0 | Июн_ср_макс = 25.4 | Июл_ср_мин = 18.1 | Июл_ср_макс = 29.0 | Авг_ср_мин = 17.5 | Авг_ср_макс = 27.7 | Сен_ср_мин = 13.7 | Сен_ср_макс = 24.2 | Окт_ср_мин = 8.2 | Окт_ср_макс = 17.4 | Ноя_ср_мин = 4.8 | Ноя_ср_макс = 12.2 | Дек_ср_мин = -0.3 | Дек_ср_макс = 6.9 | Год_ср_мин = 7.6 | Год_ср_макс = 16.6 | Янв_а_мин = | Янв_а_макс = | Фев_а_мин = | Фев_а_макс = | Мар_а_мин = | Мар_а_макс = | Апр_а_мин = | Апр_а_макс = | Май_а_мин = | Май_а_макс = | Июн_а_мин = | Июн_а_макс = | Июл_а_мин = | Июл_а_макс = | Авг_а_мин = | Авг_а_макс = | Сен_а_мин = | Сен_а_макс = | Окт_а_мин = | Окт_а_макс = | Ноя_а_мин = | Ноя_а_макс = | Дек_а_мин = | Дек_а_макс = | Год_а_мин = | Год_а_макс = | Янв_вода = | Фев_вода = | Мар_вода = | Апр_вода = | Май_вода = | Июн_вода = | Июл_вода = | Авг_вода = | Сен_вода = | Окт_вода = | Ноя_вода = | Дек_вода = | Год_вода = }} == Экономика == {{БутІа хІадури}} == Рихьизе бакӀал == * [[Къум росдал гьатӀан|Албан гӀатӀан (V—VI гӀ.)]] * Сырт хъала (VIII гӀ.) == ХӀужаби == {{хІужаби}} == РегӀелал == * [http://atlas.musigi-dunya.az/ru/et_qum_.html Этническая культура Азербайджана] * [http://saxur.moy.su/publ/jazyk_i_pismennost/cakhur/7-1-0-8 Saxur-INFO] * [www.bookshunt.ru/b421914_cahuri._istoriko_etnograficheskoe_issledovanie_xviii__xix_vv._chast_i Цахуры. Историко-этнографическое исследование XVIII – XIX вв. Часть I.] * К истории цахуров. Гусейнов Ф.М. Махачкала, 1998 г. * [http://www.sil.org/silesr/2005/silesr2005-016.pdf John M. Clifton, Calvin Tiessen, Gabriela Deckinga, and Laura Lucht. The Sociolinguistic Situation of the Tsakhur in Azerbaijan. SIL International, 2005] {{КахIиб район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул жамагӀатал]] [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!-- {{Avar villages}} --> {{Azerbaijan-geo-stub}} <!--Interwikis--> auf6rhwtqs5dikgqsnk1cc11xnddga1 0 2977 101189 99925 2026-09-07T12:49:33Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101189 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|22|56|N|46|43|57|E|display=title}}--> '''Къурагьан''' ({{мацI+az|Qorağan}}) жамагӀаталде гъорлӀе уна жибго Къурагьан росу. Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|1262}}. {{КахIиб район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул жамагӀатал]] [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!-- {{Avar villages}} --> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> 6sc9hf35yesinqj7xcu5wszlpg3ncdk 0 2978 101197 99939 2026-09-07T12:50:53Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101197 wikitext text/x-wiki '''КӀалтӀубан''' ({{мацI+az|Qapıçay}}) жамагӀаталде гъорлӀе уна жибго КӀалтӀубан росу. Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|332}}. {{КахIиб район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул жамагӀатал]] [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!-- {{Avar villages}} --> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> pnrdm3zqtv8poxn0wosqv2g6vral3wj 0 2979 101206 99953 2026-09-07T12:52:23Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101206 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|24|42|N|46|48|58|E|display=title}}--> '''КӀудаб ХалакӀумур''' ({{мацI+az|Böyük Alatəmir}}) жамагӀаталде гъорлӀе уна жибго КӀудаб ХалакӀумур росу. Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|720}}. {{КахIиб район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул жамагӀатал]] [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!-- {{Avar villages}} --> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> 4x7cecxhh3ep94fxgmaqtr7ux8l8u9a 0 2980 101217 99984 2026-09-07T12:54:13Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101217 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|29|15|N|46|50|51|E|display=title}}--> '''ЛекӀикь''' ({{мацI+az|Ləkit}}) жамагӀаталде гъорлӀе уна жибго ЛекӀикь росу. Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|1510}}. {{КахIиб район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул жамагӀатал]] [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!-- {{Avar villages}} --> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> ak96b1760fnrcm5epau32a2fw6m6sll 0 2981 101218 99985 2026-09-07T12:54:23Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101218 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|30|55|N|46|52|42|E|display=title}}--> '''ЛекӀикь КӀатӀихъ''' ({{мацI+az|Ləkit Kötüklü}}) жамагӀаталде гъорлӀе уна жибго ЛекӀикь КӀатӀихъ росу. Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|243}}. {{КахIиб район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул жамагӀатал]] [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!-- {{Avar villages}} --> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> j23pvilacxgc7bthlou024ben2pg792 0 2982 101219 99986 2026-09-07T12:54:33Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101219 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|28|13|N|46|52|02|E|display=title}}--> '''ЛекӀикь Малахъ''' ({{мацI+az|Ləkit Malax}}) жамагӀаталде гъорлӀе уна жибго ЛекӀикь Малахъ росу. Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|127}}. {{КахIиб район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул жамагӀатал]] [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!-- {{Avar villages}} --> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> jgaalc9futcmf927n6ut584av50kuns 0 2983 101223 99994 2026-09-07T12:55:13Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101223 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|20|56|N|46|40|31|E|display=title}}--> '''Лолалъ''' ({{мацI+az|Lələli}}) жамагӀаталде гъорлӀе уна жибго Лолалъ росу. Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|474}}. {{КахIиб район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул жамагӀатал]] [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!-- {{Avar villages}} --> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> cd0jkyi7dzidgxrziyujxabmbce7o9a 0 2984 101224 99995 2026-09-07T12:55:23Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101224 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|26|23|N|46|43|11|E|display=title}}--> '''Лолпажиниб''' ({{мацI+az|Lələpaşa}}) жамагӀаталде гъорлӀе уна жибго Лолпажиниб росу. Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|436}}. {{КахIиб район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул жамагӀатал]] [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!-- {{Avar villages}} --> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> khig4f8ied8a4jp2hxalxbh0yxw6a1h 0 2985 101239 100053 2026-09-07T12:57:53Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101239 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|25|45|N|46|45|21|E|display=title}}--> '''Марсан''' ({{мацI+az|Marsan}}) жамагӀаталде гъорлӀе уна жибго Марсан росу. Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|775}}. {{КахIиб район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул жамагӀатал]] [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!-- {{Avar villages}} --> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> n2774p898v4661c5x3vdbykjan2aesc 0 2986 101336 100472 2026-09-07T13:14:03Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101336 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|17|02|N|46|53|16|E|display=title}}--> '''Тангит''' ({{мацI+az|Tanqıt}}) жамагӀаталде гъорлӀе уна жибго Тангит росу. Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|166}}. {{КахIиб район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул жамагӀатал]] [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!-- {{Avar villages}} --> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> oqwnxl5ej3poea4nm0fi3m1bkgxob0c 0 2987 101340 100477 2026-09-07T13:14:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101340 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|26|16|N|46|42|12|E|display=title}}--> '''Тасмалуб''' ({{мацI+az|Tasmalı}}) жамагӀаталде гъорлӀе уна жибго Тасмалуб росу. Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|1468}}. {{КахIиб район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул жамагӀатал]] [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!-- {{Avar villages}} --> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> 3hdwtlcga2gwqdi13yx2b63keht20z2 0 2988 101343 100497 2026-09-07T13:15:13Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101343 wikitext text/x-wiki <!--{{d|41|18|05|N|46|52|44|E|display=title}}--> '''Толиби''' ({{мацI+az|Qazmalar}}) жамагӀаталде гъорлӀе уна жибго Толиби росу. Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|249}}. {{КахIиб район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул жамагӀатал]] [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!-- {{Avar villages}} --> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> kt7txq4eik61r2cd2ihk3sybf1thm1j 0 2989 101368 100593 2026-09-07T13:19:23Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101368 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|20|N|46|51|E|display=title}}--> {{Халатала жамагIат (КахIиб район)}} '''Халатала''' ({{мацI+az|Uzuntala}}) ккола [[КахӀиб район]]алда [[Халатала жамагӀат (КахӀиб район)|Халатала жамагӀаталде]] гъорлӀе унеб <!-- [[МагӀарулал|магӀарулазул]] -->[[росу]]. <!-- Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|?}}. --> {{КахIиб район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!-- {{Avar villages}} --> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> m3wd9gcehrcfjk3byxtz6ujii8dk0hl 0 2990 101393 100670 2026-09-07T13:23:33Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101393 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|18|09|N|46|49|41|E|display=title}}--> '''Хъипчахъ''' ({{мацI+az|Qıpçaq}}) жамагӀаталде гъорлӀе уна жибго Хъипчахъ росу. Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|616}}. {{КахIиб район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул жамагӀатал]] [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!-- {{Avar villages}} --> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> 9wkyks5l8liyhed5t8hi4s589cdzm0o 0 2991 101410 100747 2026-09-07T13:26:23Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101410 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|26|42|N|46|47|33|E|display=title}}--> '''ЦӀепелиб''' ({{мацI+az|Fıstıqlı}}) жамагӀаталде гъорлӀе уна жибго ЦӀепелиб росу. Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|276}}. {{КахIиб район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул жамагӀатал]] [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!-- {{Avar villages}} --> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> ivgk63zut5v221tsyptlhtme7qcun9v 0 2992 101423 100769 2026-09-07T13:28:33Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101423 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|30|38|N|46|49|05|E|display=title}}--> '''ЦӀоронуб''' ({{мацI+az|Zərnə}}) жамагӀаталде гъорлӀе уна жибго ЦӀоронуб росу. Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|781}}. {{КахIиб район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул жамагӀатал]] [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!-- {{Avar villages}} --> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> b3nz22zv8maayp2c8a6dugr5rha1s6e 0 2993 101429 100798 2026-09-07T13:29:33Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101429 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|28|21|N|46|54|40|E|display=title}}--> '''Чинар''' ({{мацI+az|Çinarlı}}) жамагӀаталде гъорлӀе уна жибго Чинар росу. Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|415}}. {{КахIиб район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул жамагӀатал]] [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!-- {{Avar villages}} --> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> 8oc8mbazalhogqp8z2yzeiqdlitvbny 0 2994 101430 100799 2026-09-07T13:29:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101430 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|30|07|N|46|45|08|E|display=title}}--> '''Чинихъ''' ({{мацI+az|Güllük}}) жамагӀаталде гъорлӀе уна жибго Чинихъ росу. Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|2363}}. {{КахIиб район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул жамагӀатал]] [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!-- {{Avar villages}} --> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> e7p1ee2h6a1i089u5l6dyxt13dvxtby 0 2995 101434 100818 2026-09-07T13:30:23Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101434 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|24|41|N|46|47|02|E|display=title}}--> '''ЧӀегӀеррохьоб''' ({{мацI+az|Turaclı}}) жамагӀаталде гъорлӀе уна жибго ЧӀегӀеррохьоб росу. Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|992}}. {{КахIиб район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул жамагӀатал]] [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!-- {{Avar villages}} --> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> a0xmtr8yr3rd94sr6xd9msoibzd03v5 0 2996 101444 100862 2026-09-07T13:32:13Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101444 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|21|26|N|46|46|32|E|display=title}}--> '''Шихзабахъ''' ({{мацI+az|Şıxlar}}) жамагӀаталде гъорлӀе уна жибго Шихзабахъ росу. Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|245}}. {{КахIиб район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул жамагӀатал]] [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!-- {{Avar villages}} --> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> h270asrsjd06lev0jm0i4ll27c1q8pg 0 2997 101447 100865 2026-09-07T13:32:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101447 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|23|12|N|46|42|31|E|display=title}}--> '''Шотавар''' ({{мацI+az|Şotavar}}) жамагӀаталде гъорлӀе уна жибго Шотавар росу. Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|1008}}. {{КахIиб район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул жамагӀатал]] [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!-- {{Avar villages}} --> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> 5mhw6a8ybjw9p84ayj9i6g0gggof3x6 0 2998 101456 100895 2026-09-07T13:34:13Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101456 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|24|32|N|46|52|28|E|display=title}}--> '''Эхеди Рохьоб''' ({{мацI+az|Meşəbaş}}) жамагӀаталде гъорлӀе уна жибго Эхеди Рохьоб росу. Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|382}}. {{КахIиб район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул жамагӀатал]] [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!-- {{Avar villages}} --> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> j6ii2h5ewfr14uaxqwa56ttk14a4ow2 0 2999 101162 99833 2026-09-07T12:41:13Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101162 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|14|14|N|46|44|27|E|display=title}}--> {{КехIаб-авахI жамагIат}} '''КехӀаб-авахӀ''' ({{мацI+az|Ağyazı}}) ккола [[КахӀиб район]]алда [[КехӀаб-авахӀ жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб <!--[[МагӀарулал|магӀарулазул]] -->[[росу]]. <!--Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|?}}.--> {{КахIиб район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!--{{Avar villages}}--> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> j71053o51oopne8xzu64wtpyb8202xh 0 3000 101180 99905 2026-09-07T12:48:03Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101180 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|23|24|N|47|02|33|E|display=title}}--> {{Къашкъа-гIор жамагIат}} '''Къашкъа-гӀор''' ({{мацI+az|Qaşqaçay}}) ккола [[КахӀиб район]]алда [[Къашкъа-гӀор жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб <!--[[МагӀарулал|магӀарулазул]] -->[[росу]]. <!--Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|?}}.--> {{КахIиб район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!--{{МагIарул росаби}}--> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> p9g2dvw1sux5n1escv4pd0giu81q53d 0 3001 101455 100893 2026-09-07T13:34:03Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101455 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|26|N|46|58|E|display=title}}--> {{Эхеди КахIиб жамагIат}} '''Эхеди КахӀиб''' ({{мацI+az|Qaxbaş}}) ккола [[КахӀиб район]]алда [[Эхеди КахӀиб жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб <!--[[МагӀарулал|магӀарулазул]] -->[[росу]]. <!--Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|?}}.--> {{КахIиб район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!--{{МагIарул росаби}}--> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> 363wushrshxzknzqwsbn1t3eh9nhfqy 0 3004 101366 100589 2026-09-07T13:19:03Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101366 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|20|31|N|46|54|17|E|display=title}}--> {{Халабтала жамагIат}} '''Халабтала''' ({{мацI+az|Xələftala}}) ккола [[КахӀиб район]]алда [[Халабтала жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб <!--[[МагӀарулал|магӀарулазул]] -->[[росу]]. <!--Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|?}}.--> {{КахIиб район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!--{{Avar villages}}--> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> qr398ez2d5qt8uaimpmu7cipgyd297r 0 3005 101161 99829 2026-09-07T12:41:03Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101161 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|22|N|46|55|E|display=title}}--> {{Халабтала жамагIат}} '''Квешхъутан''' ({{мацI+az|Keşqutan}}) ккола [[КахӀиб район]]алда [[Халабтала жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб <!--[[МагӀарулал|магӀарулазул]] -->[[росу]]. <!--Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|?}}.--> {{КахIиб район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!--{{Avar villages}}--> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> r5ggynhzo47p2cbjwzhzv9ndorv455d 0 3006 100934 99105 2026-09-07T12:02:39Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100934 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|20|N|46|54|E|display=title}}--> {{Халабтала жамагӀат}} '''{{PAGENAME}}''' ({{мацӀ+az|Qımırlı}}) ккола [[КахӀиб район]]алда [[Халабтала жамагӀат]]алде гъорлӀе унеб <!--[[МагӀарулал|магӀарулазул]] -->[[росу]]. <!--Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|?}}.--> {{КахӀиб район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!--{{Avar villages}}--> {{ТӀинчӀ-Азарбижан}} <!--Interwikis--> kwyov52npdw0ilc6iid1t5m3hg66wrv 0 3007 101335 100459 2026-09-07T13:13:53Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101335 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|26|42|N|46|52|19|E|display=title}}--> '''СускӀани''' ({{мацI+az|Suskənd}}) жамагӀаталде гъорлӀе уна жибго СускӀани росу. Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|211}}. {{КахIиб район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул жамагӀатал]] [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!-- {{Avar villages}} --> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> pckq6jfz119vp8xsiyfw9ntq7n4jkqm 0 3009 101139 99757 2026-09-07T12:37:23Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101139 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|25|34|N|46|56|24|E|display=title}}--> '''Инхил КахӀиб''' ({{мацI+az|Qaxingiloy}}) жамагӀаталде гъорлӀе уна жибго Инхил КахӀиб росу. Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|1792}}. {{КахIиб район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул жамагӀатал]] [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!-- {{Avar villages}} --> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> h6lqefhf2foi9wtt5cydbk2ei74470s 0 3011 101140 99758 2026-09-07T12:37:33Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101140 wikitext text/x-wiki '''Инхил КӀатӀихъ''' ({{мацI+az|Kötüklü}}) жамагӀаталде гъорлӀе уна жибго Инхил КӀатӀихъ росу. Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|609}}. {{КахIиб район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул жамагӀатал]] [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!-- {{Avar villages}} --> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> 7yn7tdbgli9nfo2ybhu2noa267vllm6 0 3013 101416 100757 2026-09-07T13:27:23Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101416 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|19|12|N|46|47|56|E|display=title}}--> '''ЦӀияб ЦӀараки''' ({{мацI+az|Cəlayir}}) жамагӀаталде гъорлӀе уна жибго ЦӀияб ЦӀараки росу. Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|1407}}. {{КахIиб район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул жамагӀатал]] [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!-- {{Avar villages}} --> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> fds7ofjqu6x1cx34ihv3det2vxbl0ys 0 3020 101126 99712 2026-09-07T12:35:13Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101126 wikitext text/x-wiki <!--{{coord|41|33|N|46|44|E|display=title}}--> '''Закам''' ({{мацI+az|Zəyəm}}) жамагӀаталде гъорлӀе уна жибго Закам росу. Гьеб росулӀ гӀумру гьабула {{чияс|767}}. {{Закатала район}} <!--Categories--> [[Категория:Азарбижаналъул жамагӀатал]] [[Категория:Азарбижаналъул росаби]] <!-- {{Avar villages}} --> {{ТIинчI-Азарбижан}} <!--Interwikis--> 4w2pufr1abkjsm5aobci6648qur2sli 0 3099 101250 100102 2026-09-07T12:59:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101250 wikitext text/x-wiki '''МосокӀал''' ({{мацI+ru|''бацбийцы''}}) ккола [[буртиял]] миллаталда релъараб мацӀ бугеб миллат. ГӀумру гьабула [[ХӀамитӀа]] районалъул Земо Алвани росулӀ. == Этимология == == Тӏибитӏи == == Тарих == == Мацӏ == == Маданият == == Хӏужаби == == Адабият == [[Категория:Гуржиялъул миллатал]] 0thtf1o643q3g0fjocfp8q6nb3brsdc 0 3534 101091 99591 2026-09-07T12:29:23Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101091 wikitext text/x-wiki {{ГӀадан/Ислам |цӀар = ГӀумар-хӀажи Зиявудин Дагъистани |аслияб = {{lang-ar|عمر حجي ضياء الدين الداغستاني}} |сурат = Ömer Ziyaüddin.jpg |гьавидал цІар = ГIумар |тІокІцІар = |хъулухъ = [[Накъшубандияб тІарикъат|Накъшубандияв]]в шайих |гьавураб къо-моцІ = 1849 |гьавураб бакІ = Дагъистан област,Нахъбакӏ мухъ ,Миякьоб росу, Россиялъул империя |хвараб къо-моцІ = 18.11.1921 |хвараб бакІ = [[Истамбул]], [[ГІусманиязул империя]] |вукъараб бакІ = [[Сулаймание (мажгит)|Сулеймания]] мажгиталъул азбар, [[Истамбул]] |гІумруялъул бана = 72 сон |ватІанчилъи = [[ГІусманиязул империя]] |миллат = [[магІарулал|магІарулав]] |эмен = Ал-ХIажи ГIабдуллагь ад-Дагъистани ал-Авари |эбел = ПатIимат |лъади = |лъимал = |батІияб = |шапакъатал = |гъулбас = |сайт = |батІияб = |викитІехь = |викигъамас = }} '''ГӀумар-хӀажи Зиявудин Дагъистани''' (1849 [[Дагъистан]] - 1921 [[Истамбул]]) - [[гӀалимчи]], [[вагӀзачи]], [[хъвадарухъан]] ва [[накъшубандия|накъшубандияв шайих]]. == Биография == === Гьави === ГӀумар-хӀажи гьавуна 1849 соналда [[Дагъистан]]алда [[Миякьоб]] росулӀ. Гьесул эмен ГӀаду (Ал-ХӀажи-ГӀабдуллагь-ад-Дагъистани-ал-Авари) вукӀана кӀудияв, Дагъистаналда, МагӀарухъ машгьурав гӀалимчи. Эбелалда цӀар букӀана ПатӀимат. Гьезул хъизамалда букӀана микьго лъимер, ГӀумар вукӀана гьезда гьоркьоса анкьабилевлъун. === ГӀелмуялде нух === ГӀараб гӀелмуялъул хӀакъалъулӀ тӀоцересел баянал ГӀумарие щвана Дагъистаналда, жиндирго инсудаса. Гьелдаса хадуб гьев цӀалана росдал мадрасаялда акъадия абураб гӀелмияб даражаялде щвезегӀан, хадуб [[Аваристан]]алъул батӀи-батӀиял росабалъ гӀалимзабазда цеве. Масала, ГӀумар-хӀажие дарасал кьурал мугӀалимзабазда гьоркьов вукӀана ЧӀикӀаса ХӀанзахӀажияв абурав машгьурав гӀалимчиги. === Машгьурлъи === Гьев ккола жинца бечедаб гӀелмиябгун адабияб ирс нахъе тарав гӀажаибав инсанлъун. ГӀумар-хӀажи машгьурав вуго [[Турция]]лда, [[Егиепет|Мисриялда]] ва цогидалги бусурман улка-ракьазда. Гьев гӀалимчиясул гӀумруялъги гӀелмияб хӀаракаталъги цӀакъ ритӀухъ гьарула академик Ю.И. Крачковскиясул гьал рагӀаби: {{цитата байбихьи}}«Жал къисматалъ ватӀан тун къватӀире рехарал дагъистаниял рукӀунаан тӀолабго бусурман дунялалъул вакилзабазе киналго мукурал авторитеталлъун».{{цитата лъугІи}} Амма жиндирго инсул ватӀаналда, [[Дагъистан]]алда ГӀумар-хӀажил цӀарги гӀелмуги нахъа заманалдаги цӀакъ дагьал гӀадамазда гурони лъалароан. [[Октябралъул инкъилаб]] ккелелде цебе ГӀумар-хӀажил диниял хӀалтӀабиги шигӀриял асаралги рахъулаан Турциялдаго гӀадин Дагъистаналдаги, ва гьел гӀатӀидго тӀиритӀун рукӀана халкъалда гьоркьор. Гьесул «''КӀудияб мавлид''», «''МугӀжизат анбия''», «''МигӀраж ан-наби''», «''Къасидадт ал-ажир''», «''Къисас анбия''» гӀадал диниял асарал лъаларев чи магӀарулазда гьоркьов къанагӀатги вукӀинчӀо ва гьанжеги гьечӀо. [[СССР|Совет хӀукуматалъул]] заманалда ГӀумар-хӀажил гӀумруги бечедаб ирсги букӀана «тӀад ракь хъван тун» ва кинабго гьабуна гьев жиндирго халкъалда кӀочон тезавизе. Квералъ хъварал мавлидазул тексталги гӀумруялъул хӀакъалъулӀ цо чанго мукъсанаб хӀужжаги гурони гьесул хӀакъалъулӀ тӀокӀаб щибниги лъалеб жо букӀинчӀо магӀарулазда. Амма [[XX гӀасру]]ялъул ахиралда ккарал хиса-басияз рес кьуна ГӀумар-хӀажил асарал басмаялда рахъизе гуребги, гьесул адабияб ирсалъул гӀелмияб цӀех-рех гьабизе байбихьизеги, гьесул цӀар кӀодо гьабизеги. Гьедин араб гӀасруялъул 90-абилел соназда Сиражудин ХӀайбуллаевас дагьабго пардав борхана ГӀумар-хӀажил ирсалда тӀад. «Дир рекӀел гьудулзаби» (1995) абураб монографиялда гьелъул авторас тӀоцебе кьуна ГӀумархӀажил гӀумруялъеги адабияб хӀаракаталъеги гӀелмияб къимат. Хадубго гьесго хӀадур гьабуна ва басмаялда бахъана гӀалимчиясул хӀакъалъулӀ хъвараб цеберагӀигун ГӀумархӀажил мавлидазул тӀехьги (1996). Гьелдаса хадуб магӀарул ва гӀурус мацӀазда басмаялда рахъарал газетаздаги, журналаздаги, батӀи-батӀиял мажмугӀаздаги, тӀахьаздаги, гӀелмиял хӀалтӀабаздаги бакӀ ккуна ГӀумархӀажил гӀемержанралъулаб ирсалъе сайигъат гьарурал материалаз. Гьедин, гӀалимчиясул гӀумруялъеги адабияб хӀаракаталъеги гӀелмияб къимат кьун буго А. МуртазагӀалиевасул «Турциялъул дагъистан диаспораялъул адабият» (2006), С. ХӀайбуллаевасул «XVII-XIX гӀасрабазул магӀарул адабияталъул тарих» (2007) абурал гӀелмиял хӀалтӀабазда. КъватӀисел пачалихьазда ГӀумар-хӀажил адабияб ирсалъул киданиги гьабичӀо гӀелмияб анализги кьечӀо гьелъие критикияб къиматги, хасго Турциялда, гьев магӀаруласул кӀиабилеб ватӀанлъун букӀараб улкаялда. Гьенир, бусурман дунялалъулго машгьурав хӀаракатчи хӀисабалда, ГӀумар-хӀажил хӀакъалъулӀ баянал дандчӀвала гӀицӀго исламиял энциклопедияздаги, баянтӀахьаздаги, динияб жанралъул адабияталдаги. Масала, ГӀумар-хӀажил динияб хӀаракаталъул батӀи-батӀиял рахъал загьир гьарун хӀалтӀаби хъварал турказул авторазда гьоркьор рехсезе бегьула Вассап ХӀусейн, Жемил Солакогълу, Ирпан Гундуз, Сулейман Зеки Багълан, Жунейт Бинатли ва ц. ГӀалимчиясул гӀумруялъулги адабияб гьунаралъулги хӀакьалъулӀ цо-цо интересал баянал дандчӀвала диаспораялъул хъвадарухьабазул асаразулъги. ----- == Турциялде гочин ва гьесие щварал батӀи-батӀиял хъулухъал == [[XIX гӀасру]]ялъул 60-абилел соназул ахиралда ГӀумар-хӀажи гочана [[Турция]]лде ва гьенив, Шамил имамасул вас ГъазимухӀамадил нухмалъиялда гъоркь Дагъистаналъул мугьажирзабазул полкалъул кьеразда гъорлӀ гӀахьаллъи гьабула [[ГӀурус-турк рагъулӀ]] (1877–1878). Рагъдаса хадув гьев вачӀана [[Истамбул]]алде ва гьенив лӀугьуна накъшбанди тӀарикъаталъул халиди абураб жамагӀаталъул кӀудияв шайих Гюмюшханаялдаса АхӀмад Зиявудин-апандил муридлъун. Гьев муршидас кьураб буго магӀаруласе Зиявудин абураб цӀарги. Истамбулалда ПатӀма СултӀан мажгиталда аскӀоб букӀараб мадрасаялда ГӀумар-хӀажица цӀалана [[тафсир|тапсир]]ги, [[хӀадис]]ги, [[усул-фуругӀ|усул-пуругӀ]]ги ва [[мантӀикъ]] гӀелмуги. Гьелъул хӀасилалда гьев вахана [[тасавуф|тасавуп]] (супизм) гӀелмуялъул тӀадегӀанаб даражаялде. Гьеб даражаялде вахарав гьесие шайих АхӀмад Зиявудиница [[ижаза]]ги кьуна. 1879-1880 соназда ГӀумархӀажи Зиявудиница [[Эдирне]] шагьаралда 14 полкалъул муптиясул хъулухъ гьабула. 1880 соналда, гӀусманиязул падишагьасул амруялда рекъон, гьев аскаралъул хъулухъалдаса нахъе вачуна ва Истамбулалъул мударрислъун тӀамула. 1896 соналда ГӀумар-хӀажи витӀула Малкъара шагьаралде къадилъун. Гьеб хъулухъалда вукӀаго, 1904 соналда гьесул гӀелму камиллъула къудус мавлавияти абураб даражаялде щвезегӀан. Малкъараялда къадиясул хъулухъалда вугеб мехалъ, гьелъухъ кколеб харж босулеб букӀун гьечӀо ГӀумар-хӀажица. «ШаргӀалда рекъон гӀадлу гьабулев чияс пачалихъалъухъа гӀарац босуларо», – янги абун, жиндие кколеб ужра гьес кьолеб букӀун буго мутагӀилзабазе. Гьебго шагьаралда гьес ячана ахирисей чӀужуги, Назипат абурай гӀадан, ва гьезие микьго лъимерги гьабуна. Гьелдаса цее ячун йикӀарай лъабго чӀужуялдаса гьесул лъимал рукӀинчӀо. 1906 соналда ГӀумар-хӀажи тӀамуна [[Текирдагъ]] абураб шагьаралъул къадилъун ва гьениб гьес бана кӀиго сон. Гьелдаса хадув гьев вачӀана Истамбулалде. == Мисриялде гочин == ГӀусманиязул цӀияб конституция лъазабураб мехалъ (1908), ГӀумар-хӀажица хъвана «ХӀадис-и АрбагӀин пи ХӀукъукъис-СалатӀин» абураб падишагьасул хӀукъукъ (право) цӀунараб тӀехь. Гьеб сабаблъун, цӀияб гӀолохъантурказул хӀукуматалъ, тамихӀ хӀисабалда, гьев витӀана [[Мадина]]ялде. Гьениб гьес бана анкьго моцӀ. Мадинаялда ГӀумар-хӀажил лъай-хъвай ккола гьеб мехалъ гьениве вачӀарав [[Егиепет|Мисриялъул]] (Египеталъул) бетӀер Хидив ГӀабас ХӀилми-пашалгун. ХӀилми-пашаца гӀалимчи ахӀула Мисриялде. ГӀумар-хӀажица гьеб ахӀи къабул гьабула ва «Мунтазагь» абураб кӀалгӀаялда хъизангун цадахъ рештӀуна. Гьениб гьес гьабула имамлъиги мударислъиги. Мисриялда гӀага-шагарго ГӀумар-хӀажица бана анцӀго сон. 1914 соналда ГӀумар-хӀажи жиндирго хъизангун цадахъ тӀадвуссана [[Истамбул]]алде. Гьеб мехалъ хола накъшубанди тӀарикъаталъул шайих, халидия жамагӀаталъул цевехъан ИсмагӀил Нажати-апанди. Гьесул бакӀалда Гумушханаялдасесул муридзабазда гьоркьоса тола бищунго лъикӀ тасавуп гӀелму лъалев, гьунар тӀокӀав ГӀумар-хӀажи Зиявудин. Истамбулалда ГӀумар-хӀажица байбихьула муридзабазе шаригӀаталъулги тасавупалъулги дарсал кьезе. Гьеб ишалда вукӀаго, гьев тӀамула «Мадраса-т-ул мутахӀасис» абураб мадраясалъул мударрислъунги. Гьениб гьес байбихьула кьезе хӀадис ва мазгьаб гӀелмабазул дарсал. ГӀумар-хӀажи вукӀана кӀудияв гӀалимчи. Гьесда лъалаан [[магӀарул мацӀ|магӀарул]], [[гӀараб мацӀ|гӀараб]], [[лъарагӀ мацӀ|лъарагӀ]], [[парс мацӀ|парс]], [[турк мацӀ|турк]], [[гӀурус мацӀ|гӀурус мацӀалги]]. ГӀолохъанаб заманалдаго, Дагъистаналда цӀалулеб мехалъ, гьес анлъго моцӀида жаниб рекӀехъе лъазабуна хирияб [[Къуръан. Гьелдаго цадахъ ГӀумар-хӀажица, цогияздаса тӀокӀаб даражаялда, рекӀехъе лъазабуна хӀадис гӀелмуги. Хасияталъулги тӀабигӀаталъулги рахъалъ ГӀумар-хӀажи вукӀана тархъанаб, лъиданиги бачӀеб пикруялъул, бахӀарчияб гӀамал-хасияталъул инсан. Жиндирго пикру, ахӀвал-хӀал загьир гьабизе, хӀакъаб жо бицине гьев хӀинкъулароан, хӀатта живго падишагьасдасагицин. [[ГӀусманиязул империя]] биххун унел соназда, турказул ахирав султӀан МехӀмед VI ([[ВахӀидуддин]]) вачӀуна ГӀумар-хӀажихъе мадрасалде ва гьесда гьарула империялъул шайхул-исламасул хъулухъ тӀаде босеян. Гьелъие шайихас кьола гьадинаб жаваб: {{цитата байбихьи}}«Тушманасул малакь бугеб ракьалда патва бахъиялъул магӀна букӀунаро!»{{цитата лъугІи}} – ян. Бицен буго, ГӀумар-хӀажил гьеб жаваб машгьурлъанила ислам диналъул тарихалда жанибилан. == Хвел == ГӀумар-хӀажи Зиявудин хвана 1921 соналъул 18 ноябралда рузман сордоялъ. Гьев вукъана [[Истамбул]]алда [[Сулаймание (мажгит)|Сулеймания]] мажгиталъул азбаралда, султӀан Сулейманил агьлуялъул хабалазда. == Асарал == ТӀадехун абухъего, ГӀумар-хӀажица нахъе тана [[гӀараб мацӀ|гӀараб]] ва [[турк мацӀ]]азда хъвараб бечедаб гӀелмуги рахьдал мацӀалда хъварал пасихӀал, магӀна гъваридал, ислам диналде халкъалъул ракӀ буссинабулел мавлидалги туркабиги. Гьеб къиматаб ирсалъул сурат цебечӀезабизе кумек гьабула гӀалимчиясул гӀелмиялгун адабиял хӀалтӀабазул гьаб сияхӀалъ: :1. ''Мавлид'' (магӀарул мацӀ). :2. ''МигӀраджи анбия'' (мавлид, магӀарул мацӀ). :3. ''МугӀжизат анбия'' (мавлид, магӀарул мацӀ). :4. ''Къасида ал-Ажир'' (мавлид, магӀарул мацӀ). :5. ''Къисас-анбия'' («Аварагзабазул къисаби», магӀарул мацӀ). :6. ''Патава-йи ГӀумария пит-Тараикъил-гӀалия'' (патвабазул тӀехь, гӀараб, турк мацӀал). :7. ''Сунанул Акъвалин-Набавия минал-АхӀадисил-Бухари''. == == :СагӀид ГьаракӀунив – кӀудияв гӀалим, :Исламдибир гӀалим – гӀарадерил бакъ, :'''ГӀумар-хӀажи''' камил – миякьдерил моцӀ, :Сиражудин хӀажи – инхвадерил цӀва… [[Категория:Исламалъул гӀалимзаби]] [[Категория: МагӀарулазул шагӀирзаби]] [[Категория:Шайихзаби]] [[Категория:МагӀарулал]] 0yx23stao06l721083tpdeswkoxge9e 0 3537 101428 100796 2026-09-07T13:29:23Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101428 wikitext text/x-wiki '''Чечевица''' XX гӀасруялъул пиргӀавназул цояв [[ИстӀалин]]ил буюрухъалдалъун, 1944 соналъул 23 февралалда [[чачанал]]ги [[ингушал]]ги [[Гьоркьохъеб Азия]]лде гочинариялъул «''Чечевица''» абураб операция байбихьана. СССРалъул жанисел ишазул нарком Лаврентий Берияца жинцаго нухмалъи гьабуна гьеб вахӀшияб тадбиралъе. ЧИАССРалъул 650-азарго чи хӀалгьабун гъуна Казах ССРалъул ва Киргиз ССРалъул гӀицӀал авлахъазде. «''Спецконтингент''» абун цӀарги лъун, къайи баччулеб 180 поездалда, квана-гьекъезе жоги кьечӀого, тӀубанго лӀугӀизаризелъун ватӀаналдаса хъамуна нилӀер мадугьалзаби. ГӀемераб заманаялъ чӀагоязда гьоркьор хутӀулаанила поездалъур хваразул жаназаби. Поезд лъалхъараб къокъал, къанагӀатал лахӀзатазда жанир гъоркье рахъизе толел рукӀун руго гьел. Амма рукъизе риччалел рукӀинчӀо. Маххул нухда аскӀоре рехун тезарулаанила. П. Цороевас ва Т.Уцаевас «Кавказалъул харбал» басмаялда хъвалеб буго: «КӀудияб ВатӀанияб рагъул фронталъе заралги ккезабун, «Чечевица» операция гьабизе Кавказалде рехана НКВДялъул, НКГБялъул ва СМЕРШалъул 120 азарго рагъухъан. 65 вагон щибалда бугеб 180 поезд хӀадурана. Чанги росабалъ киналго гӀадамал гъурана, чӀагого рухӀаралги ккана. Ракъиялъги, рахунел унтабазги, гӀазабазги чачаназулги ингушазулги бащдаб халкъ тӀагӀана», - ян. == Геноцид == Цо-цояз абула [[Гитлер]]ил рахъалде инчӀого рукӀине гочинарунин халкъалилан. ЛахӀчӀегӀераб гьереси. [[1944]] соналда фюрерил рухӀ щокъробе щун букӀана. Чачаналги ингушалги КӀудияб ВатӀанияб рагъдаги бахӀарчиго рагъана. Чачаназул багьадурасул хӀакъалъулӀ гьадинал рагӀаби руго [[ЦӀадаса ХӀамзат]]ил: «Азариде гӀунтӀун гӀалхул бандазе Бидулаб хвел кьурав Ханпаша киса?» - абун. Улкаялъул цойги миллатазулги рукӀана асиралги хияналъаралги. Би гьекъон гӀорцӀуларев, бетӀер сверарав ИстӀалинил хӀай букӀана [[1944]] соналда [[чачанал]], [[ингушал]], [[балкарал]], [[калмыкал]], [[карачаевал]], [[Крымалъул татарал]], [[туркал-месхетинал]] ватӀан тун къватӀире къотӀи. <ref>{{Cite web |title=23 февраль – байрамищ, чӀегӀербараб къойищ? |url=http://hakikat.etnosmi.ru/one_stat.php?id=7116 |access-date=2010-12-12 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305072844/http://hakikat.etnosmi.ru/one_stat.php?id=7116 |url-status=хвараб }}</ref> == Примечания == <references/> [[Категория:Чачанлъи]] eom67kyrplurqdnuo83rp4z6taovt0d 0 3640 101316 100378 2026-09-07T13:10:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101316 wikitext text/x-wiki {{ГӀадан/Ислам |цӀар = Сасикьа ГӀабдурахӀим |аслияб = {{lang-ar|}} |перс = <!--P1559--> |width = <!--23--> |гьавидал цӀар = МухӀамадил ГӀабдурахӀим МухӀамадов |тӀокӀцӀар = <!-- P1449 --> |хъулухъ = [[Ислам]]алъул [[дагӀватчи]], хъвадарухъан, таржамачи |гьавураб къо-моцӀ = 15.01.1943 |гьавураб бакӀ = {{ГьавурабБакІ|Дагъистан}},Цӏумада мухъ Сасикь росу. |хвараб къо-моцӀ = <!-- p570 {{ДС+хиджра|||}}--> |хвараб бакӀ = <!-- p20 {{МС|}}--> |вукъараб бакӀ = <!-- P119 --> |гӀумруялъул бана = |ватӀанчилъи = {{ПачБайрахъ|Россия}} Россиялъул Федерация |миллат = [[аварал|авар]] |эмен = МухІамад |эбел = Халисат |лъади = ПатIимат |лъимал = 6 вас, 4 яс |батІияб = <!--ТІадеги баянал--> |шапакъатал = |гъулбас = |сайт = |батІияб = |викигъамас = Magomedov Abdurahim Omarovich }} '''МухӀамадил ГӀабдурахӀим МухӀамадов''' ({{lang-ru|Магомедов Абдурахим Омарович}}; гьав. [[15 январ]]алъ [[1943]] с. — хв. [[5 ноябр]]алъ [[2018 сон]]алъ [[ЦӀияб Сасикь]]) — [[ислам]]алъул [[дагӀватчи]] ва [[хъвадарухъан]]. ГӀадамазда гьев лъала жиндир тӀахьаздалъун ва жеги лъикӀ Хирияб Къураналъул таржамачи гӀадин<ref>http://www.tsumada.ru/150157034048 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111119122422/http://www.tsumada.ru/150157034048 |date=2011-11-19 }} МухӀамадил ГӀабдурахӀим МухӀамадов</ref>. == ГӀумрухъвай == Гьавуна [[1943]] абилеб соналъул [[15 январ]]алъ [[ЦӀумада мухъ]]алъул [[Сасикь]] росулӀ. [[1957]] абилеб соналъ гьеб росдал школалъул анкьго класс цӀалун лӀугьизабуна "щуйилал" къиматазда ва цӀализе лӀугьана [[МахӀачхъала]]ялда букӀараб медучилищаялда. Рокъосан санагӀалъи букӀинчӀого цӀали лӀугьичӀого 1959 абилеб соналъул ахиралда академияб отпуск босун рокъов вачӀана. Гьелда хадув [[Силди]], [[Гьакъоб]], [[Хъварши]], [[Сасикь]] медпункталъул заведующийлъун хӀалтӀана. [[1963-1964]] соназ [[Хасавюрт]]алда букӀараб профтех училищаялда цӀалана ва гьебги "щуйилазда" лӀугьизабуна. [[1964]] соналъ [[ЦӀияб Сасикь]] вачӀана ва гьенивги медпункталъул заведующийлъун хӀалтӀана. [[1967-1968]] соназ совхозалъул учётчик бухгалтерлъунги вукӀана. === Исламияб гӀелму === [[1968]] соналъ 25 сонил гӀумруялде вахарав чияс бай бихьана [[гӀараб мацӀ]] ва исламияб гӀелму цӀализе. Сасикь рукӀарал: ГӀисал МахӀмуд, ГӀалил СагӀаду, Аюбил ХӀайбула, ХӀажиясул Сайфудин гӀадал цӀаларал чагӀазда цебе. Хадуб Хуштадасан кӀудияв МухӀамадсайид, Кьохъа СултӀанмухӀамад, МелъелтӀаса Сулайман ва цойгидалги гӀалимзабаздаса лъай босана. Дагьаб мехалъ [[Сирия]]лде ун гьенир ругел гӀалимзабаздасанги мунфагӀат босана. ГӀараб гӀелму цӀализе байбихьараб къоялдасан нахъе, жинда лъараб жо цойгидазда малъизеги бай бихьана. Гьелъул хӀасилалда лъеберилъаги арал гьесул рукӀарал мутагӀилзаби, цӀаларал чагӀилъунги рахъун, росабалъ мажгитазул имамзабилъунги, мадрасазда мугӀалимзабилъунги хӀалтӀулел руго. ГӀелму цӀалиялда цадахъ ГӀабдурахӀимица яхӀ бахъана бусурбабазе чара гьечӀел мажсжидал мадрасаби разеги. Жеги дин гьукъараб коммунистазул заманаялъ, [[1980]] соналъ бай бихьана Сасикь росдал масжид цӀи гьабизе. Колхозалъул складги жаниб лъун, бихун унеб букӀана гьеб. ГӀемер гӀакъуба бихьун, хӀукуматалъул тӀалъиялъулго дагӀбаги гьабун, гьеб масжид цӀи гьабуна, гьенибе тӀокӀаб складги биччачӀо. ЦӀияб Сасикь росулъги изну кьураб гьечӀониги, какал ралеб гьитӀинаб масжид букӀана. 1988 соналъул ахиралда росдал жамагӀатги цадахъ лӀугьинабун, гьезие нухмалъиги гьабун, байбихьана цӀияб масжид базе. Гьеб букӀана Дагъистаналдаго цӀияб балеб тӀоцебесеб масжид. Хадур лӀугьун хӀукуматалъул хӀалтӀухъабиги рукӀана квал-квал гьабулел. Ункъо моцӀ гӀанасеб мехалда жаниб масжид бан лӀугӀана ва жакъаги гьеб росдал аслияб масжидлъун буго. Гьелдасан хадубги росулӀ кӀиго мадраса баялъе нухмалъи гьабуна, жеги цойги авал-[[мажгит]]ги бана. [[2007]] соналъ живги, жиндирго хъизанги хӀалтӀун ясал цӀалулеб мадраса ва авал-мажгит бана<ref>{{Cite web |title=Медресе "Аль муъминат" - мусульманская школа типа общежития, для девочек, окончивших 9 класс. Работает с 2007 года. |url=http://salampeople.org/wall13715 |access-date=2014-07-07 |archive-date=2014-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714183025/http://salampeople.org/wall13715 |url-status=хвараб }}</ref>. ===Къуръаналъул ва цогидал таржамаби === [[1984]] соналъ бай бихьун, ГӀабдурахӀимица ункъо соналъ тӀад хӀалтӀун [[Къуръан]]алъул тафсир Жалалазул таржама гьабуна, гӀараб мацӀалда тӀад гӀуцӀараб гӀажам хӀарпаз, квералъги хъван. (лъабго том) Гьелъул мурад букӀана, мутагӀилзабазе тафсир лъаялъе кумек гьаби. Гьелда гӀадамазул бугеб хӀажалъи бихьун 1989 соналдасан байбихьун балъго зарбуялдаги кьабун, щуазарго тӀехь къватӀиб биччана ва гӀадамазухъе щвана. [[2002]] соналъ жинцаго компютер хӀалтӀизеги лъазабун, гьебго таржама гӀурус хӀарпаздалъунги хъван, гӀемерал цойги тафсиралъул гӀалимзабазул тафсираздасанги мунпагӀат босун, цойги таржама гьабуна. (кӀиго том). Гьел тӀахьал цо нухалъ Дагъистаналда зарбуялда рахъана, гьел хӀажалъи бугелщиназе гӀечӀелъул, цойги нухалъ [[Сирия]]лдаги рахъана. Гьел тӀахьал магӀарулазул киналгоязде гӀагарун росабалъ гӀадамазухъ руго. ЖубачӀого рес гьечӀо: жакъа ГӀабдурахӀимица таржама гьабураб къуръан СагӀудиязул ГӀарабиялъ кьабун ва гьел тӀахьал гьенире арал магӀарул хӀажизабазе чӀобого рикьула руго. Къуръанги гьанже батизе бегьула хӀарамалъул мажгиталда<ref>[http://www.radioerkenli.com/media/video/25385319.html Интервью «Хирияб Къуръаналъул тафсиралъул таржама» ХӀажиева Зульфия]</ref>. [[2005]] соналъ машгьурав гӀалим Ан-нававияс данде гьабураб " риязу свалихӀина" абураб тӀехьалдасан хӀадисал тӀаса рищун, гьезие [[тафсир]] (комментария) гьабун, магӀарулазе анкьнусго гьумер бугеб цойги тӀехь къватӀибе биччана. Чанго гьитӀинаб тӀехь, ва чанго шаргӀияб масъала зарбоялда рахъана. ГьабсагӀат зарбоялда кьун буго гӀурус мацӀалда Къуръаналъул лъабго ахираб жузалъул тафсир. Гьеб буго цойги мацӀ бицунел лъимал цӀалулеб мадрасалъе хӀадурараб тӀехь. Гьединго гӀурус мацӀалда хӀадурун буго ва кватӀичӀого къватӀибе бачӀине буго Фикъгьиялъул масъалаби жанир ругеб тӀехь. Гьеб цӀакъго хӀажатаб хӀалтӀи буго мадрасазе ва киналго бусурбабазе. Гьесул тӀахьал цойгидазул гӀадин гӀисинал барашюраби гурел ругел, гьел руго чӀахӀиял, тӀад гӀемераб хӀалтӀабиги гьарурал, гӀелму цӀалулезеги, гьелда рокьи бугезеги кӀудияб пайда-хайир кьолел. ===ЖамгӀияб хӀалтӀи=== Росдалги [[Дагъистан]]алъулги жамгӀияб хӀалтӀулъги ГӀабдурахӀимица жигараб гӀахьаллъи гьабуна. Гьесул квербакъиялдалъун рагьана ЦӀияб Сасикь росдал Администрация. Бана росулӀ тӀощел хенолеб гьобо. [[1978-1980]] соназ гьев хӀалтӀана [[Сасикь]] росдал "Рекъел" колхозалъул бухгалтерлъун. [[1992-1993]] соназ гьев вукӀана динияб идараялъул муфтиясул заместителлъун ва гӀалимзабазул советалъул бетӀерлъун. [[1994]] соналъ бетӀерлъи гьабуна Хасавюрталда рагьараб [[Имам Гъазали]]л цӀар кьураб Исламияб институталъе. Бицун хӀал кӀолареб гӀадаб квер бакъана ГӀабдурахӀимица Дагъистаналда Ислам цебетӀеялъе. Инкъилаб ккезегӀан цебе ЧӀохъа [[МухӀамадмирза Мавраев]]асул [[басмахана]]ялда рахъарал гурел, тӀокӀаб хаду тӀахьал риччазе рес кибе букӀараб. БукӀарабги гӀелмуги, Къуръаналги тӀагӀун лӀугӀун гурищ рукӀарал [[Дагъистан]]алда. Коммунистазул замналдаги, [[Тафлис]]алда, [[Баку]]ялда унги балъго рахъизарун, [[Къуръан]]алги [[гӀажам]]ги, гӀарабги тӀахьалги рачӀунаан гьес бусурзабазе. Гьеб сабаблъун хӀукуматалъул идарабазул данде ккунгутӀиги букӀунаан гьесул. ГӀабдурахӀимица тарбия кьун гӀезабуна анцӀго лъимер. Чанго нухаллъ хӀежги борхана гьес. Хвана [[2018 сон]]алъул [[5 ноябр]]алъ [[ЦӀияб Сасикь]]<ref>{{cite web|author=Идрис Юсупов|title=Скончался известный дагестанский богослов Абдурахим Магомедов (Саситлинский)|url=https://ndelo.ru/detail/skonchalsya-izvestnyj-dagestanskij-bogoslov-abdurahim-magomedov-sasitlinskij|website=ndelo.ru|publisher=Новое дело|date=2018-11-05|accessdate=2018-11-05}}</ref>. == РегӀелал == * [http://www.proza.ru/2014/06/14/1149| ЦӀале ГӀабдурахӀимил хӀакъалъулӀ ГъазимухӀамадов ИсмагӀилица хъвараб техь (ГӀурус мацӀалда)]{{Хвараб регӀел|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. * [http://chernovik.net/content/respublika/v-hasavyurtovskom-rayone-13-oktyabrya-byl-zaderzhan-i-vyvezen-v-neizvestnom| В Хасавюртовском районе 13 октября был задержан и вывезен в неизвестном направлении (фактически похищен) известный религиозный деятель и правозащитник Абдурахим Магомедов]{{Хвараб регӀел|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. * [http://www.moidagestan.ru/news/society/32630| Исламский ученый Абдурахим Магомедов считает, что раскол среди дагестанских мусульман случился из-за незнания религии. По его мнению, этот религиозный пробел у дагестанцев появился в бытность СССР, который был изолированной от всего мира страной.]{{Хвараб регӀел|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} <!-- * [http://www.radioerkenli.com/media/video/25385319.html| Интервью «Хирияб Къуръаналъул тафсиралъул таржама» ХӀажиева Зульфия].--> * [http://www.radioerkenli.com/content/article/25404532.html| Интервью «Хирияб Къуръаналъул тафсиралъул таржама» ХӀажиева Зульфия]{{Хвараб регӀел|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. == ХӀужаби == <references/> [[Категория:Исламалъул гӀалимзаби]] [[Категория:Диналъул гӀалимзаби]] [[Категория:Алфавиталда рекъон гӀадамазул сияхӀ]] [[Категория:Богословал]] 1fcc4sfr50eytpqrlvrom2dlin9tnlr 0 3645 101111 99657 2026-09-07T12:32:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101111 wikitext text/x-wiki {{Пачалихъалъул хӀалтӀухъан |цӀар = Дмитрий Медведев |аслияб цӀар = {{lang-ru|Дмитрий Медведев}} |сурат = Дмитрий Медведев (08-04-2022).jpg |гӀеблъи = 280px |сураталда гъоркь хъвай-хъвагӀай = |хъулухъ = Россия Федерациялъул ХӀукуматалъул председатель |тартиб = 10 |байрахъ = Flag of Russia.svg{{!}}border |хъулухъ байбихьи = 8 май [[2012]] сон |хъулухъ лӀугӀи = |цеве вукӀарав = [[Владимир Путин]] |хадув вачӀарав = |хъулухъ_2 = [[Россия Федерациялъул президент]] |тартиб_2 = 3 |байрахъ_2 = Standard of the President of the Russian Federation.svg{{!}}border |хъулухъ байбихьи_2 = 7 май [[2008 ]] сон |хъулухъ лӀугӀи_2 = 7 май [[2012]] сон |президент_2 = |цеве вукӀарав_2 = [[Владимир Путин]] |хадув вачӀарав_2 = [[Владимир Путин]] |хъулухъ_3 = [[Россия Федерациялъул ХӀукуматалъул председателасул тӀоцевесев наиб]] |байрахъ_3 = Flag of Russia.svg{{!}}border |хъулухъ байбихьи_3 = 14 ноябр [[2005]] сон |хъулухъ лӀугӀи_3 = 7 май [[2008]] сон |цеве вукӀарав_3 = [[Борис Ельцин]] |хадув вачӀарав_3 = [[Дмитрий Медведев]] |премьер = [[Дмитрий Медведев]] |президент = [[Владимир Путин]] |гьавураб къо-моцӀ = 14.09.1965 |гьавураб бакӀ = {{БакІГьавураб|Ленингърад|Санкт-Петербургалда|Санкт-Петербург}}, [[РСФСР]], [[СССР]] |гражданство = {{USSR}}→{{RUS}} |эмен = Анатолий Афанасьевич Медведев |эбел = Юлия Вениаминовна Шапошникова |лъади = Светлана Владимировна Медведева |лъимал = '''вас:''' Илия Медведев |партия = [[Цолъараб Россия]] |лъай = [[Санкт-Петербургалъул пачалихъияб университет]] |гІелмияб даража = Икътисадиял гІелмабазул кандидат |аслияб хъулухъ = [[Къанунчи]] |миллат = [[ГӀурусал|ГӀурусав]] |дин = [[Насрания]] |шапакъатал = |сайт = http://da-medvedev.ru |гъулбас = Signature_of_Dmitry_Medvedev.svg }} '''Медве́дев Анато́лил Дми́трий''' яги '''Дми́трий Медве́дев''' ({{lang-ru|Дмитрий Медведев}}) (гьав. 14.9.1965, [[Санкт-Петербург|Ленингърад]]) — [[Россия]]лъул пачалихъияв ва сиясатияв хӀалтӀухъан. Россия Федерациялъул ХӀукуматалъул анцӀабилев председатель (2012 соналъул 8 майалдасан байбихьун) ва [[Россия Федерациялъул президент|Россия Федерациялъул лъабабилев президент]] (7 май [[2008]]—7 май [[2012]]). {{тIинчI}} [[Категория:Россиялъул Федерация]] pvtvny019bl565s2cdttt35m7qo9grz 0 3646 101298 100309 2026-09-07T13:07:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101298 wikitext text/x-wiki {{Пачалихъ |МагӀарул мацӀалъ цӀар = Россиялъулаб Федерация |Эбелаб мацӀалъ цӀар = {{lang-ru|Российская Федерация}} |Родительный падеж = Россиялъул |Герб = Coat of Arms of the Russian Federation.svg |Гербалъул бакӀалда = Россиялъул герб |Байрахъ = Flag of Russia.svg |Гимналда цӀар = Россия Федерациялъул гимн |Аудио = Russian Anthem chorus.ogg |ХӀукмуялъул низам = [[Республика|Республика]] |Пачалихъалъулаб дин = |lat_dir = N|lat_deg = 66|lat_min = 25|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 94|lon_min = 15|lon_sec = |region = RU |CoordScale = 30000000 |Картаялда = Russian Federation (orthographic projection) - All Territorial Disputes.svg |картаялда гъоркь хъвай-хъвагӀай = |Картаялда2 = |МацӀ = [[ГӀурус мацӀ|ГӀурус]] <ref group="К">24 данделъарал икълимазда гӀурус мацӀалдаго цадахъ расмияблъун рикӀкӀуна щибаб къавмалъул мацӀ, гьединлъидал Россиялъул икълимаздаги рикӀкӀун Россиялда жаниб буго 66 расмияб мацӀ.</ref> |КьучӀ лъуна = 862 сон |ГӀуцӀцӀана = |Истикълал щвараб къо-моцӀ= 26 декабр, 1991 сон |БатӀа тӀуна = [[СССР]]алдаса |Тахшагьар = [[Москва]] |ЧӀахӀиял шагьарал = |БутӀрузул хъулухъал = [[Россия Федерациялъул Президент|Президент]]<br>ХӀукуматалъул<br>Председатель<br>Пачалихъияб<br>Думаялъул<br>Председатель |БутӀрул = [[Владимир Путин]]<br><br>[[Михаил Мишустин]]<br><br>[[Валентина Матвиенко]] |Ракьалъул рахъалъ тартиб= 1 |Ракь = 17&nbsp;098&nbsp;246<ref name="Area2011">[https://portal-new.rosreestr.ru/wps/PA_FCCLPGUMWPSPtalApp/ru.fccland.pgu.infoblock?ru.fccland.ibmportal.spring.portlet.handler.BeanNameParameterHandlerMapping-PATH=/FileDownloaderController&ru.fccland.ibmportal.spring.portlet.dispatcher.DispatcherServiceServlet.directRequest=x&param_infoblock_name=cc_ib_texts_of_documents&param_infoblock_file_path=doc/LandFundRF_2010.rar Федеральная служба государственной регистрации, кадастра и картографии (Росреестр). Земельный фонд Российской Федерации на 1 января 2011 года]{{Хвараб регӀел|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (стр. 223)</ref> |Лъел бутӀа = 4,22%<ref name="Area2011"/> |Этнохороним = |Халкъалъул къадаралъул рахъалъ тартиб = 9 |Халкъалъул къадар = {{цІикІкІен}} 143&nbsp;200&nbsp;000<ref name="pop-data2012">{{cite web|url=http://www.gks.ru/bgd/free/b12_00/IssWWW.exe/Stg/dk09/8-0.htm|title=численность постоянного населения Российской Федерации на 1 сентября 2012г.|publisher=Федеральная служба государственной статистики|accessdate=2012-11-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121105190746/http://www.gks.ru/bgd/free/b12_00/IssWWW.exe/Stg/dk09/8-0.htm|archivedate=2012-11-05|url-status=хвараб}}</ref> |Халкъалъул хъвай-хъвагӀай гьабураб сон = 2012 |Халкъалъул гъунки = {{цІикІкІен}} 8,38 |Халкъалъул гъункиялъул рахъалъ тартиб = |ГӀЖП (БББ) = {{цІикІкІен}} 2,463 трлн ([[Халкъаздагьоркьосеб валюталъул фонд|ХВФалъул баянал]])<ref name="IMF">[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/02/weodata/weorept.aspx?sy=2010&ey=2011&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=922&s=NGDP_R,NGDP_RPCH,NGDP,NGDPD,NGDP_D,NGDPRPC,NGDPPC,NGDPDPC,PPPGDP,PPPPC,PPPSH,PPPEX,NID_NGDP,NGSD_NGDP,PCPI,PCPIPCH,PCPIE,PCPIEPCH,TM_RPCH,TMG_RPCH,TX_RPCH,TXG_RPCH,TXGO,TMGO,LUR,LP,GGR,GGR_NGDP,GGX,GGX_NGDP,GGXCNL,GGXCNL_NGDP,GGSB,GGSB_NPGDP,GGXONLB,GGXONLB_NGDP,GGXWDG,GGXWDG_NGDP,NGDP_FY,BCA,BCA_NGDPD&grp=0&a=&pr1.x=46&pr1.y=12 Russia. International Monetary Fund] (оценка)</ref> <br>{{цІикІкІен}} 3,02 трлн ([[ТӀолабгодунялалъул банк|ТӀБалъул]] баянал)<ref name=autogenerated20130110-3>http://databank.worldbank.org/data/Views/VariableSelection/SelectVariables.aspx?source=World Development Indicators and Global Development Finance</ref> |ГӀЖП (БББ) рикӀкӀараб сон = 2012 |ГӀЖП (БББ) ялъул рахъалъ тартиб = 6 |Халкъалъул цо чиясе ГӀЖП (БББ) = {{цІикІкІен}} 16&nbsp;687 ([[Халкъаздагьоркьосеб валюталъул фонд|ХВФалъул баянал]])<ref name="IMF" /> {{цІикІкІен}} 21&nbsp;248 ([[ТӀолабгодунялалъул банк|ТӀБалъул]] баянал)<ref name=autogenerated20130110-3 /> |Место по ВВП (ППС) на душу населения = 53 |ГӀЖП (номинал) = {{цІикІкІен}} 2,117 трлн<ref name="IMF" /> |Год расчёта ГӀЖП (номинал) = 2012 |Место по ГӀЖП (номинал) = 9 |ГӀЖП (номинал) халкъалъул цо чиясе = {{цІикІкІен}} 13&nbsp;236<ref name="IMF" /> |Халкъалъул цо чиясе ГӀЖП (БББ) рахъалъ тартиб = |ИПГӀИ = {{цІикІкІен}}&nbsp;0,755<ref>[http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/RUS.html Russian Federation — Country profile of human development indicators]</ref> |ИПГӀИ рикӀкӀараб сон = 2011 |ИПГӀИялъул рахъалъ тартиб = 66 |ИПГӀИялъул уровен = <span style="color:#090;">цӀикӀкӀараб</span> |Авиакомпания = |Валюта = [[Россиялъул гъурущ]] ('''RUB''', 1991-98 RUR) |Доменал = [[.su]], [[.ru]], [[.рф]]<ref group="К">Кирилликияб, лъуна[[12 май|12 маялъ]] [[2010 сон]]алъул. [http://info.nic.ru/node/3204 Домен РФ доступен в Интернете]</ref> |ISO = RU |МОК = RUS |Телефоналъул код = 7 |СагӀтил рачел = +3…+12, без +5<ref>[[Часовые пояса России]]</ref><ref group="К">На территории России действует [[декретное время]]</ref><ref>[http://eco.rian.ru/business/20110209/332280913.html Отмена перехода на зимнее время увеличит световой день в Сибири | Экономический фактор | Экология]</ref> |Шапакъатал = {{Ленинил Орден|тайпа=икълим}} {{Ленинил Орден|тайпа=икълим}} {{Октябралъул Революциялъул Орден|тайпа=икълим}} {{Халкъазул Вацлъиялъул Орден|тайпа=икълим}} |ХӀужаби = |Миллатал=[[ГӀурусал]], [[Татарал]], [[Чачанал]], [[Башкирал]], [[Чавашал]], [[МагӀарулал]]}} '''Россия''' яги '''ГӀурусалӀ''', официалго '''Россиялъул Федерация''' ({{lang-ru|Россия}}) ккола [[Европ]]алъул бакъаккуда ва [[Азия]]лъул хьонда бугеб [[хӀукумат]]. Гьеб ккола дунялалдаго бищун кӀудияб хӀукумат ({{км²|17098200}} - дунялалъул кинабго ракьалъул 11,46%). {{сон|2010|алде}} Россиялъул гӀадамазул къадар рикӀкӀуна {{чи|141914509}}ясда бащадаблъун ва гьеб къадаралъул рахъалъ киналго хӀукуматазда гьоркьоб ккола 9-леб бакӀ. Россиялда [[пачалихъияб мацӀ|пачалихъияб мацӀ]] ккола [[гӀурус мацӀ|гӀурус мацӀ]]. Россиялъул [[тахшагьар]] буго [[Москва]]. Россиялда 12 шагьар руго жидер гӀадамазул къадар 1 миллионалдасаги цӀикӀкӀараб: [[Москва]], [[Петербур]], [[Новосибирск]], [[Екатеринбург]], [[Хъазан]], [[Гъоркьияб Новгород]], [[Челябинск]], [[Уфа]], [[Краснодар]], [[Самара]], [[Омск]], [[Доналда Ростов]]. == География == === Географикияб бакӀ === {{main|Россиялъул география}} <div style="font-family: Helvetica;font-weight:bold;font-size:0.9em;text-shadow: 0px 0px 2px #b9d0a1">{{ПозКарта+|Россия|width=550|alt = physical|float=center|caption=|places= {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=55|lat_min=45|lon_deg=37|lon_min=37|mark=Etoile-Rouge.svg|label=<span style="font-family: Tahoma; font-size:1.0em">[[Москва|МОСКВА]]</span>}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=59|lat_min=57|lon_deg=30|lon_min=19|position=top|label=[[Санкт-Петербург]]}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=56|lat_min=19|lon_deg=44|lon_min=00|label=[[Нижний Новгород]]}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=55|lat_min=47|lon_deg=49|lon_min=07|marksize=7|position=left|label=<small>[[Хъазан]]</small>}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=53|lat_min=11|lon_deg=50|lon_min=07|marksize=7|position=bottom|label=<small>[[Самара]]</small>}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=51|lat_min=32|lon_deg=46|lon_min=00|marksize=7|position=top|label=<small>[[Саратов]]</small>}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=56|lat_min=51|lon_deg=35|lon_min=55|marksize=7|position=left|label=<small>[[Тверь]]</small>}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=57|lat_min=49|lon_deg=28|lon_min=20|marksize=7|position=left|label=<small>[[Псков]]</small>}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=59|lat_min=13|lon_deg=39|lon_min=54|marksize=7|position=right|label=<small>[[Вологда]]</small>}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=54|lat_min=43|lon_deg=20|lon_min=30|marksize=7|position=top|label=<small>[[Калининград]]</small>}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=68|lat_min=97|lon_deg=33|lon_min=08|marksize=7|label=<small>[[Мурманск]]</small>}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=64|lat_min=33|lon_deg=40|lon_min=32|marksize=7|position=right|label=<small>[[Архангельск]]</small>}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=67|lat_min=30|lon_deg=64|lon_min=02|marksize=5|label=<small>[[Воркута]]</small>}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=51|lat_min=40|lon_deg=39|lon_min=13|marksize=7|position=top|label=<small>[[Воронеж]]</small>}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=53|lat_min=15|lon_deg=34|lon_min=22|marksize=7|position=left|label=<small>[[Брянск]]</small>}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=47|lat_min=14|lon_deg=39|lon_min=42|position=right|label=[[Доналда Ростов|Доналда<br>Ростов]]}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=45|lat_min=02|lon_deg=38|lon_min=59|position=left|label=<small>[[Краснодар]]</small>}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=44|lat_min=03|lon_deg=43|lon_min=03|marksize=7|label=[[Пятигорск]]}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=43|lat_min=35|lon_deg=39|lon_min=43|marksize=7|position=left|label=<small>[[Сочи]]</small>}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=42|lat_min=04|lon_deg=48|lon_min=18|marksize=7|label=<small>[[Дербент]]</small>}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=56|lat_min=50|lon_deg=60|lon_min=35|label=[[Екатеринбург]]}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=58|lat_min=01|lon_deg=56|lon_min=15|marksize=7|label=<small>[[Пермь]]</small>}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=54|lat_min=45|lon_deg=55|lon_min=58|marksize=7|position=right|label=<small>[[Уфа]]</small>}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=55|lat_min= 9|lon_deg=61|lon_min=25|marksize=7|position=left|label=<small>[[Челябинск]]</small>}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=57|lat_min=09|lon_deg=65|lon_min=32|marksize=7|position=bottom|label=<small>[[Тюмень]]</small>}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=61|lat_min=15|lon_deg=73|lon_min=26|marksize=6|position=left|label=<small>[[Сургут]]</small>}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=60|lat_min=56|lon_deg=76|lon_min=34|marksize=6|position=right|label=<small>[[Нижневартовск]]</small>}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=66|lat_min=05|lon_deg=76|lon_min=41|marksize=6|position=bottom|label=<small>[[Новый Уренгой]]</small>}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=54|lat_min=97|lon_deg=73|lon_min=38|marksize=7|label=<small>[[Омск]]</small>}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=55|lat_min=02|lon_deg=82|lon_min=55|position=bottom||label=[[Новосибирск]]}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=56|lat_min=29|lon_deg=84|lon_min=57|marksize=7|position=top|label=<small>[[Томск]]</small>}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=56|lat_min=00|lon_deg=92|lon_min=56|marksize=7|position=top|label=<small>[[Красноярск]]</small>}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=69|lat_min=22|lon_deg=88|lon_min=13|marksize=7|label=<small>[[Норильск]]</small>}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=53|lat_min=4|lon_deg=104|lon_min=55|marksize=7|label=<small>[[Иркутск]]</small>}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=52|lat_min=02|lon_deg=113|lon_min=30|marksize=7|position=left|label=<small>[[Чита]]</small>}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=62|lat_min=02|lon_deg=129|lon_min=44|marksize=7|label=<small>[[Якутск]]</small>}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=64|lat_min=44|lon_deg=177|lon_min=31|marksize=6|label=<small>[[Анадырь]]</small>}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=71|lat_min=38|lon_deg=128|lon_min=52|marksize=4|label=<small>[[Тикси]]</small>}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=62|lat_min=32|lon_deg=113|lon_min=57|marksize=5|position=|label=<small>[[Мирный (Якутия)|Мирный]]</small>}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=48|lat_min=29|lon_deg=135|lon_min=04|marksize=7|label=<small>[[Хабаровск]]</small>}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=43|lat_min=07|lon_deg=131|lon_min=54|label=[[Владивосток]]}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=46|lat_min=57|lon_deg=142|lon_min=44|marksize=7|position=top|label=<small>[[Южно-Сахалинск]]</small>}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=59|lat_min=34|lon_deg=150|lon_min=48|marksize=7|position=left|label=<small>[[Магадан]]</small>}} {{ПозКарта~|Россия|lat_deg=53|lat_min=01|lon_deg=158|lon_min=39|marksize=7|position=left|label=<small>[[Петропавловск-Камчатский|Петропавловск-<br>Камчатский]]</small>}} }} </div> === ГӀорхъаби === Россиялъул гӀорхъаби руго 18 хӀукуматалъулгун (дунялалда бищун гӀемераб къадар), гьезул — ракьалдасан 16-ялъул: [[Норвегия]], [[Финляндия]], [[Эстония]], [[Латвия]], [[Литва]], [[Польша]], [[Белорусс|Белорусия]], [[Украина]], [[Абхазия]], [[Джанубиялъул Осетия]], [[Азарбижан]], [[Хъазахъистан]], [[Син]], [[Монголия]], [[Шималияб Корея]]; ралъдалъан — [[Япония]]лъулгун ва [[АЦШ]]ялъулгун. {{сон|1991|алъ}} [[Советияб Союз]] биххун хадусан Россиялъ ккуна [[ДМО]]алъул Совет Безопасностиялда гьелъул бакӀ. ''Баянкьеял'':<div> {{cnote|a|В пределах международно-признанных границ Украины.}} {{cnote|b|В пределах международно-признанных границ Грузии.}} == Тарих == {{main|Россиялъул тарих}} Россиялъул хӀукуматалъул тарихалъул периодизация<ref name="Островский_Уткин">{{книга|автор=Островский В. П., Уткин А. И.|часть=|ссылка часть=|заглавие=История России. XX век. 11 класс: Учебник для общеобразовательных учебных заведений|ссылка=|ответственный=отв. ред. А. В. Рассказова|издание=|место=М|издательство=[[Дрофа (издательство)|Дрофа]]|год=1995|страницы=486|isbn=5-7107-0577-2}}</ref>{{Sfn|Kort|2008|pp=260—273}}: * '''[[НекӀсигӀурус пачалихъ]], Киевалъул Русь''' (862 сон — XIII) — [[Бакъбаккул славянал|бакъбаккул славяназул]] тӀоцебесеб пачалихъ<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages\K\Y\KyivanRushDA.htm|title=Kyivan Rus’|website=www.encyclopediaofukraine.com|access-date=2023-06-07}}</ref>. ** Тахшагьар 864 сон щвезегӀан — [[Басрияб Ладога|Ладога]], 882 сон щвезегӀан — [[КӀудияб Новгород|Новгород]], 882 соналдаса байбихьун — [[Киев]]. * '''[[ГӀурус гиназлъи]]''' (XII гӀасруялъул бакьулӀ — XVI гӀасруялъул байбихьуда). * '''[[ГӀурус пачалихъ]]''' — XV гӀасруялъул ахир — 1721 сон<br>(до {{сс3|16.1.1547}} сон — [[КӀудияб Москваялъул княжество]], хадуб — [[ГӀурус царство|Россиялъул царство]]). ** Тахшагьар — [[Москва]], 1714 соналдаса нахъе<ref name="Петербург">{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/geography/text/5718131|статья=Санкт-Петербург|год=2020|архив=https://web.archive.org/web/20210830213122/https://bigenc.ru/geography/text/5718131|архив дата=2021-08-30}}</ref> — [[Санкт-Петербург]]. * '''[[Россиялъул империя]]''' — {{сс3|22.10.1721}} сон — {{сс3|1.9.1917}} сон. ** Тахшагьар — Санкт-Петербург (1728 сон щвезегӀан), 1728—1732 соназда — Москва, 1732 соналдаса байбихьун — Санкт-Петербург {{сс3|18.8.1914}} соналъ цӀар хисана Петроград абун. [[Файл:Новгородский кремль Памятник тысячелетию Руси.jpg|мини|286x286пкс|[[КӀудияб Новгород|КӀудияб Новгородалда]] бугеб [[Россиялъе азар сон тӀубаялъе памятник]]]] * '''[[Россиялъул республика]]''' — [[Заманияб хӀукумат Россиялда|Заманияб хӀукуматалъул]] {{сс3|1.9.1917}} соналъул постановлениялда рекъон гӀуцӀана. ** Тахшагьар — Петроград. * '''[[Россиялъул пачалихъ (1918—1920)|Россиялъул пачалихъ]]''' — 23 сентябралъ 1918 соналъ [[Уфаялда пачалихъияб шура|Уфаялда тӀобитӀараб пачалихъияб шураялъул]] акталда рекъон гӀуцӀана. [[Гражданияб рагъ Россиялда|Гражданияб рагъул]] заманалда гьеб букӀана 1920 соналъул 5 январалде щвезегӀан [[ХъахӀаб багъа-бачари|ХъахӀаб багъа-бачариялъул]] контролалда гъоркь бугеб территориялда цолъараб пачалихъ хӀисабалда.. ** Тахшагьар — [[Уфа]], [[Омск]] (де-факто). * '''[[РСФСР|Россиялъул Советияб Федератияб Социалистикияб Республика]]'''<ref name="names">''Пачалихъалъул цогидал цӀарал:'' Российская Советская Республика (с 25 октября 1917 года), Российская Социалистическая Федеративная Советская Республика (с 19 июля 1918 года), Российская Советская Федеративная Социалистическая Республика (с 5 декабря 1936 года)</ref> — гьеб лъазабун букӀана 1917 соналда Советазул ТӀолгороссиялъул кӀиабилеб съездалъул резолюциялдалъун. 1917 соналдаса 1918 соналде щвезегӀан гьелда цӀар букӀана [[Россиялъул Советияб Республика]], 1918 соналдаса 1936 соналде щвезегӀан – Россиялъул Социалистияб Федеративияб Советияб Республикайилан. 1922 соналдаса 1991 соналде щвезегӀан гьеб букӀана [[Советияб Союзалъул Социялизмаялъул Республикаби|СССРалда]] гъорлӀ союзияб республикалъун. ** Тахшагьар — Петроград, 12 марталдаса 1918 соналдаса нахъе — Москва. * '''[[Советияб Союзалъул Социялизмаялъул Республикаби]]''' (30 декабрь 1922 сон — 26 декабрь 1991 сон). ** Тахшагьар — Москва. * '''Россиялъул Федерация''' — 25 декабралдаса 1991 соналдаса нахъе{{efn|Закон РСФСР от 25 декабря 1991 года № 2094-I «Об изменении наименования государства Российская Советская Федеративная Социалистическая Республика».}}. ** Тахшагьар — Москва. Россиялъул расмияб позициялда рекъон, Россиялъул пачалихъ, Россиялъул жумгьурият, РСФСР, СССР ва Россиялъул Федерация абурал пачалихъал — цого халкъаздагьоркьосел гьоркьохъабазул гӀахьалчи ккола<ref>Постановление Государственной думы России от 23 октября 1998 года № 3158-II ГД «{{cite web |url = http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&link_id=.link_number%20&nd=102056099&intelsearch= |title = О заявлении Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации „В связи с закреплением в Конституции Автономной Республики Крым украинского языка как единственного государственного языка на территории Автономной Республики Крым“|archive-url = https://web.archive.org/web/20170921114455/http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&link_id=.link_number%20&nd=102056099&intelsearch= |archive-date = 2017-09-21 }}»</ref><ref>{{cite web|url=http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&link_id=.link_number%20&nd=102059861&intelsearch=|title=О государственной политике Российской Федерации в отношении соотечественников за рубежом|publisher=pravo.gov.ru|access-date=2017-07-01|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304194048/http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?docbody=&link_id=.link_number%20&nd=102059861&intelsearch=|deadlink=no}}</ref>. == Пачалихъияб политикияб гӀуцӀи == === Конституцияб гӀуцӀи === Россия ккола демократияб федеративияб президент-парламентияб [[республика]]. Жинца пачалихъияб ва политикияб гӀуцӀиги жанире рачунеб Россияллъул конституцияб гӀуцӀи чӀезабула {{сон|1993|алъул}} 12 декабралда кинабго халкъалъ къабул гьабураб [[Конституция]]лъ. Пачалихъалъул бетӀерлъун ккола халкъалъ 6 соналъ вищулев ([[2008 сон]]алдаса нахъе) Россиялъул Президент. === Партияби === "Политикиял партиябазул хӀакъалъулӀ" абураб Федералияб законалда рекъон Россиялда ({{сон|2010|алде}}) хӀалтӀулеб буго 7 [[партия]], гьезда гьоркьоса ункьояб буго [[Государственная Дума]]ялдаги: [[Единая Россия]], [[КПРФ]], [[ЛДПР]] ва [[Справедливая Россия]]. === Россиялъул федеративияб гӀуцӀи === Россия буго федеративияб гӀуцӀиялъул пачалихъ. Россиялъул Федерациялда гьоркьобе уна 83 [[субъект]]: {{s|21 [[республика]]}}, {{s|9 [[край]]}}, {{s|46 [[область]]}}, 2&nbsp;[[федералияб хӀажалъиялъул шагьар]], 1&nbsp;[[автономияб область]] ва 4&nbsp;[[автономияб округ]]. Гьединго Россия бикьула 8&nbsp;[[федералияб округалде]], гьезул щибалда хӀалтӀулев вукӀуна президентас тарав чи. == Халкъ == === Россиялда ругел халкъал === {| class="wikitable" |+Россиялъул халкъияб состав (2020)<ref>https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx</ref> !Халкъ !РикӀкӀен !Процент |- |[[ГӀурусал|ГӀурусал]] |105 579 179 |71,73% |- |[[Татарал]] |4 713 669 |3,20% |- |[[Чачанал]] |1 674 854 |1,14% |- |[[Башкирал]] |1 571 879 |1,07% |- |[[Чавашал]] |1 067 139 |0,73% |- |[[Аварал|МагӀарулал]] |1 012 074 |0,69% |- |[[ЦӀамгӀалал]] |946 172 |0,64% |- |[[Украинал]] |884 007 |0,60% |- |[[Даргинал]] |626 601 |0,43% |- |[[Хъазахъал]] |591 970 |0,40% |- |ХутӀарал |11 377 619 |7,73% |- |Халкъ бицинчо |17 136 960 |11,64% |- |Киналго |147 182 123 |100,00% |} 2010-леб соналъул переписалда рекъон Россиялда дандчӀвала 200-ялдасаги цӀикӀкӀун батӀиял халкъал<ref>https://web.archive.org/web/20120424113952/http://www.perepis-2010.ru/results_of_the_census/tab5.xls</ref>. ГӀадамазул [[2002 сон|2002 соналъ]] къадар {{чи|145182000}}. {{сон|2008|алъул}} баянал — 141,9 миллион чи). 2009-леб соналъ Россиялда бугеб 136 мацӀ [[ЮНЕСКО]]ялъ рикӀкӀана жал ракьалдаса тӀагӀинилан хӀинкъи бугеллъун. == Пачалихъиял байрамал == [[Файл:2010 Moscow Victory Day Parade-5.jpeg|мини|справа|200пкс|[[Бергьенлъиялъул Къо]] БагӀараб байданалда, 2010 сон]] {{main|Россиялъул байрамал}} Россиялда пачалихъиял каникулал лъазабулел байрамал ккола<ref>''Российская Федерация. Законы.'' Трудовой кодекс Российской Федерации. Статья 112 // [[Трудовой кодекс Российской Федерации]]: от 30.12.2001 г. № 197-ФЗ, ввод в действие с 01.02.2002 / Российская Федерация. Законы. — Волгоград ; М. : [[Волгоградский государственный университет|Издательство ВолГУ]] : Либрис, 2002. — 225 с.</ref>: : [[1 январь|1]], [[2 январь|2]], [[3 январь|3]], [[4 январь|4]], [[5 январь|5]], [[6 январь|6]] ва [[8 январь]] — [[ЦӀияб Сон|ЦӀиябсонил каникулал]]; : [[7 январь]] — [[Рождество Россиялда|Христос гьавураб къо]]; : [[23 февраль]] — [[ВатӀан цӀунулезул къо]]; : [[8 март]] — [[Халкъаздагьоркьосеб руччабазул къо]]; : [[1 май]] — [[Ихдалил ва хӀатӀалъул къо]]; : [[9 май]] — [[Бергьенлъиялъул Къо]]; : [[12 июнь]] — [[Россиялъул къо]]; : [[4 ноябрь]] — [[Халкъияб цолъиялъул къо]]. == ХӀужаби == {{хІужаби|2}} == Адабият == {{refbegin}} ;ГӀурус мацӀалда * {{БРЭ|заглавие=Россия|год=2004 |isbn=5-85270-326-5 |том=«Россия»|страниц=1007}} * {{БРЭ|заглавие=Российская Федерация|ссылка= https://bigenc.ru/geography/text/3515565|том=28|год=2015|страницы=672—675|ref=БРЭ}} * {{БСЭ3|статья=Россия|том=22 |страницы=539—556 |ref=БСЭ}} * {{БРЭ|автор=[[Тишков, Валерий Александрович|В. А. Тишков]] |заглавие=Россияне |том=28|страницы=685—686|год=2015|id=3515939|ref=Тишков}} ;Цогидал мацӀазда * [[Дьюдни, Джон|Dewdney J. C.]], [[Хейли, Ричард|Hellie R.]], [[Хоскинг, Джеффри|Hosking G. A.]], [[Кинан, Эдвард Льюис|Keenan E. L.]], [[Ливен, Доминик|Lieven D.]], {{нп3|Маккейли, Мартин|McCauley M.||Martin McCauley (historian)}}, [[Медведков, Юрий Владимирович|Medvedkov Y. V.]], [[Раев, Марк Исаевич|Raeff M. I.]], [[Рязановский, Николай Валентинович|Riasanovsky N. V.]], {{нп3|Сетон-Уотсон, Хью|Seton-Watson H.||Hugh Seton-Watson}}, [[Тарускин, Ричард|Taruskin R.]], [[Водовозов, Сергей Арсентьевич|Vodovozov S. A.]], [[Вахтель, Эндрю|Wachtel A. B.]] [https://britannica.com/place/Russia Russia] // [[Encyclopædia Britannica]] {{refend}} == РегӀелал == {{Commonscat|Russia|Россиялъул Федерация}} {{ГӀагарал проектал | Портал = Россия | Викикъамус = Россия | Викимактаб = Россия | Проект = Россия }} * [http://www.kremlin.ru/ Президент России] * [http://www.duma.ru/ Федеральное собрание Российской Федерации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140401074830/http://www.duma.ru/ |date=2014-04-01 }} * [http://www.government.ru/content/ Правительства Российской Федерации] * [http://www.ksrf.ru/ Конституционный Суд Российской Федерации] * [http://www.supcourt.ru/ Верховный Суд Российской Федерации] * [http://www.itar-tass.com/ ИТАР-ТАСС] * [http://rian.ru/ РИА Новости] * [http://www.izvestia.ru/ Известия] * [http://www.kp.ru/ Комсомолская Правда] * [http://www.trud.ru/ Труд] * [https://wikiway.com/russia/dostoprimechatelnosti/ Достопримечательности России] {{КЪР}} {{#invoke:navbox|navbox <!-- {{Навигационный блок --> |state = collapsed |title = Россия |list1 = {{Европа}} {{Азия}} {{G8}} {{G20}} {{СНГ}} {{ШОС}} {{Евразэс}} {{БРИК}} {{Саммит стран Восточной Азии}} {{ОИК}} {{ОДКБ}} {{Арктика}} {{Страны после распада СССР}} {{Баренц-регион}} {{Кавказ}} {{Евразийский экономический союз}} |list2 = {{Россия}} |navbar = plain |state = collapsed |liststyle = font-size:114%; |listpadding = 0px; |tracking = no }} {{Россия темабазда}} [[Категория:Россия| ]] [[Категория:Федеративиял республикаби]] [[Категория:Трансконтиненталиял пачалихъал]] [[Категория:Пачалихъал — ЦМГӀялъул членал]] <references group="К" /> h7zcq4go78fb8rtj7wc87tkxf3i2jsr 0 3649 101261 100128 2026-09-07T13:01:33Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101261 wikitext text/x-wiki {{Пачалихъалъул хӀалтӀухъан |цӀар = МухӀамадсалам МухӀамадов |аслияб цӀар = {{lang-ru|Магомедсалам Магомедов}} |сурат = Magomedsalam Magomedalievich Magomedov.jpg |гӀеблъи = 280px |сураталда гъоркь хъвай-хъвагӀай = |хъулухъ = Россиялъул Президентасул администрациялъул бетӀерасул наиб |герб = |гербалда гъоркь хъвай-хъвагӀай = |гербалъул гӀеблъи= |байрахъ = Flag of Russia.svg{{!}}border |хъулухъ байбихьи = 28 январь [[2013]] сон |хъулухъ лӀугӀи = |цеве вукӀарав = |хадув вачӀарав = |хъулухъ_2 = [[Дагъистаналъул президент]] |тартиб_2 = 2 |байрахъ_2 = Standard of the President of the Republic of Dagestan.svg{{!}}border |хъулухъ байбихьи_2 = 20 февраль [[2010]] сон |хъулухъ лӀугӀи_2 = 28 январь [[2013]] сон |цеве вукӀарав_2 = [[МухӀу ГӀалиев]] |хадув вачӀарав_2 = [[Рамазан ГӀабдулатӀипов]] |премьер_2 = |президент_2 = [[Дмитрий Медведев]] |хъулухъ_3 = Дагъистаналъул халкъияб собраниялъул председатель |байрахъ_3 = Flag of Dagestan.svg{{!}}border |хъулухъ байбихьи_3 = февраль [[2006]] сон |хъулухъ лӀугӀи_3 = апрель [[2007]] сон |цеве вукӀарав_3 = [[МухӀу ГӀалиев]] |хадув вачӀарав_3 = |премьер_3 = |президент_3 = |президент = [[Владимир Путин]] |гьавураб къо-моцӀ = 1.6.1964 |гьавураб бакӀ = [[Лаваша]] росу, [[Лаваша мухъ]], {{БакІГьавураб|Дагъистаналъул АССР}}, [[РСФСР]], [[СССР]] |эмен = [[МухІамадгІали МухІамадов]] |эбел = |рос = |лъади = [[Тамара МухІамадова]] |лъимал = '''васал:''' Шамил ва Идрис <br />'''яс:''' Аминат |партия = [[Цолъараб Россия]] |лъай = [[Дагъистаналъул пачалихъияб университет]]<br />[[Россиялъул экономикияб академия (Г. В. Плехановасул цІаралда)]] |гІелмияб даража = Экономикиял гІелмабазул доктор |аслияб хъулухъ = [[Сиясатчи]] |миллат = [[Даргиял|даргияв]] |дин = [[Ислам]] |шапакъатал = |сайт = |викисклад = }} '''МухӀамадов МухӀамадгӀалил МухӀамадсалам''' (гь. [[1 июнь|1 июналъ]] [[1964 сон]]лъул, [[Лаваша]], [[Дагъистаналъул АССР]], [[РСФСР]], [[СССР]]) — [[Россия|россиялъул]] [[сиясатчи]] ва [[пачалихъалъул жигарчи]], [[Дагъистан|Дагъистан Жумгьурияталда]] батӀи-батӀиял нухмалъиялъул хӀалтӀаби гьаруна, 2010 - 2013 соназда — [[Дагъистаналъул БетӀер|жумгьурияталъе бетӀерлъи]] гьабуна, 2013 соналдаса бахъун хӀалтӀулев вуго Россиялъул Президентасул администрациялда. [[ГӀелмабазул доктор|экономикиял гӀелмабазул доктор]], [[профессор]], бетӀерлъи гьабуна [[Дагъистаналъул пачалихъияб университет]]алъул экономикаялъул ва захӀматалъул социологиялъул кафедраялъе<ref>{{Cite web |title=Страница кафедры экономики и социологии труда на сайте ДГУ |url=http://www.dgu.ru/content/view/123/36/ |access-date=2015-10-27 |archive-date=2014-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140116090940/http://www.dgu.ru/content/view/123/36/ |url-status=хвараб }}</ref><ref>[http://www.gazeta.ru/politics/2010/02/08_a_3321334.shtml Газета. Ru 8.02.10]</ref>. [[Россиялъул экономикияб университет Г. В. Плехановасул цӀаралда бугеб|Г. В. Плехановасул цӀаралда бугеб Россиялъул экономикияб университеталъул]] хӀурматияв гӀелмабазул доктор (2012)<ref>[http://www.vestikavkaza.ru/news/53008.html Глава Дагестана стал почетным доктором наук Российского экономического университета имени Плеханова | Вестник Кавказа<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Дагъистаналъул нухмалъиялда вукӀарав [[МухӀамадов, МухӀамадил МухӀамадгӀали|МухӀамадгӀали МухӀамадовасул]] вас. == Биография == МухӀамадсалам МухӀамадов гьавуна [[1964 сон]]алъул [[1 июнь|1 июналъ]] [[Лаваша]] росулӀ. Миллат — [[Даргиял|даргияв]]. [[1981]]—[[1986 сон]]азда — [[Дагъистаналъул пачалихъияб университет]]алъул экономикияб факультеталъул студент. 1986—[[1990 сон]]азда — [[Россиялъул экономикияб академия (Г. В. Плехановасул цӀаралда)|Москваялъул Плехановасул цӀаралда бугеб халкъияб магӀишаталъул институталъул]] стажгун-гӀелмиял цӀех-рехал гьабулев, [[аспирант]]. Гьенибго захӀматалъул экономикаялъул кафедраялда цӀунана кандидатасулаб диссертация. [[1991]]—[[2001 сон]]азда — Дагъистаналъул пачалихъияб университеталъул экономикаялъул кафедраялъул ва захӀматалъул социологиялъул нухмалъулев, мугӀалим, [[доцент]], профессор. [[1998 сон]]алъул январалдаса 2001 соналъул октябралде щвезегӀан нухмалъи гьабуна Дагъистаналъул ХӀукуматалъул Председателасухъ букӀараб комиссиялъул эксперталъулаб хӀалтӀул къокъаялъе. 2001—[[2006 сон]]азда бетӀерлъи гьабуна Дагъистаналъул ХӀукуматалъул нухмалъиялда гъоркь [[Каспий ралъад|Каспий ралъдал]] дагъистаналъул бутӀаялъул шельф лъазабулеб хӀалтӀул къокъаялъе. Дагъистан Жумгьурияталъул Халкъияб Шураялъул лъабабго ракӀариялъул [[депутат]]лъун вищана. 2006 соналъул 20 февралалдаса [[2007 сон]]алъул 4 апрелалде щвезегӀан<ref>[http://www.caucasustimes.com/article.asp?id=12334 Спикером Народного собрания Дагестана избран мэр города Избербаш]{{Хвараб регӀел|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> — Дагъистан Жумгьурияталъул Халкъияб Шураялъул Председатель. [[2010 сон]]алъул февралалда [[Россиялъул Федерациялъул президент]] [[Дмитрий Медведев]]ас МухӀамадсаламил кандидатура лъуна Дагъистан Жумгьурияталъул Халкъияб Шураялда цебе, гьесие Дагъистан Жумгьурияталъул Президентасул ихтиярал кьезе<ref>[http://news.kremlin.ru/news/6811 Дмитрий Медведев внёс на рассмотрение Народного Собрания Дагестана кандидатуру Магомедсалама Магомедова для наделения его полномочиями Президента республики]</ref>. [[2010 сон]]алъул [[10 февраль|10 февралалъ]] Дагъистан Жумгьурияталъул Халкъияб Шураялъ гьев къавул гьавуна Дагъистаналъул Президентасул хъулухъал тӀуразе. [[2013 сон]]алъул [[28 январь|28 январалъ]] гьев эркен гьавуна Дагъистаналъул Президентасул хъулухъалдаса ва вихьизавуна [[Россиялъул президентасул администрация]]лъул нухмалъи гьабулесул наиблъун<ref>{{cite web|url=http://news.kremlin.ru/news/17383|title=Магомедсалам Магомедов назначен заместителем Руководителя Администрации Президента, временно исполняющим обязанности Президента Дагестана назначен Рамазан Абдулатипов|date=28.1.2013|publisher=Администрация Президента РФ|accessdate=2013-01-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130131011812/http://news.kremlin.ru/news/17383|archivedate=2013-01-31|url-status=хвараб}}</ref>. == Футболалда машгьурлъи == 2001—2002 соназ гьев вукӀана «[[Анжи]]ялъул» вице-президентлъун. == ХӀажалде ин == 2010 соналъ Президент МухӀамадовас борхана [[Ислам]]алъул щубабилеб рукно — [[хӀаж]], ва СагӀудиязул хан [[ГӀабдуллагь ибн ГӀабдул ГӀазиз Ал СагӀуд]]ил резиденциялда гьев дандечӀвана [[СагӀудиязул ГӀарабия|СагӀудиязул ГӀарабиязул Ханлъиялъул]] хӀукуматалъул председателасул наиб, жанисел ишазул министр, принц [[Наиф бин ГӀабдул ГӀазиз Ал СагӀуд]]гун. == Хасаб гӀумру == Гьесда лъикӀ лъала [[даргиязул адабияталъул мацӀ|даргин]], [[гӀурус мацӀ|гӀурус]] ва [[ингилис мацӀ|ингилис мацӀал]]<ref>{{cite news| title=Сегодня переписчики навестили президента республики Магомедсалама Магомедова| publisher=ГУ РГВК «Дагестан»| date=20.10.2010| url=http://rgvktv.ru/news/6258| lang=ru| accessdate=2015-10-27| archivedate=2016-03-04| archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304075702/http://rgvktv.ru/news/6258}}</ref>. == ХӀужаби == {{хӀужаби}} == МугъчӀваял == * {{ВТ-ЛП|МухІамадов, МухІамадсалам}} * [http://rian.ru/politics/20100208/208234466.html Медведев внес кандидатуру Магомедова на пост президента Дагестана] * [http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/90044/ Биография на сайте «Кавказский узел»] * [http://dudu.com/magomedov_magomedsalam Официальная страница] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120526110540/http://dudu.com/magomedov_magomedsalam |date=2012-05-26 }} в социальной сети [[Dudu]] {{Дагъистаналъул бутІрул}} {{Дагъистан Жумгьурияталъул Халкъияб Шураялъул нухмалъулел}} [[Категория:Дагъистан]] {{Цоцада хадур рачІарал гІадамал | цеве вукІарав = [[МухӀу ГӀалиев]] | хадув вачІарав = [[Рамазан ГІабдулатІипов]] | сияхІ = [[Дагъистаналъул БетІер|Дагъистан Жумгьурияталъул президент]]<br />[[Файл:Standard of the President of the Republic of Dagestan.svg|100 px]]<br /> | сонал = [[2010 сон]]алъул [[20 февраль|20 февралалдаса]] - [[2013 сон]]алъул [[28 январь|28 январ]]алде щвезегІан }} 1xv61qbq4jckvgfujlt19kez76m836q 0 3655 101267 100139 2026-09-07T13:02:33Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101267 wikitext text/x-wiki {{Исламияб календарь}} '''МухӀа́ррам''' ({{lang-ar|محرّم}}) — [[Исламияб календарь|бусурбабазул календаралъул]] тӀоцебесеб моцӀ, [[Къуръан]]алда жаниб жодор хӀакъалъулӀ бицун бугел ункъалго [[Кьукъарал моцӀал|гьукъарал моцӀазул]] цояб: {{Къуръан/Аят |ХІакълъунго, Аллагьасда аскIоб моцIазул къадар – анцIила кIиго буго. Гьаб хIукму ЛавхIулмахIфузалда хъван буго, Аллагьас зобал-ракьал рижараб мехалъго. Гьездаса ункъго моцI буго - (жодолъ рагъ гьабизе) гьукъарал.Гьаб исламияб дин битIараб дин буго. Нужеца нужерго напсазе зулму гьабуге гьал моцIазда жаниб (гIассилъаби ва хIарамал жал гьарун). Нужеца мушриказда данде рагъ бай киналго цадахъ лӀугьун, гьез нужедаги гьедин рагъ балеб бугелъул. Нужедаги лъай хIакълъунго Аллагь - Жинкьа хIинкъаралгун вукIин. |9|36 |таржама=ГІабдурахІим |аслу=إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنَا عَشَرَ شَهْرًا فِي كِتَابِ اللَّهِ يَوْمَ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ مِنْهَا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ۚ ذَٰلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ ۚ فَلَا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ ۚ وَقَاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً كَمَا يُقَاتِلُونَكُمْ كَافَّةً ۚ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ}} __NOTOC__ {| border=0 class="toccolours plainlinks" | |- valign= ! Лъугьа-бахъинал: |'''[[#1 къо|1]] [[#2 къо|2]] [[#3 къо|3]] [[#4 къо|4]] [[#5 къо|5]] [[#6 къо|6]] [[#7 къо|7]] [[#8 къо|8]] [[#9 къо|9]] [[#10 къо (Ашура)|10]] [[#11 къо|11]] [[#12 къо|12]] [[#13 къо|13]] [[#14 къо|14]] [[#15 къо|15]] [[#16 къо|16]] [[#17 къо|17]] [[#18 къо|18]] [[#19 къо|19]] [[#20 къо|20]] [[#21 къо|21]] [[#22 къо|22]] [[#23 къо|23]] [[#24 къо|24]] [[#25 къо|25]] [[#26 къо|26]] [[#27 къо|27]] [[#28 къо|28]] [[#29 къо|29]] [[#30 къо|30]] [[#22 Баян|Баян]]''' |} === 1 къо === * Гьижрияб [[Исламияб ЦӀияб сон|цӀияб сон]] * {{comment|687 гь.с.|12 февралалъ 1288 с.}} — гьавуна СултӀан ГӀусманил вас [[Орхан I|Орхан Гъази]] * {{comment|1270 гь.с.|3 октябралъ 1853 с.}} — ГӀусманияб империялъ Россиялъулгун рагъ лъазабуна, тарихалда [[Крымалъул рагъ]] - абун жиб машгьурлъараб * {{comment|1318 гь.с.|30 апрелалъ 1900 с.}} — ГӀусманиязул султӀан [[ГӀабдул-ХӀамид II]] буюрухъ кьуна [[ХӀижаз]]алде маххул нух баян * {{comment|1425 гь.с.|21 февралалъ 2004 с.}} — хвана гӀиракъалъул тарихчи, шагӀир ва хатӀчи Валид ал-ГӀазами <!-- === 2 къо === === 3 къо === === 4 къо === === 5 къо === === 6 къо === === 7 къо === === 8 къо === === 9 къо ===--> === 10 къо (ГӀашураъ) === Гьеб къоялъ гьавуна [[Адам]] ва [[Ибрагьим]] аварагзаби. * Аллагьас [[Муса]] аварагги ГӀизраилил лъималги хвасар гьаруна Мисриялъул ПиргӀавнидаса * {{comment|61 гь.с.|12 октябралъ 680 с.}} — чӀвана [[МухӀаммад|МухӀаммад аварагасул ]] {{сав}} ясалъул вас [[ХӀусен ибн ГӀали|ГӀалил вас ХӀусен]]. <!-- === 11 къо === === 12 къо === === 13 къо === === 14 къо ===--> === 15 къо === * {{comment|1297 гь.с.|28 декабралъ 1879 с.}} — гьавуна [[Багьауддин Накъшбанд]] === 16 къо === * [[Байтул Макъдис]] лъазабуна бусурбабазул тӀоцебесеб [[Къибла]]лъун. === 17 къо === * ХӀабашаялъул хан Абрагьатил [[АсхӀабул Фил|аскарал]] рачӀана [[КагӀба]] биххизабизе [[Макка]]ялде === 18 къо === * {{comment|419 гь.с.|22 февраля 1028 с.}} — гьавун шафигӀил мазгьабалъул, ашгӀариясул ракӀчӀеялъул гӀалимчи [[ГӀабул-МагӀали ал-Жувайни]] <!-- === 19 къо === === 20 къо === === 21 къо === === 22 къо === === 23 къо === === 24 къо ===--> === 25 къо === <!-- === 26 къо === === 27 къо === === 28 къо === === 29 къо === === 30 къо ===--> == Ссылкаби == * {{ИЭС+2007|586}} * {{cite web|url=http://askimam.ru/news/mesjac_mukharram/2009-12-13-67|title=Месяц Мухаррам|author=Такы Усмани|publisher=AskImam.ru|accessdate=2013-12-05|ref=AskImam.ru|archive-date=2013-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20131221181656/http://askimam.ru/news/mesjac_mukharram/2009-12-13-67|url-status=хвараб}} * {{cite web|url=http://goodbasis.com/istoriya/data.htm|title=Перевод дат|publisher=goodbasis.com|accessdate=2013-12-05}} * [http://www.islamhouse.com/p/261061 Достоинства мухаррама] [[Категория:Гьукъарал моцӀал]] == ХӀужаби == <references/> [[Категория:Исламияб календарь]] tpca8vta2pfxqbo15z03313v7yskepd 0 3675 101262 100129 2026-09-07T13:01:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101262 wikitext text/x-wiki {{Диналда хурхарав инсан | цӀар = МухӀаммад ибну ГӀабдуллагь | сурат = Calligraphic representation of Muhammad's name.jpg | сураталъул гӀеблъи = 180px | alt = | сураталда гъоркьахъвай =Аварагасул цӀар гӀараб мацӀалда | тӀокӀцӀарал = «<small>АхӀмад, Абул Къасим, Абу ТӀайгиб, Набию Ттавба, Набию РрахӀмат, Набиюл МархӀамат, Набиюл МалхӀама, АррахӀматул Мугьдат, Сайиду валади Адам, ХӀабибу РрахӀмат, Алмухтар, АлмусстӀапа, Алмужтаба, Ассадикъ, алмассдукъ, Ал Амин, СсахӀибу шшапагӀати вал макъамил МахӀмуд, СсахӀибул Василати вал Падилати вад Даражати РрапигӀа, СсахӀибу Ттажи вал МигӀраж, Имамул муттакъин, Сайидул мурсалин, Къаидул гъуррил мухӀажжалин, Аннабийюл уммий, Расулу Ллагь, Хатаму Ннабийин, Аррасулул агӀзам, Ассиражул мунир, Аннур, Арраупу РрахӀим, АлгӀурватул вускъа</small>» | гьавураб къо-моцӀ = 26.04.571 | гьавураб бакӀ = [[Макка]] | хвараб къо-моцӀ = 8.06.632 | хвараб бакӀ = [[Мадина]] | кӀодо гьавула = [[Ислам]]алда | авараглъи кьураб заман = 13 [[Рамазан]] гь.ц., / август [[610 сон]] | авараглъи кьураб бакӀ = <nowiki>[[</nowiki>{{Диналда хурхарав инсан | цІар = МухІаммад ибну ГІабдуллагь | сурат = Calligraphic representation of Muhammad's name.jpg | сураталъул гІеблъи = 180px | alt = | сураталда гъоркьахъвай =Аварагасул цlар гlараб мацlалда | тІокІцІарал = «<small>АхІмад, Абул Къасим, Абу ТІайгиб, Набию Ттавба, Набию РрахІмат, Набиюл МархІамат, Набиюл МалхІама, АррахІматул Мугьдат, Сайиду валади Адам, ХІабибу РрахІмат, Алмухтар, АлмусстІапа, Алмужтаба, Ассадикъ, алмассдукъ, Ал Амин, СсахІибу шшапагІати вал макъамил МахІмуд, СсахІибул Василати вал Падилати вад Даражати РрапигІа, СсахІибу Ттажи вал МигІраж, Имамул муттакъин, Сайидул мурсалин, Къаидул гъуррил мухІажжалин, Аннабийюл уммий, Расулу Ллагь, Хатаму Ннабийин, Аррасулул агІзам, Ассиражул мунир, Аннур, Арраупу РрахІим, АлгІурватул вускъа</small>» | гьавураб къо-моцІ = 26.04.571 | гьавураб бакІ = [[Макка]] | хвараб къо-моцІ = 8.06.632 | хвараб бакІ = [[Мадина]] | кІодо гьавула = [[Ислам]]алда | авараглъи кьураб заман = 13 [[Рамазан]] гь.ц., / август [[610 сон]] | авараглъи кьураб бакІ = [[ХІираъ нохъо]], [[Макка]] | вукъун вуго = [[ГІаишатил хІужра]]ялъув, [[Масжиду ан-Набави]]ялда | ракІалде щвезавулеб тарих = 9 [[РабигІул-Аввал]] | гІаламат = [[Къуръан]] | шапагІаталъе росула = кинабниги махлукъат | насаб = '''эбел''': [[Аминат бинт Вагьб]]<br />'''эмен''': [[ГІабдуллагь ибн ГІабдул МутІалиб]]<br />'''рахьдал улбул''': [[СагІдияй ХІалимат]] ва [[Сувайбат]]<br />'''рахьдал вацал ва яцал''': [[ХІамзат ибну ГІабдул МутІалиб]] (инсул вац)<br />[[Абу Салама ибну ГІабдул Асад]]<br />[[Абу Супян ибну ал-ХІарис]] (вацгІал)<br />[[ГІабдуллагь ибну ал-ХІарис ас-СагІди]]<br />[[Шаймаъ бинту ал-ХІарис]]<br />[[Аниса бинту ал-ХІарис]]<br />'''лъудби''': [[Хадижат бинт Хувайлид]]<br />[[Савадат бинт ЗамгІа]]<br />[[ГІаишат бинт Абу Бакр]]<br />[[ХІаписат бинт ГІумар]]<br />[[Зайнаб бинт Хузаймат]]<br />[[Умм Салама бинт Абу Умайя]]<br />[[Умм Салама бинт Абу Умайя]]<br />[[Жувайрият бинт ХІарис]]<br />[[РайхІанат бинт Зайд]]<br />[[Сапият бинт ХІуяй]]<br />[[Сапият бинт ХІуяй]]<br />[[Марият ал-КъибтІийя]]<br />[[Маймунат бинт ХІарис]]<br />'''васал''': [[Къасим ибн МухІаммад|Къасим]]<br />[[ГІабдуллагь ибн МухІаммад|ГІабдуллагь]]<br />[[Ибрагьим ибн МухІаммад|Ибрагьим]]<br /><br />'''ясал''': [[Зайнаб бинт МухІаммад|Зайнаб]]<br />[[Рукъият бинт МухІаммад|Рукъият]]<br />[[Умм Кулсум бинт МухІаммад|Умм Кулсум]]<br />[[ПатІимат Загьраъ|ПатІимат]] | мугьро =Muhammad_Seal.svg | мугьроялъул гІеблъи = 50px }} {{МухІаммад}}<ref>'<nowiki>'''''</nowiki>'''''</nowiki></ref> '''МухӀа́ммад''' {{сав}} ({{мацӀ+ar|محمد}} {{Audio-IPA|Ar-muhammad.ogg|[mʊħɑmːæd]}}), 570 соналъул 26 апрелалъ [[Макка]]ялда гьавурав ахирисев [[Исламалъул аварагзаби|авараг]]. Аллагьас гьесухъе {{сав}} рещтӀана [[вахӀю|вахӀйалдалъун ]][[Къуръан]]. МухӀаммад {{сав}} вукӀана цеветӀурав сиясатчилъунги, рагъул цевехъанлъунги ва гьединго тӀоцебе бусурбабазул [[умма]] жинца гӀунцӀцӀаравлъунги. Гьев чӀаго вугев мехалда, тӀолабго [[ГӀарабистан|ГӀарабазул бащадабчӀинкӀиллъи]] букӀана исламалъул ракьлъун. == ЦӀар == Исламалда цӀаралъе кӀудияб кӀвар кьола. «МухӀаммад» абураб цӀаралъул магӀна буго «Жиндие рецц гьабулев», «Реццалъе мустахӀикъав». Къуръаналда жаниб гьеб цӀаралдалъун аварагасул рхсей ункъго нухалъ гурони гьабун гьечӀо. Къуръаналда аварагасул бицен гьабун бицунеб бакӀазда гьесде абулел руго батӀи-батӀиял цӀарал: (ан-Наби) - авараг, (Расул) - чапар, (ГӀабд) - Аллагьасул лагъ, (Башир) - рохел бицунев, (Назир) - хӀинкъи кьолев, (Музаккир) - ракӀалде щвезабулев, ([[Шагьид]]) - нугӀлъи гьабулев, (ДагӀий) - Аллагьасда гьардолев ва гь.ц. Аварагасул цӀар бахъун хадуб, гьесде ''«[[Салават|Салла-л-Ла́гьу гӀалайгьи ва саллам]]»'' ({{lang-ar|صلى الله عليه وسلم}}) -абун салават битӀула. Муъминзабаз аварагасде {{сав}} хитӀаб гьабун кӀалъалел маехалъ, Абул-Къасим абун тӀокӀцӀар ахӀун гьабулаан гьесде хитӀаб ва авараг чӀаго вугев мехалда цо гьесул гурони букӀинчӀо гьединаб тӀокӀцӀар. Гьесде данде тущманлъи гьабулел капурзабаз гьесде Ибн Абу Кабша абун ахӀулаан, гьелъул магӀна буго Абу Кабшал вас абураб, Абу Кабша вукӀана аварагасул {{сав}} рахьдал эбел ХӀалиматил бетӀергьанчи<ref>{{тІехь|автор=Сафий ар-РахІман аль-Мубарак Фури|бетІер=МухІаммад аварагасул гІумру|гьумерал=236}}</ref>. == Сипат == [[ИсмагӀил (авараг)|ИсмагӀил]] аварагасул гӀалайгьи ссалам наслуялъул МухӀаммад авараг, кутакалда батӀа вахъулев вукӀана хутӀарал гӀарабаздаса, гьесул черхалъул хъахӀаб кьералдалъун. Гьесул заманаялъ рукӀарал асхӀабзабазул р.гӀ. рагӀабазда рекъон, авараг вукӀана кӀигъажалъан гӀебав, гьоркьохъеб халатлъиялъул, кверал ва угъдул чӀахӀияв. Гьесул {{сав}} мегеж букӀана ризаб, кӀалги бералги гӀатӀидал. Гьодида кӀигъажада гьоркьоб букӀана авараглъиялъул хатму (печать).<ref>Аль-Бухари (№ 5908), Муслим (№ 2340)</ref>. Гьесул {{сав}} рукӀана халатал берзул тӀелхал, гургин ккарал кьунсрул ва халатаб габур.<ref>{{Cite web |title=О достоинствах Пророка Мухаммада, мусульманской нравственности и праведном поведении. Мухаммад ибн Джамиль Зину |url=http://www.hadith.narod.ru/155.html |access-date=2014-04-08 |archive-date=2012-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120606053139/http://www.hadith.narod.ru/155.html |url-status=хвараб }}</ref> Исламалъул кӀудияв гӀалим ва тарихчи [[АтӀ-ТӀабари|Абу ЖагӀпар МухӀаммад атӀ-ТӀабарияс]] жиндирго «Тариху атӀ-ТӀабари» абураб тӀехьалда хъван буго аварагасул сипаталъул хӀакъалъулӀ гьадин: {| |{{цитата байбихьи}}«Гьев вукӀана гьоркьохъеб лагаялъул: халатав гурев, къокъав гурев. Гьумералъул букӀана гвангъараб кьер, цӀакъго хъахӀабги гуреб, тӀогьилабги гуреб, берал — чӀегӀерал, расал — ризал, кунчӀулел, цӀакъ берцинал. Гьумер берцин гьбун букӀана магжица. Халатал расал кӀигъажаде щварал рукӀана. Гьелъул кьер букӀана чӀегӀераб… Гьесул рилълъин букӀана тӀадагьаб, гали тӀамураб щинахъе кколаан гьев ракьалдаса ватӀалъулев вугоян. Кинго гьесул рилълъиналъулӀ букӀинчӀо чӀухӀи. Гьесул гьурмада букӀана рокьи, хинлъи, лъикӀлъи жиндаса бер босизе кӀолареб. Ракъарал гӀадамал гьесухъ ралагьидал гьезда гьебсагӀатго квен кӀочолаан. Гьесда аскӀоре къварилъиялда ругел ккейдал, гьезда жодорго къварилъаби кӀочонаан, гьесул тӀабигӀаталъул берцинлъиялъ ва каламалъул бигьалъиялъ хӀайранги гьарун. Гьев вихьаралщинал якъинго рукӀана, кидаго цебеги хадубги, гьесулгун гӀадин кӀалъай гьуинав чи жодода вихьичӀоян. Гьесул мегӀер букӀана битӀараб, цаби рукӀана цоцадаса батӀа тӀурал, (берцинал). Зама-заманаялдасан гьесул ботӀрол расал кӀигъажаде риччан рачӀунаан ва цо-цо мехалъ гьес гьел ругьунаан кӀиго яги ункъго гъалги гьабун. 62 сонил гӀумруялде вахиндал гьесул букӀинчӀо хъахӀаб рас…»<ref>{{Cite web |title=Посланник Аллаха. Ф. А. Асадуллин, Р. И. Султанов и др. |url=http://islam.on.ufanet.ru/pub/encyclopedia/001.poslannik.allaha.html |access-date=2014-04-08 |archive-date=2013-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130823014527/http://islam.on.ufanet.ru/pub/encyclopedia/001.poslannik.allaha.html |url-status=хвараб }}</ref>{{цитата лъугІи|босараб бакІ=}} |} Аварагасе {{сав}} бокьулаан хъахӀаб кьералъул ретӀел ретӀине. ГӀемерисеб нухалда гьес {{сав}} ретӀунаан халатаб горде ва мухъахараб йаманалъул гужгат ва гьединго [[чалма]]ги изарги (тӀажуги). Квералда гьес {{сав}} хун букӀана баргъич, жинда тӀад «МухӀаммад — Аллагьасул авараг» - абун хъвараб. Гьев {{сав}} вукӀана вацӀцӀадав, мискалъул махӀ гьабулаан ва [[мисвак]]алдалъун гӀусал чурулаан<ref>Мухтасар аш-шамаиль" (№ 97, 188)</ref> Гьев {{сав}} кӀалъаан пасахӀатго, къокъго баянго, цо-цо мехалда лъабго нухалъ такрар гьабулаан бицараб жо, гӀадамазда рекӀелъ бессизегӀан. Гьев {{сав}} гьоркьо-гьоркьов гьимулаан ва цо-цо нухалъ велъанхъулаан ва гьесул ракьандаса гӀусал рихьулаан. == Цоги аварагзабазда гьоркьоб МухӀаммад аварагасул {{сав}} къадру == == Инжилалда МухӀаммад авараг {{сав}} вачӀинаялъул бицен == МухӀаммад авараг {{сав}} Маккаялда гьавуна ГӀабдуллагь инсуе Аминат эбелалъе. Эбелалъул ургьив вукӀаго гьесул эмен хвана, анлъго сон тӀубан хадуб эбелги хвана. ХӀалиматица хахизавуна, эбел эмен хун хадув кӀудияв эмен ГӀабдулмутӀалибица хьихьана, гьев хун хадуса инсул вац АбутӀалибица хьихьана. ГьитӀинаб къоялдаса нахъе гӀамал тӀабигӀат берцинав, намус бацӀцӀадав, битӀараб гурого бицунарев, киналго квешал гӀадатаздасаги рекъечӀеб хьвадиялдасаги вацӀцӀадав вукӀана. КӀикъого сон барав мехалъ Аллагьас гьев Авараглъун гьавуна, расуллъунги витӀана. Гьев Аллагьасул аварагги расулги вукӀин лъазе Аллагьас гьесие гӀемерал мугӀжизатал кьуна: моцӀ хъвалхьи, лъималаз, рухӀ гьечӀел жалаз, хӀайваназ Аллагьасул расул вугилан нугӀлъи гьаби, килщаздаса бодуе гӀураб лъим бакки ва гь. ц. Гьесие кьурал мугӀжизатазул бищун кӀудияб мугӀжизат ккола хирияб Къуран. Аллагьасул рахъалдаса Жабраилас босун бачӀун дагьдагь ккун къоло лъабго соналъ гьесде рещтӀана Къуръан. Гьес Аллагь цо гьавиялде, ай Аллагьасул диналде къоло лъабго соналъ халкъ ахӀана. Гьесул дин гьукъизеян абун мушрикиназги, мунафикъзабазги, ягьудиязги, насраниязги гӀемераб дандечӀей гьабуна. Гьесги гьесул асхӀабзабазги Аллагьасул диналъе гӀоло гӀемераб сабру гьабуна. Гьездаги капурзабаздаги гьоркьор рагъал ккана. ГӀараб чӀинкӀиллъиялда [[Ислам]] тӀобитӀун хадуб дунялалдаго тӀобитӀизе гьебги биччан камилаб куцалда гьеб дин халкъазда малъун гӀумруялъул лъабкъоялда лъабго сон тӀубан хадуса гьев хвана, Мадинаялда вукъизеги вукъана. <ref>[http://www.dagislam.ru/docs_files/Hakab_din_avar.pdf КъурамухӀаммад-хӀажи Рамазанов, ФАРЗ / ХӀакъаб диналъул лъазе кколеб чара гьечӀеб къадар, МахӀачхъала 2006]{{Хвараб регӀел|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Аварагасул наслу-насаб == МухӀаммад авараг {{сав}}, гьесул эмен ГӀабдуллагь, цинги ГӀабдулмутӀалиб, Гьашим, ГӀабдулманап, Къусаййу (Къусай), Килаб, Муррат, КагӀбу, Луаййу (Луай), Гъалиб, Пигьру (Пигьр), Малик, Назр, Кинанат, Хузаймат, Мудрикат, Иляс, Музар, Низар, МугӀад, ГӀаднан. МухӀаммад аварагасул {{сав}} эбелалъухъан умумузул тартибалъул бицани, гьев ккола Аминатил вас, Аминатги ккола Вагьбил яс, Вагьбу ккола ГӀабдулманапил вас, гьевги – Зугьратил вас, Зугьратги – Килабил вас. Гьев Килабилъ хирияв Аварагасул эбелалъулги инсулги кӀиябго насаб жубала. Гьаб ккола, тарихалъул гӀалимзабиги насаб лъалел гӀалимзабиги – киналго тӀад рекъараб, гьесул умумузул тартиб. Гьаниса тӀадехун рехсараб насабалда сверухъ хилаф буго. Амма киналго тӀадрекъараб хӀукму ккола МухӀаммад аварагасул насаб Ибрагьим аварагасул вас ИсмагӀил аварагасда хурхараб букӀиналда. Гьесул киналго умумул рукӀана тавхӀидалда, ай, Аллагь цо гьавулеллъун, хъанчие лагълъи гьабулареллъун. («ПатхӀул гӀалам» т. 1, гьум. 152). Гьесул умумул, инсухъан рукӀа, эбелалъухъан рукӀа, киналго рукӀана жидер заманалъул бищун къимат-къадру бугел, заманалда рекъон, шаргӀияб магьари лъун гурого, жал данделъичӀел, зина гьаби гӀадал квешал пишабаздаса жал цӀунарал. Хириясул хӀадисалда буго: «Дун загьирлъана никахӀалдалъун, дун загьирлъичӀо зинаялдалъун, Адамидаса байбихьараб дир эбел-инсухъе щвезегӀан дун, умумуз магьариги лъун, загьирлъана» - абун (Ибну ГӀадди, ТӀабарани). Хирияв аварагасул инсухъан тартибалъул хӀакъалъулӀ дагьаб гӀатӀидго: :1. ''ГӀабдуллагь'' къурайшиязда гьоркьов бищун берцинав чиги, бищун инсуе вокьулев васги вукӀана. :2. ''ГӀабдулмутӀалиб'' вукӀана, цо жо ккани, къурайшиял жиндихъе кӀанцӀулев, гьезда гьоркьов хирияв, къимат-къадру бугев, мискин-пакъирзаби кваназарулев, хӀатта, магӀарде унгицин хӀанчӀазе кваназе жо балев, гӀаракъи гьукъулев, зулму гьукъулев, къурайшиязда гъорлӀ гӀакълу-лъай цӀикӀкӀарав къадруяв чи. :3. ''Гьашим'' вукӀана къварилъи-гӀатӀилъи ккараб заманалда кидаго ракъарал гӀадамал мискин-пакъирзаби кваназарулев. Гьесул гьурмада МухӀаммад аварагасул нур букӀана, жиндие къурайшиял мутӀигӀалги вукӀана, гьесул берцинлъиялде балагьун гӀадамаз гьесда Маккаялъул моцӀилан абулаан. :4. ''ГӀабдулманап'' вукӀана цӀакъго берцинав чи, гьесде БатӀхӀаалъул моцӀилан абулаан гӀарабаз. :5. ''Къусаййу'' вукӀана къурайшиязул тухум-кьибил цолъизабулев, гӀадамазе гӀаракъи гьукъулев, гьезие лъикӀалдалъун вагӀза гьабулев, камилав чи. :6. ''Килаб'' – бахӀарчияв, гьабиги рачун, кидаго чанаве унев чи вукӀана. :7. ''Муррат'' – тушбабаздаса бергьунев, къимат-къадру бугев чи вукӀана. :8. ''КагӀбу'' – жиндирго къавмалъе вагӀза-насихӀат гьабулев, нахъа загьирлъизе вугев Аварагасул бицен гӀемер гьабулев чи вукӀана. :9. ''Луаййу'' – гӀодове виччан, ургъун жо гьабулев чи вукӀана. :10. П''игьру'' – ворхатав, къвакӀарав, гӀадамазул хӀажат цӀехон, гьеб тӀубалев чи вукӀана. :11. ''Малик'' – гӀарабиязул хан гӀадав чи вукӀана. :12. ''Назар'' – гьумер гвангъарав, гьайбатав чи вукӀана. :13. ''Кинанат'' – гӀумру эхеде бахарав, къадру кӀудияв, жиндихъе гӀарабиял хьвадулев чи вукӀана. :14. ''Хузаймат'' – халкъалда гьоркьоб рекъел-маслихӀат гьабулев, къадру кӀудияв чи вукӀана. :15. ''Мудрикат'' – кинабниги тӀадегӀанлъи, чӀухӀи щварав чи вукӀана. Жив тӀаса вищарасул – Аварагасул нурги гьесулӀ загьирлъун букӀана. :16. ''Иляс'' – бергьараб берцинлъи бугев, гӀарабиязда гьоркьов цӀакъ къадру кӀудияв, жинда дандбан гурони, гьез хӀукму къотӀуларев чи вукӀана. :17. ''Музар'' – жиндир берцинлъиялъ ракӀал тӀаде цӀалев, гьаракь берцинав, гӀакъилаб каламалъул чи вукӀана. :18. ''Низар'' – тӀоцебе гӀарабиязда жаниб хъвай-хъвагӀай гьабурав, гьавураб къоялъги МухӀаммад аварагасул  нур жиндир гьурмалъ бихьулев чи вукӀана. :19. ''МагӀад'' – Бану-Исраилазулгун гӀемерал гъазаватал гьаруна гьес. Кидаго, бергьенлъигун гурони, тӀадги вуссунароан. :20. ''ГӀаднан'' – гӀадамазул, жиназул зарал ккеялдасаги бер ккеялдасаги цӀунарав чи вукӀана. <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.assalam.ru/avar/arhiv/2007/avar_2007_07.pdf |access-date=2010-11-19 |archive-date=2010-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101119213936/http://www.assalam.ru/avar/arhiv/2007/avar_2007_07.pdf |url-status=live }}</ref> == Аварагасул хIадисал == == ХӀужаби == <references/> [[Категория:Къурайшиял]] [[Категория:Исламалъул аварагзаби]] [[Категория:Аварагзаби]] [[Категория:Диниял церехъаби]] [[Категория:Википедия:Жакъа тІаса бищараб макъала]]<nowiki>]], </nowiki>[[Макка]] | вукъун вуго = [[ГІаишатил хІужра]]ялъув, [[Масжиду ан-Набави]]ялда | ракІалде щвезавулеб тарих = 9 [[РабигІул-Аввал]] | гІаламат = [[Къуръан]] | шапагІаталъе росула = кинабниги махлукъат | насаб = '''эбел''': [[Аминат бинт Вагьб]]<br />'''эмен''': [[ГІабдуллагь ибн ГІабдул МутІалиб]]<br />'''рахьдал улбул''': [[СагІдияй ХІалимат]] ва [[Сувайбат]]<br />'''рахьдал вацал ва яцал''': [[ХІамзат ибну ГІабдул МутІалиб]] (инсул вац)<br />[[Абу Салама ибну ГІабдул Асад]]<br />[[Абу Супян ибну ал-ХІарис]] (вацгІал)<br />[[ГІабдуллагь ибну ал-ХІарис ас-СагІди]]<br />[[Шаймаъ бинту ал-ХІарис]]<br />[[Аниса бинту ал-ХІарис]]<br />'''лъудби''': [[Хадижат бинт Хувайлид]]<br />[[Савадат бинт ЗамгІа]]<br />[[ГІаишат бинт Абу Бакр]]<br />[[ХІаписат бинт ГІумар]]<br />[[Зайнаб бинт Хузаймат]]<br />[[Умм Салама бинт Абу Умайя]]<br />[[Умм Салама бинт Абу Умайя]]<br />[[Жувайрият бинт ХІарис]]<br />[[РайхІанат бинт Зайд]]<br />[[Сапият бинт ХІуяй]]<br />[[Сапият бинт ХІуяй]]<br />[[Марият ал-КъибтІийя]]<br />[[Маймунат бинт ХІарис]]<br />'''васал''': [[Къасим ибн МухІаммад|Къасим]]<br />[[ГІабдуллагь ибн МухІаммад|ГІабдуллагь]]<br />[[Ибрагьим ибн МухІаммад|Ибрагьим]]<br /><br />'''ясал''': [[Зайнаб бинт МухІаммад|Зайнаб]]<br />[[Рукъият бинт МухІаммад|Рукъият]]<br />[[Умм Кулсум бинт МухІаммад|Умм Кулсум]]<br />[[ПатІимат Загьраъ|ПатІимат]] | мугьро =Muhammad_Seal.svg | мугьроялъул гІеблъи = 50px }} {{МухӀаммад|''''MKLVHMV'''' '''''ra'aytuh'''' '''''م.ک.ل.م.ڤ'''''''''''Park Brokers Bank، Civitas Teele Kang، Non Certain Sum Quid Facere، Hazran، Ruqaiya، General Tasha، Avnik Ra، Ibrahim Iwanga، Yama Kasima، Nullari، Mariam، Kultuma، Alhaji Wagerham Wegelham، Katiron Lipo، Ibrahim Mariam; rashma'''''{{Диналда хурхарав инсан | цІар = МухІаммад ибну ГІабдуллагь | сурат = Calligraphic representation of Muhammad's name.jpg | сураталъул гІеблъи = 180px | alt = ''''''Park Brokers Bank، Civitas Teele Kang، Non Certain Sum Quid Facere، Hazran، Ruqaiya، General Tasha، Avnik Ra، Ibrahim Iwanga، Yama Kasima، Nullari، Mariam، Kultuma، Alhaji Wagerham Wegelham، Katiron Lipo، Ibrahim Mariam; rashma''''' | сураталда гъоркьахъвай =Аварагасул цlар гlараб мацlалда | тІокІцІарал = «<small>''''''Park Brokers Bank، Civitas Teele Kang، Non Certain Sum Quid Facere، Hazran، Ruqaiya، General Tasha، Avnik Ra، Ibrahim Iwanga، Yama Kasima، Nullari، Mariam، Kultuma، Alhaji Wagerham Wegelham، Katiron Lipo، Ibrahim Mariam; rashma'''''АхІмад, Абул Къасим, Абу ТІайгиб, Набию Ттавба, Набию РрахІмат, Набиюл МархІамат, Набиюл МалхІама, АррахІматул Мугьдат, Сайиду валади Адам, ХІабибу РрахІмат, Алмухтар, АлмусстІапа, Алмужтаба, Ассадикъ, алмассдукъ, Ал Амин, СсахІибу шшапагІати вал макъамил МахІмуд, СсахІибул Василати вал Падилати вад Даражати РрапигІа, СсахІибу Ттажи вал МигІраж, Имамул муттакъин, Сайидул мурсалин, Къаидул гъуррил мухІажжалин, Аннабийюл уммий, Расулу Ллагь, Хатаму Ннабийин, Аррасулул агІзам, Ассиражул мунир, Аннур, Арраупу РрахІим, АлгІурватул вускъа</small>» | гьавураб къо-моцІ = 26.04.571 | гьавураб бакІ = [[Макка]] | хвараб къо-моцІ = 8.06.632 | хвараб бакІ = [[[Park Brokers Bank، Civitas Teele Kang، Non Certain Sum Quid Facere، Hazran، Ruqaiya، General Tasha، Avnik Ra، Ibrahim Iwanga، Yama Kasima، Nullari، Mariam، Kultuma، Alhaji Wagerham Wegelham، Katiron Lipo، Ibrahim Mariam; rashma]]][[Мадина]] | кІодо гьавула = [[Ислам]]алда | авараглъи кьураб заман = 13 [[Рамазан]] гь.ц., / август [[610 сон]] | авараглъи кьураб бакІ = [[ХІираъ нохъо]], [[Макка]] | вукъун вуго = [[ГІаишатил хІужра]]ялъув, [[Масжиду ан-Набави]]ялда | ракІалде щвезавулеб тарих = 9 [[РабигІул-Аввал]] | гІаламат = [[Къуръан]] | шапагІаталъе росула = кинабниги махлукъат | насаб = '''эбел''': Park Brokers Bank، Civitas Teele Kang، Non Certain Sum Quid Facere، Hazran، Ruqaiya، General Tasha، Avnik Ra، Ibrahim Iwanga، Yama Kasima، Nullari، Mariam، Kultuma، Alhaji Wagerham Wegelham، Katiron Lipo، Ibrahim Mariam; rashma[[Аминат бинт Вагьб]]<br />'''эмен''': [[ГІабдуллагь ибн ГІабдул МутІалиб]]<br />'''рахьдал улбул''': [[СагІдияй ХІалимат]] ва [[Сувайбат]]<br />'''рахьдал вацал ва яцал''': [[ХІамзат ибну ГІабдул МутІалиб]] (инсул вац)<br />[[Абу Салама ибну ГІабдул Асад]]<br />[[Абу Супян ибну ал-ХІарис]] (вацгІал)<br />[[ГІабдуллагь ибну ал-ХІарис ас-СагІди]]<br />[[Шаймаъ бинту ал-ХІарис]]<br />[[Аниса бинту ал-ХІарис]]<br />'''лъудби''': [[Хадижат бинт Хувайлид]]<br />[[Савадат бинт ЗамгІа]]<br />[[ГІаишат бинт Абу Бакр]]<br />[[ХІаписат бинт ГІумар]]<br />[[Зайнаб бинт Хузаймат]]<br />[[Умм Салама бинт Абу Умайя]]<br />[[Умм Салама бинт Абу Умайя]]<br />[[Жувайрият бинт ХІарис]]<br />[[РайхІанат бинт Зайд]]<br />[[Сапият бинт ХІуяй]]<br />[[Сапият бинт ХІуяй]]<br />[[Марият ал-КъибтІийя]]<br />[[Маймунат бинт ХІарис]]<br />'''васал''': [[Къасим ибн МухІаммад|Къасим]]<br />[[ГІабдуллагь ибн МухІаммад|ГІабдуллагь]]<br />[[Ибрагьим ибн МухІаммад|Ибрагьим]]<br /><br />'''ясал''': [[Зайнаб бинт МухІаммад|Зайнаб]]<br />[[Рукъият бинт МухІаммад|Рукъият]]<br />[[Умм Кулсум бинт МухІаммад|Умм Кулсум]]<br />[[ПатІимат Загьраъ|ПатІимат]] | мугьро =Muhammad_Seal.svg | мугьроялъул гІеблъи = 50px }} {{МухІаммад|''''MKLVHMV'''' '''''ra'aytuh'''' '''''م.ک.ل.م.ڤ'''''''''''Park Brokers Bank، Civitas Teele Kang، Non Certain Sum Quid Facere، Hazran، Ruqaiya، General Tasha، Avnik Ra، Ibrahim Iwanga، Yama Kasima، Nullari، Mariam، Kultuma، Alhaji Wagerham Wegelham، Katiron Lipo، Ibrahim Mariam; rashma'''''}}<ref>'<nowiki>'''''</nowiki>Park Brokers Bank، Civitas Teele Kang، Non Certain Sum Quid Facere، Hazran، Ruqaiya، General Tasha، Avnik Ra، Ibrahim Iwanga، Yama Kasima، Nullari، Mariam، Kultuma، Alhaji Wagerham Wegelham، Katiron Lipo، Ibrahim Mariam; rashma<nowiki>'''''</nowiki></ref> '''МухӀа́ммад''' {{сав}} ({{мацӀ+ar|محمد}} {{Audio-IPA|Ar-muhammad.ogg|[mʊħɑmːæd]}}), 570 соналъул 26 апрелалъ [[Макка]]ялда гьавурав ахирисев [[Исламалъул аварагзаби|авараг]]. Аллагьас гьесухъе {{сав}} рещтӀана [[вахӀю|вахӀйалдалъун ]][[Къуръан]]. МухӀаммад {{сав}} вукӀана цеветӀурав сиясатчилъунги, рагъул цевехъанлъунги ва гьединго тӀоцебе бусурбабазул [[умма]] жинца гӀунцӀцӀаравлъунги. Гьев чӀаго вугев мехалда, тӀолабго [[ГӀарабистан|ГӀарабазул бащадабчӀинкӀиллъи]] букӀана исламалъул ракьлъун. == ЦӀар == Исламалда цӀаралъе кӀудияб кӀвар кьола. «МухӀаммад» абураб цӀаралъул магӀна буго «Жиндие рецц гьабулев», «Реццалъе мустахӀикъав». Къуръаналда жаниб гьеб цӀаралдалъун аварагасул рхсей ункъго нухалъ гурони гьабун гьечӀо. Къуръаналда аварагасул бицен гьабун бицунеб бакӀазда гьесде абулел руго батӀи-батӀиял цӀарал: (ан-Наби) - авараг, (Расул) - чапар, (ГӀабд) - Аллагьасул лагъ, (Башир) - рохел бицунев, (Назир) - хӀинкъи кьолев, (Музаккир) - ракӀалде щвезабулев, ([[Шагьид]]) - нугӀлъи гьабулев, (ДагӀий) - Аллагьасда гьардолев ва гь.ц. Аварагасул цӀар бахъун хадуб, гьесде ''«[[Салават|Салла-л-Ла́гьу гӀалайгьи ва саллам]]»'' ({{lang-ar|صلى الله عليه وسلم}}) -абун салават битӀула. Муъминзабаз аварагасде {{сав}} хитӀаб гьабун кӀалъалел маехалъ, Абул-Къасим абун тӀокӀцӀар ахӀун гьабулаан гьесде хитӀаб ва авараг чӀаго вугев мехалда цо гьесул гурони букӀинчӀо гьединаб тӀокӀцӀар. Гьесде данде тущманлъи гьабулел капурзабаз гьесде Ибн Абу Кабша абун ахӀулаан, гьелъул магӀна буго Абу Кабшал вас абураб, Абу Кабша вукӀана аварагасул {{сав}} рахьдал эбел ХӀалиматил бетӀергьанчи<ref>{{тІехь|автор=Сафий ар-РахІман аль-Мубарак Фури|бетІер=МухІаммад аварагасул гІумру|гьумерал=236}}</ref>. == Сипат == [[ИсмагӀил (авараг)|ИсмагӀил]] аварагасул гӀалайгьи ссалам наслуялъул МухӀаммад авараг, кутакалда батӀа вахъулев вукӀана хутӀарал гӀарабаздаса, гьесул черхалъул хъахӀаб кьералдалъун. Гьесул заманаялъ рукӀарал асхӀабзабазул р.гӀ. рагӀабазда рекъон, авараг вукӀана кӀигъажалъан гӀебав, гьоркьохъеб халатлъиялъул, кверал ва угъдул чӀахӀияв. Гьесул {{сав}} мегеж букӀана ризаб, кӀалги бералги гӀатӀидал. Гьодида кӀигъажада гьоркьоб букӀана авараглъиялъул хатму (печать).<ref>Аль-Бухари (№ 5908), Муслим (№ 2340)</ref>. Гьесул {{сав}} рукӀана халатал берзул тӀелхал, гургин ккарал кьунсрул ва халатаб габур.<ref>{{Cite web |title=О достоинствах Пророка Мухаммада, мусульманской нравственности и праведном поведении. Мухаммад ибн Джамиль Зину |url=http://www.hadith.narod.ru/155.html |access-date=2014-04-08 |archive-date=2012-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120606053139/http://www.hadith.narod.ru/155.html |url-status=хвараб }}</ref> Исламалъул кӀудияв гӀалим ва тарихчи [[АтӀ-ТӀабари|Абу ЖагӀпар МухӀаммад атӀ-ТӀабарияс]] жиндирго «Тариху атӀ-ТӀабари» абураб тӀехьалда хъван буго аварагасул сипаталъул хӀакъалъулӀ гьадин: {| |{{цитата байбихьи}}«Гьев вукӀана гьоркьохъеб лагаялъул: халатав гурев, къокъав гурев. Гьумералъул букӀана гвангъараб кьер, цӀакъго хъахӀабги гуреб, тӀогьилабги гуреб, берал — чӀегӀерал, расал — ризал, кунчӀулел, цӀакъ берцинал. Гьумер берцин гьбун букӀана магжица. Халатал расал кӀигъажаде щварал рукӀана. Гьелъул кьер букӀана чӀегӀераб… Гьесул рилълъин букӀана тӀадагьаб, гали тӀамураб щинахъе кколаан гьев ракьалдаса ватӀалъулев вугоян. Кинго гьесул рилълъиналъулӀ букӀинчӀо чӀухӀи. Гьесул гьурмада букӀана рокьи, хинлъи, лъикӀлъи жиндаса бер босизе кӀолареб. Ракъарал гӀадамал гьесухъ ралагьидал гьезда гьебсагӀатго квен кӀочолаан. Гьесда аскӀоре къварилъиялда ругел ккейдал, гьезда жодорго къварилъаби кӀочонаан, гьесул тӀабигӀаталъул берцинлъиялъ ва каламалъул бигьалъиялъ хӀайранги гьарун. Гьев вихьаралщинал якъинго рукӀана, кидаго цебеги хадубги, гьесулгун гӀадин кӀалъай гьуинав чи жодода вихьичӀоян. Гьесул мегӀер букӀана битӀараб, цаби рукӀана цоцадаса батӀа тӀурал, (берцинал). Зама-заманаялдасан гьесул ботӀрол расал кӀигъажаде риччан рачӀунаан ва цо-цо мехалъ гьес гьел ругьунаан кӀиго яги ункъго гъалги гьабун. 62 сонил гӀумруялде вахиндал гьесул букӀинчӀо хъахӀаб рас…»<ref>{{Cite web |title=Посланник Аллаха. Ф. А. Асадуллин, Р. И. Султанов и др. |url=http://islam.on.ufanet.ru/pub/encyclopedia/001.poslannik.allaha.html |access-date=2014-04-08 |archive-date=2013-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130823014527/http://islam.on.ufanet.ru/pub/encyclopedia/001.poslannik.allaha.html |url-status=хвараб }}</ref>{{цитата лъугІи|босараб бакІ=}} |} Аварагасе {{сав}} бокьулаан хъахӀаб кьералъул ретӀел ретӀине. ГӀемерисеб нухалда гьес {{сав}} ретӀунаан халатаб горде ва мухъахараб йаманалъул гужгат ва гьединго [[чалма]]ги изарги (тӀажуги). Квералда гьес {{сав}} хун букӀана баргъич, жинда тӀад «МухӀаммад — Аллагьасул авараг» - абун хъвараб. Гьев {{сав}} вукӀана вацӀцӀадав, мискалъул махӀ гьабулаан ва [[мисвак]]алдалъун гӀусал чурулаан<ref>Мухтасар аш-шамаиль" (№ 97, 188)</ref> Гьев {{сав}} кӀалъаан пасахӀатго, къокъго баянго, цо-цо мехалда лъабго нухалъ такрар гьабулаан бицараб жо, гӀадамазда рекӀелъ бессизегӀан. Гьев {{сав}} гьоркьо-гьоркьов гьимулаан ва цо-цо нухалъ велъанхъулаан ва гьесул ракьандаса гӀусал рихьулаан. == Цоги аварагзабазда гьоркьоб МухӀаммад аварагасул {{сав}} къадру == == Инжилалда МухӀаммад авараг {{сав}} вачӀинаялъул бицен == МухӀаммад авараг {{сав}} Маккаялда гьавуна ГӀабдуллагь инсуе Аминат эбелалъе. Эбелалъул ургьив вукӀаго гьесул эмен хвана, анлъго сон тӀубан хадуб эбелги хвана. ХӀалиматица хахизавуна, эбел эмен хун хадув кӀудияв эмен ГӀабдулмутӀалибица хьихьана, гьев хун хадуса инсул вац АбутӀалибица хьихьана. ГьитӀинаб къоялдаса нахъе гӀамал тӀабигӀат берцинав, намус бацӀцӀадав, битӀараб гурого бицунарев, киналго квешал гӀадатаздасаги рекъечӀеб хьвадиялдасаги вацӀцӀадав вукӀана. КӀикъого сон барав мехалъ Аллагьас гьев Авараглъун гьавуна, расуллъунги витӀана. Гьев Аллагьасул аварагги расулги вукӀин лъазе Аллагьас гьесие гӀемерал мугӀжизатал кьуна: моцӀ хъвалхьи, лъималаз, рухӀ гьечӀел жалаз, хӀайваназ Аллагьасул расул вугилан нугӀлъи гьаби, килщаздаса бодуе гӀураб лъим бакки ва гь. ц. Гьесие кьурал мугӀжизатазул бищун кӀудияб мугӀжизат ккола хирияб Къуран. Аллагьасул рахъалдаса Жабраилас босун бачӀун дагьдагь ккун къоло лъабго соналъ гьесде рещтӀана Къуръан. Гьес Аллагь цо гьавиялде, ай Аллагьасул диналде къоло лъабго соналъ халкъ ахӀана. Гьесул дин гьукъизеян абун мушрикиназги, мунафикъзабазги, ягьудиязги, насраниязги гӀемераб дандечӀей гьабуна. Гьесги гьесул асхӀабзабазги Аллагьасул диналъе гӀоло гӀемераб сабру гьабуна. Гьездаги капурзабаздаги гьоркьор рагъал ккана. ГӀараб чӀинкӀиллъиялда [[Ислам]] тӀобитӀун хадуб дунялалдаго тӀобитӀизе гьебги биччан камилаб куцалда гьеб дин халкъазда малъун гӀумруялъул лъабкъоялда лъабго сон тӀубан хадуса гьев хвана, Мадинаялда вукъизеги вукъана. <ref>[http://www.dagislam.ru/docs_files/Hakab_din_avar.pdf КъурамухӀаммад-хӀажи Рамазанов, ФАРЗ / ХӀакъаб диналъул лъазе кколеб чара гьечӀеб къадар, МахӀачхъала 2006]{{Хвараб регӀел|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Аварагасул наслу-насаб == МухӀаммад авараг {{сав}}, гьесул эмен ГӀабдуллагь, цинги ГӀабдулмутӀалиб, Гьашим, ГӀабдулманап, Къусаййу (Къусай), Килаб, Муррат, КагӀбу, Луаййу (Луай), Гъалиб, Пигьру (Пигьр), Малик, Назр, Кинанат, Хузаймат, Мудрикат, Иляс, Музар, Низар, МугӀад, ГӀаднан. МухӀаммад аварагасул {{сав}} эбелалъухъан умумузул тартибалъул бицани, гьев ккола Аминатил вас, Аминатги ккола Вагьбил яс, Вагьбу ккола ГӀабдулманапил вас, гьевги – Зугьратил вас, Зугьратги – Килабил вас. Гьев Килабилъ хирияв Аварагасул эбелалъулги инсулги кӀиябго насаб жубала. Гьаб ккола, тарихалъул гӀалимзабиги насаб лъалел гӀалимзабиги – киналго тӀад рекъараб, гьесул умумузул тартиб. Гьаниса тӀадехун рехсараб насабалда сверухъ хилаф буго. Амма киналго тӀадрекъараб хӀукму ккола МухӀаммад аварагасул насаб Ибрагьим аварагасул вас ИсмагӀил аварагасда хурхараб букӀиналда. Гьесул киналго умумул рукӀана тавхӀидалда, ай, Аллагь цо гьавулеллъун, хъанчие лагълъи гьабулареллъун. («ПатхӀул гӀалам» т. 1, гьум. 152). Гьесул умумул, инсухъан рукӀа, эбелалъухъан рукӀа, киналго рукӀана жидер заманалъул бищун къимат-къадру бугел, заманалда рекъон, шаргӀияб магьари лъун гурого, жал данделъичӀел, зина гьаби гӀадал квешал пишабаздаса жал цӀунарал. Хириясул хӀадисалда буго: «Дун загьирлъана никахӀалдалъун, дун загьирлъичӀо зинаялдалъун, Адамидаса байбихьараб дир эбел-инсухъе щвезегӀан дун, умумуз магьариги лъун, загьирлъана» - абун (Ибну ГӀадди, ТӀабарани). Хирияв аварагасул инсухъан тартибалъул хӀакъалъулӀ дагьаб гӀатӀидго: :1. ''ГӀабдуллагь'' къурайшиязда гьоркьов бищун берцинав чиги, бищун инсуе вокьулев васги вукӀана. :2. ''ГӀабдулмутӀалиб'' вукӀана, цо жо ккани, къурайшиял жиндихъе кӀанцӀулев, гьезда гьоркьов хирияв, къимат-къадру бугев, мискин-пакъирзаби кваназарулев, хӀатта, магӀарде унгицин хӀанчӀазе кваназе жо балев, гӀаракъи гьукъулев, зулму гьукъулев, къурайшиязда гъорлӀ гӀакълу-лъай цӀикӀкӀарав къадруяв чи. :3. ''Гьашим'' вукӀана къварилъи-гӀатӀилъи ккараб заманалда кидаго ракъарал гӀадамал мискин-пакъирзаби кваназарулев. Гьесул гьурмада МухӀаммад аварагасул нур букӀана, жиндие къурайшиял мутӀигӀалги вукӀана, гьесул берцинлъиялде балагьун гӀадамаз гьесда Маккаялъул моцӀилан абулаан. :4. ''ГӀабдулманап'' вукӀана цӀакъго берцинав чи, гьесде БатӀхӀаалъул моцӀилан абулаан гӀарабаз. :5. ''Къусаййу'' вукӀана къурайшиязул тухум-кьибил цолъизабулев, гӀадамазе гӀаракъи гьукъулев, гьезие лъикӀалдалъун вагӀза гьабулев, камилав чи. :6. ''Килаб'' – бахӀарчияв, гьабиги рачун, кидаго чанаве унев чи вукӀана. :7. ''Муррат'' – тушбабаздаса бергьунев, къимат-къадру бугев чи вукӀана. :8. ''КагӀбу'' – жиндирго къавмалъе вагӀза-насихӀат гьабулев, нахъа загьирлъизе вугев Аварагасул бицен гӀемер гьабулев чи вукӀана. :9. ''Луаййу'' – гӀодове виччан, ургъун жо гьабулев чи вукӀана. :10. П''игьру'' – ворхатав, къвакӀарав, гӀадамазул хӀажат цӀехон, гьеб тӀубалев чи вукӀана. :11. ''Малик'' – гӀарабиязул хан гӀадав чи вукӀана. :12. ''Назар'' – гьумер гвангъарав, гьайбатав чи вукӀана. :13. ''Кинанат'' – гӀумру эхеде бахарав, къадру кӀудияв, жиндихъе гӀарабиял хьвадулев чи вукӀана. :14. ''Хузаймат'' – халкъалда гьоркьоб рекъел-маслихӀат гьабулев, къадру кӀудияв чи вукӀана. :15. ''Мудрикат'' – кинабниги тӀадегӀанлъи, чӀухӀи щварав чи вукӀана. Жив тӀаса вищарасул – Аварагасул нурги гьесулӀ загьирлъун букӀана. :16. ''Иляс'' – бергьараб берцинлъи бугев, гӀарабиязда гьоркьов цӀакъ къадру кӀудияв, жинда дандбан гурони, гьез хӀукму къотӀуларев чи вукӀана. :17. ''Музар'' – жиндир берцинлъиялъ ракӀал тӀаде цӀалев, гьаракь берцинав, гӀакъилаб каламалъул чи вукӀана. :18. ''Низар'' – тӀоцебе гӀарабиязда жаниб хъвай-хъвагӀай гьабурав, гьавураб къоялъги МухӀаммад аварагасул  нур жиндир гьурмалъ бихьулев чи вукӀана. :19. ''МагӀад'' – Бану-Исраилазулгун гӀемерал гъазаватал гьаруна гьес. Кидаго, бергьенлъигун гурони, тӀадги вуссунароан. :20. ''ГӀаднан'' – гӀадамазул, жиназул зарал ккеялдасаги бер ккеялдасаги цӀунарав чи вукӀана. <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.assalam.ru/avar/arhiv/2007/avar_2007_07.pdf |access-date=2010-11-19 |archive-date=2010-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101119213936/http://www.assalam.ru/avar/arhiv/2007/avar_2007_07.pdf |url-status=live }}</ref> == Аварагасул хIадисал == == ХӀужаби == <references/> [[Категория:Къурайшиял]] [[Категория:Исламалъул аварагзаби]] [[Категория:Аварагзаби]] [[Категория:Диниял церехъаби]] [[Категория:Википедия:Жакъа тІаса бищараб макъала]]}}<ref>'<nowiki>'''''</nowiki>Park Brokers Bank، Civitas Teele Kang، Non Certain Sum Quid Facere، Hazran، Ruqaiya، General Tasha، Avnik Ra، Ibrahim Iwanga، Yama Kasima، Nullari، Mariam، Kultuma، Alhaji Wagerham Wegelham، Katiron Lipo، Ibrahim Mariam; rashma<nowiki>'''''</nowiki></ref> '''МухӀа́ммад''' {{сав}} ({{мацӀ+ar|محمد}} {{Audio-IPA|Ar-muhammad.ogg|[mʊħɑmːæd]}}), 570 соналъул 26 апрелалъ [[Макка]]ялда гьавурав ахирисев [[Исламалъул аварагзаби|авараг]]. Аллагьас гьесухъе {{сав}} рещтӀана [[вахӀю|вахӀйалдалъун ]][[Къуръан]]. МухӀаммад {{сав}} вукӀана цеветӀурав сиясатчилъунги, рагъул цевехъанлъунги ва гьединго тӀоцебе бусурбабазул [[умма]] жинца гӀунцӀцӀаравлъунги. Гьев чӀаго вугев мехалда, тӀолабго [[ГӀарабистан|ГӀарабазул бащадабчӀинкӀиллъи]] букӀана исламалъул ракьлъун. == ЦӀар == Исламалда цӀаралъе кӀудияб кӀвар кьола. «МухӀаммад» абураб цӀаралъул магӀна буго «Жиндие рецц гьабулев», «Реццалъе мустахӀикъав». Къуръаналда жаниб гьеб цӀаралдалъун аварагасул рхсей ункъго нухалъ гурони гьабун гьечӀо. Къуръаналда аварагасул бицен гьабун бицунеб бакӀазда гьесде абулел руго батӀи-батӀиял цӀарал: (ан-Наби) - авараг, (Расул) - чапар, (ГӀабд) - Аллагьасул лагъ, (Башир) - рохел бицунев, (Назир) - хӀинкъи кьолев, (Музаккир) - ракӀалде щвезабулев, ([[Шагьид]]) - нугӀлъи гьабулев, (ДагӀий) - Аллагьасда гьардолев ва гь.ц. Аварагасул цӀар бахъун хадуб, гьесде ''«[[Салават|Салла-л-Ла́гьу гӀалайгьи ва саллам]]»'' ({{lang-ar|صلى الله عليه وسلم}}) -абун салават битӀула. Муъминзабаз аварагасде {{сав}} хитӀаб гьабун кӀалъалел маехалъ, Абул-Къасим абун тӀокӀцӀар ахӀун гьабулаан гьесде хитӀаб ва авараг чӀаго вугев мехалда цо гьесул гурони букӀинчӀо гьединаб тӀокӀцӀар. Гьесде данде тущманлъи гьабулел капурзабаз гьесде Ибн Абу Кабша абун ахӀулаан, гьелъул магӀна буго Абу Кабшал вас абураб, Абу Кабша вукӀана аварагасул {{сав}} рахьдал эбел ХӀалиматил бетӀергьанчи<ref>{{тІехь|автор=Сафий ар-РахІман аль-Мубарак Фури|бетІер=МухІаммад аварагасул гІумру|гьумерал=236}}</ref>. == Сипат == [[ИсмагӀил (авараг)|ИсмагӀил]] аварагасул гӀалайгьи ссалам наслуялъул МухӀаммад авараг, кутакалда батӀа вахъулев вукӀана хутӀарал гӀарабаздаса, гьесул черхалъул хъахӀаб кьералдалъун. Гьесул заманаялъ рукӀарал асхӀабзабазул р.гӀ. рагӀабазда рекъон, авараг вукӀана кӀигъажалъан гӀебав, гьоркьохъеб халатлъиялъул, кверал ва угъдул чӀахӀияв. Гьесул {{сав}} мегеж букӀана ризаб, кӀалги бералги гӀатӀидал. Гьодида кӀигъажада гьоркьоб букӀана авараглъиялъул хатму (печать).<ref>Аль-Бухари (№ 5908), Муслим (№ 2340)</ref>. Гьесул {{сав}} рукӀана халатал берзул тӀелхал, гургин ккарал кьунсрул ва халатаб габур.<ref>{{Cite web |title=О достоинствах Пророка Мухаммада, мусульманской нравственности и праведном поведении. Мухаммад ибн Джамиль Зину |url=http://www.hadith.narod.ru/155.html |access-date=2014-04-08 |archive-date=2012-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120606053139/http://www.hadith.narod.ru/155.html |url-status=хвараб }}</ref> Исламалъул кӀудияв гӀалим ва тарихчи [[АтӀ-ТӀабари|Абу ЖагӀпар МухӀаммад атӀ-ТӀабарияс]] жиндирго «Тариху атӀ-ТӀабари» абураб тӀехьалда хъван буго аварагасул сипаталъул хӀакъалъулӀ гьадин: {| |{{цитата байбихьи}}«Гьев вукӀана гьоркьохъеб лагаялъул: халатав гурев, къокъав гурев. Гьумералъул букӀана гвангъараб кьер, цӀакъго хъахӀабги гуреб, тӀогьилабги гуреб, берал — чӀегӀерал, расал — ризал, кунчӀулел, цӀакъ берцинал. Гьумер берцин гьбун букӀана магжица. Халатал расал кӀигъажаде щварал рукӀана. Гьелъул кьер букӀана чӀегӀераб… Гьесул рилълъин букӀана тӀадагьаб, гали тӀамураб щинахъе кколаан гьев ракьалдаса ватӀалъулев вугоян. Кинго гьесул рилълъиналъулӀ букӀинчӀо чӀухӀи. Гьесул гьурмада букӀана рокьи, хинлъи, лъикӀлъи жиндаса бер босизе кӀолареб. Ракъарал гӀадамал гьесухъ ралагьидал гьезда гьебсагӀатго квен кӀочолаан. Гьесда аскӀоре къварилъиялда ругел ккейдал, гьезда жодорго къварилъаби кӀочонаан, гьесул тӀабигӀаталъул берцинлъиялъ ва каламалъул бигьалъиялъ хӀайранги гьарун. Гьев вихьаралщинал якъинго рукӀана, кидаго цебеги хадубги, гьесулгун гӀадин кӀалъай гьуинав чи жодода вихьичӀоян. Гьесул мегӀер букӀана битӀараб, цаби рукӀана цоцадаса батӀа тӀурал, (берцинал). Зама-заманаялдасан гьесул ботӀрол расал кӀигъажаде риччан рачӀунаан ва цо-цо мехалъ гьес гьел ругьунаан кӀиго яги ункъго гъалги гьабун. 62 сонил гӀумруялде вахиндал гьесул букӀинчӀо хъахӀаб рас…»<ref>{{Cite web |title=Посланник Аллаха. Ф. А. Асадуллин, Р. И. Султанов и др. |url=http://islam.on.ufanet.ru/pub/encyclopedia/001.poslannik.allaha.html |access-date=2014-04-08 |archive-date=2013-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130823014527/http://islam.on.ufanet.ru/pub/encyclopedia/001.poslannik.allaha.html |url-status=хвараб }}</ref>{{цитата лъугІи|босараб бакІ=}} |} Аварагасе {{сав}} бокьулаан хъахӀаб кьералъул ретӀел ретӀине. ГӀемерисеб нухалда гьес {{сав}} ретӀунаан халатаб горде ва мухъахараб йаманалъул гужгат ва гьединго [[чалма]]ги изарги (тӀажуги). Квералда гьес {{сав}} хун букӀана баргъич, жинда тӀад «МухӀаммад — Аллагьасул авараг» - абун хъвараб. Гьев {{сав}} вукӀана вацӀцӀадав, мискалъул махӀ гьабулаан ва [[мисвак]]алдалъун гӀусал чурулаан<ref>Мухтасар аш-шамаиль" (№ 97, 188)</ref> Гьев {{сав}} кӀалъаан пасахӀатго, къокъго баянго, цо-цо мехалда лъабго нухалъ такрар гьабулаан бицараб жо, гӀадамазда рекӀелъ бессизегӀан. Гьев {{сав}} гьоркьо-гьоркьов гьимулаан ва цо-цо нухалъ велъанхъулаан ва гьесул ракьандаса гӀусал рихьулаан. == Цоги аварагзабазда гьоркьоб МухӀаммад аварагасул {{сав}} къадру == == Инжилалда МухӀаммад авараг {{сав}} вачӀинаялъул бицен == МухӀаммад авараг {{сав}} Маккаялда гьавуна ГӀабдуллагь инсуе Аминат эбелалъе. Эбелалъул ургьив вукӀаго гьесул эмен хвана, анлъго сон тӀубан хадуб эбелги хвана. ХӀалиматица хахизавуна, эбел эмен хун хадув кӀудияв эмен ГӀабдулмутӀалибица хьихьана, гьев хун хадуса инсул вац АбутӀалибица хьихьана. ГьитӀинаб къоялдаса нахъе гӀамал тӀабигӀат берцинав, намус бацӀцӀадав, битӀараб гурого бицунарев, киналго квешал гӀадатаздасаги рекъечӀеб хьвадиялдасаги вацӀцӀадав вукӀана. КӀикъого сон барав мехалъ Аллагьас гьев Авараглъун гьавуна, расуллъунги витӀана. Гьев Аллагьасул аварагги расулги вукӀин лъазе Аллагьас гьесие гӀемерал мугӀжизатал кьуна: моцӀ хъвалхьи, лъималаз, рухӀ гьечӀел жалаз, хӀайваназ Аллагьасул расул вугилан нугӀлъи гьаби, килщаздаса бодуе гӀураб лъим бакки ва гь. ц. Гьесие кьурал мугӀжизатазул бищун кӀудияб мугӀжизат ккола хирияб Къуран. Аллагьасул рахъалдаса Жабраилас босун бачӀун дагьдагь ккун къоло лъабго соналъ гьесде рещтӀана Къуръан. Гьес Аллагь цо гьавиялде, ай Аллагьасул диналде къоло лъабго соналъ халкъ ахӀана. Гьесул дин гьукъизеян абун мушрикиназги, мунафикъзабазги, ягьудиязги, насраниязги гӀемераб дандечӀей гьабуна. Гьесги гьесул асхӀабзабазги Аллагьасул диналъе гӀоло гӀемераб сабру гьабуна. Гьездаги капурзабаздаги гьоркьор рагъал ккана. ГӀараб чӀинкӀиллъиялда [[Ислам]] тӀобитӀун хадуб дунялалдаго тӀобитӀизе гьебги биччан камилаб куцалда гьеб дин халкъазда малъун гӀумруялъул лъабкъоялда лъабго сон тӀубан хадуса гьев хвана, Мадинаялда вукъизеги вукъана. <ref>[http://www.dagislam.ru/docs_files/Hakab_din_avar.pdf КъурамухӀаммад-хӀажи Рамазанов, ФАРЗ / ХӀакъаб диналъул лъазе кколеб чара гьечӀеб къадар, МахӀачхъала 2006]{{Хвараб регӀел|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Аварагасул наслу-насаб == МухӀаммад авараг {{сав}}, гьесул эмен ГӀабдуллагь, цинги ГӀабдулмутӀалиб, Гьашим, ГӀабдулманап, Къусаййу (Къусай), Килаб, Муррат, КагӀбу, Луаййу (Луай), Гъалиб, Пигьру (Пигьр), Малик, Назр, Кинанат, Хузаймат, Мудрикат, Иляс, Музар, Низар, МугӀад, ГӀаднан. МухӀаммад аварагасул {{сав}} эбелалъухъан умумузул тартибалъул бицани, гьев ккола Аминатил вас, Аминатги ккола Вагьбил яс, Вагьбу ккола ГӀабдулманапил вас, гьевги – Зугьратил вас, Зугьратги – Килабил вас. Гьев Килабилъ хирияв Аварагасул эбелалъулги инсулги кӀиябго насаб жубала. Гьаб ккола, тарихалъул гӀалимзабиги насаб лъалел гӀалимзабиги – киналго тӀад рекъараб, гьесул умумузул тартиб. Гьаниса тӀадехун рехсараб насабалда сверухъ хилаф буго. Амма киналго тӀадрекъараб хӀукму ккола МухӀаммад аварагасул насаб Ибрагьим аварагасул вас ИсмагӀил аварагасда хурхараб букӀиналда. Гьесул киналго умумул рукӀана тавхӀидалда, ай, Аллагь цо гьавулеллъун, хъанчие лагълъи гьабулареллъун. («ПатхӀул гӀалам» т. 1, гьум. 152). Гьесул умумул, инсухъан рукӀа, эбелалъухъан рукӀа, киналго рукӀана жидер заманалъул бищун къимат-къадру бугел, заманалда рекъон, шаргӀияб магьари лъун гурого, жал данделъичӀел, зина гьаби гӀадал квешал пишабаздаса жал цӀунарал. Хириясул хӀадисалда буго: «Дун загьирлъана никахӀалдалъун, дун загьирлъичӀо зинаялдалъун, Адамидаса байбихьараб дир эбел-инсухъе щвезегӀан дун, умумуз магьариги лъун, загьирлъана» - абун (Ибну ГӀадди, ТӀабарани). Хирияв аварагасул инсухъан тартибалъул хӀакъалъулӀ дагьаб гӀатӀидго: :1. ''ГӀабдуллагь'' къурайшиязда гьоркьов бищун берцинав чиги, бищун инсуе вокьулев васги вукӀана. :2. ''ГӀабдулмутӀалиб'' вукӀана, цо жо ккани, къурайшиял жиндихъе кӀанцӀулев, гьезда гьоркьов хирияв, къимат-къадру бугев, мискин-пакъирзаби кваназарулев, хӀатта, магӀарде унгицин хӀанчӀазе кваназе жо балев, гӀаракъи гьукъулев, зулму гьукъулев, къурайшиязда гъорлӀ гӀакълу-лъай цӀикӀкӀарав къадруяв чи. :3. ''Гьашим'' вукӀана къварилъи-гӀатӀилъи ккараб заманалда кидаго ракъарал гӀадамал мискин-пакъирзаби кваназарулев. Гьесул гьурмада МухӀаммад аварагасул нур букӀана, жиндие къурайшиял мутӀигӀалги вукӀана, гьесул берцинлъиялде балагьун гӀадамаз гьесда Маккаялъул моцӀилан абулаан. :4. ''ГӀабдулманап'' вукӀана цӀакъго берцинав чи, гьесде БатӀхӀаалъул моцӀилан абулаан гӀарабаз. :5. ''Къусаййу'' вукӀана къурайшиязул тухум-кьибил цолъизабулев, гӀадамазе гӀаракъи гьукъулев, гьезие лъикӀалдалъун вагӀза гьабулев, камилав чи. :6. ''Килаб'' – бахӀарчияв, гьабиги рачун, кидаго чанаве унев чи вукӀана. :7. ''Муррат'' – тушбабаздаса бергьунев, къимат-къадру бугев чи вукӀана. :8. ''КагӀбу'' – жиндирго къавмалъе вагӀза-насихӀат гьабулев, нахъа загьирлъизе вугев Аварагасул бицен гӀемер гьабулев чи вукӀана. :9. ''Луаййу'' – гӀодове виччан, ургъун жо гьабулев чи вукӀана. :10. П''игьру'' – ворхатав, къвакӀарав, гӀадамазул хӀажат цӀехон, гьеб тӀубалев чи вукӀана. :11. ''Малик'' – гӀарабиязул хан гӀадав чи вукӀана. :12. ''Назар'' – гьумер гвангъарав, гьайбатав чи вукӀана. :13. ''Кинанат'' – гӀумру эхеде бахарав, къадру кӀудияв, жиндихъе гӀарабиял хьвадулев чи вукӀана. :14. ''Хузаймат'' – халкъалда гьоркьоб рекъел-маслихӀат гьабулев, къадру кӀудияв чи вукӀана. :15. ''Мудрикат'' – кинабниги тӀадегӀанлъи, чӀухӀи щварав чи вукӀана. Жив тӀаса вищарасул – Аварагасул нурги гьесулӀ загьирлъун букӀана. :16. ''Иляс'' – бергьараб берцинлъи бугев, гӀарабиязда гьоркьов цӀакъ къадру кӀудияв, жинда дандбан гурони, гьез хӀукму къотӀуларев чи вукӀана. :17. ''Музар'' – жиндир берцинлъиялъ ракӀал тӀаде цӀалев, гьаракь берцинав, гӀакъилаб каламалъул чи вукӀана. :18. ''Низар'' – тӀоцебе гӀарабиязда жаниб хъвай-хъвагӀай гьабурав, гьавураб къоялъги МухӀаммад аварагасул  нур жиндир гьурмалъ бихьулев чи вукӀана. :19. ''МагӀад'' – Бану-Исраилазулгун гӀемерал гъазаватал гьаруна гьес. Кидаго, бергьенлъигун гурони, тӀадги вуссунароан. :20. ''ГӀаднан'' – гӀадамазул, жиназул зарал ккеялдасаги бер ккеялдасаги цӀунарав чи вукӀана. <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.assalam.ru/avar/arhiv/2007/avar_2007_07.pdf |access-date=2010-11-19 |archive-date=2010-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101119213936/http://www.assalam.ru/avar/arhiv/2007/avar_2007_07.pdf |url-status=live }}</ref> == Аварагасул хӀадисал == == ХӀужаби == <references/> [[Категория:Къурайшиял]] [[Категория:Исламалъул аварагзаби]] [[Категория:Аварагзаби]] [[Категория:Диниял церехъаби]] [[Категория:Википедия:Жакъа тӀаса бищараб макъала]] c4yil2kmo5vnamlh0z6vuhclhk19kqr 0 3678 101130 98934 2026-09-07T12:35:53Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101130 wikitext text/x-wiki [[Файл:Dhulfiqar.png|thumb|250px|<span style="color:grey;">Зулпукъар </span>]] '''Зулпукъар''' (гӏараб мацӏалда '''ذو الفقار'''), Хайбар хъала бахъулеб рагъулӀ [[Мухӏаммад авараг]]ас жиндирго вацгӏал [[Гӏали асхӏаб]]асе кьураб машгьураб хвалчен. [[Категория:Ислам]] om8cclf25u4o0umwnqdcpjyzjrbd814 0 3679 101403 100713 2026-09-07T13:25:13Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101403 wikitext text/x-wiki {{Пачалихъалъул хӀалтӀухъан |цӀар = ХӀоцоса Нажмудин |сурат = Nadschmuddin Gotzinski.jpg |хъулухъ = [[Дагъистаналъул ва Чачанистаналъул имам]] |тартиб = 6 |байрахъ = Caucasian Imamate.svg{{!}}border |хъулухъ байбихьи = август [[1917]] |хъулухъ лъугІи = [[1920]] |хІукмуялъул заман = |цеве вукІарав = [[ Зандакъаса ГІалибег-ХІажи]] |хадув вачІарав = [[Узун-ХІажи]] |гьавураб къо-моцІ = 1859 |гьавураб бакІ = [[ХІоцо]], [[Авар округ]], [[Дагъистаналъул вилаят]] |хвараб къо-моцІ = 28.09.1925 |хвараб бакІ = [[Ростов-на-Дону]], [[РСФСР]], [[СССР]] |вукъун вуго = Ростов шагьар. |эмен = Доногъол МухIаммад |эбел = |лъади = |лъимал = ПатIимат,Сагӏидат,ХIамидат |звание = Дагъистаналъул ва Чачанлъиялъул имам. |принадлежность = [[Хьундасеб Кавказалъул имамат]] |гІелмияб звание = имам |аслияб хъулухъ = Рагъул цевехъан |дин = [[ислам]], [[суннизм|суннияб мазгьаб]] |викисклад = }} '''ХӀоцоса Нажмудин''' ялъуни '''Имам Нажмудин''' ([[гӀурус мацӀ]]алда ''Нажмуд[д]ин Гоцинский'' ; 1859 - 1925), [[сиясатчи]], [[гӀалимчи]] ва [[инсан]]. <ref>{{Cite web |title=АхӀмад МуртазагӀалиев, ХӀоцоса Нажмудин: Политик, ГӀалим ва Инсан |url=http://maarulal.ru/history/163-xiocosa-nazhmudin-politik-gialim-va-insan.html |access-date=2010-12-13 |archive-date=2013-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130815230127/http://maarulal.ru/history/163-xiocosa-nazhmudin-politik-gialim-va-insan.html |url-status=dead }}</ref> [[Дагъистан]]алъул тарихалда ХӀоцоса Нажмудинил хӀакъалъулӀ гӀадин жинда тӀасан гӀемерал гьерсал рицарав, чорокал бугьтанал лъурав чи тӀокӀав батӀияв ватизе рес гьечӀо. Дагъистаналъулги Чачаналъулги [[имам]] ХӀоцоса Нажмудин кидаго рикӀкӀунаан ва жеги рикӀкӀуневги вуго жиндирго ватӀаналда хӀукуматалъулги халкъалъулги кӀудияв тушманлъун. [[Совет]] тарих гӀелмуялда ХӀоцосев рикӀкӀунаан гьересияв имамлъун, хъачагъазул цевехъанлъун, хӀарамаб бечелъиялъул бетӀергьанлъун ва гь.ц. Совет хӀукуматалъе гӀоло гьабураб къеркьеялъул хӏакъалъулӀ тӀасан хъварал гӀелмиял хӀалтӀабаздаги цӀализе хъварал асараздаги ХӀоцоса Нажмудинил хӀакъалъулӀ хъвалаан кӀудияб рокьукълъигун, гӀадада гӀемераб халкъ гъуризабурав хӀарамзадал хӀакъалъулӀ гӀадин. Дагъистаниязул чанго наслуялъул пикруялъулӀ куцана Нажмудинасдехун рокьукълъи. Гьелдаса хадуб цӀакъ захӀмат букӀана ва гьанжеги буго гӀадамазда къабул гьабизабизе гьесул хӀакъалъулӀ абураб ритӀухъаб рагӀиги гьезул пикруялъулӀ лӀугьараб гьесул чӀегӀераб сураталъухъ гьел батӀайиса ралагьизаризеги. Жакъа Дагъистаналда цӀакъ гӀемераб адабият, асарал, гӀелмиял хӀалтӀаби руго хъван Совет хӀукуматалъе гӀоло къеркьарал инкъилабчагӀазул хӀакъалъулӀ. Гьезул хӀакъалъулӀ рахъун руго кинопилмал, гьарун руго телевидениялда рахъарал параграмаби, гьезул цӀарал кьун руго шагьаразул къватӀазе, росабазе ва гь. ц. 1917 соналъул 5 ноябралда чачаназул гьариялда рекъон, ХӀоцоса Нажмудин вачӀуна [[Гудермес]]алде, [[Чачанистан]]алда цӀакъго тӀибитӀун букӀараб хъачагълъиялдеги зинаялдеги данде вагӀза гьабизе. Гьеб вагӀзаялда гьес абулеб букӀана: :<span style="color:grey;">«Жиндир мадугьаласул, гӀагарасул мал-мулкалде квер бегьарал бусурбаби рикӀкӀине ккола капурчагӀилъун. Гьел, жамагӀаталъул хъурумусахъалгун къеркьей ккола щивав муъминчиясул мукъадасаб налъилъун. ШаригӀаталъ бихьизабун буго бищун кьварараб тамихӀ гьединал чагӀаздехун, дица гьеб тамихӀ гьабизе буго кьварун, щибго рахӀму гьечӀого. Биччанте лъазе киназдаго, гӀурусасул ялъуни хъазахъасул магӀишаталде квешаб къасд лъурав щинав чӀвазе вуго, бусурабабазул жо бикъарав чиясул къотӀизе буго квер, чӀварал талавурчагӀи ва гъачагъал бусурбан къагӀидаялда рукъизе гьечӀо, гьел, балкан киниги, хабалазда аскӀор ракьулӀ рукъун тезе руго. Дица цойги нухалъ такрар гьабулеб буго, гӀурусаздехун, нилӀер гьудулзаби – хъазахъаздехун зина гьабуразе дица цӀоб тун тамихӏ гьабизе буго, щай гурелъул гьаб захӀматаб заманаялда нилӀеца цӀунизе ккола мадугьалзабигун лъикӀаб гьоркьоблъи. Мадугьалзабигун бугеб нилӀер ракълилаб гӀумру хвезабизе ва нилӀер ракьалда гӀадлу-низам гьечӀолъи чӀезабизе бокьарал чагӀи ккола исламалъул тушбабилъун…».</span> Октабиралъул инкъилабги [[Россия]]лда коммунистазул хӀакимият чӀезабиги ХӀоцоса Нажмудиница къабул гьабичӀо, хӀатта гьелдехун гьесул букӀана тушманлъиялъулаб бербалагьи. 1919 соналъул марталда гӀуцӀана МугӀрузулаб Жумгьурияталъул цӀияб хӀукумат Пишемахо Коцевгун бетӀерлъуда. Гьениве гъорлӀе, шаргӀалъул ишазул нухмалъулев хӀисабалда вачана ХӀоцоса Нажмудинги. 1919 соналъул апрелалда МугӀрузулаб Жумгьурияталъул мажлисалъул хӀукмуялда рекъон ХӀоцоса Нажмудин шаргӀалъул ишазул идараялъул бетӀер хӀисабалда вачун вукӀана хӀукуматалъул вакилзабазул гъорлӀе Деникинил аскаргун гарачӀвари гьабизе. МугӀрузулаб Жумгьурият биххун ва хӀукуматалъул бетӀерлъуде генерал МикагӀил Халилов вачӀун хадув Нажмудин данде чӏеялъул рахъалде уна. Гьес къабул гьабичӀо Халиловасул хӀукуматги гьелда хадуб бачӀараб коммунистазул низамги. 1920-1921 соназда имам Нажмудин вукӀана Совет хӀукуматалде данде Дагъистаналъул халкъаз гьабулеб рагъулаб хӀаракаталъул гӀуцӀарухъанги нухмалъуливги. Гьеб хӀаракат БагӀар Аскаралъ къинабун хадуб ва Дагъистаналда Совет хӀукумат тӀубан щулалъаго, 1921 соналъул маялда ХӀоцоса Нажмудин лъазавун вукӀана Дагъистан халкъалъул тушманлъун ва гьев вахчарилев вукӀана Дагъистаналъулги Чачанистаналъулги ракьалда. 1925 соналда имам Нажмудин ккуна ва Хьундасеб Кавказалъул караялъул ОГПУ-ялъул хӀукмуялда рекъон гьесие чӀвазе къотӀула. Дагъистаналъул тарихияб адабияталда ахираб заманалде щвезегӀан букӀинчӀо ХӀоцоса Нажмудинил гӀумруялъеги хӀаракаталъеги битӀараб ва хӀакъикъияб къимат кьураб асар. ГӀицӀго 2005 соналда бахъана басмаялда Нажмудинил хӀакъалъулӀ лъикӀаб, рагӀа-ракьанде щун, гьесул бечедаб гӀумруги, гӀелмуги, хӀаракатги баян гьабураб тӀехь – «ХӀоцоса Нажмудин: ХХ гӀасруялъул тӀоцебесеб ункъил бутӀаялда Дагъистаналда жамгӀиябгун сиясияб къеркьей». Гьеб къиматаб хӀалтӀи хъварав чи ккола тарихиял гӀелмабазул доктор ХӀажи-Мурад Доногъо. Живго имам Нажмудин чӀвана [[Ростов]] шагьаралда 1925 соналъул 15 октябралда. КигӀан коммунистазул заманалда Нажмудин халкъалда кӀочон тезавизе хӀаракат бахъаниги, гьев кӀудияв мужагьид, гьунар тӀокӀкӀав гӀалимчи, чилъи кӀудияв инсан, гӀагараб халкъалда кӀочон течӀо ва тезе гьечӀо. Щибниги щаклъи гьечӀо, гьесул цӀаралъги, гӀумруялъги, хӀаракаталъги гӀагараб заманалда жаниб жиндирго мустахӀикъаб бакӀ кквелеблъи Дагъистаналъулги Кавказалъулги тарихалда. == Примечания == <references/> == Цойги сайтал == *[http://maarulal.ru/history/104-nazhmuddin-gocinskij-i-obshhestvenno.html Нажмуддин Гоцинский и общественно-политическая борьба в Дагестане в первой четверти ХХ века] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100203114610/http://maarulal.ru/history/104-nazhmuddin-gocinskij-i-obshhestvenno.html |date=2010-02-03 }} <span style="color:grey;">(гӀурус мацӀалда)</span> *[http://nohchalla.com/index.php?option=com_content&task=view&id=18&Itemid=52 НАЖМУДДИН ГОЦИНСКИЙ] <span style="color:grey;">(гӀурус мацӀалда)</span> [[Категория:Дагъистан]] [[Категория:Чачанлъи]] [[Категория:Тарих]] [[Категория:МагӀарулал]] {{Дагъистаналъул ва Чачанистаналъул имамзаби}} f83twxzswukt08pogm60usq6v8570ti 0 3690 101075 99536 2026-09-07T12:26:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101075 wikitext text/x-wiki {{Пачалихъалъул хӀалтӀухъан |цӀар = МухӀу ГӀалиев |аслияб цӀар = {{lang-ru|Муху Алиев}} |сурат = МухӀу ГӀалиев.jpg |гӀеблъи = 280px |сураталда гъоркь хъвай-хъвагӀай = |хъулухъ = [[Дагъистаналъул президент]] |тартиб = 1 |байрахъ2 = Coat of Arms of Dagestan.svg |байрахъ = Standard of the President of the Republic of Dagestan.svg{{!}}border |хъулухъ байбихьи = 20 февраль [[2006|2006 сон]] |хъулухъ лӀугӀи = 20 февраль [[2010|2010 сон]] |цеве вукӀарав = МухӀамадгӀали МухӀаммадов |хадув вачӀарав = [[МухӀамадов, МухӀамадгӀалил МухӀамадсалам|МухӀамадсалам МухӀамадов]] |президент = [[Владимир Путин]] |гьавураб къо-моцӀ = 6.08.1940 |гьавураб бакӀ = [[ТӀануси]] росу, [[Хунзахъ район|Хунзахъ мухъ]], {{БакІГьавураб|Дагъистаналъул АССР|Дагъистаналда}}, [[РСФСР]], [[СССР]] |эмен = Гьимат ГIалиев |эбел = |рос = |лъади = Зайнаб ГIалиева |лъимал = ХIажимурад ГIалиев |партия = [[Цолъараб Россия]] |лъай = [[Дагъистаналъул пачалихъияб университет]] |гІелмияб даража = Философия гІелмабазул доктор |аслияб хъулухъ = [[Сиясатчи]] |миллат = [[МагIарулал|МагІарулав]] |дин = [[Ислам]] |шапакъатал = |сайт = |викисклад = }} '''ГӀалиев, Гьимбатил МухӀу́''' ({{lang-ru|Муху Алиев}}; [[6 август]]алъ [[1940 сон]]алъул, [[ТӀануси]] росулӀ, [[Хунзахъ мухъ]]алъул, [[Дагъистаналъул АССР]]) — [[Россия|россиялъул]] пачалихъияв цевехъан, [[1995]]—[[2006]] соназда — [[Дагъистан]] Жумгьурияталъул Халкъияб собраниялъул председатель, Дагъистан Жумгьурияталъул президент (2006—2010). Миллат — [[магӀарулал|магӀарулав]]. == Биография == [[Файл:Муху Алиев и Магомедали Магомедов в с. Гимры 1997 год.png|thumb|300px|Дагъистаналъул тӀоцевесев президент МухӀу ГӀалиев ва Дагъистаналъул Пачалихъияб советалъул 1-сев председатель МухӀамадгӀали МухӀамадов, Генуб росулӀ 1997 сон]] * [[1962]] — лӀугӀизабуна [[Дагъистаналъул пачалихъияб университет]]алъул филологияб факультеталъул дагъистаналъул филологиялъул бутӀа (ДГУ), хӀалтӀана завучлъун, школалъул директорлъун * [[1964]]—[[1966]] — ДПУ [[Комсомол|комсомол]] комитеталъул секретарь, хадуб философиялъул кафедраялъул аспирант * [[1972]] — МахӀачхъалаялъул Советияб мухъалъул [[КПСС]]алъул тӀоцевесев секретарь * [[1990]]—[[1991]] — Дагъистаналъул КПССалъул обкомалъул тӀоцевесев секретарь * [[КПССалъул XXVIII съезд]]алда 1990 соналъул июлалда вищана [[КПССаялъул Централияб Комитет|ЦК КПСС]]алъул гӀахьалчилъун. * [[1991]]—[[1995]] — председателасул наиб, хадуб Дагъистаналъул тӀадегӀанаб Советалъул председатель * [[1995]]—[[2006]] — Дагъистан Жумгьурияталъул Халкъияб собраниялъул председатель. * [[2006]]—[[2010]] — Дагъистан Жумгьурияталъул президент. Философиял гӀелмабазул доктор. == Шапакъатал == == ХӀужаби == {{хІужаби}} == МугъчӀваял == {{Навигация}} * [http://www.president.e-dag.ru/ Официальный сайт Президента Республики Дагестан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151103023120/http://president.e-dag.ru/ |date=2015-11-03 }} * [http://www.rg.ru/2006/04/18/aliev.html «Муху Алиев: У нас должна быть оппозиция» — Светлана Емельянова, Российская газета, 18.04.2006] * [http://2006.novayagazeta.ru/nomer/2006/60n/n60n-s00.shtml «Один день президента» — Юлия Латынина, Новая газета, 10.08.2006] * [http://www.echo.msk.ru/programs/razvorot/48490/ Интервью с Муху Алиевым, «Эхо Москвы», «Разворот» 27.12.2006] * [http://www.council.gov.ru/staff/members/power38531.html Справка на сайте Совета Федерации] {{недоступная ссылка|число=19|месяц=05|год=2013}} {{start box}} {{succession box|before=[[МухІамадгІали МухІамадов]]|title=[[Дагъистаналъул президент|Дагъистан Жумгьурияталъул президент]]|after=[[МухІамадов, МухІамадгІалил МухІамадсалам|МухIамадсалам МухIамадов]]|years=C [[20 февраль]] [[2006]]}} {{end box}} {{start box}} {{succession box|before=[[МухІамадгІали МухІамадов]]|title=[[Дагъистаналъул президент|Дагъистан Жумгьурияталъул ТІадегІанаб советалъул председатель<br /> Дагъистан Жумгьурияталъул Халкъияб собраниялъул председатель]]|after=[[МухІамадов, МухІамадгІалил МухІамадсалам|МухIамадсалам МухIамадов]]|years=[[июль]] [[1994]] — [[20 февраль]] [[2006]]}} {{end box}} {{Дагъистаналъул бутІрул}} {{Дагъистан Жумгьурияталъул Халкъияб собраниялъул нухмалъулел}} {{Федерациялъул Советалда Дагъистаналъул вакилзаби}} {{тIинчI}} [[Категория:Дагъистан]] nvwjhwikyclmw1xtvxth3uznbzaraqv 0 3691 101326 100408 2026-09-07T13:12:23Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101326 wikitext text/x-wiki [[Файл:View on Sotsji from black sea.jpg|thumb|250px|<span style="color:green;">Сочи</span>]] '''Сочи''' Зулмуяб рагъул хӀасилалда [[Россия]]лъул империялъ кавказиязухъа бахъараб ракь ккола Сочи. Гьениб олимпиада гьабиялда жал дандечӀарал ругилан лъазабуна, Кавказалъул рагъ лӀугӀидал, гьаниса къватӀире гъурал бакӀалъул гӀадамазул ирсилаз ([[Турция]]лда ва цойги бусурбабазул пачалихъазда гӀумру гьабун руго гьел). Гъоркьиса сентябралда къватӀибе бачӀараб «ХӀакъикъаталъул» кӀудияб газеталда, [[авар мацӀ]]алде таржама гьабун, дица бахъун букӀана Борис Соболевасул «Гьужум хираго чӀезе буго…» абураб тӀехьалъул цо бутӀа. Гьебго асаралда Сочиялъул хӀакъалъулӀ гьадин хъвалеб буго авторас: «Гьелдалъун Кавказалъул рагъ лӀугӀичӀо. Шамил асирлъидал, [[Чачанлъи]]ги Дагъистанги мутӀигӀ гьабидал, рагъулал тадбирал Бакъбаккул Кавказалдаса БакътӀерхьул рахъалде рехана. Гьенир гӀумру гьабун ругел къавмазде гӀамм гьабун черкесалилан абулаан гӀурусаз. Гьезул чанго бикь-бикьараб къавм мукӀур гьабизе хӀажалъана гӀицӀго щуго сон. Чачанлъиялдаго гӀадал къагӀидабаздаса пайда босана гьанибги. Амма букӀана цохӀо батӀалъи – мутӀигӀ гьарурал черкесаздаса тӀалаб гьабулеб букӀинчӀо пачаясул тӀалъиялъе мукӀурлъи, гьа бай. Гьезда тӀадаблъун гьабуна цохӀо жо – Россия жибго тун, мугъ берцин гьаби. Сочиялда аскӀоб буго БагӀараб Тала (''Красная Поляна'') абураб бакӀ. Ункъо батӀияб рахъалъан бачӀун, БакътӀерхьул Кавказ кверде босараб гӀурусазул ункъо гучаб къокъа цолъана гьаниб. Гьеб дандчӀвай ккараб къо, [[1864]] соналъул 21 май, лъазабуна Кавказалъул рагъ лӀугӀараб къолъун. Гьайгьай, гьеб дата букӀана гӀицӀго кагътида бугеблъун. ХӀакъикъаталдаги доб рагъул бергьенлъиялъул къо кӀиго буго. ТӀоцебесеб – Шамилги кверде вачӀун, Бакъбаккул Кавказ мутӀигӀ гьабураб къо. КӀиабилеб – бакӀалъулал халкъазул ахирисев чи Турциялдеги хъамун, БакътӀерхьул Кавказ кодобе босараб къо. == Олимпиялъул шагьар == 2007 соналъул 5 июлалда Гватемалаялда Халкъазда гьоркьосеб Олимпиялъул комитеталъ (МОК) 2014 соналъул хасалил Олимпиялъул хӀаял тӀоритӀулеб бакӀлъун тӀаса бищана Сочи. Улкаялъул президентлъун вукӀарав В. Путинги ун вукӀана [[Гватемала]]ялде, Сочиялъул тӀокӀлъаби реццун, бацӀцӀадаб паранг мацӀалда кӀалъана гьев. ГӀадатиял сочиялъулазда цӀехедал, гьезул гӀезегӀаназ абуна гьеб олимпиадаялъул жидее пайдаялдаса зиян цӀикӀкӀараб бугилан. Автовокзалалдаса санаториялде дун щвезавурав таксист (250 гъ.) гуржияв ватана. Гьес бицана: «Сочиялда жанир ралел руго гӀемертӀалаял, чӀахӀи-чӀахӀиял, гӀадамазе гӀумру гьабизе рихьизарурал минаби. Олимпиадаялъул росу балеб буго Сочиялдаса югалдехун бугеб Адлералда. «Пробкаби» сабаблъун, гӀемер заман гӀадада хола. ЦеретӀурал улкабазда гӀадин, чанго тӀала бугел нухалгӀаги гьаричӀони, цӀакъ квешаб хӀал буго шагьаралда. Амма хӀакимзабазе гьелъул ургъел гьечӀо. Сочи бакьулӀ руго Россиялъул президент Д. Медведевасулги премьер-министр В. Путинилги резиденциял. Киналго къватӀалги къан, занкӀан чӀезабула шагьар, гьел рачӀаралщинахъе. Сочиялъулазе кӀудияб квалквал гьабула гьелъ». Югалъулаб Кавказалда Россиялъ гьабулеб бугеб политикаялъул хабар ккедал, таксистас абуна: «Россиялъул рагъулал къуватаз цӀикӀкӀараб зарал ккезабуна гъоркьиса августалда Грузиялъе. Сочиялдаса югалдехун букӀиналъ, гьалдасаги тӀабигӀат берцинаб, гьайбатаб бакӀ буго Сухуми. Инсуцаги вацазги цадахъ лӀугьун, гьениб бараб дир минаялъув гӀумру гьабун вуго абхазав 1992 соналдаса нахъе. Абхазиялде дун виччаларо. [[Гуржия]]влъун гьавун вати дир гӀайибищ кколеб?» - ан. ЗахӀматаб, жуба-гъубараб, хасаб тема кколелъул, гьаб очеркалда рехсараб суалалда гъорлӀегӀан къаларо. Гьевго таксистас бицана, Султан абун цо дагъистаниявги вукӀанила жидеда цадахъ хӀалтӀулев, гьанже нахъе анилан.<ref>{{Cite web |title=Бице, Сочиялъул БагIараб тала |url=http://hakikat.etnosmi.ru/one_stat.php?id=1631 |access-date=2010-12-14 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305133108/http://hakikat.etnosmi.ru/one_stat.php?id=1631 |url-status=хвараб }}</ref> == Примечания == <references/> [[Категория:Россиялъул шагьарал]] ezztstlekp06xm5f99p7xpxwgn97z1c 0 3699 101148 99782 2026-09-07T12:38:53Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101148 wikitext text/x-wiki {{ГІБ+ |статус = шагьар |магІарул мацІалъ цІар = Истанбул |эбелаб мацІалъ цІар = İstanbul |пачалихъ = Туркия |байрахъ = |гербалъул гІеблъи = 128 |байрахъалъул гІеблъи = |сурат = Istanbul collage 5555.jpg |размер = <!--250px--> |lat_deg= 41|lat_min= 0|lat_sec=36 |lon_deg= 28|lon_min= 57|lon_sec=37 |CoordAddon = type:city(10034830)_region:TR |CoordScale = |мухъ = Истанбул |мухъалъул тайпа = Ил |мухъалъул карта = <!-- альтернативная --> |жанисеб бикьи = |бетІерасул тайпа = Мэр |бетІер = Экрем Имамоглу |кьучІ лъураб къо-моцІ = 667 соналъ н.р.ц. |цебе букІараб цІар = 330 с. щвезегІан ''Византий''<br />450 с. щвезегІан ''ЦІияб Рум''<br />1930 с. щвезегІан ''КъустІантІинийя'' |статуслъун рикІкІана = |статус къо-моцІ = |площад = 5343 |гьава-бакъ = гьоркьохъеб |борхалъиялъул тайпа = |майданалъул борхалъи = 100 |расмияб мацІ = Турк мацӀ |халкъалъул къадар = 6 536 862 |хъвай-хъвагІай гьабураб сон = 2011 |гъунки = 2480,9 |агломерация = |миллатал = [[Туркал]] |динал = [[Ислам]], христианство |этнохороним = |сагІтил рачел = +2 |DST = +3 |телефоналъул код = +90 212 (Европаялъул рахъ)<br />+90 216 (Азиялъул рахъ) |почалъул индексал = 34010-34850<br />80000-81800 |автомобилалъул код = 34 |идентификаторалъул тайпа = |цифровой идентификатор = |Commonsалда категория = Istanbul |сайт = http://www.ibb.gov.tr/ |сайталъул мацІ = |addІn = |addІ = }} [[Файл:Siluet.jpg|thumb|250px|<span style="color:grey;">Истанбул</span>]] [[Файл:Pałac Ciragan Istambuł RB1.jpg|thumb|250px|<span style="color:grey;">Истанбул</span>]] [[Файл:DSC03832 Istanbul - Aya Sophia - Foto G. Dall'Orto 24-5-2006.jpg|thumb|250px|<span style="color:grey;">Истанбул</span>]] '''Истанбул''' - [[Турция|Туркия]]лъул шагьар. == [[ХӀамзатил Расул]] ва Истанбул == Туркиялъул темаялда шагӀирас хъвараб тӀоцебесеб асарлъун ккола «Къо-мех лъикӀ, Истанбул» (1959) абураб элегия. Гьениб гьес загьир гьабуна Истанбулгун, гьеб некӀсияб, тамашаяб, кидалиго Бакъбаккул кӀудиял пачалихъазул цоялъул тахшагьарлъун букӀараб шагьаргун ккараб дандчӀваялъ, гьесулӀ, тӀоцеве Туркиялде щварав батӀияб пачалихъалдаса инсанасулӀ бижизабураб жуба-гъубараб асар. <span style="color:grey;"> :Бакъ тӀерхьунеб, буго, къо унеб буго, :Босфоралъул лъеда цӀияб кьер буго. :Бакъараб Туркия бакъаникакде :ГӀорцӀарал минараз ахӀулеб буго. ::Щайзе чияр улка!.. амма ургъалилъ ::Унеб буго гама, дида бихьула. ::Гьезул байрахъалъул бахъараб гӀадаб ::Буго хъвархьараб моцӀ зодихъ лъедолеб. :Къо-мех лъикӀ, Истамбул, Султанил гьундул, :[[Сулаймание (мажгит)|Сулейманил мажгит]], мискинаб улка. :ГӀарцул ригьзабазда аскӀор гӀодор чӀун, :Унел-рачӀунезул гьардолел кверал. ::Къо-мех лъикӀ, къватӀазда кофеги гьекъон, ::Кагътал тӀами гьарун мех тӀамулеб гӀел; ::Лъаларо кагътазул лъий талихӀ бугеб – ::Ва амма Турция къваридго буго. :Къо-мех лъикӀ, гьал гӀицӀал, чамгӀалал хӀатӀал, :Нуж, чияр чакмаби рацӀцӀунел лъимал. :Нуж гӀадал гьабсагӀат Гъуниб магӀарда :ГъутӀбукь кечӀ ахӀулел ратизе руго. ::Къо-мех лъикӀ, ракьалда чӀварал накаби, ::Зобазде рорхарал ракъварал кверал; ::Аза-азар соназ какалги ранин, – ::Кинан нуж Аллагьас гьединан тарал? :Дун нахъе вуссуна Дагъистаналде – :Дида лъалагури тӀадмагӀаруллъи, – :ГӀазул тӀохал ругел дир рорхалъаби, :Лъарал гъулгъудулел дир гъварилъаби. ::Дол нижер мугӀрузда хьухьал рештӀингун, ::Дур угьараб хӀухьел бихьана дида. ::Дол нижер кьураби рецӀцӀулеб мехалъ, ::РецӀцӀулел дур берал щвела ракӀалде. :Турциялъул лъим чӀван бакӀаб ургъалилъ :Унеб буго гама Грециялде… :Дица пашманаб кечӀ ахӀулеб буго, :Гьеб «ватӀан, ватӀанин» угьдулеб буго.</span> Цинги гьеб шигӀруялдаса хадур рукӀана гьединго жиделъ турказул мотивал загьирлъарал: «Истанбулалда султӀанил хӀарималде щвараб мехалъ хъварал рагӀаби» абураб микьмухъги, кӀиго шигӀруялдаса гӀуцӀараб «Туркиялда ругел дагъистаниязе цӀаларал кучӀдул» абураб гьитӀинабго циклги, «Дир Дагъистанги», «Камил ватӀалъи» абураб марсиятги. <ref>{{Cite web |title=ХIамзатил Расул ва Турция: Адабиял Бухьенал, АхIмад МуртазагIалиев |url=http://maarulal.ru/poetry/162-xiamzatil-rasul-va-turciya-adabiyal-buxenal.html |access-date=2010-12-14 |archive-date=2011-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722033816/http://maarulal.ru/poetry/162-xiamzatil-rasul-va-turciya-adabiyal-buxenal.html |url-status=dead }}</ref> == Суратал == <gallery perrow="3"> Файл:Hagia Irene2.jpg| Файл:Dolmabahçe Palace 2007.jpg| Файл:Aya sofya.jpg| Файл:Lev Ist Tur 2.jpg| Файл:Galata tower istanbul.jpg| Файл:KariyeCamii-Aussenansicht.jpg| Файл:Istamboul - Palais Dolmabahce.jpg| Файл:İstanbul 5503.jpg| Файл:İstanbul 4904.jpg| Файл:Itu ydy.jpg| Файл:Resim 101.jpg| Файл:Hippodrome Constantinople 2007 003.jpg| </gallery> == Примечания == <references/> [[Категория:Турциялъул шагьарал|Туркиялъул шагьарал]] pesflqf7ajqy3l9reeadg2q7xmup6h8 0 3709 101351 100515 2026-09-07T13:16:33Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101351 wikitext text/x-wiki '''Туркиялъул аварал''' ({{lang-tr|''Türkiye Avarları''}}) — 150-200 соналъ цере [[Турция|Туркия]]лде гочарал [[магӀарулал|аварал]] руго жидерго мацӀги цӀунун, нилъеда цӀунизе кӀолеб гьечӀеб маданияталъул цӀех-рехги гьабун. Узухъда, Туркиялъул аварал ккола батӀияб пачалихъалъул чагӀи. Гьезул гӀемерисезда жидер тарихияб ватӀан – [[Дагъистан]] – бихьичӀо. Гьезда ватӀаналъул хӀакъалъулӀ лъала умумузул биценаздасан, гьезул рекӀел угьиялдалъун, берзул магӀуялдалъун. Дагъистан тун батӀияб бакӀ гьез ватӀанлъун рикӀкӀинчӀо. КъватӀисеб улкаялда гӀумру гьабун рукӀаниги магӀарулаллъун дол гьарула мацӀ цӀунун букӀиналъ, жидерго тӀабигӀаталъ, чорхолъ бугеб авар рухӀалъ. <ref>{{Cite web |title=ГIасрабаз ватIаналде гIищкъугун |url=http://hakikat.etnosmi.ru/one_stat.php?id=9377 |access-date=2010-12-14 |archive-date=2014-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222204950/http://hakikat.etnosmi.ru/one_stat.php?id=9377 |url-status=хвараб }}</ref> ХӀакъикъаталдаги гьеб кканилан абизе бегьула Туркиялде гьабураб сапаралда, - ян бицана кочӀохъанас. – Гьениб чанго батӀияб миллаталъул (аварал, [[даргиял|даргиял,]] [[лъарагӀал]] ва гь.ц.) дагъистанияз бицунеб букӀана цохӀо магӀарул мацӀ. БитӀахъе бицани, авар мацӀалда кечӀ ахӀулеб мехалъ гьезул бадиб магӀу хулулеб букӀана. Туркиялда ругел нилӀер дагъистаниязе нижер церерахъиназ кӀудияб асар гьабуна. <ref>{{Cite web |title=АхIулеб буго Бигачевас… |url=http://hakikat.etnosmi.ru/one_stat.php?id=7424 |access-date=2010-12-15 |archive-date=2014-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222204850/http://hakikat.etnosmi.ru/one_stat.php?id=7424 |url-status=хвараб }}</ref> == ХӀужаби == <references/> == ХӀалтӀизабураб адабият == *А. МуртазагӀалиев «Турциялъул дагъистан диаспораялъул адабият» (2006) {{тIинчI}} [[Категория:МагӀарулал]] [[Категория:Турциялъул миллатал|Туркиялъул миллатал]] 19s6mrcwwk5fo7c7uggj67l4ntmbjt1 0 3721 101096 99606 2026-09-07T12:30:13Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101096 wikitext text/x-wiki '''ГӀусман-хӀажи МухӀамадов''', [[МагӀарул мацӀ]]алъул ва адабияталъул [[мугӀалим]], [[фольклорист]]. ГӀусман-хӀажи МухӀамадовасул гӀумруялъул, хӀаракатчилъиялъул, гӀамал-хасияталъул цо бутӀа рагьулеб буго нилъее гӀалимчиясул тӀадехун рехсарал ракӀалдещвеяз. ГӀусман-хӀажиясул захӀматаб, хӀикматаб къисматалъул унго-унгояб, рагӀа-ракьанде щвараб сипат бахъараб очерк ялъуни макъалабазул цоги жанр газет-журналазда дида бихьичӀо. ХӀакимзабазе, «цӀиял магӀарулазе» ва цоги гьезда релълъарал «чванта бицатазеги тах борхатазеги» икрам гьабурал, гьезул букаранщинаб бакӀ хъасарал, авторасе хинкӀги чуриги щварал хъвай-хъвагӀаял гӀемер рачӀуна редакциялде ритӀун, гьезул чангиял къватӀиреги уна. ГӀадатиял гӀадамазул, «хъабчилъ ругел бахӀарзазул» гӀумруги рохел-къварилъиги рагьарал кагътал къанагӀалъун руго. ГӀусман-хӀажи МухӀамадовас магӀарул адабияталъе гьабураб кӀудияб, ракӀбацӀцӀадаб хъулухъ миллатцоязда бихьизабизе кӀун батани, гьаб гьумералъул мурад тӀубараблъун рикӀкӀуна дица. Жиндир хӀакъалъулӀ тӀехь хъвазе мустахӀикъав чи вукӀана мунагьал чурад. МагӀарул росабалъе ине бокьуларого рукӀуна гьанже авар газеталъул хӀалтӀухъаби. ГӀусман-хӀажияс абуни магӀаруллъи бега-гилана. КигӀан гӀемерал пайдаял дандчӀваялдай гьес росабалъ тӀоритӀарал! Къалмиде росичӀого кигӀан интересал лӀугьа-бахъиналдай хутӀарал! Гьанжеялдаса 9-10 соналъ цебего дица ГӀусман-хӀажиясда абун букӀана дур гӀумрудул хӀакъалъулӀ хъвазе бокьун бугин, разилъиларищан. Рецц-бакъ къабуллъуларев гьес дие инкар гьабуна. Гьелъги бицуна чиясул хасияталъул, рухӀияб борхалъиялъул. Чанги гӀелмабазул кандидатасул хъвай-хъвагӀаяздаса багьа цӀикӀкӀараб хӀалтӀи гьабуна ГӀусман-хӀажияс. Дида лъикӀаблъун бихьула хадубккун Гумбет районалда гьесул юбилей гьаби. Гьелде данде ккезабун, ГӀусман-хӀажиясул цӀарги тӀад хъван, ГӀали-хӀажиясулги МахӀмудилги хӀакъалъулӀ гьес ракӀарарал баяназул тӀехьги къватӀибе биччазе<ref>{{Cite web |title=Берал къанщунилан, къадру холаро, ХIамзат ГIизудинов |url=http://hakikat.etnosmi.ru/one_stat.php?id=240 |access-date=2010-12-14 |archive-date=2016-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306203213/http://hakikat.etnosmi.ru/one_stat.php?id=240 |url-status=хвараб }}</ref>. == Примечания == <references/> [[Категория:МагӀарул адабият]] 001w0xrrwpb9rrc9mkuuhule221uw70 0 3722 101072 99530 2026-09-07T12:26:13Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101072 wikitext text/x-wiki {{Исламалъул гӀалимчи |ЦӀар = ГӀаймакиса Абубакар хӀажияв |Эбелаб мацӀалъ цӀар = |сурат = |гӀеблъи = |сураталда цӀар = |Гьавураб мехалъ букӀараб цӀар = |Машгьурав вуго = |Гьабулеб хӀалтӀи = гӀалимчи |Хъулухъал = |Гьави = 1711 [[ГӀаймаки]] {{ПачБайрахъ|Дагъистан}} |Хвей = 1791 [[ГьаракӀуни]] {{ПачБайрахъ|Дагъистан}} |Пачалихъ = |Миллат = [[МагIарулал|магIарулав]] |ВатІанчилъи = |Эмен = МугIавия |Эбел = Сарат |Лъимал = |Мадраса, мазгьаб = суннитав |Лъай = |МугІалимзаби = |МутагІилзаби = |Викисклад = }} '''ГӀаймакиса МугӀавиял Абубакар''' ([[1711 сон|1711]], [[ГӀаймаки]] — [[1797]], [[ГьаракӀуни]], [[Авария]]) — машгьурав авар гӀалимчи, шагӀир, жинца [[Авар мацӀ|авар]] ва [[ГӀараб мацӀ|гӀараб мацӀалда]] асарал хъварав ва ирсалъе шаргӀалъул нухалде халкъ ахӀулеб вагӀза-насихӀаталъул 13 поэма тарав. Ккола [[Авар адабият|авар хъвавулаб литератураялъе]] кьучӀ лъуразул цояв.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.fatiha.ru/regiony/daghestan/avary/avar/abubakaraimaki.htm |access-date=2010-12-14 |archive-date=2011-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110314193500/http://www.fatiha.ru/regiony/daghestan/avary/avar/abubakaraimaki.htm |url-status=хвараб }}</ref> == Гьави ва хъизан == Абубакар-хӀажияв гьавуна 1711 соналда цебесеб Авариялъул [[ГӀаймаки|ГӀаймаки]] росулӀ, гьанжесеб Хьаргаби мухъалда, МугӀавиял хъизаналда. Гьесул вукӀана кӀиго вац — ГӀабдуллагьги МухӀамадаминги. Гьезие щун букӀана доб заманалда рекъараб лъикӀаб бусурманаб лъайги, ва гӀемераб заманалъ гьел хӀалтӀана мударисаллъун. «МажмагӀал-авбаш» абураб Абубакар-хӀажиясул тӀохьода хъван буго гьадин: {{цитата байбихьи}}«Абубакар-хӀажиясул кӀудияв вац ГӀабдуллагь вукӀана гӀелмудул ралъдалъе вукъулев, лъаялъул гьунар битӀун бичӀчӀулев ва гӀелмудул пихъ бакӀарулев чи. ГьитӀинав вац МухӀамадамин – гӀалимчи, мухӀканал гӀелмаби (математика, механика ва ц.) лъалев чи».{{цитата лъугІи}} Абубакар-хӀажиясул умумул ккола БуцӀра росулӀа. Гьесул эмен МугӀавия гочуна [[БуцӀра]]са ГӀаймакиве. Гьев вукӀана лъикӀаб гӀелму бугев чи, ва ГӀаймакиб росулӀ гьес малълъулаан гӀараб адабият. Абубакар-хӀажиясул эбелалда цӀар букӀана Сарат. Росасе мукӀурай, гьесда хадуй йилълъарай, гьелъ хӀаракат гьабулеб букӀана жиндирго лъималазе исламалъул кьучӀалда тарбия кьезе. акӀалъул гӀараб-бусурман маданияб ирс бакӀарарал ва гьелъул цӀех-рех гьабуразул цояв Гиничукьа ХӀайдарбегил Мансурица хъвавухъего, «Абубакар-хӀажиясул тухумалъ жиндирго байбихьи босула машгьураб Къурайш тухумалдаса, битӀахъего Маккаялдаса, хадур гьесул умумуз гьижра гьабуна Сириялде, ХӀалаб шагьаралде ва гьелдаса хадуб Дагъистаналде. Дагъистаналда Абубакар-хӀажиясул тухумалъул кӀудияв цин рещтӀана БуцӀра росулӀ, гьениса – ГӀаймакив. ГъалбацӀил вас, Сулейманил вас, ГӀабдул-дибирил вас, БуцӀраса МугӀавиял вас Абубакар-хӀажи – гьеб насаб, НурмухӀамадил МухӀамадил баяназда рекъон, кьун буго Абубакар-хӀажияс «ШархӀ ХӀазамийа» абураб жиндирго тӀохьол мужалаталда. == ГӀелму-лъаялъул нух == Жиндирго росулӀ Абубакар-хӀажияс нахъа тана бусурман лъаялъул гӀадатал даражаби, гьитӀинаб мехалдаго гьесулӀ загьирлъана лъай босиялде нахъ гӀунтӀиги гъираги. Жиндирго инсул нухмалъиялда гъоркь Абубакар-хӀажиясе щвана байбихьул лъай – гьес цӀалана Къуръан, лъазабуна гӀараб грамматика ва гӀараб гӀелмудул цогидал рахъалги. Цудунго Абубакар-хӀажиясул инсуе загьирлъана васасул гьунарги жо лъазе бугеб хӀасратаб гъираги. Гьединлъидал гьес гьев витӀула ГьаракӀуниве, къади ва машгьурав мударис КӀаратӀаса КӀудияв Дибирихъе лъай камил гьабизе мурадгун. ГӀараб гӀелмудул батӀи-батӀиял рахъаздаса цо-цо асарал лъазарун хадуб, ХӀайдарбегил Мансурица хъвавухъе, «Абубакар-хӀажияс ячуна ГьаракӀуниса ГьитӀинасул яс ГӀайшат ва тӀадвуссуна жиндирго ГӀаймаки росулъе». 1731 соналда Абубакар-хӀажиясе гьавула вас, гьесда цӀарги лъола МухӀамадилан (ГьаракӀуниса СагӀидил эмен). МухӀамадие тарбияги лъайги щвана жиндирго инсудаса. ГьитӀинго бихьизабуна гьес гъираги бажариги гӀараб адабият лъазабизе, лӀугӀизабуна цӀалун машгьурав гӀалимчи ГӀабдурахӀман Жамил «Жами» абураб грамматикияб тӀехь ва вахъана гӀалимчилъун. Амма МухӀамад хвана цӀакъго цудунго, 1764 соналда жиндирго вас СагӀид гьавун цодагьаб мехалдасан. НурмухӀамадил МухӀамадица бихьизабухъе, Абубакар-хӀажиясул хутӀула гьитӀинав вас ГӀабдурахӀманги, гӀараб гӀелмуялде гъира букӀарав ва цо яс Аминатги, жий цо пуланав гӀаймакисасе росасе арай. XVIII гӀасруялъул бащалъиялде ГӀаймаки росу лӀугьуна МагӀарухъго машгьаруб росулъун, жинда жанив гьев кӀудияв гӀалимчияс гӀумруги гӀелмуги гьабулеб букӀараб баракатаб бакӀлъун. ХӀайдарбегил Мансурица хъвавухъего, гьесул заманалъул гӀадамаз Абубакар-хӀажияв рикӀкӀунев вукӀун вуго «ракӀ лъикӀав, сабру бугев, мухӀканав ва тӀабигӀат рекъарав чилъун. ГьесулӀ букӀана вагӀза-насихӀат гьунаралъул кӀудияб пагьму ва цо-цо мехалъ жиндихъ гӀинтӀамурал чагӀи гӀодизе гьарулаан гьес. Буго бицен, гьев вукӀанин сундуего устарлъун, хӀатта лъикӀав къадахъанлъунги яргъил устарлъунги»-ян. == ВатӀан тун къватӀибе сапар гьаби == Кодоре щварал баяназда рекъон, Абубакар-хӀажияс чанго нухалъ сапар бухьун буго Бакъбаккул улкабазде хӀаж борхиялъул ва лъай камил гьабиялъул мурадалда. Гьел сапаразда вукӀаго, гьев щола доб заманалда [[ГӀусманиязул империя|ГӀусмани империялъул]] вилаяталлъун рукӀарал [[ГӀиракъ]]алдеги, [[Сирия|Шамалдеги]]и ва цоги батӀи-батӀиял бакӀаздеги. Гьенив гьев дандчӀвала бакӀалъул гӀалимзабигун, лъай-хъвай гьабула гьел бакӀазул маданиятгун, гӀелмиял марказалгун, гьенир рукӀарал библиотекабигун. ГӀаймакиса Абубакар-хӀажиясул цӀарги, гӀелмуги, гьунарги машгьураб букӀана [[Дагъистан]]алъул гӀурхъаби рахунги. Баянаб буго цо гьадинаб интересаб хӀужа Абубакар-хӀажиясул гӀумруялдаса М.-С. Саидовас бицараб: Цо нухалъ иргадулаб хӀажалдаса [[Гуржи]]ялъул ракьалдасан ватӀаналде тӀадвуссунев Абубакар-хӀажияв, [[ГьерекӀли-хан]]ас жиндихъего ахӀун, чанго къоялъ гьесие кӀудияб гьоболлъи гьабун буго. Гьединаб хинаб, хӀурматияб дандчӀваялдаса нечарав ва тамашалъи гьабурав магӀарулас гьикъун буго гьалъул магӀна щибилан. ГьерекӀли-ханас гьесда абун буго магӀарулаз [[ЦӀор]]алде гьарулел чабхъеназул кӀудияб заралги балагьги бугин гуржиязе ва гьикъун буго Абубакар-хӀажиясда, гьесул диналъ къабул гьабулищан гьединаб иш. Гьабуларин абун буго магӀарул гӀалимчияс, гьеб цӀакъ какараб жо бугин исламалда. Гьебмехалъ ГьерекӀлица гьарун буго Абубакар-хӀажиясда магӀарулазда гьоркьоб вагӀза-насихӀат гьабеян чабхъенал тезе, гьездаса инкар гьабизе. Гуржиязул ханасул гьариги къабул гьабун, рокъове тӀадвуссарав Абубакар-хӀажияс чабхъеназде дандечӀун, гьел какун, гьезул бугеб мунагьалъул бицун, хвезегӀан вагӀзаби-насихӀатал гьарулел рукӀун руго МагӀарухъ. == ГьаракӀуниве гочин == Лъалеб жо буго, 1764–1767 соназда Абубакар-хӀажияв жиндирго ГӀаймаки росулӀа гочана мадугьалихъ бугеб [[ГьаракӀуни]] росулъе. Гьеб иш ккана гьесул вас, гьунар бугев гӀалимчи, 25 сон барав МухӀамад хун хадуб гӀемер заманго балелдего. Биценалда рекъон, МухӀамадил вас, вукӀинесев кӀудияв гӀалимчи СагӀидил гьеб мехалда букӀун буго лъагӀелгӀанаб заман. ГӀагараб росуги тун, цогидаб бакӀалде Абубакар-хӀажияв гочиналъе НурмухӀамадил МухӀамадица бачунеб буго гьадинаб гӀилла: {{цитата байбихьи}}«Цо нухалъ росулӀ цо пуланаб берталъ Абубакар-хӀажиясул вас ГӀабдурахӀманил кӀалъай ккола мехтарал бихьиналгун, ва гьеб сверула гъалмагъиралде. Гьаниб абизе ккола гьел бихьинал рукӀанин Абубакар-хӀажиясул гӀагарал чагӀи. Гьелдаса хадуб гӀагарлъиялъулги гьесул хъизамалъулги гьоркьоблъи хола. Гьеб жеги хӀалуцине бокьичӀого, гьезда гьоркьоб дагӀба ккечӀого букӀине гӀоло, Абубакар-хӀажияс хӀукму гьабула хъизамгун цадахъ гӀагараб росу тезе ва жиндирго лъадул ГьаракӀуниве росулъе гочине».{{цитата лъугІи}} ГьерекӀдерица цӀакъ лъикӀ, ракӀ-ракӀалъ къабул гьавула Абубакар-хӀажияв, загьир гьабула гьесдехун жидерго хӀурматги квербакъиги. Гьеб заманалда Абубакар-хӀажиясул букӀана 53 сон, гӀалимчиясе гьеб ккола жеги гӀолохъанлъиялъул гъира-жан тӀаса инчӀеб, завалияб гӀумру. Балагьараб мехалъ, чорхолъ витӀарав, рухӀалда жан бугев чиги вукӀун вуго гьев, гуревани кӀиго росдада гьоркьоб бугеб халатаб нухда лъагӀел барав гӀезегӀан кӀудияв васги ваччун инароан. Къадаралде щвезе жеги гьесие букӀана 26 сон, гьединлъидал гьесухъа бажарана цӀидасан жиндиргоги [[ГьаракӀуниса СагӀид|СагӀидилги]] гӀумру гӀуцӀизе, рес бугеб магӀишат гьабизе, мадрасаги рагьун, цӀар рагӀараб гӀелмияб центр лъун гьеб лӀугьинабизе. Гьесие кумекалъе къо бахъанагӀан гӀун вачӀунев вукӀана кӀудияв инсул бакӀ кквезе вугев [[ГьаракӀуниса СагӀид|СагӀидги]]. Гъазигъумекиса ГӀабдурахӀманица жиндирго «РакӀалдещвеязул тӀехьалда» хъвалеб буго: {{цитата байбихьи}}«Абубакар-хӀажияв ккола машгьарул дагъистаниял правоведазул, Дагъистаналда бусурбан культура пропаганда гьабуразул цояв, шагӀир, жинда грамматика, хӀадисал, фикъгьи лъазабулев букӀарав мадраса гӀуцӀарав ва гьенив дарсал кьолев вукӀарав».{{цитата лъугІи}} == Абубакар-хӀажиясул асарал ва библиотека == Абубакар-хӀажиясул букӀана бечедаб, къиматаб библиотека. Гьенир рукӀана 70 квералъ хъварал асарал, гьезда гьоркьор бусурбан правоялдасан, гӀараб мацӀалъул грамматикаялдасан, иллагьияталдасан, мантӀикъалдасан ва цогидал гӀелмабаздасан асарал, 18 асар живго Абубакар-хӀажияс цогидал асараздаса хъваралги. Гьесул библиотекаялда рукӀана 700–800 соналъ цере хъварал къанагӀатал ва некӀсиял асарал. Масала, Пахрудин ар-Разил «Анвар ат-Танзил» (XIII гӀасру), Абу ИсхӀакъ аш-Ширазил «ШархӀ ат-Танбигь» ва ц. Абубакар-хӀажиясул гӀараб мацӀалда хъвараб адабияб ирс тематикияб рахъалъ буго батӀи-батӀияб. Гьев ккола тарихияб, фикъгьияб, этикиябгун ахлакъияб ва шигӀрияб тематикаялдасан хъварал асаразул авторлъун. Гьесул асаразда гьоркьоса хъвараб заман бихьизабураб бищун некӀсияб асарлъун ккола, гьес [[ГӀахъуша]] росулӀ 1753 соналъ хъвараб «Васаил ал-лабиб гӀала фадаил ал-хӀабиб» абураб хӀалтӀи. ГӀалимчиясул асаразул квералъ хъваралги цо чанго кагъатги цӀунун руго Тарихалъул, археологиялъул этнографиялъул институталъул, Дагъистаналъул пачалихъияб университеталъул квералъ хъварал асаразул фондалда, гьединго хасал библиотекабазда. Абубакар-хӀажиясул гӀараб ва магӀарул мацӀалда хъвараб бечедаб ирсалъул нилъехъе щварал асарал ккола: * Васаил ал-лабиб ала фадаил ал-ХӀабиб. Гьеб ккола машгьурав исламалъул гӀалимчи Жалалудин ас-СуйутӀил «Фадаил ал-ХӀабиб» («Вокьулесул лъикӀаб рахъ») абураб хӀалтӀуе Абубакар-хӀажияс хъвараб баян. * ИгӀлам ат-тилмиз би ахӀкам ан-набиз («ЧӀагӀаялъул хӀакъалъулӀ цӀалдохъанасе малъа-хъваял»). Гьеб хӀалтӀулӀ гӀалимчияс халгьабулеб буго чӀагӀдал хӀакъалъулӀ суал. I777 соналда хъвараб гьеб хӀалтӀул мурад букӀана чӀагӀа гьекъезе цо-цо гӀалимзабазулъги мутагӀилзабазулъги батараб гӀадат тӀагӀинаби. * Базл ал-фатави («Байаназул сайигъат»). Гьеб букӀана бусурбабазул жамгӀияб, агьлуяб ва хасаб гӀумруялда хъвалел фикъгьиялъул суалаздасан гӀатӀидго баян кьураб хӀалтӀи. * Буго Абубакар-хӀажиясул цоги цо хӀукъукъияб хӀалтӀи, цӀар гьечӀеб. Гьелъул цӀунун хутӀун буго гӀицӀго цохӀо гьумер. Гьеб хӀалтӀул аслияб тема кола щакал суалазе баян кьей. * Бусурбабаздаги капурзабаздаги гьоркьор ругел бухьеназул цо чангос суал борхун буго гӀалимчияс «Аз-Заджир гӀан мувалат ал-куффар» («Капурзабигун гьудуллъи гьабиялдаса цӀунулеб рес»). * Абубакар-хӀажи кола классикияб гӀараб мацӀалда хъвараб «Къасида ал-мимийа» абураб шигӀрияб асаралъул авторлъун. * XVIII гӀасруялъул 50-абилел соназул ахиралда ГӀаймакиса Абубакар-хӀажияс хъвана жиндирго кӀудияб шигӀрияб асар – «Турки». Гьеб буго динияб хӀасилалъул, анцӀила лъабго поэмаялдаса гӀуцӀараб хӀалтӀи. * «Васийа» («Васигат»). Гьеб кола этикиябгун ахлакъияб асар, муъминчиясе рихьизарурал насихӀатазул сияхӀ. * МаджмагӀ ал-авбаш («ГӀабдалзаби ракӀарулеб бакӀ»). Гьеб буго ункъо бутӀаялдаса гӀуцӀараб дидактикияб асар. XVIII гӀасруялъул кӀиабилеб бащалъиялдасан Дагъистаналда бусурбан культура цебетӀеялъул тарих бухьараб буго гьединго Абубакар-хӀажиясул мадрасагунги. Гьенир мутагӀилзабаз лъазабулаан фикъгьи, шигӀру гӀуцӀи, гӀараб грамматика ва гь.ц. Халкъалда жаниб Абубакар-хӀажиясул мадраса букӀана цӀакъ машгьураб. Аслияб куцалда гьенир малъулаан теологиялгун гуманитариял гӀелмаби. ТӀабигӀиялгун рационалиял гӀелмаби малъгӀаруиялъе гьениб кӀудияб кӀварго кьолароан. Абубакарил гьунар букӀун буго гӀараб ва авар мацӀазда шигӀру сокӀкӀине. Гьев ккола магӀарулхъвавулаб адарбияталъе кьучӀ лъураздасан цояв. ГӀажам алипалдаса пайдаги босун, гьес гӀезегӀан насихӀатиял асарал хъван руго. МагӀарул мацӀалда хъвараб гьесул 13 вагӀза-поэма бахъун буго, 1912 соналъ [[Шура|Темир-хан-Шураб]] Мавраевасул басмаялда кьабураб, ЧӀохъа ГӀабдула-хӀажияс данде гьабураб «ВагӀзабазул тӀехьалда». МагӀнаялъул рахъалъан гьел руго аслияб къагӀидаялъ исламияб диналъул нух кквезе ахӀун, бусурбабазе вагӀзаби ва насихӀатал гьарурал асарал. ШаргӀалъул нухде халкъ ахӀулел гьел вагӀзаби, гьанже заманалъул къагӀидаялъ абуни, руго бусурбанчиясул гӀамал-хасияталъул низамаллъун. Абубакар-хӀажияс гӀажаибго гьваридго, цо-цо мехалъ гучаб лирикияб шавкъалъул асаргун, цо-цо мехалъ ахӀи балагун, гьарулагун, яги хӀинкъи кьолагун, лъикӀаб бицунагун, малъарулагун халкъ ахӀула шаригӀаталъул динияб нухдасан ине. Гьесул вагӀзабаздасанги бихьула дин чучлъун, гӀадамазул гӀамал-хасият хун унеб букӀин. Гьес гӀажаибаб тӀадчӀейгун, ракӀ унтигун халкъ ахӀула Аллагьасде руссине, какал разе, кӀал кквезе, Къуръаналда божизе, ахираталъул, алжан-жужахӀалъул пикругун гӀумру гьабизе. БакӀ ккун букӀаго абун телин, Абубакар-хӀажиясул ахӀи къабул гьабуразда гьоркьор рукӀана, гьесдаса лъабкъоялда анцӀгогӀан соналъ хадуб шаригӀаталъул нухдасан ине халкъ ахӀарал ва гӀемерисел гӀадамал хӀал гьабун гьеб нухдасан ине тӀамурал, кӀудиял имамзаби – [[Имам ГъазимухӀамад|ГъазимухӀамад]], [[ХӀамзат-бег]], [[Имам Шамил|Шамил]]. Абубакар-хӀажияс жиндаго цебе лъун букӀараб Аллагьасул нухдасан ине халкъ ругьун гьабиялъул гьайбатаб масъалаялъул ахӀи, гьединаб къагӀидаялъ, XIX гӀасруялъул байбихьуда [[ГӀандигӀор|ГӀанди]] ва [[АваргӀор|Авар]] гӀорал журалеб хьиндаллъиялда гӀумруялде бахъине байбихьана. Абубакар-хӀажиясул вагӀзабазул ахӀи, хӀинцго бугониги, тӀибитӀана тӀадмагӀаруллъиялда. [[ГьаракӀуниса СагӀид]]ица вагӀзабазе гӀараб мацӀалда хъвана гӀатӀидал баянал, вагӀзабазда жаниб бицунеб кинабго жо Къуръан-хӀадисалда данде кколеб букӀинги бихьизабун. Балагьараб мехалъ, квералъ хъван, цӀаларал чагӀаз, мутагӀилзабаз тӀиритӀиза-рулел рукӀана гьел. ВагӀзабаздасан бихьула шагӀирас гьел хӀежалдаса вуссараб, гӀакълу, пикру цӀубараб, дин чӀаго гьабизе ккеялда щаклъи гьечӀого ракӀчӀараб мехалъ хъвазе байбихьун рукӀин. Абубакар-хӀажиясул вагӀзаби цӀалун лӀугӀаралго, нилъее лӀугьуна тамахаб сабурлъиялъул асар. Гьезул кьвариялъухъ, инсанасде гьез гьабулеб тӀалабалъухъ балагьичӀого, нилъ гьез рачуна нилъее къабулаб ахиралде щвезегӀан. ВагӀзабазда жаниб бицараб лъикӀабги квешабги кинабго жо тӀубазабуни, нилъ лӀугьине ккола унго-унгоял Аллагьасда цере рацӀцӀадал бусурбабилъун. ТӀокӀабги лъикӀаб ахир кинабха букӀинеб ва вагӀзабазда бицараб тӀубазабизе къасдгун, цӀалун лӀугӀизарула нилӀеца гьел ва нилӀерго намусалдаги къасдаздаги цебе рагӀи кьола гьениб бицараб гӀадин гӀумру тӀамизе, дин гьабизе, Аллагьасде руссараллъун рукӀине. Гьелъ нилӀер ракӀазулӀ рижизарула сабруги лъикӀал къасдалги. ТӀоцебесеб вагӀза хъваралдаса нахъе унеб буго лъабнусгогӀан сон. Чанги заманаби хисана гьелдаса нахъе, хисана гӀадамалги, амма вагӀзабазда жаниб бицараб жо хисичӀо, гьеб жакъаги хӀажалъула. Хасго ахирал соназда гӀадамасул напс пасалъулеб куц бихьараб мехалъ, цебечӀола гьекъолдиялде, хъахӀбалъи-зинаялде гӀолохъанаб гӀел машгъуллъун бугеб куц, гьелъ намус-яхӀ бугев кинавго чи ургъалилъе ккезавун вуго. Жакъа гьесул вагӀзабазде тӀаде къулизе, гьел цӀализе, пикру гьабизе рес щвеялъ, нугӀлъи гьабула гьев кӀудияв гӀалимчиясул баракат нилъехъе тӀадбуссунеб букӀиналъе. Абубакар-хӀажиясул вагӀзаби руго магӀарул мацӀалда хъвай-хъвагӀай байбихьулеб мехалъ, тӀоцебе гьеб мацӀалда хъварал динияб адабияталъул тӀадегӀанаб даражаялъул асарал. ВагӀзабаз магӀарулазул рухӀияб дунялалде, литератураялде, халкъалъул гӀакълу-пикру ва культура цебетӀезабиялде гьабураб гучаб асар жеги нилӀеца лъазабун гьечӀо, амма гьеб букӀана цӀакъго кӀудияб. Гьел вагӀзаби гурони, тӀокӀаб щибниги Абубакар-хӀажияс хъван букӀинчӀебаниги, гьев мустахӀикъав вукӀинаан магӀарулазул хъвавулаб адабият гӀуцӀиялъулӀ тӀоцересезда гьоркьоб гӀахьаллъи гьабурав гӀалимчи хӀисабалда кидаго магӀарул халкъалда ракӀалда вукӀине. ЦӀех-рехаз бихьизабулеб буго Абубакар-хӀажиясул нилъ тӀаде ккечӀел, жеги квер щвечӀел, гӀараб ва магӀарул мацӀазда хъварал гӀемерал асарал рукӀин. Гьездаго гьоркьоб буго 1757 соналъ ГӀахъуша мажгиталъул имамлъун ва мударислъун хӀалтӀулеб мехалъ хъвараб ва Институталъул квералъ хъварал тӀахьазул фондалда цӀунун бугеб «Аварагасул тӀадегӀанлъи» абураб, 1505 соналъ хварав исламалъул кӀудияв гӀалимчи [[Жалалуддин ас-СуютӀи|Жалалудин СуютӀиясул]] тӀехьалъе хъварал баянал. ВагӀзабазул нилъее кӀвар буго тарихиял документал хӀисабалдаги. ТӀадехунги бицухъе, гьел хъвазе байбихьун батизе ккола XVIII гӀасруялъул тӀоцебесеб бащалъуда. Ва вагӀзабазда жаниб бицунелъухъ гӀенеккараб мехалъ, нилъеда бичӀчӀула гьеб заманалда, киналалиго жеги нилъеда лъаларел гӀиллабазе гӀоло, МагӀарухъ цӀакъго загӀиплъун букӀин. Щай къватӀисан гьабулеб зулму-хӀал гьечӀеб заманалда гьедигӀан цӀакъ гӀамал-хасият хун, рухӀияб дунял жагъаллъун халкъ лӀугьун букӀараб? Гьелъие гӀиллалъун букӀун батизе ккола жанисеб ахӀвал-хӀал. ГьабсагӀат гьелъие жаваб гьечӀо. Амма нилъеда ракӀчӀун абизе кӀола Абубакар-хӀажиясул заманалъул гӀалимзабазул рухӀияб ирс лъазабизе рес щварабго, гьезул заманаялъ квералъ хъварал тӀахьазул тӀанчазул рагӀаллъабазда гьарурал яги жидецаго жалго бетӀергьанлъун гьарулел хъвай-хъвагӀаял цӀаларал, гьел данде ракӀарун, гьезул хӀасил гьабураб мехалъ, гьелъие жаваб батизе кколин. Гьениб хасго кӀвар кьезе ккола Къудукьа Мусаласул, Кудалиса ХӀасанил ва цогидалги гьезул заманалъул гӀалимзабазул гьунаралъул ирсалде. МагӀарул церехъабаз, гӀалимзабаз халкъ диналде, шаргӀалде бачине гьабулеб хӀаракатчилъи хӀакъикъаталда халат бахъана кӀудиял имамзабазул заманалде, ГъазимухӀамад имамасул хӀаракатчилъи байбихьараб мехалде щвезегӀан. Гьеб мехалдаги тӀадецуй гьечӀого, бичӀчӀи гӀун халкъ диналде буссун букӀинчӀо, жамагӀаталда жаниб гӀамал-хасияталъулӀ чороклъи, ричча-рихъантей букӀана. ТӀадехун рехсохъе, годекӀабахъ букӀараб тӀасан рорчӀи, гьалмагьир жеги тӀагӀун букӀинчӀо. Бицен буго ГъазимухӀамад имамасул заманалъул байбихьуда гендерил годекӀаниб тӀад тӀажуги гьечӀого, гӀавратги цебе рехун гӀодов чӀун вукӀарав херав чиясе тӀилил гӀадлу гьабиялъул, гьекъел-мехтелалъул, бечедазул зулмучилъиялъул, кӀигьумерчилъиялъул, хъахӀбалъи-зинаялъул. Имамзабазул ишазул байбихьиялъ Дагъистаналда гӀемерисел бакӀазда шаригӀатги билълъанхъизабун, рес щвана бусурбан дин хӀалтӀизабизе. Бихьулеб букӀахъе рес буго абизе Абубакар-хӀажиясги гьесул заманалъул диниял хӀаракатчагӀазги кьучӀ лъунин XIX гӀасруялъ ккарал тарихиял лӀугьа-бахъиназе. Дин цӀунизе, шаригӀат билълъанхъизабизе ккеялъул гьезул хитӀабазул ахӀи рагӀана гъваридаб динияб лъай щварал, Абубакар-хӀажиясулги гьесул васасул вас СагӀидилги мадрасалда цӀаларал, тавакалал, исламияб дин цӀуни ватӀан цӀуниялда бухьинабизе лъарал ва кӀварал гучаб гӀолохъанаб гӀелалда, рукӀинесел имамзабазда. Динияб хӀаракатчилъиялъулги, вагӀзабазулги, [[магӀарул мацӀ]] цебетӀезабиялъулги рахъалъ бицине рагӀи гӀоларебгӀан кӀудияб кӀвар буго Абубакар-хӀажиясул магӀарулазул тарихалъе, маданияталъе ва адабияталъе. РакӀбацӀцӀадго тӀолабго гӀумру кьуна гьес бусурбан дин цӀуниялъе, гьелдаса руссарал гьелде руссинариялъе. ВагӀзабиги, гьесул хӀаракатчилъиялъул цо бутӀа буго. ВагӀзабаз рагьана захӀматал жалазул бицине, рекӀел хӀал, гӀакълу, пикру загьир гьабизе магӀарул мацӀалъул бугеб бажари. ГӀалимчиясул кӀудияб гьунарлъун букӀана гӀарабазул гӀелмияб терминология магӀарул мацӀалде жанибе бачин ва гьеб, гьелъул къануназда рекъезабун, хӀалтӀизаби. Гьелдалъун бечелъана магӀарулазул калам гуребги, миллияб культураги, адабиятги, асарал хъваялъул хӀалбихьиги. == Хвел == Абубакар-хӀажияв хвана 1791 соналда, 80 соналъул ригьалде вахарав чи. Гьев вукъун вуго гьерекӀдерил хабалахъ жиндирго васакӀо СагӀидида аскӀов. Гьесул зонода хъван буго гьадин: {{цитата байбихьи}}«Шайих, гӀарип, ХӀажи Абубакар гьавуна ГӀаймакив, гьижра гьабун, гӀумру гьабулев вукӀана ГьаракӀунив, къурайши насабалъул, хвана 1205 с. (1791 с.)».{{цитата лъугІи}} == ХӀужаби == {{ХІужаби}} == Примечания == <references/> [[Категория: МагӀарулазул шагӀирзаби]] [[Категория:Дагъистан]] [[Категория:Суннитал]] [[Категория:Дагъистаналъул гӀалимзаби]] [[Категория:Богословал]] clwau8rk9xmojcjk7dte9jb4vtfh5d0 0 3725 101394 100676 2026-09-07T13:23:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101394 wikitext text/x-wiki {{ГІадан}} '''Хьаргабиса МухӀамадбег''' (БЕГИЛАВ) (1830—1912) МухӀамадбег гьавун вуго Хьаргаб росулӀ мискинаб хъизаналда. ГьитӀинго гьев гӀараб цӀалулев вукӀун вуго. Амма язихълъиялъ, цӀалиги рехун тун, гьес цӀцӀана-вехьлъи гьабизе ккун буго. Хьаргабе рагъ щвараб мехалъ, гьев Шамилил болъе ун вуго ва рагъ лӀугӀизегӀан эркенлъиялъе гӀоло къеркьон вуго. ПасихӀав, кочӀое гьунар бугев чиги вукӀун, гьес Шамилил рагъазул хӀакъалъулӀ «Хьаргаби босиялде», «СалтӀа бахъи», «АхӀул-гохӀ» гӀадал къисабиял асарал хъван руго. Бегилав ккола аваразул эпикияб поэзия гӀуцӀаразул цоявлъун. Поэтасул асарал жеги данде гьарун гьечӀо. <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.fatiha.ru/regiony/daghestan/avary/avar/abubakaraimaki.htm |access-date=2010-12-14 |archive-date=2011-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110314193500/http://www.fatiha.ru/regiony/daghestan/avary/avar/abubakaraimaki.htm |url-status=хвараб }}</ref> == Примечания == <references/> [[Категория: МагӀарулазул шагӀирзаби]] 2agn44hna19eswgmxl3conyes2723vt 0 3726 101071 99528 2026-09-07T12:26:03Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101071 wikitext text/x-wiki {{ГІадан}} '''ГӀаихил Марин ''' (1840—1905) [[Авар]] халкъалъул тӀоцеесей шагӀир, [[Аваристан]]алдаго цӀар рагӀарай магӀабазул ва рокьул кучӀдузул устар, ГӀанхил Марин гьаюна 1840 соналъ Ругъжаб росулӀ. Марин йикӀун йиго гьоркьосеб черхалъул, чӀегӀерал беразул, чӀегӀеркӀуяб гьурмал, берцинай гӀадан. Мариница кучӀдул гьари гуреб гьел ахӀулелги рукӀана. Маринил букӀана бихьинчиясул гӀадаб гьунар, яхӀ. Гьединлъидалги гьелъ, гьеб диналъул законал бищунго мухӀканаб заманалда, ахӀана кучӀдул жиндир рокьул бицун, жиндир рекӀел хӀалал загьир гьарун. ХӀинкъичӀого гьелъ лъазабуна зулмучагӀазда жиндир гьезде бугеб рокьукълъи. Нахъе къачӀого Мариница тӀалаб гьабуна мискин халкъалъе, хасго, руччабазе эркенлъи. ТӀоцебесеб иргаялда гьелъие бокьараб эркенлъи букӀана рокьул рахъалъул эркенлъи, гьелда бащадго мискинхалкъ зулмучагӀазул кверщаликьа бахъи. Гьеб кинабго букӀана гьеб заманалда гӀемер кӀудияб ва бихьинав чиясецин захӀмалъизе бугебгӀанаб иш. Мариница тӀоцебе кечӀ кида гьабизе байбихьарабали абизе захӀматаб буго, гьелъул рахъалъул нилъее щвараб баянлъиги гӀемер дагьаб буго, амма Ругъжаб росдал харабазул биценазда рекъон абизе бегьула гьелъ тӀоцебе рокьул кечӀ гьабунин. Амма вац цӀоралдаса чӀван вачун хадуса Мариница гьарунин магӀабиги. Мариние цӀакъ захӀмалъана ва бакӀлъана жинцаго нух битӀарав вац ЦӀоралдаса чӀван вуссин. Абухъе гьелъ тӀоцебе магӀо гьеб заманалъ гьабунин. Гьединго нилъеда лъала Маринил СалтӀа кварида ран чӀварал рагъухъабазде гьабураб магӀоги. Абухъе гьелъ гьеб магӀо гьенир чӀваразул жаназабазда сверун чӀун ахӀарабин. Росдал харабаца абухъе, Марин йикӀана бадиса - бадиб рагӀи абулей, квешалда квешабин, лъикӀалда лъикӀабин абулей гӀадан. Гьеб захӀмалъулеб букӀана росдал ихтияр кодосел, жамагӀаталъул боцӀи - гӀарац кванан гӀумру тӀамулел чагӀазе. Мариница жиндир рагӀи кӀалаца аби ругеб, гьеб ахӀиги цӀакъ бакӀлъулеб ва хечлъун къалеб букӀана гьезда. Мариние гудур гъолаго чанги соназ гьединал чагӀаца бугьтанал рехана гьелде, рогьоял хӀехьезе ккана гьей. Амма гьей юцӀцӀичӀо сунцаги. Ахирги гьелъ кучӀдул гьаризе тезе гьечӀеблъи лъарал росдал ихтияр кодосез гьелъул кӀал букъана, росдал гӀодосел хабзалалъ занидаги юхьун. Амма кьварарай, къвакӀарай магӀарул кочӀохъаналъ ахӀана жеги кечӀ, кӀал букъун хадубги. Абуна гьелъ жиндир рагӀи! Жиндир яхӀалдалъун гьелъ баян гьабуна жий чӀужугӀадан йигониги гьединал чӀужугӀаданалда квер борхизе нахъе цӀаларел бихьиназда цее къуркьуларин, хӀинкъуларин. Амма балагьлъун ккана Мариние жиндир гӀамал, абулеб рагӀи - замана букӀана гьединаб, чӀужугӀаданалъул ихтияр букӀинчӀо сундуеги. Марин росдал кверщел кӀудиял чагӀаца росулӀа къватӀие ахӀана. ГӀумруялъул лъабго сон шагӀиралъ тӀамуна Гьидалъ. Абухъе Марин Гьидалъ кидаго урхъун йикӀуна гӀагарлъиялъухъ, жий гӀураб росдахъ, мадугьалзабазухъ. Гьеб кинабго гьелъ бихьизе гьабун буго Гьидалъ гьарурал кучӀдузулӀ. Амма гьелда башадго гӀадин гьелъул кучӀдузулӀ цӀикӀкӀуна зулмучагӀаздехун рокьукълъи. Жиндир тухумалдаса чиясе йокьаниги Марин росасе уна МухӀамад абурав мискинав чиясе. Гьесие гьелъ гьабула кӀиго лъимер: вас ГӀумар, яс ГӀайшат. Хванила Марин унтун 1905 соналъ. Юкъун йиго гьей Ругъжадерил хабзалалъ. <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://maarulal.ru/poetry/101-gianxil-marin-1840-1905-ss.html |access-date=2010-12-14 |archive-date=2010-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100115191540/http://maarulal.ru/poetry/101-gianxil-marin-1840-1905-ss.html |url-status=dead }}</ref> == Примечания == <references/> [[Категория: МагӀарулазул шагӀирзаби]] 9q0dqytdgnsm2wb9mu4a3z9epukhp0i 0 3727 101387 100658 2026-09-07T13:22:33Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101387 wikitext text/x-wiki {{Хъвадарухъан |цӀар = ХъахӀабросулӀа МахӀмуд |оригинал_цӀар = |сурат = Махмуд_Магомедов.jpg |гӀеблъи = |гъоркьхъвай = |жинс = m |гьавидал_цӀар = |тӀокӀцӀар = МахӀмуд аль-Байзави (محمد البيضاوي) |тӀубараб_цӀар = ХъахӀабросулӀа ТӀайгибил МухӀамадил МахӀмуд |гьавуна = [[1872]] |гьавураб_бакӀ = [[ХъахӀабросо]], [[Дагъистаналъул вилаят]], [[Россиялъул империя]] |хвана = сентябр, [[1919]] (47 сон) |хвараб_бакӀ = [[Игьали]], [[Дагъистаналъул вилаят]], [[Россиялъул империя]] |вукъараб_бакӀ =[[ХъахӀабросо]] |ватӀанчилъи = {{Флагификация|Россиялъул империя}}<br>{{Флагификация|РСФСР}} |миллат = [[Аварал|Аварав]] |эмен = ТӀайгибил МухӀаммад |эбел =ГӀашурай |лъади =1-й: ХъахӀабросулӀа Рабият 2-й: Жамилат |лъимал = |альма_матер = |пиша = ШагӀир |гьунаралъул_сонал = 1887–1919 |мазгьаб = [[Лирика]] |жанр = [[Поэма]], [[шигӀру]] |асаразул_мацӀ = [[Авар мацӀ|Авар]] |машгьурал_асарал =Марьям |дебют = |премиял = |шапакъатал = |автограф = |гъулбас = |website = |сайт = |lib = |викитека = |викигъамас = |викицитата = }} '''ХъахӀа́бросулӀа МахӀму́д''' (гьавидал '''ТӀайи́бил МухӀа́мадил МахӀму́д''', [[1872]], [[ХъахӀабросо]], [[Авар сверухълъи]] [[Дагъистаналъул вилаят]] — [[1919]], [[Игьали]], [[Дагъистаналъул вилаят]]) — [[Аварал|аваразул]] кӀудияв шагӀир, "Марям" абураб цӀар рагӀараб поэмалъул автор. == Биография == === Гьавураб мех === МахӀмуд гьавуна 1873 яги 1874 соналъ [[Дагъистаналъул вилаят|Дагъистаналъул вилаяталъул]] [[ХъахӀабросо|ХъахӀабросолӀ]] (гьанжесеб [[Дагъистаналъул Жумгьурият|Дагъистаналъул]] [[Унсоколо мухъ]]). Гьев гьавиялъул мехъ батӀи-батӀиял иццазда рехсон буго батӀи-батӀияб. Лъалеб жо буго [[ТӀоцебесеб дунялалъул рагъ]] байбихьигун, жиндиего бокьун армиялде хъвалев МахӀмудица живго гьавураб сон хисизаби (40-ялдаса цӀикӀкӀун сонал рарал хъвалел рукӀинчӀо, МахӀмудие абуни 1914 соналъ букӀана 42 сон). Дагъистаналъул пачалихъияб архивалда цӀунун бугеб 1886 соналъ ХъахӀабросоялъул халкъалъул къадар рикӀкӀараб документалда рекъон, гьеб заманалъ букӀун буго 14 сон, гьесул вац ГӀумарие — 5 сон, гьезул эмен ТӀайибил МухӀамадие — 50. ===Хъизан=== МахӀмудил кӀудаинсуда цӀар букӀана ТӀайгиб, гьев вукӀана гӀадатав магӀарулав, гӀумруялъ росдал гӀиги хьихьун вукӀарав; гьесда абулеб букӀуну буго росуцояз Анас абун. Гьесул васасда, МахӀмудил инсуда, цӀар букӀана МухӀума (МухӀамад), гьев лъала ТӀайибил МухӀамад гӀадин.{{Sfn|ХӀасанилазул|2019|p=4}} Гьев вукӀана рохьоб тӀурччи бухӀун, гьеб Хунзахъ базаралда бичизе хьвадулев чи; цо-цо хъапихъ кьолеб букӀун буго цо гъурущ, гьебги букӀун буго гӀадатаб хъизаналъе жиндирго магӀишаталде тӀаде бачӀунеб пайдалъун. ТӀайгибил МухӀамад вукӀана лъай-цӀали бугев чи, гьес росдал лъималада малъулаан Къуран цӀализа, гьесда цебе лӀугӀизабуна МахӀмудицаги гьесул вац ГӀумарицги [[къуръан]] цӀали. МахӀмудил эбел йикӀана [[БекьилӀ|БекьилӀа]] ГӀашурай. ГьитӀинав вацасда цӀар букӀана ГӀумар. 1913 соналъ [[Харков|Харковалде]] бетӀербахъиялъе хӀалтӀизе арав чи, гьев араб бакӀ лъачӀого тӀагӀун вуго, нахъе кӀиго ясги тун.<ref name="Дагъ2">{{cite web ru |url = https://riadagestan.ru/news/science/shanisat_gadzhilova_v_pamyati_avartsev_imya_makhmuda_sokhranilos_kak_olitsetvorenie_neprevzoydennogo_samobytnogo_mastera_poeticheskogo_slova/ |title = Аваразул ракӀалде щвеязда МахӀмудил цӀар хутӀана гьунар тӀокӀав, хаслъи бергьарав шигӀрияб рагӀул устарасул сипатлъун |author = ХӀажилай Шанисат |date = 2014-09-24 |accessdate = }}</ref> {{Tree chart/start|align=center}} {{Tree chart| | | |KEN |~|y|~| KEL | |KEN=ТӀайгибил МухӀума<br>(1836–1928)|KEL=ГӀумарил ГӀашура}} {{Tree chart| | | | | |,|-|^|-|.| | }} {{Tree chart| | | | | Vas | | Vas1 |y|Lh|Vas=МахӀмуд<br>(1872–1919)|Vas1=ГӀумар<br>(1881–1912)|Lh=ГӀарща}} {{Tree chart| | | | | | | | | |,|-|^|-|.| | | }} {{Tree chart| | | | | | | | | Jas | | Jas1 | |Jas=Аминат|Jas1=Хади}} {{Tree chart/end}} === МутагӀиллъи === [[1879|1879 соналъ]] МахӀмудил эбелалъул рахъалъан имгӀал Хъандулал МухӀаммадица яцалъе кумекги гьабизе МахӀмудие лъайги кьезе вачуна жиндихъего [[Бекьилъ|Бекьилъе]]. МахӀмуд цӀализе ккола исламияв гӀалимчи ХӀайдарил МухӀаммадихъе ва цӀалула гьесда цеве 1884 соналде щвезегӀан. Гьелдаса хадув МахӀмуд цӀалула Хьиндаллъиялъул гӀалимзабаздаги, Аваристаналъул цогидал росабазул гӀалимзабаздаги цеве. ГӀаммго цӀали халат бахъуна къогогӀан соналъ (1879–1899 гг.). МахӀмудги, ХарачӀиса ХӀаскъилги ИнквалитӀаса Шахулисламги цӀалулел рукӀун руго машгьурав гӀалимчи, Дагъистаналъул имам Нажмудинил эмен ХӀоцоса Доногъо МухӀаммадида цере. 1886 соналъ МахӀмуд ана [[ГӀашилтӀа]] росдал мадрасаялде КъурбангӀалида цеве цӀализе. Гьениб лӀугьуна МахӀмудил гьунаралъе цӀакъ кӀудияб асар гьараб лӀугьа-бахъин — гьев дандчӀвана [[Аваристан (тарихиябгин географияб регион)|Аваристаналдаго]] цӀар рагӀарав шагӀир ва гӀалимчи [[БакьагьичӀиса ЧӀанкӀа|БакьайчӀиса ЧӀанкӀагун]]. Гьев живгоги цӀалулев вукӀана КъурбангӀалида цеве, гьитӀинал мугӀалимзабазе дарсалги лъолаан гьес. МахӀмудие букӀана гьеб заманалъ 14 сон, ЧӀанкӀае — 21. === ГӀолохъанлъи ва Муи дандчӀвай === 1899 соналъ [[Шура|Шураялда]] имамлъиялъул ва мугӀалимлъиялул имтихӀанги кьун хадув МахӀмуд вачӀана дибирлъун [[ХъахӀабросо|ХъахӀабросолъе]] ва 1906 соналъ-лъагӀан гьенив хӀалтӀана. 1899 соналъ ььес ячана ХъахӀабросолъа РапигӀат абурай яс, амма 5–6 соналдасан, лъимал рукӀинчӀолъиялъ, гьел ратӀалъана. МахӀмуд вахъана [[Бекьилъ|Бекьилъе]]; гьенив будунлъун вукӀаго дандчӀвала гьесда Муъминат (Муи), лъабго соналъ цеве Герейавлахъалда чуялъ гъоркье рехун рос хварай гӀадан Муи гьаюна [[1882|1882 соналъ]] Сулейманилазул МухӀамадгӀалилги ПатӀиматилги (ГьотӀо) хъизаналда. Гьелъул йикӀана жеги кӀиго яцги — СалихӀат ва Загьидат. 16 сон барай Муи кьуна росасе гӀурус армиялда хъулухъ гьабулев вукӀарав ХӀасанил КъебедмухӀаммадие, гьезие гьавуна кӀиго вас — ХӀасан ва МухӀаммадгӀали. МахӀмуд вукӀана Муил васазул мугӀалимлъун, гьес кумек гьабулаан Муие рукъ-цӀа бачине. МахӀмудилги Муилги рокьи ккана, ва гьезда ракӀалда букӀана ригьин гьабизе, амма Муил гӀагарлъи цӀакъ данде чӀола гьелде ва рагӀи кьола Муихъа лъимал рахъизе, гьей МахӀмудие росасе ани. Гьедин МахӀмудги Муиги ратӀалъана. МахӀмудица жинцаго абухъе: {{Цитата|Борхатаб магIарда кIиго гIадрал тIегь | Цоцазде щапула, данде щоларо. | Гъваридаб кIкIалахъе кIиго иццул лъим | Цоцалъе чваххула, гъорлӀ жубаларо.}} МахӀмуд нахъе ана [[Бекьилъ|Бекьилъа]] 1907 соналъ ва рещтӀана [[ЦӀатанихъ]]. Гьенив будунлъун хӀалтӀулаго (1907–1909), гьес эбел-эмен данде чӀун рукӀаниги, ячуна Жамилат абурай яс. Ригьин букӀана битӀ гьечӀеб, МахӀмудица лъади йиччан тола. [[1910|1910 соналъ]] МахӀмуд ана [[Баку|Бакуялде]]. КӀиго соналдаса нахъвуссуна. Гьелдаса хадуб Муил разилъиги щун, МахӀмудида, гьей хъамураб хвел гьабун, ракӀалде ккола Муи ячине. 1913 соналъ гьев Муигун ва гьудулзабигун вачӀана [[ГӀашилтӀа|ГӀашилтӀе]]. Данде бахъараб гӀагарлъиялъ МахӀмуд чӀвалилан хӀинкъалабиги кьун нахъюссинаюла гьей. МахӀмуд чӀвалилан ва жинхъа лъимал рахъилилан хӀинкъарай Муица инкар гьабула гьесие росасе ине. Муи, бицараб рагӀиги хвезабун, ун ятидал абун руго МахӀмудица хадур машгьурлъарал рагӀаби: {{Цитата|Меседил лъималъул кьерги тӀад гьабун, | Пахьул букӀун буго бицараб рагӀи. | ГӀарцул хъал тӀад жемун, жаниб тӀухьи лъун | Йижун йикӀун йиго ракӀалъул гьудул.}} === ТӀоцебесеб дунялалъул рагъулӀ гӀахьаллъи === БитӀ ккечӀеб рокьи захӀмалъарав МахӀмудица нигат гьабула [[ТӀоцебесеб дунялалъулаб рагъ|рагъде ине]]. [[1914|1914 соналъул]] риидал гьев жиндирго росуцоялгун ана [[Хунзахъ|Хунзахъе]] рагъде унезул сияхӀалде живгоги хъвазавизе. Рагъулгин тарихиял архивазул хъвай-хъвагӀаязда гьев хъван вуго ''Магомаев Махмуд'' гӀадин. Рагъул хъулухъ гьабуна гьес 1914 соналдаса 1917 соналде щун, гьесул гӀелму-лъаялъухъги ралагьун<ref>МахӀмудида [[Авар мацӀ|аварги]] [[ГӀараб мацӀ|гӀарабги]] мацӀалги гурелги, лъалаан [[ГӀурус мацӀ|гӀурус]], [[ЛъарагӀ мацӀ|лъарагӀ]], [[Татар мацӀ|татар]] мацӀалги.</ref> гьев тӀамуна Дагъистаналъул 2-б полкалъул къадилъун, гьеб букӀана командирасул хисунчиясулалде бащад гьабураб хъулухъ. Гьес хварал-чӀварал бусурбаби, мусру жемун, исламияб къагӀидаялъ рукъулаан. МахӀмуд ккола австриялъулаб фронталде ([[Карпатал|Карпатазде]]). Гьев чанцӀулго рагъул тӀоцебесеб кьерда вагъула, [[1915|1915 соналъул]] 10 январалда лӀукъула. Рагъул бахӀарчийилан гьесие Георгиясул хъанч бугеб медаль щвана (1916). МахӀмудил гьунаралъул бищун машгьураблъун, бищун лъикӀаблъун рикӀкӀуна гьес Карпатазда вукӀаго (1916) хъвараб «Марям» поэма, жинде букӀараб рокьи тӀагӀинчӀей ва тӀокӀалъ жий йихьичӀей Муихъе ругьел.<ref>{{Cite web ru |title=Archive copy |url=http://www.dagistan.ru/knigi/klasika/knigam/gasmahmnogoa.pdf |access-date=2021-07-02 |archive-date=2021-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210924031952/http://www.dagistan.ru/knigi/klasika/knigam/gasmahmnogoa.pdf |url-status=хвараб }}</ref><ref name=":0">[http://dagpravda.ru/specproekty/moe-nadgrobe-privlechet-vljublennyh]</ref> Муи хвана МахӀмуд рагъда вукӀаго. [[Октябралъул революция|Октябралъул революциялдаса]] хадув МахӀмуд тӀадвуссуна гӀадлу-низам биххараб [[Дагъистан|Дагъистаналде]] (декабрь, 1917). Порт-Петровскалда (гьанже [[МахӀачхъала]]) гьев вищула полкалъул комитетаталъул гӀахьалчилхун, амма полк биххигун гьев нахъвуссуна мугӀрузде. Унсоколо МахӀмуд дандчӀвала дагъистаналъулаб революционияб хӀаракаталъул цевехъан ДахӀадалазул МахӀачгун. === ЧӀвай === МахӀмуд чӀвана [[1919|1919 соналъул]] сентябралда. Гьев чӀваялъул гӀайибиявлъун рикӀкӀарав Магьдил МухӀаммадица абухъе, МахӀмуд чӀвай букӀун буго лъачӀого ккараблъун. Магьдилав, [[Игьали|Игьаливе]] жиндирго унтарай гӀагарай чӀужуялъе цӀолбода хадув МахӀмуд вачӀун вукӀин лъаравго, гьесда гьболасда гӀадин дандчӀвай гьабизе ун вуго. Росдал имамгун ватула гьесда МахӀмуд мажгиталъув. МаркӀачӀул какил заман гьеб букӀиндал, какалги ран, гьел кӀиялго ун руго Магьдиласдахъе. Гьебго заманалде гьесухъе гьоболлъухъ вачӀун вуго ЧӀикӀаса кӀиго гьобол гӀи гочинабиялъул суалгун. Цоясда цӀар букӀун буго Хасбулатил Даци. Гьел гьекъон рукӀун руго, цадахъги бачӀун буго гьел гьекъезе жо. Гьалбадерие саламги кьун буго МахӀмудица, ругъун бугилан, гьекъолеб жоялдасаги инкар гьабун буго. Магьдилас гьев цогидаб рокъовехун ахӀун вуго хабар-кӀалалъе, амма Хасбулатил Даци рекӀее гӀун гьечӀо гьедин МахӀмудидехун гьабураб адаб-хӀурмат. Чанго нухалъ гьес рагӀиледухъ абун буго МахӀмуд гӀодовегӀан гьаризесел рагӀаби. ХӀурматалде ва лъикӀаб бербалагьиялде ругьунав МахӀмудие гьеб рекӀее гӀун гьечӀо ва гьев къватӀтиве ине вахъун вуго. Рукъалъул бетӀергьанасе гьабураб гьоболлъиялъухъ баркалаги кьун, гьес къо лъикӀ гьабун буго ва абун буго имамасухъе ине кколилан. Гьенир рукӀаразул цояс абун буго дугӀа гьабеян, амма МахӀмудица инкар гьабун буго, гьел гьекъаразе щибго кумек гьабуларин абун, ва цӀалун буго махсарояб экспромт: {{Цитата|Мехтарав чиясе гӀадлу гьабиги, | ГӀадалаб гьоялда тӀил кьаби буго. | Гьекъарав чиясе хабар бицинги, | Харил гьорда цебе цӀа баки буго.}} Гьеб рагӀарав гьекъарав Даци лӀугьун вуго иш хӀалуцинабизе ва МахӀмуд кьалде цӀазе. МахӀмудир сабру лӀугӀун буго гьекъарас гьев бихьинчи вукӀун гьечӀин абидал. Кьурун нахъги вуссун МахӀмудица бихьинлъиги бихьизабун абун буго бокьун бугищилан дун бихьинчи вугищ, гьечӀищ лъазеян ва чанго нухалъ хъатица кӀал чӀван буго Дацил. Хадусеб лӀугьун буго лахӀзаталда жаниб. Магьдилав кӀанцӀун вуго МахӀмудидаги дандиясдаги гьоркьов вахъине, Даци къватӀибе таманчаги бахъун лӀъугьун вуго ахӀдезе МахӀмуд чӀвалилан. Магьдилас махӀкаматалда абуралда рекъон, гьес Дацил кодоса тамача бахъун буго ва къотӀнобехун кьвагьун вуго. Амма гьес хадуб жиндирго васасе ва гӀагарлъиялъе бицаралда рекъон, МахӀмуд чӀван вуго Хасбулатил Дацица, ва Магьдилас, рукъалъул бетӀергьанас гӀадин, гӀайиб босун буго жиндего тӀаде. МахӀмудида ругъун щвана нахъехун бетӀералда, гулла къватӀибе бачӀун гьечӀо. Гьеб ахӀи-хӀуралда гъорлӀ бикъун ун буго шагӀирасул рачелги таманчаги, гьебго сордоялъ тӀагӀун руго гьениса кӀиявго гьоболги. ЛӀукъарав МахӀмуд вачана ХъахӀабросолӀе, гьесул инсухъе рекъел гьабиялъе битӀун бачӀана делегация къурбаналъе оцги бачун. Амма вас чӀаго хутӀилилан вукӀарав ТӀайгибил МухӀамадица дияталдаса инкар гьабуна. ЛӀукъун хадув МахӀмудица бана ичӀго къо. Гьесие кумек гьабизе рачӀун рукӀана [[Хьиндаллъи|Хьиндаллъиялъул]] бищун лъикӀал тохтурзаби, Муил гӀагарав чи, БекьилӀа Давудцин. МахӀмуд чанго нухалъ гӀакълуялде вачӀун вукӀана, гьесде раккизе рачӀарал гӀадамалцин лъан руго гьесда, амма кӀалъазе кӀун гьечӀо. МахӀмудил рухӀ босана 1919 соналъул сентябралда, гьев вукъана ХъахӀабросоялъул хабзалалӀ.<ref name=":0" /> Абула, МахӀмудица холелъул абунила гьадинал рагӀабиян<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.moidagestan.ru/blogs/48229/33525 |access-date=2021-07-02 |archive-date=2021-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210713055848/http://www.moidagestan.ru/blogs/48229/33525 |url-status=dead }}</ref>: {{Цитата|«Меседил гӀадалнах гӀарцул гвангвара, | гӀадада хвелилан хиял букӀинчӀо…».}} == Гьунар == ===Къимат === МахӀмудил гьунаралъе тӀоцебесеб хъвавул къимат кьуна 1923 соналъул авар экспедициялда гӀахьаллъарал гӀурус гӀалимзабаз. Гьезда гъорлӀ вукӀарав профессор Л. Жирковас, МахӀмудил шигӀрабигун лъай-хъвай гьабидал, хъвана гьесул хӀакъалъулӀ хадусел рагӀаби:<ref name="Дагъ"/> {{Цитата байбихьи}} НилӀ руго чӀун кӀвар кӀудияб адабияб феноменоналда цере, жиб гӀелмиял горсверабазда ва Европияб жамгӀияталда тӀубан лъалареб. {{Оригиналияб текст|ru|Мы стоим перед литературным явлением огромной важности, явлением совершенно неизвестным научным кругам и Европейскому обществу.|style=}} {{Цитата лӀугӀи}} Гьединго МахӀмудил гьунаралъе борхатаб къимат кьуна Кавказалъул маданият лъикӀ лъалев Николай Тихоновас: гьес авар адабияталда МахӀмудил гьунар релълъинабуна гьабуна гӀурус адабияталда Пушкинил гьунаралда ва "Кавказалъул Блок" абун эпитетги кьуна МахӀмудие.<ref name="Дагъ">{{cite web ru |url = http://www.moidagestan.ru/blogs/48229/33525/ |title = ХъахӀабросулӀа МахӀмуд, машгьурав гӀалимчи, шагӀир лирикчи, рокьул шагӀир... |date = 2013-09-29 |accessdate = }}</ref> == РакӀалдещвей == * ХъахӀабросулӀа МахӀмудил цӀаралда бугеб тарихиябгин маданияб, рухӀаниябгин канлъизабулаб фондалъ чӀезабун буго МахӀмудил премия адабияб рахъалъул. * «ХъахӀабросулӀа МахӀмуд» спектакл (ГӀабасилав М. реж. ХӀусейнилав А.) буго ЦӀадаса ХӀамзатил цӀаралда бугеб Авар музикалиябгин драматикияб театралъул Меседилаб фондалда.<ref>{{Cite web |url=http://avarteatr.ru/teatr/goldfond.html |title=Золотой фонд ГБУ «Аварский музыкально-драматический театр им. Г. Цадасы» |accessdate=2013-11-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131203150707/http://avarteatr.ru/teatr/goldfond.html |archivedate=2013-12-03 |deadlink=yes }}</ref> * [https://www.youtube.com/watch?v=nIOnT5HhL_4 «МахӀмуд ва Муи»] абураб Авар музикалиябгин драматикияб театралъул спектакл. * ХъахӀабросулӀ буго лъун шагӀирасул бюст,<ref name="фгК">{{Cite web ru |url=http://fatiha.ru/roso/kahabroso.htm |title=Фотогалерея с. Кахабросо |accessdate=2013-11-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131202223837/http://fatiha.ru/roso/kahabroso.htm |archivedate=2013-12-02 |deadlink=yes }}</ref> рагьун буго рукъ-музей.<ref name="фгК" /> == Ралагье гьединго == * [[Авар адабият]] * [[Авар поэзия]] * [[БакьагьичӀиса ЧӀанкӀа|БакьайчӀиса ЧӀанкӀа]] == Библиография == * Авар миллаталъул некӀо заманаялъул харбалги батӀи-батӀиял кучӀдулги данде гьабураб мажмугӀ / бакӀарарав чи: ГӀабдулатӀип Шамхалов. — МахӀачхъала, 1929. * Авар адабияталъул мажмугӀ / данде гьабурав Р. ДинмухӀамаев. — МахӀачхъала: Дагъгизалъул басма, 1933. * Аваразул поэзиялъул антология. — МахӀачхъала: Дагъистаналъул тӀахьазул басмахана, 1958. * Гьудуллъи. 1978. № 3–4. * Литературияб альманах. — МахӀачхъала: Дагъгиз, 1940. * МахӀмуд. Тӏасарищарал кучӀдул / данде гьабурав Я. Сулейманов. — МахӀачхъала: Дагъкнигоиздат, 1966. * ХъахӀабросулӀа МахӀмудил кучӀдузул мажмугӀ / данде гьабурав ГӀ. Шамхалов. — Буйнакск, 1926. * ХъахӀабросулӀа МахӀмудил кучӀдул / данде гьабурав ГӀ. Шамхалов. — Шура, 1928. * ХъахӀабросулӀа МахӀмуд. ГӀищкъул рукъ / данде гьабурав З. Хӏажиев. — Махӏачхъала: Дагъгиз, 1940. * ХъахӀабросулӀа МахӀмуд. Рокьул асарал / данде гьабурав Ш. МикагӀилов. — Махӏачхъала: Дагъгиз, 1948. * ХъахӀабросулӀа МахӀмуд / данде гьабурав ГӀ.-XI. Шахтаманов. — МахӀачхъала: Дагкнигоиздат, 1956. * ХъахӀабросулӀа МахӀмуд. Асарал / данде гьабурал: М. Рамазанов, ГӀ.—XI. МухӀамадов, ГӀабасил. М. — МахӀачхъала: Дагъкнигоиздат, 1974. * ХъахӀабросулӀа МахӀмуд. ШигӀраби / данде гьабурав М.XI. ХӀасанов, редактор К. Сулейманова.— МахӀачхъала, Дагкнигоиздат, 1989. * ХъахӀабросулӀа МахӀмуд. Панаяб хӀухьел / данде гьабурав М.XI. ХӀасанов, редактор ГӀ. Малачиева. — МахӀачхъала: Юпитер, 1993. * ХъахӀабросулӀа МахӀмуд / данде гьабурав М.XI. ХӀасанов. — МахӀачхъала, 1998. * ШигӀраби / данде гьабурав А. М. МуртазгӀалиев -МахӀачхъала, 2019. == Референсал == ==Баянал== {{мугъчӀваял}} ===Иццал === *{{cite book|editor-last= ХӀасанилазул|editor-first= МухӀамад|date= 2019|title= Махмуд из Кахабросо (1872–1919)|trans-title= ХъахӀабросулӀа МахӀмуд (1872–1919)|url= https://www.kahabroso.ru/knigi/moisbornik.pdf|publisher= МахӀмудил цӀаралда бугеб фонд|access-date= 2025-05-10|archive-date= 2024-08-31|archive-url= https://web.archive.org/web/20240831231123/https://kahabroso.ru/knigi/moisbornik.pdf|url-status= dead}} == Линкал == * [http://www.daghistan.ru/03/mahmud/azizov/index.htm Саид Азизов. Махӏмудил гьудулзабазухъ: Махӏачхъала, 2011]{{Хвараб регӀел|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://www.kahabroso.ru/knigi.htm МахӀмуд: тӀахьалги мажмугӀалги ХъахӀабросдал сайталда.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250806180834/https://kahabroso.ru/knigi.htm |date=2025-08-06 }} * [https://www.kahabroso.ru/knigi/adjam.pdf МахӀмудил кучӀдузул мажмугӀ (гӀажам).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240820143004/https://kahabroso.ru/knigi/adjam.pdf |date=2024-08-20 }} '''ГӀурусалъ''' * [http://daghistan.ru/01/raion/kahabroso.html Фотогалерея: Махмуд из Кахабросо]{{Хвараб регӀел|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.daghistan.ru/03/mahmud/sirajudin/kniga.htm Сиражутдин Хайбуллаев. «Махмуд из Кахабросо в воспоминаниях современников» (Махачкала, 2010)]{{Хвараб регӀел|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.daghistan.ru/08/putdag.pdf Путешествие по Дагестану]{{Хвараб регӀел|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://www.kahabroso.ru/sirajudin/kniga.htm Сиражудин Хайбулаев о Махмуде.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240718232423/https://kahabroso.ru/sirajudin/kniga.htm |date=2024-07-18 }} * [https://www.kahabroso.ru/chakar/saidova.htm Чакар Саидова о Махмуде.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230621121914/https://www.kahabroso.ru/chakar/saidova.htm |date=2023-06-21 }} * [http://www.gazavat.ru/personalies2.php?people=147 Патимат Тахнаева о Махмуде.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250521073552/https://www.gazavat.ru/personalies2.php?people=147 |date=2025-05-21 }} * [https://www.kahabroso.ru/knigi/statisbornik.pdf Другие статьи о Махмуде.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240921175043/https://kahabroso.ru/knigi/statisbornik.pdf |date=2024-09-21 }} * [https://www.kahabroso.ru/knigi/moisbornik.pdf 100-летию смерти поэта.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240831231123/https://kahabroso.ru/knigi/moisbornik.pdf |date=2024-08-31 }} * [http://www.daghistan.ru/03/mahmud/gasmahmnogo.pdf О Махмуде из Кахабросо.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220623190346/http://www.daghistan.ru/03/mahmud/gasmahmnogo.pdf |date=2022-06-23 }} {{Авар адабият}} [[Категория:1872 соналъ гьарурал]] [[Категория:Онсоколо мухъалда гьарурал]] [[Категория:1919 соналъ хварал]] [[Категория:Аварал]] [[Категория:Авар поэтал]] [[Категория:Дагъистаналъул поэтал]] kyhigcqb6zix0xpl149kgyuh5k0es24 0 3729 101010 98832 2026-09-07T12:15:52Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101010 wikitext text/x-wiki {{Хъвадарухъан |цӀар = БакьайичӀиса ЧӀанкӀа |оригинал_цӀар = |сурат = |сурат_кӀодолъи = 200 |гъоркьхъвай = |жинс = m |гьавидал_цӀар = |тӀокӀцӀар = |тӀубараб_цӀар = БакьайчӀиса МухӀаммадгӀалил ЧӀанкӀа (Тажудин) |гьавуна = [[1866]] |гьавураб_бакӀ = [[БакьайичӀи]], [[Дагъистаналъул вилаят]], [[Россиялъул империя]] |хвана = [[1909]] |хвараб_бакӀ = Вади-ФатӀима, [[ХӀиджаз]], [[ГӀусманияб империя]] |вукъараб_бакӀ = |ватӀанчилъи = {{Флагификация|Россиялъул империя}}<br>{{Флагификация|ГӀусманилазул империя}} |миллат = [[Аварал|Аварав]] |эмен = МухӀаммадгӀали |эбел = Хъатун |лъади = ГьатӀастан |лъимал = цо яс, гьитӀинго хварай |гӀагарлъи = ''яцал:'' ''Хажа'' ва ''Патуч'' |пиша = [[ШагӀир]] |гьунаралъул_сонал = |мазгьаб = [[Лирика]] |жанр = [[Поэма]], [[шигӀру]] |асаразул_мацӀ = [[Авар мацӀ|Авар]] |машгьурал_асарал = ''Гулишатиде'', ''ГьаракӀунисей'', ''Сайгидул БатӀалиде'' |дебют = |премиял = |шапакъатал = |автограф = |гъулбас = |викитека = |викигъамас = |викицитата = }} '''БакьайичӀиса МухӀаммадгӀалил ЧӀанкӀа''', гьединго '''ЧӀанкӀа''' абунги жив лъалев ([[1866]]<ref>Цогидал баяназда рекъон гьавун вуго 1860 соналъ.</ref>, [[БакьайичӀи]], [[Дагъистаналъул вилаят]], [[Россиялъул империя]] — [[1909]], Вади-ФатӀима, [[ХӀижаз]], [[ГӀусманияб империя]]) — [[Аварал|аваразул]] кӀудияв шагӀир-классик, [[авар адабият|авар адабияталъе]] кьучӀ лъуразул цояв. АнцӀгоялдаса цӀикӀкӀун соналъ гӀараб гӀелмуялъе, хӀисабалъе ва гьединго адабияталъе цӀаларав, ЧӀанкӀаца хасаб кӀвар кьуна адабияталде; ва жинцаго хъварал гурелги, гьес мажмугӀазде росана гӀеме-гӀемерал халкъиял кучӀдулги. ==ЦӀар== ШагӀирасул гӀумруялъул ва хъвадурухъанлъиялъул бицунаго кӀвар бугеб суалалъул цояблъун ккола гьесул цӀар. Гьев шагӀир, лирикчи лъала Тажудин гӀадинги, ЧӀанкӀа гӀадинги. ГӀалимчи С. ХӀайбуллаевас жиндир "МагӀарул адабияталъул Тарих"<ref>МагӀарул адабияталъул Тарих, гь. 478</ref> абураб тӀехьалда хъвадарухъан Гъ. ГъалбацӀовасул рагӀабиги кьучӀалъе росун хъвалеб буго гӀалимчи ИсхӀакъил МухӀамихъе рачун рукӀанин кӀиго вас гӀелму лъазабизе, гьезул цояв ЧӀанкӀа, цоявги ТӀинчӀав рукӀун руго. МухӀамие рекӀее гӀун гьечӀо гьезул цӀарал, гьелъ жинцаго ургъун, кьун руго цӀиял цӀарал гьезие: ЧӀанкӀае — Тажудин, ТӀинчӀасе – Жамал абун. Гьедин хутӀун буго ЧӀанкӀае Тажудин абураб цӀар, амма жив гьавураб росулӀ гьесда гӀадамаца эбел-инсуца кьурабго цӀар абулаан ва абулеб буго. ==Биография== Тажудин гьавуна [[1866 сон|1866 соналъ]] [[БакьайчӀи]] росулӀ, МухӀаммадгӀалил ва Хъатунил хъизаналда. 8–9 сон бараб мехалъ (1874) эменги хун бесдал хӀутӀана Тажудинги гьесул яцалги — Хажаги, [[Аваристан (тарихиябгин географияб регион)|Аваристаналда]] магӀихъан хӀисабалда машгьурай, Патучги; гӀезаруна гьел эбел Хъатуница захӀматаб къо бихьун. ЧӀанкӀа вукӀун вуго берцинав, ворхатав цо гӀажаибаб синпат гьурмада бугев чи. ТӀарцӀаб мегеж, борхатаб нодо, чӀахӀиял, рекӀелъе лӀугьунел берал. Щибаб рагъа-рашари букӀун буго гӀодобе биччараб, валимахӀаб. Гьаракь букӀун буго кигӀан хъачӀаб рагӀиги тамах гьабулеб, амма цо хасаб ракӀчӀей жиндилӀ бугеб, мухӀканаб, жиндиего хасаб къвакӀи гъорлӀ бугеб. Бицуна гьесул рилълъин тӀадагьаб, ракӀчӀараб, къартӀаб букӀанилан. АнцӀгоялдаса цӀикӀкӀун соналъ цӀалана Тажудин гӀелмуялъе чӀахӀиял гӀалимзабазда цеве [[Унсоколо|Унсоколов]], [[Рихьуни|Рихьунив]], [[ГӀашилтӀа]], [[ЧӀикӀаб|ЧӀикӀав]]. Цогидал мутагӀилзабазулго гӀадин захӀмалъиялда бахъана гьесул цӀалиги. ЦӀалул заманалъ гьес лъай босана гӀараб гӀелмуялъул, хӀисабалъул, ва гьединго [[адабият|адабияталъул]]. Ахирисеб лӀугьана гьесие бищунго рекӀее гӀураблъун ва жиндилӀ рокьи бижараблъун. Тажудиница данде гьаруна гӀемерал [[халкъиял кучӀдул|халкъиял кучӀдул]], жиндиего гьезул гьарун рукӀана кверзулхъваял мажмугӀал. КучӀдул гьари диналъ гъукъараб бугин пикру букӀиналъ ЧӀанкӀа хӀинкъун вукӀун вуго жинцаго хъварал асарал халкъалъе баянлъиялдаса, амма гьел загьирлъун руго, ва дибирзабаца гьев рокъов витӀун вуго мадрасалдаса. ЧӀанкӀаца жиндир рокьул бицун гьарурал гурел, руго чияр рокьул бицун кагътил куцалда хъварал кучӀдулги. Гьелъие гӀиллаги ккола гӀолилал, рокьи ккарал, рокьи битӀ ккечӀел ясаца ва васаца гьесда гьарулеб букӀин. Амма ЧӀанкӀа живгоги вукӀана рокьул гӀашикъ. КӀиго нухалъ рокьи кканиги, цонигиялъул гьесие битӀ кколаро. ТӀоцее гьесие йокьула [[КӀахъ|КӀахъа]] Гулишат абурай яс. Гьелъул эбел-инсуца разилъи кьечӀо ригьин-цӀаялъе, гьесулгун жидер магӀишаталъул рахъ рекъараб гьечӀин абун. ЧӀанкӀада гьей хехго кӀочон тана. РосулӀа йикӀарай ясги жиндирго эбел-инсуца кьуна чидае. Амма гьаб рокьул цӀа гӀумруялъго сунаро гьесул. ЧӀанкӀал кучӀдул ракӀарун мажмугӀ гьабурав ва гьелъие цеберагӀи хъварав хъвадарухъан Гъ. ГъалбацӀовас чӀезабулеб буго ЧӀанкӀаца гӀумруялъго, жаниб цӀар рехсечӀониги, гӀишкъу ккарай ясалде гьарулел рукӀанин кучӀдул абун. Халкъиял кӀучӀдузул рухӀ гъорлӀ бессарал ЧӀанкӀал шигӀраби хекко машгьурлъана. ЧӀанкӀа мугӀрузда машгьурав шагӀирлъун лӀугьун хадуса, гьесухъе мутагӀиллъун вачӀана аваразул вукӀинисев машгьурав шагӀир [[ХъахӀабросолъа МахӀмуд|ХъахӀабросолӀа МахӀмуд]]. ЧӀанкӀаги гьевги лӀугьана гьудулзабилъун. Гьезул цоцазде якъинлъи цӀикӀинабулеб жоги букӀана кӀиялго рокьул шагӀирзаби рукӀин. Цо-цо гӀалимзабаца МахӀмудил мугӀалимлъун рикӀкӀунев вуго ЧӀанкӀа. ===Ахирисел сонал=== ЧӀанкӀа, щвезе кӀварал баяназда рекъон, рокъов талихӀав вукӀун  гьечӀо. Гьесул чӀужу ГьатӀастан йикӀана рес бугеб хъизаналъул яс. ЧӀанкӀалги ГьатӀастанилги дандеги кколеб букӀун гьечӀо. Бицанихъе, гьезие ясги гьаюн йикӀун йиго, амма гьей гьитӀинго хун йиго. ТӀокӀал лъимал ЧӀанкӀал рукӀинчӀо. Живго хӀежалде унеб мехалъ ЧӀанкӀаца ГьатӀастанида абун букӀун буго жив лъабго соналдасан вуссинчӀони дуего бокьараб гьабеян. Цо пуланаб къоялъ борчӀараб гъеж жанибе ккезабизе БакьагьечӀиве ахӀун вуго Гьолокьа МахӀсудилан абулев чи. Гьес гъеж жанибе ккезабуралъухъ мухь босун гьечӀо, гьарун буго, бегьилеблъун батани, ГьатӀастан жиндие кьеян. Гьедин кканин ГьатӀастан Гьолокьеян бицуна. Гьеб букӀун буго ЧӀанкӀа хӀежалдаса вуссинчӀого лъабабго сон бараб заман. ЧӀанкӀал гӀумруялъе лъикӀаб гуреб  асар гьабуна яц Патучил ккараб лӀугьа-бахъиналъ. Росги хун хехго къороллъарай Патучил рокьи ккун буго мадугьалихъ вукӀарав жиндасаго гьитӀинав васасухъ, гьесие росасеги ине ккун йиго ахир-къадги. Гьеб букӀана кьолбое кӀудияб рогьолъун. МагӀарул гӀадатазул тӀалабазда рекъон вацас чӀвазе кколаан гьединай яц. Амма Исламалъ рекӀелӀ хӀеренлъи цӀезабурав, иман-инсап лъалев, рахӀму цӀикӀарав ЧӀанкӀахъан бажаричӀо яцалде квер борхун. РосулӀ тӀоритӀарал ЧӀанкӀал ахирисел санал хӀуржаялъур ана. Гьев гьадинги, кидаго хӀуржаялъув вукӀунев чи, ахираб заманалда гьениса къватӀивего вахъунев вукӀинчӀилан бицуна. Кидаго диналда тӀад чӀун, тӀахьазде тӀаде къулун вукӀун вуго гьес; хасго кӀвар кьолеб букӀун буго [[Астрономия|астрономиялде]]. С. ХӀайбуллаевас хъвавухъе абуни, ЧӀанкӀа вукӀана [[Ислам]] гъваридго лъалев, сагӀтал, къоял, сардал кӀухӀаллъичӀого къуръан цӀалулаго тӀоритӀулев, хӀалимав, дурусав, чидай лъикӀлъи гьабизе цӀакъав чи. Ахирги ЧӀанкӀаца тӀаса бищула цогидаб нух: росуги тун къватӀиве ин. Гьелъие цогидаб гӀиллалъун ккола гьесие дунялалъул рукъалдаса рикӀкӀалъун исламалда жеги жанивехун вахъизе бокьун букӀин<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://maarulal.ru/poetry/113-bakagichiisa-chiankia-tazhudin-i866-i909.html |access-date=2010-12-14 |archive-date=2016-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160923101516/http://maarulal.ru/poetry/113-bakagichiisa-chiankia-tazhudin-i866-i909.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.fatiha.ru/regiony/daghestan/avary/avar/abubakaraimaki.htm |access-date=2010-12-14 |archive-date=2011-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110314193500/http://www.fatiha.ru/regiony/daghestan/avary/avar/abubakaraimaki.htm |url-status=хвараб }}</ref>. Ахирисел саназ гӀумруялдехун ЧӀанкӀал букӀараб бербалагьиги, хӀежалде иналде цебе сундул пикрабазда гьев вукӀаравалиги, шагӀирасул рекӀел рахӀатхун букӀинги загьир гьарулел руго хадусел мухъаз: {{Цитата|Дунялалъул къоял къварид риччазин, Къиямасеб къоялъ шапагӀат щвезе. Духъ ккараб дир рокьи рукьбалӀ цӀунизин, БецӀаб лахӀдуялъуб хӀалхьи букӀине. ХӀехьезин гьаб гӀазаб гӀадаллъизегӀан, ГӀарасалде щведал диван гьабизе.}} ЧӀанкӀаца живго хӀежалде ине къватӀиве вахъунеб мехалъ, БакьагьичӀиб хутӀараб биценалда рекъон, живго нухарегӀизениги, жиндаго нух битӀагиян абизениги, я яцазе, я хъизаналъе рес кьун гьечӀо. БакьагьичӀиб ЧӀанкӀаца тӀамурал ахирисел сагӀтал [[ХъахӀабросолъа МахӀмуд|ХъахӀабросолъа МахӀмудида]] цадахъ тӀамун руго. ЧӀанкӀал хӀужраялъур цере тӀиритӀун тӀахьалгун кӀиявго шагӀирас гьабуна щуго-анлӀго сагӀаталъ халат бахъараб гара-чӀвари; гӀагарлъиялъул тӀокӀав чиги виччачӀо ЧӀанкӀаца тӀаде, ва МахӀмудилгун букӀараб хабарги абадиялъго балъголъилъун хутӀана. Сапаралъ вахъунев ЧӀанкӀаги нуха регӀана ХъахӀабросулӀа МахӀмудица. === Хвараб ва вукъараб бакӀ === ГӀумархӀажи Шахтамановасул «МугӀалимги мутагӀилги» абураб тӀехьалда руго гьадинал мухъал: {{Цитата байбихьи}} «Къуръаналъул тӀогьиллъарал тӀанчазул рагӀалда руго гьадинал хъвай-хъвагӀаял: Гьале, щулияб, къалам кодоб ругьунаб квералъ нахъе тарал роцӀарал, баянал мухъал. Гьеб буго, дие ирсалъе жиндирго цӀарги тун, дун гьавилалдего хварав дир кӀудадал хатӀ. Дица гьеб цӀалулеб буго: «Гьижра жойид гьабулареб гьаб заманалъул тарих рикӀкӀеналде рекъон 1909 соналъ, тӀадегӀанав бичасул лагъ, дун хӀежги борхун Маккаялдаса тӀад вуссун щвана. Чу биларав цӀалахъ гӀодуларин аби буго. Амма дун гӀодилев вуго. Аварагасул хабада как базе щваниги щиб, гьениве унаго нухда гьалмагъ, гьудул нух цадахъав гӀалим Тажудин вукъарав дие. Аллагьас кьураб роххелги, гьес тӀаде тӀамураб къварилъиги дир рекӀелъ цоцазда къвалги бан регун руго. Сабру кье, ТӀадегӀанав, дур лагъасул хӀалуцараб ракӀалъе, квер лъе гьесул сахлъулареб ругънада». {{Цитата лІугІи}} Гьеб хъвай-хъвагӀай гурони ЧӀанкӀал хвелалъул хӀакъалъулӀ щибниги лъалеб жо гьечӀилан тун буго. Киса-кибего хъвалеб буго ЧӀанкӀа хӀеж борхизе унаго нухда хванилан, амма гьеб факт мекъаб буго. ЧӀанкӀал яц Патучил яс ПатӀиматица бицуна, жиндида ракӀалда бугила, жий  гьитӀинаб мехалъ абулаанила ЧӀанкӀаца лъабго нухалъ хӀеж борханилан. КӀиго нухалъ жиндиего гӀоло борхун буго. Лъабабилеб нухалъ херлъарав загӀиплъарав чиясе гӀоло хӀеж борохизе унаго нухда хун вуго ЧӀанӀка. Цадахъ ккун вукӀарав Рихьуниса чиясухъе кьун ЧӀанкӀаца рокъобе битӀун бачӀун буго хӀежалъул тӀагъургн, жиндирго чухъаги, сагӀатги. Гьевго рихьунисес ругьелги бачӀун буго, ЧӀанкӀаца абунила жиндир чухъа хвараб мехалъ эбелалда тӀад бигъеян. Рихьунисев (гьесда цӀар ПатӀиматида лъалеб букӀинчӀо) вачӀиналдего гӀагарлъиялъ ЧӀанкӀада хадуб гӀарацги битӀун буго, амма щварабищ гьеб ЧӀанкӀахъе щвечӀебищали лъазе кӀун гьечӀо. ЧанкӀада цадахъ хӀежалде ун вукӀана БакьагьичӀиса ШайихгӀали абулев ресалда вугев чиги ва ЧӀанкӀал лъадул вац. ЧӀанкӀадаго цадахъ, ШайихгӀалиги вуссинчӀо хӀежалдаса. ХӀежги борхизе инсул хобги цӀехезе къватӀиве вахъана ШайихгӀалил вас ГъалбацӀхӀажи. ГъалбацӀхӀажица бицунаан ШайихгӀалилги ЧӀанкӀалги хоб цоцазда аскӀоб Вади-ФатӀима абулеб бакӀалда бугилан. ГъалбацӀажица бицанихъе ЧӀанкӀаги, ШайихгӀалиги гьездаго цадахъ рукӀарал загӀиплъарал гӀадамал рокъобе нух бахъизе кӀолез рехун тун руго, гьедин гьабичӀого ресги букӀун гьечӀо. ЛъагӀалида жаниб цо нухалъ гурони гамаги бачӀунеб букӀун гьечӀо, цойгиги лъагӀелалъ унтаразда аскӀор чӀани жалгоги холел рукӀун руго, гамиде унтарал раччизе ресги букӀун гьечӀо.<ref>{{Cite web |title=ГъазимухӀамад ГъалбацӀов, хъвадарухъан. |url=http://www.dagistan.ru/knigi/klasika/chanka/biograf.htm |access-date=2021-07-02 |archive-date=2021-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210709182228/http://www.dagistan.ru/knigi/klasika/chanka/biograf.htm |url-status=хвараб }}</ref> Гьедин аваразул кӀудияв шагӀирасе абадияб рукълъун лӀугьана ГӀарабиялъул ракь. ==Гьунар== Жиндирго шигӀрабалӀ ЧӀанкӀаца инсаниятаб рахалъ ахӀулел руго рухӀанияб эркенлъиялде. "Гулишатиде", ГьаракӀунисей" ва цогидал шигӀрабалъ гьес рикӀкӀунеб буго чӀужугӀаданалъул жиндиего талихӀалъе ихтиярал. ШагӀирасул рокьул лирикаялъе сипатаб буго романтикияб тӀадегӀанлъи, ихӀсасал загьирлъиялъул бацӀцӀалъи. Гьединго ЧӀанкӀаца хъвалаан жамгӀиял темабазда тӀасан [[шигӀру|шигӀраби]], [[магӀу (адабият)|магӀаби]] (элегиял), гьезда гьоркьоб бищун машгьураблъун буго "[[Сайгидул БатӀалиде (магӀу)|Сайгидул БатӀалиде]]" магӀу. ЧӀанкӀал гьунар гъваридго хурхараб буго магӀарулазул кӀалзул поэзиялда; гьебго заманалда гьесул шигӀрабалъ (хасго эллегиязда) халлъизе бегьула [[гӀараб адабият|гӀараб классикияб адабияталъул]] асарги. ЦӀакъ кӀвар бугеб лъалкӀ тана ЧӀанкӀаца [[авар адабият]] цебетӀеялъе. ШигӀраби хъвай гуребги, гьес авар халкъалъул гьунарияб ирсалъул гӀелмияб цӀех-рехги, кӀалзул гьунаралъул асаразе систематизацияги гьабулаан. ШагӀир чӀаго вукӀаго басмаялда гьесул цониги асарал рахъичӀо. ТӀоцебесеб гьесул асаразул мажмугӀ къватӀибе бахъана 1963 соналъ, кӀиабилеб 1991 соналъ. ГӀурус мацӀалде гьел руссинаруна Я. Козловскияс. ==Ралагье гьединго== * [[Авар адабият]] * [[Авар поэзия]] * [[ХъахӀабросулӀа МахӀмуд]] == МугъчӀваял == {{мугъчӀваял}} == Иццал == *{{Cite book|title=Авар революциялда цебессеб адабияталъулкъокъаб хабар|last=МухӀамадилазул|first=М. Б.|publisher=|year=1961|isbn=|location=МахӀачхъала|pages=}} * {{Cite book|title=Авар поэзиялъул халкъиял иццал|last=ХӀайбуллагьилазул|first=Сиражудин|publisher=|year=1966|isbn=|location=МахӀачхъала|pages=}} == РегӀелал == * [https://web.archive.org/web/20160923101516/http://maarulal.ru/poetry/113-bakagichiisa-chiankia-tazhudin-i866-i909.html ЧӀанкӀал хӀакъалъулӀ] * [http://khunzakh.ru/personalii/579/ ЧӀанкӀа (Хунзахъ мухъалъул сайт)] {{БакьайичӀиса ЧӀанкӀа}} {{Авар адабият}} [[Категория:1866 соналъ гьарурал]] [[Категория:1909 соналъ хварал]] [[Категория:Хунзахъ мухъалда гьарурал]] [[Категория:ХӀижазалда хварал]] [[Категория:Аварал]] [[Категория:Авар шагӀирзаби]] [[Категория:Дагъистаналъул шагӀирзаби]] [[Категория:Россиялъул империялъул шагӀирзаби]] cga13mtg1ou3vnluyozhgh4tuq4ar7o 0 3733 101301 100331 2026-09-07T13:08:13Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101301 wikitext text/x-wiki {{ГІадан}} '''Ругъжаса Элдарилав''', гьавидал МухӀамад (1847–1884, [[Ругъжа]]) — авар поэт, жинца авар националаб литературалъе кьучӀ лъуразул цояв. == Биография == Поэт гьавуна Ругъжаб росулӀ гӀадатав векьарухъан Элдарил хъизаналда, цӀарги лъуна МухӀамадилан. Гьесул лъимерлъиялъул гӀумру rIapaб цӀалуда ана. Амма балугълъараб мехалъ гьес дибирлъи къабул гьабичӀо. КечӀ гьабизе ва гьеб ахӀизе МухӀамадил букӀана кӀудияб гьунар. МутагӀиллъун ЧӀохъ вугеб мехалъ, рокьи ккарай гьайбатай ясалде ахӀарал кучӀдуз гьесул цӀар ана магӀарул росабалъ Ругъжаса Элдарилав хӀисабалда. Жиндирго ясалъ тӀасавищаравлъи лъарав наибас, гьоболлъухъги ахӀун, Элдариласда загьру гьекъезабула. <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.fatiha.ru/regiony/daghestan/avary/avar/abubakaraimaki.htm |access-date=2010-12-14 |archive-date=2011-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110314193500/http://www.fatiha.ru/regiony/daghestan/avary/avar/abubakaraimaki.htm |url-status=хвараб }}</ref> == МугъчӀваял == <references/> [[Категория:Авар поэтад]] 4748nindumfyizlafa0vs9u1v8mrbs2 0 3734 101357 100542 2026-09-07T13:17:33Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101357 wikitext text/x-wiki {{ГІадан}} '''ТӀелекьа Этил ГӀали''' (1850—1930) ГӀали гьавун вуго [[ТӀелекь]] росулӀ мискинаб .хъизаналда. ГьитӀинго дагьа-макъаб цӀалиги гьабун, балугълъуда гьесул вахъун вуго лъикӀав къадал устар. Минаби разе росабалъе хьвадун, бетӀербахъи гьабулеб букӀун буго. Гьесул букӀун буго цӀакь берцинаб, роцӀараб гьаракь-бакъан. Жергъен кӀутӀун, кечӀ ахӀизе ГӀалилъе вахарав чи доб заманалъ магӀарухъ вукӀун гьечӀо. Хадуб ГӀали машгьурлъун вуго пасихӀав поэт хӀисабалдаги. Жеги шагӀирасул асаразул хасаб тӀехь бахъун гьечӀо. Аваразул революциялда цебесеб адабияталда жаниб Этил ГӀалицаги хасаб бакӀ ккола. <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.fatiha.ru/regiony/daghestan/avary/avar/abubakaraimaki.htm |access-date=2010-12-14 |archive-date=2011-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110314193500/http://www.fatiha.ru/regiony/daghestan/avary/avar/abubakaraimaki.htm |url-status=хвараб }}</ref> == Примечания == <references/> [[Категория:МагӀарулазул шагӀирзаби]] rkimb7u57ctcmf2d40lhg5axuji1yj7 0 3735 101195 99936 2026-09-07T12:50:33Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101195 wikitext text/x-wiki {{ГІадан}} '''Кьохъа МухӀамад''' (1868—1941) СалтӀаса гочун вачӀун, Кьохь чӀарав мискинчи КъурамухӀамадие гьавун вуго вукӀинесев поэт. Балугълъуде вахарав МухӀамад ун вуго цин Бакуялде, хадуб гӀурус рахъалде (Нижний Новгородалде) мухьдахъ хӀалтӀизе. ГӀумруялъул хӀалбихьи бугев, цӀодорав хӀалтӀухъанлъун цеве чӀола гьев жиндирго асаразулӀ. Месед-гӀарацалъ ханлъи гьабулеб тӀекъаб социалияб гӀумруялъул гӀузраби къватӀир чӀвазарурал руго шагӀирасул гӀемерисел кучӀдул. <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.fatiha.ru/regiony/daghestan/avary/avar/abubakaraimaki.htm |access-date=2010-12-14 |archive-date=2011-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110314193500/http://www.fatiha.ru/regiony/daghestan/avary/avar/abubakaraimaki.htm |url-status=хвараб }}</ref> == Примечания == <references/> [[Категория:МагӀарулазул шагӀирзаби]] dgizc9qh9eavxr39tzyhi4mdhdr15w1 0 3736 101137 99755 2026-09-07T12:37:03Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101137 wikitext text/x-wiki {{ГІадан}} '''Инхелоса Къурбан''' (1870—1934) Къурбан гьавуна Инхело росулӀ (гьанжесеб Болъихъ районалда) мискинчи ГӀалиханил хъизаналда. КочӀое гьунар загьирлъана гьитӀинго, мутагӀиллъун цӀалулеб мехалъ. Йокьарай ясги рес бугесе кьун, гьелдаса рокьиги бичичӀого, чӀужу ячинчӀого херлъула поэт. ШагӀирасул гӀемерал кучТдул руго гьеб каранлъ судилеб хутӀараб рокьул бицарал. Поэтас хъвана сатирикиял, тӀекъаб дуниял тӀаса рехун бачӀараб эркенлъи беццарал ва гьеб бахъарал кӀодо гьарурал асаралги. <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.fatiha.ru/regiony/daghestan/avary/avar/abubakaraimaki.htm |access-date=2010-12-14 |archive-date=2011-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110314193500/http://www.fatiha.ru/regiony/daghestan/avary/avar/abubakaraimaki.htm |url-status=хвараб }}</ref> == Примечания == <references/> [[Категория:МагӀарулазул шагӀирзаби]] mfgmg3byc3j2bky2g0z0fj0iotcipmk 0 3737 101407 100737 2026-09-07T13:25:53Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101407 wikitext text/x-wiki {{Хъвадарухъан |цӀар=ЦӀадаса ХӀамзат |тӀубараб_цӀар = ЦӀадаса ХӀамзат |сурат=Гамзат Цадаса и Расул Газатов.jpg |жинс=m |гьавуна = 9 августа, 1877 |гьавураб_бакӀ = [[ЦӀада]], [[Хунзахъ мухъ]], [[Дагъистаналъул АССР]] |хвана = 11 июня, 1951 (73 сон) |хвараб_бакӀ = [[Махачкала]], [[Россия]] |вукъараб_бакӀ = Махачкала |ватӀанчилъи = {{Флагификация|СССР}}<br>{{Флагификация|Россия}} |миллат = [[Аварал|Аварав]] |эмен = Юсупил МахӀама |эбел = |лъади = |лъимал = [[ХӀамзатил Расул]] [[ХӀамзатил ХӀажи]] |альма_матер = |пиша = * ШагІир * прозачи * публицист * жамгІияв ва сиясияв хъулулухъчи * таржамачи }} '''ХӀамзат ЦӀадаса''' (21 август 1877 — 11 июн 1951) — авар совет поэт ва драматургист, пачалихъияв хъулухъчи. Дагъистаналъул Автономияб Совет Социалистияб Республикалъул халкъияв поэт (1934). КӀиабилеб даражадуо Сталинилаб премиялъул лауреат (1951). == Биография == [[Файл:Гамзат Цадаса и Расул Газатов.jpg|thumb|right|250px|<span style="color:grey;">'''ЦӀадаса ХӀамзат''' ва [[ХӀамзатил Расул]]</span>|ссылка=Special:FilePath/Гамзат_Цадаса_и_Расул_Газатов.jpg]] Гьев гьитӀинго бесдаллъана, эмен хведал гьесул 7 сон букӀана, гьитӀинго камуна эбелги. Гьев цӀалана мадрасаялда ва лъабго соналъ хӀалтӀана имамлъун ЦӀада росулӀ. 1917—1919 соназ хӀалтӀана [[Хунзахъ мухъ]]алъул шаргӀияб махӀкамаялда. 1921—1922 хӀалтӀана «БагӀарал мугӀрул» джаридаталъул бетӀерав мухбирлъун, гьениб загьирлъана ХӀамзатил шагӀирчиясул гьунарги. == Адабият == [[Файл:Памятник Гамзату Цадаса Махачкала.jpg|250px|мини|right|МахӀачхъалаялда ЦӀадаса ХӀамзатил памятник]] ТӀоцебесеб кечӀ "ГӀалибегил гьве" хъвана I4 сон барав ХӀамзатица. Гьес жиндирго шигӀрабазулӀ махсаруялдалъун хъватӀир чӀвазарулаан доб заманаялъ рилъанхъун рукӀарал гӀадатал, бечедал бегавулазул, ричарухъабазул, муллабазул гӀумру-яшав.<ref>[https://baxmyp-ka.livejournal.com/161722.html Гамзат Цадаса "Сказка о зайце и льве".]</ref> Гьесул шигӀрабазул тӀоцебесеб мажмугӀ "ГӀадатазул жул" къватӀибе биччана 1934 соналъ. Гьебго соналъ гьесие щвана тӀоцебе [[Дагъистаналъул АССР]]алъул Халкъияв шагӀирасул цӀар - щапакъатги. == Щапакъатал == * [[Дагъистаналъул АССР]]алъул Халкъияв шагӀир (1934) * БагӀараб захӀматчагӀазул байрахъалъул орден (31.01.1939) * «Кавказ цӀунаралъухъ» медаль * «КӀудияб ватӀанияб рагъда гӀахьаллъаралъухъ 1941—1945» медаль * Ленинил орден (22.02.1944) — хъвадарухъанлъиялъул 50 сон тӀубаялъе * Ленинил орден (1947) — гӀумрудул 70 сон тӀубаялъе * Сталинил премия II даражаялъул (1951) * [[Дагъистаналъул АССР]]алъул пачалихъиял грамотаби == ХӀужаби == <references/> == Линкал == * [https://web.archive.org/web/20090227034648/http://poezosfera.ru/?tag=%D0%B3%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D1%82-%D1%86%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%B0 Гамзат Цадаса] на [https://web.archive.org/web/20090227034648/http://poezosfera.ru/?tag=%D0%B3%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D1%82-%D1%86%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%B0 портале ПоэзоСфера] * [http://www.odnoselchane.ru/?com=articles&sect=93&page=article&id=127 Поэт, рожденный поэтом — Односельчане.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313042953/http://odnoselchane.ru/?com=articles&id=127&page=article&sect=93 |date=2016-03-13 }} {{тIинчI}} [[Категория: МагӀарулазул шагӀирзаби]] [[Категория:МагӀарул хъвадарухъаби]] [[Категория:Википедия:Жакъа тӀаса бищараб макъала]] c3zbqn2q24gr3vs24r4ca75n5h8r2w1 0 3739 101133 99741 2026-09-07T12:36:23Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101133 wikitext text/x-wiki {{Пачалихъалъул хӀалтӀухъан |цӀар = ГъазимухӀамад |сурат = |хъулухъ = [[Дагъистаналъул ва Чачанистаналъул имам]] |тартиб = 1 |байрахъ = Caucasian Imamate.svg{{!}}border |хъулухъ байбихьи = [[1829]] |хъулухъ лъугІи = [[17 октябр]] [[1832]] |хІукмуялъул заман = |цеве вукІарав = |хадув вачІарав = [[ХІамзат-бег]] |гьавураб къо-моцІ = 1795 |гьавураб бакІ = [[Генуб]], [[Дагъистан]] |хвараб къо-моцІ = 17.10.1832 |хвараб бакІ = [[Генуб]], [[Дагъистан]] |вукъун вуго = Гендерил гъазизабазул хабалалъ |эмен = |эбел = |лъади = |лъимал = |звание = |принадлежность = |гІелмияб звание = имам |аслияб хъулухъ = Рагъул цевехъан |деятельность = |дин = [[ислам]], [[суннизм|суннияб мазгьаб]] |викисклад = }} Имам '''Гъази-МухӀамад''' ({{Lang-ru|Гази-Мухаммад}}) — Генуса имам Гъази-МухӀамадил тарихалдасан макъсуд буго гьес капурзабазулгун рагъги гьабун [[дагъистан]]алъул ва [[чачанал]]ъул бусурбабазда гьоркьоб динул-ислам кинаб къагӀидаялда билълъанхъизе гьабулеб букӀарабали лъай. Гьeв кӀудияв Аллагьасул вали, кӀудияв диналъул мужадид, бусурбабазул бахӀарчияв, гӀелмияв имам, Дагъистаналъул Генуб росулӀ загьирлъараб гвангъараб шаригӀаталъул ва тӀарикъаталъул нур, ахирги жив бацӀцӀадаб нияталда гӀурусазда данде вагъулаго шагьидлъун хварав. Гьесул тарих данде гьабизе цохӀого цо Генуса ХӀасанилав-дибир ургъун вуго. Гьес хъван буго гьаб багьа тӀадегӀанаб баянаб тарих. Гьев живгоги Генуса устар, шайих ГӀабдуллагь-хӀажиясул заманалда вукӀарав чи вуго. Амма нижеда жиб лъалареб гӀиллаялъе гӀоло гьесул гьaб багьа тӀадегӀанаб тӀехьалъул йа тӀаралъи-мукъадиматниги йа ахир-хатиматго гуреб имамасул гъазаватазулги ва хасго гъосул халил шагьидлъиялъул хӀакъалъулъги хъван бажарун гьечӀо. Ялъуни гьеб данде гьабун тӀубазегӀан живго хун ун ватизе ккола. Ялъуни данде гьабулеб заманаялда цо щибниги гӀиллаялдалъун живго хвeзегӀан тӀубазе гьабун бажаричӀого букӀине бегьула. Гьаб соналъул – 1369-леб гьижрияб – авалалда, дица генуса ГӀалил ГӀабдуллагьан абулев, лъикӀав, хутӀаразул хутӀарав, иман щулияв, жиндаса баракат щолев гӀалимчи, гьев имамасул цебесеб наслуялъул чи, гьесда ГьаракӀуниб кьезеги гьабун, босун гьениб ккун дица гьеб кинабго насху гьабун хъвана, ГьаракӀуниса дир гӀагарал чагӀазул цояв, нижер дибир жакъасев ГьаракӀунив вугев нижер кӀудияв имам, ва дир устарасул Пахрудин-апандиясул кваранаб квер Хабсури абулев чиясул кумекалдалъун. <ref>http://avaristan.livejournal.com/3078.html</ref> == Примечания == <references/> [[Категория:МагӀарулал]] {{Дагъистаналъул ва Чачанистаналъул имамзаби}} pirddvhlm43xyodmwm1v6rkml3sstx6 0 3740 101046 99433 2026-09-07T12:21:52Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101046 wikitext text/x-wiki '''Гъазигъумекиса Жамалудин'''<ref>яги гӀараб куцалда '''Саййид Жамалудин ал-ХӀусайни ал-Къибуди ал-Гъазигъумукъи ад-Дагъистани'''</ref> ({{Lang-lbe|Жамалуттин Гъази-Гъумучиял}}; 1788 яги 1792, [[Гъумеки]] — 1866, [[Истанбул]], [[ГӀусманилазул империя]]) — дагъистаналъулав рухӀанияв ва жамгӀияв хӀаракатчи, накъшубандияб тӀарикъаталъул шайх, == Биография == Гьавуна Жамалудин 1792 (1788) соналъ Гъазигъумекив. Хвана [[Стамбул]]алда 1866 соналъ. Гьев вукӀана, [[Дагъистан]]алда гуребги, бусурбабазул улкабаздаги цӀар рагӀарав, накъшубандияб тӀарикъаталъул устар, жамгӀияв хӀаракатчи, кӀудияв гӀалим. Гьесул эмен Макъабуттаца жиндаса бажарараб гьабуна доб заманалда рекъон васасе лъикӀаб лъай щвеялъе. ЛъикӀаб лъай-гӀелму щвана Жамалудиние Гъуме-кибги, Кавказалдаги, ГӀусманиязул ракьалдаги. Щвана гьесие кьучӀаб лъайги. ЛъикӀ лъалаан турказул, персазул, гӀараб ва Дагъистаналъул чанги мацӀал. Лъалаан гӀараб адабият, мантӀикъ, фикъгьи ва гь. ц.. Гъазигъумекдерил Аслан-ханасул хъулухъалда гьесул иш тӀубалев чилъун-гицин хӀалтӀана гьев гӀолохъанаб мехалда. ГӀемер заман иналдего гьеб хӀалтӀи рехун тана Жамалудиница ва, тӀарикъаталдеги лӀугьун, тӀуванго диналде вуссана. КӀудияб асар гьабуна Жамалудиние 20-50-абилел соназ кӀудияв гӀалим, устар МухӀамад Ярагъиясулгун (1771–1839) ккараб лъай-хъваялъ. Хадубккун гьес [[накъшубандияб тӀарикъат]]алъе ижазаги кьуна Жамалудинихъе. Жамалудин-шейхас тӀарикъаталъул нухде тӀоритӀана имам ГъазимухӀамад, [[имам Шамил]]. Гьез кутакалда хӀурмат гьабулаан жидерго мугӀалим, шейх Жамалудинил. Доб Кавказалъул рагъул соназда Имаматалъул Диваналде гъоркье унел гӀалимзабазул кьерулӀ вукӀана Жамалудинги. Шамил имамас гьабулеб ишалъулӀ кидаго гӀакълу цӀехолаан жиндирго шейхасда. Гьеб гуребги, гьезда гьоркьоб гӀагарлъиги букӀана. Имамат биххаралдаса нахъе 1861 соналда Жамалудин-шейх [[Стамбул]]алде гочана. <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.assalam.ru/avar/arhiv/2008/avar_2008_20.pdf |access-date=2011-05-01 |archive-date=2011-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110501143439/http://www.assalam.ru/avar/arhiv/2008/avar_2008_20.pdf |url-status=live }}</ref> == МугъчӀваял == <references/> [[Категория:Исламалъул гӀалимзаби]] 98nt2jnz113h7kq1w1le4lq1yfa7daf 0 3741 101453 100890 2026-09-07T13:33:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101453 wikitext text/x-wiki {{Пачалихъалъул хӀалтӀухъан |цӀар = Ражаб ТӀайип Эрдогъан |аслияб цӀар = {{lang-tr|Recep Tayyip Erdoğan}} |сурат = Turkish President Recep Tayyip Erdoğan in January 2024 (cropped).jpg |гӀеблъи = 280px |сураталда гъоркь хъвай-хъвагӀай = |хъулухъ = [[Турциялъул Президент]] <br> ''вищарав'' |герб =Emblem of the Presidency of Turkey.svg |гербалда гъоркь хъвай-хъвагӀай = |гербалъул гӀеблъи = |байрахъ = Flag of the President of Turkey.svg{{!}}border |байрахъ2 = Emblem of the Presidency of Turkey.svg |тартиб = 12 |хъулухъ байбихьи = [[28 август]] [[2014 сон]] |хъулухъ лӀугӀи = |цеве вукӀарав = [[ГӀабдуллагь Гюл]] |хадув вачӀарав = |хъулухъ_2 = [[Турциялъул премьер-министр]] |тартиб_2 = 36 |байрахъ_2 = Flag of Turkey.svg{{!}}border |байрахъ2_2 = Seal of Prime Ministry of the Republic of Turkey.svg |хъулухъ байбихьи_2 = [[14 март]] [[2003 сон]] |хъулухъ лӀугӀи_2 = [[28 август]] [[2014 сон]] |президент_2 = [[Сезер, АхӀмет Неждет|АхӀмет Сезер]]<br />[[ГӀабдуллагь Гюл]] |цеве вукӀарав_2 = [[ГӀабдуллагь Гюл]] |хадув вачӀарав_2 = [[АхӀмад Давудогълу]] |хъулухъ_3 = [[Истамбул]]алъул мэр |тартиб_3 = |байрахъ_3 = Flag of Turkey.svg{{!}}border |байрахъ2_3 = IBB logo.png |хъулухъ байбихьи_3 = [[27 март]] [[1994|1994 соналъ]] |хъулухъ лӀугӀи_3 = [[6 ноябрь]] [[1998|1998 соналъ]] |цеве вукӀарав_3 = Нуреттин Сёзен |хадув вачӀарав_3 = ГӀали Гуртуна |гьавураб къо-моцӀ = 26.2.1954 |гьавураб бакӀ = {{БакІГьавураб|Истамбул|Истамбулалда}} [[Файл:Flag of Turkey.svg|30px]] |эмен = АхӀмет Эрдогъан |эбел = |лъади = [[Эмине Эрдогъан]] |лъимал = '''васал:''' АхӀмет Буракъ ва Нежмеддин Билал <br />'''ясал:''' Эсра ва Сюмеййе |партия = [[РитӀухълъиялъул ва цебетӀеялъул партия (Турция)|РитӀухълъиялъул ва ЦебетӀеялъул Партия]] |лъай = [[Мармара университет]] |гӀелмияб даража = |аслияб хъулухъ = [[Сиясатчи]] |миллат = [[туркал|туркав]] |дин = [[Ислам]], [[суниял|суннияб мазгьабалъул]] |шапакъатал = {{{!}} {{!}}{{Меседил тІомол Орден (Гуржи)}}{{!!}}{{Орден Нишан-е-Пакистан}}{{!!}}{{Меседил цІумил Орден}} {{!}}- {{!}}{{!!}}{{Данакер Орден}} {{!}}} | сайт =[http://www.tayyiperdogan.com/ Recep Tayyip Erdoğan] |гъулбас = Recep Tayyip Erdoğan signature.png }} '''Ражаб ТӀайип Эрдогъан''' ({{lang-tr|Recep Tayyip Erdoğan}}, 1954 c.) — [[Турция]]лъул премьер-министр (2003 соналдасан байбихьун), исламияб [[РитӀухълъиялъул ва цебетӀеялъул партия (Турция)|ритӀухълъиялъул ва цебетӀеялъул партиялъул]] цевехъан. == Биография == === ГӀолохъанал сонал === Ражаб ТӀайип Эрдогъан гьавуна [[1954 сон]]алъул 26 февралалъ [[Истамбул (ил)|истамбулалъул]] [[Бейоглу]] мухъалъул Къасымпаша абулеб бакӀалда, чӀегӀер ралъдал рагӀалда, ралъдал хъаравуласул хъизаналда. Турказул «Миллиет» абулеб казияталъул баяназда рекъон, жиндирго цо кӀалъа-басаялда Эрдогъаница бицана, гьесул хъизан [[Аджария|ГӀачӀаристаналдаса]] [[Ризе (ил)|Ризеялде]] рачӀарал ругоян. ГӀолохъанлъуда гьес шагьаралъул хӀинкъи гьечӀел къватӀазда рукӀана лимонадал ва булкаби ричулев. 1965 соналъ Эрдогъаница лӀугӀизабуна Пийале Паша абулеб байбихьул школа ва [[1973 сон]]алъ Истамбулалда бугеб динияб имамзабазул ва хатӀибзабазул лицей<ref name="akperdogan">{{cite web|url=http://eng.akparti.org.tr/english/lifestory.html|title=Life story|publisher=AK Parti Official Web Site|date=|accessdate=2008-08-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120302110724/http://eng.akparti.org.tr/english/lifestory.html|archivedate=2012-03-02|url-status=хвараб}}</ref>. Эйюп абулеб лицеялда экзаменги кьун диплом щвана. 1976 соналъ гьев лӀугьана Истамбулалъул Бейоглу абулеб мухъалда гӀолохъанаб халкъияб хвасаргьабиялъул партиялъул председателлъун<ref name="akperdogan"/>. 1978 соналъ гьес лъадилъун ячана [[Эмине Эрдогъан|Эмине Гюльбаран]]. 1980 сон щвезегӀан Эрдогъан хӀалтӀана истамбулалъул транспортазул организациязда. [[1980 сон]]алъул [[12 сентябр]]алъ пачалихъалда лӀугьана [[Турциялда 1980 соналъ лӀугьараб пачалихъияб инкъилаб|рагъулаб инкъилаб]] ва киналниги [[сиясат]]иял партиял гьукъун рукӀана. [[1981 сон]]алъ гьес лӀугӀизабуна [[Мармара Университет]]алъул [[икътисад]]алъул ва бича-хисиялъул гӀелмабазул факультет. 1984 соналда Ражаб ТӀайип Эрдогъан лӀугьана Бейоглуялда лъикӀлъиялъул партиялъул бутӀаялъул председателлъун,ва [[1985 сон]]алъ — партиялъул истамбулалъул бутӀаялъул председателлъун, гьединго партиялъул советалъул тӀадегӀанав гӀахьалчилъун<ref name="akperdogan"/>. Гьесул сиясатиял балагьиязе кӀудияб асар гьабуна «сиясатияб ислам» абулеб партия гӀуцӀцӀарав [[Нежметтин Эрбакан]]ица. === Сиясатияб хъулухъ === 1994 соналъ Истамбулалъул мэрлъун вищана. 1996 соналъ ЛъикӀлъи гьабиялъул Партиялъ гӀахьаллъи гьабуна исламияб цолъи гьабиялда, кинго рагъул инкъилабалдаса хадуб [[1997 сон]]алъ гьеб гьукъана, живго Эрдогъан 4 моцӀги цӀан туснахъ гьавуна, халкъазда гьоркьоб рагъ-муч багъаризабулеллъун хӀукуматалъ рикӀкӀарал пикрабазе гӀоло. [[2001 сон]]алъул июлалда Эрдогъаница гӀуцӀцӀана РитӀухълъиялъул ва цебетӀеялъул партия, 2002 соналъ парламенталъулал рищиязда жиб бергьараб. Туснахъ гьавун вукӀиналъ Эрдогъание квал-квал гьабуна премьер-министрлъун вачӀине, кинго [[ГӀиракъ]]алда данде рагъ байбихьидал, [[АЦШ]]ялдехун гьетӀараб турказул тӀадчагӀаз изну кьуна пачалихъалъул аслиял законал хисизе ва гьелдалъун Эрдогъан вачӀана правительствоялъул бетӀералде. Турциялъ хӀукму гьабуна жиндирго рагъул къуватал рехизе, аслияб куцалда [[курдал|курдаз]] гӀумру гьабулеб ГӀиракъалъул шималияб рахъалде. Эрдогъан ккола Турция [[Евроцолъи]]ялде лӀугьиналъул рахъ кколевлъун. 2009 соналъ гӀахьаллъана [[Давос]]алда букӀараб [[Дунялалъулго икътисадалъул данделъи]]ялда, гьениб гьесде кутакалда гьужум гьабуна жугьутӀазул президент [[ШимгӀон Перес]]ица, [[ФилистӀин]]алда данде [[ГӀизраил]]алъ гьабулеб рагъул рахъги ккун.<ref>{{Cite web |title=Перепалка между Пересом и Эрдоганом в Давосе |url=http://www.rosbalt.ru/2009/01/30/614124.html |access-date=2014-06-04 |archive-date=2009-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090204170716/http://www.rosbalt.ru/2009/01/30/614124.html |url-status=хвараб }}</ref>. == КъватӀисеб сиясат == === Россия === == Шапакъатал == == ХӀужаби == {{ХІужаби}} [[Категория:Турция]] [[Категория:Турциялъул премьер-министрал]] [[Категория:МГИМОялъул хӀурматиял докторал]] [[Категория:Турциялъул президентал]] syd29q6585pajfab1s1m31s4ufmrsc8 0 3745 101341 100483 2026-09-07T13:14:53Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101341 wikitext text/x-wiki [[Файл:Children of Iran Of qom کودکان ایرانی، کودکان قمی 30.jpg|мини|220x220пкс]] '''Таяммум''' ([[гӀараб мацӀ]]алда '''تيمم‎''') ккола кӀиябго квералдеги гьумералдеги ракь щвезе гьаби. Гьеб таяммум гьабула какие чуризе, яги черх чуризе лъим батичӀеб мехалъ, ялъуни гьеб лъимги букӀун, лъим хӀалтӀизабизе бегьулеб гьечӀони. Масала: какие чуриялъул яги паризаяб черх чуриялъул лагаялда лъим хъвазе бегьулареб бугони. Таяммум гьабизе бегьизе ккани буго лъабго сабаб: :'''''ТӀоцебесеб сабаб''''': сапаралда букӀа, ялъуни рокъоб букӀа лъим батунгутӀи. :'''''КӀиабилеб сабаб''''': жиндихъ бугеб лъеде гӀадамасул, ялъуни хӀурмат бугеб хӀайваналъул гьеб лъим гьекъезе хӀажат букӀин. :'''''Лъабабилеб сабаб''''': таяммум гьабизе бегьизе ккани, лагаялда жинда лъим хъвазе бегьулареб унти букӀин. Таяммумалъул щуго рукну буго: :'''''ТӀоцебесеб рукну''''': таяммум гьабулеб лагаялде (гьумерги кӀиябго гъежги) ракь накълу гьаби жинцаго бугониги, ялъуни жинца изну кьурав чиясниги. Гьороца босун бачӀараб ракьул хӀур, лагаялда бугони, гьеб лагаялъе таяммумалъе сверизе гьабун лӀулӀани гьелъ гӀей гьабуларо, щайгурелъул гьелъие хасаб накълу гьаби гьечӀелъул. Гьеб накълу гьабиги кӀиго нухалъ букӀине ккола. :'''''КӀиабилеб сабаб''''': ният гьаби. «Дица ният гьабуна паризаяб как хӀалаллъиялъе таяммум гьабизе, яги къуръаналда хъвай хӀалаллъизе, яги паризаяб тӀаваф хӀалаллъизе, яги щукруялъул сужда гьабизе хӀалаллъизе», – абизе. Гьал цере рехсарал ниятазул бокьараб нияталъ цогидаб гӀамал гьабизе бегьула, мисалалъе, паризаяб как хӀалаллъиялъе ният гьабурас, паризаяб какги бачӀого, тӀаваф гьабизеги бегьула, гьелъул гӀаксалдаги бегьула. Гьаб ниятги букӀине ккола тӀоцебе гьумералде ракь накълу гьабиялда хурхун, гьумералде масхӀу гьабиялде цодагьаб къадаралъ хурхинеги ккола: паризаябин абичӀогун ният гьабурав чияс, жинца ният гьабураб гӀамалги хутӀарал гӀамалалги гьаризе бегьула. Масала: «Дица ният гьабуна [[Къуръан]] цӀализе, ялъуни таяммум гьабизе», – ян ният гьабурав чияс суннатал какал, къуръан цӀали, суннатаб тӀаваф, гьелда релълъарал суннатал гӀамалалги киналго гьаризе бегьула. Гьаб нияталдалъун цониги паризаяб гӀибадат, паризаяб как, къуръаналда хъвай, паризаяб тӀаваф гӀадал гӀамалал бегьуларо. :'''''Лъабабилеб рукну''''': тӀоцебесеб ракьалда кьабурал квераздалъун сахабго гьумералда масхӀу гьаби. Гьумералдасан гъоркье далараб [[мегеж]] бугони, гьеб мегежалъул сахалдаго загьиралдаги масхӀу гьабизе ккола. Гьумералъе ракь босулаго, килищалда баргъич бугони, гьеб бахъизе кколаро, амма кӀиабилеб кьабиялъулӀ баргъичалде гъоркье ракь щвезе, бахъизе тӀадаб буго. Гьумералъул расазде гъоркье, ялъуни лъеца каки чурулеб мехалъ гӀадин лага лӀулӀазе суннатаб гьечӀо. :'''''Ункъабилеб рукну''''': кӀиябго квералда (гӀункӀрукь бакӀалгун цадахъ) масхӀу гьаби. :'''''Щуабилеб рукну''''': тартиб цӀуни, цин гьумералда, хадуб кӀиябго квералда масхӀу гьаби. Гьаб щуябго рукнуялъул цонигияб камуни, ялъуни тартиб цӀуничӀони, таяммум бегьуларо. Сапаралда вугев яги рокъов вугев чиясда лъим жиндие щолареблъи якъинго лъанани, кигӀан тӀалаб гьабуниги, гьев чияс лъим тӀалаб гьабизе кколаро ва лъимги тӀалаб гьабичӀогун таяммумги гьабун как бала. ТӀалабги гьабун, лъим батилин ракӀалде кканани, гьес лъим тӀалаб гьабизе ккола. Лъим тӀалаб гьабила, какие гӀуж щун хадуб. Какие гӀуж щвезегӀан лъим тӀалабги гьабун лъим батичӀони, гьелъ гӀей гьабуларо. Лъим тӀалаб гьабизе цоги чи вакил гьавизеги бегьула. ГӀемераб жамагӀаталъ цо божарав чи витӀун танани, гьелъги гӀей гьабула. Цо пасикъав чияс бицани цо бакӀги бихьизе гьабун, гьениб лъим бугилан, гьес бицараб хабаралда божизе тӀадаб гьечӀо, ай гьенивеги инчӀогун жинцаго тӀалаб гьабиялда гӀейги гьабун, таяммум гьабизе бегьула. Гьеб лъим тӀалаб гьабулаго тӀоцебе байбихьила жиндирго цадахъ бугеб къайиялде жаниве валагьиялдаса, хадуб цадахъ ругел гьалмагълъиялда гьикъила, гьезухъги батичӀони, жив вугеб бакӀ битӀараб, мегӀер-кӀкӀал гьечӀеб бакӀ батани, ункъабго рахъалде балагьила живго вугеб бакӀалдасан. МегӀеркӀкӀал бугеб бакӀ бугони, жив свердизе ккола, ялъуни цо борхатаб бакӀалде вахина жинда аскӀобегӀан бугеб. Лъим тӀалаб гьабун свердулаго, жиндаго ялъуни боцӀи-малалда хӀинкъани, ялъуни гьеб тӀалаб гьабиялдалъун какил гӀуж унеб бугони, гьедин сверизе. <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.assalam.ru/avar/arhiv/2010/avar_2010_12.pdf |access-date=2011-05-01 |archive-date=2011-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110501135833/http://www.assalam.ru/avar/arhiv/2010/avar_2010_12.pdf |url-status=live }}</ref> == Примечания == <references/> [[Категория:Ислам]] [[Категория:Википедия:Жакъа тӀаса бищараб макъала]] q5b9pui9qlv0h5j8y4a60nayivfju0h 0 3746 100955 99168 2026-09-07T12:06:09Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100955 wikitext text/x-wiki '''Аваразул кицаби ва абиял ва бицанкӏаби''' == А == *Абичӏого тараб рагӏи хазина буго. *Абундачазда хадуй лӀугьарай, хварай цо гӏаданалъул хабаде ккарайила. *Абураб нахъ буссунаро, хъвараб бацӏцӏунаро. *Абураб рагӏи — рехараб чӏор. *Абурай ясалда аскӏов гӏадин кванай. *Абурасе гуро йикӏуней, ячарасейин. *Абухӏанипаца хӏама биччачӏони, Хӏанукаца оц биччаларо. *Авал гьечӏеб ахирги букӏунаро, ахир гьечӏеб авалги букӏунаро. *Аварагасул цӏани парсахъа тӏаде унел рукӏун ратиларо. *Авлахъалда гӏи тӏагӏани, тӏехӏаб гъвалица бетӏepлъи гьабула. *Агъаз гьечӏес черх чӏвала, чехь квешас рукъ чӏвала. *Азарго галул нух цо галудалъун бай бихьула. *Азарго оц бугев цо релълъмаххалде ккаравила. *Аздагьодул рокьи росул бералъухъ ккарабила. *Алазан рагӏалда бицараб ици гохӏилъ батула. *Алипалъ би ккун, биялъ ти ккун. *Алипалъ таниги, тиялъ йосила: Тела магӏарулав, щвела лъарагӏав. *Аллагьас хъвай цо жо буго, вехьасги хӏисаб гьабизе ккелаан. *Аллагьас бегӏерараб жо зазила, гӏадамас бегӏерараб гӏучӏила. *Аллагьасеги хур рак чӏвараб бокьула. *Аллагьасги хъвала, хъвазабуни. *Аллагьасде таваккал тӏаме, хӏамаги бухьун. *Аниб берцинаб, доба сурукъаб те, доба берцинаб, аниб сурукъаб ккве (росасе уней ясалда эбелалъ). *Анисан бох бегьичӏони, бохсан ратӏа бегьуларо. *Анищазул хур бекьун, мискин бечелъиларо. *Анкь бараб лъалалде лъагӏел уна, лъагӏел бараблъалалде гӏумру уна. *Анкьица гӏалалъуналдаса, цо къоялъ бартилъун лъикӏ. *Анцӏул борце, цин къотӏе. *Анщинахъе нух лъие битӏулеб, бекьанщинахъе хур лъие бачӏунеб. *Араб батуларо, тараб щоларо. *Араб те, щвараб ккве. *Араб, хвараб хвезе те, хинаб, цӏияб тӏаде цӏай. *Аралда хадув хапоге. *Аралда хадув гӏандулев вехь: Таралда хадуб гӏандулеб бацӏ. *Арас таниги, тарас кквела. *Ах таниги — цо хӏакъ, кӏоркӏона кваниги-цо хӏакъ. *Ах цӏехоге, цӏибил кванай. *Ахӏмакъ анищаз бечелъула. *Ахир гьечӏеб авалбукӏунаро, хиси гьечӏеб балъ букӏунаро. *Ахӏараб бакӏалде инчӏони — я барщунилан кколеб, я хӏинкъунилан кколеб. *Ахӏарасул къватӏиб, тӏупарасул рокъоб. Ахӏи басра гьабуге. *Ахӏичӏого бачӏараб гьойде ракьа чухӏичӏого рехула, *Ахӏичӏого вачӏарав гьобол вачӏаравго нухалъ уна. *Ахӏун биччаге, вахчун кванаге. == Б == *Бавудаса гуребила оц лъалеб бугьудасайила. *Багъарараб гӏусалъе дару—бахъи. *Багъарараб хӏатӏида хӏатӏ рекӏуна. *Багъарараб квералъ квасул нухи къала. *Багьа гьечӏеб гьанал гьагӏу лъикӏаб букӏунаро. *Багьана батизе бигьаяб жо. *Багьана гьечӏого барщарав, мухь кьечӏого рекъола. *Багьаралда лъимараб бани, лъеберго къо тӏокӏаб бала. *Багӏараб кколебилан нихьваб борчӏизе гурин. *Бадиве веццуге, нахъасан какуге. *Баккудаса хинлъичӏеб бакъалъ, нахъа хинлъуларо. *Бакъ агиян къулун, къо агиян ворхун. *Бакъ бокьарал ракьанда, рокьи ккарал рагӏалда. *Бакъалда хинлъун букӏунеблъи халкъалдаги лъала. *Бакъан лъикӏаб буго, цӏалулеб жоги лъикӏаб батани. *Бакъ-моцӏ тӏерхьараб мехалъ цӏваби раккула. *Бакъидал бацӏица жиндирго тӏинчӏ хӏурулӀ квакун кванала. *Бакълъухъа оц босе, Аргъваниса куй босе. *Бакъуца бухӏун хадуб лъалъан хур бачӏунаро. *Балагь букӏуна бачӏарабги бачарабги. *Балагь бачӏиндал гьудул рехун тоге. *Балагьана, батана; Букарана, хъасана. *Балъго рахь босани, тӏатун къинлъула. *Балъгояб тӏатӏиялдаса, тӏатараб гьоэр бокьила. *Балъда нахъа хӏалихьат, хӏарччда нахъа багьадур. *Басрияб гордида цӏияб къвал гъуни, къоролалъе гьебги гьвел буго. *Басрияб наккдалъа цӏияб бугӏа бахъуге. *Басрияб тӏагӏел тӏамун гъоркь. *Басрияй цӏулалъул цӏияб гъалдибер; Цӏияй бахӏаралъул херав бахӏарав. *Бархъалисес хъабида гӏоркь бокьаралъуб гъола. *Барщараб пихъалъе дару — кванай. *Барщарасе кьей гьечӏеб, кьижарасе тей гьечӏеб. (Гьузарасе кьоларо — кьижарасе толаро). *Барщидал квинчӏеб гӏеч гӏодобе бортун турула. *Бассарун квералдаса кванан эбел бергьана. Ххенон гьобоялдаса гьанщун лъимал бергьана. *Батараб гьабе, гьабураб кванай. *Батаралъуб батараб гьабе. *Бахилав чиясулгун гьудуллъи гьабуни, бищун дуе къваригӏараб бакӏалда живго гӏодов чӏола. *Бахъараб бералда хъат чӏван щибилеб. *Бахъунареб бакӏалде туманкӏ кьвагьуге. *Бахъунареб ццин букӏунареб, холареб ракӏ букӏунареб. *Бахьинаб надалдаса гьоко богӏол цӏоларо. Халатаб гарбидаса къвал харил бахъуларо. *Бахӏарав чи рогӏокълъугеги херав чи канлъукълъугеги. *Бахӏарго херлъугеги, херлъун хъарсинлъугеги. *Бахӏарчиясул къайи буго чучаб бутӏ гӏадаб жо. *Бахӏарчиясул кӏиго рачел буго, цоябниги чучани чилъи холеб. *Бахӏарчиясдаса хӏинкъуге, хӏалихьатав гьудуласдаса цӏуне. *Бацизе кӏолареб кӏалтӏуги рагьуге, бичизе кӏолареб гарацӏги баге. *Бацӏ бихьараб хӏама хӏохьокьаги хӏинкъулеб. *Бацӏ унтуе кьижулеб, кьалуе борчӏулеб. *Бацӏ хӏинкъизе хӏамица гӏундул кӏорокӏулел. *Бацӏги циги багъана, цараца би чӏикӏана. *Бацӏгун багъун, чахъу бергьинаро, чугун дурун, хӏама бергьинаро. *Бацӏикьа хӏинкъарас гӏи гьабуларо. *Бацӏил бетӏер тарщида чӏинтӏе. *Бацӏилгун гьудуллъиги те, гьойдулгун махсароги те. *Бацӏица гурони цӏцӏе чӏваларо, цӏцӏеца гурони бурутӏ гьабиларо. *Бацӏица гьабураб гьойца куна. *Бацӏица кӏал чӏвараб жо бацӏие те. *Бацӏица цӏцӏедуе гӏадин багьана гьабуге. *Бачалъ чудак гӏадин чи бегьиларр. *Бачӏинеб, бачӏинареб лъалареб гӏурус, бачӏинчӏого букӏунареб хасел. *Бачӏинилан къо бачӏунаро ккелилан зияде кколаро. *Бачӏунаго лълъар кквечӏони, лӀутун унаго рачӏчӏ щоларо. *Бачӏунебги борце, унебги борце. *Бащалъи гьабунагӏан, гьуинлъи цӏицӏкӏунеб. *Бащдаб бугӏа бичун данде жо босе. *Бегараб бакъун хвараб, бахъараб гӏорцӏун хвараб. Кӏалдибе борта, багӏар гӏеч. *Бегараб бацӏ бакъараб, бахъараб бацӏ гӏорцӏараб. *Бегун кьаралъиларо, кьижун бечелъиларо. *Бегун хвараб гъалбацӏалдаса бахъун хвараб гьой лъикӏ. *Бекани бох я халалъулеб, я къокълъулеб. *Беканиги кьоларев чиясулгун хоно чӏваге. *Бекарасда гурони бохдул унти лъаларо, бихьарасда гурони гӏосол xlapa лъаларо. *Бекьарасе бекьараб ракьалдасан буссуна. *Бекьичӏес хур бецуларо. *Бекӏкӏулеб гьецӏохъги валагьуге, бичӏулеб цӏулахъги валагьуге. *Бер гӏункӏрукъалъ бацӏцӏе. *Бер хъантӏуге, боцӏудаса чӏухӏуге. *Беразда гуреб канлъи бихьулеб, рекӏедайин. *Беразда квер лъураб мехалда гьабиялдаса, михъазда квер лъураб мехалъ гьаби лъикӏаб. *Беразе макьу хирияб, рокьуе свади хирияб. *Бералда бихьараб битӏараб, гӏиналда рагӏараб гьереси. *Бералда бихьараб гӏадаб даран букӏунаро. *Бергьараб хьечӏого къуралъе лъин щоларо. *Бергьарасул ярагъ магӏида букӏаго, къурасул ярагь чвархъулеб. *Бергьунгеги, къогеги, къацандулел чӏогеги. *Берцинаб кӏалзуе кӏиго бутӏа бараб. *Берцинаб бихънялдаса сурукъаб букъи лъикӏаб. *Берцинаб рагӏуца борхатаб мегӏер кьухъур гьабула. *Берцинаб рагӏуца маххул каву рагьула. *Берцинавги сурула, санагӏалъи гьечӏони, Сураралги рокьула, рокьул дангъва бугони. *Бетӏер бекилалде къай. *Бетӏер бичун, чед босуге. *Бетӏер бокьаии, гьа, хӏатӏал! *Бетӏер бугони тӏагъур камуларо, тӏажу бугони рухьен камуларо. *Бетӏер квачан хьихье, чехь бакъун хьихье. *Бетӏер радал батулеб бакӏалда лъе. *Бетӏералда лъезе тажалдаса гъоркь лъезе бакӏ лъикӏаб. *Бетӏералдасан тӏокӏкӏинчӏеб лъин, ахадасан тӏокӏкӏунаро. *Бетӏергьанчиясул чехь унтичӏони, чияр мугъ унтуларо. *Бетӏергьанчи хвадилан гӏакдае чуриги кьун, чӏаго хутӏадилан оцое накку баге. *Беццав чияс нух малъун, нухда витӏун ккеларо. *Бечедасул рокъоб къойил бертин. *Бечелъи хола, махщел холаро. *Бидаяб чу гӏадин вукӏа, чалияб куй гӏадин вукӏа. *Бидул чӏорто — чӏегӏераб жо. *Бидуласул гьой кьарияб, гьардухъанасул къвачӏа кӏудияб. *Бикъарав вакъула, вагъарав къола. *Бикъила — вакъила. *Бикъула — вакъула, вакъула — бикъула. *Бикъуге — хӏинкъуге, гьереси бицунге — нечоге. *Билараб жо хӏатӏаца балагьуге, ботӏроца балагье. Гьереси бицунге, дуе хайирабгӏаги. *Бихъарас букъе къохьол зоб, (хъабарча) Tlypac бацӏцӏе квасул кун. *Бихьа-бихьараб бицине гуребила рохьобе хӏама унеб. *Бихьарасда гурони, балагьалъул кьогӏлъи лъаларо. *Бихьарасда рагӏарас бицунге. *Бихьарасул рагӏи рагӏарас гьереси гьабуге. *Бихьизе — хӏан, хӏанчӏизе — муч. *Бихьиларилан цӏогьги гьабуге, рагӏиларилан рагӏиги бицунге. *Бихьинчи вокьила, кьурун михъ ккурав, кьурдухъан вокьила свери гӏатӏидав. *Бихьинчи ватани, бихьинчи гӏадин вукӏа. *Бихьунгутӏи гурони, хӏехьонгутӏи гьечӏеб. *Битӏараб бицине бокьани, гьитӏинасда гьикъе. *Битӏараб бицине ккола, бицараб кквезе ккола. *Битӏараб жо лъеца гъанкъуларо, цӏеца бухӏуларо. *Битӏараб натӏид борце, тӏекъаб къалмиде рехе. *Битӏун ккараб — рокьи, мекъса ккараб — кьал. *Битӏун ккани, рокьи, мекъса ккани, кьал, Кьучӏ гьечӏеб жо буго берзул ба-лагьи. *Битӏун кӏалъай гьабурав кӏодолъиялде щола. *Бицанагӏан рагӏи гӏемерлъула, бухъанагӏан ракь гӏемерлъула. *Бицани бабалабги, бицани дадалабги. *Бица-бицарасда хадув вилълъунге. *Бицанщинаб рагӏиги букӏунаро, хӏамагӏанаб бацӏги букӏунаро. *Бицараб рагӏи кӏочарасда бицарад чиги кӏочола. *Бициндал тӏекъав лъала, вилълъиндал рекъав лъала. *Бицине вортуге, гьабизе ворта. *Бицун бахъунареб чӏамучӏаб хабар, Чӏаран бахъунареб рачӏ халатаб хур. *Бицунге рагӏи, тӏаде чи вачӏингун къотӏизе толеб. *Бицунеб мехалъ гьоцӏо гьекъолеб мехалъ загьру. *Бицухъе букӏунеб гъаримаб рагӏи, Абухъе букӏунеб хӏатӏал гьечӏеб кечӏ. *Бичараб жо — бортараб жо. *Босараб жо — батараб жо. *Бичулеб жоялда тӏад ратӏал гьанал чӏвани, томен тӏокӏаб щола. *Бичун нух босуге боцӏи кьун кьал босуге. *Бищун гьуинаб жо — макьу. *Бищун рахӏатаб мех буго дида бахӏриги бахӏриялда дунги рихьичӏеб мех. *Бищун халатаб жо — мацӏ. *Бищун чӏухӏараб жо — хӏелеку. *Богол рагӏ — ризаб жо. *Богун вагъарав хекко къола. *Богӏол мугьгӏан цоязе рокьани, гьалил мугьгӏан цоязеги рокьула. *Богӏол рокьи букӏунеб. *Бода гьоркьоб тӏон биххани бетӏергьанчиясе тӏукъби камула. *Божарав чи вугилан рекӏелъ бугеб бицунге. *Божи бугеб магӏардайила хӏамил гӏундул хутӏарал. *Божуда рекӏкӏ гьабуге гьерсиде реччеб тӏоге. *Бокьа-бокьараб гьабунила хӏамил гӏундул халалъарал. *Бокьани, цебе къотӏун билълъунебйла дуниял, бокьани хадуб цӏан бачӏунебила. *Бокьоб гьечӏеб гӏи къватӏибе бачӏунаро. *Бокьулареб жо рагӏуларо. *Бокьуниш хӏамида хӏучч бахъунеб (гьучч бахъунеб). *Болъо борхалъана, нух рикӏкӏалъана. *Болъонид хӏур кванан, хӏамил гӏулдул чухӏун (чӏахъадерил). *Боржалида хабар кьара гьабуге. *Бортаян гьойда абун, гьаян гӏанкӏида абун. *Бортун араб нусалдаса нахъе хутӏараб лъел лъикӏаб. *Бортун унеб генуда гибигун унеб гӏеч речӏчӏараб. *Борхатаб магӏарде гьури кколаро, берцинай ясалде рагӏи холаро. *Борхатаб тӏасан биччай, тӏуцаб гъоркьан биччай. *Борхьил аздагьо гьабуге. *Борхьил бетӏер аздагьо лӀугьиналде чӏинтӏе. *Бох бекараб цӏцӏеде рицӏцӏил гьветӏ бегараб. *Бохъ валагье, чохъ валагье. Боцӏи бахӏарчиясда хӏатӏикь букӏунеб. *Боцӏи къваригӏуна лъабго къоялъ: хвараб къоялъги гӏураб къоялъги, гьобол вачӏараб къоялъги. *Боцӏудаса чӏухӏуге, чияр гьумер бухӏуге. *Боцӏул квешлъи — хӏалакълъи, хӏамил квешлъй — гӏин дали. *Боцӏул хьон рагӏийила, гӏакдал рахь руссунила. *Боцӏул хӏисаб цӏаге, хӏара босе. *Боцӏухъ гӏумру бичуге, чадихъ намус бичуге. *Бригадир лъикӏав вугони, бригадаги лъикӏаб букӏуна. *Бугеб бикъун чӏарасда квешдб къо чӏаги. *Бугеб гурони, кьезе кколаро, кьураб гурони квине кколаро. *Бугелда ракӏ рази гьабе, гьечӏелде хьулхьудуге. *Бугъие бугъа камуларо. *Бугъил лълъаралдаса цӏуне, чол малалдаса цӏуне, квешаб, чиясдаса кинабго рахъалъ цӏуне. *Бугӏа хӏурулӀ бекье, роль хӏарщулӀ бекье. *Букӏараб квеш, ккараб лъикӏ. *Букӏаралдаса бугеб лъикӏ. *Букӏунареб чӏанкӏкда кӏиго чӏаву бадулеб (гьерекӏдерил). *БурулӀ чӏагӏаги чӏвавулӀ квасги квешав рососда бихьуге. *Бусен тамахаб тӏамулеб буго, вегизе къвакӏараб букӏинин ккола. *Бусен цӏилъани, ракӏ цӏилъула. *Бухӏараб кьечӏони, бокьараб щоларо. *Бухӏаралъусайила къехь тӏолеб. *Бухӏарас гурони хӏал абуларо, унтарас гурони агь абуларо. *Бухӏилаго кванаге, квандеги пударуге. *Буцӏцӏа, кӏал! Буцӏцӏинчӏони, борта, зар! == В == *Вагъулев ккве чи. *Вакъарав вехьасда гирун унеб гьорчо чедилан кколебила. *Вакъарав квен гьабизеги виччаге, квачарав цӏа бакизеги виччаге. *Вакъарасда лъорове вугьарав лӀугьаравила. *Вакъиларилан къаде квенги тоге, роцӏцӏун бугилан буртинаги тоге. *Вакъичӏого кванаге, кеп щвечӏого велъуге. *Вакъиялъе дару — кванай, налъиялъе дару — бецӏи. *Вакъун вугиш? — Гьечӏо. Магӏарал бахӏарчиясул жавабал. Къечон вугиш? — Гьечӏо. Квачан вугиш? — Гьечӏо. *Валагьарасе бигьаяб жо буго гӏодоб расанди. *Валагьичӏого векерарасул квергӏаги гӏодоб чӏвала. *Вас вугев эбелалъул гӏеретӏ борхуге. *Вас гогьдаризавуни, чухъа халат лӀугьуна, яс гогьдаризаюни, мерго тӏалаялда тумакӏ речӏчӏула. *Вас квешав вугониги, нус лъикӏай щваги. *Вас хварай эбелалъул гӏадаб магӏу букӏунареб. *Васаз кочӏолъ ахӏулареб, ясаз магӏилъ бахъулареб. *Васал чанадулеб чиярги гӏадат, Эбел чанадиялъ чара хун буго. *Васасе ригьин гьабиги, ясалъул рагӏи бицинги рагӏулъе нуцӏа рагьи буго. *Васасул лъималаз нилӀеран абурабила, ясалъул лъималаз нижеран абурабила. *Васниги ясниги гурони чӏужуялъ басриял хьалбал гьаруларо. *Вахъине лъаларев гӏодов чӏезавуге. Вахӏалда хӏатӏал рукӏунаро, гьарчида берал рукӏунаро. *Вахъун чӏун хӏалтӏарав вегун кваналев. *Вацан кьабуниги, къотӏула, тушманан кьабуниги, къогӏула. *Вацго вац вугониги къолол бетӏер гьабе. *Вацӏцӏадав вахъинчӏони, хъубав тӏатунаро. *Вачӏаги лъала дида вачӏ-вачӏги лъала. *Вачӏинеги лъай, инеги лъай. *Вачӏуневги гӏадат, вахъуневги гӏадат. *Вегизеги лъай, вахъинеги лъай. *Велъанагӏан гӏодизе ккола. *Вере, гъапу рагьуге, гъванкан чияца къалеб. *Вере, тӏокӏлъуге! Тӏоклъани, камула. *Вереялъ гьорчо кколаро. *Вехь вокьарасе гьойги бокьулеб. *Вехь гӏияда нахъа лъикӏав, гӏел руккалилъ лъикӏав. *Веццуге, какизе ккезе гурин, какуге, веццизе ккезе гурин. *Векьарухъан къуни, кьал къолеб. *Витӏунчиясда нич гьечӏеб, гьарчида бер гьечӏеб. *Вихьизе гохӏдеги вахун, вахчизе кӏкӏал балагьуге. *Виччун чи холаро. *Вокьуларев чияс гьабураб жо кинабго квешаб. *Вокьуларев чиясда аскӏоялдаса ракьул гвандинир лъикӏаб. *Вуссине свери тӏагӏунгеги, сверизе ватӏан тӏагӏунгеги. == Г == *Гагу хунилан хур бекьичӏого толаро. *Галица буххун ралъад тӏагӏинаро. *Гама лъикӏаб букӏиналъ ракъдада хьвадуларо. *Гамачӏ речӏчӏаниги, хоно, хоно речӏчӏаниги, хоно. *Гамач гебегунилан мугӏрул багьа хвеларо. *Гамачӏ гъогъол гохӏда лъикӏ. *Гамидаги вукӏун, гамихъангун вагъуге. *Гамихъан кьал гьавуге, кьурулӀан на бахъуге. *Ганщида данде бани, бече тӏомода лъола. *Гаргадизе лъачӏони, гаргадичӏого вукӏинегӏаги лъазе ккола. *Гаячӏилъ речӏчӏаниги руз холеб, гамачӏ речӏчӏаниги руз холеб. *Гважуда кӏалдибе тӏил бегьуге. *Гважуца рачӏчӏ хьвагӏичӏони, гьой хадуб бачӏунаро. *Гванзаб хӏал, хӏораб рахь. *Гурга кварал, чед кварал чиядаго рагӏичӏо, Цо квараб дир макари годекӏаниб лъун буго. *Генул гьотӏодаса гӏечӏ чӏваге. *Гирулеб гьецӏоялда хӏет бижуларо. *Годекӏан цӏакъаб жо, хӏикматал щвани, Хӏалихьатал чагӏалъ гӏодов чӏечӏони. *Годекӏаниб лъикӏаб жо — миккихӏехь. *Гозо сверичӏеб жоялъ чан гьабуларо. *Гордилъ цӏул гьабе, цӏулалъ гъабу гьабе. *Горил рагӏал гьечӏеб, рагӏул ахир гьечӏеб. *Гохӏда гьабун хӏор чӏеларо, къан хӏамил рачӏчӏ чӏеларо. *Гудрада тӏатӏи гӏункӏ гӏорцӏизе гуребила бухьунеб, гудраца гӏункӏкӏ кквезейила. *Гулгун хурибе инаро, хума чӏарадиларо. *Гулла-хер гьечӏони, чан щоларо. *Гуллида гӏанкӏ речӏчӏун буго. *Гуллица цо чи чӏвала, мацӏица нусго чи чӏвала. *Гунаш магӏна гьабуге, битӏаралъе нух биччай. (Гунаш магӏна абула гӏаксалда бичӏчӏиялде). *Гургинаб тӏад чӏеларо, чӏинтӏараб гириларо. *Гучид ца бихьичӏого, царад магъ хьвагӏуларо. == Гъ == *Гъабу релълъараб бугониги, цӏибил батӏи-батӏияб букӏуна. *Гъадица гъадил бер бахъулареб. Гъадица нухъил бер бахъараб. *Гъалбацӏ гьечӏеблъи лъани, рохьоб ци басандула. *Гъалбацӏ царае хан буго. *Гъанкъилищан абурабила тӏохоца, балагьилинха цоян абурабила родоца. *Гъасда кватӏани, я гӏемер лъин гьекъола, я лъадулгун рагӏи ккола. *Гъасда гьудул гьавуге. *Гъветӏ бахӏаргойин гьетӏулеб. *Гъветӏалда релълъараб пихъги букӏуна. *Гъеду къакъадунилан лочнол къадру хвеларо. *Гъогъолъейила гьорчо рехулеб. *Гъодоца буххун, ралъад тӏагӏарабила. *Гъотӏое къимат пихъ бихьун кьола, гӏадамасе хӏалтӏи бихьун кьола. *Гъотӏол рагӏад хӏохьоде сверичӏого букӏунаро. *Гъотӏол хал гьабуге, пихъ кванай. *Гъоцӏоца махх ккола, росас чӏужу ккола. *Гъутабазда гӏазу — гъудузе бертин. == Гь == *Гьаб кӏочараб бихьугегиян абурабила гирун унеб бетӏералъ. *Гьабигьанасда гьабил дваргъи рагӏулареб. *Гьабигьанасул чед кӏудйяб, чанахъанасул гьан кӏудияб. *Гьабизе бокьаии, кӏоларебги лъаларебги жо букӏунаро. *Гьабизе жо тӏагӏарас как бала, кваназе жо тӏагӏарас кӏал ккола. *Гьабизе Карим — кваназе Гӏаща. *Гьабизе лъарасе квасул дуниял, квине лъарасе нахул дуниял. *Гьабихъги къвачӏа мах бахараб рекъарабила. (гӏонкӏкӏол кици). *Гьабихъ вугев вакъуларо, корохъ вугев вугьуларо. *Гьабихъа хъанда гӏадин вуссана. *Гьабихъего сверулеб дуниял, чадихъего бекулеб. *Гьабичӏеб жоялъул цӏар рагӏиларо. *Гьабичӏесе ечӏилан магъилъ хӏинчӏги ахӏдола. *Гьабичӏони, жо букӏунаро, бекьичӏони, хур букӏунаро. *Гьабулаго квинчӏони, кунаго хутӏула. *Гьабун-гьабунила гьндалъесул гъвала лӀугьараб. *Гьабун куцараб квер, кванан куцараб чехь. *Гьабуни букӏунеб жо буго кеп. Кӏваричӏеб гьабуни, кӏваричӏеб лӀугьуна. *Гьабунщиналде бухӏун лъин щвана. *Гьабураб квание чи камуларо. *Гьабурас какулеб, кварас беццулеб. *Гьабурасе гьабизе цо къоги — нусго сон, нусго сонги — цо къо. *Гьабурасе гьабураб батула, гьабичӏесе гьабичӏеб батуларо. *Гьабухъе букӏунеб жо буго дуниял. *Гьавудила — гӏорцӏила, гӏодов чӏела — вакъила. *Гьарудичӏони, кваналаро, квалквадичӏони, букӏунаро. *Гьарудуларел квераз квасул нухи къаларо. *Гьир бакӏлъани, хӏама чӏола, хӏос бекани, гьоко чӏола. *Гьирда къачӏони, къвачӏида батуларо. *Гьиридаса тӏутӏ бачахъе. Гьури хӏалакъазул хӏалтӏуда цӏа рекӏуна. *Гьойдул хвалчен – чурийила, чодул малъар - кӏалцӏийин. *Гьорол къояль куй биче, цӏадал къоялъ чу биче. == Гӏ == *Гӏака бечӏчӏизе лъаларелъ «лолон гьетӏун бугилан» абурабила. *Гӏакъуба бихьичӏес къо хӏехьоларо. *Гӏедал течӏони, хведал толеб. *Гӏемераб рокъоб лъикӏаб, рекъараб ургьиб лъикӏаб. *Гӏемер чӏейги цӏар гуро, чӏечӏого вилълъинги рецц гуро. *Гӏолохъанчи дицаги реханин, херав чияс дунги реханилан абурабила нухалъ. *Гӏор щун букӏаго цӏул бахъе. *Гӏурай яс рокъой йигони, нусалъе рахӏат толаро. (Кӏиабилей якьадалъ нусалъе рахӏат толаро). *Гӏурул рагӏалде щвечӏого хьитал рахъуге. *Гӏурул хӏарим гӏоралъ уна, лъарал хӏарим лъаралъ уна. *Гӏурусазул незнаю нусго томеналъул багьаяб. *Гӏухьби гӏемераб гӏи бацӏица гьурула. == Д == *Дагьав гаргаде, гӏемер хӏалтӏе. *Дагь кӏалъалесул хӏалтӏи гӏемераб. *Дагӏнил цӏоко кьун, цӏел хъвайи босуге. *Дадил ургъел гӏоркь ккурас гьабила, гӏиял тӏалаб тӏил ккурас гьабила. *Дангизеги дун дангун, донкӏинивги дун тӏамун. *Дандежоялъул хур бекьулареб. *Данде ккарав чи чӏвараб, чанай араб гьой чӏвараб. *Даран рекӏкӏалъ гьабула, ригьин реццалъ гьабула. *Дармил эбел-эмен гьечӏел. *Дармица къей — анкьил ургъел, Хуруца къей — лъагӏалил ургъел, Ригьнаца къей — гӏумруялъул ургъел. *Дару камураб унти букӏунареб, багьана камураб гьереси букӏунареб. *Дида ракӏалда цӏани, цӏаназда ракӏалда цӏанкьеро. *Дида чанги бакъан лъалаанилан абурабила къоркъоца, щокъробе лъин кӏанцӏун, гъанкъилебилан гуребани. *Дие хъвалеб чагъана, чахъабазе бачунеб наку. *Дие щибан абун буго гъоркьа палугьанас. *Дир-дуралъул бицани, рос-лъадулцин рагӏи ккола. *Дир хур багъарулеб гьечӏо, дур гӏи багьарулеб буго. *Дир хӏатӏал свакачӏого, дир къваригӏел тӏубаларо. *Дирго боцӏи чияеги кьеларо, чияр чулпа диеги бокьиларо. *Дида абилеб дуца абуни, дица щиб абилеб! *Дица кьуни, диеги кьола. *Дицани как бала, амма дир куйдуз баларо. *Долого бекьараб хуралдаса квер босе. *Доморун вегарав диндарун вахъуна. *Дуда тӏил кьабизегӏан чӏа кьурдизе. *Дуда цо лъала, царада кӏиго лъала. *Дуда ццин бугони, дандеясдаги ццурараб гьоло букӏунареб. *Дудаго натӏ букӏаго чияда бугеб рокьоб борцунге. *Дуени дир Рахӏматги йокьила, амма кьеларо. *Дуего бокьулареб жо чияеги гьабуге. *Дун вазнивги дица вазнивги чи дида чабхитӏасан ваккаравго лъала, (магӏладерил кици). *Дун кибе! Дун кибе — ян букӏунебила талихӏ, ахирги рощногохӏде кколебила/ *Дун хӏежалде инилан абурабила мочол мугьалъ. (гьунар гьечӏев веццарухъан). *Дун чияда хъваларо, чи дидаги хъваге. *Дунан абуге, нил-ъан абе, диран абуге, нилӀеранабе. *Дуниял буго баиДихъего билълъунеб жо. *Дунял гьабизе ккани, я рокьи букӏине ккола, я жахӏда букӏине ккола. *Дуниял-гӏаламги гӏуцӏцӏун, рокӏкӏен гӏицӏго хутӏулебила. *Дуниял къваридав чи вуго чи чӏварав чи. *Дуниял роцӏцӏун бугилан буртинаги тоге, вакъиларилан къаде квенги тоге. *Дуниял буго гьобо гӏадаб жо. *Дур-дурун хьонде унарей, хъан-хъамун бакъде унарей. *Дур ургъел гьабуларесдехун ургъел бикьуге, Мун вокьуларезул кумекалде хьул лъоге. *Дур хӏал дица бихьилаан, хӏарщукъали, гьадаб аллагьасул тушман гьаваялда гьечӏебани. *Дур цӏар ахӏичӏого, ияян жаваб кьоге. *Дураб бихьун дираб, дираб бихьун дураб. *Дурго гӏайибал рахчун, чиярал къватӏир чӏваге. *Дурго рагӏад кӏодолъун бихьуге. *Дурго рагӏи ккун чӏоге, дандеясухъги гӏенекке. *Дурго чода барахщун, чияр чу рекӏунге. *Дургояб чвантиниб тун, чияр квен кванаге. *Дургун бакъан рекъоларесулгун къайицадахълъи гьабуге. *Дургун ракӏ сукӏарав, салам кьун нечезаве. *Дуца эмен кзаназавураб щурминисан васас мунги кваназавизе вугев. *Дуцаго дудаго зинкӏкӏе, чияда зинкӏкӏани кин букӏунаян бихьизе. *Дуцаго рехичӏел хинкӏал хӏарччиниса ралагьуге. *Дуцагр гьабуралъулги багьа гьабе. *Дуцаго гьабураб лъикӏлъи кӏочене те, дуего гьабураб кӏочон тоге. == Е == == Ё == == Ж == *Жавгьар кисинибги тун, капек балагьуге. *Жадул лълъар гьекъезегӏан, цӏадул лълъар гьекъей лъикӏаб. *Жакъа кунеб квен метералде те, метер гьабизе бугеб хӏалтӏи жакъа гьабе. *Жакъа тани, метер гьабизе ккола. *Жамагӏаталъул пуруц кьурдаги рекӏуна. *Жаниб жо гьечӏеб къвачӏа гӏункӏкӏаца букъуларо. *Жиб-жиб росолъ гьобол лъикӏав. *Жиб гьитӏинабгӏан цӏунцӏраялъ ракь гьобогьуна. *Жибго-жибго биччани, ябу чуги бергьуна. *Жибго къвакъвадунила мокъокъица бусен тӏатинабулеб. *Живго гӏодов ккарав хекко вуцӏцӏуна. *Живго жинцаго веццаниш — хвана хӏалтӏи. *Живго цохӏо сапаралдё унесул берал мугъалда нахъа рукӏине ккола. *Жинда бугеб рухӏ бихьунила хӏанчӏидаса би баккулеб. *Жиндего ккараб мехалъ чучун, чияде ккараб мехалъ хӏамалъун. *Жиндирго рокъоб къадацаги кумек гьабула. *Жиндирго чорхолъ гьечӏеб чияца босуларо. *Жинцаго бухъаралъубе живго ккола. *Жинцаго живго квегъарав каламалъулӀ цӏунула. *Жого гьечӏого жо букӏунаро. *Жого гьечӏого санде рахъу щваларо. == З == *Загьруги лъазабе, гьекъечӏого тезе. *Загӏипасде къавукъунге, къадарав чиясулгун хоноги чӏваге. *Заз бекьани, заз бижула, унти бекьани, толо бижула. *Заман букӏана боз щолареб, *Заман бачӏана дарай гӏолареб. *Заманалъ гурони чи квегъуларо. *Заман нилъеда рекъечӏони, цилъ заманалда рекъезе ккола. *Заназда кьурдуге, майданалда кьурде. *Захӏмат бихьичӏого, рахӏат бокьарас, бекьичӏого лъилъе, нилъ гьечӏого хур. *Захӏмат бокьичӏого, рахӏат бокьарас, БакьулӀа гӏункӏрукьалъ кьурун бацӏе кӏал. *Захӏмат бихьун щвараб шагьи чӏобого швараб гъурушалдаса кӏудияб. *Захӏматалъ цагъур цӏола, царгъица рукъзал рала. *Зобалда кьвагьараб ракьалда тӏатарабила. *Зобалъул кьералъухъ валагьуге, ракьул куцалъухъ валагье. *Зулму гьабуге: мун кьижула, дуца зулму гьабурав ворчӏун вукӏуна. *Зулмучиясда зулмучи гъеждасан ваккун вукӏуна. *Зурма рекъезе къали к!утӏулеб. == И == *Инаро дун хӏорихъе, хӏатӏазде бакъ щвечӏого, (кӏухӏаласул кици); Хӏетӏеги бахъиларо, гурга кодоб кьечӏого. *Инсул гьоболги тоге, эбелаб нухги тоге. *Инсул рател бичарас бачагохӏал росула. *Инсул хӏатӏ босуларев вас вукӏунаро. *Инчӏого къоги беццуге, вихьичӏого чиги веццуге. *Исана сон савуд хварабгӏаги. *Их бащалъизегӏан божи бугеб хур тоге. *Их лӀамалъичӏого, лъидир бакъвалъуларо. *Их тӏеренаб бачӏани, тӏил бегӏераб букӏуна. *Ихдал кьижани, кьиндал вакъула. *Ихдалия лъалъ — гъотӏол карае, Хасалил лъалъ — кьолбое. *Ихдалил къоялъ лъагӏалица кваназарула. *Ицикоги кетоги цого жойила. *Иццазулин лъар лӀугьунеб, лъаразулин гӏор лӀугьунеб. *Иццул бетӏер — тӏохил гомог. *Ичӏгоялъ гьабе, лъабгоялъ кванай. == Й == == К == *Каву къаси рахай, радал ричӏе. *Каву тезегӏан тӏех, тӏох тезегӏан карш. *Какни базабунин, алхӏамгӏаги цӏализабе кӏолеб батани. *Капек камун, шагьи босуларо, шагьи камун гъуруш босуларо. *Камиллъигун моцӏ тӏаса бекула. *Каранцайин Мухӏама рехарав. *Картӏинибе квер бегьани, гӏонкӏкӏоцаги хӏанчӏула. *Карщ бухӏун тӏей, хӏисабин. *Катида цебе мохмохги тоге, гӏун хадуй ясги рокъой тоге. *Катие махсара — гӏонкӏкӏое — гажи. *Катил кумек бугони, гӏункӏкӏазул хӏал кколаро. *Кваназе бокьараб мехалъ катица тӏинчӏ рахъдалъ чӏвачӏвалебила. *Кваназе лъачӏони, хӏалакълъула, хӏалтӏизе лъачӏони, мискинлъула. *Кванан гӏорцӏичӏев чӏчӏикӏун гӏорцӏиларо. *Кванан рахъараб мехалъ рукъ чиярлъула. *Кваналареб хӏамица Хӏоцо мегӏер бегуларо. *Кваначӏого хӏалтӏуге, хӏалтӏичӏого кванаге. *Кваначӏого хӏалтӏуге: черх нахъе ккола, хӏалтӏичӏого кванаге: рукъ нахъе ккола. *Квинчӏониги гьан кьарияб лъикӏаб, кьечӏониги мадугьал бечедав лъикӏав. *Кварабги гьекъарабги — нилӀер, квинчӏого, гьекъечӏого тараб — чияр. *Кваралъ эхеде, ххуралъ гӏебеде. *Квартӏил гӏуж лъунилан гӏарцул къимат холаро. *Квасул куналъ зоб кквеларо, зулмучияс ракь кквеларо. *Квачан цо рас бортизегӏан, хинлъун цӏоко хӏулизе бокьилилан абурабила цараца. *Квен гьабизе жо тӏагӏараб мехалъ, жибги бичеян абулебила хьагицаги! *Квен дудаго цебеса кванай. *Квен цӏехон гьобол вачӏунарев. *Квер багъаричӏони, кӏал багъаруларо. *Квер кӏобокӏунилан килищ бортуларо. *Квер ракул цӏечӏони, кӏал нахул цӏоларо. *Кверал хӏалтӏула, бетӏералъ малъула. *Квералъ бичизеги кӏолареб, кӏалалъ бичизеги бегьулареб. *Квеш хӏалтӏарасул — хӏамица, Хӏал барасул — гьакица. *Квешаб нухдасан рештӏунилан хварав чи цониги вихьичӏо, рекӏун хварав гӏемер вихьана. *Квещалде мутӏигӏасда хӏакъаб жо бичӏчӏуларо. *Квешасдасан квешлъи, лъикӏасдасан лъикӏлън. *Квешасдасан квешлъи, хьагидаса лахӏ. *Квешасе вагӏза гьабе, гьуинлъи бердин гьабун. *Квешлъиялъ лъикӏлъи гьабуларо, гважуца кьегӏер гьабуларо. *Квинарищан абураб жо — кванагеян абураб жо, гьекъеларишан абураб жо — гьекъогеян абураб жо. *Кето хӏалакъасеги хӏама кьариясеги яс кьоге. *Кибе гъугъаниги, Гъунибе цӏад. *Кибе ун букӏараб, гьитӏинаб, кӏудияб балагьизейиш? *Киве аниги хадув, хабалъеги цадахъ. *Кигӏан битӏарабгӏаги, мунго дуцаго беццуге. *Кигӏан гӏадалавниги, гӏебеде нух бокьила, Гӏемерго гьагавниги, гьакил шагьра бокьила. *Кигӏан дунго битӏаниги, каратӏ битӏуларин диран абулебила борхьица. *Кигӏан лӀухьаниги къотӏуларо тӏухьиялъ жо. *Кигӏан хьихьаниги, бацӏ рохьобе гурони балагьуларо. *Кидаго вехь гванзаб чол бетӏергьан. *Кидадай дун херлъила, бахӏараб мехалъ гьарурал гьунарал рицине. *Кинабго оцода гуребила рекӏелъ ракьа букӏунеб. *Кинавго чияс пуни, гьури багъарулеб. *Кинидасанго бай бихье, хвезегӏан цӏалде. *Киниса гьабуниги — дие гъедо. (Киниса гьабуниги, дие мекъса ккола). *Киса катие бахъухъ (Квинчӏо катица бахъухъ). *Киса щварабали лъалареб боцӏи, кибе арабали лъачӏого тӏагӏуна. *Кисан гирарабги гьорчо кӏкӏалахъе. *Кодоб кватӏани, болъонил цӏоко цӏеллъун бихьулебила. *Кодоб кквезе гӏоркь гуреб, гӏодоб лъезе тӏино гуреб. (Хӏасил кколареб рагӏи, рагӏалде бахъунареб хӏалтӏи). *Кодобе кьураб рукӏкӏен тӏад гьабураб маргъалалдаса лъикӏаб. *Колол гьойда хӏапизе лъалареб. *Корохъ гьабизе яс, гьабихъе ине нус. *Куркьби рижани, хӏинчӏ босада чӏоларо. *Кутул гьечӏеб гьорор гӏункӏкӏал расандула. == Къ == *Къад кьерхун, къаси роцӏцӏен — хур-хералъе балагь, Херав чиясул бах!арай лъади-рукъалъе балагь. *Къададаги гӏундул ругел, гӏалхудаги берал ругел. *Къадал кьучӏ х!амайила, хӏуби кьекӏкӏелила. *Къадарал жал гьаризе бегьуларебл'ьи лъазе кколеб гӏадин, къадараб цӏар лъеларедухъ хьвадизеги лъазе ккола. *Къаденахъе мегӏерги бегуге, бакъанида росоги тоге. *Къан хӏамил рачӏ чӏчӏоларо, хӏурул гьабун чед чӏоларо. *Къандалъоялъубе рехун, гӏебу бахчиларо. *Къаралас гважи беццун бичараб. *Къарз ваццасе гьабуге, гьоркьоблъи хунгутӏизе. *Къасд бихьун гӏамалила, гӏамал бихьун хӏалтӏийила. *Къасд кканщинаб жоги щоларо, тӏалаб гьабунщинаб жоги батуларо. *Къаси бусада лъечӏеб бетӏер радал тӏаде босизе батуларо, (Къаси вега, радал вахъа). *Къачӏеб хариниб хер бижуларо. *Къваригӏани ахӏизе, Хӏохьочида цӏар лъала. *Къваригӏел ккун ахӏулеб мехалъ Хӏажимурадил Давуд, къваригӏараб жо гьечӏеб мехалъ Хӏинкӏил Давуд. *Къваригӏинчӏеб жо босани, къваригӏараб бичизе ккола. *Къватӏул цӏогьор кӏулаца ккола, рукъалъул цӏогьор сунцаго кколаро. *Къебед чӏвалароан, къаси бетӏер къаданиб жоялда лъун букӏарабани. *Къед биххараб мехалъ бахъинчӏеб хӏур нахъа бахъунаро. *Къинаб квер хӏорго тани, хӏажатаб жо щоларо. *Къинал кверал хӏор гьарун, хӏалихьалъи баччуге. *Къинал ккарал хӏор гьарун, хӏалихьалъи баччуге. *Къо радалго буго. *Къого бихьичӏого чилъи бокьарас, Ярагъго гьечӏого рагъде къасд гьабе. *Къойилго букӏуна дун аниб (XӀамил xlакъалъулӀ). *Къокъид арав хутӏарав, халат арав вуссарав. *Къотӏун гӏодобе рехун бугониги, чол бохалда божуге. *Къочӏчӏоде гӏебо гӏадин ккана. *Къуларасе раччи, баччарасе магь. *Къулиладайилан могьода гьикъарай, къотӏиладайилан сумада гьикъарай. *Къулчӏизе кӏолареб жо хӏанчӏуге. *Къурасул рекӏел унти - бергьарав чӏвалеб чӏор. == Кь == *Кьабураб зар гьанада унтула, абураб рагӏи рекӏеда унтула. *Кьарияб чу — лъикӏаб чу, хӏлакъаб чу — квешаб чу. *Кьвагьизе-ккани, цӏун букӏине ккола. *Кьвагьи гьечӏеб бакӏалде гӏарада баге, *Кьвагьун бахъунареб бакӏалда гӏуж баге. *Кьерхаде хъвараб хер роцӏаде бакӏарула. *Кьерханкъо къалъуларо, къокъав чи херльуларо. *Кьерхахъе зоб букӏунаро, рештӏухъе бо букӏунаро. *Кьижарав чи — хварав чи. *Кьижарасе инсул бутӏа кьечӏеб. *Кьили чӏванилан гӏурцӏмадул айгъир бахъинаро. *Кьодукьа гурелила хӏинкъулел, гӏурукьайила. *Кьолаго босе, кьабулаго лӀуте. *Кьолесда гьарула, гьабулесда малъула. *Кьураб босун барще. *Кьураб квералда лъала, квараб чехьалда лъала. *Кьурасул квералда гурони, кварасул кӏалалда лъаларо. *Кьурда хоно чӏваге. *Кьурдун свакаравги кванде, гӏодун свакаравги кванде. *Кьуру биххана, борохь нахъе тана. == Кӏ == *Кӏал биччан къоялъ гьечӏеб хоно дие щай? Шал богӏое те. *Кӏал бугеб чода, чу бугев лъелго. *Кӏал цӏунарав воххула, хехлъарав пашманлъула (Кӏал гӏемерав воххичӏо, вуцӏцӏарав пашманлъичӏо). *Кӏалги хъатги Хъандулалъе, хъатиниб жо Денгасе. *Кӏалдибе борта багӏаргӏеч. Кӏвахӏ буго сахлъиялъул тушман, хӏалтӏи буго гьелъул гьудул. *Кӏал цӏуне, бер цӏуне, чияр бицунев вукӏунге. *Кӏалалъ рии бицун, рекӏелъ хасел ккоге. *Кӏалалъ реххулаго, хвалчаде квер бегьуге. *Кӏалдиса цаби гъиналде пиштӏе, гьаракь кӏудияб бахъине. *Кӏалдисан араб бадиб речӏчӏула. *Кӏалдисан унеб калам пайда гьечӏеб бицунге, Гӏияда гъорлӀ речӏчӏараб бацӏ гӏадйнан вукӏунге. *Кӏалзул гьуриялда гьод букӏунаро, Гьягал рагӏабазда дун божуларо. *Кӏалзул рагӏи ругьнадаса ссудула. *Кӏалцӏи бани, чу бекерула, чури тӏуни гьой багъула. *Кӏалъалареб кӏал букӏунареб, бакъвалареб ракӏ букӏунареб. *Кӏанцӏани бох бекулеб, борхалъуде вахуге. *КӏандӀун вахъунареб бакӏалда хӏуч хъваге. *Кӏвахӏ месед гуро, хӏалхьи гӏарац гуро. *Кӏвахӏалъ вас гьавуларо. KlвaxӀaлъ унтизавула, хӏалтӏуца сах гьавула. *Кӏиго балагь тӏаде ккани, бигьаяб тӏаса бище. *Кӏиго бетӏерги рекъани, ункъо кверги хӏалтӏани, рукъ цебе тӏола. *Кӏиго бетӏергьанчи разияб гуреб даран битӏун кколаро. *Кӏиго гӏанкӏида хадув векерани, цонигияб щоларо. *Кӏиго чи данде гъуни, гъветӏ чӏезе кколеб. *Кӏиго чӏужу йигев чиясул рукъ лӀухьичӏого хутӏулеб. *Кӏиго чӏужу ячине бацӏ биччан те. *Кӏиго харил квацӏиялъул кинаб тӏаса бищилебали лъачӏого, хӏама бакъуда хварабила. *Кӏилъилалъул гьин гуро, Гьетӏарасул си гуро. *Кӏиябго бералда чияр лъимал рихьараб мехалъ, цояб бералданиги нилӀерго лъималги рихьизе ккола. *Кӏудияб оцоца рахъ кӏудияб цӏала. *Кӏудияб унти макъица унеб, гьитӏинаб унти кваница унеб. *Кӏудияв чи хвани рукъ бухӏула, гьитӏинав чи хвани, керен бухӏула. *Кӏудиял ургъалабаз гьитӏинал ургьалаби кьеркьезарула. *Кӏухӏал гӏодов вукӏун кьижула, вегун кванала. *Кӏухӏал гӏодов чӏунги свакала. == КӀкӏ == *Кӏкӏара боржани, гьоко къирула. == Кк == *Кколареб къо босун хвараб хӏама. *Кколаребила чӏегӏераб цер, кквезе ккани, ункъабго цадахъ кколебила. == Л == *Лабалда хурги бекьуге, бугьаоцги хьихьуге. *Лабаллъуда хур гьабуге, лъарал рагӏалда рукъ гьабуге. *Лагъ гӏадин хӏалтӏе, хан гӏадин кванай. *Ладе валагьарасе — рахъу, бухъулесе — кани. *Лал тӏамизе бегьулареб къоялъ, къед гьабизеги бегьуларо. *Ламадур кьуни, дадила, кьечӏони, Тиш Хӏасан. *Лачен боржаралъуб гъеду рештӏуна. *Лачен — чанабе, гъеду — рощноде. *Лачеиги чучула чи гӏемерлъани, чаранги биуна цӏа гьалаглъани. *Ле, гӏакълу дагь, тӏуруге, гӏи тун гӏангис киниги; Гӏадамал тун хьвадани, хьитал хун басралъулин. *Ле ян абурасда я, — ян абизе кӏоларев чи къватӏиве вахъунге. *Лочнол бетӏералда чаргъеду чӏезабуге. == Лъ == *Лъабго къоялъиш хьихьилел? Лъабго моцӏалъиш?—ан гьикъулебила цараца тӏанчӏазда. *Лъабкъого сон барав чи — лъилъизе мех щвараб гьохъил хур. *Лъабцӏул къинлъичӏого гӏака лъалареб. *Лъадал бериш?Рокьол гӏусиш? *Лъади лъикӏав лъикӏ вуго, лъади квешав квеш вуго. *Лъади ячине анцӏгоявгун ургъе, йиччазе нусгоявгун ургъе. *Лъадул букӏунила букарараб бакӏ цо-цо бухичӏони рукен (букари) сунареб (къотӏулареб). *Лъадулгун кколеб къецалдаса тӏагӏан гьечӏеб дандежо букӏунареб. *Лъазегӏан харбил багьа — нусго томен, лъан хадуб — цо капек. *Лъай гьечӏевгун ургъани, ургъалабалъе ккола. *Лъалареб бакӏалда адабги гьабуге, гӏорцӏулареб бакӏалда вакъиги лъазабуге. *Лъаларилан аби — кӏалзуе бигьалъи, кӏоларилан аби — чорхое бигьалъи. *Лъалев чиясе гьабида гӏаитӏеро базе бигьаяб жо. *Лъалес малъараб гьабичӏев мурадалде щоларо. *Лъалес чу босе, лъаларес куса босе. *Лъарагӏалда магӏаруяасулъеги унге, магӏарухъ дибирасулъеги унге. *Лъарагӏалда чехь цурав, чачаналда мугъ цурав (хур бекьизе кӏухӏалав чи). *Лъарагӏасул гьакица гӏанкӏ ккурабила. *Лъарагӏ мацӏ бицунилан цӏамухӏор бетиларо. *Лъаргӏий цӏанде, цӏорой билде (къункъраби). *Лъаракьа гурелила хӏинкъулел, гӏурукьайила. *Лъаралтӏе гӏор кӏанцӏана. *Лъебелазул кун, куралазул рукъи (кӏиябго бецаулеб буго). *Лъеда бараб полоп гӏадаб жойила рослъадиялда гьоркьоб кколеб кьал. *Лъеде мугъ чӏваге, гьерсиде ракӏ гьоге. *Лъеда гьабун накъиш чӏоларо. *Лъезе лъаларес тӏагъур бахъуге. *Лъеца гьобо, цӏеца кор. *Лъикӏ букӏаго, «патихӏа!» *Лъикӏ хьвадарав квеш холаро, квеш хьвадарав лъикӏ холаро. *Лъикӏаб батани, канае, квешаб батани, цӏадуе. *Лъикӏаб дару кьогӏаб букӏунеб. *Лъикӏаб гьудуллъи хазинаялдаса лъикӏаб. *Лъикӏаб жоялъе къей гьечӏеб, къадаралъе бергьенлъи гьечӏеб. *Лъикӏабги бихьаги, квешабги бихьаги. *Лъикӏаб рагӏуда мал баге. *Лъикӏаб хӏама бакӏаб букӏуна. *Лъикӏаб дӀарагӏалда цӏадул бетӏер букӏуна. *Лъикӏав бахӏарчиясул вас къадараванги тоге, къадарав чиясул вас бахӏарчиянги тоге. *Лъикӏалда мал бани, квешалда къвал базе ккола. *Лъикӏасул лъикӏлъиги квешасул квешлъиги кидаго кӏочонареб. *Лъикӏлъи бихьарасул кар, квешлъи бихьарасул малъ. *Лъикӏлъиялда дебе — квешлъи, квешлъиялда цебе — лъикӏлъи. *Лъин бахунеб мехалъ гурони чахъдада бацӏ кӏочонареб. *Лъин гьечӏеб магӏарда чу кӏутӏулареб, къачӏеб магӏардаса хер бедулареб. *Лъин дагьлъигун, гьабил гӏузраби тӏатуна, херлъигун чорхол гӏузраби тӏатуна. *Лъин рахънибе ккола, чи нухде ккола. *Лъин дӀоровулӀ цӏо бурут! *Лъимал гьаричӏесда рокьи лъалареб, лъимал хвечӏесда рухӏел лъалареб. *Лъималазда релъул даги бихьуге, ццидал расги бихьуге. *Лъималазул унти эбел-инсул гьумер ничараб жо. *Лълъурдул гъезе араб гъвала, гӏундул къотӏун бачӏарабила. *Лъун бихьараб кьили лъикӏаб, къвагьун бихьараб ярагъ лъикӏаб. *Лъутӏарав щив, букъарав хвад? (махщаликъав устар гӏад гьавун). == М == *Мархӏабаян кьабуниги, къотӏула, ма, хӏамаян кьабуниги къотӏула. *Ма дуе, ма дие (даран лъикӏаб, маян дуцаги кьураб, маян дицаги кьураб). *Ма, сахӏан гӏака бачӏунеб, кье сахӏан чу бачӏунеб. *Мавул — кьей, кьовул — божи (маян кьураб жоялде божи цӏикӏкӏараб). *Магъал гьанахъ гьоэр щоларо(нилъее къваригӏараб къоялъ лъикӏалъулӀ квешаб щолареб). *Магьахъ балагьун кьурде. *Магъил ургъел гьабулагойила хӏанчӏил бохдул тӏеренлъарал. *Магьихъ ралагьуге, гьакихъ ралагье. *Магӏарда чан букӏаго, чурун хьаг цӏеда лъоге. *Магӏарде гъуниги, хӏамида заз гурони букъ-улареб. *Магӏарде гӏазу бани, гӏурдаде саву ккола. *Магӏарзухъан кӏалдибегӏан къокъаб жойила гьереси. *Магӏарухъ хур хвани, хьиндалазул пихъги хола. *Магӏу рекъезе — рагӏи, риба хӏалаллъизе — хӏилла. (Магӏу рекъезе — далай). *Мадугьаласул хӏелеку хъазлъун бихьулебила. *Макьие сабру гьечӏеб, рокьуе берцинлъи гьечӏеб. *Макьу толеб жо — ургъел, гӏадан холеб жо — хиял. *Макьу щварал кьижула, рокьи ккарал свердула. *Малла-Насрудинил далай лъугӏаниги, чӏанда хабаралъе лъугӏел букӏунаро. *Маяълъа цебеялда хадуб. *Малъараб гьабе, гьикъараб биде. *Малъараб гьабуни, дагӏба кколаро. *Малъараб гьабичӏев Хӏавал Палица. *Малъарасул кӏал бекуларо, кӏанцӏарасул бох гурони. *Малъизе чи тӏагӏунаро, малъараб босаги. *Малъичӏеб гьабуге, гьикъичӏеб бицунге. *Малъичӏого хӏалтӏи гьабуге, ахӏичӏого кваназе унге. *Маргьабаца кантӏула, магьалуялъ кӏвекӏула. *Маслигӏаталъ рекъезарула, мацӏица ратӏа гьарула. *Махсара гьабе бакӏ бихьун. *Махсара гьабе, махсара лъалев чиясе. *Махсара лъикӏаб кӏиго чи велъараб. *Маххул нуцӏа цӏулал нуцӏаялде ккараб. *Махщалица квен гьабуларо, жинцаго кьола. *MaxӀ квеш — сег, сум квеш — [[огоб]]. *Махӏалда хӏал букӏаго, хӏетӏ босе. *Мацӏ гӏадамасул кунге, хӏайваналъул кун. *Мацӏалда ракьа гьечӏо, амма гьелъ ракьа бекула. *Мацӏалде гьоцӏо тӏун, гьодилъ жо баге. *Мацӏалда кӏолаго, кӏудиялде ваккуге. *Мацӏид чи чӏвала, цӏогьод оц хъола. *Маялда мал бани, кьеялда кьили чӏвазе кколеб. *Маян кьураб босичӏони, кьеян гьаризе кколеб. *Мегӏер бичилалде хер биче, хер бичилалде хьацӏ биче (цин къадараб биче, хадуб гурони лъикӏаб бичугеян абураб жо). *Мегӏер кӏкӏваниш, гӏор кӏкӏваниш? (яшав гьабизе, гӏадамазулгун хӏал рекъезабизе гьедигӏан бакӏаб-захӏматаб жоян абураб магӏна). *Мегӏер мегӏералде кколареб, гӏадан гӏадамасде кколев. *Мегӏер мегӏералде щун бугилан абуни, божа, гӏадамас ругьунаб гӏамал тун бугилан абуни божуге. *Мегӏер радал беге, гӏор къаденахъе бахе. *Мегӏергун барщун гӏанкӏ тӏубаларо. *Месед балагьизе арав бухъулаго хваравила. *Месед хъванилан хъирмил багьа холаро. *Меседил кверазул багьа гьечӏеб, гьел ричун росизе щдоларел. *Метер гьабулеб жоялде жакъа ургъе. *Метер гьабилилан хӏалтӏиги тоге, регӏараб мехалъ гьабилилан гӏаданлъиги тоге. *Метер кунеб мохмохалдаса жакъа кунеб гьоэр лъикӏаб. *Метер къоялъул хӏисаб гьабичӏев нахъа пашманлъула. *Метер семиялдаса жакъа рагъи лъикӏаб. *Метериса бохха, цер. *Минуталъ нахъа хутӏарав сагӏаталъ хадув гъоларев. *Мискинлъиялъе дару хӏалтӏиййла, хӏинкъиялъе дару таваккалила. *Мичӏ бекьаралъуб — мичӏ, жух бекьаралъуб—жух. *Мичӏчӏил кьолбода кьагӏрил тӏегь баларо. *Могьой гьали, гьанай кватӏи. *Мокъиде хъазги бахинабун, хӏелкида къинлъеян абуге. *Мокъокъида чӏор речӏчӏани, чӏоролида зунула. *Мокърукь бетӏер тункичӏого, гӏадамасда гӏакълу щоларо. *Мохмохида нах бахунге. *Мохмохиде хьул лъун, хьолбодаса ватӏалъуге. *Мохмохил маргьа бице, дада, мохмох кварал гӏадин рукӏине. *Моцӏ нилъехъан бугони, цӏвабзазул ургъел кколаро. *Мочӏолъан рагӏи бугин, рагӏал чӏван вилълъа. *Мугъ биччичӏого, хур биччуларо. *Мугъ чӏвазе къед бугони, зарул тирхи букӏуна. *Мугъалъ баччиялдаса чехьалъ баччи лъикӏаб (квен). *Мугъзада чед букӏаго, чехь бакъизе биччаге. *Мугӏрул гӏин цӏодораб, гӏалхул бер цӏодораб. *Мугӏрул каву гӏатӏидаб. *Мугӏруя рукъги рукъалъул хӏубиги гьабуге (Буртинаги чӏужуги). *Мун гъалбацӏ ватани, гӏадамал гӏанкӏал гуро. *Мун квазавурав чи — мун вокьулев чи, мун гьекъезавурав — мун рихарав чи. *Мун кида биххилебан гьикъанила къадада. Хӏарщуда гьикъеян жаваб кьунила кьадаца. *Мун кида холебан гьикъараб мехалъ, нахуда гьикъеян абунила къородисесул лакаялъ. *Мун лъикӏабилан абуни, хӏамикӏертги бохулебила. *Мун цӏализе иналде, дун цӏалун вуссун вукӏана. *Мунги-хан, дунги-хан, чуязе хер лъица балеб? *Мунго дудаго лъачӏого, чияда гӏайиб чӏваге. *Мунго дуцаго. *Мунго дуцаго веццуге, халкъалда веццизаве. *Мунго цӏакъавилан ккун, чи хӏакъир гьавуге. *Мунилан холев дун, хабалъе дун восагиян мун. *Мун лъил гьакида рекӏаниги, кечӏ гъосул бакъаналда ахӏе. *Муниш наиб? Дуниш наиб? *Мутагӏиллъун вугев васасда битӏараб гьумер бихьуге. *Мухь гуреб жо кьун, вехь гурев чи тоге (вехь те, мухь кьун те). *Мухӏама хӏалтӏун, Хӏажица кӏутӏун. == Н == *Нагагь лъаларилан лъабго хьит гьабурабила. *Наги тӏутӏги цадахъ хӏалтӏуларо. *Наги тӏутӏги цо тӏалинир хӏалтӏиларо. *Нагӏадалаялъул бетӏер чӏахъаги. *Наккдалъ бахчун варани тӏубаларо. *Наку щвараб мехалъ щибго кьурдула. *Налъи бецӏиялъ берцин гьабула, гӏадан битӏараб бициналъ берцин гьавула. *Насибалдаса ратӏалъиларо, гӏажалалдаса хвасарлъиларо. *Нах гӏемерлъун карщ холаро. *Нах тӏад ккола, тӏухьи гъоркь ккола. *Нухда букӏараб гьой чуруде ккани, чури хӏехьолебила, чуруда букӏараб нахде ккани, нах хӏехьоларебила. *Нахда чӏечӏеб гъуд родода чӏолеб. *Нахъ буссун дудаго речӏчӏулеб чӏор реххуге. *Нахъа бугеб куйдаса кодоб бугеб гӏечго лъикӏ. *Нахъа гъезегӏан тунила къоркъода рачӏ гъечӏого хутӏараб. *Нахъасан чухъа ккурасул чухъил квенчӏел дуцаги ккве. *Нахъе валагьун гьури биччай, цеве валагьун гьорчо биччай. *Нахъе валагьун кӏалъай, цеве валагьун вилълъа. *Нахъе лъураб жо лъималазегӏаги батулеб. *Нахъе тараб квен катица уна. *Нахъе тараб порччое гьобол лъикӏав вачӏуна. *Нахъеги бицани, рузманалъе гӏела (цого жо такрар гьабиялде). *Нацӏие квешезе цӏаха бухӏуге. *Наял рагъила — гьоцӏо тӏагӏина. *Некӏсияб сон гуро, сонсияб къо гуро. *Неккияб сонги букӏунареб, сонсияб къоги букӏунареб. *Нилъ кьижаниги, мегъ кьижулареб. *Нилъго нилъехъангойилан абун буго гӏатӏахинкӏаз. *Нилъедаса бечедаб бакӏалдасан ригьин гьабизегӏан, гьорода бадире рилълъин лъикӏаб. *НилӀерго рагӏиян абун буго цӏргьабаз. *НилӀер къвачӏид кколареб чияр цӏалкӏид кколаро. *НилӀер чияда, чияр нилъеда. *НилӀерго хьитинибе ккечӏеб цӏаялъ хӏецӏе бухӏуларо. *НилӀер цабзаз кквечӏеб чияр кӏутӏбуз кколаро. *НилӀер чехь унтун букӏин чияда лъалареб. *НилӀер чехьги чияр тӏехги бугилан чохьол чӏоло чучуге. *НилӀерабго чинква (чинкир), чияраб курак. *НилӀерго лъарал гьаракь бугони, чияр гӏоралъул хъуй рагӏуларо. *НилӀерго хӏал нилъедаго лъала. *Нилъеца квараб чияр, чияца квараб нилӀер. *Нилъецаго абураб бокьулеб, чияца абураб бокьулареб. (Нису тӏамун тӏех кванан рукӏин лъикӏ, тӏад вугев чиясе наку чӏвазегӏан) *Нилъецаго гьабичӏеб нилъее батуларо. *Нилъеца цӏали лъабго къоялъ тани, цӏалиялъ нилъ лъабго моцӏалъ тола. *Нич гьечӏелъуб яхӏ гьечӏеб. *Носоца гуреб къотӏулеб, квералъин. *Нохъо тун, нохъо бацӏцӏалъиларо, нохъо чороклъулеб гӏамал течӏони. *Нугӏ гьечӏеб жо — гьереси. *Нусалда бичӏчӏизе ясалда абулеб. *Нусго томеналъул багьаябги букӏуна гьереси. *Нух бекьуге, хур бекье. *Нух гьечӏеб кьуру букӏунареб, кьо гьечӏеб гӏор, букӏунареб. *Нух къваридав чи — хьитал къарав чи. *Нух лъикӏабани, нухда хер бижилаан. *Нух цо гьабе, роцен кӏиго гьабе. *Нухда иналде гьалмагь валагье. *Нухда унаго, радал хекко вахъа, бакъанида хекко рештӏа. *Нухда лъин, лъеда гьобо. *Нухлул халалъиялде валагьуге, чӏолеб бакӏалде валагье. *Нухъа бахъаралъуб хъвек рештӏуна. *Нуцӏа гъезегӏан гъелдареч, хур бачӏинегӏан пурчӏина. *Нуцӏил кӏалтӏаго — хӏеж, хӏобокьго — алжан (лъадилъун ячинесей яс мадугьалихъго ятараб мехалъ). == О == *Огь, бачӏораб чӏагӏа, чӏегӏераб тӏокӏкӏел, Чӏартил ракӏ бугесда маххул ракӏ гъолеб (халкъиял рагӏаби). *Огь, берцинай, берцинай, бецичӏого ссан тарай; *Огь, чӏухӏарай, чӏухӏарай, чӏарачӏого хур тарай. *Огьогьоялъ гьорчо кколаро. *Ордекалъул тӏанчӏида ханинибго лъин лъалеб. *Охолиса бекьичӏеб хаслихъе босулареб. *Охолиса карш лӀама, хаслихъе хинкӏал чӏахӏа. *Оц бегьиниб жо басиялдаго лъала. *Оц бихьун рихьи бай, басиялда гӏурдул рай. *Оц кьурул рагӏалде къайгун, хӏамида ургъел чӏвалеб. *Оц рукьалда квегъула, чи заманалъ квегъула. *Оц мацӏ лъалес хъун батаги. *Оцал гьечӏесул рекьи хӏалакъаб. *Оцал магӏарда, Мухӏама рагӏдукь. *Оцал тӏуричӏони тӏор баларо, тӏаде ракь хъвачӏони, хур бачӏунаро. *Оцода бече гьабеянги абуге, гӏака гьакидаги баге. *Оцода бичӏчӏизе, булагъада кьабулеб. *Оцол лълъаран хӏамил гӏин ккоге. *Оцол тӏомол бицинчӏого, тӏомохьитазул бицунге. *Оцол хъири бахъинчӏони, магӏил хъуй бахъунаро. *Оцол хъири гуреб, хъурмил гьаракь гуреб. *Оцолаб босе, басидулаб те. == П == *Пикру гӏемерлъани, чи гӏадаллъула. *Пикруялда кӏалъани, рагӏулъ мекъи кколаро. *Пихъ бижулареб гъветӏ гьуршуларо. *Пурцил гьаракь къотӏани, къолол бетӏер камула. == Р == *Рагъ хинкӏазулгун лъикӏаб. *Рагъалдаса рекъел лъикӏаб. *Рагьумахӏугӏан бегизе захӏматаб мегӏер гьечӏеб. (Рукъалъул рагьумахӏу Гӏакару мегӏергӏанаб). *Рагӏал бахъун хур бекье, ракьан бахъун бокь хъваштӏе. *Рагӏал гьечӏеб кьуру гьечӏеб, рагӏал гьечӏеб авлахъ гьечӏеб. *Рагӏалалдаса ракьан лъикӏаб (нухлул). *Рагӏи бугеб рукъалдаса, рукъго гьечӏого, къватӏир лъикӏ. *Рагӏи бугеб рукъалдаса магӏу бугеб рукъ лъикӏаб. *Рагӏи гьабизе — нус, нису квине — яс. *Рагӏи гьабуларес боцӏи хьихьиларо. *Рагӏи гӏарац буго, гӏин тӏами месед буго. *Рагӏи жаниб лъоларев чиясда балъгояб жо бицинегӏан, квенчӏел цӏун босун къотӏнобе бай. *Рагӏи къватӏиб, дун рокъов. (Кӏал бугев чода, чодулав лъелго) *Рагӏи рагӏуде бачӏуна, гӏор кьодукье бачӏуна. *Рагӏи ургъун бице, кици бакӏ бихьун тӏаме. *Рагӏи хӏалакъаб биде, гьан кьарияб кванай. *Рагӏуда гугьар гьечӏин, гьурал жалго те. *Рагӏул гьоло гьабуге, гьалил мигъир гьабуге. *Рагӏул гӏомо гьабуге, гӏабдалгун щагъадуге. *Рагӏул гӏоммоялъул гӏарщал гьаруге. *Рагӏул квешлъи — халалъи, ххамил квешлъи — гьечӏолъи. *Рагӏул квешлъи — халалъи, харбил квешлъи — гӏемерлъи. *Рагӏул тӏанчӏи риччаге, тӏулида ццин бихъуге. *Рагӏуца рагӏи бахъула, бакъуца чӏетӏ бахъула. *Радал вахъарасул кьегӏер цӏуяб. *Радал къед биххун, къаденахъе хӏур бахъун. *Радал яхъаралъул балъ тӏокӏаб. *Радалго гьабураб хӏалтӏи лъйкӏаб, гьитӏинго ячарай чӏужу лъикӏай. *Ражи — мискинчиясул данде жо. *РажидулӀ анкьго дару бугеб. *Ражихуялъул тӏиналда гьабуниги, бертин бетичӏого хутӏулареб. *Рак гьечӏого, бокь бичуге, бекьичӏого хур бичуге. *Ракъи-хьул, свак-кӏвахӏ. *Ракьулъе рехханиги, месед холаро. *Ракъдада чугӏа чӏоларо, чвантиниб гӏарац чӏоларо. *Ракъичӏого кванаге, къасд букӏаго жибго те. *Ракъун кванани, квен гьуинлъула, гьимун бицани рагӏи гьуинлъула. *Ракь бижилалде рак бижараб. *Ракьул бетӏергьан вуго бекьарав чи. *Ракьул гӏанкӏ ракьул гьойца гурони кколареб. *Ракӏ битӏизегӏан мацӏ битӏуларо. *Ракӏ бухӏун гӏодани, беццаб бадисаги магӏу бачӏуна. *Ракӏ гурхӏи гьечӏеб хӏал — хӏанчӏун кунеб гьан. *Ракӏ гурхӏун аскӏобе бачараб бурутӏ ццин бахъун бачахъиялде ккола. *Ракӏ щваралъубе хӏетӏ щола. *Ракӏалда бугеб жо бицинчӏогойила нухъа чӏегӏерлъараб. *Рачӏ халатаб гьойдасаги цӏуне, гьод халатаб чодасаги цӏуне. *Рекӏедаса рекӏеде — кьо. *Ралъдадаги гел лъе (исрап гьабуге). *Ралъдаеги щуб къваригӏунеб, щубаеги бакъ къваригӏунеб. *Ралъдалъе чӏимих бортаниш, ана нилъедаса. *Ралъдалъе лъинги тӏоге, рохьобе тӏилги босуге. *Рас хӏеренаб бихьунила хӏанчӏаз руз бетӏулеб. *Ратӏа тӏамиледухъ вачӏунге, бох тӏамиледухъ вачӏа. *Ратӏалги щоларо, щигат диеги гӏоларо. *Ратӏлица — чи, чоца — багьадур. *Рахараб гъансиеги буцӏцӏараб кӏалалъеги рахӏат букӏуна. *Рахь баккулареб гӏакдае чури кьоге. *Рахь гьечӏеб гӏакдаца гӏартилъ мал бала. *Рахь хахулелъул бече хӏалакъаб. *Рахьдал тӏанкӏ гьечӏони, бече лӀугьунареб. *Рахьдалъ рас хекко бихьула. *Рахӏатгун хӏалихьалъи, захӏматгун бахӏарчилъи. *Раччи бачче черхалда рекъараб. *Рачӏ бухьун, хӏама чӏоларо. *Рачӏ къотӏун борохь къелъе биччаге. *Рачӏ кӏудияб лӀугьинебилан дегӏен хьихьун букӏарабила, лълъурдул кӏудиял лӀугьун, чехь бихъизе ккарабила. *Регьел гӏуралъубе щуб гӏолеб. *«Регӏуларо, щоларо» гӏиллалъун рикӏкӏунаро: *Рекьи басандичӏони, хӏалтӏул хӏур бахъунаро. *Рекъав чиясул рагӏад рекъаб букӏуна. *Рекъараб рехъалъ хъумур речӏчӏуларо. *Релълъаралда рекъарабила рохьдолъ хӏайван данделъулеб. *Рекъечӏеб бицарасда бокьулареб рагӏула. *Рекъон хӏалтӏарабгӏан колхоз бечедаб. *Рекъон кванай, къец бан хӏалтӏе. *Рекъон чӏикӏаре. *Рекӏарасда лъелав велъуге. *Рекӏарасухъ ралагьун рекӏа, рештӏарасухъ ралагьун рештӏа. *Рекӏее ихтияр кьуни, ихтияр гьечӏеб бакӏалде ккола. *Рекӏел бер балагьичӏони, бералда канлъи бихьуларо. *Рекӏел гӏин гӏенеккичӏони, гӏиналда рагӏи рагӏуларо. *Рекӏел хӏал хьарав Хӏариколосесда хӏатӏикь цӏа бакарав кӏахъияв рекъеларо. *Рекӏел хӏуби — чехь, Чохьол хӏуби — чед. *Рекӏелъ бугеб лъаларо, Лъороб бугеб бихьуларо. *Рекӏкӏ гьабурасе хӏучч битӏуларо. *Рекӏун бихьун чу босе, лъун бихьун кьили босе. *Релълъаралда рекъарабила ратӏлида рукъи балеб. *Ретӏине гурони къоги бачӏинчӏо, *Ретӏинчӏого хвараб дарайдул горде. *Рецц гьабун гаргадиялъ бецц гьарула, Гӏунгутӏаби рициналъ кантӏизарула. *Рештӏине лъаларев рекӏинавуге. *Рекӏинеги лъай, рештӏинеги лъай. *Ригь богоде, бог радакье. *Ригьда вега, ригьда вахъа. *Ригьин чияргун лъикӏаб, чи нилӀерго лъикӏав. *Ригьинги ригьги ургъун гьабе. *Риди меседлъи лъалебани, нахъеясухъе щвелароан. *Рии кьижун apace кьиндал мискинлъиялъ макьу толаро. *Риидал бакънал рачуней йикӏарай, хасало кьурдулей йикӏа. *Риидал борохь бихьарав хасало гӏарщикьа хӏинкъула. *Риидал гвангвара гьаличӏони, хасало гереги гьалуларо. *Риидал гӏодобе бегьараб квер чӏобого бачӏунаро. *Риидал гӏор те, хасало мегӏep те. *Риидал дие гӏоло чӏвай, хасало нужеего гӏоло чӏвай (чол кици). *Риидал кьижани, кьиндал гӏака хола. *Риидал риди ххуй, хасало нах кун. *Риидал тӏимугъ босе, хасало буртина босе. *Риидал херабги босуге, хасало хӏалакъабги босуге. *Риидал хур бекье, кьиндал печь бокье. *Риидал хурив хва, хасало рокъов хва. *Риидал чӏар гьабичӏони, хасало гьороб жо букӏунаро. *Риидала Хасбика, хасало къватӏул бика. *Риидалиде гъакал хасало къачӏай, хасалоялде чанагъ риидал къачӏай. *Риидалил цого хур, хасало гӏазулӀ къараб. *Рии-риидал чӏанчӏорол! Хаса-хасало гуд-гудучӏ! *Рикьунибе къали баге. *Рикӏкӏада бугеб меседалдаса гӏагарда бугеб гӏараш лъйкӏаб. *Рикӏкӏадаса квараб къалиялдаса гӏагардаса квараб сахӏl лъикӏаб. *Рикӏкӏадегӏан вугев гӏагарав чиясдаса гӏагардегӏан вугев мадугьал лъикӏав. *Ритӏухълъи рекӏараб хвалчадаса рекӏараб. *Рихханжоялъул жо гӏолареб, гургил чед гӏолареб. *Рододаса нах буххуге. *Родолъа бахъараб гел, нахулӀ лъейгун кьватӏарабила. *Рокъоб къир-къвар бугони, дуниял къварилъула. *Рокъоб кьечӏеб талихӏ рохьоб кьелиш. *Рокъобе рукъгӏанаб гьецӏо босулеб. *Рокъов квешас рохьоб квешаб бачӏуна. *Рокъоса квеш арав къватӏивги квеш хутӏула. *Рокьи ккани, кочӏохъан яхъуна, чехь бухӏани, магӏихъан яхъуна. *Рокьи ккечӏей гӏаданалда росода нахъа чӏун квен гьабизе лъалареб. *Рокьи кьерилъ букӏуна. *Рокьое баге, гьанае бай. *Ролъул чадал рукӏаго, мучариги квинаро: Бугъби цере рукӏаго, бусбиги квегъиларо. *Роол къо хасалил анкьида бащалъулеб. Росдал газа кьурда рекӏунеб. *Роол рукъ — буртина, рукъалъул хӏуби — чӏужу. *Рос-лъади цолъичӏони, рукъ беххе балагьула. *Рососе ине гӏурай яц йигев вацасда къаси макьу щолареб. *Росасе ани, рос ватула, чӏужу ячани, чӏужу ятула. *Росдае гӏоло бицараб рагӏи — росдае гӏоло гьабураб хъулухъ. *Росдае хиянат гьабурав росдал цӏеца вухӏаги. *Росдал гӏадат хвеялдаса, гӏадатаб росу хвей лъикӏаб. *Росдаца хӏелеку хъуни, хӏарпиеги бутӏа кьезе кколеб. *Росу бихьун си борхатаб бай. *Росо кӏодо, ясал гӏемер. *Росогун дагӏбадани, чиякълъула, Чӏужугун дагӏбадани, кваникълъула. *Росдал анцӏилъ, бол нусилъ. *РосулӀ гьудул гьаве, нухда гьалмагъ ккве. *Росолъе унти я базарганасул гьираца бачӏунеб, я гьардухъанасул къвачӏица *бачӏунеб. *Росасда лъади лъабго къоялъ юхӏулейила, чӏужуялда рос лъабго моцӏалъ вухӏулевила. *Росасулал лъадаре, лъадулал кӏалалъ. *Рохьдолъ чӏа. (Халкъалъ гьабураб гьабе). *Рохьобе кватӏи гурони пайда гьечӏнлан абун буго гъадица. *Рохьобе тӏил босуге, тӏилаца хур бекьуге. *Роцадаса цӏикӏкӏун чуги кӏанцӏуларо. *Роцен гьечӏеб тӏох ханасулги букӏунареб. *Роцӏцӏагиян цӏцӏани, цӏад багиян буртӏал. *Роцӏцӏада ракӏ чӏоге, гӏорцӏалида божуге. *Ругьунаб оцалъ гӏадин хур бекьуларо. *Рукъ гьечӏесда чи лъала, чед гьечӏесда мацӏ лъала. *Рукъ къваридав чи — лъади квешав чи. *Рукъ лӀухьараб мехалъ хӏур бахъунеб гӏадат. *Рукъалъ басра гьавурав къватӏалъ цеве кколаро. *Рукъалъ бетӏергьанчи гуро берцин гьавулев, бетӏергьанчияс рукъин. *Рукъалъул къварилъи къадада лъала: Дир рекӏел къварилъи дидаго лъала. *Рукъалъул кӏудияв мехтичӏони, бертин бетуларо. *Рукъалъул кӏалтӏа хклекоги багьула. *Рукъалъул хӏал лъималазда лъала; Къватӏалъул хӏал гӏабдаласда лъала. *Рукъи бай каратӏ кӏодолъилалде, дару гьабе унти халалъилалде. *Рукӏниб букӏун гъулгъудун: Гъалбацӏалъ чан чӏваларо. *Руссун херлъичӏони, чу херлъуларо. *Рутӏби жанире сверараб, бохдул щинкӏил хъахӏаб, квараниде бухӏи кьурараб, квегӏиде жал бегараб магӏарул гӏаларча хадуб ккогеги. *Рухӏ речӏчӏйлалде тушман чӏвачӏев, рухӏ речӏчӏараб мехалъ тушманас чӏвалев. *Рухӏалица гӏадин чи херлъуларо. *Рухӏел кванала, ццин кваналаро. *Ручун кӏудияб, жаниб рак гьечӏеб, тӏину кӏудияб, жаниб мугь гьечӏеб. *Руччабазул базаралъ рукъ цебе тӏоларо. *Рущи щваралъубе гӏанкӏу буссуна. == С == *Сабаб тӏагӏараб жо — гӏажал, гӏадан холеб жо — хиял. *Сабурасе бох, виххарасе рахӏа. *Саву кьун, кьаву босуге. *Сагъри кьода гьабураб Гьима гӏурухъ батулеб. *Садакъаги къаде квенги — дагьаб жо. *Сапаралдаса вачӏунаго, гамачӏ босунги, чӏобого вачӏунге. *Сахӏихъ сахӏ гурони щолареб. *Сахӏил роцен лъазе ккола. *Сахӏица къеларо, къолоца бергьинаро. (Жо гуреб жоялъул бицунге). *Свакачӏого чӏани, чӏечӏого вилълъине ккола. *Сверухъе валагьичӏого, рагӏи кьвагьуге. Сордо базе къадар, къо базе гӏажал, Къватӏиса юссара цӏар тӏамурай яс! (Кицилъун лӀугьарал, пашманай эбелалъул рагӏаби). *Сордо къватӏиб, хинкӏ рокъоб. *Сордо сардие те. *Сордойилго вачӏани, вокьулевги чӏалгӏуна *Суалалда рекъон, къокъ гьабун кье жаваб. *Сумал чӏалу гьабуге. == Т == *Тайидул чу лӀугьинегӏан, бетӏергьанчиясул гьой лӀугьуна. *Тайпа лъикӏалдаса жибго лъикӏаб лъикӏ. *Талихӏ бугеб рокъове къоркъочилай лӀугьинаро. *Талихӏ бугев чиясул бихьинхӏамаги къинлъулеб. *Талихӏ бугесул оц ияхӏ бугесухъе ккела. *Талихӏ бугев ригьнадаса воххила. *Талихӏ бугесул хӏама хӏортӏа къинлъила. *Талихӏ къосарасул кверде къо бухӏарав кколев. *Талихӏ къосиналдаса къо тӏагӏинго лъикӏ. *Талмикьа талмикьеги хьиндаллъийилан абурабила гӏанкӏица. *Течӏони катицаги хъат балеб. *Тирун жо батуларо, цӏехон гурони. *Туризе лӀугьараб гъотӏое дару — къотӏун рехи. *Туркидул кири гьечӏеб, кочӏол хӏакъ гьечӏеб. *Тухум лъикӏай дуего те, жийго лъикӏай дие кье. *Тушманасда бицунареб жо гьудуласдаги бицунге. *Тушманасухъе кваранаб рахъ кьоге. *Тушманлъи бекьани, бекьарас лъилъула. == Тӏ == *Тӏавус зодобе боржуна, гӏункӏкӏ ракьулъе лӀугьуна. *Тӏад бугеб пихъ бихьун гурони, гъотӏол багьа лъаларо. *Тӏад рекӏараб чол квелъ кквезеги лъай. *Тӏадаб гуреб гьабуни, гьабизе кколеб бегула. *Тӏадагьаб чвантидаса бакӏаб гьир гьечӏо. *Тӏаде къо ккани, къоркъолги бацӏ лӀугьунеб. *Тӏадегӏан ругезул хӏурмат лъицаго цӏунула, хӏурмат цӏуне гъоркьехун ругезул. *Тӏалайдухъа гьоркье гӏарац баниги, чӏужуялъ кквечӏеб рукъ бечелъуларо. *Тӏанчӏиги ханалги гьарила. *Тӏанчӏи ругеб гъадие гьосол бутӏа щолареб. *Тӏанчӏил гьоцӏо хъахӏабила. *Тӏасан бараб рукъи тӏасан холеб. *Тӏегь гӏемералдаса гъветӏ тӏамах гӏемераб лъикӏаб. *Тӏегьалареб гъотӏоде на буссунаро. *Тӏегьги херги бижилалде, лъинги, ракьги бижараб. *Тӏекъалда тӏад рекъоге, къуралде вортахъуге. *Тӏекълъи киб бахчаниги, къватӏибе баккичӏого хутӏуларо. *Тӏелекье Гӏалибулат гӏадин унге. (Тӏелекьа Гӏалибулат гӏадин вуссана). *Тӏимугъ хинаб бокьун, чахъаби рихун. *Тӏингъилъ векьарани, гордилъ лъилъарула. *Тӏину гьечӏеб гьагьинире, гьарудуге. (гьабунщиналъул ох унеб хӏалтӏи гьабуге). *Тӏогьиса хӏетӏе гурони хӏарщуда хъвазе теларилан лӀугьарав магӏарулас хӏарщулӀ дегӏен чӏвалебила. *Тӏоларев гьудуласда бихӏунареб рагӏи абуге. *Тӏоноцӏ букаригун нако хъасуге. *Тӏогьоде хьвадичӏеб найица гьоцӏо гьабуларо. *Тӏорол лалидаги тӏорахьдал щаридаги щаклъуге. *Тӏорщел оцонибе бай. *Тӏохде ине кӏухӏалал рохьоре ине ккола. *Тӏохол гьоболасдасаги гьанал гӏагарлъиялдасаги хабар лъикӏ гьабе. *Тӏоцебесеб соналъ бугӏаги хӏунчулеб, кӏиабилеб соналъ гьолоцин хӏуичулареб. *Тӏоцее гьагорай яс — хекко бекьараб пурчӏина. == У == *Умумазул адаб тарас, халкъалъул нусцӏул тола. *Умумазул кици цониги гӏодоб хутӏуларо. *Умумузул малъи-магъилъе балеб цӏад. *Унареб гӏертӏихъ балагьун, унеб парччи тоге. *Унаревила хӏалихьат рохьове, ани, рохьго баччун вачӏуневила. *Унесе нух битӏаги, чӏолесе рукъ битӏаги. *Ункъабго хъахӏалъул ункъабго къотӏаги. *Унтарав чи меседил тахидасаги разилъуларо. *Унти раххнаца чӏвалебила, рокӏкӏаца бищулебила. *Унтиги, тушманги, цӏаги хӏакъираблъун бихьуге. *Унтулареб черх букӏунареб, чурулареб боцӏи букӏунареб. *Ургъалица черх квараб, чоца гьор квараб. *Ургъел гьечӏеб жоялъе хьихьари дагьаб. *Ургьел гьечӏеб рукъ гьечӏеб. *Ургъел гьечӏев чи ватичӏев, чехь бухӏичӏеб черх батичӏеб. *Ургьел гьечӏесе ворчӏи дагьаб. *Ургъел гьечӏесул гӏагӏай кӏудияб. *Ургъел макьигъдулеб, рокьи гьабудулеб. *Ургъичӏого борчӏараб рагӏи — ишан кквечӏого рехараб чӏор. *Ургъичӏого кӏалъарав кӏицӏул хола. *Ургъул рагӏи гъваридаб, гъвалил тӏатӏи биццатаб. *Ургъун гьабе, аралда хадуб ракӏ бухӏуте. *Ургъун гьагӏеян абун буго игьалисес хӏамида. *Ургьиб бугеб лъаларо, лъороб бугеб бихьуларо. *Ургьиб кӏвекӏун, кӏалдиб чӏамун гурони рагӏи бицунге. *Ургьибе борохь биччани, ракӏиш хӏанчӏилеб, тӏулилъ борлӀилебилан гьикъулебила. *Ургьибе ккараб жоялда саву кколаро. *Урхъукье вачӏа, дадал. *Устар лъала къайи бихьун. *Устарасул къед квешаб, къебедасул нус квешаб. *Учузаб жо лъикӏаб букӏунаро. == Х == *Хабалъ жаназа лъезегӏанго, гӏурай яс росасе кье. *Хабар гӏемералъуб иш дагьаб. *Хабаралъул лъикӏлъи— къокъдъи биццалъи (Цӏадаса Хӏамзат). *Хадуб ккараб жо бацӏица чӏвала. *Хадув пашманлъиялъ хайир щоларо. *Хаслихъе дагӏнида — гьаб гӏи лъилан гьикъараб мехалъ— гьав бахӏарчиясул ругилан абурабила. Ихдал гьикъараб мехалъ — бетӏергьабазул батилилан абурабила. *Хахизе ракӏалдабуртӏида, лӀутизе ракӏалда цӏцӏеда. *Хвезе вокьарав чи кьолбрца вецце. *Хвезе гӏажалги кӏудияб лъикӏаб. *Херав эмен вугес рагьда хъазахъ тоге. (Лъарагӏалдасан босараб, лъималаз умумул хӏалтӏизариялда гӏайиб чӏвараб кици). *Херав эмен гъоркье рехараб гьегь мунго рехизеги нахъе цӏунун те. *Херлъунилан бацӏил цер лӀугьинаро, цаби гъунилан ритӏучӏил нахъа багьа хвеларо. *Херлъун хадуб хъарчигьа тӏанчӏаца балъаргъунеб. *Хехаб гважуца беццаб когӏо гьабула. *Хехаб лъин ралъдахъе щоларо. *Хвелилан давлад унаро, тӏатинилан жо бикъуларо. *Хинаб цӏаги цӏияв росги. *Хазинаде гӏарац те, гӏедал яс росасе кье. *Халалъани хабар чӏалгӏуна. *Халат бухӏаги чохӏол мугъзада бакъ. *Халатаб жо — чохӏол бакь. *Халкъалда нух къосунаро. *Хамиз сордо кинаб магӏида. *Ханжар цӏулал бугониги гӏола, ракӏ маххул бугони. *Харахьибго бугеб тӏенкел, тӏукъбиго чӏвачӏеб гӏала. *Хасалил хинлъиялдаги ханасул чучлъиялдаги божуге. *Хаслихъе бечелъуге. *Хаслйхълъйялде къараб мехалъ никӏкӏицаги цӏакъ хӏаичӏула. *Хасало мегӏер бацӏие те. *Хвараб гӏака рахьдалаб. *Хвараб бацӏица гӏи чӏваларо. *Хварав чидай молода вугев, чӏагоявдай? *Хварав чиясдаса тӏохол къайи лъикӏ. *Хваразе гурони, росас риччаразе хоб бухъуларо. *Хварал чӏегӏер ракьулӀ, чӏагоял багӏар бакъукь. *Хинкӏ босарас тӏор босе. *Хинкӏазде щвартӏихалат, хурибе рагӏадхалат. *Хиял букӏанила хераб гӏанкӏудул, ханал гьарилилан, къинлъарилилан. *Хоб тӏупанагӏан ракӏ тӏупулеб. *Хунзахъ бетӏер бахъизе ккани, лъабго накӏкӏигъветӏ кӏкӏвине ккола. *Хунздерил гӏадат хвани, гӏандалазул балъ холеб. *Хур бухӏаниги, бакъ, рукъ бухӏаниги, цӏа. *Хур гуккуге, гьолъ мун дагьавги цӏакъ гуккизе гурин. *Хур гъоркьехун лъикӏаб, рукъ тӏадехун лъикӏаб. *Хурги дуцаго бекье, гьабихъеги мунго а. *Хурде туманкӏ кьвагьани, гьолъ нилъеде гӏарада кьвагьула. *Хуриб тӏепаб, тӏохда ганжаб гамачӏ тоге. *Хурибе ккараб хӏамица кӏал кӏудияб цӏола. *Хурибе хьон, хьагинибе хинкӏ. *Хуриш бокьилеб, хурлъун дуниш? *Хурул хьон боцӏцӏийила, боцӏцӏул хьон рагӏийила. *Хурулги рукъзабазулги бутӏа бакьулӀа босе. *Хурулги хьолболги цӏину лъикӏаб. *Хух кодобе босани, куй гӏодобе биччазе ккола. == Хх == *Ххунги ччунги ярамас. == Хъ == *Хъабчида рекъараб рукъи камиларо. *Хъазихъего къвакъвадун, къадкил кӏал бихъарабила. *Хъархъилъ гӏанкӏ букӏаго цӏеда гереги лъоге. *Хъат цӏун цӏан чӏикӏарас гел цӏун лъин гьекъезе ккола. *Хъахӏаб гӏарац чӏегӏераб къоялъе къваригӏуна. *Хъахӏаб чол чӏоло заманалда къай. *Хъахӏаб чоцаги, къоролалъул васасги рагъда къо хӏехьоларо. *Хъахӏал кверазе хӏалтӏи бокьуларо. *Хъахӏал кверазе чияр захӏмат бокьула. *Хъвезе кьарияб бокьулеб, квине хӏалакъаб бокьулеб. *Хъизаналъул гӏайибал гӏадамазе гьурщуге. *Хъизаналъул рокьи—рукъалъул хазина. *Хъирис бараб чу хъирис бараб чода лӀулӀалеб. *Хъирмида месед гӏадин. *Хъукь бекьараб бугӏаялдаса цудун бекьараб богӏол накку лъик! *Хъукьаб бугӏаялдаса цудунаб сусур лъикӏаб. == Хь == == XӀ == *Хӏалихьатил хӏетӏе нахъе кколеб, квер цебе кколеб. *Хӏалтӏарасда лъала хинкӏазул тӏагӏам. *Хӏалтӏи бокьулев лӀугьине лъабго сон къваригӏунеб, кӏухӏал лӀугьине лъабго къо гӏолеб. *Хӏалтӏи буго рухӏ гьечӏеб жо. *Хӏалтӏи гьечӏесе къо халатаб. *Хӏалтӏи гьечӏесул чед гьечӏеб. *Хӏалтӏи гьечӏо, лъикӏлъи гьечӏо. *Хӏалтӏи къола, гӏадамал бергьуна. *Хӏалтӏи тӏагӏун чи холаро.1 *Хӏалтӏи рихарасул гӏусал-цаби чӏола.(Кверал хӏалтӏичӏони, цаби хӏалтӏуларо.) *Хӏалтӏуда рекъараб букӏуна мухь. *Хӏалтӏуе квалквад — квание гъалбацӏ. *Хӏалтӏул квешлъи — гьабунгутӏи, гьудуласул квешлъи — хӏалккунгутӏи. *Хӏалтӏул лъикӏлъи лъугӏидал лъала. *Хӏалтӏул свак хӏалтӏун гурони бахъуларо. *Хӏамида аскӏобе гӏари бачӏунарр, гӏорода аскӏобе хӏама гурони. *Хӏиллаялъ балагьуге, хӏалтӏун балагье. *Хӏуличӏого бана гӏака магӏида. == Ц == *Цараца бацӏида гьикъарабила, гьадигӏан цӏакъ дур габур щиб гьабун биццалъарабилан. Бацӏица жаваб кьурабила, дирго къваригӏелалъ дунго ун биццалъанилан. *Цебе цӏа бакани, нахъа рахъу ккола. *Цебетӏамалъе тӏил бигъараб. *Цин гьабизе кӏухӏаллъани, кӏицӏул гьабизе ккола. *Цин хӏалтӏизе, цин кваназе кӏицӏул дунялалде риччаларо. *Цо къоялъ цебе бекьараб жо анкьица цебе бижула. == Цц == == Цӏ == *Цӏад хӏаллъани, рокъове, бакъ хӏаллъани, гьорове. *Цӏадал къоялъе бакъул къо камулареб, лабалда хуралъе цӏадал къо камулареб. *Цӏел хӏалтӏи цӏеца гурони гьабулареб. == ЦӀцӏ == == Ч == *Чарухъида хӏур бахинчӏони, хӏарчида нах бахунаро. *Черхалда гӏакъуба бихьичӏони, чехьалда рахӏат бихьуларо. *Чияр кумекалде хьул лъоге, хӏалтӏун балагье. *Чорхое рахӏат гьабурав, нахъа разилъуларо. *Чулла гӏуруда уна. == Чӏ == *Чӏала мегӏер гӏанаб цӏа ургьибе ккечӏони, Чӏохъ бетӏер бахъуларо. == ЧӀчӏ == Чӏчӏанагӏан кӏанцӏизе кколебилан абурабила гӏанкӏица. == Ш == == Щ == == Э == == Ю == == Я == == Хӏалтӏизабураб адабият == *Авар халкъалъул кицаби ва абиял, З. Алиханов, Махӏачхъала, 1991 [[Категория:Магӏарул адабият]] rsj4pz2jt1g4upk34j6ecao2v8c346f 100964 100955 2026-09-07T12:08:13Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100964 wikitext text/x-wiki '''Аваразул кицаби ва абиял ва бицанкӏаби''' == А == *Абичӏого тараб рагӏи хазина буго. *Абундачазда хадуй лӀугьарай, хварай цо гӏаданалъул хабаде ккарайила. *Абураб нахъ буссунаро, хъвараб бацӏцӏунаро. *Абураб рагӏи — рехараб чӏор. *Абурай ясалда аскӏов гӏадин кванай. *Абурасе гуро йикӏуней, ячарасейин. *Абухӏанипаца хӏама биччачӏони, Хӏанукаца оц биччаларо. *Авал гьечӏеб ахирги букӏунаро, ахир гьечӏеб авалги букӏунаро. *Аварагасул цӏани парсахъа тӏаде унел рукӏун ратиларо. *Авлахъалда гӏи тӏагӏани, тӏехӏаб гъвалица бетӏepлъи гьабула. *Агъаз гьечӏес черх чӏвала, чехь квешас рукъ чӏвала. *Азарго галул нух цо галудалъун бай бихьула. *Азарго оц бугев цо релълъмаххалде ккаравила. *Аздагьодул рокьи росул бералъухъ ккарабила. *Алазан рагӏалда бицараб ици гохӏилъ батула. *Алипалъ би ккун, биялъ ти ккун. *Алипалъ таниги, тиялъ йосила: Тела магӏарулав, щвела лъарагӏав. *Аллагьас хъвай цо жо буго, вехьасги хӏисаб гьабизе ккелаан. *Аллагьас бегӏерараб жо зазила, гӏадамас бегӏерараб гӏучӏила. *Аллагьасеги хур рак чӏвараб бокьула. *Аллагьасги хъвала, хъвазабуни. *Аллагьасде таваккал тӏаме, хӏамаги бухьун. *Аниб берцинаб, доба сурукъаб те, доба берцинаб, аниб сурукъаб ккве (росасе уней ясалда эбелалъ). *Анисан бох бегьичӏони, бохсан ратӏа бегьуларо. *Анищазул хур бекьун, мискин бечелъиларо. *Анкь бараб лъалалде лъагӏел уна, лъагӏел бараблъалалде гӏумру уна. *Анкьица гӏалалъуналдаса, цо къоялъ бартилъун лъикӏ. *Анцӏул борце, цин къотӏе. *Анщинахъе нух лъие битӏулеб, бекьанщинахъе хур лъие бачӏунеб. *Араб батуларо, тараб щоларо. *Араб те, щвараб ккве. *Араб, хвараб хвезе те, хинаб, цӏияб тӏаде цӏай. *Аралда хадув хапоге. *Аралда хадув гӏандулев вехь: Таралда хадуб гӏандулеб бацӏ. *Арас таниги, тарас кквела. *Ах таниги — цо хӏакъ, кӏоркӏона кваниги-цо хӏакъ. *Ах цӏехоге, цӏибил кванай. *Ахӏмакъ анищаз бечелъула. *Ахир гьечӏеб авалбукӏунаро, хиси гьечӏеб балъ букӏунаро. *Ахӏараб бакӏалде инчӏони — я барщунилан кколеб, я хӏинкъунилан кколеб. *Ахӏарасул къватӏиб, тӏупарасул рокъоб. Ахӏи басра гьабуге. *Ахӏичӏого бачӏараб гьойде ракьа чухӏичӏого рехула, *Ахӏичӏого вачӏарав гьобол вачӏаравго нухалъ уна. *Ахӏун биччаге, вахчун кванаге. == Б == *Бавудаса гуребила оц лъалеб бугьудасайила. *Багъарараб гӏусалъе дару—бахъи. *Багъарараб хӏатӏида хӏатӏ рекӏуна. *Багъарараб квералъ квасул нухи къала. *Багьа гьечӏеб гьанал гьагӏу лъикӏаб букӏунаро. *Багьана батизе бигьаяб жо. *Багьана гьечӏого барщарав, мухь кьечӏого рекъола. *Багьаралда лъимараб бани, лъеберго къо тӏокӏаб бала. *Багӏараб кколебилан нихьваб борчӏизе гурин. *Бадиве веццуге, нахъасан какуге. *Баккудаса хинлъичӏеб бакъалъ, нахъа хинлъуларо. *Бакъ агиян къулун, къо агиян ворхун. *Бакъ бокьарал ракьанда, рокьи ккарал рагӏалда. *Бакъалда хинлъун букӏунеблъи халкъалдаги лъала. *Бакъан лъикӏаб буго, цӏалулеб жоги лъикӏаб батани. *Бакъ-моцӏ тӏерхьараб мехалъ цӏваби раккула. *Бакъидал бацӏица жиндирго тӏинчӏ хӏурулӀ квакун кванала. *Бакълъухъа оц босе, Аргъваниса куй босе. *Бакъуца бухӏун хадуб лъалъан хур бачӏунаро. *Балагь букӏуна бачӏарабги бачарабги. *Балагь бачӏиндал гьудул рехун тоге. *Балагьана, батана; Букарана, хъасана. *Балъго рахь босани, тӏатун къинлъула. *Балъгояб тӏатӏиялдаса, тӏатараб гьоэр бокьила. *Балъда нахъа хӏалихьат, хӏарччда нахъа багьадур. *Басрияб гордида цӏияб къвал гъуни, къоролалъе гьебги гьвел буго. *Басрияб наккдалъа цӏияб бугӏа бахъуге. *Басрияб тӏагӏел тӏамун гъоркь. *Басрияй цӏулалъул цӏияб гъалдибер; Цӏияй бахӏаралъул херав бахӏарав. *Бархъалисес хъабида гӏоркь бокьаралъуб гъола. *Барщараб пихъалъе дару — кванай. *Барщарасе кьей гьечӏеб, кьижарасе тей гьечӏеб. (Гьузарасе кьоларо — кьижарасе толаро). *Барщидал квинчӏеб гӏеч гӏодобе бортун турула. *Бассарун квералдаса кванан эбел бергьана. Ххенон гьобоялдаса гьанщун лъимал бергьана. *Батараб гьабе, гьабураб кванай. *Батаралъуб батараб гьабе. *Бахилав чиясулгун гьудуллъи гьабуни, бищун дуе къваригӏараб бакӏалда живго гӏодов чӏола. *Бахъараб бералда хъат чӏван щибилеб. *Бахъунареб бакӏалде туманкӏ кьвагьуге. *Бахъунареб ццин букӏунареб, холареб ракӏ букӏунареб. *Бахьинаб надалдаса гьоко богӏол цӏоларо. Халатаб гарбидаса къвал харил бахъуларо. *Бахӏарав чи рогӏокълъугеги херав чи канлъукълъугеги. *Бахӏарго херлъугеги, херлъун хъарсинлъугеги. *Бахӏарчиясул къайи буго чучаб бутӏ гӏадаб жо. *Бахӏарчиясул кӏиго рачел буго, цоябниги чучани чилъи холеб. *Бахӏарчиясдаса хӏинкъуге, хӏалихьатав гьудуласдаса цӏуне. *Бацизе кӏолареб кӏалтӏуги рагьуге, бичизе кӏолареб гарацӏги баге. *Бацӏ бихьараб хӏама хӏохьокьаги хӏинкъулеб. *Бацӏ унтуе кьижулеб, кьалуе борчӏулеб. *Бацӏ хӏинкъизе хӏамица гӏундул кӏорокӏулел. *Бацӏги циги багъана, цараца би чӏикӏана. *Бацӏгун багъун, чахъу бергьинаро, чугун дурун, хӏама бергьинаро. *Бацӏикьа хӏинкъарас гӏи гьабуларо. *Бацӏил бетӏер тарщида чӏинтӏе. *Бацӏилгун гьудуллъиги те, гьойдулгун махсароги те. *Бацӏица гурони цӏцӏе чӏваларо, цӏцӏеца гурони бурутӏ гьабиларо. *Бацӏица гьабураб гьойца куна. *Бацӏица кӏал чӏвараб жо бацӏие те. *Бацӏица цӏцӏедуе гӏадин багьана гьабуге. *Бачалъ чудак гӏадин чи бегьиларр. *Бачӏинеб, бачӏинареб лъалареб гӏурус, бачӏинчӏого букӏунареб хасел. *Бачӏинилан къо бачӏунаро ккелилан зияде кколаро. *Бачӏунаго лълъар кквечӏони, лӀутун унаго рачӏчӏ щоларо. *Бачӏунебги борце, унебги борце. *Бащалъи гьабунагӏан, гьуинлъи цӏицӏкӏунеб. *Бащдаб бугӏа бичун данде жо босе. *Бегараб бакъун хвараб, бахъараб гӏорцӏун хвараб. Кӏалдибе борта, багӏар гӏеч. *Бегараб бацӏ бакъараб, бахъараб бацӏ гӏорцӏараб. *Бегун кьаралъиларо, кьижун бечелъиларо. *Бегун хвараб гъалбацӏалдаса бахъун хвараб гьой лъикӏ. *Бекани бох я халалъулеб, я къокълъулеб. *Беканиги кьоларев чиясулгун хоно чӏваге. *Бекарасда гурони бохдул унти лъаларо, бихьарасда гурони гӏосол xlapa лъаларо. *Бекьарасе бекьараб ракьалдасан буссуна. *Бекьичӏес хур бецуларо. *Бекӏкӏулеб гьецӏохъги валагьуге, бичӏулеб цӏулахъги валагьуге. *Бер гӏункӏрукъалъ бацӏцӏе. *Бер хъантӏуге, боцӏудаса чӏухӏуге. *Беразда гуреб канлъи бихьулеб, рекӏедайин. *Беразда квер лъураб мехалда гьабиялдаса, михъазда квер лъураб мехалъ гьаби лъикӏаб. *Беразе макьу хирияб, рокьуе свади хирияб. *Бералда бихьараб битӏараб, гӏиналда рагӏараб гьереси. *Бералда бихьараб гӏадаб даран букӏунаро. *Бергьараб хьечӏого къуралъе лъин щоларо. *Бергьарасул ярагъ магӏида букӏаго, къурасул ярагь чвархъулеб. *Бергьунгеги, къогеги, къацандулел чӏогеги. *Берцинаб кӏалзуе кӏиго бутӏа бараб. *Берцинаб бихънялдаса сурукъаб букъи лъикӏаб. *Берцинаб рагӏуца борхатаб мегӏер кьухъур гьабула. *Берцинаб рагӏуца маххул каву рагьула. *Берцинавги сурула, санагӏалъи гьечӏони, Сураралги рокьула, рокьул дангъва бугони. *Бетӏер бекилалде къай. *Бетӏер бичун, чед босуге. *Бетӏер бокьаии, гьа, хӏатӏал! *Бетӏер бугони тӏагъур камуларо, тӏажу бугони рухьен камуларо. *Бетӏер квачан хьихье, чехь бакъун хьихье. *Бетӏер радал батулеб бакӏалда лъе. *Бетӏералда лъезе тажалдаса гъоркь лъезе бакӏ лъикӏаб. *Бетӏералдасан тӏокӏкӏинчӏеб лъин, ахадасан тӏокӏкӏунаро. *Бетӏергьанчиясул чехь унтичӏони, чияр мугъ унтуларо. *Бетӏергьанчи хвадилан гӏакдае чуриги кьун, чӏаго хутӏадилан оцое накку баге. *Беццав чияс нух малъун, нухда витӏун ккеларо. *Бечедасул рокъоб къойил бертин. *Бечелъи хола, махщел холаро. *Бидаяб чу гӏадин вукӏа, чалияб куй гӏадин вукӏа. *Бидул чӏорто — чӏегӏераб жо. *Бидуласул гьой кьарияб, гьардухъанасул къвачӏа кӏудияб. *Бикъарав вакъула, вагъарав къола. *Бикъила — вакъила. *Бикъула — вакъула, вакъула — бикъула. *Бикъуге — хӏинкъуге, гьереси бицунге — нечоге. *Билараб жо хӏатӏаца балагьуге, ботӏроца балагье. Гьереси бицунге, дуе хайирабгӏаги. *Бихъарас букъе къохьол зоб, (хъабарча) Tlypac бацӏцӏе квасул кун. *Бихьа-бихьараб бицине гуребила рохьобе хӏама унеб. *Бихьарасда гурони, балагьалъул кьогӏлъи лъаларо. *Бихьарасда рагӏарас бицунге. *Бихьарасул рагӏи рагӏарас гьереси гьабуге. *Бихьизе — хӏан, хӏанчӏизе — муч. *Бихьиларилан цӏогьги гьабуге, рагӏиларилан рагӏиги бицунге. *Бихьинчи вокьила, кьурун михъ ккурав, кьурдухъан вокьила свери гӏатӏидав. *Бихьинчи ватани, бихьинчи гӏадин вукӏа. *Бихьунгутӏи гурони, хӏехьонгутӏи гьечӏеб. *Битӏараб бицине бокьани, гьитӏинасда гьикъе. *Битӏараб бицине ккола, бицараб кквезе ккола. *Битӏараб жо лъеца гъанкъуларо, цӏеца бухӏуларо. *Битӏараб натӏид борце, тӏекъаб къалмиде рехе. *Битӏун ккараб — рокьи, мекъса ккараб — кьал. *Битӏун ккани, рокьи, мекъса ккани, кьал, Кьучӏ гьечӏеб жо буго берзул ба-лагьи. *Битӏун кӏалъай гьабурав кӏодолъиялде щола. *Бицанагӏан рагӏи гӏемерлъула, бухъанагӏан ракь гӏемерлъула. *Бицани бабалабги, бицани дадалабги. *Бица-бицарасда хадув вилълъунге. *Бицанщинаб рагӏиги букӏунаро, хӏамагӏанаб бацӏги букӏунаро. *Бицараб рагӏи кӏочарасда бицарад чиги кӏочола. *Бициндал тӏекъав лъала, вилълъиндал рекъав лъала. *Бицине вортуге, гьабизе ворта. *Бицун бахъунареб чӏамучӏаб хабар, Чӏаран бахъунареб рачӏ халатаб хур. *Бицунге рагӏи, тӏаде чи вачӏингун къотӏизе толеб. *Бицунеб мехалъ гьоцӏо гьекъолеб мехалъ загьру. *Бицухъе букӏунеб гъаримаб рагӏи, Абухъе букӏунеб хӏатӏал гьечӏеб кечӏ. *Бичараб жо — бортараб жо. *Босараб жо — батараб жо. *Бичулеб жоялда тӏад ратӏал гьанал чӏвани, томен тӏокӏаб щола. *Бичун нух босуге боцӏи кьун кьал босуге. *Бищун гьуинаб жо — макьу. *Бищун рахӏатаб мех буго дида бахӏриги бахӏриялда дунги рихьичӏеб мех. *Бищун халатаб жо — мацӏ. *Бищун чӏухӏараб жо — хӏелеку. *Богол рагӏ — ризаб жо. *Богун вагъарав хекко къола. *Богӏол мугьгӏан цоязе рокьани, гьалил мугьгӏан цоязеги рокьула. *Богӏол рокьи букӏунеб. *Бода гьоркьоб тӏон биххани бетӏергьанчиясе тӏукъби камула. *Божарав чи вугилан рекӏелъ бугеб бицунге. *Божи бугеб магӏардайила хӏамил гӏундул хутӏарал. *Божуда рекӏкӏ гьабуге гьерсиде реччеб тӏоге. *Бокьа-бокьараб гьабунила хӏамил гӏундул халалъарал. *Бокьани, цебе къотӏун билълъунебйла дуниял, бокьани хадуб цӏан бачӏунебила. *Бокьоб гьечӏеб гӏи къватӏибе бачӏунаро. *Бокьулареб жо рагӏуларо. *Бокьуниш хӏамида хӏучч бахъунеб (гьучч бахъунеб). *Болъо борхалъана, нух рикӏкӏалъана. *Болъонид хӏур кванан, хӏамил гӏулдул чухӏун (чӏахъадерил). *Боржалида хабар кьара гьабуге. *Бортаян гьойда абун, гьаян гӏанкӏида абун. *Бортун араб нусалдаса нахъе хутӏараб лъел лъикӏаб. *Бортун унеб генуда гибигун унеб гӏеч речӏчӏараб. *Борхатаб магӏарде гьури кколаро, берцинай ясалде рагӏи холаро. *Борхатаб тӏасан биччай, тӏуцаб гъоркьан биччай. *Борхьил аздагьо гьабуге. *Борхьил бетӏер аздагьо лӀугьиналде чӏинтӏе. *Бох бекараб цӏцӏеде рицӏцӏил гьветӏ бегараб. *Бохъ валагье, чохъ валагье. Боцӏи бахӏарчиясда хӏатӏикь букӏунеб. *Боцӏи къваригӏуна лъабго къоялъ: хвараб къоялъги гӏураб къоялъги, гьобол вачӏараб къоялъги. *Боцӏудаса чӏухӏуге, чияр гьумер бухӏуге. *Боцӏул квешлъи — хӏалакълъи, хӏамил квешлъй — гӏин дали. *Боцӏул хьон рагӏийила, гӏакдал рахь руссунила. *Боцӏул хӏисаб цӏаге, хӏара босе. *Боцӏухъ гӏумру бичуге, чадихъ намус бичуге. *Бригадир лъикӏав вугони, бригадаги лъикӏаб букӏуна. *Бугеб бикъун чӏарасда квешдб къо чӏаги. *Бугеб гурони, кьезе кколаро, кьураб гурони квине кколаро. *Бугелда ракӏ рази гьабе, гьечӏелде хьулхьудуге. *Бугъие бугъа камуларо. *Бугъил лълъаралдаса цӏуне, чол малалдаса цӏуне, квешаб, чиясдаса кинабго рахъалъ цӏуне. *Бугӏа хӏурулӀ бекье, роль хӏарщулӀ бекье. *Букӏараб квеш, ккараб лъикӏ. *Букӏаралдаса бугеб лъикӏ. *Букӏунареб чӏанкӏкда кӏиго чӏаву бадулеб (гьерекӏдерил). *БурулӀ чӏагӏаги чӏвавулӀ квасги квешав рососда бихьуге. *Бусен тамахаб тӏамулеб буго, вегизе къвакӏараб букӏинин ккола. *Бусен цӏилъани, ракӏ цӏилъула. *Бухӏараб кьечӏони, бокьараб щоларо. *Бухӏаралъусайила къехь тӏолеб. *Бухӏарас гурони хӏал абуларо, унтарас гурони агь абуларо. *Бухӏилаго кванаге, квандеги пударуге. *Буцӏцӏа, кӏал! Буцӏцӏинчӏони, борта, зар! == В == *Вагъулев ккве чи. *Вакъарав вехьасда гирун унеб гьорчо чедилан кколебила. *Вакъарав квен гьабизеги виччаге, квачарав цӏа бакизеги виччаге. *Вакъарасда лъорове вугьарав лӀугьаравила. *Вакъиларилан къаде квенги тоге, роцӏцӏун бугилан буртинаги тоге. *Вакъичӏого кванаге, кеп щвечӏого велъуге. *Вакъиялъе дару — кванай, налъиялъе дару — бецӏи. *Вакъун вугиш? — Гьечӏо. Магӏарал бахӏарчиясул жавабал. Къечон вугиш? — Гьечӏо. Квачан вугиш? — Гьечӏо. *Валагьарасе бигьаяб жо буго гӏодоб расанди. *Валагьичӏого векерарасул квергӏаги гӏодоб чӏвала. *Вас вугев эбелалъул гӏеретӏ борхуге. *Вас гогьдаризавуни, чухъа халат лӀугьуна, яс гогьдаризаюни, мерго тӏалаялда тумакӏ речӏчӏула. *Вас квешав вугониги, нус лъикӏай щваги. *Вас хварай эбелалъул гӏадаб магӏу букӏунареб. *Васаз кочӏолъ ахӏулареб, ясаз магӏилъ бахъулареб. *Васал чанадулеб чиярги гӏадат, Эбел чанадиялъ чара хун буго. *Васасе ригьин гьабиги, ясалъул рагӏи бицинги рагӏулъе нуцӏа рагьи буго. *Васасул лъималаз нилӀеран абурабила, ясалъул лъималаз нижеран абурабила. *Васниги ясниги гурони чӏужуялъ басриял хьалбал гьаруларо. *Вахъине лъаларев гӏодов чӏезавуге. Вахӏалда хӏатӏал рукӏунаро, гьарчида берал рукӏунаро. *Вахъун чӏун хӏалтӏарав вегун кваналев. *Вацан кьабуниги, къотӏула, тушманан кьабуниги, къогӏула. *Вацго вац вугониги къолол бетӏер гьабе. *Вацӏцӏадав вахъинчӏони, хъубав тӏатунаро. *Вачӏаги лъала дида вачӏ-вачӏги лъала. *Вачӏинеги лъай, инеги лъай. *Вачӏуневги гӏадат, вахъуневги гӏадат. *Вегизеги лъай, вахъинеги лъай. *Велъанагӏан гӏодизе ккола. *Вере, гъапу рагьуге, гъванкан чияца къалеб. *Вере, тӏокӏлъуге! Тӏоклъани, камула. *Вереялъ гьорчо кколаро. *Вехь вокьарасе гьойги бокьулеб. *Вехь гӏияда нахъа лъикӏав, гӏел руккалилъ лъикӏав. *Веццуге, какизе ккезе гурин, какуге, веццизе ккезе гурин. *Векьарухъан къуни, кьал къолеб. *Витӏунчиясда нич гьечӏеб, гьарчида бер гьечӏеб. *Вихьизе гохӏдеги вахун, вахчизе кӏкӏал балагьуге. *Виччун чи холаро. *Вокьуларев чияс гьабураб жо кинабго квешаб. *Вокьуларев чиясда аскӏоялдаса ракьул гвандинир лъикӏаб. *Вуссине свери тӏагӏунгеги, сверизе ватӏан тӏагӏунгеги. == Г == *Гагу хунилан хур бекьичӏого толаро. *Галица буххун ралъад тӏагӏинаро. *Гама лъикӏаб букӏиналъ ракъдада хьвадуларо. *Гамачӏ речӏчӏаниги, хоно, хоно речӏчӏаниги, хоно. *Гамач гебегунилан мугӏрул багьа хвеларо. *Гамачӏ гъогъол гохӏда лъикӏ. *Гамидаги вукӏун, гамихъангун вагъуге. *Гамихъан кьал гьавуге, кьурулӀан на бахъуге. *Ганщида данде бани, бече тӏомода лъола. *Гаргадизе лъачӏони, гаргадичӏого вукӏинегӏаги лъазе ккола. *Гаячӏилъ речӏчӏаниги руз холеб, гамачӏ речӏчӏаниги руз холеб. *Гважуда кӏалдибе тӏил бегьуге. *Гважуца рачӏчӏ хьвагӏичӏони, гьой хадуб бачӏунаро. *Гванзаб хӏал, хӏораб рахь. *Гурга кварал, чед кварал чиядаго рагӏичӏо, Цо квараб дир макари годекӏаниб лъун буго. *Генул гьотӏодаса гӏечӏ чӏваге. *Гирулеб гьецӏоялда хӏет бижуларо. *Годекӏан цӏакъаб жо, хӏикматал щвани, Хӏалихьатал чагӏалъ гӏодов чӏечӏони. *Годекӏаниб лъикӏаб жо — миккихӏехь. *Гозо сверичӏеб жоялъ чан гьабуларо. *Гордилъ цӏул гьабе, цӏулалъ гъабу гьабе. *Горил рагӏал гьечӏеб, рагӏул ахир гьечӏеб. *Гохӏда гьабун хӏор чӏеларо, къан хӏамил рачӏчӏ чӏеларо. *Гудрада тӏатӏи гӏункӏ гӏорцӏизе гуребила бухьунеб, гудраца гӏункӏкӏ кквезейила. *Гулгун хурибе инаро, хума чӏарадиларо. *Гулла-хер гьечӏони, чан щоларо. *Гуллида гӏанкӏ речӏчӏун буго. *Гуллица цо чи чӏвала, мацӏица нусго чи чӏвала. *Гунаш магӏна гьабуге, битӏаралъе нух биччай. (Гунаш магӏна абула гӏаксалда бичӏчӏиялде). *Гургинаб тӏад чӏеларо, чӏинтӏараб гириларо. *Гучид ца бихьичӏого, царад магъ хьвагӏуларо. == Гъ == *Гъабу релълъараб бугониги, цӏибил батӏи-батӏияб букӏуна. *Гъадица гъадил бер бахъулареб. Гъадица нухъил бер бахъараб. *Гъалбацӏ гьечӏеблъи лъани, рохьоб ци басандула. *Гъалбацӏ царае хан буго. *Гъанкъилищан абурабила тӏохоца, балагьилинха цоян абурабила родоца. *Гъасда кватӏани, я гӏемер лъин гьекъола, я лъадулгун рагӏи ккола. *Гъасда гьудул гьавуге. *Гъветӏ бахӏаргойин гьетӏулеб. *Гъветӏалда релълъараб пихъги букӏуна. *Гъеду къакъадунилан лочнол къадру хвеларо. *Гъогъолъейила гьорчо рехулеб. *Гъодоца буххун, ралъад тӏагӏарабила. *Гъотӏое къимат пихъ бихьун кьола, гӏадамасе хӏалтӏи бихьун кьола. *Гъотӏол рагӏад хӏохьоде сверичӏого букӏунаро. *Гъотӏол хал гьабуге, пихъ кванай. *Гъоцӏоца махх ккола, росас чӏужу ккола. *Гъутабазда гӏазу — гъудузе бертин. == Гь == *Гьаб кӏочараб бихьугегиян абурабила гирун унеб бетӏералъ. *Гьабигьанасда гьабил дваргъи рагӏулареб. *Гьабигьанасул чед кӏудйяб, чанахъанасул гьан кӏудияб. *Гьабизе бокьаии, кӏоларебги лъаларебги жо букӏунаро. *Гьабизе жо тӏагӏарас как бала, кваназе жо тӏагӏарас кӏал ккола. *Гьабизе Карим — кваназе Гӏаща. *Гьабизе лъарасе квасул дуниял, квине лъарасе нахул дуниял. *Гьабихъги къвачӏа мах бахараб рекъарабила. (гӏонкӏкӏол кици). *Гьабихъ вугев вакъуларо, корохъ вугев вугьуларо. *Гьабихъа хъанда гӏадин вуссана. *Гьабихъего сверулеб дуниял, чадихъего бекулеб. *Гьабичӏеб жоялъул цӏар рагӏиларо. *Гьабичӏесе ечӏилан магъилъ хӏинчӏги ахӏдола. *Гьабичӏони, жо букӏунаро, бекьичӏони, хур букӏунаро. *Гьабулаго квинчӏони, кунаго хутӏула. *Гьабун-гьабунила гьндалъесул гъвала лӀугьараб. *Гьабун куцараб квер, кванан куцараб чехь. *Гьабуни букӏунеб жо буго кеп. Кӏваричӏеб гьабуни, кӏваричӏеб лӀугьуна. *Гьабунщиналде бухӏун лъин щвана. *Гьабураб квание чи камуларо. *Гьабурас какулеб, кварас беццулеб. *Гьабурасе гьабизе цо къоги — нусго сон, нусго сонги — цо къо. *Гьабурасе гьабураб батула, гьабичӏесе гьабичӏеб батуларо. *Гьабухъе букӏунеб жо буго дуниял. *Гьавудила — гӏорцӏила, гӏодов чӏела — вакъила. *Гьарудичӏони, кваналаро, квалквадичӏони, букӏунаро. *Гьарудуларел квераз квасул нухи къаларо. *Гьир бакӏлъани, хӏама чӏола, хӏос бекани, гьоко чӏола. *Гьирда къачӏони, къвачӏида батуларо. *Гьиридаса тӏутӏ бачахъе. Гьури хӏалакъазул хӏалтӏуда цӏа рекӏуна. *Гьойдул хвалчен – чурийила, чодул малъар - кӏалцӏийин. *Гьорол къояль куй биче, цӏадал къоялъ чу биче. == Гӏ == *Гӏака бечӏчӏизе лъаларелъ «лолон гьетӏун бугилан» абурабила. *Гӏакъуба бихьичӏес къо хӏехьоларо. *Гӏедал течӏони, хведал толеб. *Гӏемераб рокъоб лъикӏаб, рекъараб ургьиб лъикӏаб. *Гӏемер чӏейги цӏар гуро, чӏечӏого вилълъинги рецц гуро. *Гӏолохъанчи дицаги реханин, херав чияс дунги реханилан абурабила нухалъ. *Гӏор щун букӏаго цӏул бахъе. *Гӏурай яс рокъой йигони, нусалъе рахӏат толаро. (Кӏиабилей якьадалъ нусалъе рахӏат толаро). *Гӏурул рагӏалде щвечӏого хьитал рахъуге. *Гӏурул хӏарим гӏоралъ уна, лъарал хӏарим лъаралъ уна. *Гӏурусазул незнаю нусго томеналъул багьаяб. *Гӏухьби гӏемераб гӏи бацӏица гьурула. == Д == *Дагьав гаргаде, гӏемер хӏалтӏе. *Дагь кӏалъалесул хӏалтӏи гӏемераб. *Дагӏнил цӏоко кьун, цӏел хъвайи босуге. *Дадил ургъел гӏоркь ккурас гьабила, гӏиял тӏалаб тӏил ккурас гьабила. *Дангизеги дун дангун, донкӏинивги дун тӏамун. *Дандежоялъул хур бекьулареб. *Данде ккарав чи чӏвараб, чанай араб гьой чӏвараб. *Даран рекӏкӏалъ гьабула, ригьин реццалъ гьабула. *Дармил эбел-эмен гьечӏел. *Дармица къей — анкьил ургъел, Хуруца къей — лъагӏалил ургъел, Ригьнаца къей — гӏумруялъул ургъел. *Дару камураб унти букӏунареб, багьана камураб гьереси букӏунареб. *Дида ракӏалда цӏани, цӏаназда ракӏалда цӏанкьеро. *Дида чанги бакъан лъалаанилан абурабила къоркъоца, щокъробе лъин кӏанцӏун, гъанкъилебилан гуребани. *Дие хъвалеб чагъана, чахъабазе бачунеб наку. *Дие щибан абун буго гъоркьа палугьанас. *Дир-дуралъул бицани, рос-лъадулцин рагӏи ккола. *Дир хур багъарулеб гьечӏо, дур гӏи багьарулеб буго. *Дир хӏатӏал свакачӏого, дир къваригӏел тӏубаларо. *Дирго боцӏи чияеги кьеларо, чияр чулпа диеги бокьиларо. *Дида абилеб дуца абуни, дица щиб абилеб! *Дица кьуни, диеги кьола. *Дицани как бала, амма дир куйдуз баларо. *Долого бекьараб хуралдаса квер босе. *Доморун вегарав диндарун вахъуна. *Дуда тӏил кьабизегӏан чӏа кьурдизе. *Дуда цо лъала, царада кӏиго лъала. *Дуда ццин бугони, дандеясдаги ццурараб гьоло букӏунареб. *Дудаго натӏ букӏаго чияда бугеб рокьоб борцунге. *Дуени дир Рахӏматги йокьила, амма кьеларо. *Дуего бокьулареб жо чияеги гьабуге. *Дун вазнивги дица вазнивги чи дида чабхитӏасан ваккаравго лъала, (магӏладерил кици). *Дун кибе! Дун кибе — ян букӏунебила талихӏ, ахирги рощногохӏде кколебила/ *Дун хӏежалде инилан абурабила мочол мугьалъ. (гьунар гьечӏев веццарухъан). *Дун чияда хъваларо, чи дидаги хъваге. *Дунан абуге, нил-ъан абе, диран абуге, нилӀеранабе. *Дуниял буго баиДихъего билълъунеб жо. *Дунял гьабизе ккани, я рокьи букӏине ккола, я жахӏда букӏине ккола. *Дуниял-гӏаламги гӏуцӏцӏун, рокӏкӏен гӏицӏго хутӏулебила. *Дуниял къваридав чи вуго чи чӏварав чи. *Дуниял роцӏцӏун бугилан буртинаги тоге, вакъиларилан къаде квенги тоге. *Дуниял буго гьобо гӏадаб жо. *Дур-дурун хьонде унарей, хъан-хъамун бакъде унарей. *Дур ургъел гьабуларесдехун ургъел бикьуге, Мун вокьуларезул кумекалде хьул лъоге. *Дур хӏал дица бихьилаан, хӏарщукъали, гьадаб аллагьасул тушман гьаваялда гьечӏебани. *Дур цӏар ахӏичӏого, ияян жаваб кьоге. *Дураб бихьун дираб, дираб бихьун дураб. *Дурго гӏайибал рахчун, чиярал къватӏир чӏваге. *Дурго рагӏад кӏодолъун бихьуге. *Дурго рагӏи ккун чӏоге, дандеясухъги гӏенекке. *Дурго чода барахщун, чияр чу рекӏунге. *Дургояб чвантиниб тун, чияр квен кванаге. *Дургун бакъан рекъоларесулгун къайицадахълъи гьабуге. *Дургун ракӏ сукӏарав, салам кьун нечезаве. *Дуца эмен кзаназавураб щурминисан васас мунги кваназавизе вугев. *Дуцаго дудаго зинкӏкӏе, чияда зинкӏкӏани кин букӏунаян бихьизе. *Дуцаго рехичӏел хинкӏал хӏарччиниса ралагьуге. *Дуцагр гьабуралъулги багьа гьабе. *Дуцаго гьабураб лъикӏлъи кӏочене те, дуего гьабураб кӏочон тоге. == Е == == Ё == == Ж == *Жавгьар кисинибги тун, капек балагьуге. *Жадул лълъар гьекъезегӏан, цӏадул лълъар гьекъей лъикӏаб. *Жакъа кунеб квен метералде те, метер гьабизе бугеб хӏалтӏи жакъа гьабе. *Жакъа тани, метер гьабизе ккола. *Жамагӏаталъул пуруц кьурдаги рекӏуна. *Жаниб жо гьечӏеб къвачӏа гӏункӏкӏаца букъуларо. *Жиб-жиб росолъ гьобол лъикӏав. *Жиб гьитӏинабгӏан цӏунцӏраялъ ракь гьобогьуна. *Жибго-жибго биччани, ябу чуги бергьуна. *Жибго къвакъвадунила мокъокъица бусен тӏатинабулеб. *Живго гӏодов ккарав хекко вуцӏцӏуна. *Живго жинцаго веццаниш — хвана хӏалтӏи. *Живго цохӏо сапаралдё унесул берал мугъалда нахъа рукӏине ккола. *Жинда бугеб рухӏ бихьунила хӏанчӏидаса би баккулеб. *Жиндего ккараб мехалъ чучун, чияде ккараб мехалъ хӏамалъун. *Жиндирго рокъоб къадацаги кумек гьабула. *Жиндирго чорхолъ гьечӏеб чияца босуларо. *Жинцаго бухъаралъубе живго ккола. *Жинцаго живго квегъарав каламалъулӀ цӏунула. *Жого гьечӏого жо букӏунаро. *Жого гьечӏого санде рахъу щваларо. == З == *Загьруги лъазабе, гьекъечӏого тезе. *Загӏипасде къавукъунге, къадарав чиясулгун хоноги чӏваге. *Заз бекьани, заз бижула, унти бекьани, толо бижула. *Заман букӏана боз щолареб, *Заман бачӏана дарай гӏолареб. *Заманалъ гурони чи квегъуларо. *Заман нилъеда рекъечӏони, цилъ заманалда рекъезе ккола. *Заназда кьурдуге, майданалда кьурде. *Захӏмат бихьичӏого, рахӏат бокьарас, бекьичӏого лъилъе, нилъ гьечӏого хур. *Захӏмат бокьичӏого, рахӏат бокьарас, БакьулӀа гӏункӏрукьалъ кьурун бацӏе кӏал. *Захӏмат бихьун щвараб шагьи чӏобого швараб гъурушалдаса кӏудияб. *Захӏматалъ цагъур цӏола, царгъица рукъзал рала. *Зобалда кьвагьараб ракьалда тӏатарабила. *Зобалъул кьералъухъ валагьуге, ракьул куцалъухъ валагье. *Зулму гьабуге: мун кьижула, дуца зулму гьабурав ворчӏун вукӏуна. *Зулмучиясда зулмучи гъеждасан ваккун вукӏуна. *Зурма рекъезе къали к!утӏулеб. == И == *Инаро дун хӏорихъе, хӏатӏазде бакъ щвечӏого, (кӏухӏаласул кици); Хӏетӏеги бахъиларо, гурга кодоб кьечӏого. *Инсул гьоболги тоге, эбелаб нухги тоге. *Инсул рател бичарас бачагохӏал росула. *Инсул хӏатӏ босуларев вас вукӏунаро. *Инчӏого къоги беццуге, вихьичӏого чиги веццуге. *Исана сон савуд хварабгӏаги. *Их бащалъизегӏан божи бугеб хур тоге. *Их лӀамалъичӏого, лъидир бакъвалъуларо. *Их тӏеренаб бачӏани, тӏил бегӏераб букӏуна. *Ихдал кьижани, кьиндал вакъула. *Ихдалия лъалъ — гъотӏол карае, Хасалил лъалъ — кьолбое. *Ихдалил къоялъ лъагӏалица кваназарула. *Ицикоги кетоги цого жойила. *Иццазулин лъар лӀугьунеб, лъаразулин гӏор лӀугьунеб. *Иццул бетӏер — тӏохил гомог. *Ичӏгоялъ гьабе, лъабгоялъ кванай. == Й == == К == *Каву къаси рахай, радал ричӏе. *Каву тезегӏан тӏех, тӏох тезегӏан карш. *Какни базабунин, алхӏамгӏаги цӏализабе кӏолеб батани. *Капек камун, шагьи босуларо, шагьи камун гъуруш босуларо. *Камиллъигун моцӏ тӏаса бекула. *Каранцайин Мухӏама рехарав. *Картӏинибе квер бегьани, гӏонкӏкӏоцаги хӏанчӏула. *Карщ бухӏун тӏей, хӏисабин. *Катида цебе мохмохги тоге, гӏун хадуй ясги рокъой тоге. *Катие махсара — гӏонкӏкӏое — гажи. *Катил кумек бугони, гӏункӏкӏазул хӏал кколаро. *Кваназе бокьараб мехалъ катица тӏинчӏ рахъдалъ чӏвачӏвалебила. *Кваназе лъачӏони, хӏалакълъула, хӏалтӏизе лъачӏони, мискинлъула. *Кванан гӏорцӏичӏев чӏчӏикӏун гӏорцӏиларо. *Кванан рахъараб мехалъ рукъ чиярлъула. *Кваналареб хӏамица Хӏоцо мегӏер бегуларо. *Кваначӏого хӏалтӏуге, хӏалтӏичӏого кванаге. *Кваначӏого хӏалтӏуге: черх нахъе ккола, хӏалтӏичӏого кванаге: рукъ нахъе ккола. *Квинчӏониги гьан кьарияб лъикӏаб, кьечӏониги мадугьал бечедав лъикӏав. *Кварабги гьекъарабги — нилӀер, квинчӏого, гьекъечӏого тараб — чияр. *Кваралъ эхеде, ххуралъ гӏебеде. *Квартӏил гӏуж лъунилан гӏарцул къимат холаро. *Квасул куналъ зоб кквеларо, зулмучияс ракь кквеларо. *Квачан цо рас бортизегӏан, хинлъун цӏоко хӏулизе бокьилилан абурабила цараца. *Квен гьабизе жо тӏагӏараб мехалъ, жибги бичеян абулебила хьагицаги! *Квен дудаго цебеса кванай. *Квен цӏехон гьобол вачӏунарев. *Квер багъаричӏони, кӏал багъаруларо. *Квер кӏобокӏунилан килищ бортуларо. *Квер ракул цӏечӏони, кӏал нахул цӏоларо. *Кверал хӏалтӏула, бетӏералъ малъула. *Квералъ бичизеги кӏолареб, кӏалалъ бичизеги бегьулареб. *Квеш хӏалтӏарасул — хӏамица, Хӏал барасул — гьакица. *Квешаб нухдасан рештӏунилан хварав чи цониги вихьичӏо, рекӏун хварав гӏемер вихьана. *Квещалде мутӏигӏасда хӏакъаб жо бичӏчӏуларо. *Квешасдасан квешлъи, лъикӏасдасан лъикӏлън. *Квешасдасан квешлъи, хьагидаса лахӏ. *Квешасе вагӏза гьабе, гьуинлъи бердин гьабун. *Квешлъиялъ лъикӏлъи гьабуларо, гважуца кьегӏер гьабуларо. *Квинарищан абураб жо — кванагеян абураб жо, гьекъеларишан абураб жо — гьекъогеян абураб жо. *Кето хӏалакъасеги хӏама кьариясеги яс кьоге. *Кибе гъугъаниги, Гъунибе цӏад. *Кибе ун букӏараб, гьитӏинаб, кӏудияб балагьизейиш? *Киве аниги хадув, хабалъеги цадахъ. *Кигӏан битӏарабгӏаги, мунго дуцаго беццуге. *Кигӏан гӏадалавниги, гӏебеде нух бокьила, Гӏемерго гьагавниги, гьакил шагьра бокьила. *Кигӏан дунго битӏаниги, каратӏ битӏуларин диран абулебила борхьица. *Кигӏан лӀухьаниги къотӏуларо тӏухьиялъ жо. *Кигӏан хьихьаниги, бацӏ рохьобе гурони балагьуларо. *Кидаго вехь гванзаб чол бетӏергьан. *Кидадай дун херлъила, бахӏараб мехалъ гьарурал гьунарал рицине. *Кинабго оцода гуребила рекӏелъ ракьа букӏунеб. *Кинавго чияс пуни, гьури багъарулеб. *Кинидасанго бай бихье, хвезегӏан цӏалде. *Киниса гьабуниги — дие гъедо. (Киниса гьабуниги, дие мекъса ккола). *Киса катие бахъухъ (Квинчӏо катица бахъухъ). *Киса щварабали лъалареб боцӏи, кибе арабали лъачӏого тӏагӏуна. *Кисан гирарабги гьорчо кӏкӏалахъе. *Кодоб кватӏани, болъонил цӏоко цӏеллъун бихьулебила. *Кодоб кквезе гӏоркь гуреб, гӏодоб лъезе тӏино гуреб. (Хӏасил кколареб рагӏи, рагӏалде бахъунареб хӏалтӏи). *Кодобе кьураб рукӏкӏен тӏад гьабураб маргъалалдаса лъикӏаб. *Колол гьойда хӏапизе лъалареб. *Корохъ гьабизе яс, гьабихъе ине нус. *Куркьби рижани, хӏинчӏ босада чӏоларо. *Кутул гьечӏеб гьорор гӏункӏкӏал расандула. == Къ == *Къад кьерхун, къаси роцӏцӏен — хур-хералъе балагь, Херав чиясул бах!арай лъади-рукъалъе балагь. *Къададаги гӏундул ругел, гӏалхудаги берал ругел. *Къадал кьучӏ х!амайила, хӏуби кьекӏкӏелила. *Къадарал жал гьаризе бегьуларебл'ьи лъазе кколеб гӏадин, къадараб цӏар лъеларедухъ хьвадизеги лъазе ккола. *Къаденахъе мегӏерги бегуге, бакъанида росоги тоге. *Къан хӏамил рачӏ чӏчӏоларо, хӏурул гьабун чед чӏоларо. *Къандалъоялъубе рехун, гӏебу бахчиларо. *Къаралас гважи беццун бичараб. *Къарз ваццасе гьабуге, гьоркьоблъи хунгутӏизе. *Къасд бихьун гӏамалила, гӏамал бихьун хӏалтӏийила. *Къасд кканщинаб жоги щоларо, тӏалаб гьабунщинаб жоги батуларо. *Къаси бусада лъечӏеб бетӏер радал тӏаде босизе батуларо, (Къаси вега, радал вахъа). *Къачӏеб хариниб хер бижуларо. *Къваригӏани ахӏизе, Хӏохьочида цӏар лъала. *Къваригӏел ккун ахӏулеб мехалъ Хӏажимурадил Давуд, къваригӏараб жо гьечӏеб мехалъ Хӏинкӏил Давуд. *Къваригӏинчӏеб жо босани, къваригӏараб бичизе ккола. *Къватӏул цӏогьор кӏулаца ккола, рукъалъул цӏогьор сунцаго кколаро. *Къебед чӏвалароан, къаси бетӏер къаданиб жоялда лъун букӏарабани. *Къед биххараб мехалъ бахъинчӏеб хӏур нахъа бахъунаро. *Къинаб квер хӏорго тани, хӏажатаб жо щоларо. *Къинал кверал хӏор гьарун, хӏалихьалъи баччуге. *Къинал ккарал хӏор гьарун, хӏалихьалъи баччуге. *Къо радалго буго. *Къого бихьичӏого чилъи бокьарас, Ярагъго гьечӏого рагъде къасд гьабе. *Къойилго букӏуна дун аниб (XӀамил xlакъалъулӀ). *Къокъид арав хутӏарав, халат арав вуссарав. *Къотӏун гӏодобе рехун бугониги, чол бохалда божуге. *Къочӏчӏоде гӏебо гӏадин ккана. *Къуларасе раччи, баччарасе магь. *Къулиладайилан могьода гьикъарай, къотӏиладайилан сумада гьикъарай. *Къулчӏизе кӏолареб жо хӏанчӏуге. *Къурасул рекӏел унти - бергьарав чӏвалеб чӏор. == Кь == *Кьабураб зар гьанада унтула, абураб рагӏи рекӏеда унтула. *Кьарияб чу — лъикӏаб чу, хӏлакъаб чу — квешаб чу. *Кьвагьизе-ккани, цӏун букӏине ккола. *Кьвагьи гьечӏеб бакӏалде гӏарада баге, *Кьвагьун бахъунареб бакӏалда гӏуж баге. *Кьерхаде хъвараб хер роцӏаде бакӏарула. *Кьерханкъо къалъуларо, къокъав чи херльуларо. *Кьерхахъе зоб букӏунаро, рештӏухъе бо букӏунаро. *Кьижарав чи — хварав чи. *Кьижарасе инсул бутӏа кьечӏеб. *Кьили чӏванилан гӏурцӏмадул айгъир бахъинаро. *Кьодукьа гурелила хӏинкъулел, гӏурукьайила. *Кьолаго босе, кьабулаго лӀуте. *Кьолесда гьарула, гьабулесда малъула. *Кьураб босун барще. *Кьураб квералда лъала, квараб чехьалда лъала. *Кьурасул квералда гурони, кварасул кӏалалда лъаларо. *Кьурда хоно чӏваге. *Кьурдун свакаравги кванде, гӏодун свакаравги кванде. *Кьуру биххана, борохь нахъе тана. == Кӏ == *Кӏал биччан къоялъ гьечӏеб хоно дие щай? Шал богӏое те. *Кӏал бугеб чода, чу бугев лъелго. *Кӏал цӏунарав воххула, хехлъарав пашманлъула (Кӏал гӏемерав воххичӏо, вуцӏцӏарав пашманлъичӏо). *Кӏалги хъатги Хъандулалъе, хъатиниб жо Денгасе. *Кӏалдибе борта багӏаргӏеч. Кӏвахӏ буго сахлъиялъул тушман, хӏалтӏи буго гьелъул гьудул. *Кӏал цӏуне, бер цӏуне, чияр бицунев вукӏунге. *Кӏалалъ рии бицун, рекӏелъ хасел ккоге. *Кӏалалъ реххулаго, хвалчаде квер бегьуге. *Кӏалдиса цаби гъиналде пиштӏе, гьаракь кӏудияб бахъине. *Кӏалдисан араб бадиб речӏчӏула. *Кӏалдисан унеб калам пайда гьечӏеб бицунге, Гӏияда гъорлӀ речӏчӏараб бацӏ гӏадйнан вукӏунге. *Кӏалзул гьуриялда гьод букӏунаро, Гьягал рагӏабазда дун божуларо. *Кӏалзул рагӏи ругьнадаса ссудула. *Кӏалцӏи бани, чу бекерула, чури тӏуни гьой багъула. *Кӏалъалареб кӏал букӏунареб, бакъвалареб ракӏ букӏунареб. *Кӏанцӏани бох бекулеб, борхалъуде вахуге. *КӏандӀун вахъунареб бакӏалда хӏуч хъваге. *Кӏвахӏ месед гуро, хӏалхьи гӏарац гуро. *Кӏвахӏалъ вас гьавуларо. KlвaxӀaлъ унтизавула, хӏалтӏуца сах гьавула. *Кӏиго балагь тӏаде ккани, бигьаяб тӏаса бище. *Кӏиго бетӏерги рекъани, ункъо кверги хӏалтӏани, рукъ цебе тӏола. *Кӏиго бетӏергьанчи разияб гуреб даран битӏун кколаро. *Кӏиго гӏанкӏида хадув векерани, цонигияб щоларо. *Кӏиго чи данде гъуни, гъветӏ чӏезе кколеб. *Кӏиго чӏужу йигев чиясул рукъ лӀухьичӏого хутӏулеб. *Кӏиго чӏужу ячине бацӏ биччан те. *Кӏиго харил квацӏиялъул кинаб тӏаса бищилебали лъачӏого, хӏама бакъуда хварабила. *Кӏилъилалъул гьин гуро, Гьетӏарасул си гуро. *Кӏиябго бералда чияр лъимал рихьараб мехалъ, цояб бералданиги нилӀерго лъималги рихьизе ккола. *Кӏудияб оцоца рахъ кӏудияб цӏала. *Кӏудияб унти макъица унеб, гьитӏинаб унти кваница унеб. *Кӏудияв чи хвани рукъ бухӏула, гьитӏинав чи хвани, керен бухӏула. *Кӏудиял ургъалабаз гьитӏинал ургьалаби кьеркьезарула. *Кӏухӏал гӏодов вукӏун кьижула, вегун кванала. *Кӏухӏал гӏодов чӏунги свакала. == КӀкӏ == *Кӏкӏара боржани, гьоко къирула. == Кк == *Кколареб къо босун хвараб хӏама. *Кколаребила чӏегӏераб цер, кквезе ккани, ункъабго цадахъ кколебила. == Л == *Лабалда хурги бекьуге, бугьаоцги хьихьуге. *Лабаллъуда хур гьабуге, лъарал рагӏалда рукъ гьабуге. *Лагъ гӏадин хӏалтӏе, хан гӏадин кванай. *Ладе валагьарасе — рахъу, бухъулесе — кани. *Лал тӏамизе бегьулареб къоялъ, къед гьабизеги бегьуларо. *Ламадур кьуни, дадила, кьечӏони, Тиш Хӏасан. *Лачен боржаралъуб гъеду рештӏуна. *Лачен — чанабе, гъеду — рощноде. *Лачеиги чучула чи гӏемерлъани, чаранги биуна цӏа гьалаглъани. *Ле, гӏакълу дагь, тӏуруге, гӏи тун гӏангис киниги; Гӏадамал тун хьвадани, хьитал хун басралъулин. *Ле ян абурасда я, — ян абизе кӏоларев чи къватӏиве вахъунге. *Лочнол бетӏералда чаргъеду чӏезабуге. == Лъ == *Лъабго къоялъиш хьихьилел? Лъабго моцӏалъиш?—ан гьикъулебила цараца тӏанчӏазда. *Лъабкъого сон барав чи — лъилъизе мех щвараб гьохъил хур. *Лъабцӏул къинлъичӏого гӏака лъалареб. *Лъадал бериш?Рокьол гӏусиш? *Лъади лъикӏав лъикӏ вуго, лъади квешав квеш вуго. *Лъади ячине анцӏгоявгун ургъе, йиччазе нусгоявгун ургъе. *Лъадул букӏунила букарараб бакӏ цо-цо бухичӏони рукен (букари) сунареб (къотӏулареб). *Лъадулгун кколеб къецалдаса тӏагӏан гьечӏеб дандежо букӏунареб. *Лъазегӏан харбил багьа — нусго томен, лъан хадуб — цо капек. *Лъай гьечӏевгун ургъани, ургъалабалъе ккола. *Лъалареб бакӏалда адабги гьабуге, гӏорцӏулареб бакӏалда вакъиги лъазабуге. *Лъаларилан аби — кӏалзуе бигьалъи, кӏоларилан аби — чорхое бигьалъи. *Лъалев чиясе гьабида гӏаитӏеро базе бигьаяб жо. *Лъалес малъараб гьабичӏев мурадалде щоларо. *Лъалес чу босе, лъаларес куса босе. *Лъарагӏалда магӏаруяасулъеги унге, магӏарухъ дибирасулъеги унге. *Лъарагӏалда чехь цурав, чачаналда мугъ цурав (хур бекьизе кӏухӏалав чи). *Лъарагӏасул гьакица гӏанкӏ ккурабила. *Лъарагӏ мацӏ бицунилан цӏамухӏор бетиларо. *Лъаргӏий цӏанде, цӏорой билде (къункъраби). *Лъаракьа гурелила хӏинкъулел, гӏурукьайила. *Лъаралтӏе гӏор кӏанцӏана. *Лъебелазул кун, куралазул рукъи (кӏиябго бецаулеб буго). *Лъеда бараб полоп гӏадаб жойила рослъадиялда гьоркьоб кколеб кьал. *Лъеде мугъ чӏваге, гьерсиде ракӏ гьоге. *Лъеда гьабун накъиш чӏоларо. *Лъезе лъаларес тӏагъур бахъуге. *Лъеца гьобо, цӏеца кор. *Лъикӏ букӏаго, «патихӏа!» *Лъикӏ хьвадарав квеш холаро, квеш хьвадарав лъикӏ холаро. *Лъикӏаб батани, канае, квешаб батани, цӏадуе. *Лъикӏаб дару кьогӏаб букӏунеб. *Лъикӏаб гьудуллъи хазинаялдаса лъикӏаб. *Лъикӏаб жоялъе къей гьечӏеб, къадаралъе бергьенлъи гьечӏеб. *Лъикӏабги бихьаги, квешабги бихьаги. *Лъикӏаб рагӏуда мал баге. *Лъикӏаб хӏама бакӏаб букӏуна. *Лъикӏаб дӀарагӏалда цӏадул бетӏер букӏуна. *Лъикӏав бахӏарчиясул вас къадараванги тоге, къадарав чиясул вас бахӏарчиянги тоге. *Лъикӏалда мал бани, квешалда къвал базе ккола. *Лъикӏасул лъикӏлъиги квешасул квешлъиги кидаго кӏочонареб. *Лъикӏлъи бихьарасул кар, квешлъи бихьарасул малъ. *Лъикӏлъиялда дебе — квешлъи, квешлъиялда цебе — лъикӏлъи. *Лъин бахунеб мехалъ гурони чахъдада бацӏ кӏочонареб. *Лъин гьечӏеб магӏарда чу кӏутӏулареб, къачӏеб магӏардаса хер бедулареб. *Лъин дагьлъигун, гьабил гӏузраби тӏатуна, херлъигун чорхол гӏузраби тӏатуна. *Лъин рахънибе ккола, чи нухде ккола. *Лъин дӀоровулӀ цӏо бурут! *Лъимал гьаричӏесда рокьи лъалареб, лъимал хвечӏесда рухӏел лъалареб. *Лъималазда релъул даги бихьуге, ццидал расги бихьуге. *Лъималазул унти эбел-инсул гьумер ничараб жо. *Лълъурдул гъезе араб гъвала, гӏундул къотӏун бачӏарабила. *Лъун бихьараб кьили лъикӏаб, къвагьун бихьараб ярагъ лъикӏаб. *Лъутӏарав щив, букъарав хвад? (махщаликъав устар гӏад гьавун). == М == *Мархӏабаян кьабуниги, къотӏула, ма, хӏамаян кьабуниги къотӏула. *Ма дуе, ма дие (даран лъикӏаб, маян дуцаги кьураб, маян дицаги кьураб). *Ма, сахӏан гӏака бачӏунеб, кье сахӏан чу бачӏунеб. *Мавул — кьей, кьовул — божи (маян кьураб жоялде божи цӏикӏкӏараб). *Магъал гьанахъ гьоэр щоларо(нилъее къваригӏараб къоялъ лъикӏалъулӀ квешаб щолареб). *Магьахъ балагьун кьурде. *Магъил ургъел гьабулагойила хӏанчӏил бохдул тӏеренлъарал. *Магьихъ ралагьуге, гьакихъ ралагье. *Магӏарда чан букӏаго, чурун хьаг цӏеда лъоге. *Магӏарде гъуниги, хӏамида заз гурони букъ-улареб. *Магӏарде гӏазу бани, гӏурдаде саву ккола. *Магӏарзухъан кӏалдибегӏан къокъаб жойила гьереси. *Магӏарухъ хур хвани, хьиндалазул пихъги хола. *Магӏу рекъезе — рагӏи, риба хӏалаллъизе — хӏилла. (Магӏу рекъезе — далай). *Мадугьаласул хӏелеку хъазлъун бихьулебила. *Макьие сабру гьечӏеб, рокьуе берцинлъи гьечӏеб. *Макьу толеб жо — ургъел, гӏадан холеб жо — хиял. *Макьу щварал кьижула, рокьи ккарал свердула. *Малла-Насрудинил далай лъугӏаниги, чӏанда хабаралъе лъугӏел букӏунаро. *Маяълъа цебеялда хадуб. *Малъараб гьабе, гьикъараб биде. *Малъараб гьабуни, дагӏба кколаро. *Малъараб гьабичӏев Хӏавал Палица. *Малъарасул кӏал бекуларо, кӏанцӏарасул бох гурони. *Малъизе чи тӏагӏунаро, малъараб босаги. *Малъичӏеб гьабуге, гьикъичӏеб бицунге. *Малъичӏого хӏалтӏи гьабуге, ахӏичӏого кваназе унге. *Маргьабаца кантӏула, магьалуялъ кӏвекӏула. *Маслигӏаталъ рекъезарула, мацӏица ратӏа гьарула. *Махсара гьабе бакӏ бихьун. *Махсара гьабе, махсара лъалев чиясе. *Махсара лъикӏаб кӏиго чи велъараб. *Маххул нуцӏа цӏулал нуцӏаялде ккараб. *Махщалица квен гьабуларо, жинцаго кьола. *MaxӀ квеш — сег, сум квеш — [[огоб]]. *Махӏалда хӏал букӏаго, хӏетӏ босе. *Мацӏ гӏадамасул кунге, хӏайваналъул кун. *Мацӏалда ракьа гьечӏо, амма гьелъ ракьа бекула. *Мацӏалде гьоцӏо тӏун, гьодилъ жо баге. *Мацӏалда кӏолаго, кӏудиялде ваккуге. *Мацӏид чи чӏвала, цӏогьод оц хъола. *Маялда мал бани, кьеялда кьили чӏвазе кколеб. *Маян кьураб босичӏони, кьеян гьаризе кколеб. *Мегӏер бичилалде хер биче, хер бичилалде хьацӏ биче (цин къадараб биче, хадуб гурони лъикӏаб бичугеян абураб жо). *Мегӏер кӏкӏваниш, гӏор кӏкӏваниш? (яшав гьабизе, гӏадамазулгун хӏал рекъезабизе гьедигӏан бакӏаб-захӏматаб жоян абураб магӏна). *Мегӏер мегӏералде кколареб, гӏадан гӏадамасде кколев. *Мегӏер мегӏералде щун бугилан абуни, божа, гӏадамас ругьунаб гӏамал тун бугилан абуни божуге. *Мегӏер радал беге, гӏор къаденахъе бахе. *Мегӏергун барщун гӏанкӏ тӏубаларо. *Месед балагьизе арав бухъулаго хваравила. *Месед хъванилан хъирмил багьа холаро. *Меседил кверазул багьа гьечӏеб, гьел ричун росизе щдоларел. *Метер гьабулеб жоялде жакъа ургъе. *Метер гьабилилан хӏалтӏиги тоге, регӏараб мехалъ гьабилилан гӏаданлъиги тоге. *Метер кунеб мохмохалдаса жакъа кунеб гьоэр лъикӏаб. *Метер къоялъул хӏисаб гьабичӏев нахъа пашманлъула. *Метер семиялдаса жакъа рагъи лъикӏаб. *Метериса бохха, цер. *Минуталъ нахъа хутӏарав сагӏаталъ хадув гъоларев. *Мискинлъиялъе дару хӏалтӏиййла, хӏинкъиялъе дару таваккалила. *Мичӏ бекьаралъуб — мичӏ, жух бекьаралъуб—жух. *Мичӏчӏил кьолбода кьагӏрил тӏегь баларо. *Могьой гьали, гьанай кватӏи. *Мокъиде хъазги бахинабун, хӏелкида къинлъеян абуге. *Мокъокъида чӏор речӏчӏани, чӏоролида зунула. *Мокърукь бетӏер тункичӏого, гӏадамасда гӏакълу щоларо. *Мохмохида нах бахунге. *Мохмохиде хьул лъун, хьолбодаса ватӏалъуге. *Мохмохил маргьа бице, дада, мохмох кварал гӏадин рукӏине. *Моцӏ нилъехъан бугони, цӏвабзазул ургъел кколаро. *Мочӏолъан рагӏи бугин, рагӏал чӏван вилълъа. *Мугъ биччичӏого, хур биччуларо. *Мугъ чӏвазе къед бугони, зарул тирхи букӏуна. *Мугъалъ баччиялдаса чехьалъ баччи лъикӏаб (квен). *Мугъзада чед букӏаго, чехь бакъизе биччаге. *Мугӏрул гӏин цӏодораб, гӏалхул бер цӏодораб. *Мугӏрул каву гӏатӏидаб. *Мугӏруя рукъги рукъалъул хӏубиги гьабуге (Буртинаги чӏужуги). *Мун гъалбацӏ ватани, гӏадамал гӏанкӏал гуро. *Мун квазавурав чи — мун вокьулев чи, мун гьекъезавурав — мун рихарав чи. *Мун кида биххилебан гьикъанила къадада. Хӏарщуда гьикъеян жаваб кьунила кьадаца. *Мун кида холебан гьикъараб мехалъ, нахуда гьикъеян абунила къородисесул лакаялъ. *Мун лъикӏабилан абуни, хӏамикӏертги бохулебила. *Мун цӏализе иналде, дун цӏалун вуссун вукӏана. *Мунги-хан, дунги-хан, чуязе хер лъица балеб? *Мунго дудаго лъачӏого, чияда гӏайиб чӏваге. *Мунго дуцаго. *Мунго дуцаго веццуге, халкъалда веццизаве. *Мунго цӏакъавилан ккун, чи хӏакъир гьавуге. *Мунилан холев дун, хабалъе дун восагиян мун. *Мун лъил гьакида рекӏаниги, кечӏ гъосул бакъаналда ахӏе. *Муниш наиб? Дуниш наиб? *Мутагӏиллъун вугев васасда битӏараб гьумер бихьуге. *Мухь гуреб жо кьун, вехь гурев чи тоге (вехь те, мухь кьун те). *Мухӏама хӏалтӏун, Хӏажица кӏутӏун. == Н == *Нагагь лъаларилан лъабго хьит гьабурабила. *Наги тӏутӏги цадахъ хӏалтӏуларо. *Наги тӏутӏги цо тӏалинир хӏалтӏиларо. *Нагӏадалаялъул бетӏер чӏахъаги. *Наккдалъ бахчун варани тӏубаларо. *Наку щвараб мехалъ щибго кьурдула. *Налъи бецӏиялъ берцин гьабула, гӏадан битӏараб бициналъ берцин гьавула. *Насибалдаса ратӏалъиларо, гӏажалалдаса хвасарлъиларо. *Нах гӏемерлъун карщ холаро. *Нах тӏад ккола, тӏухьи гъоркь ккола. *Нухда букӏараб гьой чуруде ккани, чури хӏехьолебила, чуруда букӏараб нахде ккани, нах хӏехьоларебила. *Нахда чӏечӏеб гъуд родода чӏолеб. *Нахъ буссун дудаго речӏчӏулеб чӏор реххуге. *Нахъа бугеб куйдаса кодоб бугеб гӏечго лъикӏ. *Нахъа гъезегӏан тунила къоркъода рачӏ гъечӏого хутӏараб. *Нахъасан чухъа ккурасул чухъил квенчӏел дуцаги ккве. *Нахъе валагьун гьури биччай, цеве валагьун гьорчо биччай. *Нахъе валагьун кӏалъай, цеве валагьун вилълъа. *Нахъе лъураб жо лъималазегӏаги батулеб. *Нахъе тараб квен катица уна. *Нахъе тараб порччое гьобол лъикӏав вачӏуна. *Нахъеги бицани, рузманалъе гӏела (цого жо такрар гьабиялде). *Нацӏие квешезе цӏаха бухӏуге. *Наял рагъила — гьоцӏо тӏагӏина. *Некӏсияб сон гуро, сонсияб къо гуро. *Неккияб сонги букӏунареб, сонсияб къоги букӏунареб. *Нилъ кьижаниги, мегъ кьижулареб. *Нилъго нилъехъангойилан абун буго гӏатӏахинкӏаз. *Нилъедаса бечедаб бакӏалдасан ригьин гьабизегӏан, гьорода бадире рилълъин лъикӏаб. *НилӀерго рагӏиян абун буго цӏргьабаз. *НилӀер къвачӏид кколареб чияр цӏалкӏид кколаро. *НилӀер чияда, чияр нилъеда. *НилӀерго хьитинибе ккечӏеб цӏаялъ хӏецӏе бухӏуларо. *НилӀер цабзаз кквечӏеб чияр кӏутӏбуз кколаро. *НилӀер чехь унтун букӏин чияда лъалареб. *НилӀер чехьги чияр тӏехги бугилан чохьол чӏоло чучуге. *НилӀерабго чинква (чинкир), чияраб курак. *НилӀерго лъарал гьаракь бугони, чияр гӏоралъул хъуй рагӏуларо. *НилӀерго хӏал нилъедаго лъала. *НилӀеца квараб чияр, чияца квараб нилӀер. *НилӀецаго абураб бокьулеб, чияца абураб бокьулареб. (Нису тӏамун тӏех кванан рукӏин лъикӏ, тӏад вугев чиясе наку чӏвазегӏан) *НилӀецаго гьабичӏеб нилъее батуларо. *НилӀеца цӏали лъабго къоялъ тани, цӏалиялъ нилъ лъабго моцӏалъ тола. *Нич гьечӏелъуб яхӏ гьечӏеб. *Носоца гуреб къотӏулеб, квералъин. *Нохъо тун, нохъо бацӏцӏалъиларо, нохъо чороклъулеб гӏамал течӏони. *Нугӏ гьечӏеб жо — гьереси. *Нусалда бичӏчӏизе ясалда абулеб. *Нусго томеналъул багьаябги букӏуна гьереси. *Нух бекьуге, хур бекье. *Нух гьечӏеб кьуру букӏунареб, кьо гьечӏеб гӏор, букӏунареб. *Нух къваридав чи — хьитал къарав чи. *Нух лъикӏабани, нухда хер бижилаан. *Нух цо гьабе, роцен кӏиго гьабе. *Нухда иналде гьалмагь валагье. *Нухда унаго, радал хекко вахъа, бакъанида хекко рештӏа. *Нухда лъин, лъеда гьобо. *Нухлул халалъиялде валагьуге, чӏолеб бакӏалде валагье. *Нухъа бахъаралъуб хъвек рештӏуна. *Нуцӏа гъезегӏан гъелдареч, хур бачӏинегӏан пурчӏина. *Нуцӏил кӏалтӏаго — хӏеж, хӏобокьго — алжан (лъадилъун ячинесей яс мадугьалихъго ятараб мехалъ). == О == *Огь, бачӏораб чӏагӏа, чӏегӏераб тӏокӏкӏел, Чӏартил ракӏ бугесда маххул ракӏ гъолеб (халкъиял рагӏаби). *Огь, берцинай, берцинай, бецичӏого ссан тарай; *Огь, чӏухӏарай, чӏухӏарай, чӏарачӏого хур тарай. *Огьогьоялъ гьорчо кколаро. *Ордекалъул тӏанчӏида ханинибго лъин лъалеб. *Охолиса бекьичӏеб хаслихъе босулареб. *Охолиса карш лӀама, хаслихъе хинкӏал чӏахӏа. *Оц бегьиниб жо басиялдаго лъала. *Оц бихьун рихьи бай, басиялда гӏурдул рай. *Оц кьурул рагӏалде къайгун, хӏамида ургъел чӏвалеб. *Оц рукьалда квегъула, чи заманалъ квегъула. *Оц мацӏ лъалес хъун батаги. *Оцал гьечӏесул рекьи хӏалакъаб. *Оцал магӏарда, Мухӏама рагӏдукь. *Оцал тӏуричӏони тӏор баларо, тӏаде ракь хъвачӏони, хур бачӏунаро. *Оцода бече гьабеянги абуге, гӏака гьакидаги баге. *Оцода бичӏчӏизе, булагъада кьабулеб. *Оцол лълъаран хӏамил гӏин ккоге. *Оцол тӏомол бицинчӏого, тӏомохьитазул бицунге. *Оцол хъири бахъинчӏони, магӏил хъуй бахъунаро. *Оцол хъири гуреб, хъурмил гьаракь гуреб. *Оцолаб босе, басидулаб те. == П == *Пикру гӏемерлъани, чи гӏадаллъула. *Пикруялда кӏалъани, рагӏулъ мекъи кколаро. *Пихъ бижулареб гъветӏ гьуршуларо. *Пурцил гьаракь къотӏани, къолол бетӏер камула. == Р == *Рагъ хинкӏазулгун лъикӏаб. *Рагъалдаса рекъел лъикӏаб. *Рагьумахӏугӏан бегизе захӏматаб мегӏер гьечӏеб. (Рукъалъул рагьумахӏу Гӏакару мегӏергӏанаб). *Рагӏал бахъун хур бекье, ракьан бахъун бокь хъваштӏе. *Рагӏал гьечӏеб кьуру гьечӏеб, рагӏал гьечӏеб авлахъ гьечӏеб. *Рагӏалалдаса ракьан лъикӏаб (нухлул). *Рагӏи бугеб рукъалдаса, рукъго гьечӏого, къватӏир лъикӏ. *Рагӏи бугеб рукъалдаса магӏу бугеб рукъ лъикӏаб. *Рагӏи гьабизе — нус, нису квине — яс. *Рагӏи гьабуларес боцӏи хьихьиларо. *Рагӏи гӏарац буго, гӏин тӏами месед буго. *Рагӏи жаниб лъоларев чиясда балъгояб жо бицинегӏан, квенчӏел цӏун босун къотӏнобе бай. *Рагӏи къватӏиб, дун рокъов. (Кӏал бугев чода, чодулав лъелго) *Рагӏи рагӏуде бачӏуна, гӏор кьодукье бачӏуна. *Рагӏи ургъун бице, кици бакӏ бихьун тӏаме. *Рагӏи хӏалакъаб биде, гьан кьарияб кванай. *Рагӏуда гугьар гьечӏин, гьурал жалго те. *Рагӏул гьоло гьабуге, гьалил мигъир гьабуге. *Рагӏул гӏомо гьабуге, гӏабдалгун щагъадуге. *Рагӏул гӏоммоялъул гӏарщал гьаруге. *Рагӏул квешлъи — халалъи, ххамил квешлъи — гьечӏолъи. *Рагӏул квешлъи — халалъи, харбил квешлъи — гӏемерлъи. *Рагӏул тӏанчӏи риччаге, тӏулида ццин бихъуге. *Рагӏуца рагӏи бахъула, бакъуца чӏетӏ бахъула. *Радал вахъарасул кьегӏер цӏуяб. *Радал къед биххун, къаденахъе хӏур бахъун. *Радал яхъаралъул балъ тӏокӏаб. *Радалго гьабураб хӏалтӏи лъйкӏаб, гьитӏинго ячарай чӏужу лъикӏай. *Ражи — мискинчиясул данде жо. *РажидулӀ анкьго дару бугеб. *Ражихуялъул тӏиналда гьабуниги, бертин бетичӏого хутӏулареб. *Рак гьечӏого, бокь бичуге, бекьичӏого хур бичуге. *Ракъи-хьул, свак-кӏвахӏ. *Ракьулъе рехханиги, месед холаро. *Ракъдада чугӏа чӏоларо, чвантиниб гӏарац чӏоларо. *Ракъичӏого кванаге, къасд букӏаго жибго те. *Ракъун кванани, квен гьуинлъула, гьимун бицани рагӏи гьуинлъула. *Ракь бижилалде рак бижараб. *Ракьул бетӏергьан вуго бекьарав чи. *Ракьул гӏанкӏ ракьул гьойца гурони кколареб. *Ракӏ битӏизегӏан мацӏ битӏуларо. *Ракӏ бухӏун гӏодани, беццаб бадисаги магӏу бачӏуна. *Ракӏ гурхӏи гьечӏеб хӏал — хӏанчӏун кунеб гьан. *Ракӏ гурхӏун аскӏобе бачараб бурутӏ ццин бахъун бачахъиялде ккола. *Ракӏ щваралъубе хӏетӏ щола. *Ракӏалда бугеб жо бицинчӏогойила нухъа чӏегӏерлъараб. *Рачӏ халатаб гьойдасаги цӏуне, гьод халатаб чодасаги цӏуне. *Рекӏедаса рекӏеде — кьо. *Ралъдадаги гел лъе (исрап гьабуге). *Ралъдаеги щуб къваригӏунеб, щубаеги бакъ къваригӏунеб. *Ралъдалъе чӏимих бортаниш, ана нилъедаса. *Ралъдалъе лъинги тӏоге, рохьобе тӏилги босуге. *Рас хӏеренаб бихьунила хӏанчӏаз руз бетӏулеб. *Ратӏа тӏамиледухъ вачӏунге, бох тӏамиледухъ вачӏа. *Ратӏалги щоларо, щигат диеги гӏоларо. *Ратӏлица — чи, чоца — багьадур. *Рахараб гъансиеги буцӏцӏараб кӏалалъеги рахӏат букӏуна. *Рахь баккулареб гӏакдае чури кьоге. *Рахь гьечӏеб гӏакдаца гӏартилъ мал бала. *Рахь хахулелъул бече хӏалакъаб. *Рахьдал тӏанкӏ гьечӏони, бече лӀугьунареб. *Рахьдалъ рас хекко бихьула. *Рахӏатгун хӏалихьалъи, захӏматгун бахӏарчилъи. *Раччи бачче черхалда рекъараб. *Рачӏ бухьун, хӏама чӏоларо. *Рачӏ къотӏун борохь къелъе биччаге. *Рачӏ кӏудияб лӀугьинебилан дегӏен хьихьун букӏарабила, лълъурдул кӏудиял лӀугьун, чехь бихъизе ккарабила. *Регьел гӏуралъубе щуб гӏолеб. *«Регӏуларо, щоларо» гӏиллалъун рикӏкӏунаро: *Рекьи басандичӏони, хӏалтӏул хӏур бахъунаро. *Рекъав чиясул рагӏад рекъаб букӏуна. *Рекъараб рехъалъ хъумур речӏчӏуларо. *Релълъаралда рекъарабила рохьдолъ хӏайван данделъулеб. *Рекъечӏеб бицарасда бокьулареб рагӏула. *Рекъон хӏалтӏарабгӏан колхоз бечедаб. *Рекъон кванай, къец бан хӏалтӏе. *Рекъон чӏикӏаре. *Рекӏарасда лъелав велъуге. *Рекӏарасухъ ралагьун рекӏа, рештӏарасухъ ралагьун рештӏа. *Рекӏее ихтияр кьуни, ихтияр гьечӏеб бакӏалде ккола. *Рекӏел бер балагьичӏони, бералда канлъи бихьуларо. *Рекӏел гӏин гӏенеккичӏони, гӏиналда рагӏи рагӏуларо. *Рекӏел хӏал хьарав Хӏариколосесда хӏатӏикь цӏа бакарав кӏахъияв рекъеларо. *Рекӏел хӏуби — чехь, Чохьол хӏуби — чед. *Рекӏелъ бугеб лъаларо, Лъороб бугеб бихьуларо. *Рекӏкӏ гьабурасе хӏучч битӏуларо. *Рекӏун бихьун чу босе, лъун бихьун кьили босе. *Релълъаралда рекъарабила ратӏлида рукъи балеб. *Ретӏине гурони къоги бачӏинчӏо, *Ретӏинчӏого хвараб дарайдул горде. *Рецц гьабун гаргадиялъ бецц гьарула, Гӏунгутӏаби рициналъ кантӏизарула. *Рештӏине лъаларев рекӏинавуге. *Рекӏинеги лъай, рештӏинеги лъай. *Ригь богоде, бог радакье. *Ригьда вега, ригьда вахъа. *Ригьин чияргун лъикӏаб, чи нилӀерго лъикӏав. *Ригьинги ригьги ургъун гьабе. *Риди меседлъи лъалебани, нахъеясухъе щвелароан. *Рии кьижун apace кьиндал мискинлъиялъ макьу толаро. *Риидал бакънал рачуней йикӏарай, хасало кьурдулей йикӏа. *Риидал борохь бихьарав хасало гӏарщикьа хӏинкъула. *Риидал гвангвара гьаличӏони, хасало гереги гьалуларо. *Риидал гӏодобе бегьараб квер чӏобого бачӏунаро. *Риидал гӏор те, хасало мегӏep те. *Риидал дие гӏоло чӏвай, хасало нужеего гӏоло чӏвай (чол кици). *Риидал кьижани, кьиндал гӏака хола. *Риидал риди ххуй, хасало нах кун. *Риидал тӏимугъ босе, хасало буртина босе. *Риидал херабги босуге, хасало хӏалакъабги босуге. *Риидал хур бекье, кьиндал печь бокье. *Риидал хурив хва, хасало рокъов хва. *Риидал чӏар гьабичӏони, хасало гьороб жо букӏунаро. *Риидала Хасбика, хасало къватӏул бика. *Риидалиде гъакал хасало къачӏай, хасалоялде чанагъ риидал къачӏай. *Риидалил цого хур, хасало гӏазулӀ къараб. *Рии-риидал чӏанчӏорол! Хаса-хасало гуд-гудучӏ! *Рикьунибе къали баге. *Рикӏкӏада бугеб меседалдаса гӏагарда бугеб гӏараш лъйкӏаб. *Рикӏкӏадаса квараб къалиялдаса гӏагардаса квараб сахӏl лъикӏаб. *Рикӏкӏадегӏан вугев гӏагарав чиясдаса гӏагардегӏан вугев мадугьал лъикӏав. *Ритӏухълъи рекӏараб хвалчадаса рекӏараб. *Рихханжоялъул жо гӏолареб, гургил чед гӏолареб. *Рододаса нах буххуге. *Родолъа бахъараб гел, нахулӀ лъейгун кьватӏарабила. *Рокъоб къир-къвар бугони, дуниял къварилъула. *Рокъоб кьечӏеб талихӏ рохьоб кьелиш. *Рокъобе рукъгӏанаб гьецӏо босулеб. *Рокъов квешас рохьоб квешаб бачӏуна. *Рокъоса квеш арав къватӏивги квеш хутӏула. *Рокьи ккани, кочӏохъан яхъуна, чехь бухӏани, магӏихъан яхъуна. *Рокьи ккечӏей гӏаданалда росода нахъа чӏун квен гьабизе лъалареб. *Рокьи кьерилъ букӏуна. *Рокьое баге, гьанае бай. *Ролъул чадал рукӏаго, мучариги квинаро: Бугъби цере рукӏаго, бусбиги квегъиларо. *Роол къо хасалил анкьида бащалъулеб. Росдал газа кьурда рекӏунеб. *Роол рукъ — буртина, рукъалъул хӏуби — чӏужу. *Рос-лъади цолъичӏони, рукъ беххе балагьула. *Рососе ине гӏурай яц йигев вацасда къаси макьу щолареб. *Росасе ани, рос ватула, чӏужу ячани, чӏужу ятула. *Росдае гӏоло бицараб рагӏи — росдае гӏоло гьабураб хъулухъ. *Росдае хиянат гьабурав росдал цӏеца вухӏаги. *Росдал гӏадат хвеялдаса, гӏадатаб росу хвей лъикӏаб. *Росдаца хӏелеку хъуни, хӏарпиеги бутӏа кьезе кколеб. *Росу бихьун си борхатаб бай. *Росо кӏодо, ясал гӏемер. *Росогун дагӏбадани, чиякълъула, Чӏужугун дагӏбадани, кваникълъула. *Росдал анцӏилъ, бол нусилъ. *РосулӀ гьудул гьаве, нухда гьалмагъ ккве. *Росолъе унти я базарганасул гьираца бачӏунеб, я гьардухъанасул къвачӏица *бачӏунеб. *Росасда лъади лъабго къоялъ юхӏулейила, чӏужуялда рос лъабго моцӏалъ вухӏулевила. *Росасулал лъадаре, лъадулал кӏалалъ. *Рохьдолъ чӏа. (Халкъалъ гьабураб гьабе). *Рохьобе кватӏи гурони пайда гьечӏнлан абун буго гъадица. *Рохьобе тӏил босуге, тӏилаца хур бекьуге. *Роцадаса цӏикӏкӏун чуги кӏанцӏуларо. *Роцен гьечӏеб тӏох ханасулги букӏунареб. *Роцӏцӏагиян цӏцӏани, цӏад багиян буртӏал. *Роцӏцӏада ракӏ чӏоге, гӏорцӏалида божуге. *Ругьунаб оцалъ гӏадин хур бекьуларо. *Рукъ гьечӏесда чи лъала, чед гьечӏесда мацӏ лъала. *Рукъ къваридав чи — лъади квешав чи. *Рукъ лӀухьараб мехалъ хӏур бахъунеб гӏадат. *Рукъалъ басра гьавурав къватӏалъ цеве кколаро. *Рукъалъ бетӏергьанчи гуро берцин гьавулев, бетӏергьанчияс рукъин. *Рукъалъул къварилъи къадада лъала: Дир рекӏел къварилъи дидаго лъала. *Рукъалъул кӏудияв мехтичӏони, бертин бетуларо. *Рукъалъул кӏалтӏа хклекоги багьула. *Рукъалъул хӏал лъималазда лъала; Къватӏалъул хӏал гӏабдаласда лъала. *Рукъи бай каратӏ кӏодолъилалде, дару гьабе унти халалъилалде. *Рукӏниб букӏун гъулгъудун: Гъалбацӏалъ чан чӏваларо. *Руссун херлъичӏони, чу херлъуларо. *Рутӏби жанире сверараб, бохдул щинкӏил хъахӏаб, квараниде бухӏи кьурараб, квегӏиде жал бегараб магӏарул гӏаларча хадуб ккогеги. *Рухӏ речӏчӏйлалде тушман чӏвачӏев, рухӏ речӏчӏараб мехалъ тушманас чӏвалев. *Рухӏалица гӏадин чи херлъуларо. *Рухӏел кванала, ццин кваналаро. *Ручун кӏудияб, жаниб рак гьечӏеб, тӏину кӏудияб, жаниб мугь гьечӏеб. *Руччабазул базаралъ рукъ цебе тӏоларо. *Рущи щваралъубе гӏанкӏу буссуна. == С == *Сабаб тӏагӏараб жо — гӏажал, гӏадан холеб жо — хиял. *Сабурасе бох, виххарасе рахӏа. *Саву кьун, кьаву босуге. *Сагъри кьода гьабураб Гьима гӏурухъ батулеб. *Садакъаги къаде квенги — дагьаб жо. *Сапаралдаса вачӏунаго, гамачӏ босунги, чӏобого вачӏунге. *Сахӏихъ сахӏ гурони щолареб. *Сахӏил роцен лъазе ккола. *Сахӏица къеларо, къолоца бергьинаро. (Жо гуреб жоялъул бицунге). *Свакачӏого чӏани, чӏечӏого вилълъине ккола. *Сверухъе валагьичӏого, рагӏи кьвагьуге. Сордо базе къадар, къо базе гӏажал, Къватӏиса юссара цӏар тӏамурай яс! (Кицилъун лӀугьарал, пашманай эбелалъул рагӏаби). *Сордо къватӏиб, хинкӏ рокъоб. *Сордо сардие те. *Сордойилго вачӏани, вокьулевги чӏалгӏуна *Суалалда рекъон, къокъ гьабун кье жаваб. *Сумал чӏалу гьабуге. == Т == *Тайидул чу лӀугьинегӏан, бетӏергьанчиясул гьой лӀугьуна. *Тайпа лъикӏалдаса жибго лъикӏаб лъикӏ. *Талихӏ бугеб рокъове къоркъочилай лӀугьинаро. *Талихӏ бугев чиясул бихьинхӏамаги къинлъулеб. *Талихӏ бугесул оц ияхӏ бугесухъе ккела. *Талихӏ бугев ригьнадаса воххила. *Талихӏ бугесул хӏама хӏортӏа къинлъила. *Талихӏ къосарасул кверде къо бухӏарав кколев. *Талихӏ къосиналдаса къо тӏагӏинго лъикӏ. *Талмикьа талмикьеги хьиндаллъийилан абурабила гӏанкӏица. *Течӏони катицаги хъат балеб. *Тирун жо батуларо, цӏехон гурони. *Туризе лӀугьараб гъотӏое дару — къотӏун рехи. *Туркидул кири гьечӏеб, кочӏол хӏакъ гьечӏеб. *Тухум лъикӏай дуего те, жийго лъикӏай дие кье. *Тушманасда бицунареб жо гьудуласдаги бицунге. *Тушманасухъе кваранаб рахъ кьоге. *Тушманлъи бекьани, бекьарас лъилъула. == Тӏ == *Тӏавус зодобе боржуна, гӏункӏкӏ ракьулъе лӀугьуна. *Тӏад бугеб пихъ бихьун гурони, гъотӏол багьа лъаларо. *Тӏад рекӏараб чол квелъ кквезеги лъай. *Тӏадаб гуреб гьабуни, гьабизе кколеб бегула. *Тӏадагьаб чвантидаса бакӏаб гьир гьечӏо. *Тӏаде къо ккани, къоркъолги бацӏ лӀугьунеб. *Тӏадегӏан ругезул хӏурмат лъицаго цӏунула, хӏурмат цӏуне гъоркьехун ругезул. *Тӏалайдухъа гьоркье гӏарац баниги, чӏужуялъ кквечӏеб рукъ бечелъуларо. *Тӏанчӏиги ханалги гьарила. *Тӏанчӏи ругеб гъадие гьосол бутӏа щолареб. *Тӏанчӏил гьоцӏо хъахӏабила. *Тӏасан бараб рукъи тӏасан холеб. *Тӏегь гӏемералдаса гъветӏ тӏамах гӏемераб лъикӏаб. *Тӏегьалареб гъотӏоде на буссунаро. *Тӏегьги херги бижилалде, лъинги, ракьги бижараб. *Тӏекъалда тӏад рекъоге, къуралде вортахъуге. *Тӏекълъи киб бахчаниги, къватӏибе баккичӏого хутӏуларо. *Тӏелекье Гӏалибулат гӏадин унге. (Тӏелекьа Гӏалибулат гӏадин вуссана). *Тӏимугъ хинаб бокьун, чахъаби рихун. *Тӏингъилъ векьарани, гордилъ лъилъарула. *Тӏину гьечӏеб гьагьинире, гьарудуге. (гьабунщиналъул ох унеб хӏалтӏи гьабуге). *Тӏогьиса хӏетӏе гурони хӏарщуда хъвазе теларилан лӀугьарав магӏарулас хӏарщулӀ дегӏен чӏвалебила. *Тӏоларев гьудуласда бихӏунареб рагӏи абуге. *Тӏоноцӏ букаригун нако хъасуге. *Тӏогьоде хьвадичӏеб найица гьоцӏо гьабуларо. *Тӏорол лалидаги тӏорахьдал щаридаги щаклъуге. *Тӏорщел оцонибе бай. *Тӏохде ине кӏухӏалал рохьоре ине ккола. *Тӏохол гьоболасдасаги гьанал гӏагарлъиялдасаги хабар лъикӏ гьабе. *Тӏоцебесеб соналъ бугӏаги хӏунчулеб, кӏиабилеб соналъ гьолоцин хӏуичулареб. *Тӏоцее гьагорай яс — хекко бекьараб пурчӏина. == У == *Умумазул адаб тарас, халкъалъул нусцӏул тола. *Умумазул кици цониги гӏодоб хутӏуларо. *Умумузул малъи-магъилъе балеб цӏад. *Унареб гӏертӏихъ балагьун, унеб парччи тоге. *Унаревила хӏалихьат рохьове, ани, рохьго баччун вачӏуневила. *Унесе нух битӏаги, чӏолесе рукъ битӏаги. *Ункъабго хъахӏалъул ункъабго къотӏаги. *Унтарав чи меседил тахидасаги разилъуларо. *Унти раххнаца чӏвалебила, рокӏкӏаца бищулебила. *Унтиги, тушманги, цӏаги хӏакъираблъун бихьуге. *Унтулареб черх букӏунареб, чурулареб боцӏи букӏунареб. *Ургъалица черх квараб, чоца гьор квараб. *Ургъел гьечӏеб жоялъе хьихьари дагьаб. *Ургьел гьечӏеб рукъ гьечӏеб. *Ургъел гьечӏев чи ватичӏев, чехь бухӏичӏеб черх батичӏеб. *Ургьел гьечӏесе ворчӏи дагьаб. *Ургъел гьечӏесул гӏагӏай кӏудияб. *Ургъел макьигъдулеб, рокьи гьабудулеб. *Ургъичӏого борчӏараб рагӏи — ишан кквечӏого рехараб чӏор. *Ургъичӏого кӏалъарав кӏицӏул хола. *Ургъул рагӏи гъваридаб, гъвалил тӏатӏи биццатаб. *Ургъун гьабе, аралда хадуб ракӏ бухӏуте. *Ургъун гьагӏеян абун буго игьалисес хӏамида. *Ургьиб бугеб лъаларо, лъороб бугеб бихьуларо. *Ургьиб кӏвекӏун, кӏалдиб чӏамун гурони рагӏи бицунге. *Ургьибе борохь биччани, ракӏиш хӏанчӏилеб, тӏулилъ борлӀилебилан гьикъулебила. *Ургьибе ккараб жоялда саву кколаро. *Урхъукье вачӏа, дадал. *Устар лъала къайи бихьун. *Устарасул къед квешаб, къебедасул нус квешаб. *Учузаб жо лъикӏаб букӏунаро. == Х == *Хабалъ жаназа лъезегӏанго, гӏурай яс росасе кье. *Хабар гӏемералъуб иш дагьаб. *Хабаралъул лъикӏлъи— къокъдъи биццалъи (Цӏадаса Хӏамзат). *Хадуб ккараб жо бацӏица чӏвала. *Хадув пашманлъиялъ хайир щоларо. *Хаслихъе дагӏнида — гьаб гӏи лъилан гьикъараб мехалъ— гьав бахӏарчиясул ругилан абурабила. Ихдал гьикъараб мехалъ — бетӏергьабазул батилилан абурабила. *Хахизе ракӏалдабуртӏида, лӀутизе ракӏалда цӏцӏеда. *Хвезе вокьарав чи кьолбрца вецце. *Хвезе гӏажалги кӏудияб лъикӏаб. *Херав эмен вугес рагьда хъазахъ тоге. (Лъарагӏалдасан босараб, лъималаз умумул хӏалтӏизариялда гӏайиб чӏвараб кици). *Херав эмен гъоркье рехараб гьегь мунго рехизеги нахъе цӏунун те. *Херлъунилан бацӏил цер лӀугьинаро, цаби гъунилан ритӏучӏил нахъа багьа хвеларо. *Херлъун хадуб хъарчигьа тӏанчӏаца балъаргъунеб. *Хехаб гважуца беццаб когӏо гьабула. *Хехаб лъин ралъдахъе щоларо. *Хвелилан давлад унаро, тӏатинилан жо бикъуларо. *Хинаб цӏаги цӏияв росги. *Хазинаде гӏарац те, гӏедал яс росасе кье. *Халалъани хабар чӏалгӏуна. *Халат бухӏаги чохӏол мугъзада бакъ. *Халатаб жо — чохӏол бакь. *Халкъалда нух къосунаро. *Хамиз сордо кинаб магӏида. *Ханжар цӏулал бугониги гӏола, ракӏ маххул бугони. *Харахьибго бугеб тӏенкел, тӏукъбиго чӏвачӏеб гӏала. *Хасалил хинлъиялдаги ханасул чучлъиялдаги божуге. *Хаслихъе бечелъуге. *Хаслйхълъйялде къараб мехалъ никӏкӏицаги цӏакъ хӏаичӏула. *Хасало мегӏер бацӏие те. *Хвараб гӏака рахьдалаб. *Хвараб бацӏица гӏи чӏваларо. *Хварав чидай молода вугев, чӏагоявдай? *Хварав чиясдаса тӏохол къайи лъикӏ. *Хваразе гурони, росас риччаразе хоб бухъуларо. *Хварал чӏегӏер ракьулӀ, чӏагоял багӏар бакъукь. *Хинкӏ босарас тӏор босе. *Хинкӏазде щвартӏихалат, хурибе рагӏадхалат. *Хиял букӏанила хераб гӏанкӏудул, ханал гьарилилан, къинлъарилилан. *Хоб тӏупанагӏан ракӏ тӏупулеб. *Хунзахъ бетӏер бахъизе ккани, лъабго накӏкӏигъветӏ кӏкӏвине ккола. *Хунздерил гӏадат хвани, гӏандалазул балъ холеб. *Хур бухӏаниги, бакъ, рукъ бухӏаниги, цӏа. *Хур гуккуге, гьолъ мун дагьавги цӏакъ гуккизе гурин. *Хур гъоркьехун лъикӏаб, рукъ тӏадехун лъикӏаб. *Хурги дуцаго бекье, гьабихъеги мунго а. *Хурде туманкӏ кьвагьани, гьолъ нилъеде гӏарада кьвагьула. *Хуриб тӏепаб, тӏохда ганжаб гамачӏ тоге. *Хурибе ккараб хӏамица кӏал кӏудияб цӏола. *Хурибе хьон, хьагинибе хинкӏ. *Хуриш бокьилеб, хурлъун дуниш? *Хурул хьон боцӏцӏийила, боцӏцӏул хьон рагӏийила. *Хурулги рукъзабазулги бутӏа бакьулӀа босе. *Хурулги хьолболги цӏину лъикӏаб. *Хух кодобе босани, куй гӏодобе биччазе ккола. == Хх == *Ххунги ччунги ярамас. == Хъ == *Хъабчида рекъараб рукъи камиларо. *Хъазихъего къвакъвадун, къадкил кӏал бихъарабила. *Хъархъилъ гӏанкӏ букӏаго цӏеда гереги лъоге. *Хъат цӏун цӏан чӏикӏарас гел цӏун лъин гьекъезе ккола. *Хъахӏаб гӏарац чӏегӏераб къоялъе къваригӏуна. *Хъахӏаб чол чӏоло заманалда къай. *Хъахӏаб чоцаги, къоролалъул васасги рагъда къо хӏехьоларо. *Хъахӏал кверазе хӏалтӏи бокьуларо. *Хъахӏал кверазе чияр захӏмат бокьула. *Хъвезе кьарияб бокьулеб, квине хӏалакъаб бокьулеб. *Хъизаналъул гӏайибал гӏадамазе гьурщуге. *Хъизаналъул рокьи—рукъалъул хазина. *Хъирис бараб чу хъирис бараб чода лӀулӀалеб. *Хъирмида месед гӏадин. *Хъукь бекьараб бугӏаялдаса цудун бекьараб богӏол накку лъик! *Хъукьаб бугӏаялдаса цудунаб сусур лъикӏаб. == Хь == == XӀ == *Хӏалихьатил хӏетӏе нахъе кколеб, квер цебе кколеб. *Хӏалтӏарасда лъала хинкӏазул тӏагӏам. *Хӏалтӏи бокьулев лӀугьине лъабго сон къваригӏунеб, кӏухӏал лӀугьине лъабго къо гӏолеб. *Хӏалтӏи буго рухӏ гьечӏеб жо. *Хӏалтӏи гьечӏесе къо халатаб. *Хӏалтӏи гьечӏесул чед гьечӏеб. *Хӏалтӏи гьечӏо, лъикӏлъи гьечӏо. *Хӏалтӏи къола, гӏадамал бергьуна. *Хӏалтӏи тӏагӏун чи холаро.1 *Хӏалтӏи рихарасул гӏусал-цаби чӏола.(Кверал хӏалтӏичӏони, цаби хӏалтӏуларо.) *Хӏалтӏуда рекъараб букӏуна мухь. *Хӏалтӏуе квалквад — квание гъалбацӏ. *Хӏалтӏул квешлъи — гьабунгутӏи, гьудуласул квешлъи — хӏалккунгутӏи. *Хӏалтӏул лъикӏлъи лъугӏидал лъала. *Хӏалтӏул свак хӏалтӏун гурони бахъуларо. *Хӏамида аскӏобе гӏари бачӏунарр, гӏорода аскӏобе хӏама гурони. *Хӏиллаялъ балагьуге, хӏалтӏун балагье. *Хӏуличӏого бана гӏака магӏида. == Ц == *Цараца бацӏида гьикъарабила, гьадигӏан цӏакъ дур габур щиб гьабун биццалъарабилан. Бацӏица жаваб кьурабила, дирго къваригӏелалъ дунго ун биццалъанилан. *Цебе цӏа бакани, нахъа рахъу ккола. *Цебетӏамалъе тӏил бигъараб. *Цин гьабизе кӏухӏаллъани, кӏицӏул гьабизе ккола. *Цин хӏалтӏизе, цин кваназе кӏицӏул дунялалде риччаларо. *Цо къоялъ цебе бекьараб жо анкьица цебе бижула. == Цц == == Цӏ == *Цӏад хӏаллъани, рокъове, бакъ хӏаллъани, гьорове. *Цӏадал къоялъе бакъул къо камулареб, лабалда хуралъе цӏадал къо камулареб. *Цӏел хӏалтӏи цӏеца гурони гьабулареб. == ЦӀцӏ == == Ч == *Чарухъида хӏур бахинчӏони, хӏарчида нах бахунаро. *Черхалда гӏакъуба бихьичӏони, чехьалда рахӏат бихьуларо. *Чияр кумекалде хьул лъоге, хӏалтӏун балагье. *Чорхое рахӏат гьабурав, нахъа разилъуларо. *Чулла гӏуруда уна. == Чӏ == *Чӏала мегӏер гӏанаб цӏа ургьибе ккечӏони, Чӏохъ бетӏер бахъуларо. == ЧӀчӏ == Чӏчӏанагӏан кӏанцӏизе кколебилан абурабила гӏанкӏица. == Ш == == Щ == == Э == == Ю == == Я == == Хӏалтӏизабураб адабият == *Авар халкъалъул кицаби ва абиял, З. Алиханов, Махӏачхъала, 1991 [[Категория:Магӏарул адабият]] ss0jnjcfoqraedutnhwybyu0f0kks5s 0 3786 101193 99931 2026-09-07T12:50:13Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101193 wikitext text/x-wiki {{Quran}} [[File:FirstSurahKoran.jpg|thumb|394.65596790371114x394.65596790371114px|[[Суратул ФатихӀа]]]] '''Къуръа́н''' ({{lang-ar|اَلْقُرآن}} {{IPA|[qurˈʔaːn]}} — ''аль-К̣ъур’а̄н '') — ккола ТӀадегӀанав [[Аллагь]]асул калам, жиндилъ мугӀжизат бугеб, ва жибги рещтӀараб жиндир лагъ ва аварагзабазул бищунго ахирисев [[МухӀаммад авараг]]асда ( ''жинда Аллагьасул цӀоб рахӀмат лъеяв''). Ва гьеб Къуръанги жиб Аллагьас цӀунараб буго хисизабиялдаса, тӀадцӀикӀизабиялдаса ва камизабиялдаса. Аллагьас абулеб буго хирияб Къуръаналда^{(Къуръан, 15:9)}: {{Цитата|ХIакълъунго, Дица рещтIана гьеб Къуръан. Ва Дун вуго гьеб цIунулев}} Къуръан буго аварагас жал рацӀадал асхӀабзабазда жиб малъараб, жибги данд бакӀарараб [[Абубакр асхӀаб]]ас, [[ГӀумар асхӀаб]]асул ишараялдалъун. [[ГӀусман асхӀаб]]ас жибги хъвараб, ва жинда тӀад тӀубанго умматги рекъараб<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://guraba.net/avar/component/option,com_frontpage/Itemid,1/ |access-date=2010-12-15 |archive-date=2010-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100923181757/http://guraba.net/avar/component/option,com_frontpage/Itemid,1/ |url-status=dead }}</ref>. Хирияб Къуръан буго TIадегӀанав Аллагьас жиндие вокьулев МухӀаммад Аварагасда {{сав}} рештӀинабураб [[тӀехь]], гьелдалъун жинца гӀадамал жагьиллъиялъул бецӀлъиялдаса иманалъул нуралде рачине, куфру-ширкалъул, зулму-хӀалалъул, талихӀ къосиналъул нухдаса гьел хвасар гьаризе. Къуръан букӀана [[авараг]]асдасан лъазабун ва къаламалъ хъван [[АсхӀабзаби|асхӀабзабаз]]. Аллагьас гьеб [[ЖабрагӀил]] малаикасдасан рештӀинабуна МухӀаммадихъе {{сав}}. Ва гьеб рештӀула букӀана 23 (жеги битӀун 22 соналъ, 610 соналдасан 632 соналде щвезегӀан.) соналъ, тӀоцебесеб вахӀьюги букӀана аварагасул 40 сон бугеб мехалъ, [[Лайлатул-Къадр]]алъ ([[Рамазан]] моцӀ). Къуръан хӀакъалъулӀ руго гӀемерал гӀелмиял хӀалтӀаби, бусурбабаз гьарурал гурониги капураз гьаруралги. Бищунго кӀудияб ва гӀаммабги камилабгилъун рикӀкӀуна [[Жалал ад-Дин ас-СуйутӀи]]яс (1455—1505) хъвараб, «Къуръаналъул гӀелмабазул камиллъи»-абураб тӀехь<ref>ас-Суйути, Джалал ад-Дин. Совершенство в коранических науках. В 2-х частях. М.: ИД «Муравей», 2000.</ref>. Къуръан, исламалъул [[догматика|догматикаялде]] рекъон, — буго: * тӀолго инсанияталъе Аллагьасул нухмалъи, ахирисеб мукъадасаб тӀехь; * Аллагьасул калам, цере рещтӀун рукӀарал тӀахьал хӀакъал рукӀанилан абулеб ва гьезда жанир рукӀарал къанунал къалеб ва цӀиял кьолеб, камилаб тӀехь.<ref>''[[Игнатенко, Александр Александрович|Игнатенко А. А.]]'' [http://www.i-r-p.ru/page/stream-library/index-21863.html#_edn2 Об исламе и нормативной дефицитности Корана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120614131746/http://www.i-r-p.ru/page/stream-library/index-21863.html#_edn2 |date=2012-06-14 }} // [[Отечественные записки (журнал, XXI век)|Отечественные записки]], 2008. — № 4 (43). — С. 218—236</ref> (впрочем, в исламской истории имели место серьёзные богословские дискуссии по вопросам о сотворённости/несотворённости Корана<ref>{{ИЭС1991|Резван Е. А.|ал-КУР’АН|144—145}}</ref>); * МухӀаммад авараг {{сав}} тӀадеги ритӀухъ гьавулеб мугӀжизат, цогидал Аллагьасул каламазул камилаб ахир. Аллагьасул рисалатал ритӀулел рукӀана [[Адам]]идасан бахъараб МухӀаммадида {{сав}} щвезегӀан, гьезда гьоркьо [[Ибрагьим авараг|Ибрагьим]] аварагасул Кагътал, [[Таврат]], [[Забур]] (Псалтирь) ва [[Инжил]] (Евангелие). Цо-цо исламиял пачалихъазда бусурбабазул гӀадат - суннатгун Къуръан буго Къануналъул аслу, динияб рахъалдасанги, гражданскияб ва уголовнияб рахъаздасанги. == Адабият == * {{ИЭС+2007|426}} * ''[[Густерин, Павел Вячеславович|Густерин П. В.]]'' Первый переводчик и первое издание Корана на русском языке // [[Исламоведение (журнал)|Исламоведение]]. — 2011. — № 1. *''Густерин П. В.'' К вопросу о первенстве в переводе Корана на русский язык // [[Вопросы истории]]. — 2013. — № 12. *''Густерин П. В.'' Коран как объект изучения. — Саарбрюккен, 2014. — ISBN 978-3-659-51259-9. * [[Ушаков, Виктор Данилович|Ушаков В. Д.]] Фразеология Корана (Опыт сопоставления фразеоречений Корана и араб. клас. яз.). — СПб, изд-во «Восточная литература РАН», 1996, ISBN 5-02-017773-3. * [[Щедровицкий, Дмитрий Владимирович|Щедровицкий Д. В.]] [http://www.shchedrovitskiy.ru/theology.php#KORAN Сияющий Коран. Взгляд библеиста] / Изд. 2-е.— М.: Оклик, 2010.— 311 с.— ISBN 978-5-91349-013-1. == Таржамаби == * [http://av.quranacademy.org/quran Перевод по словам] // QuranAcademy.org * [http://www.falaq.ru/quran/transl.php Переводы Корана] на Falaq.ru * [http://www.umma.ru/tafsir/ Священный Коран. Смыслы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150313041249/http://umma.ru/tafsir |date=2015-03-13 }} * [http://www.islamway.com/SF/quran/ Translation of the Meanings of The Noble Quran in 10 languages] {{ref-en}} * [http://zekr.org/ Бесплатная многоязычная компьютерная программа по Корану] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112181740/http://zekr.org// |date=2012-01-12 }} {{ref-en}} * [http://nashislam.net/quran/index.htm Смысловой перевод Священного Корана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150221193937/http://www.nashislam.net/quran/index.htm |date=2015-02-21 }} == ХӀужаби == {{хӀужаби}} == МугъчӀваял == {{навигация |Тема=Къуръан |Викицитата=Къуръан |Викимактаб=Къуръан |Викикъамус=Къуръан }} * [http://www.mp3quran.net/ru MP3 библиотека Корана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150315021409/http://mp3quran.net/ru/ |date=2015-03-15 }} * [http://islamcivil.ru/cat.php?id=4 Коран сквозь призму веков] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120505113815/http://www.islamcivil.ru/cat.php?id=4 |date=2012-05-05 }} * [http://www.islamisemya.com/osnovyislama/osnovy-islama/koran-tafsir/2761-koran-i-drugie-ego-nazvaniya Коран и другие его названия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140705161634/http://www.islamisemya.com/osnovyislama/osnovy-islama/koran-tafsir/2761-koran-i-drugie-ego-nazvaniya |date=2014-07-05 }} * [http://al-quran.info Къуръан (Al-Quran). Text format] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} {{Къуръаналда рехсей гьабурал гІадамал}} {{Сурабазул сияхІ}} [[Категория:Алфавиталда рекъон тӀахьал]] [[Категория:VII гӀасруялъул тӀахьал]] [[Категория:Исламиял Хъваял]] [[Категория:Къуръан| ]] [[Категория:Википедия:Жакъа тӀаса бищараб макъала]] 18f8o6k26a5aff5vb1tzfqc99r454bd 0 3792 101134 99742 2026-09-07T12:36:33Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101134 wikitext text/x-wiki {{Пачалихъалъул хӀалтӀухъан |цӀар = Шамил |сурат = ImamShamil.jpg |герб = ZnamyaShamilya.svg |хъулухъ = [[Дагъистаналъул ва Чачанистаналъул имам]] |тартиб = 3 |байрахъ = Caucasian Imamate.svg{{!}}border |хъулухъ байбихьи = [[1834]] |хъулухъ лӀугӀи = 25 сентябр [[1859]] |хӀукмуялъул заман = |цеве вукӀарав = [[ХӀамзат-бек]] |хадув вачӀарав = [[Кавказ]] [[Россия]]лда рекӀинабуна |гьавураб къо-моцӀ = 26.6.1797 |гьавураб бакӀ = {{ГьавурабБакІ|Генуб}}, {{ГьавурабБакІ|Дагъистан}} |хвараб къо-моцІ = 4.2.1871 |хвараб бакІ = [[Мадина]], [[ГІусманиязул империя|ГІусманиязул Хилапат]] |вукъун вуго = Мадиналда "Жаннат ал-БакъигІ" хобалазда |гьавураб мехалъ букІараб цІар = ГІали |эмен = Денгасул МухІаммад |эбел = Баху-Меседу |лъади = 1) ПатІимат <br />2) Жавгьарат <br />3) Загьидат <br />4) ШугІайнат-Анна Улуханова <br />5) Аминат |лъимал = '''васал:''' Жамалудин, ГъазимухІаммад, СагІид, МухІаммадшапигІ ва МухІаммадкамил<br />'''ясал:''' Написат, ПатІимат, Нажават, Баху-Меседу, Сапият |звание = [[Генералиссимус]] |принадлежность = [[Хьундасеб Кавказалъул имамат]] |гІелмияб звание = имам |аслияб хъулухъ = Рагъул цевехъан |деятельность = |дин = [[ислам]], [[суниял|сунияб мазгьаб]] |викисклад = |гъулбас = Imam Shamil signature.svg }} '''Имам Шамил''' нилъеда лъала [[Кавказ]]алда, ва батӀи-батӀиял хасго бусурбабазул улкабазда цӀар рагӀарав, рагъул ва пачалихъалъул бажари бугев, гӀакъилав бетӀер ва сиясатчи вукӀин. Амма киназдаго лъалеб гуро гьесул умумул шал ва киса рукӀаралали, хъванги гьечӀо. ГьоцӀдерица бицуна Гьидалъа биде вахъун жодохъе вачӀанила Денгав абурав чи, гьев вукъунги гьенивго вуго, Денгал нохъойилан абулеб бакӀги буго. Денгал вас МухӀамад гьенив гьавурав, гӀурав, ГьоцӀалъа ккана [[ГӀашилтӀа]] (Унсоколо мухъалъул) росулъе. Гьениб гьес гьабула хъизан. Лъадилъун йачула гьебго росулӀа Бахту-меседу абурай лъикӀаб тухумалъул яс. ГӀашилтӀаса гьел уна Генуре. Генуб гьавула гьезие вас ГӀали. Гьев ГӀали унтарав загӀипав вас вукӀун вуго, гьесда цӀар хисула Шамил абун. Гьеб мехалъ гьев вас Шамил гӀунила сахав, зурбаяв гӀолохъанчи. Гьев вуго вукӀинесев [[Дагъистан]]алъулги, Кавказалъулго, дунялалдаго, хасго бусурбан хӀукумтазда ва Россиялда цӀар рагӀарав пачаликъалъул бетӀер, дунялалда цӀар рагӀарав бодул бетӏер. Гьев Гьидалъа умумузул вукӀин баян гьабула гьесул эбелалъул гӀагарав чи (вацгӀал) ГӀашилтӀаса Шагьав Шамилица Гьидалъе хъвараб ва цойгидалги кагътаз. <ref>{{Cite web |title=Имам Шамиль ва гьид |url=http://www.nurov.gidatl.ru/Tom5.html |access-date=2010-12-15 |archive-date=2008-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080915151231/http://www.nurov.gidatl.ru/Tom5.html |url-status=хвараб }}</ref> == Примечания == <references/> == Литература == * [[Казиев, Шапи Магомедович|Шапи Казиев]]. [http://www.kaziev.ru/index/imam_shamil/0-36 Имам Шамиль. ЖЗЛ. М., Молодая гвардия, 2010. ISBN : 5-235-02677-2] * [http://www.memoirs.ru/rarhtml/Cast_RA69_6.htm О.-Д. А. Частное письмо о взятии Шамиля от 2 сентября 1859 // Русский архив, 1869. — Вып. 6. — Стб. 1045—1068.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120313231516/http://www.memoirs.ru/rarhtml/Cast_RA69_6.htm |date=2012-03-13 }} [[Категория:Дагъистан]] {{Дагъистаналъул ва Чачанистаналъул имамзаби}} nveaolmwigmhta9p2ve8zn7lej36ey2 0 3806 101060 99485 2026-09-07T12:24:13Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101060 wikitext text/x-wiki {{ГІадан}} '''Гьигьалъа ХӀажимухӀамад ХӀусейнияв''' (1835 - 1935) АнцӀила ичӀабилеб гӀасруялъул ахиралда, ва къоабилелъул авалалда [[МагӀарулал|МагӀарулазда]] дин [[ислам]]алъул балъголъаби мухӀканго, камилго, гӀатӀидго лъазариялда, халкъалъе мустахӀикъаб рухӀаният ва жамгӀиябгун напсияб тарбия кьеялда тӀад машгъуллъун, ракӀ бацӀцӀадго, кӀудияб пайдаяб хӀасилалдалъун хӀалтӀулев вукӀарав гӀалимчи, динияв хӀаракатчи, шагӀир, таржумачи, катиб ккола ''Гьигьалъа ГъазимухӀаммадил вас ХӀажимухӀаммад ХӀусейнияв''. Цо къарну гӀумруялъул нахъа тана гьес 1835 соналъ гьавурав гьев хвана 1935 соналъ. Сверухъ ругел росабалъ гьев лъалаан МухӀамаддибир абураб цӀаралда гъоркь. Диниял ва шигӀриял асаразда хадуб гьес хъван батула цин Гьигьалъа ГъазимухӀаммадил вас МухӀаммадин, цин Агъвалиса ХӀусейнияв МухӀаммадилан. Гьелъин цо-цоязда гьел асарал хъварал чагӀи батӀи-батӀиял ругиланги кколеб. МухӀамад хӀакъикъаталда гьавуна ва гӀуна Гьигьалъ росулӀ. Хьизан гьабун санал индал гьев жиндирго инсул букӀараб ахикье Агъваливе вахъуна, гьениб минаги бан, магӀишат гьабизе лӀугьуна. Гьенив гьев хунги вуго, вукъунги вуго. Агъвали росдал авалалда буго гьесул хобалда тӀад гьабураб, бусурбабаз зиярат гьабулеб хӀужраги. Жиндирго цӀаралда ХӀусейинияв абун тӀаде жубаялъе гӀилла ккола, гьесие жив [[МухӀаммад авараг]]асул (с.т.гӀ.в.) яс ФатӀиматил вас ХӀусейнил кьибилалъул вукӀин загьир гьабизе бокьи, ай жив сайидазул вукӀин. ХӀакъикъаталда гьеб гьединги букӀун буго. Гьигьалъ росулӀа гӀолохъанав гӀелмияв хӀалтӀухъан Шамхалдибир ГӀисаевасул баяназда рекъон, гьесин абуни кьочӀчӀое босун буго Шамил имамасул дурц ГӀабдурахӀманил вас Шамилица гӀуцӀараб жиндир тухумалъул силсилат. 1721 соналъ Гъазигъумекдерил хан квер гьечӀев Сурхайица лезгиназул Курах росулӀ къадилъун тӀамун вуго Мазамма абурав чи. Гьесул вас, гъумекиса тӀарикъаталъул устар Джамалудинил вацгӀал, ГъазимухӀаммад Гьигьалъе гочун вуго, анцӀила микьабилеб гӀасруялъул кӀиабилеб бащалъиялда. МухӀканал чӀванкъотӀарал сонал чӀезариIзе захӀмат буго. Гьелъие гъваридаб цӀех-рех къваригӀуна, гьеб жеги гьабун гьечӀо. ГъазимухӀаммад, Жамалудин устарго гӀадин, кколев вуго ХӀусейнил микьабилеб наслуялъул вакил. Гьеб сиясиялда чӀезабун буго. Шай ГъазимухӀаммад жиндирго ватӀаналде гочинчӀого Гьигьалъе гочарав? Гьеб суалалъе жаваб кьезе захӀмат буго. ГӀелмуялда. хадув вачӀун ватизеги бегьула, гьединал батӀи-батӀиял миллатазул гӀадамал лъай босизе батӀияб росулъе гочин доб заманалда тӀибитӀараб иш букӀана. ЧӀамалазул жамагӀаталда жанир рукӀана Хъварщиса Загъаласда цадахъ Дагъистаналда машгьурал гӀалимзаби. Гьезухъе цӀализе рачӀунел рукӀун руго, жидерго росулӀ лъикӀал мугӀалимзаби, гӀалимзаби ругониги, батӀи-батӀиял миллатазул вакилзаби. Кин бугониги ГъазимухӀамадил къисмат бухьараб буго [[Гьигьалъ]] росдада. <ref>{{Cite web |title=Гьигьалъа ХIажимухIамад ХIусейнияв, Сиражуддин XIайбулаев |url=http://www.tsumada.ru/ru/text/69 |access-date=2010-12-16 |archive-date=2009-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091224210506/http://www.tsumada.ru/ru/text/69 |url-status=хвараб }}</ref> == Примечания == <references/> [[Категория:МагӀарулазул шагӀирзаби]] fzjpqmrhh78457w58nu47k2pnnts4fv 0 3808 101333 100456 2026-09-07T13:13:33Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101333 wikitext text/x-wiki {{Сураялъул карточка |Сураялъул цІар = ТІа́ Гьа́ |ГІарабалъ цІар = طه |ЦІаралъул магІна = [[ТІа (гІараб алипба)|ТІа]] [[Гьа (гІараб алипба)|Гьа]] |Цогидал цІарал = |Классификация = Маккаялъулаб |РещтІараб заман = |РещтІиялъул тартиб = 45 |Сураялъул номер = 20 |Аятазул къадар = 135 |Жуз = 16 |ХІизб = 32 |РукугІазул къадар = 8 |Сужудазуд къадар = |РагІабазул къадар = 1341 |ХІарпазул къадар = 5242 |МукъатІагІатазул къадар = |Шаблон = |Номер хІарпаздалъун = къоабилеб }} Сура ТӀа Гьа буго [[Макка]]ялда жиб рештӀине гьабураб, жинда жаниб нусиялда лъебералда щуго аят бугеб. Гьаб сураталъул аслияб мурад буго диналъул аслаби рицин ва гьел рацӀцӀад гьари. [[Аллагь]] вукӀин чӀезабиялъул далилал рицингун цадахъ гьев Аллагь жив цогояв вукӀин гьесие гӀахьалав чи гьечӀеблъиги бицунеб буго. Аварагзабазул ва гьел ритӀиялъул хӀикматги бицунеб буго. Ахират букӀин, хӀисаб мизан ва жазаъ букӀиналъулги бицунеб буго. Аллагьасул свалат салам лъеяв аварагас Аллагьасе гьабулеб гӀибадаталъулӀ яхӀ бахъи, жиндие гьабулеб къварилъи ва заралалда сабро гьаби бицулеб буго. Жинда тӀад къараб рисалат тӀубазе гьабун, Аллагь цо гьавун, гьесие гӀибадат бацӀцӀад гьабиялда уммат ахӀана хирияв аварагас, амма гьесда тӀад къан букӀинчӀо хӀал-зулму гьабун гӀадамал исламияб диналде ахӀизе. Сураталда жаниб лъикӀго гӀатӀид гьабун бицунеб буго жив Аллагь вуго абун хьвадулев вукӀарав пиргӀавнил ва гьесул къавмалъул. [[Муса авараг]] ТӀадегӀанав Аллагьасда кӀалъаялъул, гьесда рисалат тӀад къаялъул ва Мусалги пиргӀавнилги бахӀс бицун буго. [[Адам авараг]]асул къисаялда бакка-бахъи гьабун буго, инсанасул ракӀ хӀинкъулеб хӀалалъ къиямасеб къоялъул ва гьелъул захӀмалъабазул бицун буго:. Гьеб къиямасеб къоялъ хӀисаб мизан гьабун [[Аллагь]]асда мутӀигӀаб халкъ алжаналда иналъул, Аллагьасда гӀасилъарал гьев жидер БетӀергьан вукӀиналда инкар ккураб халкъ жужахӀалда иналъулги бицун буго. Сураталда цӀар лъун буго «сурату ТӀа-гьа»- абун. Гьеб ТӀагьа абураб цӀарги Аллагьасул свалат салам лъеяв аварагасул цӀараздаса цо цӀар буго. Гьеб хирияв аварагасул цӀаралдалъун сурат байбихьиялда жанибги аварагасул ракӀ парахат гьаби буго. Мушриказул къварилъабазда сабро гьабизе гьесие квер бакъи гьабиги буго. <ref>http://guraba.net/images/stories/Sura%20Taha.doc{{Хвараб регӀел|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Сура букӀана рештӀун [[Макка]]ялда ва гьелда жаниб буго 7 [[аят]]. == Текст == {{Къуръан/Цитата | Жив ГурхӀулев, гурхӀел гӀаммав, Аллагьасул цӀаралдалъун. {{аят}} ТӀа. Гьа. {{аят}} Мы ниспослали тебе Коран не для того, чтобы ты стал несчастен, {{аят}} а только в качестве назидания для тех, кто страшится. {{аят}} Это – Ниспослание от Того, Кто сотворил землю и высокие небеса. {{аят}} Милостивый вознесся на Трон (или утвердился на Троне). {{аят}} Ему принадлежит то, что на небесах, и то, что на земле, и то, что между ними, и то, что под грунтом. {{аят}} Если даже ты будешь говорить громко, Ему все равно известно тайное и сокрытое. {{аят}} Аллах – Тот, кроме Которого нет иного божества и у Которого самые прекрасные имена. |20|1|8 | префикс = Къуръан | таржама = Кулиев<!--Сасикьа ГІабдурахІим--> | аслу = }} == ХӀужаби == {{хІужаби}} == Линкал == * {{Исламист|сура-20-та-ха|Сура 20. Та Ха}} {{Сураби|20|Сура Марйам|Ал-Анбийаъ|ТІа Гьа}} 1ahvy0k22ci0lp6lldhcx0kywmskbw2 0 3812 101135 99743 2026-09-07T12:36:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101135 wikitext text/x-wiki '''Иман''' (гӀараб мацӀалда '''إيمان‎'''), диналъул тӀоцӀебесеб аслу. <ref>[http://www.dagislam.ru/docs_files/Hakab_din_avar.pdf КъурамухӀаммад-хӀажи Рамазанов, ФАРЗ / ХӀакъаб диналъул лъазе кколеб чара гьечӀеб къадар, МахӀачхъала 2006]{{Хвараб регӀел|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Иманалъул анлъго рукну буго. Гьезул цонигиялда ракӀ чӀезабичӀони, гьев чи бусурманчи вукӀунаро, ахираталдаги гьесие абадияб гӀазабгӀакъубаги букӀуна. ''ТӀоцебесеб'' – [[Аллагь]]асда ракӀ чӀезаби; ''кӀиабилеб'' – Гьесул малаикзабазда ракӀ чӀезаби; ''лъабабилеб'' – Гьесул тӀухьдузда ракӀ чӀезаби; ''ункъабилеб'' – Гьесул илчизабазда ракӀ чӀезаби; ''щуабилеб'' – Къиямасеб къоялда ракӀ чӀезаби; ''анлъабилеб'' – Гьесул къадаралда ракӀ чӀезаби, лъикӀаб букӀа квешаб букӀа кинабго Аллагьасул рахъалдаса бугилан абун. # ''Аллагьасда ракӀ чӀезаби.'' # ''Аллагьасул малаикзабада ракӀ чӀезаби.'' # ''Аллагьасул тӀухьдузда ракӀ чӀезаби.'' # ''Аллагьасул русулазда (илчизабазда) ракӀ чӀезаби.'' # ''Къиямасеб къоялда ракӀ чӀезаби.'' # ''Аллагьасул къадаралда ракӀ чӀезаби.'' == Аллагьасда ракӀ чӀезаби == [[Аллагь]]асда кинха ракӀ чӀезабилеб. Аллагьасда ракӀ чӀезабула Гьесие къого тӀадаб, къого букӀине рес гьечӀел, цо дурусаб сифат бугилан абун. Аллагьасе рукӀине тӀадал къоялго сифатал: Ватизе тӀалъи, авал гьечӀолъи, ахир гьечӀолъи, сундего хӀажалъуларев вукӀин, сундаго релъунгутӀи, жив цо вукӀин, сундуего хӀалкӀолъи, кинабго бокьи, кинабго лъай, даимаб чӀаголъи, кӀалъай, кинабго рагӀи, кинабго бихьи, сундаго хӀал кӀолевлъун вукӀин, кинабго бокьулевлъун вукӀин, кинабго лъалевлъун вукӀин, даим чӀагоявлъун вукӀин, кӀалъалевлъун вукӀин, кинабго рагӀулевлъун вукӀин, кинабго бихьулевлъун вукӀин. Гьал къоялго сифатал ккола гӀакълуялъги хӀакъаб диналъги Аллагьасе рукӀин тӀад гьарулел Аллагьасул аслиял сифатал. Гьал гурелги [[Аллагьасул берцинал цӀарал|Аллагьасул 99 берцинал цӀаралги]] руго, Гьесда гурого хӀакъикъат лъаларел рикӀкӀун хӀал кӀоларел гӀемерал камилал сифаталги руго Гьесул, тӀадегӀанал цӀаралги руго. == Аллагьасул малаикзабада ракӀ чӀезаби == Аллагьасул [[малаик]]забазда кин ракӀ чӀезабилеб. Малаикзабазда ракӀ чӀезабила гӀаммаб куцалдаги, цӀарцӀар ккунги, Къуръан-хӀадисалъ абухъе, гьел рукӀин хӀакъаб бугилан абун. ГӀаммаб куцалда малаикзабазда ракӀ чӀезаби: Дур ракӀ чӀезе ккола Аллагьасул малаикзаби рукӀиналда нуралдаса рижарал, рацӀцӀадал, хириял, Аллагьасул амруялдаса лахӀзаталъ таруларел, амру гьабурабщинаб жо гьабулел, Аллагь рехсон чӀалгӀунарел, жидер рикӀкӀен Аллагь гуресда лъаларел, кваналарел, гьекъоларел, кьижуларел, бихьинлъицӀулъи гьечӀел, зобракь цӀурал, хвезеги ругел, хун хадуса тӀадеги рахъинаризе ругел, Аллагьасул лагъзал гьел ругилан абун. == Аллагьасул тӀухьдузда ракӀ чӀезаби == Аллагьасул тӀухьдузда кин ракӀ чӀезабилеб. Дур ракӀ чӀезе ккола Аллагьасул рахъалдасан ([[вахӀю]]) Жабраил малаикас русулазухъе тӀахьал, тӀанчал, хъарщал рещтӀанилан. Гьезул бищун аслиял тӀахьал ункъго руго: [[Таврат]] – Мусахъе, [[Забур]] – Давудихъе, [[Инжил]] – ГӀисахъе, [[Къуръан]] – МухӀаммадихъе рештӀарал ругилан абун. Аллагьасул тӀухьдуз халкъалда малъула хӀакъаб дин, инсан дунялалда хьвадизе кколеб битӀараб нух. Къуръан ккола Аллагьасул ахирисеб [[тӀехь]], цересел тӀахьазул кинабго магӀнаги жаниб лъураб, къиямасеб къо чӀезегӀан лъидаго хисизабизеги кӀолареб Аллагьасул бищунго кӀудияб мугӀжизат. == Аллагьасул илчизабазда ракӀ чӀезаби == Аллагьасул [[русул]]азда ([[илчи]]забазда) кин ракӀ чӀезабилеб. Дуца ракӀ чӀезабизе ккола Аллагьас гӀадамазда гьоркьоса тӀасаги рищун, жидехъе вахӀюги рещтӀун, халкъ Аллагьасул диналде ахӀизе ритӀарал Аллагьасул бищунго хириял лагъзал гьел ругилан абун. Гьезул тӀоцевесев Адам ккола, ахирисев МухӀаммад ккола. Цересел русулал хассал бакӀазде, хассал гӀадамазде, хассаб заманалда ритӀарал рукӀана, [[МухӀаммад|МухӀаммад Авараг]] тӀолабго халкъалъухъе, киналго бакӀазде къиямасеб къо чӀезегӀан витӀарав ахирисев Аварагги расулги ккола. ЦӀарцӀар ккун ракӀ чӀезабизе кколел аварагзаби руго гьал Къуръаналда цӀарал рехсарал [[Исламалъул аварагзаби|аварагзаби]]: Адам, Идрис, НухӀ, Гьуд, СалихӀ, Ибрагьим, ЛутӀ, ИсмагӀил, ИсхӀакъ, ЯгӀкъуб, Юсуф, ШугӀайб, Аюб, Зулькифли, Муса, Гьарун, Сулайман, Давуд, Ильяс, АльясагӀ, Юнус, Закаря, ЯхӀя, ГӀиса, МухӀаммад, киназдаго Аллагьасул салат салам лъеги. Аллагьас халкъалдаса тӀасаги рищарал, жидехъе вахӀюги рещтӀарал, халкъалъухъе гьеб щвезабизе тӀадги къарал Гьесул хассал лагъзадерида ''илчизабиян (русулал)'' абула. Гьединго тӀаса рищарал ва вахӀюги рещтӀарал, гьеб халкъалъухъе щвезабизе тӀад къачӀел Гьесул лагъзал ''аварагзаби (анбияъал)'' ккола. Илчизаби гьединго аварагзабилъунги ккола. Гьезул мухӀканаб рикӀкӀен Аллагьасда лъала. Цоцояз 124 азарго авараг вукӀанинги абула, ва гьезул 313 илчизаби рукӀанинги абула. == Къиямасеб къоялда ракӀ чӀезаби == [[Къиямасеб къо]]ялда кин ракӀ чӀезабилеб. Дуца ракӀ чӀезабизе ккола хвараб къоялдаса байбихьун хабалъ хӀисаб-суал гьабиги, къиямасеб къоялъ халкъ тӀаде бахъинабиги, Исрафилас [[Сур]]алъе пуйги, махӀшаралда халкъ данде гьабиги, гьезул гӀамал бихьун гьенир гӀетӀулӀ тӀерхьинги (хассал гӀадамал хутӀун), Аллагьас хӀисаб-суал гьабиги, квараниса квегӀиса гӀамал хъварал кагътал кьейги, лъикӀал квешал гӀамалал цӀадирабазда лъейги, [[шафагӀат]]ги, [[сиратӀ]]ги, жужахӀги, гьелда жанир ругел гӀазабал гӀакъубабиги, алжанги, гьелда жанир ругел нигӀматалги, [[хӀавз-кавсар]]ги, ва гьел гурел цогидалги Къуръан-хӀадисалъ бицухъе хӀакъаб бугилан абун, гьениб хӀакъаб гурого жо букӀунарелъул. Ахираталда хвел абураб жоги букӀунаро, гьеб абадияб, тӀаса ин гьечӀеб рукъ буго. == Аллагьасул къадаралда ракӀ чӀезаби == Аллагьасул [[къадар]]алда ракӀ кин чӀезабилеб. Дуца ракӀ чӀезабизе ккола гьаб гӀаламалда кколеб щинаб жо, лъикӀаб букӀа квешаб букӀа, кинабго жо Аллагьасул бокьиирадаталда рекъон, азалалдаго Жинда лъараб, Жинца къадар гьабураб куцалда кколеб бугилан абун. Амма инсанасухъ ихтияр буго, я лъикӀаб, я квешаб тӀаса бищизе. Аллагьас лъикӀабквешаб тӀаса бищизе инсанасе гӀакълуги кьуна, гьесде лъикӀаб гьабизе, квешаб тезе, нух малъизе аварагзабиги ритӀана, тӀухьдулги рещтӀана, лъикӀаб гьабурасе ахираталда букӀунеб киридаражаялъулги бицана, квешаб гьабуни гьесие букӀунеб гӀазабгӀакъубаялъулги бицана. Гьединлъидал, лъикӀаб гьабурасдаса Аллагь разилъула, квешаб гьабурасда Аллагьасул ццин бахъуна. == Иманалъул пайдаби == Аллагьас инсанасе кьурал нигӀматазул бищунго кӀудияб нигӀматлъун ккола хӀакъаб иман лъей. Иман гьечӀев капурчиясдаса талихӀ къараб жо дунялалъул рухӀчӀаголъабазда жаниб щибниги гьечӀо. Цогидал рухӀчӀаголъабазул унтиги, балагьги, гӀазабги, талихӀ къейги хвараб къоялъго тӀаса уна, иман гьечӀев капурчиясул абуни, хӀакъикъияб унтиги, балагьги, гӀазабги, талихӀкъейги хвараб къоялда байбихьула ва абадиялъ тӀаса инчӀого хутӀула. <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://assalam.ru/avar/arhiv/2007/avar_2007_23_24.pdf |access-date=2010-03-27 |archive-date=2010-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100327011455/http://assalam.ru/avar/arhiv/2007/avar_2007_23_24.pdf |url-status=live }}</ref> == Примечания == <references/> [[Категория:Ислам]] jxdizt08izz9zdnsw7h93416whapal7 0 3816 101004 98901 2026-09-07T12:14:52Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101004 wikitext text/x-wiki [[Файл:Badr campaign.svg|thumb|250px|<span style="color:grey;">Бадруялъул гъазават</span>]] '''Бадруялъул гъазават''' (гӏараб мацӏалда '''غزوة بدر''') == Бадруялъул дарсал == Бадруялъул гъазават ккелалде бусурбаби къватӏире рахъиналъе сабаблъун букӏана къурайшиязул Шамалдаса бачӏунеб караваналда тӏад кверщел гьабизе бокьи. Гьеб букӏана бусурбабазде данде рагъулел капурзабазул боцӏиялда бетӏерлъи гьабизе бугеб ихтияралда рекъон ва бусурбабазухъа бахъун араб яги [[Макка]]ялда тезе ккараб боцӏиялъул бакӏалда букӏине гьабураб сапар. Хадубккун Бетӏергьанас гьеб сверизабуна жеги тӏадегӏанаб амруялде. Ай Аллагьасул нухда дагӏват гьабиялде ва дин тӏибитӏизабиялде. Гъазават гьабилелде, нилъеда бихьулеб буго, Аварагас (''жинда ссалат-салам лъеяв'') асхӏабзабазулгун мушавара (гӏакълу дандбай) гьабураб куц. Жидер хӏакъалъулӀ вахӏю бачӏинчӏел киналниги ишазулӀ Тӏагьаяс (жинда ссалат-салам лъеяв) асхӏабзабазулгун гӏакълу дандбалаан. Гьелъие гӏоло бусурбаби тӏадрекъана киналниги, жидер хӏакъалъулӀ Къуръан-хӏадисазулӀ хӏукму бачӏинчӏел ишазулӀ, мушавара гьабизе ккей шаргӏияб кьучӏ букӏиналда. Бадруялде мушрикуналгун рагъизе иналде [[Абубакр-асхӏаб]]асулгун [[Гӏумар-асхӏаб]]асул рахъалъан разияб жаваб щваниги, гьелдаги гӏей гьабичӏого, ансаразул пикру гьикъана Аварагас (''жинда ссалат-салам лъеяв''). Гьелъул хӏикматги букӏана Тӏагьаясе ансарияз, [[Мадина]]ялда жанив гьев вугони, цӏунизе къотӏи гьабун букӏин гӏакъабаталда. Расуласе (''жинда ссалат-салам лъеяв'') лъазе къваригӏун букӏана гьеб къотӏиги ккунищ гьел чӏолел ялъуни гьезул кидаго исламги Аварагги (''жинда ссалат-салам лъеяв'') цӏунизе Бетӏергьанасе гьабураб къотӏийищ бугебали. Ансарияз кидаго Бетӏергьанасе ва Гьесул Расуласе (''жинда ссалат-салам лъеяв'') мутӏигӏлъизе хӏадурал жал рукӏин лъазабуна. <ref>[http://www.assalam.ru/avar/2008/a253/05-s.shtml Бадруялъул дарсал]</ref> == Примечания == <references/> [[Категория:Гъазаватал]] k1g9x7k4hfhqcn5pzfyw775e1ytmky7 0 3818 100978 99213 2026-09-07T12:10:33Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100978 wikitext text/x-wiki {{Аллагь}} '''Аллагь''' ({{lang-ar|الله}}) - Жиндие вати, вукӀин тӀадав, киналниги рецц-бакъазе Жив мустахӀикъав, кинабниги махлукъат Жинца бижарав, Жив гурого тӀокӀав лагълъи гьабизе кколев чт гьечӀев ТӀадегӀанав халкъалъул магӀбуд, БетӀергьан. == Аллагьасда ракӀ чӀезаби == Аллагьасда кинха ракӀ чӀезабилеб. Аллагьасда ракӀ чӀезабула Гьесие къого тӀадаб, къого букӀине рес гьечӀел, цо дурусаб сифат бугилан абун. Аллагьасе рукӀине тӀадал къоялго сифатал: Ватизе тӀалъи, авал гьечӀолъи, ахир гьечӀолъи, сундего хӀажалъуларев вукӀин, сундаго релъунгутӀи, жив цо вукӀин, сундуего хӀалкӀолъи, кинабго бокьи, кинабго лъай, даимаб чӀаголъи, кӀалъай, кинабго рагӀи, кинабго бихьи, сундаго хӀал кӀолевлъун вукӀин, кинабго бокьулевлъун вукӀин, кинабго лъалевлъун вукӀин, даим чӀагоявлъун вукӀин, кӀалъалевлъун вукӀин, кинабго рагӀулевлъун вукӀин, кинабго бихьулевлъун вукӀин. Гьал къоялго сифатал ккола гӀакълуялъги хӀакъаб диналъги Аллагьасе рукӀин тӀад гьарулел Аллагьасул аслиял сифатал. Гьал гурелги [[Аллагьасул берцинал цӀарал|Аллагьасул 99 берцинал цӀаралги]] руго, Гьесда гурого хӀакъикъат лъаларел рикӀкӀун хӀал кӀоларел гӀемерал камилал сифаталги руго Гьесул, тӀадегӀанал цӀаралги руго. Аллагьасе рукӀине ресго гьечӀел сифатал: ВатунгутӀи, авал букӀин, ахир букӀин, сундехун бугониги релъенлъи гьаби, сунде бугониги хӀажалъи, жив цо гьечӀолъи, гӀажизлъи, бокьунгутӀи, лъай гьечӀольи, хвей, кӀалъангутӀи, рагӀунгутӀи, бихьунгутӀи, сунданиги хӀал кӀоларев гӀажизавлъун вукӀин, щибниги бокьуларевлъун вукӀин, щибниги жо лъаларевлъун вукӀин, чӀагояв гьечӀолъи, кӀалъаларевлъун вукӀин, щибниги жо рагӀуларевлъун вукӀин, щибниги жо бихьуларевлъун вукӀин. Гьал киналго сифатаздаса Аллагь вацӀцӀадав вуго. Гьал гӀунгутӀабаздаса Аллагь вацӀцӀадав вукӀин гӀакълиял хӀужабазги чӀезабула, хӀакъаб диналъги бицуна. Гьал гурелги ТӀадегӀанав Аллагьасул камиллъиялда, кӀодолъиялда, тӀадегӀанлъиялда данде кколареб щинаб жоялдаса Аллагь вацӀцӀадав вуго. Аллагь хисуларо, Гьесие заманабиги хисуларо, Гьес заманаби хисизарула, Гьесие бакӀ, заман, рахъ гьечӀо, вагъари, чӀей, ватӀалъи, хурхи, лугбал рукӀин, бутӀабаздаса гӀуцӀи, бутӀабазде викьи гӀадал ва гьел гурелги рижарал жалазул киналго гӀаламатаздаса вацӀцӀадав вуго Аллагь. Аллагьасул хӀакъалъулӀ кинаб сипат сурат ракӀалде бачӀаниги гьелдаги релъарав гьечӀо ТӀадегӀанав Аллагь. Гьев цо вуго заталъулъги, сифатазулъги, ишазулъги. Гьесул бугеб хӀакъикъат, кӀодолъи, камиллъиялда Жив гурого щивниги нахъ гӀунтӀуларо. Аллагь дунялалда вихьуларо, ахираталда муъминзабазда вихьула. Гьесул бихьи, рагӀи, лъай, хӀалкӀолъи, чӀаголъи, кӀалъай ва цогидал киналго сифаталги церегосел авал гьечӀел нилӀер сифатазда кинабгӀаги рахъалъ релъенлъи гьабуларел руго. Аллагьасе цо дурусаб сифатги буго, гьеб ккола Жиндие гьабизе бокьараб жо гьабиги, гьабизе бокьичӀеб жо гьабичӀого тейги. Аллагь вукӀин сундалъун чӀезабулебин абуни, гьаб нилъеда сверун гӀажаибаб, хӀикматаб ва камилаб куцалъ бижун бугеб тӀолабго гӀаламалъ чӀезабула. СагӀаталъ бицуна гьеб гьабураб устар вукӀин, машинасамолеталъ бицуна гьеб ургъарав инженер (конструктор) вукӀин. Зоб, ракь, бакъ, моцӀ, цӀваби, мугӀрул, гӀорал, ралъадал, гӀадамал, хӀайванал, хурдул, атомалдаса бахъараб галактикабазде гӀунтӀун кинабго жоялъ бицуна гьеб бижарав, гьелъул низам гӀуцӀцӀарав, гьеб хьвадизабулев, гьеб цӀунулев Аллагь вукӀин. Гьадинаб гӀаламги бихьулеб букӀаго Аллагь вукӀиналда божуларев чи ккола жиндирго гӀакълу жинцаго гьереси гьабулев, гьелдаса пайда босуларев чи. <ref>[http://www.dagislam.ru/docs_files/Hakab_din_avar.pdf КъурамухӀаммад-хӀажи Рамазанов, ФАРЗ / ХӀакъаб диналъул лъазе кколеб чара гьечӀеб къадар, МахӀачхъала 2006]{{Хвараб регӀел|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ХӀужаби == <references/> [[Категория:Аллагь| ]] [[Категория:Аллагьасул берцинал цӀарал| ]] hjacqrjyfmc0r479nkbk3jv5ooid4kc 0 3819 101147 99774 2026-09-07T12:38:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101147 wikitext text/x-wiki {{Ислам}} '''Ислам''' ({{lang-ar|الإسلام}} - ''Аль-Ислам''; {{IPA|[al-ɪsˈlæːm]}})<ref group=>{{IPA|/ʔiˈslaːm/}}: Arabic pronunciation varies regionally. In Northwestern Africa, they do not have stress or lengthened vowels.</ref> - [[монотеизм|монотеизмалъулаб]], [[Ибрагьимиял динал|ибрагьимияб]] [[гӀаламалъул динал|гӀаламалъул дин]]. «Ислам»-абураб рагӀиялъул таржама гьабизе бегьула «мунго Аллагьасе мутӀигӀав гьави», «мутӀигӀлъи», ([[Аллагь]]асул къануназухъ) «гӀенекки» <ref name="EoI-Islam">{{cite encyclopedia|title=Islam|encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam]]|author=L. Gardet|coauthors=J. Jomier}}</ref>. [[ГӀараб мацӀ]]алда «ислам»-абураб рагӀи буго «сах-саламатго вукӀине», «хвасарлъизе», «цӀунун хутӀизе», «эркенав вукӀизе»-абурал рагӀабазул магӀна кьолеб سلم [[глагол]]алдасан лӀугӀараб [[Предметияб цӀар|предметияб цӀар]]<ref> * ''[[Баранов, Харлампий Карлович|Баранов Х. К.]]'' Арабско-русский словарь. 7-е изд. М.: [[Русский язык (издательство)|Русский язык]], 2001, ISBN 5-200-00699-6, с. 370. * «Ислам. Энциклопедический словарь», М.: [[Наука (издательство)|Наука]], 1991, ISBN 5-02-016941-2. С. 103.</ref>. [[ШаригӀат|ШаргӀияб]] терминологиялда ислам буго цохӀого-цо вугев Аллагьасда [[иман]] лъей, Гьесие мутӀигӀлъи, Гьес хӀарам гьабуралдаса инкар гьаби, Гьес хӀалал гьабураб -къабул гьаби; гьединго [[Политеизм|политеизмалдаса]] ва [[Ширк|ширкалдаса]] камилаб инкар гьаби. Тарихалда Исламалъе кьучӀ лъураб заман рикӀкӀуна [[VII гӀасру]] [[МухӀаммад|МухӀаммад аварагас]] {{Сав}} [[ДагӀват|дагӀват]] гьабизе байбихьараб мех. Амма Исламалъул [[гӀакъида]]ялда рекъон киналго цере рукӀарал [[аварагзаби]] ва [[расул]]ал [[Муса авараг]] вукӀа, [[ГӀиса авараг]] вукӀа, рукӀана батӀи-батӀиял [[миллат]]азул, [[халкъ]]азул гӀадамазухъе хӀакъаб дин - Исламги босун рачӀун, гьезда [[тавхӀид]] къабулабизе рачӀун. Амма заман унщинахъе, гӀадамаца жедехъе щвараб дин хисизабулеб букӀана, гӀемерал бидгӀаби журан, гьитӀинабги, кӀудиябги ширк гьабун, цӀидасан хъанчазе гьабулеб букӀараб лъагълъи-гӀибадат гьабизе лӀугьун, тӀадежоялъе [[Мукъадасал тӀахьал|Мукъадасал тӀахьазда]] хиса-баси гьабун. МухӀаммадин абуни {{Сав}}, гьев вуго Исламалъул ахирисев авараг, жиндихъ ТӀадегӀанас [[Къуръан]] вахӀью гьабурав. Ислам къабулабуралщиназда абула [[Бусурманчи|бусурманалин]]. Динияб мацӀ — [[ГӀараб адабияталъул мацӀ|классикияб гӀараб]]. БатӀи-батӀиял къиматазда рекъон, дунялалда руго 1,2<ref name="BritannicaIslam">[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/295507/Islam Islam] // [[Энциклопедия Британника|Britannica]]</ref>-1,3{{sfn|Браницкий, Корнилов|2013|с=63|loc=Ислам исповедуют более 1 млрд.300 млн. человек, что составляет 23% от всего населения Земли.}} миллиардалдаса 1,57 млрдалда вахарав{{sfn|Cooperman, Grim, Karim, Chaudhry, Hsu, Wenger, McKnight, Pavlischek, Ramp|2009|p=1}} бусурманчи (ай, [[Дунялалъул халкъ|дунялалъул киналго гӀадамаздасан]] 22,74 %)<ref name="CIA Factbook">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html|title=The World Factbook|publisher=[[Центральное разведывательное управление|CIA Factbook]]|accessdate=2010-12-08|archive-date=2010-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20100105171656/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html|url-status=хвараб}}</ref>. Исламияб [[Уммат|уммат]] буго 120-ялдасан цӀикӀкӀун пачалихъалда гӀумру гьабулеб, амма гӀемерисел бусурбаби<ref name=autogenerated1>[http://www.wadsworth.com/religion_d/special_features/popups/maps/matthews_world/images/w001.jpg Matthews world] // Wadsworth.com</ref> руго Магърибияб, Къилабияб ва Къилабгун-Машрикъияб Азиялда ва Шималияб Африкаялда. Гьеб 120 пачалихъалда гьоркьоса 35-ялда бусурбабазул бутӀа бащалъиялдасан цӀикӀкӀун буго, 28 улкаялда абуни, Ислам буго [[Пачалихъияб дин|пачалихъияб дин]], гьезда гьоркьо — [[Египет|Египет]], [[СагӀудиязул ГӀарабия]], [[Марокко]], [[Кувейт]], [[Иран]], [[ГӀиракъ]], [[Пакистан]] ва цогидал{{sfn|Браницкий, Корнилов|2013|с=63|loc=Мусульманские общины имеются в более чем 120 странах. В 35 государствах мусульмане составляют большинство населения. В 28 странах, таких как Египет, Саудовская Аравия, Марокко, Кувейт, Иран, Ирак, Пакистан и др., ислам объявлен государственным вероисповеданием. Большинство мусульман проживает в Западной, Южной и Юго-Восточной Азии и Северной Африке.}}. == Диналъул аслаби == [[Аллагь]]асул дин гӀуцӀун буго лъабго аслияб бутӀаялдаса. :''ТӀоцебесеб'': '''[[Иман]]''' – Аллагьасул рахъалдаса бачӀараб щинаб жоялда ракӀ чӀей. :''КӀиабилеб'': '''Ислам''' – Аллагьасул рахъалдаса бачӀараб жоялъе мутӀигӀлъи. :''Лъабабилеб'': '''[[ИхӀсан]]''' – исламияб диналъ тӀалаб гьабулеб щинаб жо ракӀги, черхги, мацӀги цадахъ рекъон камилго ва бацӀцӀадго гьаби. === Иман === [[Файл:FirstSurahKoran.jpg|right|thumb|Къуръаналъул [[Ал-ФатихӀа|ТӀоцебесеб сура]]]] [[Иман]] – диналъул тӀоцӀебесеб аслу. :1. [[Аллагь]]асда ракӀ чӀезаби. :2. Аллагьасул [[малаик]]забада ракӀ чӀезаби. :3. Аллагьасул [[Мукъадасал тӀахьал|тӀухьдузда]] ракӀ чӀезаби. :4. Аллагьасул [[Исламалъул аварагзаби|русул]]азда (илчизабазда) ракӀ чӀезаби. :5. [[Къиямасеб къо]]ялда ракӀ чӀезаби. :6. Аллагьасул [[къадар]]алда ракӀ чӀезаби. === Ислам === [[Файл:IslamSymbol2.svg|top|border|99px|left]] Ислам – диналъул кӀиабилеб аслу. Ислам абураб рагӀиялъул хӀакъаб дин абураб магӀнаги букӀуна. Гьеб магӀна босани гьелъ жанире рачуна иманалъул анлъабго рукнуги, исламалъул киналго аслабиги, тӀолабго шаригӀатги. Гьаниб нилӀеца исламалъул хассаб магӀнаялъул бицен гьабила. Ислам гӀуцӀараб буго [[щуго]] аслуялдаса{{sfn|Браницкий, Корнилов|2013|с=66, 72-73}}<ref>Коран 2:4, Коран 2:285, Коран 4:136</ref><ref>{{cite encyclopedia | title=Столпы ислама | encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]]}}</ref>: :1. [[Шагьадат]] битӀи. :2. [[Как]] бай. :3. [[Закат]] бахъи. :4. [[Рамазан моцӀ]]алъ [[КӀал кквезе|кӀал кквей]]. :5. [[ХӀаж]] гьаби. === ИхӀсан === [[ИхӀсан]] – диналъул лъабабилеб аслу == ХӀалтӀизабураб адабият == *[http://www.dagislam.ru/docs_files/Hakab_din_avar.pdf КъурамухӀаммад-хӀажи Рамазанов, ФАРЗ / ХӀакъаб диналъул лъазе кколеб чара гьечӀеб къадар, МахӀачхъала 2006]{{Хвараб регӀел|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ==ХӀужаби== {{ХӀужаби}} ==Линкал== {{Навигация |Тема = Ислам |Портал = Ислам |Викикъамус = Ислам |ВикитӀехь = |Викицитата = en:Islam |Викимактаб = en:Category:Islam |Викихарбал = en:Category:Islam }} [[Категория:Ибрагьимиял динал]] [[Категория:Ислам| ]] {{Islam-calend}} [[Категория:Википедия:Жакъа тӀаса бищараб макъала]] l4v8wg7dr5skb51fypv6raafvqa166g 0 3821 101441 100833 2026-09-07T13:31:33Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101441 wikitext text/x-wiki {{Ислам}} '''Шагьадат''' ({{lang+ar|الشهادة|нугІлъи гьаби|аш-шагьа́дахгь|хІарпияб}}; {{Audio|As-shahadah.ogg|аби}}) — цо гурони гьечӀев, вати тӀадав [[Аллагь]]асда божи ва [[МухӀаммад]] [[расул|авараг]] {{сав}} Аллагьас халкъалде дин босун витӀарав илчи вукӀиналда божи. Гьединго шагьада абураб рагӀи бачӀуна [[шагьид]] абураб магӀнаялдаги, ай диналъе гӀоло къеркьо хварав чи абураб. Къокъаб куцалда шагьадаталъул магӀна бачӀуна гьадин: «Дица нугӀлъи гьабула ракӀ чӀун, лъан, хӀакълъунго жиндие лагълъи гьабизе кколеб щибго гьечӀоян, цо вати тӀадав [[Аллагь]] гурого, ва дица нугӀлъи гьабула, хӀакълъунго [[МухӀаммад]] {{сав}} — Аллагьасул халкъалда дин малъизе витӀарав [[расул|авараг]] вукӀиналда». [[ШигӀиял|ШигӀияз]] битӀулеб шагьадат батӀа бахъула [[агьлу сунна валь жамагӀа|суннияз]] битӀулелдаса, тӀаде жубараб «''ва ГӀалийюн Валийю Ллагь''» - абураб рагӀиялъ, ай "ва дица нугӀлъи гьабула ГӀали Аллагьасул вали вукӀиналда" - абураб. Шагьадат битӀи ккола инсанас [[ислам]]ияб дин босиялъе бищун аслияб шартӀлъун. Исламалда жаниб шагьадат битӀарав чиясул би тӀей хӀарамаб буго. {| |{{цитата байбихьи}} Ашгьаду алля́ илягьа илля Лла́гьу ва ашгьаду анна Мух̣Іаммадан расу́лю Лла́гь {{oq|ar| <big><big>أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسوُلُ اللَّهِ</big></big>}} {{цитата лъугІи|босараб бакІ= }} |} == Исламалъул рукну == Шагьадат рикӀкӀуна тӀоцебесеб ва аслияб рукнулъун исламалъул щуябго рукнуялдаса (бл. [[исламалъул щуябго рукну]]). Гьелда жаниб буго исламалъул кӀиябго аслияб тӀадкъай, ТӀадегӀанав Аллагь цо гьави (тавхӀид) ва МухӀаммад авараг Аллагьасул халкъалде витӀарав чапар вукӀиналда божи. Бусурбабаз шагьадат битӀула, гӀемераб бакӀалда ва къойида жаниб чанго нусго нухалъ. ГӀага-шагарго гьеб букӀуна щибаб дугӀаялъулӀ. [[Файл:Shahadah.ogg|thumb|[[гӀараб мацӀ]]алда шагьадат битӀи]] == Шагьадаталъул магӀна == Къокъаб куцалда шагьадаталъул магӀна бачӀуна гьадин: «Дица нугӀлъи гьабула, [[Аллагь]] тун батӀияв жиндие лагълъи гьабулеб жо гьечӀо ва дица нугӀлъи гьабула, [[МухӀаммад]] {{сав}} — Аллагьасул [[расул|авараг]] вукӀиналда». Цодагь гӀатӀидго ва камилго гьелъул магӀна бачӀуна гьадин: «Дица нугӀлъи гьабула ракӀ чӀун, лъан, хӀакълъунго жиндие лагълъи гьабизе кколеб щибго гьечӀоян, цо вати тӀадав [[Аллагь]] гурого, ва дица нугӀлъи гьабула, хӀакълъунго [[МухӀаммад]] {{сав}} — Аллагьасул халкъалда дин малъизе ва кинабниги инсаният къоселалъул бецӀлъиялдаса исламалъул нуралде тӀоритӀизе витӀарав [[расул|авараг]] вукӀиналда»<ref name="kvere">[http://kvere.com/svidetelstvo.htm Свидетельство веры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160202145838/http://kvere.com/svidetelstvo.htm |date=2016-02-02 }} kvere.com</ref> == Ислам боси == Капурав чи исламалде вачӀине кканани, бищун цебе гьесда тӀадаб буго шагьадат битӀизе. Шагьадат битӀилалда цебе бараб какги, ккурал кӀалалги, гьабураб кинаб бугониги исламалъ тӀад къарал гӀибадаталги, капурав чиясдаса къабул гьаруларо. Гьелдалъун бичӀчӀула, хӀакълъунго шагьадат букӀин, исламалъул чӀахӀиял рукнабаздаса цояблъун ва гьезул аслулъун. == Шагьадаталъул хӀакъалъулӀ рачӀарал хӀадисал == * Аварагас {{сав}} абуна: «Щив чи вугониги жинца нугӀлъи гьабун, Жиндие гӀахьалчи гьечӀев цо Аллагь тун батӀияв, лагълъи гьабизе кколеб щибго гьечӀоян, ва МухӀаммад — Гьесул лагъ ва Гьесул чапар вугоян, ва ГӀиса — Аллагьасул лагъ ва Гьесул чапар вугоян, гьединго гьев Гьесул рагӀи вугоян, Жинца Марйамихъе битӀараб, ва Гьесдаса бачӀараб рухӀ вугоян, ва хӀакълъунго Алжан — хӀакъаб буго, ва ЖужахӀ — хӀакъаб бугоян, гьев чи Аллагьас гьесул гӀамалазухъ балагьун Алжаналъуве вачуна»-ян. == ХӀужаби == {{хІужаби |3}} == Адабият == * {{ИСА-1988/1|бутІа=Шахада|гьумерал=247}} * {{ИЭС1991|А. Б.|Шахада|296}} {{Навигация}} == МугъчӀваял== <br /> {{Сокрытие |title = Шагьадат тIад хъварал байрахъазул суртал |content = <gallery perrow=5 widths="150px" heights="100px" style="text-align:center;"> Файл:Flag of Saudi Arabia.svg|[[СагІудиязул ГІарабиялъул байрахъ]] Файл:Flag of Afghanistan.svg|[[Афгъанистаналъул байрахъ]] Файл:Flag of Caucasian Emirate.svg|Флаг [[Имарат Кавказ]]алъул байрахъ Файл:Flag of Somaliland.svg|[[Сомалиленд]]алъул байрахъ Файл:Flag of Taliban.svg|[[ТІалибан]]азул байрахъ Файл:Flag of al-Qassam Brigades.svg|[[ФилистІин]]алъул [[ХІамас]] хІаракаталъул байрахъ </gallery> |frame-style = border:1px solid Plum |title-style = color:black;background-color:lavender;font-weight:bold |content-style = color:black;background-color:ghostwhite;text-align:center |footer-style = background-color:lightgray;text-align:right |hidden=1 }} {{Дин}} [[Категория:Ислам]] [[Категория:Исламалъул щуябго рукну]] [[Категория:Исламалъул терминал]] [[Категория:ГӀарабские жогьаби]] 2l1k71scudatrbvylqei27uogrxtoxn 0 3822 101183 99911 2026-09-07T12:48:33Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101183 wikitext text/x-wiki '''Къеле́са ГӀали́''' (хв. 1690, [[ГьочотӀа]]) — гӀалимчи, жинца Дагъистаналда гӀелмияб лъай тӀибитӀизабиялъе кӀудияб кӀвар бахъарав. Гьесул хъварал руго логикадул, полемикадул, теологикияб философиядул хӀалтӀаби; гьединго эв ккола гӀемерал глоссабазул ва комментариязул авторлъун. Гьев гьавураб заманалъул тарих мухӀканго лъазе кӀвечӀо, хӀисаб гьабураб мехалъ гьеб кколеб буго гьижрияб тарихалъул 11-абилеб гӀасруялъул байбихьи. Гьев гьавун вуго Къелдерил жамгӀияталде гъорлӀе унеб Ругъелда росулӀ. ГӀалил ин- суда цӀар букӀун буго ХӀусен. ЧӀахӀиязул биценалда рекъон, ГӀали гьитӀинав гӀолохъанчи вукӀаго, гӀагараб росуги тун, ун вуго гӀелму тӀалаб гьабизе ва, Дагъистаналъул гӀемер росабалъе щун, доб заманаялъ машгьурал гӀалимзабазда цеве цӀалун вуго.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.assalam.ru/avar/arhiv/2009/avar_2009_11.pdf |access-date=2010-03-27 |archive-date=2010-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100327011731/http://www.assalam.ru/avar/arhiv/2009/avar_2009_11.pdf |url-status=live }}</ref> == Примечания == <references/> [[Категория:Исламалъул гӀалимзаби]] [[Категория:МагӀарулал]] m86sv2pym5ib7c7wt2x7bcdthe5dii9 0 3825 101154 99807 2026-09-07T12:39:53Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101154 wikitext text/x-wiki [[Файл:Prayer in Cairo 1865.jpg|thumb|Ӏeft|250px|<span style="color:grey;">[[Каир|Къагьиралда]]: как бала</span>]] [[Файл:Mosque.jpg|thumb|250px|<span style="color:grey;">[[Мажгит]]алда джамагӀат-какак</span>]] [[Файл:Mujahideen_prayer_in_Shultan_Valley_Kunar,_1987.jpg|thumb|250px|<span style="color:grey;">[[Афгъанистан]]алда [[муджагьидал]] кшкаак бала</span>]] '''Как''' ({{мацӀ+ar|صلاة‎‎‎}})<ref>[http://www.dagislam.ru/docs_files/Hakab_din_avar.pdf КъурамухӀаммад-хӀажи Рамазанов, ФАРЗ / ХӀакъаб диналъул лъазе кколеб чара гьечӀеб къадар, МахӀачхъала 2006]{{Хвараб регӀел|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> - ккола [[Ислам]]алъул кӀиабилеб рукну (''как бай''). [[Шагьадат]] тӀубан хадуб [[Ислам]]алъул кӀиабилеб [[рукну]] буго как бай. Как абула рагӀабаздасаги, гӀамалаздасаги данде гьабураб, нияталдалъун байбихьулеб, салам кьеялдалъун лӀугӀулеб [[Аллагь]]асе гьабулеб хассаб гӀибадаталда. Нужеда лъай, нужедаги дидаги Аллагь гурхӀаял, как баялдаги, жамагӀат гьабиялдаги тӀад чӀей буго киналниги лъикӀлъабазе аслу, даража борхиялъеги, баракат гӀемерлъиялъеги нух, мунагьал чуриялъеги, балагьал рорхиялъиги сабаб. Аллагьасдаса хӀинкъи ([[такъва]]) щола гьел каказда тӀад чӀей гьабиялдалъун ва гьеб такъваги дин камиллъиялъе аслу буго. Дин камиллъиялъ гьев чи нахъе чӀвала къабихӀал пишабаздаса ва мунагьал гьариялдаса. Как балеб агьлу ругеб бакӀалдаса балагьал нахъе чӀвала, гьеб как тарал чагӀазде балагьал рещтӀулеб гӀадин. Дуца абуге диналъул вац дица как балеб бугин, цогидазул дица кӀвар гьабиларин абун. Нагагь балагь рештӀани гьеб лъикӀасдаги квешасдаги гӀамлъула. Гьелъие гӀиллаги буго - лъикӀал гӀадамаз амру-нагью гьабичӀого тей ва Аллагьасе гӀоло квешлъи гьабулел гӀадамал рикӀкӀад гьарунгутӀи. Гьанибе щвезегӀан какилги [[какичури]]ялъулги хӀакъалъулӀ рехсараб жо ккола фаризаяб, тӀадаб цонигияб камуни как бегьулареб. Гьезул цониги жоги камизабун бараб как цӀидасан базе кколеб. Гьаб фаризаяб жоги тун суннатаб жоялде ирга щоларо. Гьелдаса хадуб какилги какие чуриялъулги гӀемерал [[суннатал]]ги руго, адабалги руго, жал камуни как бегьулеб, амма какил камилаб кириги щоларел, [[МухӀаммад]] аварагасул {{сав}} [[шапагӀат]]ги щолареб [[алжан]]алъул тӀадегӀанал даражабиги щоларел. Ай гьесие гьал жал щоларо гьел суннатал жалги камизарун как банани. Парз тӀубан хадуса гьел суннаталги лъазаризе ккола, сордо къоялда жанир ралел суннатал какалги лъазаризе ккола. [[ХӀузур]]алда [[хушугӀ]]алда Аллагьги ракӀалде щун, цӀалулеб жоялъул магӀнаги бичӀун как бай, гьебги ккола какил рухӀ. [[Файл:Sedzda.png|thumb|250px]] == Какил бугеб кӀвар == Как ккола [[ислам]]ияб диналъул хӀуби, къиямасеб къоялъги [[Аллагь]]ас тӀоцебе какалъул хӀакъалъулӀ гьикъизе буго. Рукну-шартӀ тӀубан как барав чиясе Аллагьас алжан кьезе къотӀи гьабуна, бачӀев чиясе къотӀи гьабичӀо. Как тезе ихтияр гьечӀо гӀакълуги, рухӀги чорхолъ бугев цониги бусурманачиясе, цохӀо хӀайз-нифасалда ругел руччабазе хутӀун. Как тей цо-цо гӀалимзабаз чи чӀваялдасаги кӀудияб мунагь кколилан абулеб буго. Анкьго сон баралдаса нахъе лъималазда как малъизе тӀадаб буго. Камилго как барав чи, гьелъ квешал, мункарал, къабихӀал ишаздаса цӀунула. Как бегьизе ккани цӀунизе ккола какил шурутӀалги, арканалги. Цониги гьелъул шартӀ, яги рукну камунани как малъуларо, цӀидасан базеги, бецӀизеги ккола. == Какил шурутӀал == Какил шурутӀал абула какилъе лӀугьиналдего хӀадурунги рукӀине кколел, как лӀугӀизегӀан даимлъизеги кколел ишазда. Гьелги щуго руго: ХӀадасалдаса рацӀцӀалъи, нажасалдаса рацӀцӀалъи, черх бахчи, какил гӀуж щвей, къиблаялде вуссин. === ТӀоцебесеб шартӀ === ТӀоцебесеб шартӀ – хӀадасалдаса вацӀцӀалъи. ХӀадас кӀиго батӀияб буго: гьитӀинаб хӀадас – какие чури биххи, кӀудияб хӀадас черх чуризе тӀалъи. Каки чуриялъулги ва черх чуриялъулги гьединго руго шурутӀал Каки чури ва гьединго черх чури бегьизе ккани цӀунизе ккола гьеб кӀиялъулго шурутӀалги. Цониги гьезул шартӀ камунани гьел малъуларо. [[Файл:Salat positions.jpg|thumb|250px|<span style="color:grey;">Как баялъул къагӀида</span>]] [[Файл:Prayermat.jpg|thumb|250px|<span style="color:grey;">Какикьжо</span>]] :1. Бусурманав вукӀин. 2. БацӀцӀадаб лъим букӀин. 3. Чурулеб лагаялдаса (черхалдаса) лъим чвахи. 4. Чурулеб лягаялдаса (черхалдаса) тӀаде лъим биччалареб жо тӀаса инаби. 5. Каки чури (яги черх чури) тӀадаб букӀин лъай. 6. Каки чуриялъул (черх чуриялъул) тӀадал жал лъай. 7. ЧӀужугӀаданалъе – хӀайз-нифасалдаса яцӀцӀалъун йикӀин. Каки чури биххула ункъо ж оялдалъун: цебесеб яги нахъисеб рахъалдаса (ай гӀавраталдаса) щиб бугониги къватӀибе бачӀиналдалъун (мани хутӀун), махӀрамиял гурел бихьиназулги руччабазулги гьоркьоб пардав гьечӀого тӀом цоцазде хъваялдалъун, макьица ккуни, гӀакълу тӀаса ани, квералъул жаниса рахъ гӀавраталда хъванани. Гьел гьитӀинал хӀадасаздаса рацӀцӀалъула каки чуриялдалъун. Каки чуриялъул анлъго фарз буго. Цониги камуни каки чури малъуларо. :1. Ният гьаби: «Дица ният гьабуна какие чуриялъул фаризаял жал тӀоритӀизе» – абун. Гьебги ракӀалъ гьабизе тӀадаб буго, мацӀалъ абизе суннатаб буго. Ният гьабиги гьумер чуризе байбихьиги цадахъ ккезабизе ккола. 2. Гьумер чури. 3. ГӀункӀрукьалгун цадахъ кӀиябго квер чури. 4. БетӀералда масхӀу гьаби. 5. ХӀатӀал чури хӀатӀихинкӀалгун цадахъ. 6. Рехсараб тартибалда гьаби. Какие чури биххарав чиясе хӀарамлъула: [[Къуръан]]алда квер хъвай; гьеб кодоб боси (амма Къуръан рекӀехъе цӀализе хӀарамлъуларо); как бай; [[КагӀба]] рукъалда сверун тӀаваф гьаби. Черх чуризе т Ӏалъула бихьиназдаги руччабаздаги мани бачӀани, жинсияб хурхен гьабуни, хвани. Гьединго чӀужугӀаданалда черх чуризе тӀалъула хӀайзнифасалдаса яцӀцӀалъун хадусаги, лъимер гьабун хадусаги. КӀудияб хӀадасалдаса рацӀцӀалъула черх чуриялдалъун. Черх чуриялъул кӀиго фаризаяб жо буго: 1. Ният гьаби: «Дица ният гьабуна черх чуриялъул фарз тӀобитӀизе» – абун. Ният гьабиги черх чуризе байбихьиги цадахъ ккезабизе ккола. 2. Черхалъул [[рас]], [[малъ]], [[тӀом]] – кинабго бакӀалде лъимги щвезабун черх чуриги. Мани бачӀун яги жинсияб хурхен гьабун черх чуризе тӀалъарав чиясда дж унуб абула. [[Джунуб]]асе хӀарамлъула: Какие чури биххарав чиясе хӀарамлъулел жал; Къуръан цӀали (рекӀехъ бугониги); мажгиталъув чӀей. ХӀайзалда яги нифасалда йигей чӀужугӀаданалъе хӀарамлъула джунубасе хӀарамлъулел щинал жалги ва гьединго кӀал кквейги, жинсияб хурхен гьабиги, цӀинуялдаса накабазде щвезегӀан черхалъул гьоркьоблъиялда росасда квер хъвазе тезеги, ва жинцаго гьесда черхалъул гьеб бакӀ хъвазабизеги тӀадаб черх чури гьабизегӀан. Амма хӀайз яги нифас къотӀаралдаса кӀал кквезе хӀарамлъуларо гьелъие черх чурун гьечӀониги<ref>{{Cite web |title=Салафу ссвалихlиназул нух кквезе бокьаразе сайгъат. Какил хиралъи ва гьеб тарасе бугеб хlинкъи |url=http://guraba.net/avar/content/view/126/46/ |access-date=2010-12-17 |archive-date=2010-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100923182027/http://guraba.net/avar/content/view/126/46/ |url-status=dead }}</ref>. === КӀиабилеб шартӀ === [[Файл:Evstafiev-chechnya-prayer3.jpg|thumb|250px|<span style="color:grey;">[[Чачанал|Чачанав]] какги бан [[дугӀа]] гьабула</span>]] КӀиабилеб шартӀ – нажасалдаса рацӀцӀалъи буго. Как балев чиясул черхги ретӀелги как балеб бакӀги нажасаб жоялдаса бацӀцӀад букӀине ккола. Нажасаб жолъун рикӀкӀуна кинабго хвараб хӀайван, инсанги, ччугӀаги, гарцӀги хутун. Ва гьединго [[болъон]], [[гьой]], сундул бугониги кӀуш, гъиз, би, лагӀараб жо, хьверд, рецӀ, гӀаракъи. Нажасаб жоялдаса рацӀцӀалъи гьабула гьеб нажасаб жоялъул махӀ, кьер, тӀагӀам тӀаса унедухъ бацӀцӀадаб лъеца чурани. Какие чури, черх чури, нажаслъи тӀаса инаби кинабго бацӀцӀадаб лъеца гьабула, лъим щвечӀони таяммум гьабула. === Лъабабилеб шартӀ === Лъабабилеб шартӀ – черх бахчи. Бихьинчиясул какилъ цӀинуялдаги накабаздаги гьоркьоб бугеб бакӀ бахчун букӀине ккола, къула ворхулаго цӀинуялдаса гъоркьехун яги накабаздаса тӀадехун бихьинчисул черхалъул щибниги бакӀ загьирлъулеб бугони как малъуларо. ЧӀужугӀаданалъул гьумерги квералги тун хутӀараб кинабго бахчун букӀине ккола, чӀужугӀаданалъул цониги рас, керен, габур, махӀаби, квералъул сагӀат къалеб бакӀ бихьулеб хӀалалъ бараб как малъуларо. === Ункъабилеб шартӀ === Ункъабилеб шартӀ – [[къибла]]ялдехун вуссин буго. Как байбихьаралдаса лӀугӀизегӀан къиблаядехун как балев чиясул керен буссун букӀине ккола. Къиблаги мажгитазде ун лъалел чагӀазда цӀехон лъазабизе ккола. === Щуабилеб шартӀ === Щуабилеб шартӀ – какил гӀуж щвей. Щибаб къойил щуцӀул как базе тӀалъула. Рогьалилги, къалъулги, бакъанилги, маркӀачӀулги, боголилги. ГӀуж щвелалде цо лахӀзаталъ цебе бухьаниги как малъуларо. ГӀуж борчӀани как бецӀизе ккола. Щибаб какил гӀужазул авалги ахирги букӀуна гьелги [[рузнама]]баздаса лъазаризе кӀола. == Какал == {| class="wide collapsible collapsed" |+ '''Фаризаял каказул къокъаб баян''' |- ! ЦӀар !! {{мацӀ+ar|}}!! Таржама !! Какил заман !! РакагӀатал |- | colspan="6" style="background:#ccf;"| |- bgcolor="#FFFFFF" | '''[[Фаджр]]''' || '''صلاة الفجر'''||''[[Рогьалил как]]''|| Радал сардилъан бакъ баккизегӀан. ||2 |-bgcolor="#FFFFFF" | colspan="6" | |- bgcolor="#FFFFFF" |- | colspan="6" style="background:#ccf;"| |- bgcolor="#FFFFFF" | '''[[Зугьр]]''' ||'''صلاة الظهر''' || ''[[Къалъул как]]''|| Бакъ зобалъул бакьулӀ щваралдаса бакъанил заман щвезегӀан. ||4 |-bgcolor="#FFFFFF" | colspan="6" | |- bgcolor="#FFFFFF" |- | colspan="6" style="background:#ccf;"| |- bgcolor="#FFFFFF" |'''[[ГӀаср]]''' ||'''صلاة العصر'''|| ''[[Бакъанил как]]''|| Щиб бугониги жоялъул рагӀду жиндасан 2 нухалъ кӀодолъараб мехалдаса [[бакъ]] тӀерхьизегӀан. ||4 |- bgcolor="#FFFFFF" | colspan="6" | |- bgcolor="#FFFFFF" |- | colspan="6" style="background:#ccf;"| |- bgcolor="#FFFFFF" | '''[[Магъриб (как)|Магъриб]]''' ||'''صلاةالمغرب''' || ''[[МаркӀачӀул как]]''|| Бакъ терхьун богол как щвезегӀан. ||3 |- bgcolor="#FFFFFF" | colspan="6" | |- bgcolor="#FFFFFF" |- | colspan="6" style="background:#ccf;"| |- bgcolor="#FFFFFF" | '''[[ГӀиша]]''' ||'''صلاة&nbsp;العشاء''' || ''[[Боголил как]]'' || Бакъ тӀерхьун цо сагӀатги бащадабги заман аралдаса рогьизегӀан. ||4 |- bgcolor="#FFFFFF" | colspan="6" | |- bgcolor="#FFFFFF" |} *[[Рогьалил как]] ({{мацӀ+ru|''утренний намаз''}}) *[[Къалъул как]] ({{мацӀ+ru|''обеденный намаз''}}) *[[Бакъанил как]] ({{мацӀ+ru|''послеобеденный намаз''}}) *[[МаркӀачӀул как]] ({{мацӀ+ru|''вечерний намаз''}}) *[[Боголил как]] ({{мацӀ+ru|''ночной намаз''}}) *[[ТарахӀалъул как]] (ТаравихӀ) ({{мацӀ+ru|''таравих намаз''}}) == Какил рукнаби == [[Файл:Takbir of prayer.jpg|thumb|250px|<span style="color:grey;">«Аллагьу акбар»</span>]] Какил рукнабилан абула гьелъул аслиял бутӀабазда, гьезул цониги камунани как малъуларо, гьелги анцӀила лъабго руго: :1. Ният гьаби: ният ракӀалъ гьабизе тӀадаб, кӀалалъ гьабизе суннатаб буго. Масала [[ракӀ]]алъ къасд гьабила: «Дица ният гьабуна къалъул фаризаяб как базе» – абун. Ният гьабиги как бухьиналъул «Аллагьу акбаргун» цадахъ ккезабила. :2. Как бухьиналъул «Аллагьу акбар» аби. ЦӀараб цӀан, къараб къан хӀарф тӀаде цӀикӀкӀинабичӀого яги тӀаса камизабичӀого абизе ккола. :3. Фаризаяб какилъ вахъун чӀей, гьедин бажарулеб гьечӀони яги кутакалда захӀмалъулеб бугони къулун, гьединги бажаричӀони гӀодов чӀун, гьединги бажаричӀони вегунги бала. ГӀузру бугев чияс гӀалимчиясда яги имамасда гьикъизе ккола. :4. [[АлхӀам]] цӀали. ХӀарп камичӀого тӀаде цӀикӀкӀинабичӀого, хисизабичӀого, цӀараб къараб хӀарп камизабичӀого, битӀун хӀарпалги рахъун, лъалев чиясул кӀалдисаги босун лъазабизе ккола битӀун [[АлхӀам]] цӀализе. :5. [[РукугӀ]] – (какил къули) кверазул хъатал наказде гӀунтӀуледухъ, цоги жоялъе гӀоло гуреб гӀицӀго какие гӀоло къулизе ккола, къулараб бакӀалда лахӀзаталъгӀаги чӀезеги ккола. :6. ИгӀтидаль – (рукугӀалдаса тӀаде ворхи) къулилелде цебеккун черх букӀараб хӀалалде щвезегӀан. Как гуреб жоялъе гӀоло ворхичӀого гӀицӀаб какие гӀоло ворхун, ворхун хадуса цо лахӀзаталъгӀаги чӀей. :7. КӀиябго сужда гьаби, пардав гьечӀого [[нодо]] гӀодобги лъун, кверал, накаби, хӀатӀил килщазул гъоркьияб рахъал гӀодобги лъун, нодоялъул дагьабгӀаги бакӀлъи гӀодоб ракьалде щвеледухъ, как тун батӀияб жоялъе гӀологи гуреб. РохокъотӀиялъул бакӀ кӀигъуждудаса борхун букӀунедухъ, суждаялде ун хадуса цо лахӀзаталъгӀаги гьенив чӀейгун цадахъ. :8. КӀиябго [[сужда]]ялда гьоркьов гӀодов чӀей, мугъ битӀуледухъ, какие гӀоло гуреб цоги жоялъе гӀоло суждаялдаса ворхичӀого, гӀодов чӀараб бакӀалда лахӀзаталъниги чӀейгун цадахъ. :9. Ахирисеб АттахӀият цӀализе гӀодов чӀей, мугъ битӀуледухъ, суждаялдаса батӀияб жоялъе гӀоло ворхичӀого, ва фаризаяб АттахӀият цӀалун лӀугӀизегӀан гӀодов чӀун вукӀингун цадахъ. :10. Ахирисеб ракагӀаталда фаризаяб къадар [[АттахӀияту]]ялъул цӀали, хӀарп камичӀого, хӀарп хисичӀого цӀараб цӀан къараб къан. АттахӀиятуги гьеб битӀун цӀалулев чиясул кӀалдиса босун лъазабизе ккола. :11. Ахирисеб АттахӀиятуялда хадуб [[МухӀаммад |авараг]]асде {{сав}} салават битӀи. :12. ЦоцӀул салам кьей: «Ассаламу гӀалайкум» – абун. :13. Тартиб цӀуни, цереккун рехсарал 12го рукнаби цебесеб цебе, хадусеб хадуб тартибалда тӀурай. == Как батӀул гьабулел пишаби == Как батӀуллъула какил цере рехсарал цониги шартӀал яги рукнаби камуни; хӀацӀу гуреб батӀияб жо къулчӀани; Аллагь рехсей, Къуръан цӀали, дугӀа гьаби гуреб жоялдалъун кӀиго хӀарп загьирлъани, яги магӀна бугеб цо хӀарп загьирлъани; тӀатӀалаго лъабго кӀудияб багъари гьабуни (масала, лъабцӀул квер яги хӀетӀе багъаризабуни); какие чури биххани; гӀаврат загьирлъани; какил ният хисани яги гьелда шаклъи ккани; велъиялдалъун, гӀодиялдалъун яги угьдиялдалъун кӀиго хӀарп загьирлъани; къиблаялдехун мугъ сверани; купруялде ани. == Какда абулел рагӀаби == {| class="wikitable" width="100%" border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" align="centre" |- ! РагӀаби ! Таржама |- | style="background:#B0C4DE"| '''* Аллáгьу Áкбар''' | | *Аллагь ТӀадегӀанав вуго |- | style="background:#B0C4DE"| '''* АгӀузу биллягьи мина шшайтӀàни рраджѝм''' || *Дица нагӀана батаяб шайтӀаналдаса Аллагьасда агӀузу гьабула |- | style="background:#B0C4DE"| '''* СубхӀа́на рáббия ль-гӀаз̌ым ''' | | *ВацӀадав вуго ХӀалкӀолев Аллагь |- | style="background:#B0C4DE"| '''* СáмигӀа-ллáгьу лиман хӀáмидагь. Рáббанá ва лякяль-хӀáмд''' | | *Аллагьасе рагӀана Жиндие рецӀ гьабула рукӀарал. Нежер БетӀергьан, кинабго рецц дуе буго |- | style="background:#B0C4DE"| '''* СубхӀа́на рáббияль-áгӀля''' | | *ВацӀадав вуго ТӀадегӀанав Аллагь |- | style="background:#B0C4DE"| '''* Рáбби гъфѝрли''' | | БетӀергьан, дир мунагьал чуре |- | style="background:#B0C4DE"| '''* Ассаляму гӀаляйкум ва рáхӀмату-ллáгь ''' | | *Салам нужее ва Аллагьасул рахӀмат |- |} == Примечания == <references/> {{Категория:Ислам}} [[Категория:Как| ]] [[Категория:Википедия:Жакъа тӀаса бищараб макъала]] mnxiywg9rt3s5imhevppae8m485giy3 0 3827 101125 99710 2026-09-07T12:35:03Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101125 wikitext text/x-wiki {{Ислам}} '''ЗакагӀат''' ({{lang-ar|زكاة}}) — щибав бусурманчиясда тӀадаблъун исламалъ гьабураб магъало, лъагӀалида жаниб бугеб боцӀудаса жиб бахъулеб ва мискинал, пакъирал ва хӀажатал гӀадамазе жиб кьолеб. ЗакагӀат — исламалъул [[исламалъул щуябго рукну|рукнабазул]] цояб. [[Ислам]]алъул лъабабилеб рукнулъун кколеб закагӀат бахъиялъ мискин-пакъирзаби роххизарула, бусурбабазда гьоркьоб вацлъи цӀикӀкӀинабула, гӀадамазда гьоркьоса мискинлъи тӀагӀинабула, закагӀат бахъарав чи гьелъ къарумлъиялдаса вацӀцӀад гьавула, гьесул боцӀцӀуда баракат лъола, гьесул боцӀцӀи цӀубазабула, гьесул боцӀцӀи гьалаклъиялдаса цӀунула. Закат бахъичӀев чиясул месед-гӀарац къиямасеб къоялъ цӀадабеги рехун махх цӀадаб багӀаризабулеб гӀадин багӀаризеги гьабун гьев чиясул нодоялда, гьумералда, хьибилазда, мугъалда цузабун гьесул тӀом бухӀизабула. ЗакагӀат бахъичӀев чи, гьесул гӀи-боцӀи къиямасеб къоялъ бищун чӀахӀиял хӀайваназдеги сверун халкъалъул хӀисаб-суал гьабун бахъинегӀан гьез хӀатӀикь мерхьун лъурдул тункун гӀазабгӀакъубаялда вукӀуна. Гьесул закат бахъичӀеб гӀарацмесед чӀахӀиял загьруял борхьаздеги сверун гьесда габунир жемула. Гьедин абулеб буго Къуран-хӀадисалъ. Гьединлъидал даранбазар гьабулел, ролӀ, пурчӀина, цӀоросоролъ ва гь. ц. мугьал рекьулел, цӀибил бакӀарулел, гӀарцул хиса-баси гьарулел, рокъоб месед-гӀарац (''серебро'') бугел гӀадамаз, лъазабизе ккола бахъулеб закагӀаталъул къадар, закагӀат бахъизе кколел боцӀул тайпаби, закат кьезе кколел мискинпакъирзаби. [[Суннат]]аб садакъаялдаса меседил мугӀрул садакъаде рикьиялдасаги цо [[диргьам]] (гъурущ) закагӀаталъул бахъи кири цӀикӀкӀараб буго. Суннатаб садакъаялъулги бицун хӀалго кӀолареб хиралъи буго, закат бахъун хадуса суннатаб садакъа гӀемер гьабизе гӀамал гьабизе ккола. <ref>[http://www.dagislam.ru/docs_files/Hakab_din_avar.pdf КъурамухӀаммад-хӀажи Рамазанов, ФАРЗ / ХӀакъаб диналъул лъазе кколеб чара гьечӀеб къадар, МахӀачхъала 2006]{{Хвараб регӀел|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Закатул фитӀри == [[Закатул фитӀри|КӀал]] биччаялъул закат тӀалъиялъе буго ункъо шартӀ: :1) закат бахъулев чи бусурманав вукӀин. Капурчиясда закат тӀалъуларо дунялалъул рокъоб досдаса тӀалаб гьабиялъул рахъалъ, амма ахираталда гӀакъуба гьабиялъул рахъалъ тӀалъула; :2) [[Рамазан моцӀ]]алъул ахирисеб къоялъул бакъ тӀерхьиналдалъун, гьединлъидал бакъ тӀерхьун хадуб хварав чиясдаса бахъизе тӀалъула, бакъ тӀерхьун хадуб гьавурасдаса тӀалъуларо; :3) закаталъе кьолеб жо гӀидалъул сордо-къоялъ жиндиеги ва жинца нафакъа кьезе кколел чагӀазеги къваригӀунеб жоялдаса тӀокӀаб букӀин. Гьединго гьеб тӀокӀаб букӀине ккола гьев хӀажалъулеб минаялдасаги. :4) узденав вукӀин, лагъасда закат тӀалъуларо, я жиндасаго я цогидаздаса. Лагъзадеридаса закат кьезе ккола гьезул сайидас. Жинца закат бахъила жиндасаги жинца [[нафакъа]] кьезе кколел чагӀаздасаги. Закаталъе бахъила цо сахӀ жив вугеб шагьаралда я росулӀ лъагӀалица гӀемерисеб мехалъ кваналеб жоялдасан. Гьеб сахӀги гӀиракъалъул роценалдалъун щуго ратӀалги, ратӀалъул лъабил бутӀаги ккола, ай гьеб ккола гьоркьохъел кверал ругев чиясул ункъго дангъура, гӀага-шагарго 2 кг 400 гр. Закаталъе бахъулеб жоялъул шартӀги буго ролӀ батаниги, цогидаб батаниги, бацӀцӀадаб, гӀайиб гьечӀеб, хӀапара бачӀеб, кьер-махӀ хисичӀеб букӀин. Гьединго закаталъе бахъулеб жо мугь букӀин, закаталъе ханжу, чед бахъун гӀоларо. КӀал биччаялъул закат тӀалъула Рамазан моцӀалъул ахирисеб къоялъ бакъ тӀерхьиналдалъун. Гьеб бахъизе суннатаб буго гӀидалъул как балелде цебе. ГӀидалъул къоялдаса закат бахъи нахъе бахъизе хӀарамаб буго. Нагагь закат хъизаналъул киназдасаго бахъизе гӀолеб гьечӀони, гӀураздаса бахъила. ТӀоцебе жиндасаго бахъила, хадуб чӀужуялдаса, хадуб гьитӀинав васасдаса, хадуб инсудасан, хадуб эбелалдасан, хадуб кӀудияв васасдасан. СахӀалъул цо бутӀа гурони тӀубараб гӀураб сахӀ батичӀони, гьеб бугеб бутӀа бахъила. <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.assalam.ru/avar/arhiv/2010/avar_2010_16.pdf |access-date=2011-02-26 |archive-date=2011-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110226033418/http://www.assalam.ru/avar/arhiv/2010/avar_2010_16.pdf |url-status=live }}</ref> == ХӀужаби == {{хІужаби}} == МугъчӀваял == * [http://www.zakyat.com/ Что такое закят?] — Фонд «Солидарность» * [http://www.al-iman.ru/Blog/?p=68 Важность закята в Исламе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081216013553/http://www.al-iman.ru/Blog/?p=68 |date=2008-12-16 }} — Al-Iman.ru * [http://zakaat.narod.ru/ Форма расчета величины закята для денежных средств в рублях] — Zakaat.Narod.ru {{Дин}} [[Категория:Ислам]] [[Категория:Садакъа]] [[Категория:Исламалъул терминал]] [[Категория:Исламалъул щуябго рукну]] qxqiv7lsrwe147tk5ugh19zo2z7uca8 0 3835 101329 100418 2026-09-07T13:12:53Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101329 wikitext text/x-wiki {{ЧӀБ+Россия |пачалихъ = Россия |статус = Росу |авар_цӀар = СугъралӀ |герб = |сурат = Сожженный Согратль.jpg |lat_deg = 42|lat_min = 16|lat_sec = 54 |lon_deg = 46|lon_min = 59|lon_sec = 30 |CoordAddon = type:city(2700)_region:RU |CoordScale = |икълим = Дагъистан |мухъ = Гъуниб мухъ |мухъалъул_тайпа = Муниципалияб мухъ |поселениялъул_тайпа = Росдал поселение |поселение = СугъралӀ росдал бо | ЧӀБ_централъул_борхалъи = 1926 |халкъ= {{Халкъалъул къадар | Согратль | тр | Регион = Дагъистан}} |рикӀкӀараб_сон = {{Халкъалъул къадар | Согратль | с | Регион = Дагъистан}} |миллияб_гӀуцӀи = [[аварал]] |дин= [[Ислам|бусурбаби]]-[[суниял]] |этнохороним = сугъралӀев, сугъралӀей, сугъул |почалъул_индекс = 368354 |сайт = http://www.sogratl.net/ }} '''Сугъра́лӀ''' — [[Дагъистан|Дагъистаналъул]] [[Гъуниб мухъ|Гъуниб мухъалда]] бугеб росу. Уна [[СугъралӀ росдал бо|СугъралӀ росдал боялде]] гъорлӀе ва ккола гьелъул административияб марказлъун.<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/802037479 |title=Дагъистаналъул Жумгьурияталъул 2005 соналъул 13 январалдаса къанун № 6: «Дагъистаналъул Жумгьурияталъул муниципалиял гӀуцӀабазул гӀорхъабазул ва статусалъул хӀакъалъулӀ» |access-date=2018-02-12 |archive-date=2015-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150203165602/http://docs.cntd.ru/document/802037479 |deadlink=no }}</ref> СугъралӀ букӀана аваразул бищун чӀахӀиял росабазул, кӀвар бугел экономикиял, пишадулал, маданиял ва лъайкьеялъулал центеразул цояблъун. Жакъа къоялъ ккола Гъуниб мухъалъул бищун кӀудиял росабазул цояб. == География == Росу буго мухъалъул марказ [[Гъуниб|Гъуниса]] 35 км-алъ жанубалдехун. == Тарих == СугъралӀ росу ккола жакъасеб Гъуниб мухъалъул бищун кӀудияб росу, гьединго гьеб ккола цебе букӀараб ГӀандаллъиялъул тахшагьар. Гьеб росу цӀакъ машгьураб буго, гьениса рахъарал машгьурал чӀагӀазулӀ руго гӀалимзабиги, тохтурзабиги, сиясатчагӀиги, Россиялъул бахарчагӀи, летчикал (кӀиго вац). СугъралӀ росу гьединго ккола некӀсиял лъаялъул центразул цояблъун. == Демография == {{Халкъалъул къадар | Согратль | Регион = Дагъистан}} {{Халкъалъул къадар | Согратль | график| Регион = Дагъистан}} Ккола моноэтникияб авар росулъун. Сугъулдерица гьединго бетӀербахъи гьабула гӀемерисел Дагъистаналъул шагьаразда, бищун гӀемер гьел руго МахӀачхъалаялда. Шагьаралда ругел сугъулдерил хӀаракаталдалъун щибаб моцӀалда, цо нухалъ биччала жидерго росдал цӀар кьураб «Сугъралъ» казиятги. ==Машгьурал чагӀи == * МухӀамад Юсупов (гь. 1935с), Дагъистан обкомалъул тӀоцевесев секретарь (1983-90) * МухӀамад ТӀолбоев (гь. 1951с), Россиялъул бахӀарчи * ТӀайгиб ТӀолбоев(гь.1955с), Россиялъул бахӀарчи * Камил МухӀамадов (гь.1904), Соц ЗахӀматалъул бахӀарчи * Шамхал Шамхалов (1924-2001), Дагъистаналъул халкъияв тохтур * Ризван Каримов(1924-2016), Дагъистаналъул халкъияв тохтур * ГӀабдула ГӀуцов, Дагъистаналъул халкъияв мугӀалим * МухӀаммад МуртазгӀалиев, Дагъистаналъул халкъияв художник * МухӀамад Хуршилов (1905-58), Хъвадарухъан ва драматург * НурмухӀаммад АбихӀасанов (1915-71), ШагӀир ва хъвадарухъан * ГӀабдулмажид Хачалов (1925-94), ШагӀир, хъвадарухъан, драматург * Шейхул- Ислам Сугъралъа ГӀабдурахӀман-ХӀажияв (1792-1891), къокъаб Гъазаваталъул рухӀияв цевехъан * МухӀамад-ХӀажияв (1849-77), Дагъистаналъул ва Чачанисталъул ункъабилев имам,ГӀабдурахӀман-ХӀажиясул вас * Магьди-Паша Сунгур, Туркиялъул Генерал === ГӀалимзаби === * Магьди-МухӀамад (х.1837с) * ХӀажи МухӀамад ХӀажи (Х 1870 с) * ГӀали-Реза * Дибир-Къади * НурмухӀамад Авари * Шайтан-ГӀабдула Россиялъул журналист,"Черновик"газеталъе кьучӀ лъурав ХӀажимурад Камалов (1965—2011); ГТРК "Дагъистан"абураб гӀуцӀиялъул нухмалъулев, машгьурав журналист ХӀажи ГӀабашилов (1950-2008) ХӀакъикъат Газеталъул БетӀерав редактор, Дагъистаналъул журналистазул цолъиялъул нухмалъулев ГӀали Камалов (гь.1948с) Дагъистаналъул ЖамгӀияб палаталъул нухмалъулев,СНГаялъул мустахӀикъав энергетик ХӀамзатов ХӀамзат (гь.1938 с) «Халкъалъул лъаялъул даража гьенир ругел школазул къадаралдалъун борцани Дагъистаналъул магӀарулал рикӀкӀине бегьула гӀемерисел цере тӀурал улкабазул халкъаздасаги цере араллъун» - ин хъван букӀана машгьурав филолог П.К.Усларица. «Щибаб мажгиталда цебе буго мадраса гӀелму босизе бокьарав чиясе санагӀаталъе» - янги хъвана гьес. Цогидав тарихчи М.Н.Покровскияс хъвалеб буго: « Гьаб ганчӀазул ва кьурабазул гохӀ рикӀкӀине бегьул Кавказалда бищунго хъвай-цӀали ва гӀелму цебе тӀураб бакӀлъун» - ин. Дагъистаналъ гӀелмиял кадрабаздалъун хьезабулеб буго Шималияб Кавказги, Поволжьеги, Шималияб Азербижангиянги хъвалеб буго гьевго гӀалимас. XVII абилеб гӀасруялда Дагъистаналда байбихьула рухӀияб культураялъул, гӀелмуялъул ва гӀараб ва бусурманаб гӀелмуялъул цӀилъи ва цебетӀей. XVI-XVII абилел гӀасрабазда раккана Дагъистаналда философияб пикруялъул ва гӀелмуялъул централ Дербенталда, Гъумекиб, Сугъралъ, Усиша ва Муги, гьенир раккана тӀоцересел адабияталъул хъвай-хъвагӀаял. Гьел гӀасрабазда байбихьана гӀарабалдаса Дагъистаналъул мацӀазде гӀелмиял ва адабияталъул хӀалтӀабазул таржамаги, гӀажам хъвай-хъвагӀайги. Дагъистаналъул росабалъ рагьана гӀараб мактабал. Цо-цо дагъистаниял гьанир гьел мактабалги лӀугӀун гӀелму камил гьабизе тӀадеги унел рукӀана гӀараб пачалихъазде, къватӀире. Аслияб къагӀидаялда нилӀер мактабазда малъулаан битӀун цӀализе ва ракӀалдаса Къуръаналъул сураби лъазаризе. Гьел мактабазул кӀудияб кӀвар букӀана гӀараб мацӀ, грамматика ва словарал хъвазе ва лъазаризе. Гьел гӀасрабазда цохӀо Дагъистаналда гурел къватӀирги машгьурал гӀалималлъун рукӀана Къудукьа Мусалав, МохӀоса Дамадан, ГӀободаса ШагӀбан, Ахаралдаса ГӀабдулбасир, Къамахалиялдаса ГӀумар, Сугъралъа ГӀалириза, Дусрахъа ГӀумар, Кулиялдаса МухӀаммад, Ругъжаса МухӀамад ва Гъумекиса Нажмудин. Сугъралъ – гӀелмуялъул къебелъи. ТӀадехун рехсаралдаса бихьулеб буго дунялалъул гӀелмиябгун литературияб гӀумруялъулӀ хасаб бакӀ Дагъистаналъ кколеб букӀараблъи. Гьез жидерго бутӀа лъуна Кавказалда, Поволжьеялда ва Казаналда. Гьеб гӀелмияб хӀаракаталъулӀ хасаб ва кӀудияб бакӀ кколаан Сугъралъ росдаца. Гьединлъидалин Гъумекиса Жамалудин устарасул вас ГӀабдурахӀманица хъвараб: «Сугъралъ росу рикӀкӀуна гӀелмуялъул иццлъун, Аллагьасукьаги хӀинкъулел, иманги щулиял бахӀарзазул, месед гӀарацалъул ва маххул устарзабазул росулъун. НекӀо заманалдаса нахъе Сугъралъ машгьураб букӀана лебалал чотӀахъабаздалъун, гӀужилал кьвагьдохъабаздалъун, шайихзабазул хабалаз ва берцинал руччабаздалъун. ТӀубараб Дагъистаналда батиларо Сугъралъ росдаде бахунеб росу» - ян. Сугъралъ буго некӀсияб магӀарул росу, кидаго машгьураб букӀана гьеб гӀалимзабаздалъун. Гьоркьохъел гӀасрабаздаса нахъего гьеб букӀана Дагъистаналъул гӀелмияб центрлъун, гӀараб гӀелмуялъул гӀалимазул ва жамгӀиял хӀаракатчагӀазул ватӀанлъун. Философияб гӀелмуялъул доктор М.ГӀабдулаевасул рагӀабазда рекъон, Дагъистаналда тӀоцересезул цояб ва цӀакъго машгьураб букӀун буго Сугъралъа ГӀалиризал мадраса. Гьенив лъагӀалида жанив цӀалулев вукӀун вуго 150-200 мутагӀил. Гьенир гӀицӀго магӀарулал гурел жидер росабалъ мадрасабиги лӀугӀун гӀелму камил гьабизе рачӀунел рукӀун руго даргиял, лезгиял ва тумал. Гьениб жидерго гӀелму камил гьабуна машгьурал гӀалимзаби Къудукьа Мусалас, ЗамиргӀалица ва гь.ц. Сугъралъ росдаца Дагъистаналъе кьуна гӀемерал машгьурал гӀалимзаби. XVII абилеб гӀасруялда гьениса рачӀарал кӀудиял гӀалимзабилъун рикӀкӀуна кӀигояв: МухӀаммад б. Сатмар б. ДахӀай ас – Сугъури (хвана 1036/1626-27 с) ва цӀакъго машгьурав гӀалим фикгьиялъул хӀадис гӀелмуялъул чирахъ ГӀалириза – Афанди ас-Сугъури (999/1590г. – 1088/1677-78г.). == МугъчӀваял == {{мугъчӀваял}} {{Dagestan-geo-stub}} {{Гъуниб мухъ}} [[Категория:Аваразул росаби]] [[Категория:Гъуниб мухъалъул чӀел-бакӀал]] ic8oiityf0g0n5st5c8bx98z97641xe 0 3836 101328 100417 2026-09-07T13:12:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101328 wikitext text/x-wiki '''Сугъралъ''' ({{lang-ru|Согратль}}) ккола [[Гъуниб мухъ|Гъуниб мухъалъул]] газета. [[СугъралӀ]] росдал жамгӏияб казият, биччала сугъулдерил хӏаракатчагӏазул хӏаракаталдалъун, моцӏалда жаниб цо нухалъ. Газета бахъулеб буго авар ва гӏурус мацӏазда. Газеталъ аслияб къагӏиядалъ бахъулеб материал буго, жакъасеб Сугъаралъ, росдал гӏумруялъул хӏакъалъулӀ, росдал тарихалъул, ва гьединго машгьурал росуцоязул хӏакъалъулги. Гьединго гьениб кьола росулӀ ва шагьараздагун гӏатӏиракьазда гӏумру гьабулел сугъулдерил чан чи хварав,ва гьавурав, мухӏкан гьабураб демографиялъул статистикаги, ва газеталъул ахиралда кьола росуцоязул рукӏинисел, ва рукӏарал бертабазул хӏакъалъулӀ баянал, ай бертин киб , кида байбихьулеб ва лъица щал рачулел къокъаб информацияги. Газеталъул тарих кӏудияб гьечӏониги, амма бечедаб буго, газета бахъулеб букӏана кӏиго нухалъ. Тӏоцебе 90 соназул заманалда,хадуб дагьаб заман ун, цӏидасан биччана 2003 соналъ.Гьелдаса нахъе чӏечӏого, хӏалтӏулеб буго. «Сугъралъ» газеталъе подписка гьабизе. ЛъагӀелалъ газеталъул багьа буго 300 [[гъурущ]], дагьаб гъурщил къуват бугезе 500 гъурущ. {{тIинчI}} [[Категория:МагӀарулазул газетаби]] cprm0u12m6ykk5x8998uqv4dpautljo 0 3837 101361 100560 2026-09-07T13:18:13Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101361 wikitext text/x-wiki [[Файл:4 body fluids.PNG|thumb|250px|<span style="color:grey;">Ункъо ахлатӀ</span>]] '''Ункъо ахлатӀ''' ({{мацӀ+tr|''ahlat-ı erbaa''}}) ГӀарабазул, таджиказул, индиялъул [[тӀиб гӀелму]]ялдалъун унти чӀезабизе ва дару хӀалтӀизабиялъе руго жиндирго хаслъаби. Гьез [[тӀабигӀат]]алъул ункъго батӀияб хӀал: гьава, лъим, цӀа ва ракь хал гьабун гьелда релълъинарула инсанасул чорхолъ рукӀунел тӀабигӀатал (хӀалал). Аварагас абуна: Аллагьас инсанасул чорхолъ лъун буго ункъго жо: лъим, хӀарщ, цӀа ва гьури. Гьелда релълъун инсанасул чорхолъги руго ункъго ахлатӀал (''материя'') жубаял. :1. '''Биялъулаб хилтӀ''' – жубай релълъинабун буго гьаваялда ва гьелда рекъон гьелъул тӀабигӀат бухӀараб ва биччараб буго. ИнсанасулӀ гьеб чӀолеб бакӀги – тӀул буго. :2. '''Лимфа''' (бидул цо бутӀа, хъахӀаб, лӀамияб би къотӀун хадуб къватӀиб бачӀунеб жо) – балгъам – слизь, риччел – релълъинабун буго лъеда ва лъел гӀадаб биччараб ва цӀорораб тӀабигӀат буго. ИнсанасулӀ гьеб чӀолеб бакӀги гьуърул руго. :3. '''Сафраъ''' – ццим (желчь). Гьеб релълъинабун буго цӀаялда ва цӀаялъулго гӀадин бухӀи ва бакъвай гьелъул тӀабигӀат буго. Гьеб чӀолеб бакӀги инсанасулӀ ццим буго. :4. '''Савдаъ''' – чӀегӀераб ццималъул жубай. Гьеб релълъинабун буго ракьалда. Ракьалъул гӀадинаб цӀорораб ва бакъвараб тӀабигӀат буго. Гьеб чӀолеб бакӀги чорхолъ къерчӀ буго. Гьал ункъалго ахлатӀал щивав чиясулӀ батӀа-батӀаго рукӀуна, ай киналго цадахъ гурел, щивасулӀ цо хилтӀ – жубай букӀуна. Гьездалъун буго инсанасул чорхол унтиги, гьелда рекъон гьабула гьесие даруги. Гьел ахлатӀазул кинаб чорхолъ цӀикӀкӀун батаниги, гьелда рекъон букӀуна инсанасул [[мизадж]] (натура, темперамент). ИнсанасулӀ гьел тӀабигӀиял темпераментал ращадго ккун рукӀунаро, цоясулӀ бухӀи цӀикӀкӀуна, цоясулӀ цӀорой биччи ва бакъвайгун цадахъ цӀикӀкӀуна. Гьединлъидал гӀалимзабаца бихьизабулеб буго щуго батӀияб тӀабигӀат-хасият (''темперамент''). :1. '''Бидулаб''' – дамавияб мизаж буго. Гьелъул тӀабигӀат бухӀи ва биччи гӀемерлъарав чиясулӀ букӀунеб хасият буго. Гьесде абула сангвиник ([[латиназул мацӀ]]алда – ''сангвис'' – би). Гьеб тӀабигӀаталъул гӀадамазе хасиятаб буго чӀагоял, гӀемер рагъа-рачаризе бокьулел, рохарал, цо жоялде жал руссарал, пагьму гьоркьохъев, черх гӀебав, макьу дагьав. :2. '''Лимфа''' (балгъамияб) реччелалъулаб тӀабигӀат буго. Гьевги чорхолъ риччел гӀемерав, цӀорой бугев, бухӀиги бакъвайги дагьав вуго. Гьесде абула флегматик ([[греказул мацӀ]]алда – ''флегма'' – слизь, риччел). Гьел рукӀуна гӀодор риччарал, хӀинцал, черх гӀебал, тӀатӀи гӀемерал, чорхолъ риччел гӀемерал, макьу гӀемерал, кӀухӀалал, пагьму бакӀал, вагъа-вачари дагьал, кӀочон тей гӀемерал. :3. '''Сафравияб мизаж''' – ццималъулаб мизаж буго. Гьебги жиндилъ бухӀи ва бакъвай бугеб тӀабигӀат буго, гьесулӀ биччи цӀоройги дагьаб букӀуна. Гьесде абула холерик (холе – жёлчь, ццим). Гьев вукӀуна хехав, хехго ццим бахъунев, цӀа гӀадав, цевехъанлъи бокьулев, бахӀарчияв, пагьму лебалав, черх хӀалакъав, макьу дагьав. :4. '''Савдавияб''' – чӀегӀераб ццим – ракьулаб тӀабигӀат – цӀорой ва бакъвай. Гьеб тӀабигӀат бугев чиясде абула меланхолик (чӀегӀераб ццим). Гьесул тӀабигӀатал: черх тӀеренхалатав, кьер тӀогьилав, макьу дагьав, хӀалтӀи гӀемерав, пашманав, ихтилат-разилъи дагьав вукӀуна. :5. '''Гьоркьохъеб мизаж''' буго – гьел ункъго тӀабигӀатал жиндир чорхолъ дагь-дагьаб къадаралъ бугев (уравновешенный тип). Гьесул гӀаламат: пагьму бугев, киналго амрабазулӀ гьоркьохъеб хӀалалда вукӀунев, тӀабигӀат лъикӀав вукӀуна. Гьелда рекъон гьабула унтарасе даруги. Щибаб чӀахӀ-хералъул, кванил нигӀматазулги букӀуна жиндиего хасаб тӀабигӀат. Гьеб тӀабигӀаталъул халги гьабун дару малъизе лъазе ккола тохтурасда. Масала: чорхолъ бухӀи цӀикӀкӀарав чиясе кьезе ккола цӀорораб тӀабигӀат бугел дараби, гӀаксалда бегьуларо, гьелъ къаркъала дагьабги бухӀизабула ва унти цӀикӀкӀинабула, ай гӀаксалда гьабула. Риччел ва цӀороялдалъун ккараб унтуе бухӀараб ва бакъвараб тӀабигӀат бугеб дару, чӀахӀ-хер ва пихъ кьола гьелда релълъун. <ref>{{Cite web |title=МухӀаммад-хӀажи ГӀабдурахӀманов, ГӀарабазул тӀиб гӀелмуялъул цо-цо хаслъаби |url=http://www.assalam.ru/avar/arhiv/2010/avar_2010_16.pdf |access-date=2011-02-26 |archive-date=2011-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110226033418/http://www.assalam.ru/avar/arhiv/2010/avar_2010_16.pdf |url-status=live }}</ref> [[Категория:ТӀиб гӀелму]] == Примечания == <references/> s98h0mzubd5hw7zm5zkyo8y0mru7741 0 3846 101337 100473 2026-09-07T13:14:13Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101337 wikitext text/x-wiki [[File:Taipei Grand Mosque - Tarawih.JPG|thumb|ТаравихӀазул как]] '''ТаравихӀазул как''' (гӀараб мацӀалда '''تراويح''') ккола муаккадал, ай тӀадчӀун гьаризе кколел суннатал [[как]]азул цояблъун. Гьеб бала рамазан моцӀалъ. Гьелъул гӀуж щола боголил как бан хадуса, халат бахъула хъахӀлъи биччазегӀан. Гьелъул тӀаса бищараб гӀуж байбихьула сардил ункъо бутӀа гьабун цо бутӀа аралдаса. Хасго хирияб буго, кьижун хадув тӀадеги вахъун, бараб. Амма киса-кибего гӀадат билълъун буго, боголил как бан лӀугӀарабго, ратибатги бан таравихӀ базе байбихьулеб. НилӀер Дагъистаналда таравихӀазул какил микьго ракагӀат бан тола, амма киналго тӀахьазда гьелъул базе бихьизабураб къадар къого ракагӀат буго. Цогидал исламиял хӀукуматаздаги къого ракагӀат бала. ЛъикӀ букӀинаан нилӀер [[Дагъистан]]алдаги гьедин гьабунани. Мажгиталда жамагӀаталъ гӀицӀго микьго ракагӀат бан толеб бугони, гьелгун микьго ракагӀат бала, хутӀараб анцӀила кӀиго ракагӀат рокъове щвараб мехалъ бала, хасго лъикӀаб буго кьижун хадуса радакь тӀадеги вахъун тӀубазабуни. Ахиралде витруги ккезабила. Витруги [[Рамазан моцӀ]]алъ, жинца жиндиего баралдаса жамагӀатгун бараб хирияб буго, мажгиталда бани, гьеб дагьабги лъикӀаб буго. <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.assalam.ru/avar/arhiv/2007/avar_2007_18.pdf |access-date=2011-05-01 |archive-date=2011-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110501135443/http://www.assalam.ru/avar/arhiv/2007/avar_2007_18.pdf |url-status=live }}</ref> == Примечания == <references/> [[Категория:Как]] o10u9uu7zhfdx0xtnyf252bymq7raaz 0 3848 101381 100642 2026-09-07T13:21:33Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101381 wikitext text/x-wiki [[Файл:200412 - Plaqueminier et ses kakis.jpg|thumb|250px|<span style="color:grey;">гъветӀ</span>]] [[Файл:Diospyros kaki-9.JPG|thumb|250px|<span style="color:grey;"></span>]] '''Хурма''' (латиназул мацӀалда ''Diospyros kaki'') Хурма кваназе бокьуларел чагӀи къанагӀат ратила жакъа къоялъ, щайин абуни босизеги щолеб буго, бихьизе бер кколебги, квине гьуинабги букӀун. Гьеб гуребги гӀемераб даругин пайдаги буго гьелъул инсанасе. ГӀемерал берцинал цӀарал лъун руго гьелда гӀадамаз – «тӀогьилаб бакъ», «Китаялъул микьир»… Кин абуниги, гьелъул ватӀан ккола, аслияб къагӀидаялъ, [[Китай]]гун [[Япония]]. НилӀер гӀасруялде щвезегӀан цебеккунго гьеб Китаялдасагун Япониялдасан бачӀараб пихъ бугин рикӀкӀунаан. [[Европа]]ялде гьеб бачӀун буго Ӏ760 соналда – тӀоцебе югалъулаб [[Франция]]лде. Хадубккун гьеб бекьун буго [[Италия]]лда, [[Алжир]]алда, [[Египетал]]да, СШАялда. Жакъа къоялда хурма бижула [[Узбекистан]]алдаги, [[Гуржия]]лъги, [[Крыма]]лдаги, [[Азербайжан]]алдаги, Краснодаралъул ракьалдаги. Абула 500-ялде гӀагарун тайпа бугин гьелъулин. Гьел цоцаздаса ратӀа рахъула жидер кьералъухъ, тӀагӀамалъухъ, чӀахӀалъи-гӀисинлъиялъухъ балагьун. == Хурмаялъул пайда == [[Файл:Kaki2.jpg|thumb|left|250px|<span style="color:grey;"></span>]] Кинан тӀаса бищилеб лъикӀаб хурма? Барщараб хурма букӀине ккола лъикӀаланго тамахлъараб. Кьерги канчӀтӀогьилаб, багӀарсияб букӀине ккола, тӀанхалги – тӀулакьерал сурмиял. Гьелда тӀад чӀегӀерал тӀанкӀал лъун ругони, пихъ хвезе байбихьиялъул магӀна ккола. Кинаб пайдаха гьелъул бугеб? Хурмаялда гъорлӀ рукӀуна гӀемерал черхалъе хӀажатал, пайдаял элементал, [[витамин]]ал – [[глюкоза]], [[сахароза]], «А», «С», «Р» витаминал, махх, калий, кальций, медь, магний, марганец, йод. КӀалдиб бохьун чӀолеб тайпаялъулги буго жинда жаниб пектин букӀиналдалъун черхалъе пайда. Гьелъ кванирукъалъул, бакь-чехьалъул хӀалтӀи лъикӀлъизабула. Гьединго жиндилъ магний букӀиналда бан чорхолъ ганчӀал ккезе толаро. КъваригӀел гьечӀел цӀамал чорхолъа къватӀире рехула, черх бацӀцӀад гьабула, лъим къватӀибе кьабулеб гӀадат буго. Би дагьал чагӀазе кваназе лъикӀаб буго жинда жаниб гӀемераб махх букӀиналда бан. Йод гъорлӀ букӀиндал хурма кваназе пайдаяб буго мукъулукъалъул цӀуцӀдузул (щитовидная железаялъул) унти бугел чагӀазе. Пектин гъорлӀ бугелъул, кванирукъалъул хӀалтӀи лъикӀлъизабиялъеги кваназе лъикӀаб буго хурма. Гьороялъул (ракалъул) унтиялда данде чӀеялъе лъикӀаб буго витамин «А» гъорлӀ букӀиндал. РекӀелги, рихьазулги хӀалтӀи лъикӀлъизабиялъеги пайдаяб буго хурма. Гьединго хӀалтӀизабизе лъикӀаб буго рихьал къварилъиялъ ракӀалда жо чӀоларел чагӀи сахлъиялъеги – склерозалъул унти бугез. Гьединго нерваби гӀодор къазеги, хӀалхьи кьеялъеги кваназе лъикӀаб буго. Абула кванде гъира базабулин хурмаялъин, нервабазе хӀалхьи кьолин, хӀалтӀуде гъира ккезабулин, свак лъазе толарин. Хасго лъикӀаб буго гьеб пихъ кидаго захӀматаб, хӀалуцараб, гӀемер нерваби холеб хӀалтӀуда рукӀунел чагӀазе. Хурма хӀалтӀизабула гьединго гьурмал куц берцинлъизабиялъеги – батӀи-батӀиял маскаби гьарун, гьурмал куц цӀвакизабизе, гвангъизабизе. Амма буго цо тайпа гӀадамазул кинго гьеб кваназе бегьуларел. Гьел ккола «сахарный диабет» унти бугел гӀадамал, кьаралъиялъул, гьороялъул унти бугел гӀадамал. Гьезие гьукъараб буго хурма кваназе. <ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.assalam.ru/avar/arhiv/2008/avar_2008_21_22.pdf |access-date=2011-05-01 |archive-date=2011-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110501142611/http://www.assalam.ru/avar/arhiv/2008/avar_2008_21_22.pdf |url-status=live }}</ref> == Примечания == <references/> [[Категория:ХӀур-хер]] h2iuwaxzz15spguolzmkkh3w9tbfgnh 0 3853 100972 98713 2026-09-07T12:09:32Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100972 wikitext text/x-wiki [[Файл:Allah-green.svg|left|50px|]] '''Ал-Жалилу''' (гӀараб мацӀалда '''الجليل'''). Жив кӀудияв. Гьелъул мурад ккола киналниги гьайбатал сипатал Жиндие ругев абураб. Гьайбатал сипаталлъун рикӀкӀуна тӀадегӀанлъи, ханлъи, вацӀцӀалъи, гӀелму, бечелъи, хӀалкӀолъи ва цогидал нилӀеца рехсарал сипатал. Гьел киналго жиндилъ данделъарав чи ккола мутӀлакъав «ал-Жалил». Гьезул цо-цо сипатал ругев чи ккола, гьелда рекъараб «жалалат» жиндилъ бугев чи. МутӀлакъго Жалил ккола ТӀадегӀанав [[Аллагь]]. Лагъзадерида гьоркьоса жалилаллъун ккола жидер киналниги батӀиниял сипатал берцинлъарал ва басират бугел ракӀазе жал рокьулел гӀадамал. <ref>[http://www.as-salam.ru/avar/arhiv/2010/avar_2010_06.pdf Аллагьасул берцинал цӀарал, МухӀаммадгӀариф РАМАЗАНОВ]{{Хвараб регӀел|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == → → == *[[Аллагьасул берцинал цӀарал]] == Примечания == <references/> [[Категория:Аллагьасул берцинал цӀарал|Ж]] jttu47rzkis3200ybynqk8z174kvu4v 0 3854 100973 99204 2026-09-07T12:09:42Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100973 wikitext text/x-wiki [[Файл:Allah-green.svg|left|50px|]] '''Ал-Кариму''' (гӀараб мацӀалда '''الكريم'''). Ай, рецӀел босизе кӀолевги вукӀун, тӀаса лӀугьун толев, жинца къотӀи гьабураб мехалъ гьеб тӀубазе гьабулев, жинца кьолеб жо цӀикӀкӀине гьабулев, лъие ва кигӀан кьураб абун гьелъул ургъелги жиндие гьечӀев, хӀажатаб жо жиндеги борхичӀого цогияздаса тӀалаб гьабуни (цогидасдаги тӀубазе кӀолинги абун), гьелдаги жив разилъуларев. Жиндехун хъачӀлъи хӀалтӀизе гьабуни, гӀайиб чӀван гурого, гьелда тӀаде цӀикӀкӀине гьабуларев. Гьаб кинабго жо жиндилъ данделъарав чи ккола мутӀлакъав «Ал-Карим». Гьеб кинабго буго ТӀадегӀанав [[Аллагь]]асулӀ. Лагъасеги рес буго жиндаго тӀад хӀалтӀун гьал пишабаздалъун живго берцинлъизавизе, амма цо-цо умуразулӀ ва хӀалицаго гӀадин. Гьединлъидал гьесиеги каримилан сипат гьабизе бегьула, амма гьев вукӀуна мутӀлакъав «Ал-Каримасде» дандеккун мукъсанавлъун. Гьедин лагъасе сипат гьабизе кин бегьулареб ссалат-салам лъеяв Аварагас абунги букӀаго: «Нужеца цӀолбол гъветӀалда «Ал-Карамилан» абуге, «Ал-Карам» бусурманчи ккола», – ян. (Бухари, Муслим). ЦӀолбол гъветӀалда «Ал-Карамилан» абиялъе гӀилла букӀана гьеб хӀеренаб, жиндир пихъ гьуинаб, бетӀизеги кваназеги бигьаяб ва заз гьечӀеб букӀин. <ref>[http://www.as-salam.ru/avar/arhiv/2010/avar_2010_06.pdf Аллагьасул берцинал цӀарал, МухӀаммадгӀариф РАМАЗАНОВ]{{Хвараб регӀел|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == → → == *[[Аллагьасул берцинал цӀарал]] == Примечания == <references/> [[Категория:Аллагьасул берцинал цӀарал|К]] 7dh0gelidzz35q9mld8iukb2qotb3mp 0 3855 100987 99241 2026-09-07T12:12:03Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100987 wikitext text/x-wiki [[Файл:Allah-green.svg|left|50px|]] '''Ар-Ракъибу''' (гӀараб мацӀалда '''الرقيب'''). Ай, Жинца хъаравуллъи гьабулев. Гьелдаса мурад ккола Жинда кинабго жо лъалев ва гьеб цӀунулев абураб. Щив чи вугониги жинца цониги жо цо лахӀзаталъцин гьелдаса гъафуллъичӀого, гьелъул даимго халги ккун ва гьелда хадув лӀугьарав чиясухъе гьеб щолареб куцалда цӀунун, гьесда абула «ракъиб» абун. ЛагъасулӀ «ракъибилан» абураб сипат беццараблъун букӀуна, гьесул хъаравуллъи жиндирго бетӀергьанасдехунги ва жиндирго ракӀалдехунги бугеб мехалъ. Гьеб кинин абуни, ТӀадегӀанав [[Аллагь]] жиндихъ кидаго балагьун ва хъаравуллъи ккун вукӀин лъаялдалъун ва жиндирго нафсги шайтӀанги – тушбаби рукӀин лъаялдалъун букӀуна. <ref>[http://www.as-salam.ru/avar/arhiv/2010/avar_2010_06.pdf Аллагьасул берцинал цӀарал, МухӀаммадгӀариф РАМАЗАНОВ]{{Хвараб регӀел|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == → → == *[[Аллагьасул берцинал цӀарал]] == Примечания == <references/> [[Категория:Аллагьасул берцинал цӀарал|Р]] 0pghth3pqj2dbazffs29du20rcr1thx 0 3856 100980 99215 2026-09-07T12:10:52Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100980 wikitext text/x-wiki [[Файл:Allah-green.svg|left|50px|]] '''Ал-ЛатӀифу''' (гӀараб мацӀалда '''اللطيف'''). Жив гурхӀулев, хӀеренав. Гьаб цӀаралъе мустахӀикълъула жинда балъгоял ва гӀисибикъиналгицин маслахӀаталги лъалев, гьел маслахӀатал рилълъине гьариялъулӀ хӀеренлъиги хӀалтӀизабулев чи. Кинабго жоялда хадугъейги, гьабулеб пишаялъул хӀеренлъиги данделъани, «лутӀфу» абураб рагӀул магӀна камиллъула. Гьебги ТӀадегӀанав [[Аллагь]]асулӀ гурони камиллъизе рес гьечӀо. Гьесул кинабго жоялда хадугъейин абуни, гьелъие гӀорхъи гьечӀо. Балъгояб жоги Гьесул гӀилмуялда загьиралда релълъун букӀуна, щибго батӀалъи гьечӀого. Гьесул гьабулеб ишалъулӀ бугеб хӀеренлъиги гурхӀелги абуни, гьелъиеги гӀорхъи гьечӀо. Гьеб бичӀчӀизе ккани, цо-цоккун Гьесул афгӀалал лъазе ккола. Гьеб лъанагӀан, «АллатӀиф» абураб цӀарул магӀнаги гьесда цӀикӀкӀун лъала. Гьеб хъвазе ккани, гьелъие гьал нилъехъ ругел тӀахьал гӀоларо. ТӀадегӀанав Аллагьасул лутӀфуялдаса ккола эбелалъул чохьониб тӀинчӀ цӀуни ва цӀиноялдалъун кваназабун къватӀибе бачӀинегӀан гӀезаби. КъватӀибе бачӀун хадуб лъицаниги малъичӀого ва бихьизе гьабичӀого, эбелалъул керен кӀалдибеги босун гьеб хахизе илгьам гьаби. ХӀатта хоноги бихъун къватӀибе бачӀараб сагӀаталъ тӀинчӀалда лъала гӀодоса мугь бищизе. Гьединго лъимер гьабун хадуса хахулебгӀан заманаялъ гьелъул цабзазде хӀажалъи ккезегӀан гьел рижи нахърахъи. Цинги, квен чӀамизе хӀажалъи ккараб мехалъ гьел рижизари, цабиги – цоял бегӀерал, жидеца къотӀулеллъун, цоял – гӀебал, жидеца ххенолеллъун, батӀи-батӀияллъун гьари, кӀадиб лъураб тӀагӀам цабзазда гьоркьобе ккезабизе ва кӀалъазе мацӀ бижи, хӀатта цохӀо лукъма инсанасул ургьибе швезегӀан гьелда тӀад хӀалтӀулел гӀадамазулги гьабулеб хӀалтӀулги хъвазе лӀугьани, гьеб хъван рагӀалде бахъинаро. ТӀадегӀанав Аллагьасул лагъзадеридехун бугеб лутӀфуялдаса ккола Гьес гьезда бажарулеб жо тӀадкъайги, гӀураб къадаралдаса цӀикӀкӀун гьезие жо кьунгутӀиги. Гьединго Аллагьасул лутӀфуялдаса ккола лагъзадерие къокъаб заманалда жаниб дагьа-макъаб гӀамалги гьабун, абадияб талихӀ щвезе рес кьей. Ай къокъаб гӀумруялда гьабураб гӀамалалъухъ ахираталда абадияб талихӀ насиб гьаби. Гьединго гьесул лутӀфуялдаса ккола ракалдаги биялдаги гьоркьоса бацӀцӀадаб рахь бачӀине гьаби, гьединго къвакӀарал гамчӀазда гьоркьоса къиматаб жавгьар бахъи, наялдаса гьоцӀо къватӀибе бахъи, хӀапароялдаса дарай къватӀибе бахъи. Гьеб кинабго бицун бахъунаро. Лагъасе гьаб цӀаралдаса бугеб бутӀа ккола, хъачӀлъиги, хӀакъи-бакъир гьариги, дагӀбадиги жибго тун, гурхӀелалдалъунги хӀеренлъиялдалъунги Аллагьасул лагъзал Гьесухъе рачин ва ахираталъул талихӀалде гьел тӀоритӀиги. ГьелъулӀ бищунго берцинаб лутӀфуялъул нухги ккола, Аллагь разилъулеб жиндирго хьвада-чӀвадиялдалъунги лъикӀал гӀамалаздалъунги халкъ хӀакъкъаб жо къабул гьабиялде рачин. Гьелъул асар цӀиккун букӀуна, берцинал, къачӀарал рагӀабазул асаралдаса.<ref>[http://www.as-salam.ru/avar/arhiv/2010/avar_2010_02.pdf Аллагьасул берцинал цӀарал, МухӀаммадгӀариф РАМАЗАНОВ]{{Хвараб регӀел|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == → → == *[[Аллагьасул берцинал цӀарал]] == Примечания == <references/> [[Категория:Аллагьасул берцинал цӀарал|Л]] cxskot9n4bw1kmnqieo9uag2h9gp933 0 3859 100974 98715 2026-09-07T12:09:52Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100974 wikitext text/x-wiki [[Файл:Allah-green.svg|left|50px|]] '''Ал-Къайюму''' (гӀараб мацӀалда '''الحليم'''). Киналниги жалазул рукӀин жиндалъун бугев. [[Аллагь]]ас рижанщинал жал кӀиго батӀиял руго, жиб букӀине ккани жиндие бакӀ хӀажалъулебги, хӀажалъуларебги. БакӀ хӀажалъулел жал ккола сифатал ва ахӀвалал. Масала, хъахӀлъи букӀине ккани, гьелъие хӀажалъула кагъат ва цогидал жал. Жиндие бакӀ хӀажалурареб жойин абуни, гьеб ккола жибго жиндаго чӀараб жо, жиндие черхалъул, гъалипалъул бугеб гӀуцӀиялда релълъун. Кинниги, гьеб жо бакӀалде хӀажалъичӀониги, жиндир бати даимлъизе ккани гьелъие чара гьечӀого хӀажалъула цоги амраби. Гьединлъидал, бакӀалде хӀажалъичӀониги цоги жалазде хӀажалъи халгьабун, гьелда кинабго рахъалъ жибго жиндаго чӀараб жойин абуларо. Вужудалда батани жинца жиндиего гӀейги гьабулеб, жиндир батиги цоги жоялдалъун гьечӀеб, жиндир бати даимлъизе ккани цоги жо бати шартӀлъулареб мавжуд, гьеб ккола мутӀлакъго жибго жиндаго чӀараб мавжуд. Гьелдаго цадахъ цогидал мавжудатазул ратиги гьесдалъун батани, гьев ккола «ал-Къайюм», ай киналниги жалазул бати жиндалъун бугев. Гьединаб сифат ТӀадегӀанав Аллагьасул гурони гьечӀо. Лагъасул гьаб сифаталъулӀ гӀахьаллъи букӀуна Аллагь гуресдехун гьесул хӀажалъи букӀунгутӀиялъул къадаралда. <ref>{{Cite web |title=Аллагьасул берцинал цӀарал, МухӀаммадгӀариф РАМАЗАНОВ |url=http://www.assalam.ru/avar/arhiv/2010/avar_2010_12.pdf |access-date=2011-05-01 |archive-date=2011-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110501135833/http://www.assalam.ru/avar/arhiv/2010/avar_2010_12.pdf |url-status=live }}</ref> == → → == * [[Аллагьасул берцинал цӀарал]] == Примечания == <references/> [[Категория:Аллагьасул берцинал цӀарал|КЪ]] lrexmta8kqkotygsz0y9nt0dh8j7x3p 0 3863 100971 99202 2026-09-07T12:09:22Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100971 wikitext text/x-wiki [[Файл:Allah-green.svg|left|50px|]] '''Ал-ВахӀиду''' (гӀараб мацӀалда '''الواحد'''). Жив цогояв, ай бутӀабазде викьуларев ва жиндие кӀиабилев гьечӀев. БутӀабазде бикьулареб жойин абуни, гьеб ккола «атомилан» жинда абулеб, жиб бикьун бачӀунареб зарра. Гьелъул хӀакъалъулӀ абула гьеб цо жо бугилан, ай бикь-бикьун бачӀунареб. ТӀадегӀанав [[Аллагь]]ги цо вуго, Жиндир заталъулӀ бикь-бикьи букӀине рес гьечӀев. Жиндие кӀиабилеб гьечӀеб жойин абуни, гьеб ккола жинда релълъараб цоги жо гьечӀеб жо, масала, бакъ. Гьеб жиндие черх бугеб жо букӀин хал гьабун бикь-бикьун бачӀине рес бугониги, гьелда релълъараб кӀиабилеб бакъ гьечӀо, амма букӀине рес буго. Вужудалда батани, жиб цогояб, жинда релълъараб тӀокӀаб букӀине ресги гьечӀеб мавжуд (батараб, бугеб), гьелда абула мутӀлакъго жиб цогояб мавжуд абун. Гьевги ккола тӀадегӀанав Аллагь. Лагъзадерида гьоркьоса жив цогоявлъун рикӀкӀуна, жиндиралда релълъараб лъикӀаб пиша бугев чи гӀадамазда гъорлӀ гьечӀони. Амма гьев цо вукӀин буго гьесдаго релълъарал гӀадамазде дандеккунги, гьев вугеб заманалде дандеккунги, гьесулӀ бугеб цо-цо пишабазде дандеккунги бугеб жо. Щайин абуни, цогидаб заманалда гьесдаго релълъарав чи загьирлъизе рес бугелъул. МутӀлакъго цолъун вукӀин цохӀо ТӀадегӀанав Аллагьасе гурого букӀунаро. <ref>{{Cite web |title=Аллагьасул берцинал цӀарал, МухӀаммадгӀариф РАМАЗАНОВ |url=http://www.assalam.ru/avar/arhiv/2010/avar_2010_12.pdf |access-date=2011-05-01 |archive-date=2011-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110501135833/http://www.assalam.ru/avar/arhiv/2010/avar_2010_12.pdf |url-status=live }}</ref> == → → == *[[Аллагьасул берцинал цӀарал]] == Примечания == <references/> [[Категория:Аллагьасул берцинал цӀарал|В]] 7scokvrte5mcs0soaalg7xn4er6i1um 0 3864 100979 98890 2026-09-07T12:10:42Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100979 wikitext text/x-wiki [[Файл:Allah-green.svg|left|50px|]] '''Аль-Гӏазиму''' (гӏараб мацӏалда '''العظيم'''). Гӏазим абураб цӏар, байбихьуда гьеб лъуна черх бугеб жоялда. Масала, цо черх цоги черхалдаса халалъиялъул, гӏеблъиялъул, гъварилъиялъул рахъалъ цӏикӏкӏараб бугони, нилӀеца абула: «Гьаб черх гьалдаса кӏудияб (гӏазим) буго» абун. Кӏудияб черхги букӏуна бераз жанибе бачине кӏолебги, жанибе бачине рес гьечӏебги, зоб-ракьалда релълъун. Мисалалъе босани, пил ккола кӏудияб черх бугеб хӏайван, кинниги беразда гьеб жаниб бачине кӏола, ай, гьелде щвечӏеб жоялде данде ккун, кӏудияб ккола. Зоб-ракьин абуни, бераз гьеб жанибе бачине рес гьечӏо. Гьеб ккола беразда рихьулел жалазда гьоркьор мутӏлакъго «гӏазимлъун» кколеб жо. Гьединго гӏакълу жинда нахъгӏунтӏулел жалги батӏи-батӏиял рукӏуна: гӏакълу нахъгӏунтӏулелги, нахъгӏунтӏуларелги. Гӏакълу нахъгӏунтӏуларел жалги кӏийиде рикьула: нахъгӏунтӏизе рес бугелги, рес гьечӏелги. Гьеб ккола мутӏлакъго кӏудияб жо (гӏазим), гӏакълу нахъгӏунтӏулеб гӏорхъи жинца бахараб. Гьевги ккола Тӏадегӏанав Аллагь. Лагъзадерида гьоркьоса кӏудияв («гӏазим») ккола аварагзабиги гӏалимзабиги, гӏакъилав чиясда жидер сифатаздаса дагьабгӏаги жо лъараб мехалъ, гьездехун бугеб рокьилялъул жиндир ракӏ цӏолев. Авараг ккола жиндир умматалда жанив гӏазим (кӏудияв), шайих ккола жиндир муридзабазда гьоркьов гӏазим (кӏудияв), мугӏаллим ккола жиндир мутагӏиласе гӏазим. Тӏадегӏанав [[Аллагь]]асул хутӏизегӏан, хутӏарал жалазул кӏодолъи ккола цо-цо жоялде дандеккун бугеб кӏодолъи. Аллагьасул кӏодолъийин абуни, гьеб ккола мутӏлакъаб кӏодолъи. <ref>[http://wwww.assalam.ru/avar/arhiv/2010/avar_2010_03.pdf Аллагьасул берцинал цӏарал, Мухӏаммадгӏариф РАМАЗАНОВ]</ref> == → → == * [[Аллагьасул берцинал цӏарал]] == Примечания == <references/> [[Категория:Аллагьасул берцинал цӏарал|Гӏ]] lfwh1kwp5yhcd3arzsp7915c9ks12yv 0 3869 100970 98885 2026-09-07T12:09:12Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100970 wikitext text/x-wiki [[Файл:Allah-green.svg|left|50px|]] '''Ал-Васигӏу''' (гӏараб мацӏалда '''الواسع'''). Жив гӏатӏидав. Гьеб ккола «гӏатӏилъи» абураб рагӏиялдаса бачӏараб жо. «гӏатӏилъи» абураб жо гӏелмуялъулӀ букӏуна, гьеб гӏелму гӏатӏидабги ва гӏемерабги бугони. Гьединго гӏатӏилъи букӏуна цогиязе лъикӏлъи гьабиялъулӀ ва гьезие нигӏматал кьеялъулӀ. Киниса хал гьабуниги мутӏлакъав «Ал-Васигӏ» ккола Тӏадегӏанав [[Аллагь]]. Щайин абуни, Гьесул гӏелму босани, жиндир рагӏал гьечӏеб ралъадлъун ккола гьеб. Киналго ралъадал Гьесул гӏелму хъвалеб шакъилъун рукӏаралани, гьеб хъвалаго гьел тӏагӏинаан. Гьес нигӏматал кьей ва лъикӏлъи гьаби босани, гьелъиеги лъугӏунккей гьечӏо. Кинабгӏаги гӏатӏилъи, кигӏан кӏудияб батаниги, гьелъул рагӏал букӏуна. Амма гьеб цӏаралъе рекъараб магӏна букӏуна «жиндие лъугӏунккей гьечӏеб гӏатӏилъи», – абураб. Мутӏлакъав «Ал-Васигӏ» ккола Тӏадегӏанав Аллагь. Лагъасул гӏатӏилъи гьесул лъаялъулъги тӏабигӏаталъулъги букӏуна. Гьесул гӏемерал гӏулумал ратани, гьев ккола гьесул гӏелмуялъул гӏатӏилъиялъул къадаралда «васигӏ». Гьединго гьесул тӏабигӏат-гӏамал гӏатӏилъани ва мискинлъиялда хӏинкъи, хӏасад гьаби, ццим бахъин, хъантӏи гӏадал сифатаз гьеб къваридги гьабичӏони, гьев ккола «васигӏ». Амма гьесулӀ гьелъул лъугӏунккей, ахир букӏуна. Хӏакъикъияв «Ал-Васигӏ» ккола Тӏадегӏанав Аллагь. <ref>[http://wwww.assalam.ru/avar/arhiv/2010/avar_2010_07.pdf Аллагьасул берцинал цӏарал, Мухӏаммадгӏариф РАМАЗАНОВ]</ref> == → → == * [[Аллагьасул берцинал цӏарал]] == Примечания == <references/> [[Категория:Аллагьасул берцинал цӏарал|В]] fbxkmkaz2w91fzkwi5gdim7sqokykpj 0 3870 100975 99207 2026-09-07T12:10:02Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100975 wikitext text/x-wiki [[Файл:Allah-green.svg|left|50px|]] '''Ал-Хӏакиму''' (гӏараб мацӏалда '''الحكيم'''). Хӏикматалъул бетӏергьан. Хӏикматилан абураб жо ккола бищун хирияб гӏелмуялдалъун бищун хирияб жо лъай. Бищун хирияб ва тӏадегӏанаб гӏелму ккола жиб тӏаса унареб абадияб, жиндий щибго жо балъго хутӏулареб гӏелму. Гьеб ккола [[Аллагь]]асул гӏелму. Бищунго хириявги тӏадегӏанавги ккола Живго Аллагь. Гьесул хӏакъикъатги Гьесда жиндаго гурони цонигиясда лъаларо. Цо-цо мехалъ, жинда батӏи-батӏиял махщелал лъалев ва гьел мухӏканго гьарулев чиясдаги абула «хӏакимилан». Амма камилав «Ал-Хӏаким» Тӏадегӏанав Аллагь гурони гьечӏо. Щив чи вугониги жинда кинабго жо лъан, амма Тӏадегӏанав Аллагь лъачӏого, гьесда хӏакимилан абуларо. Щайгурелъул гьесда бищун тӏадегӏанаб ва бищун хирияб жо лъан гьечӏо. «Хӏикмат» ккола бищун тӏадегӏанаб гӏелму. Гӏелмуялъул тӏадегӏанлъиги букӏуна жиб лъараб жоялъул тӏадегӏанлъиялъул къадаралда. Аллагьасдаса кӏудияб ва тӏадегӏанаб щибго жоги гьечӏо. Тӏадегӏанав Аллагь лъалев чи, гьев ккола «хӏаким», цогидал гӏулумазулӀ загӏипав, берцин кӏалъазе лъаларев вугониги. Амма лагъасул хӏикматалдаги Аллагьасул «хӏикматалдаги» гьоркьоб бугеб батӏалъи, лагъасда Аллагь лъаялдаги ва Аллагьасда жиндирго зат лъаялдаги гьоркьоб бугеб гӏадаб батӏалъи буго. Гьеб кӏиябго лъаялда гьоркьоб кигӏан кӏудияб батӏалъи батаниги, кӏиясулго хӏикматалда гьоркьобги буго гьебго батӏалъи. Батӏалъи кӏигӏан кӏудияб батаниги, гьеб ккола бищун хирияб гӏелму, жиндие хӏикмат кьурав чиги ккола гӏемераб лъикӏлъи жиндие кьурав чи. Аллагь лъарав чиясул калам цогидазул каламалдаса батӏияб букӏуна – гьесул калам букӏуна гъваридаб, ахираталда пайда бугеб жоялда хурхараб. Гьединаб каламалда гӏадамаз абула хӏикмат абун. Гьелъие мисал ккола салат-салам лъеяв Аварагасул гьал рагӏаби: «Цӏодорав чи ккола жинца жиндирго нафс гӏодобегӏанги гьабурав ва хун хадуб букӏунеб жоялъе гӏамалги жинца гьабурав. Гӏажизав чи ккола жинца жиндирго нафс бокьа-бокьараб жоялда нахъбилълъинабурав ва Аллагь гурхӏилин, Гьев тӏаса лӀугьинин абун анищалги жинца гьарурав» (Тирмизи, Ибну Мажагь, Хӏаким). Гьединго гьал рагӏаби: «Дагьаб ва жинца гӏей гьабулеб дунял лъикӏаб буго Гӏемераб жинца Аллагьасдаса машгъул гьабулеб дунялалдаса» (Гьайсами, Абу Ягӏла). Гьединго гьал рагӏаби: «Чиясул исламалъул берцинлъиялдаса ккола, гьес жиндийго пайда щолареб иш жибго тей» (Тирмизи, Ибну Мажагь). Гьединго гьал рагӏаби: «Талихӏ бугев чи ккола, цогидазул гъалатӏаздалъун жив кантӏарав чи» (Муслим). Гьединго гьал рагӏаби: «Бугеб жоялда гӏей гьабун чӏей, гьеб ккола жиб лъугӏунареб боцӏи» (Къузагӏи). Гьалги ва гьазда релълъарал рагӏабазда абула «хӏикматилан», гьел рагӏаби абурав чиясдаги абула «хӏакимилан» абун. <ref>[http://wwww.assalam.ru/avar/arhiv/2010/avar_2010_07.pdf Аллагьасул берцинал цӏарал, Мухӏаммадгӏариф РАМАЗАНОВ]</ref> == → → == *[[Аллагьасул берцинал цӏарал]] == Примечания == <references/> [[Категория:Аллагьасул берцинал цӏарал|Хӏ]] srzzrxwzy2yo56fwbw4xu4n0at9rr1m 0 3877 100969 98706 2026-09-07T12:09:02Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100969 wikitext text/x-wiki [[Файл:Allah-green.svg|left|50px|]] '''Ал-БагӀису''' (гӀараб мацӀалда '''الباعث'''). Жинца къиямасеб къоялъ халкъ чӀаго гьабулев, хабалъ ругел чагӀи рахъинарулев, ракӀазда жаниб бугеб жоги баян гьабулев. Гьаб цӀаралъул магӀна бичӀчӀи бараб буго, къиямасеб къоялъ тӀаде рахъинари абураб жо бичӀчӀиялда. Гьебги ккола бищунго балъгоял ва гъваридал жалаздаса. ГӀемерисел чагӀазда гьелъул хӀакъикъат лъаларо, жидерго цо хиялал рукӀун гурого. Гьезда гьелъул хӀакъалъулӀ бищун лъалеб буго, хвел бугин гьечӀолъи ва хун хадуб тӀаде рахъине гьари, гьеб тӀоцебего гӀадин гьечӀелъуса цӀидасан ратизе гьари кколин абураб жо. Хвел – гьечӀолъи кколин абураб пикруги, хун хадур тӀаде рахъине гьари – тӀоцебесебго гӀадаб ратизари кколин абураб пикруги мекъаб пикру буго. Хвел – гьечӀолъи кколин абураб пикру батӀулаб пикру ккола, хоб яги жужахӀалъул гвендлъун букӀуна яги [[Алжан]]алъул ахлъун букӀуна. Хварав чиги яги талихӀ бугев вукӀуна (гьел ккола жал чӀагоял, [[Аллагь]]асул ризкъиги кванан рохун рукӀунел гӀадамал), яги талихӀ къарав вукӀуна, гьелги чӀаго рукӀуна. Гьединлъидал свалат-салам лъеяв Аварагас Бадруялда чӀварал кафурзабазул бутӀруздехун хитӀабги гьабун абуна: «Дир БетӀергьанас дие къотӀи гьабун букӀараб жо дида хӀакъаб батана. Нужеда батарабищ нужер бетӀергьанас къотӀи гьабураб жо хӀакъаблъун?» абун. Цинги гъосда цӀехараб мехалъ: «Хварал чагӀаздехун кин мун кӀалъалев?» абун, гьес абуна: «Гьезда нужедасаги лъикӀ рагӀула, кинниги гьезда жаваб гьабизе кӀолеб гьечӀо», – абун. Амма цо-цо мехалъ гьесул (инсанасул) жиндирго черхалдаса тасаруф къотӀун ккола, цинги нилӀеца абула: «гьев хвана» абун. Цо-цо мехалъ гьеб тасаруф нахъ буссуна ва нилӀеца абула: «гьев чӀаголъана» абун. Бищун кӀудияб хвел ккола – инсанасул жагьиллъи. Бищун хирияб чӀаголъиги ккола – инсанасул гӀелму. ТӀадегӀанав Аллагьасги [[Къуръан]]алда гӀелмуялда чӀаголъи абунги, жагьлуялда хвел абуниги цӀар лъун буго. Щив чи вугониги жинца цогидал жагьлуялдаса гӀелмуялде рачун, гьев ккола гъол гӀадамал чӀаго гьарурав ва гьел рижарав чи. Халкъалда гӀелму малъиги гьел Аллагьасде ахӀиги ккола, чӀаго гьариялъул цо тайпа. Гьеб ккола аварагзабазулги, гьезул ирс жидее щчӀварал гӀалимзабазулги даража. <ref>{{Cite web |title=Аллагьасул берцинал цӀарал, МухӀаммадгӀариф РАМАЗАНОВ |url=http://www.assalam.ru/avar/arhiv/2010/avar_2010_08.pdf |access-date=2011-05-01 |archive-date=2011-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110501135406/http://www.assalam.ru/avar/arhiv/2010/avar_2010_08.pdf |url-status=live }}</ref> == → → == * [[Аллагьасул берцинал цӀарал]] == Примечания == <references/> [[Категория:Аллагьасул берцинал цӀарал|Б]] 5n3o6gychjo3n7z7vbv10wq2jsk7zka 0 3898 100990 98774 2026-09-07T12:12:33Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100990 wikitext text/x-wiki [[Файл:Allah-green.svg|left|50px|]] '''Ас-Самаду''' (гӀараб мацӀалда '''االصمد'''). ХӀажалъи ккараб мехалъ жиндихъе рачӀунев ва къваригӀел ккараб мехалъ жинде къасдги гьабулев, кинабго жоялъул кверщел жиндихъ букӀиналъе гӀоло. ТӀадегӀанав [[Аллагь]]ас Жиндир лагъзадерил диниял ва дунявиял мурадазулӀ жинде руссуневлъун гьавурав ва жиндир квералдалъунги мацӀалдалъунги гьезул хӀажаталги тӀуралев чи, гьев ккола гьаб «ас-самад» абураб сифаталдаса бутӀа жиндие щварав чи. Амма мутӀлакъав «Ас-самад» гьев ккола киналниги хӀажатазулӀ жинде къасд гьабулев чи. <ref>{{Cite web |title=Аллагьасул берцинал цӀарал, МухӀаммадгӀариф РАМАЗАНОВ |url=http://www.assalam.ru/avar/arhiv/2010/avar_2010_14.pdf |access-date=2011-02-26 |archive-date=2011-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110226033444/http://www.assalam.ru/avar/arhiv/2010/avar_2010_14.pdf |url-status=live }}</ref> == → → == *[[Аллагьасул берцинал цӀарал]] == Примечания == <references/> [[Категория:Аллагьасул берцинал цӀарал|a]] gly6mrqe770z5qz51uordatvi1x858q 0 3913 101009 99292 2026-09-07T12:15:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101009 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс | стиль_лага = border-collapse:collapse | тӀаса = Бакъ [[File:Sun symbol (bold).svg|24px|☉]] | сурат = [[File:The Sun in white light.jpg||frameless]] | гъоркьхъвай = True-color image taken in 2019 in the entire spectrum of [[visible light]] using a [[solar filter]]. | сурат2 = [[File:The Sun by the Atmospheric Imaging Assembly of NASA's Solar Dynamics Observatory - 20100819.jpg|frameless]] | гъоркьхъвай2 = [[False color|False-color]] image taken in 2010 as seen in [[ultraviolet light]] (wavelength of 30.4 nm) | стиль_бутӀрул = background:#FCC857 | стиль_гӀаламатал = padding:2px; text-align:left; | стиль_текст = padding:2px; text-align:left; | гӀаламатӀ = Names | текстӀ = Бакъ, [[Сол (Ромулъул мифология)|Sol]],<ref name=OED/> [[Бакъ (Германиязул мифология)|Sól]], [[Гьелиос]]<ref name=Lexico/> | гӀаламат2 = Сипатал | текст2 = Соларияб ({{lang-en|solar}})<ref name=OED2/> <!-- section break, rows 1-19-->| бетӀер3 = Халкквеялъул баянал | гӀаламат4 = Ракьалдаса<br/>гьоркьохъеб манзил | текст4 = {{val|1|ul=AU}} ≈ {{val|1.496|e=8|u=km}}<ref name="Pitjeva2009">{{Cite journal |last1=Pitjeva |first1=E. V. |last2=Standish |first2=E. M. |date=2009 |title=Proposals for the masses of the three largest asteroids, the Moon–Earth mass ratio and the Astronomical Unit |journal=[[Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy]] |language=en |volume=103 |issue=4 |pages=365–372 |doi=10.1007/s10569-009-9203-8 |issn=1572-9478 |url=https://zenodo.org/record/1000691 |bibcode=2009CeMDA.103..365P |s2cid=121374703 |access-date=13 July 2019 |archive-date=9 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190709062657/https://zenodo.org/record/1000691 |url-status=live }}</ref><br/>8&nbsp;min 19&nbsp;s at [[speed of light|light speed]] | гӀаламат5 = [[Кколеб магнитуда|Визуалияб гвангъи]] (''V'') | текст5 = −26.74<ref name=nssdc>{{cite web |last=Williams |first=D.R. |date=1 July 2013 |title=Sun Fact Sheet |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/sunfact.html |publisher=[[NASA Goddard Space Flight Center]] |access-date=12 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100715200549/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/sunfact.html |archive-date=15 July 2010 |url-status=live}}</ref> | гӀаламат6 = [[Абсолютияб магнитуда]] | текст6 = 4.83<ref name=nssdc /> | гӀаламат7 = [[Стелларияб классификацион|Спектралияб классификация]] | текст7 = G2V<ref>{{cite book |last=Zombeck |first=Martin V. |date=1990 |title=Handbook of Space Astronomy and Astrophysics 2nd edition |publisher=[[Cambridge University Press]] |url=http://ads.harvard.edu/books/hsaa/ |access-date=13 January 2016 |archive-date=3 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203012304/http://ads.harvard.edu/books/hsaa/ |url-status=live }}</ref> | гӀаламат8 = [[Металлъи]] | текст8 = ''Z'' = 0.0122<ref>{{cite journal |last1=Asplund |first1=M. |last2=Grevesse |first2=N. |last3=Sauval |first3=A.J. |date=2006 |title=The new solar abundances – Part I: the observations |journal=Communications in Asteroseismology |volume=147 |pages=76–79 |bibcode=2006CoAst.147...76A |doi=10.1553/cia147s76|s2cid=123824232 |doi-access=free }}</ref> | гӀаламат9 = [[Ангуларияб роцен]] | текст9 = 31.6–32.7 [[minutes of arc]]<ref>{{cite web |title=Eclipse 99: Frequently Asked Questions |url=http://education.gsfc.nasa.gov/eclipse/pages/faq.html |publisher=NASA |access-date=24 October 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100527142627/http://education.gsfc.nasa.gov/eclipse/pages/faq.html |archive-date=27 May 2010 }}</ref><br/>{{nowrap|0.527–0.545 [[градус (бокӀон)|градус]]}} | бетӀер10 = [[Орбита]]лиял тӀабгӀал | гӀаламатӀ1 = Рахьдал нухалъул<br/>гӀищалдаса гьоркьохъеб манзил | текстӀ1 = ≈ {{val|2.7|e=17|u=км}}<br/>{{nowrap|≈ {{val|fmt=commas|29,000|u=[[канлъул лъагӀел]]}}}} | гӀаламатӀ2 = [[Галактикияб лъагӀел|Галактикияб период]] | текстӀ2 = (2.25–2.50){{e|8}} [[юлианияб лъагӀед (астрономия)|yr]] | гӀаламатӀ3 = [[Хехлъи]] | текстӀ3 = ≈ {{val|251|u=км/с}} (Рахьдал нухалъул центералда сверун орбита) <br/>≈ {{val|20|u=км/с}} (цӀваялъул гӀагарлъухъ ругел цогидал цӀвабзазул гьоркьохъеб хехлъиялда хурхун) <br/>≈ {{val|370|u=км/с}}<ref>{{cite journal |last=Hinshaw |first=G. |display-authors=etal |year=2009 |title=Five-year Wilkinson Microwave Anisotropy Probe observations: текст processing, sky maps, and basic results |journal=[[The Astrophysical Journal Supplement Series]] |volume=180 |issue=2 |pages=225–245 |arxiv=0803.0732 |bibcode=2009ApJS..180..225H |doi=10.1088/0067-0049/180/2/225|s2cid=3629998 }}</ref> (relative to the [[Cosmic microwave background radiation#CMBR dipole anisotropy|cosmic microwave background]]) <!-- section break, rows 20–39 -->| бетӀер20 = Физикиял сипат-суратал | гӀаламат21 = Экваториалияб [[радиус]] | текст21 = [[Соларияб радиус|695,700]]&nbsp;км,<ref name=IAU2015resB3>{{cite arxiv |first1=E.E. |last1=Mamajek |first2=A. |last2=Prsa |first3=G. |last3=Torres |first4=al. |last4=et |title=IAU 2015 Resolution B3 on Recommended Nominal Conversion Constants for Selected Solar and Planetary Properties |eprint=1510.07674 |mode=cs2 |class=astro-ph.SR |year=2015}}</ref><br/> 696,342 км<ref name=arxiv1203_4898>{{citation |first1=Marcelo |last1=Emilio |first2=Jeff R. |last2=Kuhn |first3=Rock I. |last3=Bush |first4=Isabelle F. |last4=Scholl |title=Measuring the Solar Radius from Space during the 2003 and 2006 Mercury Transits |arxiv=1203.4898 |bibcode=2012ApJ...750..135E |doi=10.1088/0004-637X/750/2/135 |volume=750 |issue=2 |journal=The Astrophysical Journal |page=135 |year=2012|s2cid=119255559 }}</ref><br/>{{val|109|u=[[Ракьалъул радиус|× Ракьалъул радиус]]}}<ref name=sse/> | гӀаламат22 = Экваториалияб [[горсвери]] | текст22 = {{val|4.379|e=6|u=km}}<ref name=sse/><br/>109 × Ракь<ref name=sse>{{cite web |title=Solar System Exploration: Planets: Sun: Facts & Figures |url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Sun&Display=Facts&System=Metric |archive-url=https://web.archive.org/web/20080102034758/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Sun&Display=Facts&System=Metric |archive-date=2 January 2008 |url-status=dead |publisher=NASA}}</ref> | гӀаламат23 = [[Flattening]] | текст23 = {{val|9|e=-6}} | гӀаламат24 = [[ТӀасалъиялъул гӀатӀилъи]] | текст24 = {{val|6.09|e=12|u=km2}}<ref name=sse/><br/>{{nowrap|{{val|fmt=commas|12000}}}} × Earth<ref name=sse/> | гӀаламат25 = [[Volume]] | текст25 = {{val|1.41|e=18|u=km3}}<ref name=sse/><!-- NASA source has "1.412 x 10^18 km^3", which is 1.412 × 10^27 m^3 (basic arithmetic, also verified using the formula for volume of a sphere), but the Sun is not a sphere, and their radius is off a bit from what we have above, so we need to at least round a bit--><br/>{{nowrap|{{val|fmt=commas|1300000}}}} × Earth | гӀаламат26 = [[Масса]] | текст26 = {{val|1.9885||e=30|u=kg}}<ref name=nssdc/><br/>{{nowrap|{{val|fmt=commas|332950|u=[[Mass of Earth|Earths]]}}}}<ref name=nssdc/><!-- NASA Sun Fact Sheet states 333,000, a figure coherent with текст already present in en.wiki --> | гӀаламат27 = Гьоркьохъеб [[гъункел]] | текст27 = {{val|1.408|u=g/cm3}}<ref name=nssdc/><ref name=sse/><ref>{{cite web |last=Ko |first=M. |date=1999 |title=Density of the Sun |url=http://hypertextbook.com/facts/1999/MayKo.shtml |editor=Elert, G. |website=The Physics Factbook |access-date=14 July 2014 |archive-date=13 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190713163245/https://hypertextbook.com/facts/1999/MayKo.shtml |url-status=live }}</ref><br/>{{val|0.255}} × Earth<ref name=nssdc/><ref name=sse/> | гӀаламат28 = Центералъулаб [[гъункел]] (моделхинабураб) | текст28 = {{val|162.2|u=g/cm3}}<ref name=nssdc/><br/>{{val|12.4}} × Earth | гӀаламат29 = Equatorial [[surface gravity]] | текст29 = {{val|274|u=m/s2}}<ref name=nssdc/><br/>28 × Earth<ref name=sse/> | гӀаламат30 = [[Moment of inertia factor]] | текст30 = {{val|0.070}}<ref name=nssdc /> (estimate) | гӀаламат31 = [[Escape velocity]]<br/>(from the surface) | текст31 = {{val|617.7|u=km/s}}<ref name=sse/><br/>55 × Earth<ref name=sse/> | гӀаламат32 = Temperature | текст32 = Center (modeled): {{val|1.57|e=7|u=K}}<ref name=nssdc/><br/>[[Photosphere]] (effective): {{nowrap|{{val|fmt=commas|5772|ul=K}}}}<ref name=nssdc/><br/> [[Solar corona|Corona]]: ≈ {{val|5|e=6|u=K}} | гӀаламат33 = [[Luminosity]] (L_sol) | текст33 = {{val|3.828|e=26|ul=W}}<ref name=nssdc/><br/>≈ {{val|3.75|e=28|u=[[lumen (unit)|lm]]}}<br/>≈ {{val|98|u=lm/W}} [[Luminous efficacy|efficacy]] | гӀаламат34 = [[Color index|Color]] (B-V) | текст34 = 0.63 | гӀаламат35 = Mean [[radiance]]&nbsp;(I_sol) | текст35 = {{val|2.009|e=7|u=W·m⁻²·sr⁻¹}} | гӀаламат36 = Age | текст36 = ≈ 4.6 billion years ({{val|4.6|e=9|u=years}}) <ref name="Bonanno">{{Cite journal |last1=Bonanno |first1=A. |last2=Schlattl |first2=H. |last3=Paternò |first3=L. |year=2002 |title=The age of the Sun and the relativistic corrections in the EOS |journal=[[Astronomy and Astrophysics]] |volume=390 |issue=3 |pages=1115–1118 |arxiv=astro-ph/0204331 |bibcode=2002A&A...390.1115B |doi=10.1051/0004-6361:20020749}}</ref><ref>{{Cite journal |title=The Absolute Chronology and Thermal Processing of Solids in the Solar Protoplanetary Disk |url=https://archive.org/details/sim_science_2012-11-02_338_6107/page/651 |date=2 November 2012 |doi=10.1126/science.1226919 |journal=Science |volume=338 |issue=6107 |pages=651–655 |bibcode=2012Sci...338..651C |pmid=23118187 |last1=Connelly |first1=JN |last2=Bizzarro |first2=M |last3=Krot |first3=AN |last4=Nordlund |first4=Å |last5=Wielandt |first5=D |last6=Ivanova |first6=MA|s2cid=21965292 }}{{Registration required}}</ref> <!-- section break, rows 40–49 -->| бетӀер40 = [[Rotation]] characteristics | гӀаламат41 = [[Axial tilt|Obliquity]] | текст41 = 7.25°<ref name=nssdc/><br/>(to the [[ecliptic]])<br/>67.23°<br/>(to the [[galactic plane]]) | гӀаламат42 = [[Right ascension]]<br/>of North pole<ref name="iau-iag">{{cite web |last1=Seidelmann |first1=P.K. |display-authors=etal |title=Report Of The IAU/IAG Working Group On Cartographic Coordinates And Rotational Elements Of The Planets And Satellites: 2000 |url=http://www.hnsky.org/iau-iag.htm |date=2000 |access-date=22 March 2006 |archive-date=12 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200512151452/http://www.hnsky.org/iau-iag.htm |url-status=dead }}</ref> | текст42 = 286.13°<br/>{{nowrap|19 h 4 min 30 s}} | гӀаламат43 = [[Declination]]<br/>of North pole | текст43 = +63.87°<br/>63° 52' North | гӀаламат44 = Sidereal [[Solar rotation|rotation period]] <br/>(at equator) | текст44 = 25.05 d<ref name=nssdc/> | гӀаламат45 = (at 16° latitude) | текст45 = 25.38 d<ref name=nssdc/><br/>{{nowrap|25 d 9 h 7 min 12 s}}<ref name="iau-iag"/> | гӀаламат46 = (at poles) | текст46 = 34.4 d<ref name=nssdc/><!-- derived from T = ( 14.37 − 2.33 sin^2 L − 1.56 sin^4 L ) °/day, L = 90° --> | гӀаламат47 = Rotation velocity<br/>(at equator) | текст47 = {{val|7.189|e=3|u=km/h}}<ref name="sse"/><!-- Derived from NASA source: equatorial circumference of 4,379,000 kilometers divided by sidereal rotation period of 609.12 hours; maybe this kind of basic calculation could be done in some generic template code? --> <!-- section break, rows 50–69 -->| бетӀер50 = [[photosphere|Photospheric]] composition (by mass) | гӀаламат51 = [[Hydrogen]] | текст51 = 73.46%<ref>{{cite web |title=The Sun's Vital Statistics |url=http://solar-center.stanford.edu/vitalstats.html |publisher=Stanford Solar Center |access-date=29 July 2008 |archive-date=14 October 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/6BOkQXma3?url=http://solar-center.stanford.edu/vitalstats.html |url-status=live }} Citing {{cite book |last=Eddy |first=J. |date=1979 |title=A New Sun: The Solar Results From Skylab |url=https://history.nasa.gov/SP-402/contents.htm |page=37 |publisher=NASA |id=NASA SP-402 |access-date=12 July 2017 |archive-date=30 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210730024856/https://history.nasa.gov/SP-402/contents.htm |url-status=live }}</ref> | гӀаламат52 = [[Helium]] | текст52 = 24.85% | гӀаламат53 = [[Oxygen]] | текст53 = 0.77% | гӀаламат54 = [[Carbon]] | текст54 = 0.29% | гӀаламат55 = [[Iron]] | текст55 = 0.16% | гӀаламат56 = [[Neon]] | текст56 = 0.12% | гӀаламат57 = [[Nitrogen]] | текст57 = 0.09% | гӀаламат58 = [[Silicon]] | текст58 = 0.07% | гӀаламат59 = [[Magnesium]] | текст59 = 0.05% | гӀаламат60 = [[Sulphur]] | текст60 = 0.04% }} [[Файл:The Sun by the Atmospheric Imaging Assembly of NASA's Solar Dynamics Observatory - 20100801.jpg|thumb|250px|<span style="color:grey;">Бакъ</span>]] '''Бакъ''' (символ: [[file:Sun symbol (fixed width).svg|16px|☉]]) ккола Бакъулабин абулеб системаялъул бакьулӀ бугеб [[цӀва]]. Гьелда сверун сверулел руго [[планета]]би жидер спутникалгун, [[астероид]]ал, [[комета]]би, [[метеор]]ал (жидеде "рортулел цӀваби"-ян абулел) ва гь. ц. Бакъалда сверун буго 8 кӀудияб планета. Амма гьел киназдасаго, цадахъ росун цӀаниги, Бакъ бакӀаб буго 750 нухалъ. Бакъалдаги [[ракь]]алдаги гьоркьоб бугеб манзил бащадаб буго 149,6 [[миллион]] километралда (гьеб буго гьоркьохъеб къадар). Бакъул канлъиялъ гьеб манзил тола 8 минутги 20 секундагӀан заманалда. Ракьалдаса Бакъ бакӀаб буго 333 азаргогӀан нухалъ. Бакъалъул радиус 696 азарго километралда бащадаб буго, ай ракьалъулалдаса 109 нухалъ цӀикӀкӀун. Щибаб секундалъ канлъадеги сверун Бакъалъул бакӀлъи дагьлъула 4 миллион тоннаялъ, амма гьелъул жиндирго бакӀлъиялда данде гьеб гӀемераб жо кколаро. Бакъалъул спектралияб класс буго G2V (''V'' ккола рималъулаб "5") ва гьеб рикӀкӀуна [[тӀугьилаб гьитӀич|тӀугьилаб карликӀлъун]]. Бакъалда тӀаса рахъалъул хинлъи гӀагараб буго 6 азарго [[градус]]алде, гьелъул бакьулӀ бугеб хинлъи рикӀкӀуна 10—15 миллион градусалда бащадаблъун, щайгурелъул гьединаб температура (хинлъи) къваригӀуна цӀвабзазда жаниб [[водород]]алъул [[гелий]] лӀугьунел [[Термоядерниял реакцияби]] лӀугьине ккани. [[Астрономия|Астрономазул]] баяназда рекъон, Бакъалъ гьанжелъагӀан бан буго 5 [[миллиард]]гӀан сон ва гьедигӀанго жеги базеги буго. Гьеб заманалде (5 млрд соналдаса) гьеб понцӀон бачӀун кӀодолъизе буго, ай Бакъалъул лӀугьуна [[багӀараб гигант]] абураб цӀва. Гьелдаса хадуб гьелъ тӀаса хъал (слой) рехизе буго ва хутӀизе буго жибго бакьулӀ букӀараб ''ядро''. Гьединаб цӀваялде абула [[ХъахӀаб гьитӀич|хъахӀаб карликӀ]]илан. ХъахӀал карликӀал ккола цӀакъ гьитӀинал, амма цӀакъ ракӀал цӀвабзазул тайпа. == ХӀужаби == {{reflist}} [[Категория:Астрономия]] m8e878v9xxnc7dkmbq57fawwoevwyol 0 3930 101350 100514 2026-09-07T13:16:23Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101350 wikitext text/x-wiki {{Пачалихъ |МагӀарул мацӀалъ цӀар = Туркия |Эбелаб мацӀалъ цӀар = Türkiye Cumhuriyeti |Родительный падеж = Турциялъул |Герб = Emblem of Turkey.svg |Байрахъ = Flag of Turkey.svg |ШигӀар = Yurtta Barış, Dünyada Barış<br />({{lang-av|«ВатІаналда рекъел, тІолабго дунялалда рекъел»}}) |Гимналда цӀар = İstiklâl Marşı |Аудио = |ХӀукмуялъул низам = [[презединтлъиялъул система|президентлъиялъул республика]] |Пачалихъалъулаб дин = [[Ислам]] |lat_dir =N |lat_deg =39 |lat_min =3 |lat_sec =0 |lon_dir =E |lon_deg =34 |lon_min =57 |lon_sec = 0 |region = TR |CoordScale =8000000 |Картаялда = Turkey (orthographic projection).svg |МацӀ = [[Турк мацӀ]] |ГӀуцӀцӀана = 29 октябр 1923 соналъ |Тахшагьар = [[Анкара]] |ЧӀахӀиял шагьарал = [[Стамбул]], [[Анкара]], [[Измир]], [[Бурса]], [[Адана]], [[Анталия]] |БутӀрузул хъулухъал = Президент |БутӀрул = [[Эрдогъан, Ражаб ТӀайип|Ражаб ТӀайип Эрдогъан]] |Ракьалъул рахъалъ тартиб= 36 |Ракь = 783,562<ref>{{Cite web |title=CIA - The World Factbook |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html |access-date=2013-02-19 |archive-date=2017-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170920072149/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html |url-status=хвараб }}</ref> |Лъел бутӀа = 1,3 |Этнохороним = туркав, туркай, туркал |Халкъалъул къадаралъул рахъалъ тартиб = 19 |Халкъалъул къадар = {{ц1ик1к1ен}} 82 003 882 |Халкъалъул хъвай-хъвагӀай гьабураб сон = 2018 |Халкъалъул гъунки = 105 |ВЖП (БСП) = 1054,560 млрд.<ref name="CIA">{{Cite web |title=ЦРУ (2010) |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html |access-date=2013-02-19 |archive-date=2011-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604195034/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html |url-status=хвараб }}</ref> |ВЖП (БСП) рикӀкӀараб сон = 2008 |ВЖП (БСП) ялъул рахъалъ тартиб = 16 |Халкъалъул цо чиясе ВЖП (БСП) = 14 113<ref name="CIA"/> |ИПГӀИ = {{ц1ик1к1ен}} 0,699 <ref>[http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2011_EN_Complete.pdf Список стран по ИРЧП 2011]</ref> |ИПГӀИ рикӀкӀараб сон = 2011 |ИПГӀИялъул рахъалъ тартиб = 92 |ИПГӀИялъул уровен = <span style="color:#090;">цІикІкІараб</span> |Авиакомпания = |ГӀарац = [[Турциялъул лира]] ('''TRY''', код 949) |Домен = [[.tr]] |Телефоналъул код = 90 |СагӀтил рачел = +2, риидал UTC+3 |ХIужаби = <references /> }} '''Ту́ркия яги Турк''' ({{lang-tr|Türkiye}}), официалияб куцалда '''Туркиялъул Жумгьурият''' ({{lang-tr|Türkiye Cumhuriyeti}}) — аслияб куцалда [[БакътӀерхьул Азия]]лда, ва цо-цо бутӀа (гӀага-шагарго 3 % ракьалъул, 20 % халкъалъул) — Бакъдасебгун-Бакъбаккул [[Европа]]ялда бугеб [[пачалихъ]]. ГӀуцӀана [[1923 сон]]алъ ТӀоцебесеб дунялалъул рагъда [[ГӀусманиязул империя]] къун хадуб ва гьеб бикьиялъул хӀасилалда, ва [[Туркал|турк миллаталъул]] гӀадамаз гӀумру гьабун ругел ракьал хасаб турказул миллияб пачалихъалде сверизабун хадуб. 2015 соналда жаниб халкъалъул къадар бахунеб буго 77 695 904 чиясде, ракь — 783 562 км². Дунялалда гьелъ ккола 18-еб бакӀ халкъалъул къадаралъул рахъалъ ва лъебералда налъабилеб бакӀ ракьалъул рахъалъ. Пачалихъалъулаб майІ — [[турк мацӀ|турк]]. Турция ккола динамикияб куцалда цебетӀолеб экономикаялъул къайи-матахӀ гьабулеб индустриалияб пачалихъ. [[Бича-хисиялъул бажари буголъиялъул баршалъи|Бича-хисиялъул бажари буголъиялъул баршалъиялде]] (БББ) данде ккун халкъалъул цо чиясе [[ГӀаммаб жанисеб продукт|ГӀЖП-лъул]] къадар бахуна 19 6100 [[АЦШ доллар|долларалде]] лъагӀалида жаниб (2014). 2014 соналда БББ-ялъул рахъалъ Турциялъул [[ГӀаммаб жанисеб продукт|ГӀЖП]] бахана 1508 млрд долларалде. Улкаялъул ракьазул цӀикӀкӀунисеб бутӀа ккола [[Анатолиялъул бащадаб чӀинкӀиллъи]]ялде ва [[Эрменистаналъул мугӀрузул тӀалъи]]ялде<ref group="прим">Большой Энциклопедический Словарь. Статья: [http://www.vedu.ru/BigEncDic/64449 Турция]: <blockquote>... Большая часть Турции занята Анатолийским плоскогорьем и Армянским нагорьем (высота до 5165 м, г. Б. Арарат), на севере - Понтийские горы (высота до 3937 м), на юге - хребты Тавра (высота до 3726 м). ...</blockquote> Энциклопедия [[Британника]]. Статья: [http://www.britannica.com/place/Turkey Turkey]: <blockquote>Nearly all of the country is in Asia, comprising the oblong peninsula of Asia Minor — also known as Anatolia (Anadolu) — and, in the east, part of a mountainous region sometimes known as the Armenian Highland. The remainder — Turkish Thrace (Trakya) — lies in the extreme southeastern part of Europe, a tiny remnant of an empire that once extended over much of the Balkans.</blockquote></ref>, дагьаб — [[Балканалъул бащадаб чӀинкӀиллъи]]ялде [[ЧӀегӀер ралъад|ЧӀегӀер]] ва [[Ракьдагьоркьосеб ралъад|Ракьдагьоркьосеб]] ралъадазда гьоркьоб. Турциялъ гӀурхъи цо гьарула бакъбаккудасан [[Гуржи]]ялъулгун, [[Эрменистан]]алъулгун, [[Азарбижан]]алъулугн<ref group="прим">15-го километраялъул гӀурхъи [[Нахичеваналъул Автономияб Республика]]ялъулгун</ref> ва [[Иран]]алъулгун; къиблаялдехун — [[ГӀиракъ]]алъулугн ва [[Сирия]]лъулугун; бакътӀерхьудахун — [[Герек]]алъулгун ва [[Булгъар]]алъулгун. Улкаялъул рагӀалда буго ункъго ралъад: [[ЧӀегӀер ралъад|ЧӀегӀер]], [[Ракьдагьоркьосеб ралъад|Ракьдагьоркьосеб]], [[Эгей ралъад|Эгей]] ва [[Мармар ралъад|Мармар]] ралъадал. 2000 соналъ Турциялъул Жумгьурияталъе щвана [[Европаялъул цолъи|Евроцолъиялъул]] гӀахьалчи-пачалихълъун лӀугьине кандидат-пачалихъалъул официалияб статус. Турция ккола [[Шималиябгун-атлантикияб къотӀиялъул организация|НАТО-ялъул ]]гӀахьалчи-пачалихъ 1952 соналдаса бахъун. == География == {{main|Туркиялъул география}} [[Файл:Sultanahmetcamii ilkkezbuacidan.JPG|thumb|[[СултӀан АхӀмадил мажгит|ХъахӀилаб мажгит]]]] Туркия буго [[Бакъбаккул башдаб шар|бакъбаккул башдаб шаралда]]. Гьелъул гӀатӀилъи (жанир ругел хӀавузал, лъим бакӀарарал бакӀалгун цадахъ) бахуна 779 452 км². Туркиялъул — 97 % — бутӀа буго [[Азия]]лда ва 3 % — [[Европа]]ялда. Туркиялъул географияб хаслъилъун ккола — церегосел заманаздасан бахъун Европагун Азия хурхинарулел ва [[ЧӀегӀер ралъад|чӀегӀералъдал]] рагӀаллъабазда ругел халкъал [[Ракьдагьоркьосеб ралъад|ракьдагьоркьосеб ралъдал]] рагӀаллъабигун хурхинарулел, аслиял нухазда букӀин. Гьанэейин абуни Туркиялъул ракьаздасан лъун руго Азиялъул гӀемерал пачалихъал Европагун хурхинарулел маххул ва [[хъилил нух]]ал. Улкаялъул ракьазул цӀикӀкӀунисеб бутӀа ккола [[ГьитӀинаб Азия|Анатолиялъул бащадаб чӀинкӀиллъи]]ялде ва [[Эрменистаналъул мугӀрузул тӀалъи]]ялде<ref group="прим">Большой Энциклопедический Словарь. Статья: [http://www.vedu.ru/BigEncDic/64449 Турция]:Большая часть Турции занята Анатолийским плоскогорьем и Армянским нагорьем (высота до 5165 м, г. Б. Арарат), на севере - Понтийские горы (высота до 3937 м), на юге - хребты Тавра (высота до 3726 м). ...</blockquote> Энциклопедия [[Британника]]. Статья: [http://www.britannica.com/place/Turkey Turkey]: Nearly all of the country is in Asia, comprising the oblong peninsula of Asia Minor — also known as Anatolia (Anadolu) — and, in the east, part of a mountainous region sometimes known as the Armenian Highland. The remainder — Turkish Thrace (Trakya) — lies in the extreme southeastern part of Europe, a tiny remnant of an empire that once extended over much of the Balkans.</blockquote></ref>, дагьаб — [[Балканалъул бащадаб чӀинкӀиллъи]]ялде [[ЧӀегӀер ралъад|ЧӀегӀер]] ва [[Ракьдагьоркьосеб ралъад|Ракьдагьоркьосеб]] ралъадазда гьоркьоб. Туркиялъул бищун цӀикӀкӀараб халалъул манзил буго бакъбаккудаса бакътӀерхьуде — 1600 км, севералдаса къиблаялде — 600 км. Лъабго рахъалъан гьеб батӀи-батӀиял ралъадаз жанибе бачуна: севералдасан — [[ЧӀегӀер ралъад|ЧӀегӀералъдаца]], бакътӀерхьудасан — [[Эгей ралъад|Эгей ралъдаца]], къиблаялдасан — [[Ракьдагьоркьосеб ралъад|Ракьдагьоркьосеб ралъдаца]]. Туркиялъул европияб ва азиялъул рахъал цоцадаса ратӀа гьарун руго, ЧӀегӀералъадгун Эгей ралъад хурхинабулеб [[Мармар ралъад|мармар ралъдацаги]], [[Босфор]] ва [[Дарданел]] ралъдал къварилъабаз. Босфоралъул ва [[Меседил лълъар]]ал (Мармар ралъад) къиблаялдехун буго дунялалъул бищун берцинал шагьаразул цояб ва Туркиялъул бищун халкъ ризаб шагьар — [[Истамбул]]. ; ГӀорхъаби Туркиялъ гӀорхъаби цо гьарула (<small>сагӀтил хъаравулалда рекъон</small>): * Севералдасан: [[Булгъар|Болгариялъулгун]], ралъад гӀорхъи [[Романия]]лъулгун, [[Украина]]лъулгун, [[Россия]]лъугун, ралъдал ва ракълил гӀорхъаби [[Хъизихъ|Гуржиялъулун]]. * Бакъбаккудасан: [[ЦӀамухъ|Эрменистан]]алъулгун, [[Къажар|Азарбижан]]алъулгун ([[Нахичеваналъул Автономияб Республика|Нахичеван]]), [[Иран]]алъулугн. * Къиблаялдасан: [[ГӀиракъ]]алъулгун, [[Сирия]]лъулгун, ралъдал гӀорхъи [[Кипр]]алъулгун. * БакътӀерхьудасан: ралъдал ва ракълил гӀорхъаби [[Герек|Грециялъулгун]] ва [[Булгъар|Болгариялъулгун]]. <!-- {{External media|image1=[http://static-maps.yandex.ru/1.x/?lang=ru-RU&pt=35.240962,38.956209,flag&spn=19.153744,6.29436&l=map&size=350,300&lg=0&key=AE_AjkgBAAAAVhRKNwIAC8tjU2RrhP-ZqBu8wUeLshaL0DUAAAAAAAAAAABvwCsB0jR6VKSmbT2ZrfeIDgc8bg== Турция на карте.]}} /бита/ --> === Пайдаял магӀданал === Туркиялъул ракьалда 100 гӀанасеб тайпа [[Пайдаял магӀданал|пайдаял магӀданазул]] буго. Улкаялда буго гӀемерал тайпаби рудаялъул, химиялъул, цӀатӀаригун-энергетикаялъул гӀатӀгоял материалазул. ТӀолгодунялалъул [[лӀамамесед]]алъул нахърателалдаса Туркиялъул бутӀа ккола 25 %. == Гьава-бакъ == {{Аслияб макъала|Туркиялъул гьава-бакъ}} Туркия — цӀикӀкӀунисеб бутӀаби мугӀруздасан гӀуцӀараб пачалихъ буго, гьединлъидал гьава-бакъги батӀи-батӀияб куцалда хисардула гӀодоблъабаздаги мугӀруздаги. Централиял бутӀабазда гьава-бакъ гьоркьохъеб даражаялъул континенталъулаб букӀуна, багӀарараб ва бакъвараб рииги гӀураб куцалда цӀорораб хаселги букӀуна. Эгей ва Ракьгьоркьохъеб ралъадазул гьава-бакъ хасало цӀакъ тамахаб букӀуна. ЧӀегӀералъдал рагӀаллъиялдайин абуни гьава-бакъ танкараб, цӀадал гӀемераб ва хасало цӀорораб букӀуна. Къиблаябгун-бакъбаккул рахъалдехун гьава-бакъ тропикияб салул авлахъалъулаб букӀуна, цӀакъ багӀарараб риигун. == Тарих == [[Файл:OttomanEmpireIn1683.png|мини|[[ГӀусманиязул пачалихъ]]алъул бищун гучалда бугеб мех (гӀага-шагарго 1680)]] {{main|Туркиялъул тарих}} * 25—26 август [[1071]]<ref>{{тІехь |автор= |бутІа= |ссылка часть= |бетІер= Die byzantinischen Kleinchroniken|аслу= |ссылка= |викитека= |жавабчи= Hrsg. von P. Schreiner |басма= |место=Wien |басмаялде бахъвараб бакІ=Verlag der ÖAW |сон=1979 |том=1 |гьумерал=170 |столбцы= |страниц= |серия=Corpus Fontium Historiae Byzantinae |isbn= |тираж= |ref= }}</ref> — [[Малазгирталда къеркьей (1071)|Малазгирталда къеркьей]] (''Маназкерт, Манзикерт'', [[Эрменистан (тарихияб икълим)|тарихияб Эрменистаналъул]] шагьар, гьанже Туркиялъул бакъбаккул рахъалда бугеб [[Муш (ил)|Муш]] икълималда бугеб). [[Алп-Арслан]]ил бетӀерлъиялда гъоркь [[Селжукал|туркал-селжуказ]] къвинаруна византиялъулал ва асирлъуде восана византиялъул император [[Роман IV Диоген]]. == Халкъ == {{main|Туркиялъул халкъал}} [[Файл:Ankara'nın Oyları.jpg|thumb|[[Туркал]]]] Пачалихъалъул аслияб халкълъун ккола — [[туркал]]. [[ГӀусманиязул пачалихъ|ГӀусманиязул]] заманалда турказ жододего абулаан "гӀусманиял" абун ({{lang-tr|Osmanlı}}). 1927 соналъ тӀобитӀараб тӀоцебесеб халкъалъул хъвай-хъвагӀаялда рекъон, Туркия жумгьурияталда гӀумру гьабулеб букӀун буго {{num|13464564|чияс}}<ref name="автоссылка1">{{cite web |url=https://ekurd.net/mismas/articles/misc2012/9/turkey4166.htm |title=Over 22.5 million Kurds live in Turkey, new Turkish statistics reveal |publisher=ekurd.net |accessdate=2017-01-02 |lang=en |archive-date=2020-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200411050548/https://ekurd.net/mismas/articles/misc2012/9/turkey4166.htm |url-status=dead }}</ref>, гьездаса {{num|2323359|[[курдал]]}}<ref name="автоссылка1" />, {{num|376000|[[эрмениял]]}}, черкесал, босниял ва и цогидалги. Кинго улкаялда тӀобитӀана 12 халкъалъул хъва1-хъвагӀай. [[1927 сон]]алдаса бахъун Туркиялъул халкъалъул къадар цӀикӀкӀана 4,4 нухалъ, гӀицӀго [[1950]] - [[1985 сон]]азда жаниб — 2,5 нухалъ. 2009 соналъ Туркиялъул халкъалъул къадар бахана 72,6 млн чиясде, халкъалъул гъунки 88 чи щибаб км², шагьаразда гӀумру гьабулезул бутӀа 75,5 %, 15 соналдаса рорчӀарал хъвазе-цӀализе лъалезул бутӀа 88,1 %<ref>[http://lwowich.ucoz.ru/statja_pro_turcija.pdf Турция между западом и Востоком] В. Л. Мартынов, И. Е. Сазонова, 2011</ref>. Туркиялъул ракьазда цокӀалаб гуреб куцалда рикь-рикьун руго халкъал. Бищунго гъункун халкъал руго [[Мармар ралъад|Мармар]] ва [[ЧӀегӀер ралъад|ЧӀегӀер]] ралъадазул рагӀаллъабазда, ва гьединго [[Эгей ралъад|Эгей ралъдал]] рагӀалдехун кколел мухъаздаги. Бищунго халкъ ризаб шагьарлъун ккола — [[Истамбул]], бищун гӀадамал дагьаб мухълъун ккола — [[Хаккяри (ил)|Хаккяри]]. === Эрменал === [[Эрменал]] — ккола Туркиялъул [[аслиял халкъал|аслияб халкълъун]], гьез гьабула [[насранияб дин]] ва [[эрменал хъвехъи|эрменал хъвехъилалда]] цебе гьел гӀумру гьабун рукӀана тарихияб [[БакътӀерхьул Эрменистан]]алъул ракьазда ва [[Киликия]]лда. XX гӀасруялдаса цебе Туркиялъул ракьазда гӀумру гьабун рукӀарал эрменазул къадар бахунеб букӀана 3 000 000 цӀикӀкӀун эрменав<ref>[http://www.aniarc.am/2015/04/04/the-pre-1895-censuses-in-ottoman-empire/ The Pre-1895 Censuses in Ottoman Empire &#124; Aniarc]</ref>. === Сирянал === [[Сирянал]] — ккола [[насранияб дин]] гьабулеб Туркиялъул [[аслиял халкъал|аслияб халкълъун]]. Жакъасеб Туркиялъул къиблаябгун-бакъбаккул рахъалдехун, Сириялъулгун ГӀиракъалъул гӀорхъабазда, XX гӀасруялъул авалалда гӀумру гьабун рукӀана нус аза-азар [[сирянал|сиряназ]], гьесздаса 500 000 цӀикӀкӀун чи чӀвана [[ТӀоцебесеб дунялалъул рагъ|тӀоцебесеб дунялалъул рагъул]] заманаялъ<ref>The Armenian Genocide: Wartime Radicalization Or Premeditated Continuum — Page 272 edited by Richard Hovannisian</ref><ref>[http://commdocs.house.gov/committees/intlrel/hfa28430.000/hfa28430_0f.htm The Plight of Religious Minorities: Can Religious Pluralism Survive? — Page 101 by United States Congress]</ref>. ЧӀаго хутӀарал сирянал дунялалда рикь-рикьун ана. [[Хаккяри (ил)|Хаккяри]] икълималъул тӀолго халкъалдаса сиряназул къадар букӀана 43,7 %. Гьел дунялалда рикь-рикьун аралдаса хадуб гьезул минабахъе рахъана курдал. === Грекал === [[Грекал]]ги ккола [[насранияб дин]] гьабулеб Туркиялъул [[аслиял халкъал|аслияб халкълъун]]. БатӀи-батӀиял баяназда рекъон, ТӀоцебесеб дунялалъул рагъда цебе, жакъасеб Туркиялъул ракьалда гӀумру гьабун букӀана 2,7 млн. гӀунтӀарав [[грекал|грекас]]<ref name="komep">{{cite web |url = https://www.komep.gr/2000-teyxos-3/mikrasiatikh-katastrofh-80-xronia-apo-th-synthhkh-ton-sebron |deadlink = yes |title = ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ — 80 ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΗ ΣΥΝΘΗΚΗ ΤΩΝ ΣΕΒΡΩΝ |accessdate = 2019-11-29 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20180416145131/https://www.komep.gr/2000-teyxos-3/mikrasiatikh-katastrofh-80-xronia-apo-th-synthhkh-ton-sebron |archivedate = 2018-04-16 }}</ref><ref>{{тІехь|автор=Stanford J. |бетІер=History of the Ottoman Empire and Modern Turkey, Vol. 2|239—241}}</ref>. Жакъасеб Турциялда гӀумру гьабун руго гӀураб къадаралъул [[Грекал-бусурбаби|бусурманал греказ]]. === Курдал === [[Курдал]] — жинца аслияб куцалда [[ислам]] гьабулеб, иранмацӀазул халкъ. 1927 соналъул халкъазул хъвай-хъвагӀаялда рекъон Туркиялда рукӀана 2 323 359 курдав <ref name="автоссылка1" />. [[Файл:Whirlingdervishes.JPG|thumb|right|Ххенолел [[дервиш]]ал]] Туркяилад гӀемерал соназ, цогидал халкъал турказде сверизабиялъул политика билълъинабулеб букӀана. Гьединлъидал, гӀага-шагарго миллатазул къадар рикӀкӀинцин цӀакъ захӀматаб букӀуна. БатӀи-батӀиял баяназда рекъон Туркиялда ругел курдазул къадар бахуна 10-ялдаса 23 % улкаялъул кинабниги халкъалъул къадаралдаса<ref>{{cite web|title=Turkey - Kurds|url=https://minorityrights.org/minorities/kurds-2/|website = World Directory of Minorities and Indigenous Peoples|accessdate=2017-10-08|lang = en}}</ref>. 8,13 миллион чи вуго курдазул Туркиялда (2014 соналъул баяназда рекъон<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/language/kmr|title=Kurdish, Northern|accessdate=2016-05-03|archiveurl=https://archive.ph/20160503201306/http://www.ethnologue.com/language/kmr|archivedate=2016-05-03|url-status=live}}</ref>), ва аслияб куцалда гьез гӀумру гьабулеб буго улкаялъул бакъбаккудахун. === Крималъул татарал === Туркиялда гӀумру гьабун буго гӀураб къадар крималъул татараз (гӀага-шагарго 500 000 - 5 миллионалде щвезегӀан)<ref name="iccrimea">{{Cite web |title=Crimean Tatar population in Turkey |url=http://www.iccrimea.org/scholarly/jankowski.html |access-date=2020-02-20 |archive-date=2019-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190107024320/http://www.iccrimea.org/scholarly/jankowski.html |url-status=dead }}</ref>, гьезул аслияб бутӀаялъ Туркиялде гьижра гьабуна Россиялъул империялда гъорлӀе Крим цӀцӀаралдаса хадуб, ва гьижра гьаби гьоркьоса къотӀичӀого цебе инеб букӀана XVIII, XIX ва XX гӀасрабазда. === Кавказалъул халкъал === ЦӀкӀкӀараб къадар [[Хьундасеб Кавказ|Шималияб Кавказалъул]] халкъазулги буго Туркиялда (аслияб куцалда гьел ккола, [[Кавказалъул рагъ|Кавказалъул рагъдаса]] хадуб гӀурусаз жодорго ватӀаназдаса гочинарурал гӀадамазул наслаби) — гьезде киназдего турказ гӀаммаб куцалда черкесалин абула. Гьездаса руго [[адыгеял|адигал]], [[абазаял|абазинал]], [[абхазал]], [[нугъаял]], [[карачаял]] ва [[балкарал]], [[Дагъистаниял|дагъистаналъул халкъал]] ва хасго [[Турциялъул магӀарулал|магӀарулал]], [[ингушал|гъалгъаял]], [[гьириял]] ва [[буртиял|чачанал]]. Гьезул гӀаммаб къадар бахуна 3 миллион чиясде<ref>{{cite web|title=Turkey - Caucasians|url=https://minorityrights.org/minorities/caucasians/|website = World Directory of Minorities and Indigenous Peoples|accessdate=2017-10-08|lang = en}}</ref>. === Туркал === [[Туркал]] — ккола Туркиялъул аслияб ва бищун рикӀкӀен цӀикӀкӀараб миллатлъун. Гьел кӀалъала [[Алтаялъул мацӀал|алтаялъул мацӀазул хъизаналдаса]] [[Тюрказул мацӀал|тюрказул гӀаркьелалда]] гъорлӀе унеб [[Огъузазул мацӀ|огъуз къокъаялъул]] мацӀалда ва гьез гьабула [[ислам]] дин. Турказул умумул ккола — [[огъузал]], гьелги рачӀана жакъасеб Туркиялъул централияб бутӀаялде XI гӀасруялъул бакьулӀ, жакъасеб [[Хъазахъистан]]алъул ракьазда букӀараб тарихияб [[Огъузазул пачалихъ]]алдасан. 1453 соналъул 29 маялъ турказ греказухъа бахъана Константинопол (гьанжесеб Истамбул). 1927 соналъ Туркиялда гӀумру гьабун букӀана 13 464 564 чияс, гьезул цӀикӀкӀунисел рукӀана туркал. Жакъасеб Туркиялда халкъалъул къажар бахуна 80 000 000 чиясде, гьесдаса 50 000 000 - 59 000 000 чияс жалго туркаллъун рикӀкӀунел руго (62 % - 74 %)<ref>{{cite web|author=Milliyet|title=55 milyon kişi 'etnik olarak' Türk|url=http://www.milliyet.com.tr/2007/03/22/guncel/agun.html|accessdate=2011-07-21}}</ref><ref name="KONDA">KONDA Research and Consultancy, {{cite web |title = Social Structure Survey 2006 |url = http://www.konda.com.tr/html/dosyalar/ttya_en.pdf |archiveurl = https://web.archive.org/web/20101030040406/http://www.konda.com.tr/html/dosyalar/ttya_en.pdf |archivedate = 2010-10-30 |deadlink = yes }}</ref><ref>{{cite web|author=Library of Congress – Federal Research Division|title=Country Profile: Turkey|url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Turkey.pdf|accessdate=2010-02-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225063603/https://www.loc.gov/collections/country-studies/about-this-collection/|archivedate=2018-12-25|url-status=хвараб}}</ref><ref>{{cite web|author=CIA|title=The World Factbook|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html|accessdate=2011-07-27|archive-date=2017-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20170920072149/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html|url-status=хвараб}}</ref> Динияб рахъалъ туркал — ккола бусурбабилъун (чӀикӀкӀунисеб бутӀа — хӀанапил мазгьабалъул суниял, дагьаб — [[гӀалевиял]]). === Цоги халкъал === ТӀадехун рехсарал халкъаздаса батӀаго, аслияб куцалда Туркиялъул къиблаябгун-бакъбаккул рахъалдехун гӀумру гьабун руго миллионалде гӀезе рекӀарал [[гӀарабал|гӀарабаца]]. [[Лазал|Лазазги]] [[хемшинал|хемшиназги]] гӀумру гьабун буго аслияб куцалда ЧӀегӀер ралъдал бакъбаккул рагӀаллъабазда. Гьединго улкаялда гӀумру гьабун руго [[албанал]], [[хъузхъул|гуржиял]], [[Къажарал|падарал]], [[узбекал]], [[татарал]] ва цогиги гӀемерал миллатазул вакилзаби Туркиялда гьоркьоса къотӀичӀого гӀумру гьабун буго чанго азарго [[ГӀурусал|гӀурусас]]. == Шагьарал == {{main|Туркиялъу шагьарал}} 2014 соналъ Туркиялда букӀана 1 млн чиясдаса цӀикӀкӀун чияс гӀумру гьабулеб ичӀго шагьар. {| class="wikitable sortable" style="float:left; margin-left:1em;" |+ |- ! Шагьар !! Халкъалъул<br /> къадар |- ! style="text-align: left"|[[Истамбул]] | style="text-align:right;"|13 710 512 |- ! style="text-align: left"|[[Анкара]] | style="text-align:right;"|4 630 735 |- ! style="text-align: left"|[[Измир]] | style="text-align:right;"|3 401 994 |- ! style="text-align: left"|[[Бурса]] | style="text-align:right;"|2 100 000 |- ! style="text-align: left"|[[Адана]] | style="text-align:right;"|1 636 229 |- ! style="text-align: left"|[[Газиантеп]] | style="text-align:right;"|1 438 373 |- |} {| class="wikitable sortable" style="float:left; margin-left:1em;" |+ |- ! Шагьар !! Халкъалъул<br /> къадар |- ! style="text-align: left"|[[Кония]] | style="text-align:right;"|1 107 886 |- ! style="text-align: left"|[[Анталия]] | style="text-align:right;"|1 073 794 |- ! style="text-align: left"|[[Кайсери]] | style="text-align:right;"|1 004 276 |- ! style="text-align: left"|[[Диярбакир]] | style="text-align:right;"|920 366 |- ! style="text-align: left"|[[Мерсин]] | style="text-align:right;"|915 703 |- ! style="text-align: left"|[[Эскишехир]] | style="text-align:right;"|659 924 |- |} {{clear}} Халкъалъул къадаралгун шагьарал: * [[Файл:Red pog.svg|22px]] — 10 000 000 цӀикӀкӀун чи вугел. * [[Файл:Orange pog.svg|19px]] — 2 000 000 - 5 999 999 чи вугел. * [[Файл:Yellow pog.svg|17px]] — 1 000 000 - 1 999 999 чи вугел. * [[Файл:Green pog.svg|14px]] — 800 000 - 999 999 чи вугел. * [[Файл:Blue pog.svg|10px]] — 500 000 - 799 999 чи вугел. * [[Файл:Purple pog.svg|8px]] — 300 000 - 499 999 чи вугел. <center> {{БакӀКарта+|Турция|width=1100|float=|caption=300 азр. цӀикӀкӀун чияс гӀумру гьабулел Туркиялъул шагьарал.|places= {{БакІКарта~|Турция|lat_deg=41|lat_min=00|lon_deg=28|lon_min=57|background=|mark=red pog.svg|marksize=22|label_size=100|position=top|label='''[[Истамбул]]'''}} {{БакІКарта~|Турция|lat_deg=39|lat_min=52|lon_deg=32|lon_min=52|background=|mark=orange pog.svg|marksize=19|label_size=100|position=right|label='''[[Анкара]]'''}} {{БакІКарта~|Турция|lat_deg=38|lat_min=26|lon_deg=27|lon_min=09|background=|mark=orange pog.svg|marksize=19|label_size=100|position=right|label='''[[Измир]]'''}} {{БакІКарта~|Турция|lat_deg=40|lat_min=11|lon_deg=29|lon_min=04|background=|mark=orange pog.svg|marksize=19|label_size=100|position=bottom|label='''[[Бурса]]'''}} {{БакІКарта~|Турция|lat_deg=37|lat_min=00|lon_deg=35|lon_min=19|background=|mark=yellow pog.svg|marksize=14|label_size=100|position=top|label='''[[Адана]]'''}} {{БакІКарта~|Турция|lat_deg=37|lat_min=04|lon_deg=37|lon_min=23|background=|mark=yellow pog.svg|marksize=14|label_size=100|position=bottom|label='''[[Газиантеп]]'''}} {{БакІКарта~|Турция|lat_deg=37|lat_min=52|lon_deg=32|lon_min=29|background=|mark=yellow pog.svg|marksize=14|label_size=100|position=right|label='''[[Кония]]'''}} {{БакІКарта~|Турция|lat_deg=36|lat_min=54|lon_deg=30|lon_min=41|background=|mark=yellow pog.svg|marksize=14|label_size=100|position=top|label='''[[Анталия]]'''}} {{БакІКарта~|Турция|lat_deg=38|lat_min=44|lon_deg=35|lon_min=29|background=|mark=yellow pog.svg|marksize=14|label_size=100|position=right|label='''[[Кайсери]]'''}} {{БакІКарта~|Турция|lat_deg=36|lat_min=48|lon_deg=34|lon_min=37|background=|mark=green pog.svg|marksize=14|label_size=100|position=left|label='''[[Мерсин]]'''}} {{БакІКарта~|Турция|lat_deg=37|lat_min=54|lon_deg=40|lon_min=14|background=|mark=green pog.svg|marksize=14|label_size=100|position=top|label='''[[Диярбакир]]'''}} {{БакІКарта~|Турция|lat_deg=39|lat_min=48|lon_deg=30|lon_min=31|background=|mark=blue pog.svg|marksize=10|label_size=100|position=right|label='''[[Эскишехир]]'''}} {{БакІКарта~|Турция|lat_deg=41|lat_min=17|lon_deg=36|lon_min=19|background=|mark=blue pog.svg|marksize=10|label_size=100|position=bottom|label='''[[Самсун]]'''}} {{БакІКарта~|Турция|lat_deg=37|lat_min=46|lon_deg=29|lon_min=05|background=|mark=purple pog.svg|marksize=8|label_size=75|position=right|label='''[[Денизли]]'''}} {{БакІКарта~|Турция|lat_deg=37|lat_min=09|lon_deg=38|lon_min=47|background=|mark=purple pog.svg|marksize=8|label_size=75|position=right|label='''[[Шанлиурфа]]'''}} {{БакІКарта~|Турция|lat_deg=40|lat_min=47|lon_deg=30|lon_min=24|background=|mark=purple pog.svg|marksize=8|label_size=75|position=right|label='''[[Адапазари]]'''}} {{БакІКарта~|Турция|lat_deg=38|lat_min=04|lon_deg=38|lon_min=01|background=|mark=purple pog.svg|marksize=8|label_size=75|position=right|label='''[[Малатия]]'''}} {{БакІКарта~|Турция|lat_deg=37|lat_min=35|lon_deg=36|lon_min=57|background=|mark=purple pog.svg|marksize=8|label_size=75|position=right|label='''[[Кахраманмараш]]'''}} {{БакІКарта~|Турция|lat_deg=39|lat_min=54|lon_deg=41|lon_min=16|background=|mark=purple pog.svg|marksize=8|label_size=75|position=top|label='''[[Эрзурум]]'''}} {{БакІКарта~|Турция|lat_deg=41|lat_min=00|lon_deg=39|lon_min=44|background=|mark=purple pog.svg|marksize=8|label_size=75|position=bottom|label='''[[Трабзон]]'''}} {{БакІКарта~|Турция|lat_deg=38|lat_min=30|lon_deg=43|lon_min=25|background=|mark=purple pog.svg|marksize=8|label_size=75|position=bottom|label='''[[Ван]]'''}} {{БакІКарта~|Турция|lat_deg=37|lat_min=53|lon_deg=41|lon_min=08|background=|mark=purple pog.svg|marksize=8|label_size=75|position=right|label='''[[Батман]]'''}} {{БакІКарта~|Турция|lat_deg=38|lat_min=40|lon_deg=39|lon_min=13|background=|mark=purple pog.svg|marksize=8|label_size=75|position=right|label='''[[Элазигъ]]'''}} {{БакІКарта~|Турция|lat_deg=40|lat_min=45|lon_deg=29|lon_min=56|background=|mark=purple pog.svg|marksize=8|label_size=75|position=bottom|label='''[[Измит]]'''}} {{БакІКарта~|Турция|lat_deg=38|lat_min=38|lon_deg=27|lon_min=25|background=|mark=purple pog.svg|marksize=8|label_size=75|position=top|label='''[[Маниса]]'''}} {{БакІКарта~|Турция|lat_deg=39|lat_min=45|lon_deg=37|lon_min=01|background=|mark=purple pog.svg|marksize=8|label_size=75|position=right|label='''[[Сивас]]'''}} {{БакІКарта~|Турция|lat_deg=40|lat_min=48|lon_deg=29|lon_min=26|background=|mark=purple pog.svg|marksize=8|label_size=75|position=top|label='''[[Гебзе]]'''}} }}</center> == Административияб бикьи == {{main|Туркиялъул административияб бикьи}} [[Файл:Региональное деление Турции.png|thumb|Туркиялъул икълимал]] Туркия бикьула 81 илалде<ref>{{БРЭ|статья = Турция|ссылка = https://bigenc.ru/geography/text/4211458}}</ref><ref>{{ТІехь:Географиял цІаразул къамус|с=6}}</ref> (икълимазде, гьелъул бакӀалда цебе хӀалтӀизабулаан вилайет абураб рагӀи). Щибаб илги бикьула мухъазде (илче-язде, [[Турк мацӀ|тур.]] ilçe), 2007 соналъ Туркиялда букӀана 923 мухъ (илче). Илалъул административияб центр букӀуна централияб мухъалда (илчеялда - merkez ilçe). Илалъул сиясиял ишал тӀоразе тӀадтарасул хъулухъалда цӀар буго губернатор (vali), гьевги вихьизавула хӀукуматалъ. Губернаторасул чӀолеб бакӀалде абула вилайет (vilayet). Росдал магӀишаталъул суалал тӀорала муниципалитеталъул бетӀерас (büyükşehir belediyesi başkanı), гьевин абуни вищула халкъалъ. Мухъазулги (илчеязулги) руго муниципалитетал (belediye) гьезда тӀадтаразул хъулухъалде абула мэр-абун (belediye başkanı). == Сиясияб гӀуцӀи == Къанунал рахъулеб къуват буго цопалатаялъул парламенталъул кодоб — [[Турциялъул тӀадегӀанаб миллияб мажлис|ТӀадегӀанаб миллияб мажлисалъухъ]] (''Büyük Millet Meclisi''), жибги гӀуцӀун бугеб 600 депутатасдасан, жалги рищулел 5 сонил болжалалда (2007 сон щвезегӀан рищулаан — 7 сонил болжалалда) халкъиял рищияздалъун. Цеве пачалихъалъул бетӀер — [[Туркиялъул президент|Республикаялъул президент]] (''Cumhurbaşkanı''), вищулаан ТӀадегӀанаб миллияб мажлисалъ 7 сонил болжалги цӀан, гьес тӀубазабулаан гӀицӀго вакиллъиялъул хӀалтӀаби. [[Файл:Turkish protesters in Istanbul.jpg|thumb|[[Турциялда рагъулаб инкъилаб гьабизе хӀалбихьи (2016)|Инкъилабалда данде рахъарал туркал]] 2016 сон]] ХӀукму билълъинабиялъул къуват букӀана Министерлъиялъул Советалъухъ (''Bakanlar Kurulu'') [[Туркиялъул бетӀерав-министр|бетӀерав министрасул]] (''Başbakan'') нухмалъиялда гъоркь. Гьединлъидал пачалихъалда цӀикӀкӀунисел ихтиярал рукӀана бетӀерав-министерасухъ. ХӀукму билълъинабиялъул ва къанунал рахъиялъул къуватазда тӀад халкквей гьабула [[Конституциялъул Диван]]алъ (''Anayasa Mahkemesi''), жибги гӀуцӀун бугеб, президентас рихьизарурал, 11 даимав ва 4 хисулел членаздасан. Председателем Конституциялъул Диваналъул председателлъун (2007 соналъул октябралдасан бахъун) вуго Хашим Килич<ref>[http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=constitutional-court-president-expresses-clear-conscience-over-dtp-ban-2009-12-14 Constitutional Court president has 'clear conscience' over DTP ban]{{ref-en}}</ref><ref>{{cite web |url = https://www.anayasa.gov.tr/general/icerikler.asp?contID=249&curID=52&menuID=43 |title = Персональная страничка председателя Конституционного Суда Турции |lang = tr |archiveurl = https://web.archive.org/web/20071228182620/http://www.anayasa.gov.tr/general/icerikler.asp?contID=249&curID=52&menuID=43 |archivedate = 2007-12-28 }}</ref>. [[2007 сон]]алъул 21 октябралда Туркиялда тӀобитӀана билъанхъизабулеб бугеб конституциялда рекъезариял гьариялъул [[Туркиялда конституциялъул референдум (2007)|референдум]]. Гьел рекъезариязул хӀасилалда хисизабуна президент вищулеб къагӀида, гьесул ихтиярал ва гьесие лъураб болжал, гьединго парламенталъул ихтияразул болжалги. 1982 соналъ лъураб конституциялда рекъон пачалихъалъул бетӀер — президент — вищулаан парламенталъ. Президент вищулаан 7 сонил болжалги цӀан ва кӀиабизе вищизе ихтиярги букӀинчӀо. ЦӀиял тӀаде рачӀарал рекъезариязда рекъон, улкаялъул бетӀер вищула тӀолго халкъалъул рищияздалъун 5 сонил болжалалда ва гьесие рес буго цоги цо болжалалъ вачӀине ришиял гьаризе. Парламенталъул рищиял гьарула 4 сонида жаниб цо нухалъ. Жакъа Туркиялъул бетӀерлъиялда буго консервативияб (цӀиябщиналда данде чӀараб) [[РитӀухълъиялъул ва цебетӀеялъул партия (Турция)|РитӀухълъиялъул ва цебетӀеялъул партия]]. 2017 соналъул 16 апрелалъ Туркиялда тӀобитӀана конституциялда хиса-басиял гьариялъул референдум, гьелъул хӀасилалда президентасул ихтиярал цӀикӀкӀинаруна, парламенталда бакӀал цӀикӀкӀинаруна ва бетӀерав-министрасул хъулухъ хвезабуна. Гьел рекъезариязул рахъ ккун гьаракь кьуна 51,41 %, данде рахъана 48,59 %. Туркия лӀугьана [[президентлъиялъул низам|президентлъиялъул республикалъун]]<ref>[https://www.vesti.ru/doc.html?id=2878350]{{ref-de}}</ref>. == КъватӀисеб сиясат == {{Main|Туркиялъул къватІисеб сиясат}} [[Файл:Dilma Rousseff joins other leaders at the group photo of the 2015 G-20 Antalya Summit.jpg|thumb|[[Анталиялда G20-ялъул саммит (2015)|Анталиялда G20-ялъул саммит]], 2015]] [[2000 сон]]алъ Туркиялъул Республикаялъе щвана пачалихъ — кандидат абураб официалияб статус [[Европаялъул цолъи|Евроцолъиялъе]] членлъун лӀугьине. Туркия ккола [[Шималиябгун-атлантикияб къотӀиялъул организация|НАТОялъул]] членлъун [[1952 сон]]алдасан байбихьун. Америкаялъул эксперт Фион Хиллица загьир гьабулеб буго, БакътӀерхьуда бачӀеб, икълималда кӀвар бугеб пачалихъ бугин Туркия абун, цо чанго шималиябгун-атлантикиял гӀуцӀабазда гъорлӀ гьеб букӀанигицин<ref>[https://ria.ru/world/20141213/1038065855.html Brookings Institution: действия Запада не застали Россию врасплох] // РИА Новости, 13.12.2014</ref>. Жиндирго гӀорхъабазда сверухъ ругел пачалихъазда гӀемерал ишкалаби ругониги, Туркиялда бажарана кӀудияб экономикиял ресал гӀуцӀун ва гьелъ жигара бахъулеб буго цебе букӀараб гӀусманияб пачалихъалъул гӀатӀилъабазда цебехъан-пачалихълъун букӀине<ref>[https://www.lragir.am/index/rus/0/comments/view/45378 Отношение США к политике Турции на Кавказе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170704165110/http://www.lragir.am/index/rus/0/comments/view/45378 |date=2017-07-04 }} // lragir.am</ref>. [[Кавказ]]алъул икълим ккола — Туркиялъул къватӀисеб сиясаталъул кӀвар бугел пунктаздаса цояблъун. Туркиялъул къватӀисел ишазу министр [[Мевлют Чавушоглу]]ца кьураб баяналда рекъон, Туркиялъ жигара бахъулеб буго цоцадарарал рукӀине Кавказалъул пачалихъалгун<ref>[http://armtoday.info/default.asp?Lang=_Ru&NewsID=74994 Кавказу отводится значительное место в системе международных отношений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130620214652/http://armtoday.info/default.asp?Lang=_Ru&NewsID=74994 |date=2013-06-20 }} // ARMENIA Today</ref>. === Туркия ва Евроцолъи === Гьаб заманаяляда Туркиялъ [[Европаялъул цолъи|Евроцолъиялъулгун]] гьарулел руго кӀалъа-ралъаял, Туркияги европаялъул сиясиябгун-экономикияб гӀуцӀиялда гъорлӀе лӀугьине. == Маданият == {{main|Туркиялъул маданият}} === Дин === [[Файл:Haga Sofia RB1.jpg|thumb|250px|Сардилъ гвангъизабураб [[Айя София]]]] {{main|Туркиялда динал}} Къануналда рекъон Туркиялда динал пачалихъалдаса батӀа гьарун руго ва улкаялъул живав чиясе бокьараб дин гьабизе ихтияралги кьун руго. Улкаялъул цӀикӀкӀунисеб халкъалъ гьабула исламияб дин ва гьел ккола [[хӀанапил мазгьаб]]алъул гӀадамаллъун. Гьединго гӀорхъолъа ун машгьурал руго батӀи-батӀиял [[тӀарикъат]]ал. Аслияб куцалда машгьурал тӀарикъатал руго [[Накъшубандияб тӀарикъат|накъшубандияб]] ва [[Мевлеви тӀарикъат|мевлеви]] тӀарикъатал. Руго Туркиялда шапигӀил мазгьабалъул гӀадамалги, гӀемерисел [[курдал]] ккола гьел. ГӀемераб къадар мажгитазулги буго улкаялда — 78 000 мажгит. == Экономика == {{main|Туркиялъул экономика}} Улкаялъул экономикаялдаса промышленносталъ ккола 28 %, [[Росдал магӀишат|росдал магӀишаталъ]] — 15 %, минаби раялъ — 6 %, халкъалъе гьарулел хъулухъаз — 51 %. 2018 соналъ Туркиялъ ккуна дуниялалда 18 бакӀ экономикаялъул гучалъул рахъалъ. 2020 соналъул 1 январалдасан байбихьун, Туркиялда хӀалтӀул харжалъе чӀезабураб бищун дагьаб къадар ккола 2943 туркиялъул лир (брутто) ([[€]]442,17) ва 2324,70 туркиялъул лир (нетто) ([[€]]349,17).<ref>[https://qha.com.tr/haberler/turkiye-de-2020-yili-asgari-ucret-rakami-belli-oldu/136487/]{{Хвараб регӀел|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.dailysabah.com/business/2019/12/26/minimum-wage-increases-15-to-tl-2324-workers-unions-not-satisfied |access-date=2020-02-20 |archive-date=2020-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200103032327/https://www.dailysabah.com/business/2019/12/26/minimum-wage-increases-15-to-tl-2324-workers-unions-not-satisfied |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.hurriyetdailynews.com/national-monthly-minimum-wage-increases-to-2-324-turkish-liras-150328]</ref><ref>[https://www.aa.com.tr/en/economy/turkey-to-raise-minimum-wage-15-in-2020/1684813]</ref><ref>[http://www.milliyet.com.tr/gundem/asgari-ucret-2020-belli-oldu-bakan-selcuktan-son-dakika-asgari-ucret-ve-agi-zam-orani-aciklamasi-6109789]</ref> === Транспорт === Улкаялда руго чанго гьавамухъал, жанисел ва халкъаздагьоркьосел рорженал гьарулел. ЦӀикӀкӀараб къадар туристазул букӀиналъ, Туркиялда цӀакъ цебе тӀураб система буго гӀаммаб транспорталъул — автобусазул хьури ва метро (1996 соналдаса бахъун). Гьединго руго чанго порталги, маххул нухазул хьури ва нартгун газ бачиналъул хьураби. === Туризм === {{main|Туркиялда туризм}} Турциялда цӀакъго цебе тӀун буго [[Туризм|туризмаялъул]] хъулухъал и инфраструктура. Гьеб бараб буго ралъдал курортал рукӀиналда ва машгьурал гьайбатал бакӀал гӀемер рукӀиналда. === КъватӀисеб бича-хиси === 2017 соналъ<ref>{{Cite web |title=Турция на справочнике внешней торговли The Observatory of Economic Complexity |url=https://oec.world/ru/profile/country/tur/ |access-date=2020-02-20 |archive-date=2019-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190819075104/https://oec.world/ru/profile/country/tur/ |url-status=хвараб }}</ref> Туркиялъ ккуна 27-еб бакӀ къватӀисеб бича-хисияьлъул къадаралъул рахъалъ, къватӀисел пачалихъазе гьабураб бича-хисиялъул (экспорт) къимат бахана $166 миллиардалде, къватӀисан жанибе бачӀараб (импорт) - $214 миллиардалде. == Рагъул къуватал == {{main|Туркиялъул рагъул къуватал}} Туркиялъул рагъул къуватал ({{lang-tr|Türk Silahlı Kuvvetleri}}) ккола — эркенлъи, лъидагобангутӀи ва улкаялъул ракьазул кӀибикьичӀолъи цӀунизе цойиде ракӀарарал аскарал. 2006 соналъ кьурал баяназда рекъон туркиялъул армиялъул рикӀкӀен бахуна 514,85 азр. аскариясде<ref>{{cite web |url=http://csis.org/files/media/csis/pubs/060626_asia_balance_powers.pdf |title=The Asian Conventional Military Balance in 2006: Overview of major Asian Powers |accessdate=2010-02-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100210124235/http://csis.org/files/media/csis/pubs/060626_asia_balance_powers.pdf |archivedate=2010-02-10 |deadlink=yes }}</ref>. == Иццал ва мугъчӀваял == {{хӀужаби|2}} {{Навигация |Тема = Турция |Портал = Турция |Викикъамус = Турция |ВикитӀехь = |Викицитата = Категория:Турция |Викимактаб = Турция |Викитайпаби = |Викихарбал = Категория:Турция |Викидалил = Турция |Метавики = Category:Turkey |Проект = }} * [http://ru.forsecurity.org/что-такое-турция Что такое Турция?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161221160107/http://ru.forsecurity.org/%D1%87%D1%82%D0%BE-%D1%82%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B5-%D1%82%D1%83%D1%80%D1%86%D0%B8%D1%8F |date=2016-12-21 }} * [http://turkishnews.ru/ Новости Турции.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161226172926/http://www.turkishnews.ru/ |date=2016-12-26 }} — Крупнейший информационно-новостной портал о Турции на русском языке * [[Сычева, Лидия Андреевна|Лидия Сычева.]] [http://www.naslednick.ru/articles/travel/travel_30.html Путь к Босфору] {{Турция темабаздалъун}} {{Европа}} {{Азия}} {{Балканалъул бащадаб чІинкІтллъиялъул пачалихъал}} {{Ракьдагьоркьосеб ралъдал рагІалда ругел пачалихъал}} {{ЧІегІер ралъдал рагІалда ругел пачалихъал}} {{G20}} {{НАТО}} [[Категория:Турция| ]] [[Категория:НАТОялъул пачалихъал]] [[Категория:Тюрказул пачалихъал]] 8hrnp0jzhn8j78aw6b148gtsxtxeth1 0 3932 100922 99061 2026-09-07T12:00:05Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100922 wikitext text/x-wiki {{Сонал|2011}} {{alsonumber|2011}} {{гьанжесел лӀугьа-бахъинал}} '''2011''' ('''кӀиазаралда анцӀила цоабилеб''') сон — григорианияб календаралъул щамат къоялъ байбихьараб сон. Гьеб ккола нилӀер рикӀкӀеналъул 2011 сон, лъабабилеб азарсоналъул 11 сон, XXI гӀасруялъул 11 сон, XXI гӀасруялъул кӀиабилеб анцӀсоналъул 1-еб сон. == Лъугьа-бахъинал == * == Гьаруна == * == Хвана == * {{Сон-тӀинчӀ}} [[Категория:2011| ]] 0469ahvgb9ks8zsd8gva5wdqkjxmixz 0 3965 101061 99486 2026-09-07T12:24:23Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101061 wikitext text/x-wiki Гьаб макъала хъвазе пикру ккана гьаб соналъул 7 январалда къватӏибе бачӏараб "Хӏакъикъат" газеталда бахъараб "Гьигьалъа наибзаби" абураб макъала цӏалидал. Гьеб макъалаялъул автор ккола диеги тарихалъул дарсал кьурал Гигьалъ гьоркьосеб школалъул учитель Дибирасулаев Мухӏамад. Лъикӏаб xӀалтӏи гьабулеб буго нилӀер Мухӏамадица нилӀер цебесеб тарих наслабазда кӏочонгутӏизелъун 1995 соналъул 16 декабралда бахъун букӏана "Ритӏухъльи бергьичӏo" абураб гьесулго макъала. Жиндир заманалда гьесги гьевго гӏадал цогидал аралъул цӏеx-рехал гьарулезе байбихьун букӏарарабани тӏадмагӏарулазул тарих данде гьабизе, жакъа нилъеда гъваридго лъазе букӏана ХӏХ Гӏасруяла рукӏарал гӏалимзабазулги бахӏарзазулги хӏакъалъулӀ. XӀX гӏасруялла Дагъистаналда ккарал рагъазулӀ кӏудияб бахӏарчилъи бихьизабуна чӏамалаз ва хасго гьеб жамагӏаталъул цебехъанлъун букӏараб Гьигьалъ росдал наибзабазгун муридзабаз. Мухӏамадица абухъего, тӏахьазда, журналазда, газетазда гӏемер батула Гьигьалъ абун хъвалеб бакӏалда Гъагъалъ, Гьидалъ, Игьали абун хъван. Авторас жигар бахъулеб буго гьел гъалатӏал ритӏизаризе. Гьебго заманаялда тӏадехун рехсараб макъалаялда гьесулги ккун руго цо-цо гъалатӏал Гьигьальа Къадиласул Мухӏамадил бицунаго авторас хъвалеб буго гьадин: "Гӏолохъанаб заманаялда гьев цӏалула батӏи-батӏиял росабалъ, гьесие щола лъикӏаб исламияб льай. Рес бугев чи вукӏаниги, гьев уна Гӏахъушаве ва лъазабула ярагъ гьабулеб махшелги. Къадиласул MyxӀaмад гьенив вукӏаго, гӏахъушдерилги гӏурусазул солдатазулги ккараб рагьулӀ Мухӏамадица бихьизабула унго-унгояб бахӏар-чилъи. Гӏахъушдерил къадияс гьесие кьола къадруяб тухумалъул яс Адай". Дида льаларо авторасда гьел: баянал кисан рагӏарали амма дица Гьигьалъ росулӀ кӏалъазанвичӏев тарих лъалел херазда гьоркьов цӏакъго къанагӏат гурони чи xyтӏун ватиларо. Къадиласул MyxӀaмад Гӏахъушалив вукӏанин ва гьениса чӏужуги ячун йикӏанин абун дида лъицаниги: бицинчӏо. Гьеб буго Мухӏамад-Тӏагьирил "Барикъат ассуюф" абураб Гӏypyc ва магӏарул мацӏаздеги буссинабураб тӏехьалдаса бaчӏаpaб хабар. Гьелда рехсон вугев Къадиласул Мухӏамадги ва Гьигьалъа Къадиласул Мухӏамадги цого чагӏи кколаро. Хӏакьикъаталда, Къадиласул Мухӏамадил чӏужу Адай Гӏахъушаса йикӏинчӏо, гьей йикӏana Губденалдаса ячарай. Дир рокъор руго Шамхалов Гӏубайдулаца кьураб дантаралда хъварал, Гьигьалъ росдал къокъал биценал. Гьелда буго гьадин: "Имам Мухӏамадилал Горданиса ккола, гьезул къебед вачӏун вуго, Къадил цӏарги гьесдасан бачӏараб буго". Къади ккола Къадиласул Мухӏамадил эмен. Хӏакъикъаталда гьигьалъдерица гьеб тайпаялде абула "Горданили" абун. Гьелъул Maгӏнa буго Губденал абураб. Патхӏул - Мубинил бицен битӏун батaни, Къади цоги росулӀа вачӏарав чи вукӏиналъ, гьес жиндирго росулӀа - Губденалдаса яс ячула васасе, Къадиласул MyxӀaмадие. Гьей ясалда цӏарги букӏун буго Адай. Гьигьалъ росдал жамагӏат буго батӏи-батӏиял росабалъа гочун paчӏapaл, гӏадамаздаса лӀугьараб. Гьезул гӏадатги буго тухумалде (гьигьалъдерица абула тайпайилан) бачӏараб къукъаялда гьезул росдал цӏap толеб. Масала, Гьигьалъ руго гьадинал тайпабазул цӏарал: "Алади" - гьел ккола Гӏалахъ росулӀа рачӏаралдаса лӀугьарал гӏадамал. Гьединалго цӏарал щвана Губденалдаса вачӏарав Къадил наслуялъул гӏадамазеги. Жидедаго гьез абула "Къадилохани" абун. Къадие гьавун вуго вас, гьесда цӏapги лъун буго Мухӏамад абун. Гьигьалъдерица гьесда абулаанила Къадиласул Мухӏамадилан. Гьев вукӏуна имам Гъазимухӏамадидаса байбихьун, Шамилил рагъал лъугӏизегӏан вагъарав рагъухъан. Шамил имамгун рукӏарал наибзабазул суратазда гьоркьоб буго Къадиласул MyxӀaмадилги. Гьесул каранда буго орденалъул сипатги. Гьеб орден Гьигьалъа Мухӏамадкаримил Тӏалхӏатица кьун буго Гьаквари росулӀа Гӏабдулхабиров Мухӏамадихъе. Гӏоротӏаса Мухӏумаев Мухӏамадрасулил квералъ гӏарабалъ хъвараб кагътил тӏанчида батана Къадиласул Мухӏамад цӏаларав чи вукӏинчӏила, гьев квегӏаб гӏиндаги бакӏав вукӏанилан, амма доб заманаялда Дагъистаналда гьев гӏадинав къвакӏарав чи къанагӏатги вукӏинчӏилан абун. Шамилил заманалда гӏурусаздаги магӏарулаздаги гьоркьор ккарал рагъазда гьес гӏахьалъи гьабичӏеб цӏакъго къанагӏат гурони батиларо. Къадиласул Мухӏамадил хӏакъалъулӀ буго цо гьадинаб баян. Гьезул наслуялъул гӏадан Гӏабдулкъадирил Сайидатица бицана дида гьеб. Хунзахъ Бахубика чӏвараб мехалъ, гьенив вукӏун вуго Къадиласул Мухӏамад. Чӏвазеги чӏван, ракул гъуниялда тӏад букӏун буго гьелъул жаназа. Мугъзадаса бихъун гурдеги букӏун буго. Хъахӏаб берцинаб гьелъул мугъги чӏегӏерал гьалалги рихьидал, жиндир ракӏ пашманлъанилан бахиллъун бицунеб букӏун буго гьес. Тӏаде хъинги бан, жаназа жинца бахчизабуниланги бицунаанила гьес. Къадиласул Мухӏамадил вукӏун вуго ункъо вас. TӀoцeвесев ккола Губденалдаса Адайие гьавурав. Къади наиблъун вукӏанин бицуна. Гьев чӏван хадув гьесул бакӏалда тун вуго KӀвaнадаса Пасхъан (цо-цояз гьесул васинги бицуна). Чӏамалазул наиблъун вачӏиндал, жиндирго хварав васасул бакӏалда гьев тӏами квеш бихьула Къадил гьитӏииав вац Гӏабдулкъадирида ва гьес гьев мажгиталда цеве вухула. Гьеб хабар рагӏула имам Шамилида. Имамас абула: "Муридзабаз вухулев наиб вукӏунаро", - ян. Гьесул бакӏалда чӏамалазул наиблъун Гӏабдулкъадирги тӏамула. Цебесеб гӏасруялда бахъараб цо тӏехьалда (ССКГ вып. Тиф. 1872. с.3-4) чӏамалазул наиблъун вихьизавун вуго Гӏаблулкъадир ва гьесул вукӏанила 400 рагъухъанги, гьездасан 250 лъелав ва 150 рекӏарав. Къадиласул MyxӀaмадил кӏиабилев вас Маллач вукӏун вуго къигьалазул (чачаназул) наиблъун. Гьев вукӏана Гӏабдулкъадир наибасдаса кӏудияв. Гьигьалъ росдал дибирльун вукӏарав Гъайирбегица дихъе кьураб "Maгӏан" абулеб тӏехьалда батана гьесул ирс бикьиялъул баян. Хъван буго гьеб Гъазами ал-Аварияс. Дибирасулаевасул макъалаялда бихьизабун буго Гӏабдулкъадир наиб Хьаргьаби рагъулӀ (Ӏ848) лъукъанилан ва гьениса рокъовеги вачӏун, хванилан. Цӏех-рех гьабидал, дида батана гьигьалъдерил Гъоркьиял хабалалъ борхатаб зани. Зонода бикӏун хъван буго гьев хвараб заман 1276 (1859) сон. Гӏабдулкъадир лъукъун вуго гӏурусаз кьвагьараб гӏарададул гуллил кесек щун, дида бицухъе, Ведено росдада аскӏоб бугеб. Ватул гьабихъ, цо-цояз бицухъе, "Болъон тала" абулеб бакӏалда. Цоги Гьигьалъа вахьарав наиб ккола Хӏажар-Кӏудияв Дибирасуласул вас. Гьес гӏахьаллъи гьабун буго Чӏиркъатӏа ва Харахьи росабалъ рукӏарал имам вищулел данделъабазда. Хӏажар наиб ва гьесул магӏзун (заместитель), Гьигьалъа Гӏабдурахӏманги ва цогидал чӏамалалги хвана 1848 соналда Хьаргаби ккараб рагъулӀ. Гьигьалъдерица ва цогидал росдал хераца бицунаан цогиги рукӏанин Гьигьалъа рахъарал Шамилил наибзабиян. Дун Гъодобери росулӀ историялъул биценал ракӏарулев вукӏана 1990 соналда. Дида цадахъ вукӏана Гьигьальа Идрисил MyxӀaмадги. Дида цӏар щибин ва киса кколевин гьикъана гьениса херав Шаматов Баширица. Дица абуна Гьигьалъа вугин, цӏарги Шамхалдибир бугин. Гӏодоб биччан бетӏергун, цо-кӏиго минуталъ нижеда кӏалъачӏо херав. Хадуб гьес бадиса магӏу бацӏцӏана ва гьаб гӏасруялъул лъеберабилел соназ живгун цадахъ туснахъалда рукӏанин Гьигьалъа Доликги Шамхалдибиргиян бицана. Гьел чӏвараб къоги тункӏил гьаракьги ракӏалде шванин жиндаян абуна херас. Хадуб гьес бицана Шамхалдибирил эмен Гӏумархӏажиги Шамилил наиб вукӏанин бицен бугин, гьесул рукъги гьигьалъдерид мажгиталда аскӏоб букӏун рагӏулин. Гьигьалъе бачӏараб мехалъ Шамилги гьезулӀ рещтӏуневги вукӏун вугин. Гьигьалъа Ротӏа MyxӀaмадица (Хӏусайнияв) Имам-Мухӏамадил бицунаго, хъвалеб буго гьев Шамилил наиблъун вукӏанила, амма бихьизабун гьечӏо щиб бакӏалда наиблъун гьев вукӏаравали. Мунагьал чураяв Нурмахӏамадил Мухӏамадицаги бицунаан. Аргъваниса Шамхалги. Имам Мухӏамадги гӏoлохъанго тарал наибзаби рукӏанилан. Гьев наиблъун вукӏиналъе нугӏлъи гьабула цо магӏил мухъазги. Гьеб назмуялъул автор вуго Гъодобери росулӀа Къурбан-хӏажияв. Тӏадехун рехсарал гурелги, рукӏанилан бицуна Гьигьалъа рахъарал наибзаби ва бергьарал бахӏарзал. Масала, Мукӏуч Гъазимухӏамад. Бицен буто гьесул тункӏил гулла алхунароанилан. Унсоколо ккараб рагъда кӏудияб бахӏарчилъи бихьизабула Гьигьалъа Хӏанкӏил Мухӏамадил Гӏумарица. Гьес гьенив чӏамалазул наиб Микагӏил хвасар гьавула (гӏурусазул рахъ ккурав ансадерил цевехъан) Тотомилавасдаса, гьенив живгоги чӏвана. Гӏабдулкъадир наибгун цадахъ вукӏуна Чачаналъ лӀукъарав Гьитӏимухӏамад дибир. Даргъо хъаладухъ байрахъ чӏвалаго шагьидлъана Хӏамзалав... [[Категория:Магӏарулал]] 46n1oidlcns4zmdh8y7g2lbep8kjy2g 0 4249 101384 100650 2026-09-07T13:22:03Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101384 wikitext text/x-wiki {{Пачалихъ |МагӀарул мацӀалъ цӀар = Хъазахъистан жумгьурият |Эбелаб мацӀалъ цӀар = {{lang-kk|Қазақстан Республикасы}} |Родительный падеж = Хъазахъистаналъул |Герб = Emblem of Kazakhstan (1992-2018).svg |lat_dir = N|lat_deg = 48|lat_min = 57|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 66|lon_min = 14|lon_sec = 0 |region = KZ|yandex=1 |CoordScale = 10000000 |Байрахъ = Flag of Kazakhstan.svg |ШигӀар = |Гимналда цӀар = Менің Қазақстаным |Аудио = Kazakhstan 2006.ogg |ХӀукмуялъул низам = [[президентасулаб республика]] |Пачалихъалъулаб дин = |Картаялда = Kazakhstan (orthographic projection).svg |картаялда гъоркь хъвай-хъвагӀай = '''Хъазахъистан''' |МацӀ = [[Хъазахъ мацӀ|хъазахъ]] — пачалихъияб<br />[[гӀурус мацӀ|гӀурус]] — официалияб |ГӀуцӀцӀана = [[1465 сон|1465]] — [[Хъазахъазул ханлъи]] ({{lang-kk|Қазақ хандығы}}) |Истикълал щвараб къо-моцӀ= [[16 декабрь|16 декабралъ]] [[1991]] |БатӀа тӀуна = [[СССР]]алдаса |Тахшагьар = [[Астана]] |ЧӀахӀиял шагьарал = [[Алматы]], Астана, [[Шымкент]], [[Караганда]] |БутӀрузул хъулухъал = [[Хъазахъистан Жумгьурияталъул президент|Президент]] <br />[[Хъазахъистаналъул премьер-министразул сияхӀ|Премьер-министр]] |БутӀрул = [[Косым-Жомарт Токаев]]<br />[[Алихан Смаилов]] |Ракьалъул рахъалъ тартиб= 9 |Ракь = 2 724 902<ref name="autogenerated3">[http://kuzr.gov.kz/ru/component/content/article/18-zemfond/78-about-lands Министерство регионального развития Республики Казахстан Комитет по управлению земельными ресурсами] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141018014349/http://kuzr.gov.kz/ru/component/content/article/18-zemfond/78-about-lands |date=2014-10-18 }} (данные на 1 ноября 2013 года)</ref> |Лъел бутӀа = 1,50 %<ref name="autogenerated4">[http://www.auzr.kz/docs/polozheniye/sp_rus.doc Стратегический план Агентства Республики Казахстан по управлению земельными ресурсами на 2011 - 2015 годы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130130110740/http://www.auzr.kz/docs/polozheniye/sp_rus.doc |date=2013-01-30 }} (Земли водного фонда на 1 ноября 2011 года)</ref> |Этнохороним = хъазахъав, хъазахъай, хъазахъал |Халкъалъул къадаралъул рахъалъ тартиб = 63 |Халкъалъул къадар = {{цІикІкІен}} 17 439 271 <ref>{{cite web|url=http://www.stat.gov.kz|title=Основные социально-экономические показатели: Население на 1 февраля 2015 года}}</ref> |Халкъалъул хъвай-хъвагӀай гьабураб сон = 1 февраль 2015 |Халкъалъул гъунки = 6,4 |ВЖП (БСП) = 264.894 млрд <ref name=IMF>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=28&pr.y=19&sy=2012&ey=2015&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=916&s=NGDPD,NGDPDPC,PPPGDP,PPPPC,LP&grp=0&a=|title=Kazakhstan |publisher=International Monetary Fund |accessdate=17 April 2013}}</ref> |ВЖП (БСП) рикӀкӀараб сон = 2014 |ВЖП (БСП) ялъул рахъалъ тартиб = |Халкъалъул цо чиясе ВЖП (БСП) = 23,211 |ВВП (номинал) = 224,415 <ref name="МВФ">[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/02/weodata/weorept.aspx?sy=2010&ey=2018&scsm=1&ssd=1&sic=1&sort=subject&ds=.&br=1&pr1.x=55&pr1.y=1&c=512,668,914,672,612,946,614,137,311,962,213,674,911,676,193,548,122,556,912,678,313,181,419,867,513,682,316,684,913,273,124,868,339,921,638,948,514,943,218,686,963,688,616,518,223,728,516,558,918,138,748,196,618,278,522,692,622,694,156,142,624,449,626,564,628,565,228,283,924,853,233,288,632,293,636,566,634,964,238,182,662,453,960,968,423,922,935,714,128,862,611,135,321,716,243,456,248,722,469,942,253,718,642,724,643,576,939,936,644,961,819,813,172,199,132,733,646,184,648,524,915,361,134,362,652,364,174,732,328,366,258,734,656,144,654,146,336,463,263,528,268,923,532,738,944,578,176,537,534,742,536,866,429,369,433,744,178,186,436,925,136,869,343,746,158,926,439,466,916,112,664,111,826,298,542,927,967,846,443,299,917,582,544,474,941,754,446,698,666&s=NGDPD,PPPGDP&grp=0&a= Report for Selected Countries and Subjects October 9,2013]</ref> |Год расчёта ВВП (номинал) = 2013 |Место по ВВП (номинал) = |ВВП (номинал) на душу населения = 13,236 |ИПГӀИ = {{increase}} 0,754<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf|lang=en|title=Human Development Report 2013|year=2013|publisher=United Nations Development Programme|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150422215710/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf|archivedate=2015-04-22|access-date=2015-04-04|url-status=хвараб}}</ref> |ИПГӀИ рикӀкӀараб сон = 2013 |ИПГӀИялъул рахъалъ тартиб = 69 |ИПГӀИялъул уровен = <span style="color:#090;">цІикІкІараб</span> |Авиакомпания = [[Air Astana]], [[SCAT]] |ГӀарац = [[хъазахъистаналъул тенге|тенге]], [[File:Tenge symbol.svg|7px]]<br />([[ISO 4217|KZT, код 398]]) |Домен = [[.kz]] ва [[.қаз]] |ISO = KZ |Телефоналъул код = 7 |СагӀтил рачел = [[UTC+05:00|UTC+5]] }} '''Хъазахъиста́н''' ({{lang-kk|{{audio-nohelp|Kk-kazakhstan.ogg|Қазақстан}}}} {{IPA|[qɑzɑqˈstɑn]}}, официалияб куцалда '''Хъазахъиста́н Жумгьурият''', {{lang-kk|{{audio-nohelp|Kk-republic-of-kazakhstan.ogg|Қазақстан Республикасы}}}}) — [[Евразия]]лъул ракӀбакьулӀ бугеб пачалихъ, жиндир цӀикӀкӀунисеб бутӀа [[Азия]]лда ва дагьаб [[Европа]]ялда бугеб. Гьеб ккола [[Каспий ралъад|Каспиялда]], Гъоркьа [[Волгаялъул рагӀал]]алда, [[Урал]]алда, [[Сибирь|Сибиралда]], [[Китаял|Синаялда]] ва [[Гьоркьохъеб Азия]]лда гьоркьоб. <center><gallery> Файл:35Aktau główna ulica.JPG|alt=Актау шагьар|Ахътау шагьар Файл:Air astana plane taking off.jpg|Хъазахъистаналъул гьавамухъазул самолет Файл:Astana-kazakhstan.JPG|alt=Астана шагьар|Астана шагьар </gallery></center> == ХӀужаби == {{хIужаби}} [[Категория:Хъазахъистан]] {{Европа}} {{Азия}} 7rav68uzhz6r1vy43mjuo4pr9jlkymc 0 4257 101081 99557 2026-09-07T12:27:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101081 wikitext text/x-wiki [[Файл:Arab infobox.jpg|thumb|right|250px|ГӀарабал]] '''ГӀарабал''' ({{lang-ar|'''عرب'''}}) — [[ГӀарабистан]]алда ва [[Дунял]]алда бищун кӀудиязул цояб [[миллат]]. ГӀарабал Дагъистаналде рачӀиналъул хӀакъалъулӀ [[Дагъистан|Дагъистаналъул]] гӀелмияб централъул хӀалтӀухъабаз щибаб соналъ тӀоритӀула батӀи-батӀиял мугӀрузулги, гӀатӀидракьалъулги районазде археографиялъул экспедицияби. НилӀер магӀарул росабалъ щибаб соналъ аниги тӀадеялдаса тӀаде цӀикӀкӀун гурого дагьлъулел гьечӀо нилӀер рухӀияб бечелъи. Нижеца цӀех-рех гьабулел жалги руго гӀараб хӀарпаз хъвараб щиб букӀаниги. БукӀа гьеб гӀажамалъ хъвараб ялъуни гӀараб мацӀалъ хъварабниги. Щай гьедин цӀикӀкӀунеб абун суал баккизеги бегьула бокьарав чиясул? Щай абуни цебе коммунмистазул заманаялда гӀадин нижеца щибго жо нахъе босуларо кьеянги гьаруларо. НилӀер гӀадамал ругьунлъун руго рачӀарал чагӀаз кинабго жо нахъе босиялда. Амма нижеца жакъа къоялде щвезегӀан абизе кӀола цониги тӀамач нахъе босичӀин изну гьечӀого абун. Нагагьлъун цощинабго тарихалда хурхараб букӀа ялъуни мацӀалда, гӀадатазда хурхараб жо батани нижеца копия гьабула гьев бетӀергьанчиясул изнуялдалъун гӀицӀго. Гьесие бокьичӀони гьабичӀогоги тола. Дир гӀакълуялда рекъон дида кола гьедин батилин щибаб соналдаса соналде жалго гӀадамал рачӀуна жудорго бечелъиялъухъ балагьизе рачӀаян гьаризе. Щайгурелъул киназдаго лъалеб гьечӀо гӀараб алфавиталъ хъвараб жо цӀализе. Гьединлъидал тӀахьазул бетӀергьабазе жодоего буго кӀудияб интерес щибдай элда хъван бугоян балагьизе. Араб 2008 абилеб соналъул июль моцӀалда ниж щвана Хунзахъ районалде. Гьава-бакъги рекъон ккечӀого, рикӀкӀад ругел росабалъеги ине санагӀат рекъечӀого нижеца хӀукму гьабуна цониги цӀияб библиотека батилародаян аскӀоб бугеб ТӀанусире рахине. Росулъе рачӀунаго тӀоцеве данде карав чиясда цӀехана росдал дибир. Гьес ниж дибирасухъеги рачана. Ниже къваригӀараб жо лъайдал, гьевго чияс ниж рачана жиндирго рокъоре. ЦӀарги гьесда букӀана Дибиров МӀухӀамад. Гьес нижеда бицана гьел тӀахьазул хӀакъалъулӀ дагьа-макъабго тарихги. ТӀахьазул бетӀергьанчи вукӀун вуго гьесулго эмен Дибирасул вас Насрудин (1910 – 1997гг), жиндир мунагьал чураяв. Жиндирго заманалъ гьев Насрудин вукӀун вуго цӀаларав чи. ТӀоцеве гьев цӀалун вуго гӀараб гӀелмуялъе жиндирго росулӀ ТӀанусив. Хадуб Хунзахъги цӀалун вуго, гьенисан ун цӀалун вуго Унсоколо районалъул ХъахӀабросулъги. Гьенисан вусун хадув хӀалтӀун вуго ТӀанусиб росдал имамлъунги. Лъида цеве эмен цӀалулев вукӀаравали гьай-гьай васасда лъалеб гьечӀо. МухӀамадица бицанихъе Насрудинил букӀун буго лъикӀаланго кӀудияб библиотека. Эмен хун хадуб, гьел тӀахьал цереса цере ун, цӀакъ къанагӀатал жал гурони хутӀунги гьечӀо. Гьезда гьоркьоб, бер речӀарабго дида бихьана цо квералъ хъвараб даптар. Гьеб бугоан гӀажамалъ хъвараб. Гьелда жанир ругоан гӀемер батӀи-батӀиял вагӀзаби, туркаби, мавлидал. Гьездаго гьоркьоса бищунго кӀудияб асар дие кьуна тарихияб хъвай-хъвагӀаялъ. Гьеб бугоан гӀарабал Дагъистаналдеги рачӀун, гьенисан ТӀанусире рачӀиналъул хӀакъалъулӀ хъвараб тарих. Гьеб гӀемер кӀудияб макъалаги гьечӀоан 15 тӀамач гурони. Дибиров Насрудиницаги гьеб хъван бугоан ТӀанусиса Къебедасул МухӀамад абулев чиясул тӀехьалдасан. "Гьабги хъвана ТӀанусиса Дибирасул вас Насрудиница 1988 соналъул 5 февралалъ", абун хъванги буго гьелъул ахиралда Къебедасул МухӀамадил гӀагарлъи цӀехедал нижеда гьезул чиги ватичӀо. Дица МухӀамадидаса изнуги босун гьелъул диего копияги гьабуна, бусинабуна магӀарул мацӀалде цониги хӀарп хисизеги гьабичӀого, бугеб къагӀидаялъ. Гьенир руго ва жеги ратизеги рес буго гъалатӀалги. Дица ургъун бахъараб жо гурелъул, бокьилаан, рес бугебгӀан мехалъ, бугеб къагӀидаялъ цӀалдолезухъе щвезеги. ЦӀарги гьелда буго: ГӀинтӀаме вацал гьанже Cуракъатил зулму баян гьабизин. Дагъистан букӀана цӀакъ берцинаб, гӀатӀидаб, боцӀуда баракат бугеб бакӀ. Жудор гӀадлу сабаблъиялдалъун Суракъатил хабар инеб букӀана. Энир рукӀана гӀемерал росаби. Эзул агьлуги букӀана кафурал, чӀухӀарал, къосарал хъанчий лагълъи гьабулел. Гьел киналго росабазул ханзабиги рукӀана къосарал, квешлъиялдалъун амру гьабулел, лъикӀалдалъун нагью гьабулел. Бищун шавкат кӀудияб росу букӀана ТӀанусиб абун. Энивги вукӀана кафурав, къосарав хан, бищунго квешлъиялъул ва шавкаталъул бетӀергьан. Эсда цӀарги букӀана Суракъат. Дагъистаналъул бутӀрул рукӀана эсул умумулги ШартӀан, Авариз-хан, ГӀуммахан, Фирман шагь, Бакъир, Намрур, Байар, ТӀагьман, Сайид, ГӀамир, ФиргӀан, Хавашагь, Сафи, Шагь ГӀаббас, ТӀуруз, Хъадар шагь, ХӀарис хан. Адам аварагасде щвезегӀан эсул умумул азаралда ункъоялда анцӀила ичӀго ругелила. Эсиеги (Суракъатие) букӀана кинабго дагъистаналъул хардж – магъало. Чергес вилаяталдаса бахъараб Шамхалалде щвезегӀан кинабниги боцӀул, тӀорщалил, гӀиял, хӀайваназул, хамил, пихъил хӀатта гӀанкӀудал ханазулцин букӀун буго. Щибаб соналъ кинабго ракьалтӀа гӀарцул лъабго гӀабаси букӀана. ТӀорщалил цо-цо къали, гӀиял – нусидаса цо жо, хӀайваназул – нусго рукъалдаса цо оц, хамил – базар гьабулев чиясдаса кӀиго хамил туп, пихъил ахал ругел чиясдаса цо гьегь. Чи чӀварав чиясдаса нусго гӀи букӀана, чияда ругъун гьабурав чиясдаса цо оц букӀана. Жо бикъарав чиясдаса цо оц букӀана. Кинабниги росдадаса щу-щу цӀе букӀана – ункъго багӀараб цо чӀегӀераб, щу-щу гӀиялъажоги букӀана. Щибаб росдадаса цо-цо чуги цо-цо гӀакаги. Гьев ханасеги мутӀигӀаб букӀана кинабго Дагъистан, щибго инкар гьабичӀого кьолаан магъалоги. Аварагасул инсул вацал ХӀамзатилги, ГӀаббасилги наслуялъул гӀадамал рахъун руго Мака-Мадинаялдаса гьиджра гьабун (200) кӀинусилъ тарих бугеб мехалда. КӀиазарго чигун цадахъ гъазават гьабизе капурзабигун рагъун, Аллагьасде таваккалги тӀамун жудорго шагьаралги тун, жал рижарал ракьалдаса хьулги къотӀун капурзабазул ракьалда [[ислам]] тӀибитӀизе гьабизе къасд гьабуна. Ал (гӀарабал) рахъиналъе сабабги букӀана жудода гъазаваталъул хиралъи лъайдал, жудода свера хъверун рагъ гьабизе капурзабиги ратичӀого, эл жудор ватӀан тун рахъана. Эзулги букӀана щуго къокъа. Лъабго къокъа ХӀамзатил лъималазул рукӀана - КъускъантӀиялде щвезегӀан. Энир чӀун бана цо дагьал сонал. Цинги энисанги къокъана щуазарго чигун цадахъ Гьундустаналде щвезегӀан. Энирги чӀана цо дагьаб заманаялъ. Цинги гьенисанги рилълъана чӀечӀого Ширваналде щвезегӀан. Цинги энир чӀана рагъул алат къачӀалел – гӀарадаби, газаргъаби эл гурелги матахӀалги данде гьарулел. Дагъистаналъул капурзабазде ине къасд гьабуна эз. Эзул гӀадат букӀана жудор бищун кӀудияв ханлъун вугев чиясда хадур, киналго рекъон, дагӀба-рагӀи гьечӀого ине. Бахъарабщинаб бакӀалда бетӀерги толаан жудоцаго абураб жоялда тӀад калам гьечӀого тӀубузабулев чиги. Къамилухъ ХӀамзатил наслуялъул чи тана. Эсда цӀарги Гьишам хан букӀана - Амир ХӀамзатил вас. Гьелдаса нахъе жудор гӀадат мадат бекьана. Ханлъун тарав щинав чиясда Шамхал абураб цӀар кьуна. Цинги эл рагъана чӀахӀиял тӀелалгун, лебалал чуялгун. Рагъизе Дагъистаналде эл рачӀун ругилан лъараб мехалъ эл киналго капурзабазул боял данделъана. Къосарал аскаралги цолъана Дербент абулеб шагьаралда аскӀоб, гьел исламалъул боял нахъчӀвазе гучалдалъун. Гьеб мехалъ бусурбабаца витӀана цо нусго лъикӀав бахӀарчи дол капурзабазул хӀал бихьизе. Эзда (гӀарабазул къокъаялда) дол (капурзаби) ратана жудодасаги гӀемер бахӀарчилъи цӀакъал. Гьеб мехалъ бусурбабазул ракӀал хӀинкъана, гьезиеги бокьана (бусурбабазе) балъго дол боял рихизе гьаризе. Цинги гьел хӀиллаялде ургъана. ГӀемераб квен-тӀехги гьабуна, гьоркьоб загьруги жубана. Гьеб загьруги букӀана бакьал тӀутӀулеб, черх гьоролеб. Гьеб мехалъ, капурзаби тӀаде къайгун гьеб квенги, дагьа-макъаб къайиги гъоркь тун эл бусурбаби лӀутана. Дол капурзабазда эб тӀагӀам батараб мехалда гьез гьеб кванана. Гьелдалъун гьезул хвана ункънусазарого (400 азарго) чи. Гьелда хадуб Аллагьасул квербакъиялдалъун капурзабаз мугъ бана, бусурбабиги Дагъистаналде лӀугьана. Рагъ гьабун Хайдакъ шагьарги бахъана. Гъазанфар абурав цо кӀудияв ханги чӀвана цойги гӀемерал бахӀарзабиги чӀвана гьенир. Руччабиги куна энир, хӀалкӀун жалгоги энир парахалъана. Имамги ханасул тахиде вахинавун, гьенир гӀемерал росабиги рана, гьебги тахшагьарлъун гьабуна. Гьелда цӀарги КъалгӀатул Къурайш абун цӀарги тана. Цинги Гъумекдерил ханзабазулгун загьираб рекъелги гьабуна. Цо дагьаб заманалдаса рекъелги бихун балъго тӀаде кӀанцӀун гьел Гъумекдерил агьлуго пассат гьабуна. Эзул киналго руччабиги мусаххар (махсароде ккуна) гьаруна. Гьанже дол рачӀана Джабалул Джансиялде Хунзахъе. Эзул хан вукӀана Баяр, Суракъатил вас Нуцалхан абун жинда абулев. Эвги жиндирго рукъалъул агьлуги бачун, цойги кинабго гӀагарлъигун цадахъ Тушалъе лӀутун анна. Гьанже бусурбабаца гъазават гьабун магӀаруллъиялъул киналго рахъазулӀ гӀемерал росабиги чӀунтизаруна, кинабго Дагъистаналда квершелги гьабуна. Гучалдалъун эзул бахӀарзабиги чӀвана, руччабиги лъималги асир гьаруна, кинабго боцӀи-хазинаги нахъе босана. Энив ханасул тахидаги чӀана Махсумбек, шайх АхӀмадил вас иманлъунги чӀана. Абулмуслим шайх эз кинабго дагъистаналда тасарруф гьавуна. Цоял ккун, цоял чӀван росаби чӀунтизе гьарун тана. Эзул гӀадатги букӀана (бусурбабазул) жудоца бахъарабщинаб росулӀ цо-цо хан толаан. АскӀовги толаан доздасан бергьунеб къадаралда жудорго солдаталги. Гьанже дов Шамхалги чӀван Гъумекиб шагьаралда кинабго ракьалъул харжги босана, бусурбабазул закатги босана. Эзиеги мутӀигӀлъана кинабго Дагъистан. Щибаб соналъ эсие рачӀунел харжазул баян: Къарахъ жамагӀатал – щунусго гӀиялъажо ва цо гӀала; Кусрахъ жамагӀаталъ – лъабнусго гӀиялъажо ва цо гӀала; Гъирим – ункънусго гӀиялъажо ва цо гӀала; ЧӀамалал – цо нусго гӀи; ТӀиндиб – къого оц; ГӀурчуб – нусиялда лъеберго гӀиялъажо; Хундерил агьлоялдасан – анкьнусго къали ролӀулги, анкьнусго гӀиги, лъабго къали гьацӀдалги; ГӀандадеридаса – цо оцги анкьго буртинаги; Гъадариса ва ГьаракӀуниса – хундерил бугелъул бащадаб; Тумал – рукъалдаса цо-цо ккуйги, цо-цо къали ролӀулги; Михахич – гьебго; Костек – рукъалдаса цо-цо ччугӀа; Таргъу – рукъалдаса кӀиго сахӀ пиринчӀул; Губдан – нусго кви; Хайдакъ – нусиялда лъабкъого гамуш; Ускушиб ва ГӀахъушиб – нусго оц; ХӀурахъ – рукъалдаса гӀабаси; ЦӀадахӀариса – кӀикъоялда анцӀго оц; ГьамчукъотӀи – анлъго хӀама; Бакълъулал – лъеберго оц; РицгӀор ва Мукракь – лъабкъоялда анцӀго кви; Кудалиса – нусго гӀалаги нусго чуги. Гьал киналго харжал щибаб соналъ ХӀамзатилги ГӀаббасилги лъималада гьоркьоб бикьулаан. Гьелдаса хадуб цо дагьаб заман ингун, дов Тушалде лӀутун вукӀарав Суракъатил вац Байар вачӀана ЦӀунтӀаса бахъараб ГӀарчубе щвезегӀан боялги ракӀарун. Цо бецӀаб сордоялъ Хунзахъе лӀугьана. РакӀал бусурманлъичӀого энир хутӀун рукӀарал чиязул рукъзабахъ боялги живгоги вахчун чӀана жудойго сверел, рес рекъезегӀан. Гьеб сордоялъ Абулмуслим шайхасул вас Абулмуслимида макьилъ бихьана капурзаби бергьун Хунзахъ ва гьениб пасалъиги ккун. Гьеб макьу бокьичӀогун эв радал вахъун Гъумекиве лӀутана. КӀиабилеб сордоялъ капурзабаца эзул хан Амир АхӀмадги чӀвана. МагӀлумбекил вацасул васги чӀван эсул бетӀерги хъаладул къеда бан батун буго. Гьеб къоялъ киналго бусурбабазул къокъадул гӀемерав чи гъурана. Элги хадур мурадалде щвана, Баярги жиндирго инсул тахида гӀодов чӀана. Гьебмехалъ бусурбабаздаги эздаги гьоркьоб гӀемерал рагъал ккана, питнаби халалъана. Къоло ункъго сон бана гьедин. ЦӀакъ рeкъзабиги къварилъана, бетӀербахъиги захӀмалъана, рагъги чӀалгӀана. Гьанже гьезда иман лъун исламалъулгун маслихӀат ккана, жалги парахалъана. Гьелдасан цо дагьал сонал ингун Гъумекдерил ханазабаздаги Хайдакъалъул ханзабаздаги гьоркьоб питна ккана. Гьереси, мацӀ гьаби, мехтел эб гуребги пасалъаби ккана эниб. Хайдакъалъул ханазаби МухӀаммадханги, Амир ХӀамзатги хундерил ханзабахъе кӀанцӀана, жал эзийги гьедана щибаб жоялъе эзда нахърилълъинилан. Гьеб мехалъ эзда гьоркьобги Гъумекдерил ханзабазда гьоркьобги ккана гӀемерал рагъал. Цинги хундерил ханас ритӀана гӀакълуялъул бетӀергьаби Кавтар шагьасухъе - Турк вилаяталде рекъел гьарун. Элги гьеб заманаялъ ГӀумарасхӀабасул ХалифаталъулӀ рукӀана. Цинги эзул къотӀи ккана цоцазулӀ рекъон кӀиязулго тушманзабигун рагъизе. Эзул амруги вацазул бакӀалде ккана. Кавтар шагьасги абуна хундерил ханасул яс жиндирго васасе. ЦӀар чӀван кӀиясго къабул гьабуна кӀияйго кӀиясего кьуна. Гьеб мехалъ Кавтар шагь Гъумекиве вачӀуна туркалгун цадахъ бакъбаккул рахъалдасан. СартӀанги вахъана хундерил вилаяталъул боялгун Хайдакъалъул ханзабигун цадахъ бакъшинкӀул рахъалдасан. Эв кӀиявго эниве, Гъумекиве, щвана итни къоялъ, эбги [[рамазан]] моцӀалъул тӀоцебесеб къо букӀана. Гьанже рагъана гьел мажгиталда тӀаса бугеб хъалаялда жанирги чӀун. Энив эзул шагьидлъана лъабкъого чи. Гьеб къагӀидаялъ жудорго рухӀалги кьун, боцӀиги кьун, рагъана сафар моцӀ щвезегӀан. Гьеб мехалъ гьел гьеб хъалаялдаса ратӀа гьаруна шамат къоялъ Гъумекги чӀунтизе гьарун. Гъумекдерил ХӀамзатилги, ГӀаббасилги наслуялъул ханзаби ракьалъул рагӀаллъабазде ккана. Хайдакъалъул ханзабиги эзул бакӀалда чӀана. Кавтар шагьги, СартӀанги жудорго ватӀаналде руссана. ХӀамзатилги ГӀаббасилги наслуялъул хӀакъикъат гьадин ккун буго. Гьелъул тарихги гьаб буго (718 / ) анкьнусиялда анцӀила микьабилеб сон буго. [[Категория:Миллатал]] 4wewmjtlqngg8qv6hzxzyvzwr6uzeon 0 4269 101362 100561 2026-09-07T13:18:23Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101362 wikitext text/x-wiki '''Ункъракь''' — гьанжесел [[Дагъистан]]алъул ([[ЦӀумада мухъ]]), [[Чачан]]алъул (Шарой, Итум-Хъала) ва [[Гуржия]]лъул ([[Туш]]) ракьазда букӀараб тарихиябгун-географияб регион, [[Сарир]]алъул ва [[Авар нуцаллъи]]ялъул тарихияб бутӀа, росабазул жамагӀат. '''Тахшагьар''' - [[Къеди]]. == География == Ункъракьалда гьоркьоре уна [[ЦӀумада мухъ]]алъул [[Къеди]], [[Силди]], [[Гьакъоб]], [[Гъоркьхъваршини]], [[ТӀаса Хъваршини]], [[Сасикь]], [[Метрада]], [[Цихалахъ]] ва [[Хушати]] росаби. Районалъул цогидал росабазда данде ккун гьезул хаслъи буго - гьел киналго росаби болмацӀалда кӀалъалел, ай жидерго цоги мацӀ гьечӀел рукӀин. Макъалаялъул авторас бихьизабухъе, гьел росабазул хӀакъалъулӀ цӀакъго дагьаб гурони материал газет-журналазда хъваларо (гьениса хъвадарулел чагӀи гьечӀолъиги батила гьелъие гӀилла). Кинниги гьел росабазул тарих цӀалдолезда, хасго гьел росабазул гӀадамазда лъай мурадалда, СайгидахӀмад АхӀмаднабиевас батӀи-батӀиял тӀахьаздаса, архивазда ругел хӀужабаздаса, гӀурусалдаса буссинабун хъван буго гьаб макъала. Гьенирги цо-цо цоцазде дандекколарел бакӀалги руго, рукӀаниги хӀакъикъат лъаялъе мунпагӀат букӀинин гьел рахъулел руго. «Ункъракь - цӀакъ борхалъуда буго, гьелдасан тӀадегӀан Аллагь вуго» - ян хъван буго «Кавказ» журналалда 1849 сонадда. ЦӀакъго рикӀкӀад, цӀакъго борхалъуда букӀиналъ Ункъракьалъул жамагӀат чияда бачӀеблъун ва жибго жинда чӀараблъун букӀана. Борхалъуда Аллагьасда гӀагарда рукӀиналъ батилин гьез Ислам жидерго гӀумруялъул къанунлъун бищарабилан хъван буго добго журналалда. ХӀакъикъаталдаги гьел росабазул гӀадамал церего рукӀана шаригӀатги тӀарикъатги лъикӀ лъалел, гьелъул тӀалабалги кколеб куцалъ тӀуралеллъун, гьанжеги руго. Гьедин рикӀкӀад рукӀиналъ гьел росабазул гӀадамал 1844 соналде щвезегӀан имамзабигун гъазаваталда гӀахьаллъиялъулги цӀакъго мукъсанал гурони хӀужаби гьечӀо. Гьеб соналъ, [[Къеди]]ги [[Гьакъо]]ги рукӀарал нуцалзаби тӀагӀинаридал, танила гьенив [[Имам Шамил|Шамилица]] наиблъун [[Сасикь]]а Хатил МухӀамад. Гьесул 150 рекӀаравги 320 лъелавги мурид вукӀанин хъван буго церегосел тӀахьазда. Ункъракьалъул росабиги цоги бакӀалдаса рачӀун чӀарал магӀарулаздасан лӀугьарал руго. Гьезул гӀорхъаби: бакъбаккудасан хъвар щалгун ва тӀиндалгун, югалъул бакъбакку дасан гуржиялгун ва цӀунтӀалгун, югалдасан ва югалъул бакътӀерхьудасан гуржиялгун, севералдасан чачаналгун ва севералъул бакъ баккудасан чӀамалазулгун руго. Гьездаго гъорлӀ руго батӀияб миллаталъул лӀугьарал тухумалги. Масала: [[Цихалахъ]] росу Чачаналдаса бид виххун Цихалди росулӀа вачӀарав чияс ккураб бугин абула. Буго [[Сасикь]] Табасараналдаса вачӀарав чиясдасан лӀугьараб тухумги, - Гуржиялъа вачӀарав чиясдасан лӀугьарабги, гьединго руго цогидал росабалъги. == РегӀелал == * [http://www.gazavat.ru/history3.php?rub=26&art=526 "Союз сельских обществ Ункратль" Гусейнов Магомед, 23 сентября 2011 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160716163331/http://gazavat.ru/history3.php?rub=26&art=526 |date=2016-07-16 }} * [http://www.tsumada.ru/ru/text/182 "Ункъракь" СайгидахӀмад АхӀмаднабиев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305011337/http://www.tsumada.ru/ru/text/182 |date=2016-03-05 }} {{Ункъракьалъул росаби}} {{Авария}} [[Категория:Авариялъул регионал]] 9mwprd02g3499ya3mbb3gxvaqr780z1 0 4280 101405 100716 2026-09-07T13:25:33Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101405 wikitext text/x-wiki {{Инсанасул магӀлумат |цӀар = ГӀуриса ХӀусенил МухӀаммад Апанди |сурат = |гӀеблъи = 250px |хъулухъ = тӀарикъаталъул устар, [[муршид]] |гьавураб заман = 1862 |гьавураб бакӀ = {{ГьавурабБакІ|ГIуриб}}, [[Дагъистан]] |ватӀанчилъи = {{ПачБайрахъ|Россия}} |хвараб заман = 1967 |хвараб бакӀ = {{ХварабБакІ|ГІуриб}} |сайт = }} '''ГӀуриса ХӀусенил МухӀаммад Апанди''', — ({{lang-ru|Шейх Хусенил Мухаммад афанди}}), ([[1862]] - [[1967]]), [[ГӀуриб]], [[Дагъистан]] — [[шафигӀил мазгьаб|шафигӀил мазгьабалъул]] гӀалимчи, тӀарикъаталъул устар, [[муршид]]. == ГӀумрухъвай == Гьавуна [[1862 сон]]алъ [[ГӀуриб]] росулӀ, [[Шамилил район]]алда, [[Дагъистан]] жумгьурияталда. [[Ислам]]алъул гӀалимчи, [[Дагъистан]]алъул бусурбабазул рухӀияв цевехъан, [[Накъшубанди]]яб ва [[Шазалийя|Шазалияб]] [[тӀарикъат]]азул муршид. ХӀусенил МухӀаммад Апандиясул тӀоцевесев тӀарикъаталъул устар ккола ГӀасаса ГӀабдурахӀман ХӀажияв [хв. 1909г]. Жеги ХӀусенил МухӀаммад Апандиясе тарбия кьуна Сайфуллагь Къадияс [хв. 1919г], КъахӀиса ХӀасан Апандияс [хв. 1937г], Гьандихъа ХӀумайд Апандияс [хв. 1952г]. ГӀуриса ХӀусенил хъизан - ПатӀимат, машгьурав гӀалимчи Дибир хӀажиясул яс. Гьезие гьаруна ясал: Мариям, Загьидат, ГьитӀинапатӀимат, ХӀаписат, Умакусум, ва цо вас: МухӀаммад. ГӀуриса ХӀусеница лъеберго соналъ бахчун буго ХӀасан апандияс жиндихъе 1920 соналъго кьураб [[ижаза]], ''кидалъизегӀан гьеб бахчун толеб'', - абун 1950 соналъ ХӀумайд апандиясул рахъалдасанги ижазаялъул амру тӀаде бачӀинегӀан. ГӀуриса ХӀусеница ижаза кьуна КъахӀиса МухӀаммад ГӀарип апандиясе, Лъахъа ХӀамзат апандиясе, Инхоса ГӀабдулхӀамид апандиясе. 1944 - 1957 соназ [[ГӀуриб]] росу [[Чачанал|Чачаналде]] гочараб мехалъ, ХӀусенил МухӀаммад Апандица гӀумру гьабуна [[Гъогъолъ]] росулӀ. Къого гӀанаб соналъ Гъарданущив масжидалъул будунлъун вукӀун вуго. Жиндилъ бугеб гӀелмуги бахчун гьенив вукӀарав дибирасухъ гӀелму цӀалулев вукӀунаанила гьев, гьоркьо-гьоркьоб дарс бицунаго гъалатӀ ккезеги биччалаанила живго тӀатинаредухъ. Гьединан Гъарданущив вукӀарав Сайпуллагь Къадиясдасан балъго пайда босулев вукӀарав гьесда Сайпуллагь Къадияс хирияв ГӀали асхӀабасул букӀараб халгӀатги ретӀанила{{мухІкан гьабе}}. ХӀусенил МухӀаммад Апанди хвана 1967 соналъ ва гьесул хоб буго [[ГӀуриб]] росулӀ. 2011 соналъул май моцӀалда [[МахӀачхъала]] шагьаралда рагьана ХӀусенил МухӀаммад Апандил цӀаралда бугеб [[мажгит]].<ref>[http://www.islamdag.ru/news/7660 Джума-намаз в новой мечети]</ref> 2011 соналъул июл моцӀалда букӀараб Дагъистаналъул гӀалимзабазул данделъиялда хӀукму гьабуна Гъогъолъ росулӀ гьесул цӀаралда [[мадраса]] базе.<ref>[http://www.islamdag.ru/news/8051 На маджлисе алимов решили построить новое медресе]</ref> == ТӀахьал == ХӀусенил МухӀаммад Апандил тӀахьалги назмабиги руссинарун руго гӀемерал мацӀцӀазде. === [[ГӀурус мацӀ]]алда тӀахьал === * === МагӀарул тӀахьал === * Назмаби * == ХӀалтӀизабураб адабият == <references/> == Цойгидал сайтал == * [http://www.sufizm.ru/prophet&murshids/silsilaII/ Золотая цепь преемственности (силсила) Накшбандийского тариката] * [http://www.islamdag.ru Ислам в Дагестане] * [http://www.islamdag.info Islam in Dagestan] <p> [[Категория:Дагъистан]] [[Категория:Чачанистан]] [[Категория:МагӀарулал]] [[Категория:Устарзаби]] [[Категория:Исламалъул гӀалимзаби]] [[Категория:ТӀарикъат]] [[Категория:Шайихзаби]] 6ap5un3drll8sxibscgpvck42q3maec 0 4284 101437 100823 2026-09-07T13:30:53Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101437 wikitext text/x-wiki {{Инсанасул магӀлумат |цӀар = ЧӀикӀаса СагӀид апанди |сурат = |гӀеблъи = 250px |хъулухъ = тӀарикъаталъул устар, [[муршид]] |гьавураб заман = 1937 |гьавураб бакӀ = {{ГьавурабБакІ|ЧIикIаб}}, [[Дагъистан]] |ватӀанчилъи = {{ПачБайрахъ|Россия}} |хвараб заман = 2012 |хвараб бакӀ = {{ХварабБакІ|ЧIикIаб}} |сайт = www.saidafandi.ru }} '''ЧӀикӀаса СагӀид афанди''' ([[гӀурус мацӀ]]алда ''Шейх Саид Афанди аль-Чиркави''), ([[1937 сон]] - [[2012 сон]]), [[ЧӀикӀаб]], [[Дагъистан]] — тӀарикъаталъул [[муршид|устар]]. == ГӀумрухъвай == Гьавуна [[1937 сон]]алъ [[ЧӀикӀаб]] росулӀ, [[Шурагьиб район]]алда, [[Дагъистан]] республикаялда. [[Дагъистан]]алъул тӀарикъат мазгьабалъул бусурбабазул динияв цевехъан, [[Накъшубанди]]яб ва [[Шазалийя|Шазалияб]] [[тӀарикъат]]азул устар. == Гьесул асарал == ЧӀикӀаса СагӀид Афандил тӀахьалги назмабиги руссинарун руго гӀемерал мацӀазде. === МагӀарул мацӀалда тӀахьал === * Назмаби * Къураналъул ахӀуде гӀавамал кантӀизари * Къисасул анбияъ * МажмугӀатуль фаваид === ГӀурус мацӀалда тӀахьал === * Сокровищница благодатных знаний (МахӀачхъала, 2010);<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://saidafandi.ru/wp-content/uploads/2010/08/Majmatul_favaidrus.pdf |access-date=2011-08-09 |archive-date=2011-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110826143942/http://saidafandi.ru/wp-content/uploads/2010/08/Majmatul_favaidrus.pdf |url-status=dead }}</ref> * История пророков, том 1 (МахӀачхъала, 2009);<ref>http://islamdag.ru/book/4930</ref> * Сборник выступлений шейха Саида Афанди аль-Чиркави (МахӀачхъала, 2009) * Современность глазами шейха Саида-Афанди (МахӀачхъала, 2010);<ref>http://en.saidafandi.ru/wp-content/uploads/2010/08/sovremennost_sheixa.pdf{{Хвараб регӀел|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * История пророков, том 2 (МахӀачхъала, 2011); * Побуждение внять призыву Корана, в 4 томах (МахӀачхъала, 2007) <ref>http://islamdag.ru/book/888</ref> === Татар мацӀалда тӀахьал === * Сокровищница благодатных знаний, перевод М. Ахматжанова (Казань, 2006) == Хвел == Хвана [[2012 сон]]алъул [[28 август]]алда жиндирго рокъоб [[ЧӀикӀаб кккараб кьвагьи|ккараб кьвагьиялъул]] хӀасилалда. <ref>[http://www.islamdag.ru/news/10551 Величайший ученый современности, досточтимый шейх Саид-афанди аль-Чиркави ушел из этого мира шахидом]</ref> == Примечания == <references/> [[Категория:МагӀарулал]] [[Категория:Устарзаби]] [[Категория:ТӀарикъат]] q4yfwpn7shqbs56la2hpjgk9suapgci 0 4429 101084 99566 2026-09-07T12:28:13Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101084 wikitext text/x-wiki '''ГӀахьвалал''' (гӀах. ''ашвадо'') — магӀарулазде гъорлӀ унеб гьитӀинаб миллат. Къадар — 6 азарго чи. == Тарих == === ГӀахьвалазул кӀкӀалахъ инсан === Жеги [[Дагъистан]]алъул ракьалде тӀоцевесев инсан рештӀиялъул мухӀканаб баян гьечӀониги археологиялъул цӀех-рехалъе кодор щварал магӀишатиял алатаздасан хӀисаб гьабун инсан нилӀер Эралдаса 300 азарго соналъ цеве,ай, полиолиталъул заманаялдаго рештӀун вукӀин чӀезабун буго гӀалимзабаз Северияб Кавказалъул ракьалда. Гьединго чӀезабулеб буго ракьул гьумерги жакъа нилъеда бихьулеб хӀалалъ гуреб гӀодоб биччараб къилбаялъулгун бакътӀерхьул рахъалдаса борхалъи рехараб, Севералдехун гьетӀи ккараб букӀанилан. Гьеб тӀабигӀаталъул хисиялда цадахъго доб заманаялъ букӀараб гъветӀ-херги, рухӀчӀаголъиги нилӀер Эралде щвезегӀанго кӀудияб хиса-баси ккун букӀинги. Доб заманаялъ гӀадамас хӀалтӀизарулел рукӀарал ганчӀил алатал ратун руго, Кайтагалда, [[Дербент]]алда, Усиша, ГӀандадерил хӀоразда сверухъ, Урма ва гь. б. Инсанасул гӀумруялъулъго гӀадин тӀабигӀаталъул гьумералъулъги цӀакъго чӀахӀиял хиса-басиял ккун руго, гӀазу-цӀадалъул, цӀералъул, гьури-квачалъул, ракь багъариялдалъун, вулканал раккиялдалъун, лъар-лъималъул къуваталдалъунги. Балагьизин нилъедаго цебе бихьулеб тӀабигӀаталъул гьумералъул хиса-басиялда: [[ТӀокӀитӀа]] тӀад унаго нилъеда бихьула Тахо мегӀералъул борхалъи ва гьенисан чвахулеб лъаралъ гӀахьвалазул жаниблъиялда гъун бачӀун бугеб гамачӀ-гъегъги. Гьеб Тахо магӀардаса лъараца бачӀараб гамачӀ-гъегъ бахун буго лъарал гьумералдаса 700-800-го метраялъ тӀадегӀан, гьелъ нугӀлъи гьабулеб буго цо чанго азарго соналъ цебе Тахо лъарал чвахи гьаб бакӀалдасан букӀараблъи ва дагь-дагьккун лъаралъ ракь чурун кӀкӀал бахъун лъарал гьумерги гӀодобе ккун букӀин. Гьединго тамашалъи гьабизе бачӀуна ТӀадмагъилъ росдада нахъа рештӀараб «АчицӀцӀа» абураб кӀудияб 30-35 куб. метра бугеб гамачӀ кин гьениб рештӀарабалиги. Гьеб гамачӀалъги нугӀлъи гьабулеб буго кидаялиго цебего цӀвакилазул кӀкӀал букӀинчӀолъи ва гьеб гамачӀги чӀчӀетал кьурулӀан ракь багъаридал тӀун бачӀун гьениб чӀун букӀинги. Нилъеда умумуз бицунеб батана гӀахьвалазул мугӀрулгун кӀкӀалал чӀахӀиял накӀкӀил рохьаз ккурал рукӀун ругилан. Гьеб битӀахъ гьабиялъе гӀадин «ЧӀанди» кьо балелъул ракьулӀан къватӀиб баккун бачӀана 60-70 см жиндир рохтиялда бугеб накӀкӀил чӀалу, тӀадго гӀаркьелалгун. Гьединанго накӀкӀил чӀалу-рахи батана «МукӀуди рахъе» - абураб кӀкӀал ччукӀун бачӀиндалги. Бицунаан умумуз гӀахьвалазул кӀкӀалал цияз, гъалбацӀаз, цӀиркъаз, чундуз, бацӀаз ккураб букӀанилан. ГьабсагӀатги цо-цо бакӀазда цӀарал хутӀун руго гьез ханлъи гьабулел рукӀарал бакӀазда: «ГъалацӀилъигӀа», «ЧанакӀведамугъу», «БачӀолъикъе», «Шилъели» ва цойгидалги бакӀазда. Гьанже нилъеда данчӀваларо циги, гъалбацӀги, цӀиркъги. Гьел хисун цойги хӀутӀ-хъумур, хӀинчӀ-гъеду рештӀун буго тӀабигӀаталда рекъараб. Гьединанго нилӀер берда цебе ракьул гьумерги хисулеб буго. [[1946 сон]]алъул 3 аб. июлалъ мегӀер ччукӀун бачӀараб лъаралъ Тахо лъарахъан эхеде 70 гектаралда букӀараб чӀахӀияб заз-хъарахъ, гъветӀ-хер щибго течӀого лъаралъ ана ва гъогъол гохӀалда гьебги сверизабуна. Щибго заз-хъарахъго букӀинчӀеб Зоноб кӀкӀалал ахалъи заз-хъарахъалъги ккуна. ГӀумруялъго кього хӀажалъулареб, гӀадан тӀасан гали бегьун хьвадулеб букӀараб Кванлъеросезул лъар, лъун кьогицин толаребгӀан кӀодолъана, рохьал дагьлъиялъ, лъимал бакӀ-бакӀаздасан къватӀире кӀанцӀиялъ. Гьединго нилӀер умумуз бекьун пайда босулел рукӀарал хурзал хӀорго теялъ харил санда сверана. Инсанас гӀумру гьабун рукӀарал кули-мархьо, авал чӀвендалде сверана. [[1883 сон]]алъул июлалъул бай-бихьуда цӀвакил колодаса эхеде букӀараб мегъ хвезабун гъогъоде сверизабун буго «Агичалъи» рахъ ччукӀун щвеялъ. Гьел тӀабигӀаталъулӀ ккарал хиса-свериялдасан лӀугьарал нохъо-тӀокъоялдаса, гӀерекъ-гьодорлъиялдаса живго вахчизе пайдаги босун тӀоцеве ГӀахьвалазул кӀкӀалахъ рештӀарав инсанасги гьениб гӀумру гьабизе лъалхъен гьабун буго. МухӀканго ГӀахьвалазул кӀкӀалахъ инсан рештӀараб заман лъаларо. === ГӀахьвалал Узун-ХӀажил бодулӀ === Февралалъул революциялдаса хадуб Дагъистаналъул халкъалъеги асар гьабула жалго жидедаго чӀей тӀалаб гьабиялъул нух ккун ине. 1917 аб. соналъул I маялъ Владикавказалда данделъараб съездалъ лъазабула Северияб Кавказалъул магӀарулазул Союз ва хӀукумат гӀуцӀараблъун. II маялъ пачалихъ гӀуцӀараблъун. 1919 аб. соналъул 19 аб. августалда ГӀанди хӀорихъ данделъула чачаналъулги магӀарулазулги бусурбабазул вакилзабазул съезд, гьеб съездалъ жалго жидедаго чӀеялъул къеркьеялъе церехъаби рищула. Дагъистаналъулги Чачаналъулги бусурбабазе имамлъун вищула ХӀоцоса Нажмудин, гьесул халифлъун(заместительлъун) СалтӀаса Узун-хӀажиги. 1917 аб. соналъул 3 аб. октябралъ гьебго суалгун съезд данделъула Владикавказалдаги гьенивги ХӀоцоса Нажмудин Северияб Кавказалъул бусурбабазул имамалъун вищула. Гьединан чияда бараблъун гьечӀеб, эркенаб, ращалъи бугеб пачалихъ гӀуцӀиялъе гӀоло къеркьеялъул нух ккун лъабго батъияб группаялъул къуват баккула ва Северияб Кавказграждан рагъул цӀадуе кӀкӀуй бетула 1917-1920 абилел соназ: Дениникиниде данде бусурбабазул гӀемерисез Узун-ХӀажилги ГӀали-ХӀажицаги рагъ бала. ТӀоцебесеб : Исламалъул кьучӀалда хасаб пачалихъ гӀуцӀизе къваригӀарал бусурбаби. КӀиабилел: Горский хӀукуматалъулги Северияб Кавказалъулги цебеккун пачаясе хъулухъ гьабулел рукӀаразул вакилзаби, цебегосеб пачаясул гӀадлу-низамги бокьарал. Лъабабилелги: Социалистазулги большевиказулги къокъа, хӀалтӀухъабазулгун рекьарухъабазул хӀукумат, ай Советазул тӀалъи къваригӀарал. Гьеб заманаялъ Северияб Кавказалда большевиказул асар дагьаб букӀуна. Аслияб къуват букӀуна бусурбабазул цолъиялъулӀ: Жидерго миллат, культура, мацӀ, дин, рукӀа-рахъин, гӀадат, ракь цӀуниялъул мурадгун. ГӀемерисеб халкъги бусурбабазул церехъабазда хадуб уна. 1919 аб. соналъул маялда Темир-Хан-Шура Деникинил хӀаракаталдалъун Горский республикаялъул парламент ва хӀукумат биххизе биччала. Дагъистаналъул диктаторлъун генерал Халиловги тӀамула. Дагъистаналда ва Чачаналда восстание багъарула. СевериябКавказалдаса Деникин вачахъизе рахъуна большевиказулги бусурбабазулги церехъаби. Гьеб заманаялъ чачаназул халкъалъе имамлъи гьабула СалтӀаса Узун-ХӀажица. Гьеб заманалда Терекалда II армиялъул цо часталъе команда гьабулев вукӀуна Гикало гьесда цадахъ лӀугьун къеркьей гьабула Узун-ХӀажица Деникин Северияб Кавказалдаса нахъе гъезе. Социалистал ва большевикал хӀалимго, тамахго лӀугьуна бусурбабазул руккелалде гъорлӀе ва гьезул церелъеялги заманаялъ къабул гьарула ва гьезулгун гӀахьалаб мацӀги батӀула. Узун-ХӀажияс Дышнинский рагъулаб хъулухъалдаса вахъула ва шаригӀаталъул судалде кьола, ахирги гьев большевиказ судги гьабун чӀвала. Большевиказ Узун-хӀажигун цадахъ рекъон Деникиниде данде къеркьеялъул мурад букӀуна Деникин Северияб Кавказалдаса нахъе къотӀизегӀан заманаялъе гьабураб рекъеллъун, хиянатлъиялъул цолъилъун. ХӀакъикъаталда Узун-ХӀажил рагъулаб къуват цӀикӀкӀараб букӀуна гьесие Гуржиязул меншевиказ 1919 аб. соналъул 15 сентябралъ битӀула 80 пулемет, 2 миллион патрон, цогидаб ярагъги лъабго офицерги ва рагъуе хӀажатабщинабги. Узун-ХӀажил аскаралъул Чечен-аулалъул рагъулӀ Кренселидзеца, Тухарелица, Кавчавадзеца ва нахъиязги рехун тун Умаратгун халкъалъухъа рахъарал ва аскаралъул рукӀарал чуялги рачун Гуржиялъе тӀад руссуна. 1920 аб. соналъул 30 аб. марталда Веденов Узун-ХӀажи къадаралде щола ва кӀудияб къадруялда вукъула. Узун-ХӀажи хун хадув гьесул бакӀалда Инхоса Дарвиш МухӀама-ХӀажи тола? ХӀукумат биххула ва большевиказул нухмалъиялде гъоркье ккола. Рагъулабгун магӀишатияб буголъи Гикалол большевиказ ккола. Узун-ХӀажил армиялдаса Гикалол армия батӀалъула. Узун-ХӀажил армиялда рукӀарал цоял Гикалол армиялде гъорлӀе лӀугьуна, цойгиял рихха-хочун жиде-жидер бакӀалде тӀадруссуна. Цо тайпа Дарвиш МухӀамада хадур уна. II аб. армиялъул гӀадлу ва къуват щулалъула. 920 аб. соналъул марталда тӀубан бергьенлъи босула Деникинил армиялда тӀад. ГӀахьвалазул ва цойгидалги бакӀаздаса Деникиниде данде рагъулел рукӀарал БагӀарал партизаназул отрядалги тӀадруссуна жиде-жидер бакӀазде. ГӀахъущалиса ГӀали-ХӀажил политика букӀун батани большевиказулгун рекъон, Октябралъул революциялъул рахъ кквей ва шаригӀаталъул гӀадлу Дагъистаналда лъай, Узун-ХӀажил политика букӀуна тӀубанго батӀияб – Дагъистаналдаги Северияб Кавказалдаги Исламияб хасаю Имамат гӀуцӀи – Россиялда яги лъидаго гьоркьоб жубачӀеб, жибго жиндаго чӀараб. Имамат биххцун хадуб Чачанлъиялъул ихтияр большевиказул квершаликье ккола ва Совет хӀукумат гӀуцӀула. Чачаналъан тӀадруссун рачӀунел гӀахьвалазул партизаназе ГӀанди округ ХӀоцоса Нажмудинил ва Халиловасул аскаразул квершаликье ккун батула ва КӀаратӀаса ГӀахьвахъе нухалги къан ратула, гьез нух бахъула КӀванадаса сверун. ТӀадруссиндал Шамхвалица хехго ГӀахьвахъ ругел нухал къала ва партизаназул гӀадлу-низам лӀугьуна. Узун-ХӀажигун цолъун гьабулеб къеркьей гӀахьвалазул гьеб бакӀалда лӀугӀула. Гьединан ракӀчӀараб хӀалалъ Имаматги гӀуцӀун Узун-ХӀажи-Шайих щулалъула Чачанлъиялдаго 1919 аб. соналъул 15 аб. сентябралъ генерал Дениникица Британиялъул рагъулаб миссиялде лъазабула: {{Цитата|«ГьабсагӀаталда тӀолабго Дагъистан, тӀолабго Чачанлъиги восстаниялъ ккун буго Воостаниялъе рахъаразул къадар Чачаналъ бахуна 5 азарго, Дагъистаналдайин абуни 7 азаргоялде»<ref>Ф.446, ОП.2, д.646, л. 292</ref>.}} Узун-ХӀажи-Шайхгун Гикалол аскарал Деникиниде данде къеркьеялъул заманаялда, ай 1919 аб. соналъул 9 аб. сентябралъ Дагъистсналда рещтӀун буго цадахъ турказул аскаргун Казим-бей ва гьес дагьабги хӀадурлъизабула Дагъистаналда рагъулаб ахӀвал-хӀал. Гьесул мурад гьаб кагътидаса бичӀчӀула: {{Цитата|«1918 аб. соналъул 21 аб. сентябралъ М. Дахадаев чӀван хадубги гӀахьвалазул партотрядалъ мугъчӀвай гьабула Соц. группаялъулгун нухмалъулезда: Дж. Къоркъмасовасда, С. Габиевасда, Х. Хизроевасда, гьезулго политик Ккурал ГӀалихӀажида, КъахӀиса ХӀасан-афандида, Узун-ХӀажи-Шайихасдаги. 1918 аб. соналъул 17 октябралъ Болъихъе вачӀуна Грозниялдаса 100 гӀан чи большевиказулгун Узун-ХӀажил рахъ ккурал, ГӀанди округалдасан Узун-ХӀажил аскаралде гӀадамал ахӀун Деникинил аскарал Северияб Кавказалдаса нахъе рачахъиялъулӀ гӀахьаллъи гьабизе. Гьеб заманаялъ Чачаналдаги, Ингушетиялдаги гӀуцӀун букӀуна шаригӀаталъул кьучӀалда хӀалтӀулеб Северияб Кавказалъул Имамат бетӀерлъуда Узун-ХӀажигун.Узун-ХӀажид аскаразда цадахъ Деникинида данде багъулеб букӀуна Терекалъул областалда букӀараб большевиказул армияги бетӀерлъуда Ф.Н.Гикалогун. Болшевиказ Узун-ХӀажигун цадахъ рекъон Деникинилгун гьабулеб къеркьей букӀуна заманаялъул къеркьейлъун. Гьеб Узун-ХӀажилгун Гикалол ахӀиялда рекъон Деникиниде данде рахъуна гӀахьвалазул 260 го рекӀарав бетӀерлъуда Шамхвал СалихӀовгун.}} 1919 аб. соналъул 18 аб. сентябралъ Дагъистаналъул правителасде хъвараб ГӀанди округалъул начальникасул ишал тӀуралев ХӀадис ХӀажиевичас жиндирго рапорталда баян гьабулеб буго: {{Цитата|«1919 соналъул 17 сентябралъ Болъихъе рачӀанила 100 гӀурус большевиказул рахъ ккурав чи , Жиндие мутӀигӀал росабалъан Узун-ХӀажил аскаралде гӀадамал ахӀун, гьелдалъун гьарулила Дагъистаналъул хӀукуматалдаса большевиказул хӀукуматалде данде къеркьезе ярагъ, гӀарац, ххам биччаян.з Гьебго 1919 аб. соналъул сентябралъул бащалъуда Веденове вачӀуна чачанав Иналук Арсланалук (Дышниназул тухумалъул чи) Турциялъул СултӀанасул цӀаралдаса гьересияб грамотаги босун, Северияб Кавказалъул магӀарулазе Имараталъул пачалихъ гӀуцӀун букӀин лъазабун ва гьеб пачалихъалъул Амирлъун Узун-Хайр ХӀажи-ханги тун вугилан ва Имараталъул хӀукумат гӀуцӀула хадур рехсарал министралги тун: Дышнинский, генерал Каим-ХӀажи, МухӀамад Хамхиев, Билал Шамилов, майор Хабала Бесланов. ГӀабдула Азим ГӀабдулаев, МухӀамад Ханиевасдасанги. Имараталъул бетӀерлъуда Узун-Хаир ХӀажи-ханги тун. Гьеб хӀукуматалда гьоркьор ккун рукӀуна большевиказул вакилзабиги: Ханбала Бесланов ва МухӀамад Ханиевги.}} Имараталъул рагъулал къуватазде гъорлӀе кколаан Гикалол XI армиялъул частги гӀахьвалазул,гъодоберисезул, балъхъадерил партизаназул отрядалги 1920 аб. соаналъул 31 аб. январалъ Гикалол 400 гӀанасев рагъухъан жаниве сверизавула Деникинил армиялъ Воздвиженский щулалъиялда, гьел хвасар гьаризе кколаан Дуба-Юрт росулӀ чӀараб Дышнинскиясул аскаралъ. Гикалол армия гьеб бакӀалда гъурула Дышнинскиясул гӀайибалдалъун. Гикалол армиялъе кумек гьабичӀолъиялъе гӀоло. == ГӀахьвалазул наслу-тухум == Кавказалъул къавмал лӀугьиналъул хӀакъалъулӀ «Картлиназул пачалихъалъул гӀумру» - абураб историялъул хроникаялда гуржиязул историк Леонти Мровелица рикӀкӀухъе Кавказалъул халкъал раккиялъул байбихьи армяназул Кавкасионаздаса лӀугьун букӀиналъул хӀакъалъулӀ бицун буго. Л. Мровелица бихьизабулеб буго киналго Кавказалъул халкъалги цо инсудасан лӀугьарал рукӀин ва гьес рикӀкӀухъе гьезул кӀудиясул цӀарги букӀун буго Таргомас. Гьев Таргомасги вукӀанила Таршисол, Иафетал васасул вас Наевал. Таргомасил вукӀанила микьго вас: Гаос, Картелос, Бардос, Мовакан, Лек, Эрос, Эгрос, Кавкас абун. Гьезул тухумаздасан Кавказалъул къавмалги раккун рукӀин бицун буго. МагӀарулазде гуржияз лекӀалилан абухъего, дандчӀвалел руго гӀахьвалазул наслу-тухумалда ва мегӀер-гӀалахалда гуржиязда гьабсагӀатги ругел цӀаралги. Наслабазда ва гӀадамазда цӀарал руго: Картелал, Гугачи, Гоги, БечӀаро, Чангури, Чило, Чохили Сарикан, БачӀихо, Горгия, ТӀокъоши, КъватӀаши, ЧӀахи, Жухи ва гӀемерал гьездаго релъаралги. Гьединалго цӀарал руго гьез хӀалтӀизарулел рукӀарал мегӀер-гӀалахалдаги: Тахо, Туручи, ТогӀа, ЧӀчӀохали, ЧӀчӀванди, ЧӀанди ва гьел гурелги бакӀаздаги. Гьел рехсарал цӀарал хасияталлъун кколел руго Армениязулгун Гуржиязул цӀаразда. ТӀоцебе гӀахьвалазул наслу-тухумалъе кьучӀлъуравлъун рикӀкӀунев Тахол ва гьезул лъималазул цӀаралги гьезулалдаго релъараллъун кколел руго. Ислам баккизегӀанго гӀадамазда, наслабазда, тухумазда абулел цӀарал хутӀун руго гьабсагӀатги: ХьвацӀцӀо, Чарако, БечӀаро, ЧӀахо, Куто, Яримано, Ассо ва гӀемерал цогидалги. Гьел цӀаразги нугӀлъи гьабулеб буго Армениязулгун Гуржиязул наслабаздаса раккарал рукӀин мугӀрузул къавмал, гьезда гьоркьорго гӀахьвалалги. Гьеб Тахол наслуялъул тухумаздаса данделъун руго жиде-жидер кули-авал, гьел росо ккун паракъалъунги руго: # ТӀадмагъилъ росдал жамагӀаталда гьоркьор унел; ЧӀакъдари, ШагӀаге, ЧӀахололъи, ЧӀанди, Къоролалъикъе, Ассехъе, ЦӀцӀваколо, Мигъиштодо, Гьамиштадо, Щущукъаридо, Кьедокьидо, Хунзо, Квакъарадо – кулаби-авалал. # КӀудияб росдал (Ашвадо) жамагӀаталда гьоркьор унел: Гъаштодо, ЦӀаракъанидо, ИцӀцӀалъидо, Секьидо, Дечидо, Жулилъадо, Лъаходо – абулел кули-авалал. # Лологъонилъдерил жамагӀаталда гьоркьор унел: Хвадаколо, ГӀалолокъе, ГӀакӀиласукъе, Мазекьудо, Чохилъали, Хъачоли - абулел. # Изандерил росдал жамагӀаталде гьоркьоре уна: Решвидо, ГӀанакъариде – абулел авалал. # ТӀунсикьдерил жамагӀаталъул 8-го наслуялъул батӀа-батӀа тӀурал авалал рукӀана, 1944 абилеб соналъ Чачаналъе гочинегӀан гьелги кисан щиб къавмалдасан рачӀун чӀаралали лъаларел, гьезул цониги цӀараки тӀадбуссунги бачӀинчӀо, гьезул 8-абго наслу цоцалъ жубан лӀугьараб росдаца, росуги Хасавюрт районалъул «Гъарасу» хъутаназда бан буго ва гьенир рештӀун руго; Куто, Ачодо, Яримано, АнцӀцӀилъарадо, Эчоли, Мукьугъадаридо, Ассо, Ахоколодолазулги тухумал. # «Ахвахдара» - абураб росо гӀун буго Азербайджаналъул Закатала шагьаралда аскӀоб, гӀахьвалазул Ӏ730 аб. соназ Чулак Сурхай ханас рагъулӀ рачун арал гӀолохъабазул 29-ялдасан 8-яв ракьги кьун паракъат гьавун вукӀун вуго Данача-абулеб бакӀалда, гьениб гьава-бакъ рекъечӀого Закаталаялъул мугӀрул ракьанда паракъалъун руго, гьелги батӀи-батӀиял тухумаздасан данделъарал ккола. # ГӀахьвалазул росаби гӀун руго авлахъалъул ракьаздаги. 1957 абилеб соналъ Чачанал тӀадруссун хадуб [[Хасавюрт район]]алъул Къамиш хъутада гӀун бачӀана 1950 абилел соназдасанго дагь-дагь ккун гӀахьвалазул КӀудияб росдал, Изандерил ва Лологъонилъдерил росабазул тухумаздаса цолъараб «ЦӀияб гӀахьвахъ» абураб росоги. # [[Бабаюрт мухъ]]алъул Гъази-юрт гъутаналда гӀун бачӀана ТӀадмагъилъдерил цо чанго тухумалдасан данделъараб Гъази-юрт росоги 1957 соналъ, Уцмуу-юрт хъутанги ТӀаносезе росо лъезе тун, чачанал тӀадруссун хадуб, ай 1957 аб. соналъ. # Югалъул гӀахьвалазул; Лъануб, ЦӀегоб, Рокьуб росабазул хӀакъикъат щибаб росдал батӀа-батӀа баян гьабун буго. Росабазда, авалазда, кулабазда цӀарал лъун руго гьеб бакӀалда байбихьуда рештӀаразул яги гьеб бакӀалъул географияб тӀабигӀаталда рекъон. Мисал: ТӀадмагъилъ – тӀасияб магъилъ букӀиналъ, ТӀунсикь – Харикь – абураб рагӀул магӀнаялда, гӀахьвалазул мацӀалда «тӀунсикь» - хер абураб рагӀи ккола. КӀудияб росо – гӀахьвалазул росабазда гьоркьоб гьеб бищун кӀудияб букӀиналъ, жидецаго гӀахьвалаз гьеб росдада абула «Ашвадо» - тӀолалго гӀахьвалаздаго сверухълъиялъ «Ашвадо»- йиланги абула. ЦӀвакил Кули, Изано, Кванкъеро, ЧӀанди, ШагӀа, ЦӀегоб, Рокьоб, Лъоноб – гьел гӀадамазул цӀаралда хутӀун руго, росо-авал гӀуцӀизе цебеккун гьеб бакӀалъул бетӀергьабилъун рукӀаразул яги хадубккун гьенир ккаразул цӀарал лъун. Масала: ЦӀвакил Кули – гьесул кули букӀараб бакӀалда гьесул тухумалъул росо гӀун. Кванкъеро – гьев канлъукъав чиясул кули букӀараб бакӀалда чанго тухумалъ росо лъун. ГӀалолокъе – ГӀали абурав чиясул колода гьесул тухумалъул авал гӀун. Лъаноб, Ц!егоб, Ракьобги гӀадамазул цӀарал ккола, гьелъие нугӀлъун буго 1886 абилеб соналъ Дагъистаналъул администрациялъ гьабураб переписалдаги гьединал гӀадамазул цӀарал цереса-цере лъун рачӀун рукӀиналъги. Цебеккун гьеб ракьалда гӀумру гьабун яги гьеб ракьалъул бетӀергьабилъун рукӀаразул, яги хадубккун гьеб кули-мархьуялъул бетӀергьаби хисун цойгидазухъе ккаразул цӀарал лъунги: Масала: ЧӀакъдар, ярагъололъи, ШагӀва-ге, Къоролалъи къе, ЧӀанди, Гъашто, ЦӀваки, Кванкъеро, ГӀали (ГӀалолокъе), Мази (мазекьухъ), Ч!ахи (ЧӀахололъи), ЦӀего (ЦӀего росо), Лъена (Лъануб росо), Ракьо (Ракьоб росо) – гьеб цӀар щвезегӀан Ракьоб росдада абулаан «Ригьидо»-йилан – «ригьа» абураб рагӀиялъул магӀна ккола бечӀчӀулеб гӀиял рехъенилан абураб, гӀахьвалазул мацӀалъ). ЧӀанди абурав чиясул цӀаралда ва гь. ц. Гьел росабазда, авалазда лъурал цӀарал ккола тӀоцеве гьеб бакӀалда рештӀарасул яги гьесул милклъун букӀараб бакӀалда абулеб цӀар. Руго авалал, кулаби къватӀисан рачӀун чӀаразулги: Хунзо – Хунзахъан, Гьамишдо – ГьамиштӀасан, Ачодо – ГӀарчусан, Эчедо – Эчедисан, ГьоцӀалъан, ТокӀитӀасан, Гьемерсосан, Хъвенедо – Хъвенисан рачӀун чӀаразул. Гьебго къагӀидаялъ бакӀалъул хаслъиялде, бетӀергьабазул цӀаразда, гьеб кули, мархьо, нохъо, ицц, къулгӀа, лъар, мегъалъул щибаб бакӀалда, мегӀер-гӀалахалда хасал цӀараздалъун хьухьун буго тӀолго гӀахьвалазул ракь, мекъи ккеларо цо квадратияб километраялда гьоркьохъеб хӀисабалъ 80 - 90 цӀар бугин абуни. ГӀахьвалазул къавмалъул щибаб росдал хӀакъикъат-къисмат батӀи-батӀияб буго. Тахо мегӀералъул Югалда гӀахьвалазул ракьул гӀорхъиялъе хъаравуллъиги, ва риидал общинаялъул чуязулгун оцазул милатги гьабизе Ӏ640 абилел соназ цо лъаратӀисезул тухумалъе гӀахьвалазул общинаялъ изно кьола ракьалда росо базе ва жидер ракьалдаса пайдаги босизе. Гьеб тухумалъул росдае цӀарги кьола «Ракь гӀахьвахъ» абун, гьеб росдада гӀахьвалаз абулаан «Лъа ашвадо» йилан, ай «тӀасиял гӀахьвалалилан». «Ракь гӀахьвалазул» жамагӀаталъулгун ригьин-цӀаялъулги хурхен букӀунаан ва гьабсагӀаталъги цоцалъ гӀагарлъи-божилъиги буго, мацӀ гӀахьвалазул гьечӀониги. Ӏ460 абилел соназ гӀахьвалазул, багвалазул, чӀамалазул халкъалда Исламияб дин билъанхъизабизе вачӀарав ХӀажи-ГӀалида цадахъ вачӀун вукӀуна 6- гӀанав чи, гьел рукӀуна ГӀагараб Азиялъул вилаятаздаса гӀадамал. Гьел церехун рехсарал, къавмазе Исламияб динги малъизе, малъараб босуларев гӀадлуялдеги цӀазе цадахъ рачарал рукӀуна. Гьезул цо бутӀа Хундерилгунги Гьидерилгунги Хучаде ккараб рагъулӀ накълунлъула, нахъе хутӀарал ХӀажи-ГӀалица жиндир бикьун щвараб ракьул бутӀаги кьун «Хьвара» абураб бакӀалда тархъен гьарула. Тархъен риччараз гьениб росуги бала. Гьез росу лъун букӀараб бакӀалда гьанжеги «Лагъело гъве» - ян цӀарги хутӀун буго, гьезул росо букӀараб бакӀалдаги чӀвендал руго. Хъизамалги гӀемерлъидал, дагьаб ракьалда гӀумру гьабизеги захӀмалъидал гьезул хӀукму ккун буго жодое санагӀатаб гӀатӀиракь балагьизе. Гьел гьирида уцнел рукӀун руго ГӀавхъалъ ва гьезул къотӀиги ккун буго чачаназул Зандакъи росдал жамагӀаталъулгун гьенире гочине. Жидер ихтияр кодосев ХӀажи-ГӀалил васасулги васасул вас Мусадасаги Кванкъеро росдал жамагӀаталдасаги балъго цо пуланаб сордоялъ Занол къварилъи тезе ва Зандакъи рештӀине. Гьединан гьабунги буго, гьеб ккола Ӏ620 абилел сонал. Гьелги ккола тӀоцере ГӀахьвахъе къватӀисан ХӀажи-ГӀалица рачун рачӀараздасан. Гьезул цо-кӀиго цӀа-раки Мусал къавудаго хутӀула, гьездаса ккола Ашаколоца росо тезе ккедал гьес цадахъ рачарал «КъекӀоло» наслуги Гъагъалъ рештӀарал. Живго Ашакола кколаан ХӀажи-ГӀалил тухумалдаса. Гьел ХӀажи-ГӀалица тархъан гьарун рукӀаразул кӀудияв вукӀун вуго ХъватӀа, гьесул хобги СулейманхӀажил минаялда цебе, колода бугин бицен буго. Гьелдаса хадур ГӀахьвахъ рештӀараллъун ккола ТӀунсикь авалал лъун рукӀарал жал кида ва кисан рештӀарали лъаларезул 8-го тухум. Хадуб байбихьула чабхъеназул заман. ГӀахьвалазе чабхъенал гьаризе рес ккола Ӏ730 абилел соназ Чулахъ Сурхайил бодулӀ арал гӀахьвалазул гӀолохъабаздасан 8-9 чи Закаталаялда гӀагарда гӀумру гьабизе паракъалъун хадуб, ай Ахахдара росо гӀун хадуб. ХУШ аб. къарнуялъул ахиралда ХӀХ аб. къарнуялъул авалалда цӀакъго гӀадатлъун билъанхъула чабхъада ун Гуржиялъан, Терекалдаса гӀадамал хъами ва гьезул боцӀи-панз гъачагълъиялъул къагӀидаялъ тала гьаби. Чабхъада ун Християнал хъамиялъул кӀиго мурад рикӀкӀунаан. Цо рахъалъан хъамун рачӀарал Исламияб диналде руссинаризе щвей рикӀкӀуна кӀудияб кири бугеб ишлъун, цойги рахъалъан Чабхъадулазе гьел ричун щолеб хайирги. Гьединан Чабхъадулазул къокъаби гӀахьвалазулги рукӀунел рукӀун руго ва гьезие цебехъанлъи гьабулеб букӀун буго Гожоца, Къурбаница, ХӀатӀулас, ГӀабдулкъагьирица, Ибрагьимицаги. Хъамун рачӀарал гьез ричулел рукӀун руго, рес бугез жидеего лагъзаллъун росулелги рукӀун руго. Гьединан хъамун рачӀараздасан йичун йосун йиго ТӀадмагъилав ГӀадалоца цо яс ва кӀиго чиги. Йичун йосарай, жиндирго лъади хведал, ГӀадалоца лъадилъун ячуна ва гьесие цо ясги гьаюла, гьелда цӀарги Тамара абун лъун буго. Гьединан цадахъ гӀумру гьабулел рукӀадго жодор яц ГӀахьвахъ росасда йикӀин лъарал гьелъул вацал, яц цӀехон ГӀахьвахъе щола. Вацаз яц жодохъ тӀадюссин тӀалаб гьабула. ГӀадало гьезул тӀалабалда разилъуларо. Гуржияз ГӀадалое жидер ячцгун Кахетиялде вачӀани ГӀахьвахъ гьесул бугелдаса чанго нухалъ гӀемераб ракьги, лъикӀаб мина-азбарги кьезе къотӀи гьабула, кинниги ГӀадало мукӀурлъуларо. Гьесул лъади Барварацаги инкар гьабула вацазда цадахъ ватӀаналде тӀадюссине. ГӀадалол лъикӀаб магӀишат-рес букӀуна ГӀахьвахъги. Кинниги ГӀадалое захӀмалъула лъадудаса ватӀалъизеги, гьелъул ункъго вацасул адаб рехизеги. ГӀадалоца Варварада абула, ункъго вац мун цӀехон дуда хадур рачӀун ругелъул, гьезул адаб рехараб жо бегьиларо, мун вацаз абурабги гьабун гьезда цадахъ ине ккела ясги дихъ тун. Варвараца вацазда абула жиндир Исламияб дин дое щведалги цӀунизе ккей, росасе ине кканиги бусурманчиясе гурони кьунгутӀизе. Гьеб къотӀи-къаялда Варвара вацазда цадахъ Ганжа гӀурухъан эхеде, Кахетиялъул росаби рихьулеб магӀарде тӀадеги щвезарун ГӀадало тӀадвуссуна. Варварал яс Тамара росасе кьола, гьанжеги гьелъул цӀар цебесе-цебе лъун Чаракилазул наслуялда гьоркьоб хутӀун буго. Гьевго ТӀадмагъилъав Ражиханил ГӀадалоцаги ричун росалу чабхъадулаз Гуржиялъан хъамун рачӀаразул кӀигояв. Цоясда цӀар букӀуна Иван, гьесда цӀар хисула Иман-ГӀалийилан, гьев Исламги къабул гьабун, иманалдеги вуссун, как-диналда тӀадчӀей гьабула ва Исламияб гӀадлуги цӀалун мадрасалдеги хьвадун лъикӀав гӀалимчи лӀугьиндал жамагӀаталъ цебе как базе имамлъи гьабизеги тӀамула. Цо хер бецул гӀужалъ кӀиго васги рокъов тун рос-лъади харда ун рукӀуна, рагъида бакъвазе белъараб куракул гагаги лъун. ТӀадруссун гьел рачӀиналде кӀиявго вас хун ватула гьорон чахьалгун. Гьелда ракӀ бакъварав гуржияв анкьидасан тӀурун ун ватула. Цо моцӀидасан кагъат щун буго жамагӀаталде жинда хадур рарал какал рецӀейилан, кӀалалъ жив кин кӀалъаниги ракӀ жиндир иманалда букӀинчӀилан. КӀиабилев лагъ Сулиги тархъан гьавун вуго «ЧӀохалилъ» абулеб колода, гьесул наслуялъул жеги нахъе чагӀи руго. 1886 аб. соналъ пачаясул администрациялъ Дагъистаналда гьабураб переписалда дандчӀвана КӀудиябросолъ лъабго лагъасул цӀар: * ЯрагӀали Иван огъли – 60 сон. * КъурбангӀали ГӀурус огъли – 80 сон. * Барбара Иван гъиз – гьей ГӀалигъалбацӀида росасда йикӀун йиго, гьесие гьавурав Сердила цӀар лъурав Ӏ3 сон барав васги вукӀун вуго. Гьелъул росги цӀар хисун бугониги, вукӀине бегьула гьезда цадахъго вукӀарав чи. Гьел руго дол Терекалъул Казакал Веденоре 1840 аб. соналъ Иман Шамилихъе лӀутун рачӀарал, Имамас кагъатги хъван Гъоркьа Бакълъухъа дибирасухъе ритӀун рукӀарал, гьенир тархъанги гьарун, Датуналъул гьатӀаналде християн диналдаги тун. Гьенир Кьуру мухъалъулаз чӀван хутӀаразул лӀутун унаго ГӀахьвахъе щварал, цинги КӀудиябросолъав ГӀакъилица хвасарги гьарун жиндирго милкалда тархъан тарал. Гьел хъизамазул 1950 абилел соназ ЯрагӀали Иван огълил вас Яра МухӀамадил Пайзула абулев вас ва цо ясги ЦӀоралде арал тӀокӀалъ тӀадруссинчӀо, гьезул нахъе наслу-тухумги хутӀун гьечӀо. ЦӀоралде аразул хӀакъикъатги лъачӀо. Гьединалго дагьал цӀаракаби Изано, Лъанур, ЦӀегор, Ракьурги руго, гьединаб къисматалъ ккаразул. «Ракь ГӀахьвахъ» - абураб цӀар кьеялъеги гӀиллалъун кколеб букӀун буго, гьел рештӀараб бакӀ гӀахьвалазул милк букӀиналъ ва гӀахьвалаз тархъинет тарал рукӀиналъги. 9/ХӀ-1928 абилеб соналъ Дагъ. ЦИКалъ, ай КъахӀиб район гӀуцӀарабго «Ракь ГӀахьвалазул» росдае жидерго росо Ракьуб росдал Советалдаса батӀа гьабун росдал Совет гӀуцӀула, гьелде щвезегӀан «Ракь ГӀахьвалазул» жидерго батӀаго росдал Совет букӀинчӀо, Ракьуб росдада цадахъ рукӀуна. 25/ХӀ-1932 абилеб соналъ Дагъистаналъул ЦИК-алъул хӀукмуялдалъун «Ракь Г!ахьвахъ» абураб цӀар хисун «Дагъбаш» абураб цӀар кьола. Ц!ар хисиялъе гӀилалъун ккола Болъихъ районалдаса батӀа гьабун ГӀахьвахъ район рагьи, ГӀахьвахъ росоги ГӀахьвахъ районги батӀа гьабизе лъангутӀиялъ. «Ракь ГӀахьвахъ» росдада «Дагъбаш» абураб цӀар лъеялъул предложение кьун бугог Дагъ. ЦИКалъул Секретарьлъун вукӀарав, гьеб росолъеги щун вукӀарав Ш. Даветовас «МугӀрул тӀогьиб» абураб лъарагӀазул рагӀиялдаса. == Гӏахьвалазул къавмалъул наслабазул байбихьи == Кванкъеро ватӀан тӀамурал «КъвечӀола», кӀудияб росолъ ватӀан тӀамурал «ГӀелола» ккола Ӏ450 абилел соназ Ислам билъанхъизабизе вачӀарав [[Шам]]алъул (Сирия) ХӀасанил вас ХӀажи-ГӀалил наслуялдаса, гьесул наслуялъул тухумал ккола КӀудияб росолъ Шамил-ХӀажиясул, ХӀажи-Мусалги. ХӀажи-Мусал наслуялде гъорлӀе ккола КӀудияв Гъарагъазиясул лъимал, МусахӀажияв, ХӀасахан-ХӀажиявги Шамил-ХӀажиясул тухумалде ккола КӀудияв ХӀажиясул, ГӀащикъ-МухӀамадилазул, Хъехъаласулалги. «ГӀело» - абураб гьеб наслуялъе цӀар щун буго гӀемерал гӀалимзаби рахъараб наслу букӀиналъ. «КъвечӀо» абураб цӀар щун буго хвалчадулав абураб рагӀиялъул магӀнаялда. Кванкъеро авалалда «КъвечӀоло» наслуялде гъорлӀе ккола ГӀали-хӀжиясул, Ишвадасул ва ХӀасанилалги (ХӀусендибир-хӀажи, Нуцалхан, КъвабичӀалавги). Жидер къисматалъ гӀахьвалазул кӀкӀалахъ ккаразул: ДегӀенчолазул, ГӀакӀвачолазул, Царакилазул, [[Хунзахъ]]а ГӀалимусал, ГьамиштӀаса-Даниялазул, [[ЦӀатӀанихъ]]азул, Хъвенисезул, ГьоцӀдерил, [[Гуржиялъ]]а, Гъагъалъан, Лъебелалъан, ТӀунсикьдерил микьго наслуялъулги, - гьединго Лъаноре, ЦӀегоре, Ракьуре рештӀаразулги хӀакъикъат къокъго рехсон буго. Изано – мачилазулги Лологъонилъ Сулилазулги наслу гуржиязулалдаса буго. Изаноса ГьитӀинамухӀамадилазулги, Кванкъероса КотӀемухӀалазулги, Лологъонилъан ГӀалоло колода рукӀаразулги наслу цӀатӀанихъазул ккола. Гьелго Изаниса ГъазимухӀамал ХӀусенилал, ВаскӀилал ункъракьалъул Хъвенисан рачӀарал ккола. КӀудияб росдал Дамичикьол ва Жулилъани гӀадамалги къватӀисан рачӀун БакъохӀажияс паракъат гьарурал ккола. ТӀунсикь росдал микьабго наслуги къватӀиса рачӀун тархъен гьарурал ккола. Лологъонилъ росдал анлъго наслуги гӀахьвалазул росабалъан ун гьездасан лӀугьараб ккола. Югалъул ГӀахьвалазул наслабазул къисмат, гьезул щибаб росдал тарихалда баян гьабун буго. Тахол насибалдаса лӀугьарал тухумазул мухӀканаб силсил гьабун бажаруларо, гьелдалъун умумуздасан цереса-цере щвараб бицадасан гьабураб буго гьаб таблица. Тахола Туручила ТурагӀа — Кьедаха Ашва — Аша — Занола — Изанола Гъаштила — Ракьо — Кванкъеро — Чили Таходе щвезегӀанги гьесдаса хадуб нилъеде щвезегӀанги аза-азар умумул ун рукӀуна цереса, 100 соналда жаниб 4 эмен хисула, гӀага-шагарго. Гьединан цо азарго соналъе, балагьеха, 40 эмен хисун ватулев вуго. Ислам баккаралдаса 57 эмен хисун вукӀине кколев вуго. Дица бацӀадаб кагъат толеб буго нужедаго лъалел умумузул сияхӀалъе. Инсул наслу лӀугӀун ине бегьула, амма, гьеб цойгидаб наслугун жубаларо, амма тухумазде бикьула. Руччабазда хадуб наслуялъул цӀарги унаро, бихьиназда хадуб гурони. ЦоцазулӀ гӀагарлъиялъул цӀар тӀагӀаниги наслу-тухумалъул цӀар холаро, цо чиниги гьеб наслуялъул бихьиназул нахъа вукӀун. == БакӀазда ва гӀадамазда цӀарал ракки == Кинал ругониги халкъалда гьоркьор динал раккизегӀан ва жодор цо бакӀалда чӀчӀун магӀишат гьабун тархъизегӀан ГӀахьвалазул къавмалъул гӀадамазде ахӀулел цӀаразул хӀисаб гьабураб мехалъ бихьулеб буго лъимер гьабигун гьеб лъимералда хасаб цӀар лъолеб букӀинчӀолъи, гьединан харабазги бицунаан. Гьеб лъимералъул хадубккун загьирлъараб гӀамал-хасияталда яги куц-мухъалда, яги хӀутӀ-хъумуралда, хӀинчӀ-гъедоялда, гъветӀ-хералда ругел цӀарал лъолел рукӀун руго. Мисалалъе: Халатав, Къокъав, ГьитӀинав, ЧӀегӀерав, БагӀрав, БахӀарчи, Багьадур, Лебалав, Рекъав, Беццав, КвачӀикъ, Ццидалав, Хъарччигъан, Хъергъун, Бугъа, Гъвала, ГъалбацӀ, ДегӀен, Ракьа, Лълъар, Лъен, Чан, ГӀорто, СахӀ, Лачин, Берцинай, ЧӀухӀарай, Микки, Мокъокъ, Чагъана, Чалухъай ва гь. ц. ОбществоялъулӀ политикияб экономикияб хиса-баси ккеялда цадахъ гӀадамазда лъолел цӀаразулъги чӀахӀиял хиса-басиял ккун руго. Масала: МагӀаруллъиялда христян дин хӀалтӀулеб заманаялъ гуржиязулгун-эрмениязул цӀарал лъезе лӀугьун руго: Гоги, Гугач, Жули, Кута, Дечи, Чохили, Чило, Чангури, ЧӀанди, БечӀаро, Моссе, Марьям, ИлитӀа, Тамара, Барбара ва гь. ц. Исламияб диналъ християн дин хисигун раккула цӀиял цӀарал; МухӀамад, АхӀмад, Абубакар, ГӀусман, ГӀали, ГӀумар, Муса, ГӀабас, ГӀабдулмутӀалиб, Гьашим, Къурайш. Цебегоялдаса гӀарабиязул улкаялдаги лъолел рукӀун руго моцӀ-цӀваялда, бакъалда ва цойгидалги хӀайван, хӀутӀ-хъумуралда ругел цӀаралги: Бадрудин, Нажмудин, Шамсудин, Шарапудин, Садрудин, Асвад, КагӀба, Макка, Асад ва гь. ц. Дагъистаналда Совет власть щулалъун хадуб ва Большевиказ марксистияб тарбиялда халкъ куцаялъ гӀахьвалазул обществоялъеги [[ислам|исламияб диналъулӀ]] чучлъи ккола ва [[гӀурусал|гӀурусазулгун]] христианазул цӀарал лъезе байбихьула: Пушкин, Киров, Чкалов, Сергей абун. Гьанже гьел цӀарал лъеялда ракӀ бухӀарал эбел-инсуца, цо-цояз жидер лъималазда лъун рукӀарал цӀарал – Сергейида-Сиражудин, Кирода – Киса, Чкаловасда – Чанахъан абун хисула. ГӀахьвалазул обществоялде гьоркьоре кколел росабазул гӀадамазде гьанжеги щибаб эпохаялда гьоркьор загьирлдъарал цӀарал гӀемер дандчӀвала цереса-цере лъун. Гьединалго цӀарал дандчӀвала цебегоялдаса кули-мархьуялда гьелъул бетӀергьабазда лъурал цӀаразулъги. ГӀемерисеб кули-мархьуялда гьелъул бетӀергьабазул цӀарал руго. Цо-цо бакӀазда гьеб бакӀалъул географияб хаслъиялде балагьун кьун руго цӀаралги. ГӀицӀго ТӀадмагъилъ жамагӀаталъул ракьалда иццгун къулгӀаялда 37, мегӀер-гӀалахалда 98, рохьазда 26 гӀадамазул цӀарал руго. Гьединан руго нахъиял росабазул жамагӀаталъул ракьаздаги. == ХӀужаби == {{хІужаби}} [[Категория:Миллатал]] [[Категория:Дагъистаналъул миллатал]] 9478eftofjp20z4zsy166iycuz4e94m 0 4444 101064 99512 2026-09-07T12:24:52Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101064 wikitext text/x-wiki '''Гьунзисел''' (гьун. ''гьунзалъ, хунзалис, энзеби, унзо'') — [[Кавказ]]алда гӀумру гьабулел ва магӀарулазда гъорлӀе унеб [[жамагӀат]]. Къадар — 2,8 азарго чи. Аслияб къагӀидалъ гьел руго ЦӀунтӀа районалъул Кьадал муниципалитеталда ва Къварели районалъул ЦӀияб росу муниципалитеталда. Жеги гӀемер гьунзисел руго Гъизилюрт районалъул Стальское росулӀ. {{ТIинчI}} [[Категория:Миллатал]] [[Категория:Дагъистаналъул миллатал]] [[Категория:Гуржиялъул миллатал]] kxihly9y44c37cymk9qfpyus1jmg89u 0 4445 101203 99950 2026-09-07T12:51:53Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101203 wikitext text/x-wiki '''КӀкӀаралал''' (кӀкӀар. ''кӀкӀирди'') — этникияб гьитӀинаб миллат аваразде гъорлӀ унеб. == ТӀиритӀи == [[ГӀахьвахъ мухъ|ГӀахьвахъ мухъалда]] росаби: ''[[КӀкӀаратӀа]], [[ГӀанчихъ]], [[ЦӀумали]], [[ГӀарчо]], [[Инхело]], [[ТӀадинхело]] (Чабакоро), [[МаштӀада]], [[РацилӀ]], [[ТӀукитӀа (ГӀахьвахъ мухъ)|ТӀукитӀа]], Рачабу-Сивухъ, ахирисел руго Хасавмухъалда гӀумру тӀобалел.'' [[Болъихъ мухъ|Болъихъ мухъалда]] ругел росаби: [[Гъоркьинхело]]''.'' [[Хасавхъала мухъ|Хасавхъала мухъалда]] ругел росаби: ''Сивухъ, ТӀукитӀа, ГӀанчихъ-хъутан, Андуз, Индира, Кирпич-хъутан, ва цодагьалго Кокрек, Муцалаул.'' Гочарал цодагьалго кӀкӀаралал гӀумру тӀобалел руго [[БагӀархъала мухъ|БагӀархъал мухъалда]], [[Бабаюрт мухъ|Бабаюрт мухъалда]] ва [[Гъизилюрт мухъ|Кизилюрт мухъалда]]. Цоги гочарал кӀкӀаралал руго Курчалой росулӀ ЧачаназулӀ ва гъорлӀ ккола тейпалда Дагъистаналъул миллаталдаса - кӀирди Киналго росабазул цӀарал руго авар мацӀалдаса. Бищун кӀудияб росу - ''КӀкӀаратӀа'' == Этноним == Жалго кӀкӀирди абула. Авар мацӀалда кӀкӀаралал, гӀандисез - ''кӀкӀарадирал,'' гӀахьвалаз - ''кӀкӀиридо,'' багвалаз - ''чӀириди/кӀичӏвад,'' чӀамалаз - ''кӀирди,'' тӀиндаз - ''чӀириди.'' == Тарих == Кавказияб рагъ лъвараб мехалда кӀкӀаралал рачана ГӀанди мухъалда жанир. {{ТIинчI}} [[Категория:Миллатал]] [[Категория:Дагъистаналъул миллатал]] lv3gmgpcra4j91vc3ofw3wu346lydwv 0 4487 101388 100659 2026-09-07T13:22:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101388 wikitext text/x-wiki [[Файл:Stamp Russia 1995 50 years of Victory.jpg|thumb|250px|<span style="color:grey;">ХъахӀал къункъраби</span>]] [[Файл:Grus grus flocks.jpg|thumb|250px|<span style="color:grey;">къункъраби</span>]] '''ХъáхӀал къункъраби''' — аваразул кӀудияв шагӀир [[ХӀамзатил Расул]]ил бищун машгьурал шигӀрабаздаса цояб, шигӀру, гьес Япониялдаса вуссун хадуб хъвараб. ШигӀру буссинабун буго гӀемерал мацӀазде. ГӀурус мацӀалде гьеб буссинабуна 1968 соналъ Наум Гребневас, 1969 соналъ гьеб шигӀруялдаса гьабуна Журавли абураб кечӀ. == ШигӀруялъул тарих == Аваразул шагӀир, [[ХӀамзатил Расул|ХӀамзатил Расулица]] «ХъахӀал къункъраби» [[шигӀру]] хъвана [[1965 сон|1965 соналъ]] [[Япония|Япониялдаса]] вуссинадал. ШигӀруялъул тема ракӀалде бачӀун буго [[Хиросима|Хиросимаялда]] бугеб Япониялдаса ясалъе, жий Хиросимаялда гьабураб атомияб къвагьиялъул хӀасилалдалъун лейкомиялъ унтун йикӀарай, гьабураб монументалде щун, гьениб гӀемерал кагъаталъул гьарурал къункъраби рихьун хадуб. ХӀамзатил Расул Япониялда вукӀаго, хола гьесул эбел; тӀадвуссунаго гьев вукӀун вуго эбелалъул хӀакъалъул пикрабазда, гьесда ракӀалде щун руго [[Севастополь|Севастополалда]] букӀараб рагъда хварав кӀудияв вац МухӀамад ва араб бакӀ лъачӀого рагъда тӀагӀарав вац Ахильчи, ракӀалде щун руго цогидал гӀагарал чагӀи кӀудияб ватаІанияб рагъда хварал. Гьел пикрабазда хъван буго Расулица шигӀру. == Тема ва идея == ШигӀруялъул леймотивлъун буго къункърабазул тӀелалду хадуб балагьи. Гьел роржунунел къункъарбаз къо лъикӀ гьарулел ругел гӀадин гьаркьалги гьарулаго «Нилъее салам кьун роржунел руго». Авторас пикру гьабулеб буго гӀумру лӀугӀиялда ва хвел бачӀиналда тӀад пикру. ШигӀруялъул идеялъун буго гӀадамасул гӀумруялдаги хӀанчӀазул роржиналдаги гьоркьоб гьабураб релъенлъи ва хвел ахирлъун кколарин абураб пикруги.<blockquote>«Кирго рукъун гьечӀин, къанабакь лъечӀин ‹...›. ХъахӀал къункърабазде сверун ратилин»...</blockquote> == ШигӀруялъул жанр ва композиция == ШигӀрудал жанр буго эллегия, жиндир адабияталъулаб мазгьаб романтизмалъун кколе. Композиция гьабун буго авторасул гӀумрудал нухалъул хӀакъалъулӀ темаялда тӀасан бугеб жанисеб диалог хӀисабалда. ТӀолго шигӀруялъулӀ буго пашманлъи, гӀумруялъуо ахир букӀин бичӀчӀи. Авторасда бихбулеб буго къункърабазул тӀелалъулӀ цо манзил:<blockquote> :Гьезул тӀелалда гъоркь цо бакӀ бихьула - :Дун вачӀине гьаниб къачӀараб гурищ? </blockquote>Гьелдалъун бихьизабун буго живго авторасул хӀал ва кинабниги шигӀруялъулӀ кьолеб бугеб пикру. === Лирикияв гьероясул сипат-сурат === БетӀерал гьеорояллъун руго живго авторги къункърабазул тӀелги, гьезда гьоркьоб лӀугьун буго бихьулареб хурхен; живго авторасда бихьулеб буго гьесул гӀагарлъи, къисматазул релъенлъи.<ref>{{Citeweb|ref=|title=ХъахӀал къункъраби|url=https://rustih.ru/rasul-gamzatov-zhuravli/}}</ref>. == ШигӀруялъул текст == :Дида ккола, рагъда, камурал васал :Кирго рукъун гьечӀин, къанабакь лъечӀин. :Доба борхалъуда хъахӀил зобазда :ХъахӀал къункърабазде сверун ратилин. ::Гьел иххаз хаселаз халатал саназ ::Нилъее салам кьун роржунел руго. ::Гьелъин нилъ пашманго, бутӀрулги рорхун, ::Ралагьулел зодихъ щибаб нухалда. :::Боржун унеб буго къункърабазул тӀел, :::Къукъа буго чӀварал гьудулзабазул. :::Гьезул тӀелалда гъоркь цо бакӀ бихьула - :::Дун вачӀине гьаниб къачӀараб гурищ? ::::Къо щвела борхатаб хъахӀилаб зодихъ, ::::ХъахӀаб къункъра лӀугьун дунги паркъела. ::::Гьелъул гьаркьидалъун ракьалда тарал ::::Киналго нуж, вацал, дица ахӀила. == Ралгье гьединго == * [[ХӀамзатил Расул]] * [[Журавли (кечӀ)]] == МугъчӀваял == {{reflist}} == Библиография == * ''Казиев Шапи''. Расул Гамзатов. — М: Молодая гвардия, 2018. — О стихотворении «Журавли»: с. 250—257. == РегӀелал == * [https://web.archive.org/web/20180204165953/http://www.gamzatov.ru/articles/articles37.htm ХӀамзатил Расул «ХъахӀал къункъараби» шигӀруялъул хӀакъалъулӀ] {{ХӀамзатил Расул}} {{Авар адабият}} [[Категория:Авар адабият]] nyqgfjoxebl17l6nl2us5yn0128xcjk 0 4940 101025 99340 2026-09-07T12:18:22Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101025 wikitext text/x-wiki {{Административияб бутӀа |Статус = [[муниципалияб мухъ]] |Даража = |БутӀаялъул тайпа = |МагӀарул мацӀалда цӀар = Болъихъ мухъ |Эбелаб мацӀалда цӀар = |Сурат = |Сураталъул сипат = |Байрахъ = |Байрахъалъул гӀеблъи = |Байрахъалъул хӀакъалъулӀ макъала = |Байрахъалъул сипат гьаби = |Герб = Герб Ботлихского района.gif |Гербалъул гӀеблъи = 100px |Гербалъул хӀакъалъулӀ макъала = |Гербалъул сипат гьаби = |Гимн = |Координатал = |lat_deg =46 |lat_min =39 |lat_sec = |lat_dir = |lon_deg =46 |lon_min =13 |lon_sec = |lon_dir = |Пачалихъ = {{RUS}} |CoordScale = |display = |type = |Кьер1 = {{Кьер/Россиялъул Федерация}} |ТӀасияб даражаялъул АБ-ялъул тайпа = [[Россиялъул Федерациялъулаб гӀуцӀи|Федерациялъул субъект]] |Гъорлъе уна = {{Флагификация|Дагъистан}} |ТӀасияб даражаялъул АБ-ялъул тайпа1 = |Гъорлъе уна1 = |ТӀасияб даражаялъул АБ-ялъул тайпа2 = |Гъорлъе уна2 = |Гъоркьияб даражаялъул АБ-ялъул тайпа = |Гъорлъе бачуна = 20 муниципалияб гӀуцӀи: |Гъоркьияб даражаялъул АБ-ялъул тайпа1 = |Гъорлъе бачуна1 = |Тахшагьаралъул тайпа = Административияб марказ |Тахшагьар = [[Болъихъ]] |БетӀерасул цӀар = Мухъалъул бетӀер |БетӀер = [[Руслан ХӀамзатов|ХӀамзатилазул Руслан]] |БетӀерасул цӀар2 = Депутатазул данделъиялъул председатель |БетӀер2 = |БетӀерасул цӀар3 = |БетӀер3 = |Къо-моцӀ = [[1929 сон|1929]] |ГӀатӀилъи = 687,93<ref name='82_8006001'>[http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst82/DBInet.cgi?pl=8006001 Республика Дагестан. Общая площадь земель муниципального образования]</ref> |ГӀатӀилъиялъул рахъалъ бакӀ = |ГӀатӀилъиялдаса процент = |Бищун кӀудияб борхалъи = |Гьоркьохъеб борхалъи = 2036 |Бищун гьитӀинаб борхалъи = |СагӀтил рачел = {{MSK+0}} |ГӀЖП = |ГӀЖП рахъалъ бакӀ = |ГӀЖП халкъалъул цо чиясе = |ГӀЖП сон = |ГӀЖП халкъалъул цо чиясул рахъалъ бакӀ = |ГӀИП = |ГӀИП рахъалъ бакӀ = |ГӀИП халкъалъул цо чиясе = |ГӀИП сон = |ГӀИП халкъалъул цо чиясул рахъалъ бакӀ = |Халкъалъул къадар = {{ЦІикІкІен}}59 757<ref>[https://dagstat.gks.ru/storage/mediabank Численность постоянного населения РД на 01.01.2020.pdf ]{{Хвараб регӀел|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |Хъвай-хъвагІай гьабураб сон = 2020 |Халкъалъул къадаралъул рахъалъ бакІ = |Халкъалъул къадаралдаса процент = |Халкъалъул къадар рикІкІин = |РикІкІараб сон = |Гъунки = 86,86 |Гъункиялъул рахъалъ бакІ = |Миллияб гІуцІи = [[Аварал]] |Процент = 100 |Динияб гІуцІи = [[Ислам]] |Дин_процент = 100 |МацІал = [[Авар мацІ|Авар]] ва [[ГІурус мацІ|гІурус]] |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефоналъул код = 87271 |Почталъул индексал = |Цифрабазул идентификатор = |Цифрабазул идентификатор2 = |Цифрабазул идентификатор3 = |Интернет-домен = |Автомобилазул номеразул код = |Идентификаторалъул тайпа = ОКАТО |Идентификаторалъул тайпа2 = |Идентификаторалъул тайпа3 = |Почалъул индексал = |Параметралъул цІар1 = |Параметр1 = |Сайт = http://www.botlikh.ru |Сайталъул мацІ = ru |Карта = Botlikhsky district locator map.png |Картаялъул кІодолъи = |Картаялъул гъоркьхъвай = |Административияб бутІаялъул карта = |Карта2 = |Картаялъул кІодолъи аб = |Картаялъул кІодолъи2 = |Картаялъул гъоркьхъвай2 = |Баянал = |Жаниблъел = |Commons-алда категория = Botlikhsky District |Commons = |nocat = }} '''Болъихъ мухъ''' ({{мацӀ+ru|Ботлихский район}}) — [[Дагъистан]]алъул район. ГӀадамазул къадар 53 408<ref>[http://www.gks.ru/bgd/regl/b10_109/Main.htm Численность населения Российской Федерации по городам, поселкам городского типа и районам на 1 января 2010 года]</ref> [[Административияб центр]] — [[Болъихъ]]. == Ракьхъвай == == Миллияб рикьи == Мухъалда гӀумру гьабула гӀицӀго магӀарулаз (100%), амма гӀемерисел росабалъ болмацӀгун гӀагарал мацӀазда кӀалъала:<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://linguarium.iling-ran.ru/maps/9-andido.gif |access-date=2006-03-10 |archive-date=2006-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060310231749/http://linguarium.iling-ran.ru/maps/9-andido.gif |url-status=хвараб }}</ref>. *[[БолмацӀ|Бол мацӀ]] *[[ГӀандадерил мацӀ]] *[[Балъхъадерил мацӀ]] *[[Гъодобери мацӀ|Гъодоберисезул мацӀ]] *[[КӀаралазул мацӀ]] == Территориалияб гӀуцӀи == Административиябгин территориалияб гӀуцӀиялда жаниб Бакълъул мухъалъ гъорлӀе рачуна росдал боял ва росаби.<ref name="АТУ">{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/802038531 |title=Дагъистаналъул Республикаялъул къанун 2002 соналъул 10 апрелалдаса N 16 «Дагъистаналъул Республикаялъул административиябгин территориалияб гӀуцӀиялъул хӀакъалъулӀ»| lang =ru |access-date=2016-09-23 |archive-date=2018-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180402175449/http://docs.cntd.ru/document/802038531 |deadlink=no }}</ref><ref name="реестрАТЕ"/>. БакӀалъулаб жинцаго нухмалъи гьабиялда жаниб гьебго цӀар бугеб [[муниципалияб район (Россия)|муниципалияб мухъалъ]] гъорлӀе бачуна росдал поселениялъул статус бугеб 20 [[муниципалияб гӀуцӀи|муниципалияб гӀуцӀи]], жал росдал боязе ва росабазе данде кколел.<ref name="МО">{{cite web |url = https://docs.cntd.ru/document/802037479 |title = Дагъистаналъул Республикаялъул къанун 2005 соналъул 13 январалдаса № 6 «Дагъистаналъул Республикаялъул муниципалиял гӀуцӀиязул статусалъул хӀакъалъулӀ» |lang =ru |archiveurl = https://web.archive.org/web/20220407093518/https://docs.cntd.ru/document/802037479 |archivedate = 2022-04-07 |access-date = 2022-06-21 |deadlink = no }}</ref> {{Автонумерация | ГӀуцӀа-кӀутӀи = standard sortable | ХӀубал = 6 | БетӀер2 = Росдал бо | БетӀер3 = Административияб<br>центер | БетӀер4 = ЧӀел-бакӀазул<br>къадар | БетӀер5 = Агьлулъи<br>(чи) | БетӀер6 = ГӀатӀилъи<br>(км²) | Ращалъизаби4 = right | Ращалъизаби5 = right | Ращалъизаби6 = right | Рекъезаби4 = цифра | Рекъезаби5 = цифра | Рекъезаби6 = цифра | Рекъезаби = | |[[АнсалтӀа росдал бо]] | [[АнсалтӀа]] росу | 2 | {{ Халкъалъул къадар | Сельсовет Ансалтинский | тр | Регион = Дагъистан}} | 15,11<ref name='82_8006001'/> }} == ЧӀел-бакӀал == Бакълъул мухъалда буго 37 росдалаб чӀел-бакӀ.<ref name="реестрАТЕ">{{Cite web |url=http://minyustrd.ru/otkrytye-dannye/item/id/148 |title=Дагъистаналъул Республикаялъул административиябгин территориалиял цвелазул реестр, 27.07.2018 № 00 |lang = ru |access-date=2020-06-19 |archive-date=2020-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200622030725/http://minyustrd.ru/otkrytye-dannye/item/id/148 |deadlink=no}}</ref><ref name="МО"/> {{Автонумерация | ГӀуцӀа-кӀутӀи = standard sortable collapsible collapsed | ЦӀар = Мухъалъул чӀел-бакӀазул сияхӀ | ХӀубал = 5 | БетӀер2 = ЧӀел-бакӀ | БетӀер3 = Тайпа | БетӀер4 = Агьлулъи | БетӀер5 = Росдал бо | Ращалъизаби4 = right | Рекъезаби4 = цифра | | [[Болъихъ]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Ботлих | тр | Регион = Дагъистан}} | [[Болъихъ росдал бо]] }} == Карта == {| |- |align=center|[[Файл:Blue 000080 pog.svg|15px]] || Административияб центер, {{ Халкъалъул къадар | Ботлих | ц | Регион = Дагъистан }}{{ Халкъалъул къадар | Ботлих | р | Регион = Дагъистан }} чи |- |align=center|[[Файл:Purple pog.svg|14px]] || 5000-ялдаса цӀикӀкӀун |- |align=center|[[Файл:Green 008000 pog.svg|13px]] || 1000-ялдаса цӀикӀкӀун |- |align=center|[[Файл:Yellow pog.svg|11px]] || 500-ялдаса 1000-де щвезегӀан чи. |- |align=center|[[Файл:Orange pog.svg|10px]] || 100-ялдаса 500-де щвезегӀан чи |- |align=center|[[Файл:Red pog.svg|9px]] || 100-де щвезегӀан чи. |} {{БакӀКарта+| Россия Дагъистан Болъихъ мухъ| width = 700 | float = | caption = Болъихъ мухъалъул росаби. | places = {{БакӀКарта~ | Россия Дагъистан Болъихъ мухъ | lat_deg = 42.665000 | lon_deg = 46.220000 | marksize = 15 | mark = Blue 000080 pog.svg | position = left | background = | label = {{Гъоркьмухъ|'''[[Болъихъ]]'''}}}} {{БакӀКарта~ | Россия Дагъистан Болъихъ мухъ | lat_deg = 42.690911 | lon_deg = 46.115298 | marksize = 14 | mark = Purple pog.svg | position = left | background = | label = [[АнсалтӀа]]}} {{БакӀКарта~ | Россия Дагъистан Болъихъ мухъ | lat_deg = 42.667220 | lon_deg = 46.053610 | marksize = 9 | mark = Red pog.svg | position = left | background = | label = [[Беледи]]}} {{БакӀКарта~ | Россия Дагъистан Болъихъ мухъ | lat_deg = 42.783330 | lon_deg = 46.250000 | marksize = 14 | mark = Purple pog.svg | position = left | background = | label = [[ГӀанди]]}} {{БакӀКарта~ | Россия Дагъистан Болъихъ мухъ | lat_deg = 42.629170 | lon_deg = 46.115830 | marksize = 13 | mark = Green 008000 pog.svg | position = left | background = | label = [[Гъодобери (Болъихъ мухъ)|Гъодобери]]}} {{БакӀКарта~ | Россия Дагъистан Болъихъ мухъ | lat_deg = 42.668330 | lon_deg = 46.071940 | marksize = 9 | mark = Red pog.svg | position = right | background = | label = [[Зибирхали]]}} {{БакӀКарта~ | Россия Дагъистан Болъихъ мухъ | lat_deg = 42.683330 | lon_deg = 46.310280 | marksize = 13 | mark = Green 008000 pog.svg | position = right | background = | label = [[Муниб]] }} }} == МугъчӀваял == === Баянкьелал === {{мугъчӀваял|group=комм.}} ===Иццал === {{мугъчӀваял}} == РегӀелал == {{Болъихъ мухъ|state=autocollapse}} {{Авария|state=collapsed}} {{Дагъистан|state=collapsed}} {{Authority control}} [[Категория:Болъихъ мухъ|*]] [[Категория:Авариялъул мухъал]] [[Категория:Дагъистаналъул мухъал]] an3s4h728lgyvc1q74okd912faiu8dw 0 4977 101229 100015 2026-09-07T12:56:13Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101229 wikitext text/x-wiki '''Киса бачӏараб?''' Бусурбабазул бищун хирияб ва тӏадегӏанаб, къадру цӏикӏкӏараб байрамлъун ккола Мавлид, жинда Аллагьасул салат салам лъеяв Мухӏамад авараг кӏодо гьавулеб къо. Гӏараб мацӏалъул мавлид абураб рагӏияльул магӏна буго гьавураб бакӏ, гьавураб сон абураб. Гьединлъидал гьеб байрамги ккола авараг гьавураб къо. Гьев гьавураб къо мухӏканго, баянго чӏчӏезабизе кӏун гьечӏелъул, гьеб къолъун тун буго гьев хвараб къо – 632 соналъул Рабигӏул авалалъул анцӏила кӏиабилеб. Ругел баяназда рекъон тӏоцебе Мавлид гьабун буго нилӀер тарихалъул 1207 соналъ Музаффар ад-дин Кёкбюри абулев гӏалимас. Месопотамиялда букӏараб Ирбил абураб шагьаралда. Амма цинтӏаго гуро Мавлид киназего хирияб байрамлъун лӀугьараб. Байбихьуда машгьурал гӏалимзабаз абулеб букӏана гьеб диналде данде кколареб бидгӏа бугилан, бугониги гьелъул къисматги, машгъурлъиги, тӏадегӏанлъиги цӏцӏикӏкӏана ва XVI–XVII гӏасрабазул гӏорхъода Гӏусманиязул улкаялда гьеб жамгӏияб байрам хӏисабалда тасдикъ гьабуна, гьединаблъун гьеб лӀугьана тӏолго бусурбабазеги. Гъеб хирияб къоялъ байрамалде данделъаразе цӏалула авараг кӏодо гьарурал, гьесие рецц-бакъ гьарурал назмаби-мавлидал. Гьезул кьучӏчӏлъун лӀугьун руго аварагасул гӏумру, гьесул гъайбатал ва бахӏарчиял ишал, гӏажаибал лӀугьа-бахъинал, гьесул камилаб сипат. Гьел гӏаммал баяназул кьучӏалда жидерго мацӏцӏалда Мавлидал гӏуцӏцӏизе хӏаракат бахъулеб букӏана тӏолалго бусурбан диналъул миллатазул гьунар ва лъай бугел гӏалимзабаз, гьезда гьоркьор рукӏана гьай-гьай магӏарулалги. '''Магӏарулазда гьоркьоб тӏибитӏи''' Миякьоса Гӏадул вас Гӏумар-Хӏажица хъвана камилаб ва гӏатӏидаб, кӏудияб къасидат – «Аварагзабазул къиса». Адам аварагасдаса байбихьун, цонигияв гьоркьов виччачӏого, гьес хъвана киналго аварагзабазул гӏумруялъул, динияб хӏаракатчилъиялъул хӏакъалъулӀ. Асаралъул ахиралда жинда Алагьасул салат-салам лъеяв Мухӏамад аварагасул бицунаго, гьес хъвалеб буго жинца гьесул гӏумруялъул хӏакъалъулӀ нахъеги гӏатӏидго, гъваридго хъвазе бугилан. Гьес жиндирго анищ гӏумруялде бахъинабуна. Хадусел саназ хъвана кӏудияб, камилаб Мавлид, гьеб гьесул цӏаралда гъоркь халкъалда гьоркьоб загьирлъана. Гьелдаса хадубги Гӏумархӏажица хъвана гьайбатаб кӏиго асар «Мугӏжизат ан-наби» – аварагасул гӏаламатал ва «Мигӏрадж ан-наби» – зобалазде авараг воржин. Гьел асаразул пасихӏлъиялъулги, рагӏул гогьаралъулги магӏнаялъул кӏудияб даража буго. Назму чваххун бачӏуна бацӏцӏадаб иццул лълъим гӏадин. Гьесул мисалалда хадур рилълъун, гьесул жигарчилъи гьоркьоса къотӏизе течӏого, хъвана мавлидал машгьурал гӏалимзаби-шагӏирзабаз. Камилаб ва гъваридаб мавлид хъвана Щуланиса Абу-Исхакъил вас Исмагӏилица, «Мавлид ал-акбар» кӏудияб Мавлидин цӏцӏар лъуна жиндирго гьайбатаб асаралда гьес. Гьигьалъа Гъазимухӏаммадил вас Мухӏамадица, «Мавлид ал-акбар» – кӏудияб мавлид гӏуцӏцӏана, Чӏаралдаса Малла-Мухӏаммадил вас Малла-Хӏасаница, гьебго цӏцӏаралда гъоркь хъвана цӏияб мавлид. Гьединал асарал хъваразул сияхӏалда гъорлӀе рачине мустакӏикъал руго Иихоса Гӏалихӏажиясул, Игьалиса Гъанцӏил, Гӏахӏалчӏиса Муртазагӏалихӏажиясул, Гӏуриса Гъазимухӏамадил цӏцӏарал. Гьел Мавлидазул халкъалъе хиралъиялъе, гьезда гьоркьоб машгьурлъиялъе нугӏлъи гьабула, гьезул щибаб батӏа-батӏагоги, яги данде гьарурал мажмугӏаздаги чанго нухалъ, кӏудияб къадаралда басмаялде рахъун рукӏиналъ. Кигӏан гӏемер гьел къватӏире риччаниги, согӏаб заманаялъ гьезул лъалкӏ тӏагӏинабуна, нахъе цӏунизе кӏвана нагагьал тӏахьал <ref>Гӏободаса Хӏайбуласул Мухӏамадил вас Сиражудин. Мавлидал. Махӏачхъала, 1992. Б. I. Гь. 3-4</ref>. == Примечания == <references/> [[Категория:Магӏарул адабият]] h5rhdj9sik7hp4ok532skuawn8ld1gf 0 4984 101109 99653 2026-09-07T12:32:23Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101109 wikitext text/x-wiki {{ГӀБ |пачалихъ = Шам |статус = тахшагьар |магӀарул мацӀалъ цӀар = Димишкъ |эбелаб мацӀалъ цӀар = دمشق ''(«Дима́шкъ»)'' |ХӀукумат = Шамалъул ГӀараб Жумгьурият |герб = Flag of Damascus (until 2024).svg |байрахъ = |гербалъул гӀеблъи = 128 |байрахъалъул гӀеблъи = |сурат = Barada river in Damascus (April 2009).jpg |размер = <!--300px--> |хъваІ-хъвагӀай = Димишкъаялъул батӀи-батӀиял суратал |lat= |long= |lat_dir = N |lat_deg = 33 |lat_min = 30 |lat_sec = 0 |lon_dir = E |lon_deg = 36 |lon_min = 18 |lon_sec = 0 |CoordAddon =type:city(4000000) |CoordScale = |Яндекскарта = |Карта = |пачалихъалъул картаялъул размер = 300 |мухъ = Димишкъ |мухъ таблицаялда = |мухъалъул тайпа = МухӀафаза |хӀукуматалъул карта = Сирия |мухъалъул карта = <!-- альтернативная --> |жанисеб бикьи = |бетӀерасул тайпа = ГъубернатӀор |бетӀер = Бишр Аль-Саббан |КьучӀ лъуна = нелъер эраялдаса <br/>2500 соналъ цебе |цебе букӀараб цӀар = |статуслъун рикӀкӀана = |статус къо-моцӀ = |площад = 118 |гьава-бакъ = гьоркьохъеб |борхалъиялъул тайпа = |ГӀБ майданалъул борхалъи = 600 |Расмияб мацӀ = ГӀараб мацӀ |расмияб мацӀ-ref = |халкъалъул къадар = {{цІикІкІен}} 1 754 000 |хъвай-хъвагІай гьабураб сон = 2011 |гъунки = 14 864,41 |Агломерация = |миллатал = [[ГӀарабал]] |динал = [[Ислам]] |этнохороним = димишкъияв, димишкъияй, димишкъиял |сагІтил рачел = +2 |DST = +3 |телефоналъул код = +963 11 |почалъул индексал = |автомашинаялъул код = |идентификаторалъул тайпа = |цифровой идентификатор = |категория Commons алда = Damascus |сайт = http://www.damascus.gov.sy/ |сайталъул мацІ = ar |addІn = |addІ = }} '''Димишкъ''' ({{lang-ar|دمشق}}, ''«Дима́шкъ»'')<ref>http://syriagate.com/2077/فندق%20الشام%20-%20دمشق {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160311022836/http://syriagate.com/2077/%d9%81%d9%86%d8%af%d9%82%20%d8%a7%d9%84%d8%b4%d8%a7%d9%85%20-%20%d8%af%d9%85%d8%b4%d9%82 |date=2016-03-11 }} syriagate.com</ref> - ккола Шамалъул тахшагьар ва [[ХӀалеб]]алдаса хадуб бищун кӀудияб Шамалъул шагьар. Димашкъ ккола бищунго некӀсиял шагьараздасан — тӀоцебе рехсана нелъер эраялдаса 2500 соналъ цебе. Гьединго Димашкъ буго [[Левант]]алъул ({{lang-fr|Soleil levant}} — «бакъ бакки», гӀадатияб [[гӀурус мацӀ]]алда — ''Обетова́нная земля́'') динияб ва маданияталъул марказ. Ва жеги гьеб рикӀкӀула [[Шам]]алъул тахшагьарлъун<ref>[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D0%BA Дамаск]</ref>. [[Файл:Damascus, Syria, Panoramic view of Damascus.jpg|thumb|right|250px|Димишкъ]] == Тарих == Димищкъалъие кьучӀ лъураб заман мухӀканго лъалеб гьечӀо. ГӀараб [[тарихчи]] Ибн Асакирас (XII гӀасру) чӀезе гьабулеб буго [[НухӀ авараг(гӀалайгьи салам)]] жиндирго гамида хвасарлъараб мехалдаса ракьалдаго тӀоцебе къедалъе кьучӀ гьанибе лъунилан. Ва гьесго чӀезе гьабулеб буго шагьаралъе кьучӀ лъураб заман - нелъер эраялдаса [[IV гӀасру]]ялъ цебе<ref>{{Cite web |title=История возникновения столицы Сирии |url=https://geosfera.info/asia/damascus-syria/ |access-date=2023-03-08 |archive-date=2011-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111012083544/https://geosfera.info/asia/damascus-syria/ |url-status=dead }}</ref>.. == ГӀадамал == [[2012]] сонил рикӀкӀеналда рекъон Димишкъалда вуго 1 907 471 чи<ref>[http://bevoelkerungsstatistik.de/wg.php?x=&lng=en&des=wg&geo=-202&srt=pnan&col=adhoq&msz=1500&men=gcis&lng=de ''Syrien: Die wichtigsten Orte mit Statistiken zu ihrer Bevölkerung.'' World Gazetteer]</ref>. === Дин === ГӀемерисел гӀадамал [[бусурманчи|бусурманал]]-суннитал ккола. Насраниял ккола шагьаралъул 10%. Димишкъалда буго 2000 [[мажгит]]. == Тарихиял бакӀал == [[Файл:Districts_of_damascus-ru.svg|thumb|210px|Дамаскалъул административияб карта]] === Димишкъалъул каваби === Дишкъалда буго 7 каву [[Румазул Империя]]лъул заманалдаго рукӀарал: * [[Баб-эль-Сагир]] («ГьитӀинал каваби») — гьанире рукъун руго 2 [[МухӀаммад авараг]]асул {{сав}} чӀужу, тоцебесав будун - Билал, ва гьединго машгьурав гӀалимчи - Аль-Фараби. * [[Баб-эль-Фарадис]] («Алжаналъул каваби») * [[Баб-эль-Салам]] («Саламалъул каваби») * [[Баб Тума]] («Тумал каву») — название восходит к имени [[Апостол Фома|апостола Фомы]], ведут в христианский квартал Старого города * [[Баб Шарки]] («Машрикъалъул каваби») * [[Баб Кисан]] — румаз жедерго хъанч - [[Сатурн]]ие барал каваби. * [[Баб-эль-Джабия]]<ref>{{Cite web |title=Old Damascus |url=http://www.damascus.org.sy/?d=259&id=555 |access-date=2014-07-07 |archive-date=2011-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511100516/http://www.damascus.org.sy/?d=259&id=555 |url-status=хвараб }}</ref>. === Мажгитал === [[Файл:Umayyad Mosque-Dome of the Treasury211099.jpg|Left|200px|[[Омейядазул мажгит]].]] * Сайид Зейнабил [[мажгит]] (аэрапорталде унеб нухда) * Сайид Рукъыйялл [[мажгит]] * [[Омейядазул мажгит]] — [[Сирия]]лдаго бищунго кӀудияб мажгит. === Церегосел рукъзал === == Гьава-бакъ == Рии букӀуна шагьаралда багӀарарабги бакъварабги. ЦӀадал къанагӀат гурони раларо. ЛъагӀалида жаниб гьаниб бараб цӀцӀадалъул къадар 130 мм бахуна, гьебги гӀемерисеб хасало. Гьоркьо-гьоркьо хасало гӀазуги базе бегьула. Гьаниб гьуразулӀ(ай январ) моцӀцӀалъул гъоркьохъеб температура +27,3 °C бахуна<ref>{{Cite web |title=«Погода и Климат» |url=http://www.pogoda.ru.net/climate2/40080.htm |access-date=2014-07-07 |archive-date=2012-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120902215228/http://pogoda.ru.net/climate2/40080.htm |url-status=dead }}</ref>. == Культура == == Шагьарал-вацал == {| | * {{Мисралъул байрахъ|20px}} [[Искандария]], [[Миср]] * {{Иорданиялъул байрахъ|20px}} [[ГӀамман]], [[Урдун]] * {{Хъазахстаналъул байрахъ}} [[Астана]], [[Хъазахстан]] * {{Грециялъул байрахъ|20px}} [[Афинал]], [[Юнан]] * {{ГIиракъалъул байрахъ}} [[Багъдад]], [[ГӀиракъ]] * {{Колумбиялъул байрахъ|20px}} [[Богота]], [[Колумбия]] * {{Румыниялъул байрахъ|20px}} [[Бухарест]], [[Руминия]] * {{ОАЭялъул байрахъ|20px}} [[Дубай (город)|Дубай]], [[ГӀараб Цолъарал Имаратал|ГӀЦИ]] * {{Армениялъул байрахъ|20px}} [[Ереван]], [[ЦӀамухъ]] * {{Мисралъул байрахъ|20px}} [[Къагьира]], [[Миср]] * {{Венесуэлаялъул байрахъ|20px}} [[Каракас]], [[Венесуэла]] |width=20| |valign=top| * {{Испаниялъул байрахъ|20px}} [[КъуртӀуб]], [[Испания]] * {{Индиялъул байрахъ}} [[Нави Мумбаи]], [[Гьиндустан]] * {{Мароккоялъул байрахъ|20px}} [[Рабат]], [[Магъриб]] * {{Китаялъул байрахъ}} [[Нинся-Хуэйскалъул автономияб мухъ]], [[Син]] * {{Бразилиялъул байрахъ|20px}} [[Рио-де-Жанейро]], [[Бразилия]] * {{Бразилиялъул байрахъ|20px}} [[Сан-Паулу]], [[Бразилия]] * {{Турциялъул байрахъ}} [[ИстӀанбул]], [[Туркия]] * {{Испаниялъул байрахъ|20px}} [[Толедо]], [[Испания]] * {{Ливаналъул байрахъ}} [[Триполи (Ливан)|ТӀараблус]], [[Либнан]] * {{Ираналъул байрахъ}} [[Парс (остан)|провинция Парс]], [[Иран]] |} === Музеял === [[Файл:Damascus-National-Museum.JPG|thumb|right|200px|Миллатияб музей]] * [[Дамаскалъул Миллатияб Музей]] * Си Азем * Рагъул музей * ГӀараб хъвай-хъваялъул музей == ХӀужаби == {{ХIужаби}} ecdmuooha4k567meim2kgssvfox2nyw 0 4986 101307 100352 2026-09-07T13:09:13Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101307 wikitext text/x-wiki {{Пачалихъ |Статус = <!-- только для непризнанных государств или автономных территорий--> |МагӀарул мацӀалъ цӀар = СагӀудиязул ГӀарабиязул Къираллъи |Эбелаб мацӀалъ цӀар = <span style="line-height:1.33em;"><big> المملكة العربية السعودية </big><br /> аль-Мамлакатул-ГӀарабиййати-с-СугӀудиййати </span> |Родительный падеж = СагӀудиязул ГӀарабиялъул |Герб = Emblem of Saudi Arabia.svg |Байрахъ = Flag of Saudi Arabia.svg |ШигӀар = [[Шагьадат|Ла илагьа илла Ллагь,<br />МухӀаммадун расулу Ллагь]] |Гимналда цӀар = ЧӀахъаги Къирал!! |Аудио = |ХӀукмуялъул низам = |Пачалихъалъулаб дин = [[Ислам]] |lat_dir =N |lat_deg =24 |lat_min =32 |lat_sec = 0 |lon_dir =E |lon_deg =44 |lon_min =39 |lon_sec = 0 |region = SA |CoordScale = 10000000 |Картаялда = Saudi Arabia (orthographic projection).svg |МацӀ = [[гӀараб мацӀ|гӀараб]] |КьучӀ лъуна = 23 сентябр 1932 с. |Истикълал щвараб къо-моцӀ= |БатӀа тӀуна = |Тахшагьар = [[Ар-Рияд]] |ЧӀахӀиял шагьарал = Ар-Рияд, [[Жидда]], [[Макка]], [[Мадина]] |БутӀрузул хъулухъал = [[СагӀудиялъул ханзабазул сияхӀ|Хан]] |БутӀрул = [[Салман ибн ГӀабдул ГӀазиз Аль СагӀуд|Салман ибн ГӀабдул ГӀазиз]] |Ракьалъул рахъалъ тартиб= 12 |Ракь = 2 149 000 |Лъел бутӀа = - |Этнохороним = |Халкъалъул къадаралъул рахъалъ тартиб = 46 |Халкъалъул къадар = {{ц1ик1к1ен}}26 939 583<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130505020651/http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|archivedate=2013-05-05|url-status=хвараб}}</ref><ref>{{Cite web |title=Справочник ЦРУ по странам мира (2012) |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sa.html |access-date=2014-01-30 |archive-date=2020-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201229213833/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sa.html |url-status=хвараб }}</ref><ref>В том числе около 5,6 млн. иностранных рабочих.</ref></span> |Къимат кьураб сон = 2013 |Халкъалъул хъвай-хъвагӀаялда рекъон халкъалъул къадар = |Халкъалъул хъвай-хъвагӀай гьабураб сон = |Халкъалъул гъунки = 12 |Халкъалъул гъункиялъул рахъалъ тартиб = |ВЖП (БСП) = 691,5 млрд<ref name="CIA">{{Cite web |title=Справочник ЦРУ по странам мира (2012) |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html |access-date=2014-01-30 |archive-date=2011-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604195034/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html |url-status=хвараб }}</ref> |ВЖП (БСП) рикӀкӀараб сон = 2011 |ВЖП (БСП) ялъул рахъалъ тартиб = 24 |Халкъалъул цо чиясе ВЖП (БСП) = 24 200<ref name="CIA"/> |ИПГӀИ = {{ц1ик1к1ен}} 0,782<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf|lang=en|title=Human Development Report 2013|year=2013|publisher=United Nations Development Programme|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140209185145/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf|archivedate=2014-02-09|access-date=2014-01-30|url-status=хвараб}}</ref> |ИПГӀИ рикӀкӀараб сон = 2013 |ИПГӀИялъул рахъалъ тартиб = 57 |ИПГӀИялъул уровен = <span style="color:#090;">борхатаб</span> |Авиакомпания = |ГӀарац = [[СагIудиязул риал]] [[﷼]] |Домен/Доменал = [[.sa]], [[السعودية.]] |Телефоналъул код = 966 |СагӀтил рачел = +3 |ХIужаби = <references/> |Миллатал=[[ГӀарабал]]}} '''СагӀудиязул ГӀарабия''' яги '''СагӀудиязул ГӀарабазул Къираллъи''' (гӀараб мацӀалда:''المملكة العربية السعودية''; ''al-Mamlakah al-ʻArabīyah as-Saʻūdīyah''), ккола [[гӀарабистан|гӀарабазул бащдабчӀинкӀиллъиялда]] бугеб пачалихъ. СагӀудиялъул гӀорхъода руго, [[Кувайт]], [[ГӀарабазул Цолъарал Имаратал|Имаратал]], [[Урдун]], [[ГӀиракъ]], [[КъатӀар]] ва [[Йаман]] хӀукуматал<ref name="БСЭ">[http://bse.sci-lib.com/article099900.html][[БСЭ]] — Саудовская Аравия</ref><ref name="Factbook">{{Cite web |title=CIA — The World Factbook |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sa.html |access-date=2014-01-30 |archive-date=2020-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201229213833/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sa.html |url-status=хвараб }}</ref>. Гьединго СагӀудиялъул ракьал чурула [[ГӀарабазул ралъдал квачӀ]]алъ хьундабгун-бакъбаккудасан ва [[БагӀараб ралъад|БагӀараб ралъдаца]] — бакътӀерхьудасан. Жакъа къоялда жаниб, СагӀудиялъул гӀадамазул къадар бахуна 27,136,977 миллион чиясде. [[ислам|Бусурбабазул]] къадар бахуна 99,9 % ялде. <br />СагӀудиялъул тахшагьар - [[Ар-Рияд]] буго. СагӀудиязул ГӀарабиялде гьединго абула «КӀиябго хӀарамалъул ракь» - абун, гьениб [[Макка]]гун [[Мадина]] букӀиналъ. Гьеб пачалихъалъул къокъаб цӀар [[гӀараб мацӀ]]алда — ''ас-СагӀудия'' ({{lang-ar|السعودية}}) - абун буго. ЦӀакъ цӀикӀкӀараб [[Нарт|нартил]] нахърателалгун СагӀудиязул ГӀарабия ккола — [[ОПЕК|Нарт къватӀибе кьолел пачалихъазул гӀуцӀиялъул]] аслияб пачалихълъун. 2009 соналъ гьелъ кӀиабилеб бакӀ ккун букӀана ([[Россия]]лдаса хадуб) нарт бахъиялъе ва гьеб къватӀибе кьеялъе<ref>{{Cite web |title=CIA — The World Factbook<!-- Заголовок добавлен ботом --> |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2173rank.html |access-date=2016-02-12 |archive-date=2012-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120512233445/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2173rank.html |url-status=хвараб }}</ref>. СагӀудиязул къватӀибехун бугеб бича-хисиялдаса 95 % ккола нарт къватӀибе кьеялъ ва гьебги ккола пачалихъалъул хайиралъул 75 %. == Тарих == [[Файл:Карта КСА.jpg|мини|298px|СагӀудиязул ГӀарабия]] {{main|СагIудиязул ГIарабиялъул тарих}} === Цебесеб тарих === Гьанжесеб СагӀудиязул ГӀарабиялъул ракь ккола — [[гӀарабал|гӀарабазул]] къабилабазул тарихияб ватӀанлъун, байбихьуда хьундабгун-бакъбаккуда жодоца гӀумру гьабулел рукӀарал, ва н.р. цебе II азарсоналъ жодоца [[ГӀарабистан]]алъуд киналниги ракьазда кверщел гьабурал. НилӀер рикӀкӀеналда цебе I азарсоналдсан байбихьун [[ГӀарабистан|бащдабчӀинкӀиллъиялда]] къиблаяб рахъалда рукӀана [[МагӀиналъул къираллъи|МагӀиналъул]] ва [[Сабаалъул къираллъи|Сабаалъул]] къираллъиял, ва гьезул нухда ругел бича-хисиялъул бакьулъбакӏазул хӀисабалда лӀугьана некӀсиял [[ХӀижаз]]алъул шагьарал — [[Макка]] ва [[Мадина]]. [[VII гӀасру]]ялъул байбихьуда [[Макка]]ялда [[МухӀаммад]] аварагас {{сав}} байбихьана [[ислам]]алде гӀадамал ахӀизе. 622 соналъ гьес {{сав}} гьижра гьабуна Ясрибалде (Мадинаялде), хадубккун къуватаб ва цебе тӀураб исламияб пачалихълъун жиб лӀугьараб. 632 - 661 соназде щвезегӀан Мадина букӀана [[Исламияб хилапат|Исламияб хилапаталъул]] тахшагьарлъун ва халипазул чӀейбугеб бакӀлъун. === Ислам тӀобитӀи === [[МухӀаммад]] аварагас {{сав}} Ясрибалде гьижра гьабуралдаса хадуб, 622 соналъ [[МухӀаммад]] аварагасул {{сав}} бетӀерлъиялда гъоркь бусурбабаздаги ва гьенир рукӀарал бакӀалъул гӀарабазул тухумаздаги ва жугьутӀаздаги гьоркьоб къотӀи-къай хъван букӀана. 632 соналъ Мадина тахшагьарлъунги ккун гӀуцӀана [[Исламияб хилапат]], ва гьелъ жаниб бачун букӀана кинабниги [[ГӀарабистан|гӀарабазул бащдабчӀинкӀиллъи]]. КӀиабилев халипа [[ГӀумар ибнул-ХатӀтӀаб|ГӀумар ибнул-ХатӀтӀабил]] заманалде (634), киналниги жугьутӀал къватӀире ккезарун рукӀана ХӀижазалдаса. Рагъазул хӀасилалда, IX гӀасруялде щвелалде исламияб хилапаталъ жанибе бачун букӀана ГӀагараб Машрикъалъул, Ираналъул, Гьоркьохъеб Азиялъул, Гъоркьасеб Кавказалъул, Хьундасеб Априкъаялъул ва гьединго Къиблаяб Европаялъул ракьал. === ГӀарабистан Гьоркьохъел гӀасрабазда === [[XVI гӀасру]]ялда турказ байбихьана ГӀарабистаналда кверщел гьабизе. 1574 соналде [[ГӀусманиязул пачалихъ|ГӀусманиязул пачалихъалъ]] султӀан [[Салим II]] бетӀерлъиялда гъоркь тӀубанго бахъана [[ГӀарабистан]]. СултӀан [[МахӀмуд I]]-сул (1730—1754) сиясияб загӀиплъиялдасан мукагӀатлъиги босун, гӀарабаз байбихьана тӀоцересел галаби гьаризе жалго жододаго чӀараб пачалихъияб низам гӀуцӀиялъе. Гьеб заманаялда бищун къадру бугел хъизамаллъун ХӀижазалда рукӀана СагӀудиял ва Рашидиял. === ТӀоцебесеб СагӀудиязул пачалихъ === СагӀудиязул пачалихъ баккана 1744 соналъ [[ГӀарабистан]]алъул бакьулъаб икълималда. [[Ад-ДиргӀийя]] шагьаралъул хӀаким [[МухӀаммад ибн СагӀуд]] ва исламияв гӀалимчи [[МухӀаммад ибн ГӀабдул Вагьгьаб]] цолъана кутакаб ва гъункараб пачалихъ гӀуцӀиялъул мурадалда. Гьеб, [[XVIII гӀасру]]ялъ цолъараб гӀуцӀиялъ авал лъуна дакъа къо щвезегӀанги хӀукмуялда ругел СагӀудиязул тухумалъе. Цо дагьабго заманаялдасан гӀолохъанаб пачалихъалде хӀал гьабизе лӀугьана [[ГӀусманиязул пачалихъ|ГӀусманиязул пачалихъалъ]], жодорго къиблаяб рахъалда бугеб гӀорхъода гьел къуватлъизе бокьичӀого ва гьез Маккагун Мадина бахъиялда ццимги бахъун. 1817 соналъ гӀусманиязул султӀанас ГӀарабистаналде [[МухӀаммад ГӀали Паша]]л бетӀерлъиялда гъоркь аскар битӀула, ва гьез щущухъ биххизабула Имам ГӀабдуллагьил аскар. Гьединаб куцалда, ТӀоцебесеб СагӀудиязул пачалихъ хутӀана 73 соналъ. === КӀиабилеб СагӀудиязул пачалихъ === Гьанже гӀун бачӀунеб букӀараб гӀарабазул пачалихъ турказ щущахъ биххизабиялде балагьичӀого, 7 сонидасан (1824 соналъ) [[Ар-Рияд]]алда тахшагьаргун гӀуцӀула КӀиабилеб СагӀудиязул пачалихъ. Гьеб пачалихъ хутӀана 67 соналъ ва щущахъ биххизабула СагӀудиязул церегосел тушбаби — Рашидиязул тухумалъ. СагӀудилазул хъизан лӀутизе ккун лӀутула гьеб мехалъ [[Кувейт]]алде. === Лъабабилеб СагӀудиязул пачалихъ === [[Файл:Ibn Saud 1945.jpg|thumb|left|СагӀудиязул ГӀарабиялъул тӀоцевесев къирал [[ГӀабдул ГӀазиз ибн СагӀуд]]]] 1902 соналъ 22 сон барав СагӀудиязул хъизаналдаса [[ГӀабдул ГӀазиз ибн СагӀуд|ГӀабдул ГӀазизица]] ккола [[Ар-Рияд]], ва Рашидиязул тухумалдаса гьелъул вукӀарав амирги чӀвала. 1904 соналъ Рашиди тухумалъулаз ГӀусманиязул пачалихъалдаса кумек тӀалаб гьабула. Гьез жаваб гьабун жодорго аскар гьенибе битӀула, амма гьаб нухалъ къун нахъе ине ккола. 1912 соналъ ГӀабдулгӀазизица тӀубанго [[Нажд]] икълим кверде босула. 1920 соналъ, ингилисазул кумекалдалъун, ГӀабдулгӀазизица тӀубанго Рашидиязул тухум лӀугӀизабула. 1925 соналъ Макка кверде босула. 1926 соналъул 10 январалъ ГӀабдулгӀазиз ибну СагӀуд [[ХӀижаз]]алъул ханлъун лъазавула. 1927 соналъ [[КӀудабиритӀания|КӀудабиритӀаниялъ]] СагӀудиязул ханлъи жибго жиндаго чӀараблъун рикӀкӀуна. Цо чанго сонидасан ГӀабдулгӀазизица ГӀарабистаналъул хутӀарал ракьалги кверде росула. 1932 соналъул 23 сентабиралъ Нажд ва ХӀижаз [[СагӀудиязул ГӀарабиялъул Цолъи|цогьаруна]], СагӀудиязул ГӀарабия абураб цо пачалихъалда жанир. Живго ГӀабдулгӀазизги лӀугьана СагӀудиязул ГӀарабиялъул ханлъун. 1938 соналъул марталда СагӀудиязул ГӀарабиялда ратана нарт бахъизе бегьулел бакӀал. [[КӀиабилеб дунялалъул рагъ]] байбихьи сабаблъун нарт бахъи байбихьичӀо гӀицӀго 1946 соналъ гурого. Нарт лӀугьана пачалихъ цебетӀеялъе сабалъун. [[ГӀабдулгӀазиз ибну СагӀуд|ГӀабдулгӀазизида]] хадув къираллъун вачӀана гьесул вас [[СагӀуд ибн ГӀабдул ГӀазиз Ал СагӀуд|СагӀуд]]. Гьес ургъичӀого бачунеб букӀараб жанисеб сиясаталъ, пачалихъалда инкъилаб ккеялде бачана, СагӀуд лӀутана [[Европа]]ялде, хӀукму бачӀана гьесул вац [[Пайсал ибну ГӀабдулгӀазиз СагӀуди|Пайсалихъе]]. Пайсалицин абуни гӀемераб хӀалтӀи гьабуна пачалихъ цебетӀеялъе. 1973 соналъ, Пайсалица Байтул Макъдис бусурбабазухъе буссинабизегӀан, сагӀудиялъул нарт къватӀибехун биччаларин абун гьев чӀедал, бакътӏерхьул пачалихъаз гьев чӀвазе тӀамана гьесул вацасул вас. Ва гьесдаса хадув хӀукмуялде вачӀана гьесул вац [[Халид ибн ГӀабдул ГӀазиз Ал СагӀуд|Халид]]. Гьесдаги хадув [[Пагьд ибну ГӀабдулгӀазиз СагӀуд|Пагьд]], 2005 соналъ — [[ГӀабдуллагь ибн ГӀабдул ГӀазиз Ал СагӀуд|ГӀабдуллагь]], ва 2015 соналъ — [[Салман ибн ГӀабдул ГӀазиз Ал СагӀуд|Салман]]. === 2011—2013 соназда багъа-бачариял === {{main|СагІудиязул ГІарабиялда багъа-бачариял (2011)}} 2011 соналъул 10 марталъ [[Ал-КъатӀип]] шагьарлда полициялъулаз ярагъ хӀалтӀизабуна, хӀукуматалда данде рахъин сабалъун жанир тӀамурал шигӀиял къватӀире риччаян дандечӏеял гьарурал шигӀиязда данде ва гьелъул хӀасилалда лъабго шигӀияв чӀвана. 2011 соналъул марталъул авалалдасан байбибхьун СагӀудиязул ГӀарабиялда Жанисел ишазул министерлъиялъ митингал гьукъун руго. Гьеб мехалъ полициялъе хӀукъукъал щвана бокьараб куцалда митингалде рахъаразда дандечӀей гьабизе<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=435367&cid=9 Вести. Ru: В Саудовской Аравии полиция разогнала митингующих<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. 2011 соналъул 4 октябралъ багъа-бачари лӀугьана Бакъбаккул икълималда, аслияб куцалда шигӀияз жаниб гӀумру гьабулеб бугеб. СагӀудиялъул тӀадчагӀаз рикӀкӀунеб буго, гьеб хӀалуцин къватӀисанхун, хасго Ираналдасан бачӀине бугоян<ref>{{Cite web |title=NEWSru.co.il :: Саудовская Аравия обвинила Иран в провоцировании беспорядков в королевстве<!-- Заголовок добавлен ботом --> |url=http://newsru.co.il/arch/mideast/04oct2011/saudi8014.html |access-date=2016-02-12 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304204948/http://newsru.co.il/arch/mideast/04oct2011/saudi8014.html |url-status=dead }}</ref>. == Пачалихъияб гӀуцӀи == [[Файл:Salman bin Abdull aziz December 9, 2013.jpg|thumb|Хан [[Салман ибн ГӀабдул ГӀазиз Ал СагӀуд|Салман]]]] {{main|СагІудиязул ГІарабиялъул хІукмуялъул аслияб низам}} СагӀудиязул ГӀарабиялъул пачалихъияб гӀуцӀи чӀезабула Ханлъиялъул Аслияб къануналъ, [[СагӀудиязул ГӀарабиялъул хӀукмуялъул аслияб низам]] абун жинда цӀар бугеб, ва жибги къабул гьабураб 1992 соналда. Гьелда рекъон СагӀидиязул ГӀарабия ккола [[ТӀубараб ханлъи|тӀубараб ханлъилъун]], жиб цебе бачунеб тӀоцевесев хан [[ГӀабдулгӀазиз ибну ГӀабдурахӀман СагӀуд|ГӀабдулгӀазизил]] лъималаз ва лъималазул лъималаз. Къануналъул кьучӀое босун буго [[ШаригӀат|исламиял хӀукмаби]]. Пачалихъалъул бетӀерлъун вуго хан. Гьаб сагӀаталда пачалихъалъул хӀукмуялда вуго ханлъиялъе кьучӀ лъурасул вас [[Салман ибну ГӀабдулгӀазиз СагӀуд]]. Пачалихъалъул кӀвар бугел буюрухъал хъвала гӀалимзабазулгун данде бан хадуб. Ханасе мутӀигӀлъула киналниги хӀукмуялда ругел. [[Буюрухъ тӀобазабиялъулаб хӀакимлъи]] гӀуцӀун буго министерзабазул Шураялдасан, бетӏерав министерасдасан, гьесул тӀоцевесев наибасдасан ва къого министерасдасан. Киналниги министерзабазул хъулухъал рикьун руго ханасул хъизаналъул гӀадамазда гьоркьоб. [[Къанун бахъиялъул хӀакимлъи]] чӀезабун буго — [[Мажлис аш-Шура (СагӀудиязул ГӀарабия)|Мажлису Шураялдасан]]<ref>[http://www.dailystar.com.lb/article.asp?edition_id=1&categ_id=5&article_id=117985#axzz0w4hbCbJb What does ‘reform’ mean in Saudi Arabia?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070105195337/http://www.dailystar.com.lb/article.asp?edition_id=1#axzz0w4hbCbJb |date=2007-01-05 }}{{ref-en}}</ref>. Мажлису Шураялъул киналниги 150 гӀахьалчи, тӀамула ханас ункъго сонил болжалги цӀан. [[Диваналъул хӀакимлъи]] ккола диниял диваназул система, ТӀадегӀанаб диваналъул шураялъ рихьизарураздасан ханас рищарал къадияца хӀукму гьабулеб. ТӀадегӀанаб диваналъул шураян абуни гӀуцӀун буго 12 чиясдасан, гьелги рихьизарула живго ханас. {{СагІудиязул ГІарабиялъул ханзаби}} === БакӀалъул рищиял === === Инсанасул ихтиярал === == СагӀудиязул ГӀарабиялъул административияб бикьи == {{main|СагІудиязул ГІарабиялъул административияб бикьи}} [[Файл:SaudiArabiaNumbered.png|мини|300px|СагӀудиязул ГӀарабиялъул административиял округал]] СагӀудиязул ГӀарабия бикьун буго 13 административиял округазде<ref>{{Дунялалъул атлас|2010|118-119|ГІарабистаналъул пачалихъал}}</ref> ({{Lang-ar|المناطق الإدارية}}: almnat aladarih)<ref>{{ТІехь:СГНЗС|80}}</ref>, имиратал яги ''минтӀакъаби'' (mintaqat, цолъул формаялда — mintaqah): {| class="wikitable sortable" |- bgcolor="#ececec" ! <small>#</small> !! <small>№ <br />картаялда</small> !! <small>Административияб<br />округ !! {{Lang-ar|}} !! <small>Административияб<br />центр</small> !! <small>Ракь,<br />км² </small> !! <small>Хаклъ,<br />чи <br />(2015)</small><ref name="СаудСтат">{{cite web|url=http://www.cdsi.gov.sa/pdf/PopulationEstimates2010-2025-admareas.pdf|title=Распределение и прогноз динамики населения королевства по административным округам|publisher=[http://www.cdsi.gov.sa/english/ Центральный департамент статистики и информатики Саудовской Аравии]|lang=ar|accessdate=July 1, 2014|year=2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160509155043/http://www.cdsi.gov.sa/ar/indicators/1|archivedate=May 9, 2016|url-status=dead}}</ref> !!<small> Гъунки,<br />чи/км²</small> |- |align="right"| 1 ||align="right"| 6 || [[Ар-Рияд (административияб округ)|Ар-Рияд]] ||align="right"| الرياض || [[Ар-Рияд]] ||align="right"| 404240 ||align="right"| 7910864 ||align="right"| 19,57 |- |align="right"| 2 ||align="right"| 11 || [[Макка (административияб округ)|Макка]] ||align="right"| مكة المكرمة || [[Макка]] ||align="right"| 153128 ||align="right"| 8099473 ||align="right"| 52,89 |- |align="right"| 3 ||align="right"| 4 || [[Мадина (административияб округ)|Мадина]] ||align="right"| المدينة المنورة || [[Мадина]] ||align="right"| 151990 ||align="right"| 2061383 ||align="right"| 13,56 |- |align="right"| 4 ||align="right"| 5 || [[Ал-Къассим]] ||align="right"| القصيم || [[Бурайда]] ||align="right"| 58046 ||align="right"| 1402974 ||align="right"| 24,17 |- |align="right"| 5 ||align="right"| 7 || [[Аш-Шаркъия (административияб округ)|Аш-Шаркъия]] ||align="right"| المنطقة الشرقية || [[Ад-Даммам]] ||align="right"| 672522 ||align="right"| 4762871 ||align="right"| 7,08 |- |align="right"| 6 ||align="right"| 8 || [[ГӀасир (административияб округ)|ГӀасир]] ||align="right"| عسير || [[Абгьа]] ||align="right"| 76693 ||align="right"| 2194463 ||align="right"| 28,61 |- |align="right"| 7 ||align="right"| 13 || [[Табук]] ||align="right"| تبوك || [[Табук (шагьар)|Табук]] ||align="right"| 146072 ||align="right"| 907494 ||align="right"| 6,21 |- |align="right"| 8 ||align="right"| 9 || [[ХӀаил]] ||align="right"| حائل || [[ХӀаил (шагьар)|ХӀаил]] ||align="right"| 103887 ||align="right"| 685820 ||align="right"| 6,60 |- |align="right"| 9 ||align="right"| 2 || [[Ал-ХӀудуд-аш-Шамалия]] ||align="right"| الحدود الشمالية || [[ГӀаргӀар]] ||align="right"| 111797 ||align="right"| 367433 ||align="right"| 3,29 |- |align="right"| 10 ||align="right"| 10 || [[Жазан]] ||align="right"| جازان || [[Жазан (шагьар)|Жазан]] ||align="right"| 11671 ||align="right"| 1568727 ||align="right"| 134,41 |- |align="right"| 11 ||align="right"| 12 || [[Нажран (административияб округ)|Нажран]] ||align="right"| نجران || [[Нажран]] ||align="right"| 149511 ||align="right"| 581789 ||align="right"| 3,89 |- |align="right"| 12 ||align="right"| 1 || [[Ал-БахӀа (административияб округ)|Ал-БахӀа]] ||align="right"| الباحة || [[Ал-БахӀа (шагьар)|Ал-БахӀа]] ||align="right"| 9921 ||align="right"| 471755 ||align="right"| 47,55 |- |align="right"| 13 ||align="right"| 3 || [[Ал-Жауф]] ||align="right"| الجوف || [[Сакака]] ||align="right"| 100212 ||align="right"| 506372 ||align="right"| 5,05 |- |align="right"| ||align="right"| || кинниги ||align="right"| || ||align="right"| 2149690 ||align="right"| 31521418 ||align="right"| 14,66 |} == Аслиял шагьарал == {{main|СагІудиязул ГІарабиялъул шагьарал}} СагӀудиязул ГӀарабиялъул 88 % халкъалъул шагьаразда гӀумру тӀамун руго. Бищун кӀудияб шагьар, ханлъиялъул тахшагьар, гьелъул сиясияб, маданияб (диниял бакӀал рикӀкӀинчӀого) ва гӀелмияб центрлъун ккола — [[Ар-Рияд]] жинди жаниб 4 млн чи вугеб. [[Жидда]] — пачалихъалъул кӀиабилеб кӀудияб шагьар, гьелъул «экономикияб тахшагьар», [[БагӀараб ралъад|БагӀараб ралъдада]] кӀвар бугеб порт. [[Макка]] ва [[Мадина]], пачалихъалъул бищун чӀахӀиял шагьарал гурелги, гьел ккола СагӀудиязул ГӀарабиялъул ва тӀолабго исламияб дунялалъул къадро тӀадегӀанал шагьаралъун. <center> <gallery> |[[Жидда]]<br />Халкъалъул къадар 3 400 000 чи Файл:Mescidi nebevi.JPG|[[Мадина]]<br />Халкъалъул къадар 1 300 000 чи Файл:The Kaaba - Flickr - Al Jazeera English.jpg|[[Макка]]<br />Халкъалъул къадар 1 700 000 чи </gallery> </center> == География == [[Файл:Saudi-desert.gif|мини|300px|[[РубгӀ ал-Хали]]]] {{main|СагІудиязул ГІарабиялъул география}} СагӀудиязул ГӀарабиялъ ккола гӀага-шагарго 80 % [[гӀарабистан|гӀарабазул бащдабчӀинкӀиллъиялъул]]. Пачалихъалъул миллиял гӀурхъалаби чӀванкъотӀун рихьизарун рукӀунгутӀиялъ, чӀванкъотӀун СагӀудиязул ГӀарабиялъул ракьалъул къадар чӀезабун гьечӀо. Расмиял (официалиял) баяназда рекъон гьеб бахунеб буго 2 217 949 км², цогидал баяназда рекъон — 1 960 582 км² - 2 240 000 км². Кин бугониги, СагӀудиязул ГӀарабия ккола ракьазул рахъалъ дунялалда 13-еб пачалихъ. Пачалихъалъул бакътӀерхьуда, БагӀараб ралъдал рагӀалда тӀарадасан аххаде щвезегӀан руго [[Ал-ХӀижаз (кьурабазул рахас)|ал-ХӀижаз]] абураб кьурабазул рахас. къиблаябгун-бакътӀерхьуда кьурабазул борхалъи бахуна 3000 метраялде. Гьениб буго курорталъулаб мухъ [[Асир (провинция)|Асир]], жиндир гӀурччинлъиялъ ва тамахаб гьаваялъ туристал жинца тӀаде цӀалеб. Бакъбаккул рахъин абуни, тӀубанго бахчун буго салул авлахъаз. Къиблаяб рахъ ва къиблаябгун-бакъбаккул рахъ тӀубанго ккун буго [[РубгӀ ал-Хали]] салул авлахъалъ, гьенибго буго [[Йемен]]лъулгун ва [[ГӀуман]]алъулгун гӀурхъалабиги. СагӀудиязул ГӀарабиялъул цӀикӀкӀунисеб ракьал ккун руго [[ГӀарабистаналъул салул авлахъал|салул авлахъаз]], ва гьениб гӀумру тӀамен руго батӀи-батӀиял тухумазул [[ГӀалхул гӀарабал|гӀалхул гӀарабал]]. Аслияб халкъин абуни гӀумру тӀамун руго чӀахӀиял шагьаразда ва гьел сверун, аслияб бакъбаккуда яги бакътӀерхьудахун, ралъдал рагӀалда. === Ракьул тӀалъиялъул гӀуцӀи === === Гьава === СагӀудиязул ГӀарабиялъ гьава цӀакъго бакъвараб буго. [[гӀарабистан|ГӀарабазул бащдабчӀинкӀиллъи]] ккола — Ракьалда гӀемер гьечӀел бакӀаздаса цояблъун, риидал багӀари чӀечӀого 50 °C эххедезун бахунеб. [[ГӀазу]] бала гӀицӀго Жизаналъул мугӀрузда, пачалихъалъул бакътӀерхьуда, ва кидалго гуреб гьебги балеб. Январалъ гьоркьохъеб температура букӀуна шагьаразда 8 °C - 20 °C, салул авлахъазда 20 °C - 30 °C. === Хурдузул дунял === === ХӀайваназул дунял === == Экономика == [[Файл:KING FAHD ROAD FEB1.JPG|thumb|[[Ар-Рияд]]]] [[Файл:AramcoCoreArea.jpg|thumb|[[Saudi Aramco]]]] {{main|СагІудиязул ГІарабиялъул экономика}} {{main|СагІудиялъул риал}} ЦӀакълъи: нартил ва газил чӀахӀиял нахърателал. ЧӀахӀиял харжал щола щибаб лъагӀалие хӀаж гьабун рачӀарал 2 млн хӀажичиясдасан. ЗагӀипал рахъал: профессионалияб лъай кьей гьечӀо. ГӀемерисеб бутӀа бетӀербахъи гьабулел жалазул къватӀисанхун импорт гьабун бачӀуна. ГӀолилазда гьоркьоб хӀалтӀуларезул къадар цӀакъго цӀикӀкӀараб буго. СагӀудиязул ГӀарабиялъул экономика бараб буго [[Нарт|нартил]] касбоялда, ва гьеб бахуна пачалихъалъул [[гӀаммаб жанисеб продукт]]алдаса 45 %. Бюджеталъул харжалъул 75 % ва къватӀибе кьолеб экспорталъул 90 % ккола [[Нартилпродуктал|нартилпродуктаздаса]]. 2005 соналъул декабралда СагӀудиязул ГӀарабия лӀугьана [[ТӀолгодунялалъул бича-хисиялъул гӀуцӀи]]ялде. === КъватӀисеб бича-хиси === КъватӀибехун бичи (экспорт) (2008 сон) — 310 млрд доллар: нарт ва нартилпродуктал. Аслиял росарухъаби — [[Америкаялъул Цолъарал Штатал|АЦЩ]] (18,5 %), Япония (16,5 %), Китай (10,2 %), Къиблаяб Корея (8,6 %), Сингапур (4,8 %). КъватӀиса боси (импорт) (2008 сон) — 108 млрд доллар: промышленносталъул тӀагӀелал, квана-гьекъолел жал, химиялъулаб продукция, автомобилал, ххам. Аслиял къайи чӀезабулел — [[Америкаялъул Цолъарал Штатал|АЦЩ]] (12,4 %), Китай (10,6 %), Япония (7,8 %), Алмания (7,5 %), Италия (4,9 %), Къиблаяб Корея (4,7 %). 2000-ел соназда хеккого тӀаде борхана Китаялъул асар СагӀудиялъул къватӀисеб бича-хисиялда: 2002 соналъ Пекиналда ва Ар-Риядалда гьорькоб къайидул тӀад тири бахана 5,1 млрд долларалде, 2008 соналъ 41,8 млрд долларалде<ref>http://cyberleninka.ru/article/n/kitay-i-saudovskaya-araviya-istoriya-vzaimodeystviya-i-perspektivy-sotrudnichestva-1980-2010 С. 205—206</ref>. == Транспорт == [[Файл:On the Dhahran-Al Khobar Highway.jpg|мини|350px|Шагьранух [[Ар-Рияд]] — [[Ал-Хубар]]]] === Маххул нухал === Маххулнухлул транспорт гӀуцӀун буго чанго нусго километраялъул [[Маххул нух|маххул нухаздасан]], жиндир стандартияб колеяби 1435 мм ругеб, ва жинца [[Ар-Рияд]] хутӀарал аслиял, ГӀарабазул ралъдал квачӀалъул рагӀалда ругел порталгун хурхинабулеб. 2005 соналъ хӀалтӀизе биччана проект «Север — Къибла», жиндир хьулалда бугеб 2400 км маххулнухлул лъезе ва жиндир багьа $2 млрд цӀикӀкӀун бахунеб. 2008 соналъул байбихьуда РАГӀ (ОАО) «[[Россиялъул маххул нухал]]» компаниялъе можоро ьергьана 520 км халалъи бугеб «Север — Къибла» проекталъул цо бутӀа базе, гьелъул багьа букӀана $800 млн<ref>''Анжела Сикамова''. Прорыв РЖД // Ведомости, № 10 (2032), 22 января 2008</ref>. Амма 2008 соеалъул маялде можороялъул хӀасилал нахъе рахъана, гьеб нахъе бахъиялъул гӀилла сиясияб бугин рикӀкӀана РМН-ялъул (РЖД) президент Владимир Якуниница<ref>[http://www.vedomosti.ru/newsline/index.shtml?2008/05/21/596915 РЖД не пустили в Аравию]</ref>. 2006 соналъ нигат гьабуна Маккаялда ва Мадинаялда гьорькоь 440-км маххулнухлул бутӀа базе. === Гьакил нухал === Гьакинухазул гӀаммаб халалъи бахуна 221 372 км<ref>{{Cite web |title=CIA — The World Factbook<!-- Заголовок добавлен ботом --> |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sa.html |access-date=2014-01-30 |archive-date=2020-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201229213833/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sa.html |url-status=хвараб }}</ref>. Гьелдаса: * КъвакӀараб хъалгун — 47 530 км. * КъвакӀараб хъал гьечӀого — 173 843 км. СагӀудиязул ГӀарабиялда (кинаб миллаталъул йигониги) чӀужугӀаданалъе гьукъун букӀана 2006 соналде щвезегӀан автомобил бачине. Жакъайин абуни 30 сон базегӀан автомобил бачине бегьула чӀужугӀаданалъ цадахъ рос, эмен яги вац вугони. === Гьаваялъул транспорт === СагӀудиязул ГӀарабиялъул гӀадамал раччулел авиакомпаниял: * Al-Maha Airlines — жанисел гьавамухъал. Авиапарк [[Airbus A320|Airbus A 320]]. * Nas Air — жанисел бюджеталъулал гьавамухъал. Авиапарк [[Airbus A320#A319|Airbus A319]], [[Airbus A320]], [[Embraer E-Jet|Embraer 190]]. * [[Saudi Arabian Airlines]] —СагӀудиязул ГӀарабиялъул цебе тӀураб авиакомпания, жанисел ва къватӀисел гьавамухъал. * SaudiGulf Airlines — жанисел гьавамухъал. Авиапарк [[Airbus A320|Airbus A 320]] ва [[Bombardier CSeries|Bombardier CS300]]. * Mid East Jet — чартералъулаб авиакомпания. Аэропортазул къдар — 208, гьездаса 73 — бетонналъул [[Роржунел-чӀолел мухъал|роржунел-чӀолел мухъалгун]], 6-ялъул буго халкъаздагьоркьосеб статус: * [[Хан Фагьд (аэропорт)|King Fahd International Airport (DMM)]], [[Ад-Даммам]], бищун кӀудияб (ракьалъул рахъалъ) аэропорт дунялалда. * [[Хан ГӀабдул ГӀазиз (аэропорт)|King Abdulaziz International Airport (JED)]], [[Жидда]]. * [[Хан Халид (аэропорт)|King Khalid International Airport (RUH)]], [[Ар-Рияд]]. * Prince Mohammad Bin Abdulaziz International Airport (MED), [[Мадина]]. * Al-Ahsa International Airport (HOF), [[Ал-Гьуфуф]]. * Prince Abdul Mohsin bin Abdulaziz International Airport (YNB), [[ЯнбугӀ-ал-БахӀр]] === Метрополитен === 2014 соналъул марталда, хӀалтӀулеб букӀана [[Маккаялъул метрополитен ]]; рагьизе хӀадурулеб букӀана [[Жиддаялъул метрополитен]] ва [[Ар-Риядалъул метрополитен]]. === Портал === {| |-valign="top" | [[БагӀараб ралъад]] * [[Жидда]] * [[ЯнбугӀ-ал-БахӀр]] * [[Дуба]] * [[РабихӀ]] * [[Жизан (шагьар)|Жизан]] * [[Фарасан]] | [[ГӀарабазул ралъдал квачӀ]] * [[Даммам]] * [[Жубайл]] * [[Хафжи]] * [[Ал-Хубар]] |} == ЯргъидгӀуцӀарал къуватал == == Жанисеб сиясат. Диваналъул хасият == == КъватӀисеб сиясат ва халкъаздагьоркьосел хурхенал == == Халкъ == == Лъай кьей ва маданият == == Спорт == == Суртал == <gallery> File:Mescidi nebevi.JPG|Аварагасул {{сав}} мажгит (Мадина) File:Beyt-i Haram.jpg|КагӀба (Макка) File:Kingdom_Tower_at_night.JPG|Ар-Рияд |Жидда шагьар File:Mecca from Jabal Nur.JPG|Макка шагьар File:Bush-abdullah1.jpg|СагӀудиязул хан ГӀабдулллагь Бушгун цадахъ </gallery> {{Навигация |Тема = СагІудиязул ГІарабия |Портал = СагІудиязул ГІарабия |Викикъамус = |ВикитІехь = |Викицитата = |Викимактаб = |Викитайпаби = |Викихарбал = |Викидалил = |Викибаянал = |Метавики = |Проект = }} == ХӀужаби == <references/> {{СагІудиязул ГІарабия темабазда}} {{Азия}} acwhdbwfwjokbh83tdm0c3p7k6jlebj 0 5132 100923 99062 2026-09-07T12:00:15Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100923 wikitext text/x-wiki {{Сонал|2012}} {{alsonumber|2012}} {{гьанжесел лӀугьа-бахъинал}} '''2012''' ('''кӀиазаралда анцӀила кӀиабилеб''') сон — григорианияб календаралъул гьатӀан къоялъ байбихьараб сон. Гьеб ккола нилӀер рикӀкӀеналъул 2012 сон, лъабабилеб азарсоналъул 12 сон, XXI гӀасруялъул 12 сон, XXI гӀасруялъул кӀиабилеб анцӀсоналъул 2-леб сон. == Лъугьа-бахъинал == * == Гьаруна == * == Хвана == * {{Сон-тӀинчӀ}} [[Категория:2012| ]] kz4dfqb2f22pragfjvjdjacey9j3nr6 0 5175 101040 99407 2026-09-07T12:20:52Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101040 wikitext text/x-wiki {{Пачалихъ |МагӀарул мацӀалъ цӀар = Герман |Эбелаб мацӀалъ цӀар = Bundesrepublik Deutschland |Родительный падеж = Германалъул |Герб = Coat of arms of Germany.svg |Байрахъ = Flag of Germany.svg |ШигӀар = Цолъи, хӀукъукъ ва эркенлъи <ref>http://www.rfhwb.de/Docs/Februar%20April%202012/FRG%20-%20obschaya%20inf.%2014.04.12.pdf</ref> <br /> {{lang-de|Einigkeit und Recht und Freiheit}}<ref>''"„Die zentralen Worte daraus, „Einigkeit und Recht und Freiheit", waren zum offiziellen Wahlspruch der BRD erhoben worden."'' - Peter Ebenbauer, Christian Wessely und Reinhold Esterbaue: Religiöse Appelle und Parolen: Interdisziplinäre Analysen zu einer neuen Sprachform, Kohlhammer, 2008, S. 84 [http://books.google.de/books?id=ScivyPoZkmwC&pg=PA84&dq=einigkeit+und+recht+und+freiheit++deutschland+wahlspruch&hl=de&sa=X&ei=4wufUqyMN-K9ygPezYKgBg&ved=0CDMQ6AEwAA#v=onepage&q=einigkeit%20und%20recht%20und%20freiheit%20%20deutschland%20wahlspruch&f=false Online]</ref> |Гимналда цӀар = |Аудио = Deutschlandlied-novocals.ogg |ХӀукмуялъул низам = [[Цолъараб пачалихъ|Цолъараб]] Парламенталъулаб жумгьурият |Пачалихъалъулаб дин = | lat_dir = N|lat_deg = 51|lat_min = 31|lat_sec = | lon_dir = E|lon_deg = 9|lon_min = 55|lon_sec = | region = DE |Картаялда = EU-Germany.svg |картаялда гъоркь хъвай-хъвагӀай = '''Германалъул''' кьер (бецӀ-гӀурччинаб):<br />— [[Европа]]ялда (гӀурччинаб ва бецӀ-цӀахӀилаб)<br />— [[Евроцолъи]]ялда (гӀурччинаб) |МацӀ = [[Герман мацӀ|герман]] |ГӀуцӀцӀана = |Истикълал щвараб къо-моцӀ= |Тахшагьар = [[Берлин]] |ЧӀахӀиял шагьарал = [[Берлин]], [[Гамбург]], [[Мунхен]], [[Колн]], [[Майналда Паранкпурт]] |БутӀрузул хъулухъал = [[Германалъул бетӏер|Бетӏер]]<br />[[Германалъул канцлер|канцлер]] |БутӀрул = [[Франк-Вальтер Штайнмайер]]<br /> [[Олаф Шольц]] |Ракьалъул рахъалъ тартиб= 62 |Ракь = 357 021 |Лъел бутӀа = 2,42 % |Этнохороним = германав, германай, германал |Халкъалъул къадаралъул рахъалъ тартиб = 16 |Халкъалъул къадар = 80 219 695<ref name="Zensus 2011">[https://www.destatis.de/DE/PresseService/Presse/Pressekonferenzen/2013/Zensus2011/bevoelkerung_zensus2011.pdf?__blob=publicationFile ''Zensus 2011: Bevölkerung am 9. Mai 2011'']. Retrieved 1 June 2013.</ref> |Халкъалъул хъвай-хъвагӀай гьабураб сон = 2011 |Халкъалъул гъунки = 229 |ВЖП (БСП) = 3,089 трлн<ref name=IMF>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=134&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=64&pr.y=4|title=Germany|publisher=International Monetary Fund|accessdate=2009-10-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100131151104/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=134&s=NGDPD,NGDPDPC,PPPGDP,PPPPC,LP&grp=0&a=&pr.x=64&pr.y=4|archivedate=2010-01-31|url-status=хвараб}}</ref> |ВЖП (БСП) рикӀкӀараб сон = 2011 |ВЖП (БСП) ялъул рахъалъ тартиб = 5 |Халкъалъул цо чиясе ВЖП (БСП) = 37 814&nbsp;<ref name=IMF/> |ИПГӀИ = {{ц1ик1к1ен}} 0,920<ref>[http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/DEU.html Germany — Country profile of human development indicators]</ref> |ИПГӀИ рикӀкӀараб сон = 2013 |ИПГӀИялъул рахъалъ тартиб = 5 |ИПГӀИялъул уровен = <span style="color:#090;">цІакъго цІикІкІараб</span> |Авиакомпания = [[Lufthansa]] |ГӀарац = [[Евро]] ('''EUR''', код 978) |Домен = [[.de]] | ISO = DE |Телефоналъул код = 49 |СагӀтил рачел = +1 }} '''Герма́н''' ({{lang-de|Deutschland}}), расмияб цӀар — '''Цолъараб Жумгьурият Герма́н''' ({{lang-de|Bundesrepublik Deutschland}}), '''ФРА''' — [[БакьулӀ Европа]]ялда бугеб пачалихъ. [[2011 сон]]алъ гьабураб халкъалъул рикӀкӀеналда рекъон, гьеб бахуна 80,2 миллион чиясде<ref name="Zensus 2011"/><ref>[https://ergebnisse.zensus2011.de Zensus 2011 (Итоги переписи населения Германии 2011)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130621101339/https://ergebnisse.zensus2011.de/ |date=2013-06-21 }}, см.: [https://ergebnisse.zensus2011.de/auswertungsdb/zipDownload?xls=00&tableId=0 zip xls] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203021400/https://ergebnisse.zensus2011.de/auswertungsdb/zipDownload?xls=00&tableId=0 |date=2013-12-03 }}</ref>, ракь — 357 021 км², гьеб кӀиябго хӀисабалде босун гьеб ккола [[БакьулӀ Европа]]ялъул бищун кӀудияб пачалихълъун. Тахшагьар — [[Берлин]]. Пачалихъияб мацӀ — [[Герман мацӀ|герман мацӏ]]. ГӀага-шагар 64 % халкъ ккола [[масихӀияб дин]]алда нахъ рилъараллъун. == ХӀужаби == <references /> [[Категория:Европа]] [[Категория:Алмания]] [[Категория:Улка]] {{Европа}} o6uhcm087m18yb6ak66ub45byzkyi10 0 5187 101166 94350 2026-09-07T12:41:53Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101166 wikitext text/x-wiki == Тарих == [[Файл:Zhongguo.gif|мини|250px|справа|Чжунго ''«Марказияб пачалихъ»'' — Китаялъул жиндирго цӀар]] {{БутӀа хӀадури}} ; Къокъаб хронологияб таблица {|class="standard" ! Сонал !! Пачалихъ (династия) |- ! НилӀер эраялда цебе ! |- |2353 до н. э. — 2255 до н. э. |Легендарный правитель [[Яо (император)|Яо]] |- |2255 до н. э. — 2205 до н. э. |Легендарный правитель [[Шунь]] |- |2205 до н. э. — 1766 до н. э. |Легендарная династия [[Ся (династия)|Ся]] |- |1766 до н. э. — 1122 до н. э. |Традиционные даты [[Шан (династия)|династии Шан-Инь]] |- |1122 до н. э. — 249 до н. э. |Традиционные даты [[Чжоу (династия)|династии Чжоу]] |- |221 до н. э. — 206 до н. э. |Традиционные даты [[Цинь (династия)|династии Цинь]], собственно создание китайского национального государства |- |206 год до н. э. — 220 н. э. |Традиционные даты [[Династия Хань|династии Хань]]<br> (в том числе [[Западная Хань]] — с 206 до н. э. по 25 н. э.,<br> [[Восточная Хань]] — 25 — 220 н. э.) |- ! НилӀер эра ! |- |220—264 |[[Вэй (царство)|Династия Вэй]], [[Эпоха Троецарствия]] |- |265—420 |[[Цзинь (265—420)|Династия Цзинь]] ([[Западная Цзинь]]: 265—316, Восточная Цзинь: 317—420) |- |420—479 |[[Лю Сун|Династия Южная Сун]] |- |479—501 |[[Южная Ци|Династия Ци]] |- |502—556 |[[Лян (династия)|Династия Лян]] |- |557—588 |[[Чэнь (династия)|Династия Чэнь]] |- |581—618 |[[Династия Суй]] |- |618—917 |[[Династия Тан]], «Золотой Век» китайской культуры |- |907—959 |[[Эпоха пяти династий и десяти царств]] |- |960—1279 |[[Династия Сун]], исключительно высокий для Средневековья подъём экономической жизни |- |1280—1368 |[[Династия Юань]] ([[Монгольские народы|монгольская]]) |- |1368—1644 |[[Династия Мин]] |- |1644—1911 |[[Династия Цин]] ([[маньчжурал|маньчжурская]]) |- |1912—1949<br> (на [[Тайвань|Тайване]] — гьанжелъизегӀан) |[[Китаялъул республика (1912—1949)|Китаялъул Республика]] |- |1 октябралдаса 1949 хадуб |Китаялъул Халкъияб Республика |} == Экономика == {{БутӀа хӀадури}} == Адабият == * {{книга |автор=[[Барлукова, Оксана Дмитриевна|Барлукова О. Д.]]|заглавие=Китайская интеллигенция в условиях модернизации общества (последняя четверть XX века): монография |оригинал= |ссылка=http://elib.bgsha.ru/text/2008/bod2008_01.pdf |викитека= |ответственный=ФГОУ ВПО "Бурятская ГСХА им. В. Р. Филиппова" |издание= |место=Улан-Удэ |издательство=[[Бурятская государственная сельскохозяйственная академия|Издательство БГСХА]] |год=2008 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=115 |серия= |isbn= |тираж= |ref=Барлукова }} * {{статья|автор=[[Барлукова, Оксана Дмитриевна|Барлукова О. Д.]]|заглавие=Китайская интеллигенция в условиях модернизации общества|оригинал=|ссылка=http://www.bsu.ru/content/pages2/1071/Vestnik_po_filosofii,_2012-6A.pdf|автор издания=|издание=Вестник БГУ|тип=|место=Улан-Удэ|издательство=[[Бурятский государственный университет|Издательство БГУ]]|год=2012|выпуск=6а|том=|номер=|страницы=144—147|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|язык=|ref=Барлукова|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140715074355/http://www.bsu.ru/content/pages2/1071/Vestnik_po_filosofii,_2012-6A.pdf|archivedate=}} * {{статья |автор=[[Барлукова, Оксана Дмитриевна|Барлукова О. Д.]] |заглавие=Условия и факторы трансформации интеллигенции в период модернизации китайского общества (последняя четверть XX в.) |оригинал= |ссылка=http://journals.tsu.ru/engine/download.php?id=28215&area=files |автор издания= |издание= Вестник Томского государственного университета |тип= |место=Томск |издательство=[[Томский государственный университет|ТГУ]] |год=2014 |выпуск= |том= |номер=382 |страницы=51—60 |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |язык= |ref=Барлукова |archiveurl= |archivedate=}} * {{книга |автор=[[Чжан Би Юй]] |заглавие=Тенденции развития туристического комплекса Китая |оригинал= |ссылка=https://histant.ru/sites/default/files/inafran/Bi-Ui_disser.pdf |викитека= |издание= |место=Москва |год=2015 |том= |страницы= |страниц= 200 |тираж= |ref=Чжан Би Юй}} * {{книга |автор=Гулева М. А. |заглавие=Экономические проблемы современной системы образования в КНР: диссертация |ссылка=https://histant.ru/sites/default/files/inafran/Guleva_disser.pdf |ответственный=Научный руководитель: [[Доктор исторических наук|д.и.н.]], профессор Гельбрас В. Г. |место=М. |издательство=[[ИСАА]] [[МГУ]] |год=2015 |страниц=171 |серия= |isbn= |тираж= |ref=Гулева}} == РегӀелал == {{Навигация | Портал = Китай | Викикъамус = Китай | Викимактаб = Китай | Викигид = Китай | Проект = Китай }} * {{Wikiatlas|the People's Republic of China}} * [https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-13017877 Профиль]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190830064501/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-13017877 |date=2019-08-30 }} на [[BBC News]]{{ref-en}} * {{Dmoz|Regional/Asia/China}} {{Библиоинформация}} {{Социалистияб блок}} {{КХР темабазда}} {{Азия}} {{Марказияб Азия}} {{G20}} {{SAARC}} {{ШОС}} {{БРИК}} {{ОВД}} {{СЭВ}} [[Категория:Китай|Китай]] [[Категория:Китаялъул Халкъияб Республика|*]] [[Категория:Пачалихъал — ООН]] e79g6obzrj8rlmvfnctyhmfpv89dz5r 0 5248 101252 100108 2026-09-07T13:00:03Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101252 wikitext text/x-wiki {{Пачалихъалъул хӀалтӀухъан |цӀар = МугӀаз ал-ХатӀиб |аслияб цӀар = {{lang-ar|أحمد معاذ الخطيب}} |сурат = Sheikh Ahmed Moaz Al Khatib.jpg |гӀеблъи = 300px |сураталда гъоркь хъвай-хъвагӀай = |хъулухъ = [[Сириялъул инкъилабалъул ва дандечӀеялъул къуватазул миллияб цолъи|СИДКЪМЦ]]-ялъул президент |тартиб = |байрахъ = Flag of Syria (1930–1958, 1961–1963).svg |байрахъ2 =SyrianNationalCoalitionOfficialLogo.svg |хъулухъ байбихьи = [[2012 сон]] [[11 ноябрь]] |хъулухъ лӀугӀи = [[2013 сон]] [[24 март]] |цеве вукӀарав = цӀияб гӀуцӀараб хъулухъ |хадув вачӀарав = [[Сабра, Жорж|Жорж Сабра]] |гьавураб къо-моцӀ = 1960 |гьавураб бакӀ = {{БакІГьавураб|Димишкъ|Димишкъалда|Димишкъ}}, [[Сирия]] |ватӀанчилъи = {{SYR}} |эмен = МухІаммад Абу ал-Фараж ал-ХатІиб |лъимал = '''васал:''' ГІабдурахІман ва Гьажим<br />'''ясал:''' Аман ва Асмаъ |лъай = [[Димашкъалъул пачалихъияб университет]] |гІелмияб даража = |аслияб хъулухъ = Петрофизикаялъул инженер |миллат = [[ГӀарабал|гІарабав]] |дин = [[ислам]] |сайт = |гъулбас = |викисклад = Moaz al-Khatib }} '''МугӀаз ал-ХатӀиб''' {{lang-ar|أحمد معاذ الخطيب‎}} — сириялъул хӀукуматалъул хӀаракатчи-сиясатчи, 2012 соналъул 11 ноябралдаса байбихьун гьев ккола Сириялъул халкъияб дандечӀеялъул бетӀерлъун. == Биография == Гьавуна [[1960 сон]]алъ [[Димишкъ]]алда. Сириялда хӀуригаталъе гӀоло рагъ байбихьизегӀан [[Димишкъ]]алъул [[Омавиязул мажгит|Омавиязул мажгиталъул]] хатӀиблъун вукӀана. Гьесул эмен вукӀана шайих МухӀаммад Абу ал-Фараж цӀаларав гӀалимчилъун ва Димишкъалдаго цӀар рагӀарав вагӀзачилъунги, гьевги ккола "ал-ХӀасаний" тухумалъул чилъун, ай аварагасул с.гӀ.в. ясалъул вас [[ХӀасан бин ГӀали|ХӀасан бин ГӀалил]] тухумалъул чилъун. Гьесул руго кӀиго вацги цо яцги: яц йиго Массуна абурай (шаригӀаталъул къанунал гӀелмуялъул мугӀалим), вац ГӀабдул Къадир ([[Омавиязул мажгит|Омавиязул мажгиталъул]] [[ВагӀза|вагӀзачи]] - [[Тафсир]]алъул ва шаригӀаталъул къанунал гӀелмуялъул [[профессор]]) ва [[МухӀаммад Мужир ал-ХатӀиб ал-ХӀасани|МухӀаммад Мужир]] ([[ХӀадис|ХӀадис ва хӀадис гӀелмуялъул]] [[профессор]] - гӀемерал тӀахьазул муалиф). Лъадиги ункъго лъимерги буго хъизамалда: Аман, ГӀабду РахӀман, Асмаъ ва Гьашим. [[2012 сон]]алъул ноябрь моцӀалъ гьев вищана был [[Сириялъул инкъилабалъул ва дандечӀеялъул къуватазул миллияб цолъи]]ялъул президентлъун. 2013 соналъул [[30 январь|30 январалъ]] кӀалъазе вахъана, жигараб байбихьиялдалъун Сириялъул хӀукуматалъул вакилзабазулгун гьоркьоб кӀалъай гьабизе кколин «би тӀей лӀугӀиялъул ва ракълилал гӀадамазул нус аза-азар напсал цӀуниялъул мурадалда»-ян<ref>{{cite news|url=http://www.itar-tass.com/c303.html|title=Глава сирийской оппозиционной коалиции потребовал перед началом диалога с властями освободить из тюрем 160 тысяч узников|date=30.1.2013|publisher=ИТАР-ТАСС|accessdate=2013-01-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120204050408/http://www.itar-tass.com/c303.html|archivedate=2012-02-04|deadlink=404}}</ref>. 2013 соналъул [[24 март]]алъ хъулухъалдаса гӀодов чӀана<ref>{{cite web|url=http://www.forbes.ru/news/236196-glava-siriiskoi-oppozitsii-ushel-v-otstavku|title=Глава сирийской оппозиции ушел в отставку &#124; Forbes.ru|accessdate=2013-03-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130327035320/http://www.forbes.ru/news/236196-glava-siriiskoi-oppozitsii-ushel-v-otstavku|archivedate=2013-03-27|url-status=хвараб}}</ref>. Среди причин, побудивших его принять такое решение, называл возрастающее вмешательство иностранных стран вроде Саудовской Аравии и Катара в деятельность сирийской оппозиции. == ХӀужаби == {{хІужаби}} == Иццал == * [http://www.inopressa.ru/article/14Nov2012/inotheme/syria_opp.html Сирия: коалиция оппозиции на вкус Запада в обмен на оружие] {{ref-ru}} * [http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-20285898 Syria cleric Moaz al-Khatib to lead opposition] {{ref-en}} * [http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/11/20121111141834268537.html Syrian opposition groups sign coalition deal] {{ref-en}} {{syria-stub}} [[Категория:Политики Сириялъул сиясатчагӀи]] q6x0vlbw9945s2aq1yrloiekqaui5r9 0 5625 101008 99290 2026-09-07T12:15:32Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101008 wikitext text/x-wiki '''Ерусалим''' ккола [[ПилистӀин|ПилистӀиналъул]] ва [[Исраил|ГӀисраэлил]] тахшагьар. Ерусалим ккола, Ирбагьемил лъабабго диналъул ([[Ислам]], [[МасихӀия]], [[Ягьудия]]) гӀадамазе цӀакъ хирияб ва кӀвар бугеб шагьарлъун. {{ГӀБ |пачалихъ = Исраил |статус = Тахшагьар |магӀарул мацӀалъ цӀар = Ерусалим |эбелаб мацӀалъ цӀар = {{lang-ar|القدس}} ''(«ал-Къудс»)''<br />{{lang-he|ירושלים}} (''Йерушала́йм'') |герб = Jerusalem emblem.svg |байрахъ = Flag of Jerusalem.svg |гербалъул гІеблъи = |байрахъалъул гІеблъи = |сурат = Jerusalem infobox image.JPG |размер = <!--300px--> |хъваІ-хъвагІай = Ерусалималъул батӀи-батӀиял суратал |lat= |long= |lat_dir = N |lat_deg = 31 |lat_min = 47 |lat_sec = 0 |lon_dir = E |lon_deg = 35 |lon_min = 14 |lon_sec = 0 |CoordAddon =type:city(4000000) |CoordScale = |Яндекскарта = |Карта = |пачалихъалъул картаялъул размер = 300 |бетІерасул тайпа = Мэр |бетІер = Заки ал-Гъул ([[ГӀарабал|ГӀарабазул]] рахъалъул)<br />Нир Баркат ([[ЖугьутӀал|ЖугьутӀазул]] рахъалъул) |кьучІ лъуна = 4 азарабилеб сон н.р.ц. |тІоцебесеб нухалъ рехсей = XIX-XX гӀасру нилӀер рикӀкӀеналда цебе (н.р.ц.) |цебе букІараб цІар = Орошалим,<br />Иебус,<br />Мадинату Давуд<br />Илияъ<br />Ал-Къудсу Шаркъия,<br />Орошалим ал-Къудс |статуслъун рикІкІана = |статус къо-моцІ = |площад = 125 |расмияб мацІ = Иврит мацӀ |халкъалъул къадар = 933&nbsp;933 |хъвай-хъвагІай гьабураб сон = 2012 |гъунки = 7464 |Агломерация = |миллатал = [[ГӀарабал]], [[ЖугьутӀал]] |динал = [[Ислам]], [[Насранияб дин]], [[Иудаизм]] |этнохороним = |сагІтил рачел = +2 |DST = +3 |телефоналъул код = +972 ([[ГӀизраил]]алъул рахъ) |почалъул индексал = |категория Commons алда = Jerusalem |сайт = http://www.jerusalem.muni.il |сайталъул мацІ = ar |сайталъул мацІ 2 = en |сайталъул мацІ 3 = he }} == Ерусалималда бугеб "Ал-Акъсса" мажгиталъул суртал == <gallery> Файл:Al-aqsa-mosque01.jpg|"[[Ал-Акъсса]]" мажгит Файл:Al-Aqsa Mosque by David Shankbone.jpg|"Ал-Акъсса" мажгит Файл:Jerusalem Al-Aqsa Mosque BW 2010-09-21 06-38-12.JPG|"Ал-Акъсса" мажгит Файл:Temple mount.JPG|"Ал-Акъсса" мажгиталъул къед Файл:Dome of the Rock1.jpg|"Ал-Акъсса" мажгиталъул рагьда бугеб "Къуббату Ссахра" мажгит </gallery> == Ерусалималъул панорама сурат == {{панорама|Panorámica de Jerusalén desde el Monte de los Olivos.jpg|1000px|<center></center>}} == Демография == === Демографиялъулаб гӀуцӀи === [[ЖугьутӀал|ЖугьутӀал]]: гӀага-шагарго - 60-62%. [[ГӀарабал|ГӀарабал]](аслияб божалда бусурбаби): гӀага-шагарго - 38% Цогидал: гьитӀинал къокъаби - 2% даса дагь == Ерусалимал бицен == fx1iadqr3m3zm158aw2hf7jxa1dd811 0 5757 101293 100274 2026-09-07T13:06:53Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101293 wikitext text/x-wiki {{Пачалихъалъул хӀалтӀухъан |цӀар = Рамазан ГӀабдулатӀипов |аслияб цӀар = {{lang-ru|Рамазан Абдулатипов}} |сурат = Рамазан Абдулатипов.png |гӀеблъи = 280px |сураталда гъоркь хъвай-хъвагӀай = |хъулухъ = [[Дагъистаналъул БетӀер]] <br /><small> Дагъистаналъул Президент <br />2013 с. 8 сентябралдаса 2014 с. 1 январалде щвезегӀан</small> |тартиб = 3 |байрахъ = Standard of the Head of the Republic of Dagestan.svg{{!}}border |байрахъ2 = Coat of Arms of Dagestan.svg |хъулухъ байбихьи = [[2014 сон|2014 с.]] 1 январалдасан |хъулухъ лӀугӀи = |цеве вукӀарав = [[МухӀамадов, МухӀамадгӀалил МухӀамадсалам|МухӀамадсалам МухӀамадов]] |хадув вачӀарав = |хъулухъ_2 = Россия Федерациялъул министр |байрахъ_2 = Flag of Russia.svg{{!}}border |хъулухъ байбихьи_2 = 19 май [[1999]] сон |хъулухъ лӀугӀи_2 = 9 август [[1999]] сон |цеве вукӀарав_2 = |хадув вачӀарав_2 = |премьер_2 = Сергей Степашин |президент_2 = [[Ельцин, Борис Николаевич|Борис Ельцин]] |хъулухъ_3 = Россия Федерациялъул халкъияб сиясаталъул министр |байрахъ_3 = Flag of Russia.svg{{!}}border |хъулухъ байбихьи_3 = 11 сентябр [[1998]] сон |хъулухъ лӀугӀи_3 = 12 май [[1999]] сон |цеве вукӀарав_3 = Евгений Сапиро |хадув вачӀарав_3 = Вячеслав Михайлов |премьер_3 = [[Евгений Примаков]] |президент_3 = [[Борис Ельцин]] |хъулухъ_4 = Россиялъул Федерациялъул ХӀукуматалъул председателасул наиб |хъулухъ байбихьи_4 = [[1 август]] [[1997 сон]] |хъулухъ лӀугӀи_4 = [[13 июнь]] [[1998 сон]] |цеве вукӀарав_4 = |хадув вачӀарав_4 = |премьер_4 = [[Черномырдин, Виктор Степанович|Виктор Черномырдин]] <br /> [[Кириенко, Сергей Владиленович|Сергей Кириенко]] |президент_4 = [[Ельцин, Борис Николаевич|Борис Ельцин]] |байрахъ_4 = Flag of Russia.svg{{!}}border |хъулухъ_5 = [[Россиялъул ТӀадегӀанаб советалъул миллатазул совет]]алъул председатель |тартиб_5 = 1 |хъулухъ байбихьи_5 = [[13 июнь]] [[1990 сон]] |хъулухъ лӀугӀи_5 = [[4 октябрь]] [[1993 сон]] |цеве вукӀарав_5 = |хадув вачӀарав_5 = |байрахъ_5 = Flag_of_Russian_SFSR.svg{{!}}border |гьавураб къо-моцӀ = 4.8.1946 |гьавураб бакӀ = [[Гъебгъуда]] росу, [[ЛъаратӀа мухъ]], {{БакІГьавураб|Дагъистаналъул Автономияб Советияб Социализмаялъул Республика|Дагъистаналда}}, [[РСФСР]], [[СССР]] |эмен = |эбел = |рос = |лъади = |лъимал = |партия = [[ССКП]] <br />[[Цолъараб Россия]] |лъай = [[Дагъистаналъул пачалихъияб университет]] |гӀелмияб даража = Философиял гӀелмабазул доктор |аслияб хъулухъ = [[Сиясатчи]] |миллат = [[МагӀарулал|МагӀарулав]] |дин = [[Ислам]] |шапакъатал = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{ХІурматалъул Орден}} {{!!}} {{Гьудуллъиялъул Орден}}{{!!}}{{Москваялъ 850-сон тІубай ракІалде щвезабиялъул Медал}}{{!!}}{{Медал «Россиялъул транспорталъул комплекс цебетІеялъе квер бакъаралъухъ»}} {{!}}- {{!}} {{Дагъистан Жумгьурияталъе гьабураб хъулухъалъухъ Орден}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Россиялъул Федерациялъул мустахІикъав гІелмабазул жигарчи|2001}}{{!!}}{{Россиялъул Федерациялъул ХІукуматалъул премия}} {{!}}} | гъулбас = Signature of Ramazan Abdulatipov.png }} '''ГӀабдулатӀи́пов ХӀажи́мурадил Рамаза́н''' (гь. [[4 август]]алъ [[1946 сон]]алъул, [[Гъебгъуда]] р., [[ЛъаратӀа мухъ]], [[Дагъистаналъул АССР|Дагъистаналъул АССР]], [[РСФСР]]) — [[Россия|россиялъул]] [[сиясатчи]] ва [[пачалихъияв жигарчи]], [[Дагъистаналъул БетӀер|Дагъистан Жумгьурияталъул 3-ев БетӀер]]. 2011 соналъул 4 декабралдаса бахъун 2013 соналъул 28 январалде щвезегӀан [[Россиялъул Федерациялъул анлъабилеб ракӀариялъул Федералияб данделъиялъул пачалихъияб дума|Пачалихъияб думаялъул 6 ракӀариялъул]] депутат «[[Цолъараб Россия]]» партиялдасан<ref name="ГД"/>. Философиял гӀелмабазул доктор, [[профессор]], [[Россиялъул тӀабигӀиял гӀелмабазул академия|РТӀГӀА]]-ялъул академик, философиялъул, маданияталъул, тарихалъул, геометриялъул, химиялъул ва миллатаздагьоркьосел бухьеназул специалист ; дипломат. == ГӀумрухъвай == Гьавуна ЛъаратӀа мухъалъул [[Гъебгъуда]] росулӀ 1946 соналъул 4 августалъ {{sfn|Официальный сайт Главы РД}}. Гьев вукӀана колхозалъул председатуласул хъизаналда ичӀабилев лъимерлъун. Миллат — [[магӀарулал|магӀарулав]]<ref>[http://rІa.ru/ІncІdents/20130607/942170581.html Без Амирова: Дагестан на перепутье и ждет решения Москвы]{{Хвараб регӀел|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://rusplt.ru/artІcles/vlast/abdulatІpov-dagestan.html Аналитики указывают на то, что новый назначенец — фигура «из прошлого»]</ref>. [[1963 сон]]алъ анкьгосонил школа лӀугӀизабун хадуб, лӀугьана цӀализе [[Буйнакскалъул медицинаялъул училище]]ялде, ва гьеб лӀугӀизабуна [[1966 сон]]алъ. [[Цюмилюх]] росдал медпункталъул бетӀерлъи гьабулевлъун хӀалтӀана, цинги ЛъаратӀа мухъалъулаб больницаялъул фельдшергун-акушерасул пункталъе бетӀерлъи гьабуна. 1966-елдаса [[1970 сон]]азде щвезегӀан хъулухъ гьабуна [[Советияб Армия]]лда, [[СССРалъул яргъид гӀуцӀарал къуватал| СССРалъул яргъид гӀуцӀарал къуватазда]]. [[1972 сон]]алъ лӀугьана [[КПСС]]алде (нахъе ана [[22 август]]алъ [[1991 сон]]алъул). [[1974]] -елдаса [[1975 сон]]азда вукӀана ЛъаратӀа райкомалъул комсомолазул секретарлъун. 1975 соналъ заочно лӀугӀизабуна [[Дагъистаналъул пачалихъияб университет|Дагъистаналъул университеталъул]] тарихалъул факультет. Хадуб цӀалана [[Санкт-Петербургалъул пачалихъияб университет|А. А. Ждановасул цӀаралда бугеб ЛПУ-ялъул]] [[Санкт-Петербургалъул пачалихъияб университеталъул философиялъул факультет|философиялъул факультеталъул]] [[аспирант]]ураялда. [[1978 сон]]алъ цӀунана [[ГӀелмабазул кандидат|кандидатасулаб]] диссертация «Личность в системе национальных отношений развитого социалистического общества». Диссертация цӀунаралдаса хадуб хӀалтӀана ЛПУ-ялъул философиялъул факультеталъул ассистентлъун ва дарсал кьолевлъун. 1987 соналъ бетӀерлъи гьабуна [[Дагъистаналъул пачалихъияб педагогикаялъул университет|Дагъистаналъул педагогикаялъул институталъул]] философиялъул кафедраялъе. [[1988 сон]]алъ ГӀабдулатӀипов ана [[Москва]]ялде, ва гьенив лӀугьана [[ЦК КПСС]]-алъул миллиял бухьеназул бутӀаялъул консультантлъун == Сиясатияб хъулухъ == [[1990 сон]]алъ вищана [[РСФСРалъул халкъияв депутат]]лъун Буйнакскалъул миллиябгун-бакӀалъулаб рищиялъул № 93 бутӀаялдасан ва лӀугьана «Суверенитет и равенство» абураб депутатазул къокъаялде. 1990 соналъул 13 июналъ вищана [[Россиялъул ТӀадегӀанаб Советалъул Миллатазул совет|РСФСРалъул ТӀадегӀанаб Советалъул Миллатазул советалъул]] председателлъун<ref>[http://vedomosti.rsfsr-rf.ru/1990/3/#44 Ведомости СНД РСФСР и ВС РСФСР. № 3. 21 июня 1990 г<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> ва гьеб хъулухъалда хутӀана 1993 соналде щвезегӀан. === Дагъистаналъул Бетӏер === [[Файл:President of Dagestan Abdulatipov R.G..jpg|мини|250px|Рамазан ГӀабдулатӀипов]] 2013 соналъул 27 январалъ гьес лъазабуна, сон «буюрухъ хъванин» Россиялъул Президентас жив Дагъистаналъул [[Дагъистаналъул бетӀер|бетӀерасул]] ишал тӀоралевлъун тезеян; гьебго къоялъ Россиялъул президентасул администрациялъ гьеб хабар инкар гьабуна.<ref>[http://ria.ru/politics/20130127/919981276.html Кремль прокомментировал «приказ» о назначении Абдулатипова] [[РИА «Новости»]], 27 января 2013.</ref><ref>[http://newsru.com/russia/27jan2013/abdulatipov.html В Кремле опровергли сведения о назначении Абдулатипова и. о. главы Дагестана] [[NEWSru]], 27 января 2013.</ref> Гьебго соналъул 28 январалъ Кремлалъул пресс-хъулухъалъ къватӀибе кьуна Россиялъул президентасул хӀукмо, гьебго къоялъул къо-моцӀ жинда хъвараб, Рамазан ГӀабдулатӀипов Дагъистан Жумгьурияталъул ишал тӀоралевлъун вихьизавураб.<ref>[http://www.newsru.com/russia/28jan2013/dagestan.html Путин сменил руководителя Дагестана] [[NEWSru]], 28 января 2013.</ref><ref>{{cite web|url=http://news.kremlin.ru/news/17383|title=Магомедсалам Магомедов назначен заместителем руководителя Администрации президента, временно исполняющим обязанности президента Дагестана назначен Рамазан Абдулатипов|date=28.1.2013|publisher=Администрация президента РФ|accessdate=2013-01-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130131011812/http://news.kremlin.ru/news/17383|archivedate=2013-01-31|url-status=хвараб}}</ref> 2013 соналъул 8 сентябралъ гьев вищана Дагъистан Жумгьурияталъул президентлъун. Гьесие гьаркьал кьуна [[Дагъистан Жумгьурияталъул халкъияб собрание|Дагъистан Жумгьурияталъул халкъияб собраниялъул]] 88-ялдаса 86 депутатас<ref>[http://www.itar-tass.com/c1/869116.html Рамазан Абдулатипов избран главой Дагестана]</ref>. == Басмаялде рахъарал хӏалтӏаби == == Шапакъатал == == Дипломатияб даража == == Хасаб гӏумру == == ХӀужаби == {{хІужаби|2}} == Мугъчӏваял == * {{cite web|url=http://president.e-dag.ru/rukovodstvo/2013-03-24-22-26-29|title=Биография / Абдулатипов Рамазан Гаджимурадович|description=Официальный сайт Президента Республики Дагестан|accessdate=2013-10-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130630001410/http://president.e-dag.ru/rukovodstvo/prezident/abdulatipov-ramazan-gadzhimuradovich|archivedate=2013-06-30|ref=Официальный сайт Президента РД|url-status=live}} * [http://www.abdulatipov.ru/ Хасаб сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071024120558/http://www.abdulatipov.ru/ |date=2007-10-24 }} * «Истории Знаменитостей»: [http://www.peoples.ru/state/politics/ramazan_abdulatipov/ Рамазан ГӀабдулатӀиповасул гӀумрухъвай] * «Панорама»: [http://www.panorama.ru/gov/gov20057.shtml Рамазан ГӀабдулатӀиповасул гӀумрухъвай] * «Review портал»: [http://www.reviewportal.org/entity_detail.do?Id=O35 Абдулатипов Рамазан Гаджимурадович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304192330/http://www.reviewportal.org/entity_detail.do?Id=O35 |date=2016-03-04 }} * «РФ сегодня». [http://archive.russia-today.ru/2003/no_19/19_SF_5.htm «Рамазан Абдулатипов: ''„Вслед за равнодушием приходит экстремизм“»'']{{Хвараб регӀел|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Дагъистаналъул бутІрул}} {{start box}} {{succession box | before=Максим Александрович Пешков|title=ГIадаталдаса ворчIарав ва вакиллъун ихтияр кьурав [[Россия|Россиялъул Федерациялъул]]лъул вакил [[ТІажикистан]]алда<br />[[Файл:MID emblem.png|60 px]]|years=[[2005 сон]]алъул [[23 май|23 майалдаса]] — [[2009 сон]]алъул [[6 март]]алде щвезегІан|after=Юрий Фёдорович Попов}} {{end box}} {{Пачалихъияб думаялда Дагъистаналъул вакилзаби}} {{Федерациялъул Советалда Дагъистаналъул вакилзаби}} {{Россиялъул икълимазул бутІрул}} [[Категория:Россиялъул Пачсоветалъул гӀахьалзаби]] [[Категория:Россиялъул Федерациялъул икълимазул бутӀрул]] [[Категория:Дагъистан]] n3y8ee2j0r1xilkpf613hl3w3cwe8w2 0 5784 101136 99751 2026-09-07T12:36:53Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101136 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Алфавиталда рекъон гІадамазул сияхІ]]}}</includeonly> {{Карточка |стиль_тела = width:23em; {{float right}}; text-align:left; border:1px solid #BBBBBB; background:#ffffff; cellpadding=1 |класс_тела = vcard |название = |стиль_названия = |вверху = {{{цІар}}} |стиль_вверху = background:#eee; |класс_вверху = fn |вверху2 = {{{аслияб цІар|}}} |стиль_вверху2 = |класс_вверху2 = nickname |изображение = {{#if:{{{изображение|}}}|[[Файл:{{{изображение}}}|{{#if:{{{ширина|}}}|{{{ширина}}}|200px}}|{{{описание изображения|Портрет}}}]]}} |стиль_изображения = |подпись = {{{сураталда гъоркь хъвай-хъвагІай|}}} |стиль_подписи = |стиль_заголовков = font-weight:normal; |стиль_меток = text-align:right; background:#eee; vertical-align:top; |стиль_текста = |заголовокӀ = {{{хъвай-хъвагІай|}}} <!-- не совсем понятно для чего нужен этот параметр --> |метка2 = Гьавураб мехъалъ букӀараб цӀар: |текст2 = {{{гьавураб мехъалъ букІараб цІар|}}} |класс2 = nickname |метка3 = Хъулухъ: |текст3 = {{{хъулухъ|}}} |класс3 = note |метка4 = Гьавураб къо-моцӀ: |текст4 = {{Инсанасул магӀлумат/Къо-моцӀ|Гьавураб|{{{гьавураб къо-моцІ|}}}|{{{хвараб къо-моцІ|}}}}} |метка5 = Гьавураб бакӀ: |текст5 = {{{гьавураб бакІ|}}} |метка6 = Гражданство: |текст6 = {{#if:{{{гражданство|}}}|<span class="country-name">{{{гражданство}}}</span>}} |класс6 = adr |метка7 = Подданство: |текст7 = {{{подданство|}}} |метка8 = Хвараб къо-моцӀ: |текст8 = {{Инсанасул магӀлумат/Къо-моцӀ|Хвараб|{{{хвараб къо-моцІ|}}}|{{{гьавураб къо-моцІ|}}}}} |метка9 = Хвараб бакӀ: |текст9 = {{{хвараб бакІ|}}} |метка10 = Эмен: |текстӀ0 = {{{ен|}}} |метка11 = Эбел: |текстӀ1 = {{{эбел|}}} |метка12 = Рос: |текстӀ2 = {{{рос|}}} |метка13 = Лъади: |текстӀ3 = {{{лъади|}}} |метка14 = Лъимал: |текстӀ4 = {{{лъимал|}}} |метка15 = Шапакъатал ва премиял: |текстӀ5 = {{#if:{{{шапакъатал ва премиял|}}}|<div> {{{шапакъатал ва премиял}}} </div>}} |метка16 = Сайт: |текстӀ6 = {{{сайт|}}} |метка17 = Цогидаб: |текстӀ7 = {{{цогидаб|}}} |стиль_внизу = border-top:1px solid #DDD; background:#eaeaea; |внизу = {{#if:{{{викисклад|}}}|<div>'''[[commons:Category:{{{викисклад|}}}{{!}}{{#if:{{{цІар|}}}|{{{цІар}}}|{{{викисклад|}}}}}]]'''[[Викисклад]]алда</div>}} }}<includeonly>{{#if:{{NAMESPACE}}||{{#if:{{{nocat|}}}||{{#switch:{{{изображение|}}}|=[[Категория:Википедия:Сурат гьечІел гІадамазул хІакъалъулӀ макъалаби]]|Replace this image male.svg=[[Категория:Википедия:Сурат гьечІел гІадамазул хІакъалъулӀ макъалаби]]|Replace this image female.svg=[[Категория:Википедия:Сурат гьечІел гІадамазул хІакъалъулӀ макъалаби]]|#default=}}}}}}</includeonly><noinclude> {{doc}} </noinclude> 6fhfzqwkyrui5erctfbdp7siigpab8d 0 5871 101277 100183 2026-09-07T13:04:13Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101277 wikitext text/x-wiki {{Пачалихъалъул хӀалтӀухъан |цӀар = Барак ХӀусейн Обама II |аслияб цӀар = Barack Hussein Obama II |сурат = President Barack Obama.jpg |гӀеблъи = 280px |хъулухъ = [[АЦШ президент|Америкаялъул президент]] |тартиб = 44 |байрахъ = Flag of the President of the United States.svg{{!}}border |байрахъ2 = Seal Of The President Of The United States Of America.svg |хъулухъ байбихьи = 20 январ [[2009]]-[[2016]] |цеве вукӀарав = [[Джордж Буш]] |хъулухъ_2 = [[Иллинойс]] штаталдасан [[АЦШ Сенат|Сенатор]] |байрахъ_2 = Flag of Illinois.svg{{!}}border |байрахъ2_2 =Seal_of_the_United_States_Senate.svg |хъулухъ байбихьи_2 = 4 январ [[2005]] сон |хъулухъ лӀугӀи_2 = 16 ноябр [[2008]] сон |цеве вукӀарав_2 = [[:en:Peter Fitzgerald (politician)|Питер Фицджералд]] |хадув вачӀарав_2 = [[:en:Roland Burris|Роланд Бaррис]] |гьавураб къо-моцӀ = 4.08.1961 |гьавураб бакӀ = {{БакІГьавураб|Гонолулу|Гонолулуялда}}, [[Гавайи]], [[Америкалъул Цолъарал Штатал|АЦШ]] |эмен = Барак ХӀусейн |эбел = Стэнли Энн Данхэм |лъади = Мишель Обама |лъимал = '''ясал:''' Малия Энн (гь. 1998)<br />Наташа («Саша») (гь. 2001) |партия = [[АЦШ демократияб партия]] |лъай = 1) [[Колумбиялъул университет]] <br />2) [[Гарвард|Гарвардалъул университет]] |аслияб хъулухъ = [[Адвокат]] |миллат = [[Ингилисал|ИнгилисаВ]] |дин = [[Протестантияб-МасихӀия]] |шапакъатал = {{Нобелил медал}} [[Дунялалъулго Нобелил премия]] ([[2009]]) |сайт = [http://www.whitehouse.gov/ «ХъахІаб рукъалъул» расмияб сайт ] |гъулбас = Barack Obama signature.svg |викисклад = Barack Obama }} '''Бара́к ХӀуссе́йн Оба́ма гьитӀинав''' ({{lang-en|Barack Hussein Obama II}} — гьанже вугев ([[20 январ]]алдасан [[2009]] соналъул) 44-лев [[Америкалъул президент|президент]] [[Америкалъул Цолъарал Штатал|Америкалъул Цолъарал Штатазул]].[[Дунялалъулго Нобелил премия]]лъул лауреат [[2009]] соналда. == ХӀужаби == <references /> kqr7qf1ew8vvfw9ew6rmqbe1pm3qnjn 0 5891 101264 100132 2026-09-07T13:02:03Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101264 wikitext text/x-wiki [[File:Muhammad (Asiyalo) Amin ibn Hajjio al-Honodi al-Daghestani.gif|thumb|250px|МухӀаммад Амин (Асиялав)]] '''МухӀаммад Амин (Асиялав)''' ([[гӀурус мацӀ]]алда ''Мухаммад-Амин'', 1818 [[Гьонода]] росулӀ, [[ГӀуриб]], [[Дагъистан]] — 1901 [[Туркия]] - [[Бурса]]), [[Имам Шамил]]ил Наиб ва вакил [[Черкесия]]лъул имам.<ref >[http://assalam.ru/arhiv/avar/2007/avar_2007_13.pdf Гьонода МухӀаммад-Аминил къо] (Avarca)</ref>Хвана Туркиялъул Бурса шагьаралда гьениб буго досул зиярат. == ХӀужаби == <references/> {{тIинчI}} [[Категория:Дагъистан]] qua56fmn7r8d8pylsbs7w26e6ccbeqk 0 6019 101404 100715 2026-09-07T13:25:23Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101404 wikitext text/x-wiki {{ГӀБ |пачалихъ = Сирия |статус = шагьар |магӀарул мацӀалъ цӀар = ХӀумс |эбелаб мацӀалъ цӀар = {{lang-ar|حمص}} |сурат = Homs sights.jpg |lat_dir = N|lat_deg = 34|lat_min = 44|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 36|lon_min = 43|lon_sec = |CoordAddon = type:city(2016217)_region:IQ |CoordScale = |пачалихъалъул картаялъул размер = 300 |мухъалъул картаялъул размер = 300 |мухъ = ХӀумс (мухӀафаза) |мухъ таблицаялда = ХӀумс (мухӀафаза){{!}}ХІумс |мухъалъул тайпа = МухІафаза |хІукуматалъул карта = Сирия |бетІерасул тайпа = МухӀафиз |бетІер = Гъассан ГӀабдул ГӀал |КьучІ лъуна = миладияб рикӀкӀеналда цебе 3000 сон |площад = 48 |Расмияб мацІ = [[ГӀараб мацӀ]] |халкъалъул къадар = 1 267 000 |хъвай-хъвагІай гьабураб сон = 2009 |миллатал = [[ГӀарабал]] |динал = [[Ислам]], христианство |сагІтил рачел = +2 |DST = +3 |категория Commons алда = Homs |сайт = http://www.homscitycouncil.org.sy |сайталъул мацІ = ar |addІn = |addІ = }} '''ХӀумс''' ккола [[Шам]]алъул бакътӀерхьул рахъалъул бакьулӀ бугеб шагьар, ХӀумс МухӀафазаялъул тахшагьар. [[Димишкъ]]алдаса 162 км шималияб рахъалдехун ва [[ХӀалаб]]алдаса 192 км жанубалдехун ккола ХӀумс. ХӀумс кӀийиде бикьул [[ал-ГӀасси (гӀор)|ал-ГӀасси]] абулеб гӀоруца. <gallery> Файл:Khaled Ebn El-Walid Mosque3.jpg|"Халид бин Валидил" мажгит Файл:Crac des chevaliers syria.jpeg|"ал-ХӀиссн" къалгӀа Файл:ملعب خالد بن الوليد.JPG|Халид бин Валид-абулеб футболалъул майдан </gallery> == Тарих == == ХӀужаби == {{хIужаби}} <!--Categories--> m70st8un7zurq6kbrtcr3hn2l71b8zw 0 6031 101018 99326 2026-09-07T12:17:12Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101018 wikitext text/x-wiki {{ГӀБ |пачалихъ = Швейцария |статус = тахшагьар |магӀарул мацӀалъ цӀар = Берн |эбелаб мацӀалъ цӀар = {{lang-de|Bern}} |герб = CHE Bern COA.svg |байрахъ = |гербалъул гӀеблъи = 128 |байрахъалъул гӀеблъи = |сурат = |размер = <!--300px--> |хъваІ-хъвагӀай = |lat_dir=N|lat_deg=46|lat_min=57|lat_sec=3 |lon_dir=E|lon_deg=7|lon_min=26|lon_sec=19 |CoordAddon = |CoordScale = |Яндекскарта = |карта = |пачалихъалъул картаялъул размер = 300 |мухъ = |мухъалъул тайпа = |жанисеб бикьи = |бетӀерасул тайпа = Мэр |бетӀер = |тӀоцебесеб нухалъ рехсей = |площад = 51,60 |гьава-бакъ = |ГӀБ майданалъул борхалъи = 542 |расмияб мацӀ = |халкъалъул къадар = {{цІикІкІен}} 133 868<ref>{{cite web| author=| datepublished=| url=http://www.bern.ch/mediencenter/aktuell_ptk_sta/2012/07/bevoelverring/view?searchterm=Einwohner| title=Берн — рост численности населения снижается| publisher=// bern.ch| accessdate=2012-7-26|archiveurl=http://www.webcitation.org/69g289gxB|archivedate=2012-08-05}}</ref> |хъвай-хъвагӀай гьабураб сон = 2012 |гъунки = |агломерация = {{цІикІкІен}} 353 300 человек ([[2010]]) |миллатал = |динал = |этнохороним = |сагІтил рачел = +1 |DST = +2 |телефоналъул код = |почалъул индексал = 3000-3030 |автомашинаялъул код = BE |категория Commons алда = Bern |сайт = http://www.bern.ch |сайталъул мацІ = fr |сайталъул мацІ 2 = en |сайталъул мацІ 3 = it }} '''Берн''' ({{lang-de|Bern}} {{IPA|[ˈbɛrn]}}) — [[Швейцария]]ялъул тахшагьар, федералияб кӀвар бугеб шагьар. Шагьар буго пачалихъалъул бакьулӀеб бутӀаялда, [[Берналъул Альпал|Альпазул]] шималияб рахъалда [[Аре]] гӀорул рагӀалда. == ХӀужаби == {{хӀужаби}} 7ivtj2jgi9uo095kcnxdvggz80j4t1o 0 6128 101037 99401 2026-09-07T12:20:22Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101037 wikitext text/x-wiki {| align="Right" |{{Рагъул къеркьей |къеркьей = Генуб росу бахъи |бутӀа = [[Кавказалъул рагъ|Кавказалъул рагъ 1817—1864 сс.]] |сурат = [[File:Sturm aul Gimry 1891.jpg|270px|Генуб росулъе кӀанцӀи. Франц Рубо 1891 с.]] |къо-моцӀ = 17 - 18 октябр [[1832]] сон |бакӀ = [[Генуб]], [[Дагъистан]] |хӀасил = Генуб росу бахъана |данде вагъулев1 = {{байрахъ|Россия}} [[Россиялъул империя]] |данде вагъулев2 = {{Пачалихъалъул_байрахъ/Шималияб_Кавказалъул_имамат}} [[Шималияб Кавказалъул имамат]] |командир1 = {{байрахъ|Россия}} Алексей Вельяминов |командир2 = {{Пачалихъалъул_байрахъ/Шималияб_Кавказалъул_имамат}} [[Имам ГъазимухӀамад]] |къуваталӀ = {{байрахъ|Россия}} <br /> 2 лъелго унезул полк, 1 къокъа, 300 гуржиязул милициялъул чода рекӀарав, ва 11 туманкӀ. |къуватал2 = {{Пачалихъалъул_байрахъ/Шималияб_Кавказалъул_имамат}} <br /> 600 - 3 000 мюрид. |камиялӀ = {{байрахъ|Россия}} <br /> 44 чи чӀвана, 348 лӀукъана. |камиял2 = {{Пачалихъалъул_байрахъ/Шималияб_Кавказалъул_имамат}} <br /> 192 шагьидлъана. |гІаммаб куцалда камиял = }} |- |{{Кавказалъул рагъ (шималиябгун-бакъбаккул)}} |- |} '''Генуб росу бахъи''' — ккола генерал [[Алексей Вельяминов|Вельяминовасул]] бетӀерлъиялда гъоркь, [[Дагъистан]]алъул тӀоцевесев ва лъабабилев имамзабазул [[Имам ГъазимухӀамад|ГъазимухӀамадил]] ва [[Имам Шамил|Шамилил]] росу [[Генуб]] бахъиялъул мурадалда, 1832 соналъул 17-18 октябралъ гӀурусаз росдаде гьабураб гьужум. == 1832 соналъул бащалъиялда Шималияб Кавказалда букӀараб ахӀвал-хӀал == [[Файл:Карта Дагестана в эпоху Ермолова.jpg|right|thumb|300px|Ермоловасул заманаялъ 1818-1826 с. [[Дагъистан]]алъул карта]] 1828 соналдасан байбихьун [[Имам ГъазимухӀамад|ГъазимухӀамад]] лӀугьана дагъистаналъул мугӀрузул халкъал [[ШаригӀат|шаригӀат]]алде ахӀизе. Дагьабго заманаялда жаниб гьесда нахъ рилълъаразул къадар бахана 9 азарго чиясде<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XIX/1800-1820/Nar_osv_borba/21-40/34.htm Донесение об успехах Гази Мухаммеда в Дагестане]</ref> ва ГъазимухӀамадихъе къуват щвана, Россиялъул императорасе мутӀигӀлъиялъе байгӀат кьурал мугӀрузул халкъазда жинда дандечӀей гьабун бажарулареб<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XIX/1800-1820/Nar_osv_borba/21-40/36.htm Донесение И. Ф. Паскевича А. И. Чернышеву о мерах борьбы с Гази Магомедом 18 марта 1830 г.]</ref>. Цо-цо росаби ва жамагӀатал дагь-дагьккун ГъазимуІамадил рахъалдехун рачӀине лӀугьана. 1831 соналъ гьес къвенабуна гӀурус пачаясул аскар Атлы-буюн росдада аскӀоб<ref>[В. Г. Гаджиев, М. Ш. Шигабудинов. История Дагестана: Учебное пособие; 9 кл. — Махачкала, 1993 г. — 42 страница]</ref>. Хадуб ГъазмухӀаммадица тӀаде кӀанцуІн бахъан [[Парилросо|Параул]] — [[Таргъоялъул шамхаллъи|Таргъоялъул]] [[Шамхал|шамхалил]] резиденция. 1831 соналъул 25 маялъ гьес сверунккуна «Бурная» щулалъи. 1831 соналъул 20 августалъ ГъазимухӀаммадица сверунккуна [[Дербенд]]. Дербендалъулаб гарнизоналъе кумекалъе вахъана генерал [[Каханов, Семён Васильевич|Каханов]], ва тӀаде кӀанцӀиялъе битӀккечӀо.<ref>[Казиев Ш. М. Имам Шамиль. — М., 2001. С. 53.]</ref>. 1831 соналъул ноябралда ГъазимухӀаммад вачӀана [[Гъизляр]]алъухъе мугӀрулги сверун. Гьесул аскараз гьеб ккуна ва гьениса гьезие давлаги щвана. Гьеб кинабго лӀугьа-бахъин лъарав, ва ГъазимухӀаммад Генуб щулалъулев вукӀин бичӀарав, барон [[Розен, Алексей Александрович|Розен]]ица 10 октябралъул къаси, Генуве витӀана генерал [[Вельяминов, Алексей Александрович|Вельяминов]]. == СихӀирго хӀадури ва кӀиябго рахъалъул рикӀкӀенал == Жиндир кверщаликь 2 лъелго унезул полк (Москваялъул ва Бутыралъул), 41 -еб Егералъул полкалъул батальон, 2 рота саперазул, Гуржи полкалъул рекӀарал ва 11 гӀарадагун Вельяминов къокъана [[Шура|Темир Хан Шураса]] Генувехун хъерендерил нухдасан<ref>[http://www.runivers.ru/bookreader/book9494/#page/587/mode/1up Архив главного управления наместника Кавказского. Тифлис 1881 г., стр. 562 Отношение барона Розена к графу Чернышеву о взятии Гимры]</ref> БатӀияб нухдасан, [[Эрпели]]сан Генуре рачӀунеб, къватӀиве вахъана подполковник [[Клюгенау, Франц Карлович|Клюгенау]] Апшероналъулл лъелго унезул полкалъун ботальонгун, ва лъабго гӀарадагун. Барона Розенил амруялдалъун [[Мехтулиб ханлъи|Мехтулиса]] АхӀмад ханас бакӀарана жиндирго мутӀигӀаздасан данде гьабураб бодулаб резерв, ва гьев къватӀиве вахъана [[Рихьуни]]бехун, гьеб росдал гӀадамал гендерие кумекалъе риччачӀого рукӀиналъул мурадалда. Генерал Вельяминовасул рапорталда рекъон ГъазимухӀамадил кверщаликь букӀун буго бищун дагьабги 3 000 [[Мурид|муридасдасан]] гӀуцӀараб аскар<ref>[http://www.runivers.ru/bookreader/book9494/#page/584/mode/1up Архив главного управления наместника Кавказского. Тифлис 1881 г., стр. 559 рапорт генерала Вельяминова барону Розену о взятии Гимры]</ref>. Калуялда ссылкаялда вугев мехалда, гьеб лӀугьа-бахъиналъул бицунаго [[Имам Шамил]]ица чӀванкъотӀун абулаан Генуб росу цӀунун гьеб къоялъ гӀага-шагарго 600 чи гурони вукӀинчӀоян<ref>{{Cite web |title=М. Н. Чичагова Шамиль на Кавказе и в России. гл. 2 |url=http://www.a-u-l.narod.ru/Chichagova-M-N_Shamil_na_Kavkaze_i_v_Rossii.html#glava02 |access-date=2015-08-18 |archive-date=2014-01-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140102194314/http://www.a-u-l.narod.ru/Chichagova-M-N_Shamil_na_Kavkaze_i_v_Rossii.html#glava02 |url-status=хвараб }}</ref>. == Рагъ ккараб бакӀ == [[Файл:Село Гимры.JPG|thumb|200px|right|Генуб росо гьаб заманаялъ]] Генуб росо буго [[АваргӀор]]ул кваранаб рахъалда, гӀорул рагӀалдаса дагьаб манзилалда. Росу сверунккун руго рорхатал, рахине захӀматал кьурабаз. Росулъе рачӀунеб кьурабазда гьоркьоб къараб къварилъи бугеб лъабго бакӀалда бан букӀана ганчӀил къадал, жинда чӀорал ва тункӀал речӀчӀулел картӀалги ругел. == Гьединго бл. == * [[Имам Шамил]] * [[Кавказалъул рагъ]] == ХӀужаби == {{хІужаби}} == МугъчӀваял == * [http://www.youtube.com/watch?v=S-mxXwqSaBc Генуб росо бахъиялъул хӀакъалъулӀ документалияб филь]. * [http://www.runivers.ru/bookreader/book9494/#page/583/mode/1up Архив главного управления наместника Кавказского. Тифлис 1881 г., стр. 553 рапорт генерала Вельяминова барону Розену о взятии Гимры 21 октября № 680 лагерь при селе Гимры] * [http://www.runivers.ru/bookreader/book9494/#page/586/mode/1up Архив главного управления наместника Кавказского. Тифлис 1881 г., стр. 561 отношение барона Розена к графу Чернышеву о взятии Гимры. 23 октября 1832 г № 303 Гимры] * [http://www.a-u-l.narod.ru/Chichagova-M-N_Shamil_na_Kavkaze_i_v_Rossii.html#glava07 Чичагова М. Н. биографический очерк «Имам Шамиль на Кавказе и в России», гл. 7 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140102194314/http://www.a-u-l.narod.ru/Chichagova-M-N_Shamil_na_Kavkaze_i_v_Rossii.html#glava07 |date=2014-01-02 }} [[Категория:Аалфавиталда рекъон къеркьеял]] [[Категория:Россиялъул рагъал]] [[Категория:Дагъистаналда рагъал|Генуб]] [[Категория:1832 сон Дагъистаналда]] [[Категория:Кавказалъул рагъул къеркьеял]] [[Категория:17 октябралъул лӀугьа-бахъинал]] [[Категория:18 октябралъул лӀугьа-бахъинал]] [[Категория:1832 соналъул октябрь]] 5kg4h59ksol3ny4lk2ob25j8fgm3lac 0 6235 100965 99185 2026-09-07T12:08:23Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100965 wikitext text/x-wiki {{МацӀ |цӀар=Адигъазул мацӀ |рахьдал мацӀалда=Адыгабзэ<ref>Тхаркахо Ю. А. Адыгейско-русский словарь. Майкоп: Адыгейское книжное издательство, 1991</ref> |пачалихъал=[[Россия]], [[Туркия]], [[Урдун]], [[Сирия]], [[ГӀизраил]], [[Шималияб Македония]], [[ГӀиракъ]], [[СагӀудиязул ГӀарабия]] |икълимал=[[Адигъистан]], [[Краснодар край]] |расмияб статус={{RUS}}: ** {{Флагификация|Адигъистан}} |цебе тІезабулеб гІуцІи= |кІалъалезул къадар=Россиялда 117,5 аз. (2010)<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab6.xls Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года]</ref> |рейтинг=|статус=|категория= [[Евразиялъул мацІал]] |классификация=[[Шималияб Кавказалъул мацІал|Шималияб Кавказалъул тІадхъизан]] (киназго рикІкІун гьечІо) : [[Абхазгун адигъазул мацІал|Абхазгун адигъазул хъизан]] :: [[Адыгъазул мацІал|Адиъазул группа]] |хъвай-хъвагІи=[[кириллица]] ([[Адигъазул хъвай-хъвагІи]]) |ГОСТ 7.75–97=ады 020 |ISO2 =ady |ISO3 =ady|image=Adyghe_in_Cyrillic_and_Perso-Arabic.png}} '''Адигъазул мацӀ''' ккола [[Шималияб Кавказ]]алъул [[Адигъистан]]алда гӀумру гьабулеб халкъ жиндалъун кӀалъалеб мацӀлъун, жиб Шималияб Кавказалъул тӀадхъизаналъул Абхазгун адигъазул хъизаналъул Адыгъвзул группаялъул мацӀазде гьоркьобе унеб. Гьезул къадар бахуна 117,5 азарго чиясде. ==Лингвистикиял баянал== {{РакІалда бугеб|элемент=информация|хІакъалъулӀ бугеб=адигъазул мацІалъул лингвистикиял баяназул|date=27 ноябрь 2019|комментарий=}} ==ХӀужжаби== {{ХІужаби}} n9ipisnysxlqhclnsrhio479dyof0br 0 6247 101371 100601 2026-09-07T13:19:53Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101371 wikitext text/x-wiki {{Аэропорт |name=Халкъалдагьоркьосеб аэропорт СабихӀа Гёкчен |nativename = ''Sabiha Gökçen Havalimanı'' |image= |image-width=250 |image2=Sabiha Gökçen Airport.JPG |image2-width=250 |caption2= |namestate=Турция |nameregion=Истамбул |type=гӀадамал роржунеб |hub= <div> * [[Pegasus Airlines]] * [[SunExpress]] * [[Turkish Airlines]] </div> |ICAO= LTFJ |IATA= SAW |altitude=+95 м. |coordinates={{coord|40|53|54|N|29|18|33|E|type:airport_region:TR}} <center>{{Location map|Турция|width=200|float=center |caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10 |label=SAW|position=bottom |lat_deg=40|lat_min=53|lat_sec=54|lat_dir=N |lon_deg=29|lon_min=18|lon_sec=33|lon_dir=E }}</center> |region=TR |CoordScale= |time= +2 |worktime=сордо-къоялъ |operator=Limak-GMR-MAHB Consortium |site= www.sabihagokcen.aero |r1-number=6/24 |r1-length-m=3000 |r1-surface=бетон |stat-year=2012 |stat1-header=ГӀадамазул<br />къадар (лъагӀел) |stat1-data={{ц1ик1к1ен}} 14 487 242 чи |footnotes= }} '''Халкъалдагьоркьосеб аэропорт СабихӀа Гёкчен''' ({{lang-tr|Sabiha Gökçen Uluslararası Havalimanı}}) (IATA: SAW, ICAO: LTFJ) — [[Туркия]]лъул [[Истамбул]] шагьаралда бугеб халкъаздагьоркьосеб [[аэропорт]]. Аэропорталъе кьун буго Туркиялда тӀоцее рагъул пилотлъун яхъарай чӀужугӀадан [[СабихӀа Гёкчен]]ил цӀар. [[Халкъалдагьоркьосеб аэропорт Ататюрк|Ататюрк аэропорталда]] сапар гьабулезул къадар цӀикӀкӀиндал, гьениб хӀалтӀи бигьалъиялъул мурадалда бана СабихӀа Гекченил цӀаралда бугеб аэропорт. Гьеб ккола [[Европалъул бищун хӀалуцарал аэропотал|Европалъул бищун хӀалуцарал аэропотазул]] цояблъун. Аэропорт буго Истамбулалъул азиялъул рахъалда, шагьаралъул централдаса 35 километралъ жанубиябгун-бакъбаккул рахъалдехун. СабихӀа Гёкчен аэропорт ккола — порт приписки бюджеталъулаб [[Pegasus Airlines]] авиакомпаниялъ хъвай-хъвагӀай гьабураб, гьелъул аслияб чӀейи гьабулеб портлъун . == Тарих == 2007 соналъул июналъ, «Turkish conglomerate Limak», «India's GMR group» ва «Malaysia Airport Holding Berhad» компаниязе изну щвана ва гьезулгун къотӀи-къай хъвай ккана, аэропорт къачӀазе ва гьелъул хӀал лъикӀалдехун сверизабизе. 2008 сон бакьулӀ щвараб мехалда байбихьана халкъалдагьоркьосеб терминал гӀатӀид гьабиялъул хӀалтӀаби, цӀияб терминалин абуни гьеб бана 2009 соналъ. == Терминалал == СабихӀа Гёкченил цӀаралда бугеб аэропорталда буго кӀиго кӀудияб гуреб терминал. 2009 соналъу 31 октябрялъ рагьана цӀияб терминал, 200 000 кв. метр площадь бугеб ва 16 гьаваялъул кьояздалъун къачӀараб. Терминалалъул квегӀаб бутӀаялда гьабун буго жанисел рейсазул терминал ва квараналда буго къватӀисел рейсазул терминал. Роржун рачӀарал пассажирал къватӀире рачӀуна тӀоцебесеб тӀалаялдасан ва роржине пассажирал уна кӀиабилеб тӀалаялдасан. <ref>[http://www.avianews.com/airlines/airport/istanbul_sabihagokcen_saw.shtml Аэропорт Стамбула Сабихи Гекчен]</ref>. == РекӀунезул рикӀкӀен == [[Image:SAW Departures level.JPG|thumb|right|Роржунеб рахъ]] [[Image:СабихӀа Гёкчен аэропорт.png|thumb|right|[[Pegasus Airlines]] авиакомпаниялъул самолетал]] {| class="toccolours" border="1" cellpadding="4" style="border-collapse:collapse" |+ '''Халкъалдагьоркьосеб аэропорт СабихӀа Гёкченалъул рекӀунезул рикӀкӀен''' |- style="background:lightgrey;" ! ЛъагӀел (моцӀал)* ! Жанисел ! %-зулӀ хиса-баси ! Халкъалдагьоркьосел ! %-зулӀ хиса-баси ! Кинниги ! %-зулӀ хиса-баси |- | 2012 (киналго) | 9,486,469 |{{цІикІкІен}} 9,0% | 5,000,773 |{{цІикІкІен}} 13,0% | 14,487,242 |{{цІикІкІен}} 10,0% |- | 2011 (киналго) | 8,704,249 |{{цІикІкІен}} 16.2% | 4,420,421 |{{цІикІкІен}} 19.5% | 13,124,670 |{{цІикІкІен}} 17.3% |- | 2010 (киналго) | 7,435,158 |{{цІикІкІен}} 65.0% | 3,694,314 |{{цІикІкІен}} 84.0% | 11,129,472 |{{цІикІкІен}} 71.0% |- | 2009 (киналго) | 4,547,673 |{{цІикІкІен}}63.0% | 2,092,285 |{{цІикІкІен}}33.4% | 6,639,958 |{{цІикІкІен}}52.3% |- | 2008 (киналго) | 2,764,856 |{{цІикІкІен}}9.3% | 1,516,337 |{{цІикІкІен}}27.2% | 4,281,193 |{{цІикІкІен}}15.1% |- | 2007 (киналго) | 2,528,549 |{{цІикІкІен}}17.4% | 1,191,946 |{{цІикІкІен}}56.2% | 3,720,495 |{{цІикІкІен}}27.6% |- | 2006 (киналго) | 2,153,561 |{{цІикІкІен}}284.7% | 762,893 |{{цІикІкІен}}65.9% | 2,916,454 |{{цІикІкІен}}186.0% |- | 2005 (киналго) | 559,824 |{{цІикІкІен}}5,323.1% | 459,922 |{{цІикІкІен}}95.5% | 1,019,746 |{{цІикІкІен}}315.2% |- | 2004 (киналго) | 10,323 |{{цІикІкІен}}265.3% | 235,278 |{{цІикІкІен}}52.3% | 245,601 |{{цІикІкІен}}56.3% |- | 2003 (киналго) | 2,826 | – | 154,346 | – | 157,172 | – |} </center> (*)Баянал росана: DHMI.gov.tr<ref name="stats">[http://www.dhmi.gov.tr/istatistik.aspx Statistics]. Dhmi.gov.tr. Retrieved on 2012-08-09.</ref> == Транспорт == [[Файл:Sabiha Gokcen Airport 15-2.jpg|мини|left|Аэропорталъул минаялда аскӀоб транспорт]] Шагьаралъул № E10 автобусал уна [[Къадикей]] районалде<ref>{{Cite web |title=Как добраться до города |url=http://stambul4you.ru/2009/10/airport-stambul-sabiha-gokcen-city-transfer/ |access-date=2014-08-05 |archive-date=2013-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130809094647/http://stambul4you.ru/2009/10/airport-stambul-sabiha-gokcen-city-transfer/ |url-status=dead }}</ref>. Нухда бала 40 минут (экспрессалъ) ва 1 сагӀат (гӀадатияб автобусалъ). Автобусал къватӀире рахъуна щибаб 10-40 минуталдасан. Автобусы компании «Havataş» компаниялъул автобусаз рейсал гьарула авэропорталдаса [[Къадикей]] районалде<ref>{{Cite web |title=Kadiköy — Sabiha Gökçen havalimanı |url=http://www.havatas.com/Otobus.aspx?i=3 |access-date=2014-08-05 |archive-date=2013-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130216000155/http://havatas.com/Otobus.aspx?i=3 |url-status=хвараб }}</ref>, багьа 8 лир (май 2013) ва [[Такъсим]] районалде<ref>{{Cite web |title=Taksim — Sabiha Gökçen havalimanı |url=http://www.havatas.com/Otobus.aspx?i=2 |access-date=2014-08-05 |archive-date=2013-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130216000139/http://havatas.com/Otobus.aspx?i=2 |url-status=хвараб }}</ref>, багьа 13 лир (май 2013). ГӀарац бакӀарула автобусалда жаниб контролерас - компаниялъул хӀалтӀухъанас, рекӀине изну бугоян абурат талонги нилъехъе кьун. Къадикей районалдаса Истамбулалъул доб цояб ралъдал рагӀалде рекӀине ккола гамида, шагьаралъул центералде ине кканани. == ЦӀале гьединго == * [[Халкъалдагьоркьосеб аэропорт Ататюрк]] == ХӀужаби == {{хІужаби}} == Ссылкаби == {{commonscat|Sabiha Gökçen International Airport}} * [http://www.sabihagokcen.aero Официалияб сайт] * {{facebook|SabihaGokcenAirport}} * {{twitter|SabihaGokcen}} [[Категория:Истамбулалъул транспорт]] [[Категория:Туркиялъул аэропортал]] [[Категория:Аэропортал]] exzpv8jhsvxw81oz5dw3r7iw0cfqlo1 0 6283 101181 99909 2026-09-07T12:48:13Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101181 wikitext text/x-wiki {{Пачалихъалъул хӀалтӀухъан |цӀар = ГӀалибулатил ГӀалиасхӀаб |сурат = |гӀеблъи = 280px |сураталда гъоркь хъвай-хъвагӀай = |хъулухъ = [[Имарат Кавказ]]алъул [[амир]] |герб = |гербалъул гӀеблъи = |байрахъ = Flag of Caucasian Emirate.svg{{!}}border |байрахъ2 = |хъулухъ байбихьи = 18 март [[2014]] сон |хъулухъ лӀугӀи = 19 апрель [[2015]] сон |цеве вукӀарав = [[ГӀумаров ХӀамадил Доку|Доку ГӀумаров]] |хадув вачӀарав = [[Сулайманов ГӀалил МухӀаммад|МухӀаммад Сулайманов]] |хъулухъ_2 = [[Къади|Имарат Кавказалъул ШаргӀияб Диваналъул къади ]] |байрахъ_2 = Flag of Caucasian Emirate.svg{{!}}border |хъулухъ байбихьи_2= 18 октябрь [[2010]] сон |хъулухъ лӀугӀи_2 = 18 март [[2014]] сон |цеве вукӀарав_2 = [[Вагьабов ГӀабдулхӀамидил МухӀамадгӀали|МухӀамадгӀали Вагьабов]] |гьавураб къо-моцӀ = 01.01.1972 |гьавураб бакӀ = [[ТӀелекь]] росу, [[Шамилил мухъ]], {{БакІГьавураб|Дагъистаналъул АССР|Дагъистаналда}}, [[РСФСР]], [[СССР]] |хвараб къо-моцІ = 19.04.2015 |хвараб бакІ = [[Шура]], [[Россиялъул Федерация]] |эмен = |эбел = |лъади = |лъимал = |лъай = [[Дагъистаналъул пачалихъияб университет]] |аслияб хъулухъ = [[Сиясатчи]] |миллат = [[Аварал|Аварав]] |дин = [[Ислам]], [[Салафиял|салафияб мазгьаб]] |шапакъатал = |сайт = |викисклад = }} '''Къебекъов ГӀалибулатил ГӀалиасхӀаб''', гьев вуго '''ГӀали Абу-МухӀаммад''' (гь. 1 январалъ [[1972 сон]]алъул) — [[Имарат Кавказ]] абулеб яргъид гӀуцӀцӀарал муджагьидзабазул къокъаялъул амир. == Биография == Гьавуна [[1972 сон]]алъул 1 январалъ Советский районалъул [[ТӀелекь]] росулӀ (гьанже — [[Шамилил мухъ]]). Миллат [[Аварал|аварав]]. Гьев вукӀана амир [[Давудов МухӀамадшапигӀил Ибрагьимхалил|СалихӀил]] наиблъун<ref>[http://www.gazeta.ru/politics/2012/02/14_a_4000969.shtml НАК отчитался о ликвидации лидера дагестанского подполья Ибрагимхалила Даудова]</ref> ва [[Вилаят Дагъистан]]алъул [[къади]]лъун , хадув гьев вищана тӀубанго [[Имарат Кавказ]]алъул къадилъун. == ХӀужаби == {{хІужаби}} {{Цоцада хадур рачІарал гІадамал | цеве вукІарав = [[ГІумаров ХІамадил Доку|Доку ГІумаров]] | хадув вачІарав = хъулухъалда вуго | сияхІ = [[Имарат Кавказ]]алъул амир | сонал = [[2014 сон]]алъул [[18 март]]алдаса }} {{Имарат Кавказалъул амирзаби}} q2c2gijeoy1poh02kohgemhd657lfab 0 6291 101100 99619 2026-09-07T12:30:53Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101100 wikitext text/x-wiki {{Байрахъалъул карточка |цӀар = Дагъистаналъул байрахъ |икълим = [[Дагъистан]] |кӀул = Дагъистан |пачалихъ = [[Россиялъул байрахъ|Россия]] |файл = Flag of Dagestan.svg |лъуна = 19 ноябралъ 2003 соналъул<ref>[http://geraldika.ru/symbols/16440 «Закон (#27) О Государственном Флаге Республики Дагестан»]</ref> |пропорция = {{байрахъ хІалтІизаби|1|1|0|1|1|0}} 2:3 |ПГӀХЪ = 991 |ургъарав = ГӀабдулвагьаб Ш. Муратчаев |файл2 = Flag of Dagestan (1994–2003).svg |гъоркьхъвай2 = {{fd|26|2|1994}}<ref>Постановление Верховного Совета Республики Дагестан от 26.02.1994</ref>  |пропорция2 = {{байрахъ хІалтІизаби|1|0|0|1|0|0}} 1:2 }} '''Дагъистан Республикалъул байрахъ''' ккола [[Дагъистан]]алъул пачалихъияб гӀаламатлъун. == Байрахъалъул кьерал == 2003 соналъул 19 ноябралъ 27 гъокрь хъвараб "Дагъистан Республикаялъул пачалихъияб байрахъ" абураб къануналда рекъон, Дагъистан Республикаялъул байрахъалъул кьерал<ref>{{Cite web |title=Символика |url=http://president.e-dag.ru/respublika/2013-03-24-22-53-33 |access-date=2020-02-02 |archive-date=2021-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211005072426/http://president.e-dag.ru/respublika/2013-03-24-22-53-33 |url-status=хвараб }}</ref>. {|class="wikitable" style="text-align: center" |- !width=150|Кьерал !width=150 style="background-color:#009349; color: white"|ГӀурччинаб !width=150 style="background-color:#0039A6; color: white"|ХъахӀилаб !width=150 style="background-color:#F00000; color: white"|БагӀараб |- |[[RGB]] |0-147-73 |0-57-166 |213-43-30 |- |[[HTML]] |#009349 |#0039A6 |#D52B1E |- |} == МагӀнаби == ГӀурччинаб кьералдалъун бихьизабулеб буго чӀаголъи, дагъистаналъул ракьалъул гьарзалъи ва гьебго заманаялъ гьеб бачӀуна [[ислам]]алъул гӀадатлъун билълъараб кьерлъун. КанчӀхъахӀилаб (хъахӀилаб) — ралъдал кьер (руспубликаялъул бакъбаккул рахъ чурула [[Каспий ралъад|Каспий ралъдаца]]), гьелъ тӀоритӀел гьабула дагъистаналъул халкъазул берцинлъиялде ва къадру-къиматалде. БагӀараб кьералъул магӀна [[Демократия|демократия]], МугӀрузул улкаялъул халкъазул бихьинлъи ва яхӀ букӀин. == Тарих == === Хьундасеб Кавказалъул имамат === [[Файл:Caucasian Imamate.svg|thumb|[[Хьундасеб Кавказалъул имамат]]алъул байрахъ (1829—1859 сс.)]] === Хьундасеб Кавказалъул имарат === [[Файл:Flag of the North Caucasian Emirate.svg|thumb|right|[[Хьундасеб Кавказалъул имарат]]алъул байрахъ (1919—1920 сс.)]] [[Россиялъул империя]]лъул заманаялъ Чачанлъиялъул цӀикӀкӀунисеб рахъ хӀатта [[Сунж-хъала]]ги гъорлӀе унаан [[Терский област]]алде ва жодорго хасал гӀаламатал рукӀинчӀо гьезул. [[1919 сон]]алъул сентябр моцӀалда чачаназул [[Ведено]] росулӀ Узун-ХӀажи имамас Хьундасеб Кавказалъул миллияб эркенлъи лъазабуна ва [[Хьундасеб Кавказалъул имарат]] гӀуцӀана. ЧӀванкъотӀун гӀорхъаби чӀезабичӀеб цӀияб лъазабураб жиндирго пачалихъалде Узун-ХӀажица гъорлӀе рачана [[Дагъистан]]алъул мугӀрузул мухъал, мугӀрузул [[Буртиялъ|Чачанлъи]] ва [[Гъалгъай]]азул бутӀа. Имират гӀуцӀун букӀана [[ГӀусманиязул пачалихъ|ГӀусманиялъул империялъе]] мутӀигӀаб [[шаригӀат|шаргӀияб]] пачалихълъун. Хьундасеб Кавказалъул имараталъул байрахъ букӀана хасаб кӀодолъи-гьитӀинлъи чӀезабураб гӀурччинаб кьералъул ххамил кесекалда хъахӀаб кьералъул моцӀги гьелда тӀад хъахӀаб кьералъул лъабго цӀваги бахъараб. [[Файл:Flag of the Dagestan ASSR (1925-1927).svg|мини|Дагъистан АССРалъул байрахъ 1925 с.]] === 1925 === [[Файл:Flag of Dagestan ASSR (1927-1954).svg|мини|Дагъистан АССРалъул байрахъ 1925 с.]] === 1927 === [[Файл:Flag of Dagestan ASSR.svg|мини|Дагъистан АССРалъул байрахъ 1954—1991 сс.]] ДАССРалъул 1927 соналъул конституциялда букӀана Руспубликаялъул бичахисиялъул ва рагъулаб байрахъалъул баян. Гьеб букӀана билбагӀараб кьералъул ххамил кесек, жиндир квегӀаб бокӀнида байрахъалъул гӀералда аскӀоб меседил кьералъ «Дагестанская Автономная Советская Социалистическая республика» абун хъвараб байрахъ. === 1937 === ДАССРалъул 1937 соналъул конституциялда рекъон республикаялъул пачалихъияб байрахълъун букӀана РСФСРалъул пачалихъияб байрахъ, гьебги букӀана багӀараб ххамил кесекалда байрахъалъул гӀералда аскӀосеб рахъалдасан гӀодосан эххедехун канчӀхъахӀилаб чӀоло биччараб байрахъ. ЧӀоло лӀугӀараб бакӀалдасан, квегӀаб рахъалъул тӀасияб бокӀнида бахъун букӀана нилъ ва гьецӀокъ ва гьелда тӀадги щугӀаркьелаб цӀва. Нилъалда ва гьецӀокъалда тӀад меседил хӀарпаздалъун хъван букӀана «ДАССР» абун, гӀурус, авар, лъарагӀ, лезгин, падар. лак, тат ва табасаран мацӀазда. === 1954 === [[Файл:Flag of Dagestan (1994–2003).svg|мини|Дагъистаналъул байрахъ [[1994]]-[[2003|2003 сс]].]] === 1978 === 1978 соналъул 30 маялъ ДАССРалъул ТӀадегӀанаб Советалъул VIII сессиялъул IX данде ракӀариялда къабул гьабуна цӀияб Конституция. ГӀаммаб куцалда байрахъги гербги щибго хиса-баси гьабичӀого хутӀана, кинго байрахъалда хъвай-хъвагӀи гьабур рукӀарал мацӀал цӀикӀкӀана, гьеб лӀугьана 11 мацӀ: гӀурус, аварский, падар, даргин, лъарагӀ, лак, лезгин, нугъай, табасаран, тат ва чачан мацӀал. === 1994 === <blockquote>Дагъистан Республикаялъул байрахъ буго ункъабго бокӀон битӀараб ххамил кесек, горизонталиял гӀурччинаб, хъахӀилаб ва багӀарб кьеразул чӀалал жинда ругеб; гӀеблъи борхалъиялъул 1:2 бащадаб</blockquote> === Гьанжесеб къагӀида === Байрахъалъул гьанжесеб къагӀида билълъинабуна 19.11.2003 с. № 27 гъоркь бугеб Дагъистан Республикаялъул пачалихъияб байрахъ" абураб къануналда рекъон. <blockquote>Дагъистан Республикаялъул байрахъ буго ункъабго бокӀон битӀараб ва лъабго цоцада бащадаб горизонталиял чӀалал жинда ругеб ххамил кесек: тӀасияб — гӀурччинаб кьералъул, гьоркьохъеб — хъахӀилаб ва гъоркьияб — багӀараб кьералъул. Байрахъалъул гӀеблъи борхалъиялъул 2:3 ращалъула</blockquote> == Байрахъ дагьалъ гӀодобе биччай == 2012 соналъул 5 маялъ Дагъистаналъул ва Россиялъул байрахъал дагьалъ гӀодоре риччан рукӀана Дагъистаналъул киналниги шагьаразда ва районазда, жинждир хӀасилалдалъун 15 чи хвараб ва нусгоялдаса цӀикӀкӀун чи лӀукъараб МахӀачхъалаялда посталда аскӀоб гьабураб кьвагьиялдаса хадуб<ref>{{Cite web |url=http://www.riadagestan.ru/news/2012/5/4/135874/ |title=Подробности теракта в Махачкале: 15 погибших и более 100 пострадавших |accessdate=2012-05-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120518065757/http://www.riadagestan.ru/news/2012/5/4/135874/ |archivedate=2012-05-18 |deadlink=yes }}</ref>. == Суртал == <gallery class="center"> Файл:Thirdimamateflag.svg|[[Хьундасеб Кавказалъул имамат]]алъул байрахъ Файл:Flag of the Mountainous Republic of the Northern Caucasus.svg|[[МугӀрузул Республика]]лъул байрахъ </gallery> == Муниципалиял гӀуцӀиязул байрахъал == На 1 января 2017 соналъул 1 январалъ Дагъистан Республикаялда букӀана 760 [[Муниципалияб гӀуцӀи|муниципалияб гӀуцӀи]]: 10 [[шагьаралъул округ]], 41 [[муниципалияб мухъ]], 3 [[шагьаралдажанисеб мухъ]], 7 [[шагьаралъул чӀчӀейбугебакӀ]] ва 699 [[росдал бо]]. === Шагьаралъул округазул байрахъал === {| style="text-align:center" |- valign="top" | {| class="wikitable" |- ! Байрахъ ! Расмияб цӀар ! Тасдикъ гьабураб къо-моцӀ ! [[Россия Федерациялъул пачалихъиял гӀаламатазул хъвай-хъвагӀай|ПГӀХЪялда]]<br>номер |- | [[Файл:Flag of Makhachkala (Dagestan).svg|90px]] | [[МахӀачхъалаялъул байрахъ|«МахӀачхъала шагьар»<br>шагьаралъул округалъул байрахъ]] | {{Къо-моцІ|15|12|2006|4}}<ref>Решение Собрания депутатов городского округа «Город Махачкала» от 15.12.2006 № 27-2 «Об утверждении Положения о гербе и флаге городского округа „Город Махачкала“»</ref> | 2785 |- | [[Файл:Flag of Kizlyar.png|90px]] | «[[Гъизляр|Гъизляр шагьар]]»<br>муниципалияб гӀуцӀиялъул байрахъ | | |} | {| class="wikitable" |- ! Байрахъ ! Расмияб цӀар ! Тасдикъ гьабураб къо-моцӀ ! [[Россия Федерациялъул пачалихъиял гӀаламатазул хъвай-хъвагӀай|ПГӀХЪялда]]<br>номер |- | [[Файл:Flag of Khasavyurt.png|90px]] | «[[Хасавюрт|Хасавюрт шагьар]]»<br>муниципалияб гӀуцӀиялъул байрахъ | {{Къо-моцІ|24|04|2017|4}}<ref>Решение Собрания депутатов городского округа «город Хасавюрт» от 24.04.2017 № 49/3 "О гербе и флаге городского округа «город Хасавюрт»</ref> | 11365 |} |} === Муниципалиял мухъазул байрахъал === {| style="text-align:center" |- valign="top" | {| class="wikitable" |- ! Байрахъ ! Расмияб цӀар ! Тасдикъ гьабураб къо-моцӀ ! [[Россия Федерациялъул пачалихъиял гӀаламатазул хъвай-хъвагӀай|ПГӀХЪялда]]<br>номер |- | [[Файл:Flag of Gunibsky district.png|90px]] | Муниципалияб гӀуцӀи<br>«[[Гуниб мухъ]]алъул» байрахъ | {{Къо-моцІ|29|01|2013|4}}<ref>Решение Собрания депутатов Гунибского района от 29.01.2013 № 3а</ref> | 8335 |- | [[Файл:Flag of Dahadaevsky rayon (Dagestan).png|90px]] | Муниципалияб гӀуцӀи<br>«[[ДахӀадаясул мухъ]]алъул» байрахъ | {{Къо-моцІ|30|03|2009|4}}<ref>Решение Собрания депутатов муниципального образования «Дахадаевский район» от 30.03.2009 № 01-06-1V-СД3 Положение о флаге муниципального образования Дахадаевский район Республики Дагестана</ref> | |- | [[Файл:Flag of Kulinsky rayon (Dagestan).png|90px]] | Муниципалияб гӀуцӀи<br>«[[Кули мухъ]]алъул» байрахъ | {{Къо-моцІ|16|06|2011|4}}<ref>Решение районного Собрания Кулинского муниципального района от 16.06.2011 № 44 «О флаге муниципального образования Кулинский муниципальный район Республики Дагестан»</ref> | 7162 |} | {| class="wikitable" |- ! Байрахъ ! Расмияб цӀар ! Тасдикъ гьабураб къо-моцӀ ! [[Россия Федерациялъул пачалихъиял гӀаламатазул хъвай-хъвагӀай|ПГӀХЪялда]]<br>номер |- | [[Файл:Flag of Laksky rayon (Dagestan).png|90px]] | Муниципалияб гӀуцӀи<br>«[[Лак мухъ]]алъул» | {{Къо-моцІ|25|12|2012|4}}<ref>Решение Собрания депутатов Лакского района от 25.12.2012 № 27 «Об официальных символах — гербе и флаге Лакского района»</ref> | 8132 |- | [[Файл:Flag of Tarumovsky district.png|90px]] | Муниципалияб гӀуцӀи<br>«[[Тарумасул мухъ]]алъул» байрахъ | | |} |} === Росдал боязул байрахъал === {| style="text-align:center" |- valign="top" | {| class="wikitable" |- ! Байрахъ ! Расмияб цӀар ! Тасдикъ гьабураб къо-моцӀ ! [[Россия Федерациялъул пачалихъиял гӀаламатазул хъвай-хъвагӀай|ПГӀХЪялда]]<br>номер |- | [[Файл:Flag of Aradirikhsky (Dagestan).png|90px]] | Гумбет муъхалъул<br />[[«Гьарадирихъ росдал совет»]] муниципалияб гӀуцӀиялъул байрахъ | {{Къо-моцІ|02|06|2016|4}}<ref>Решение Собрания депутатов муниципального образования СП «Сельсовет Арадирихский» от 02.06.2016 года, протокол № 4</ref> | |} |} == ХӀужаби == {{хІужаби}} == Балагье гьединго == * [[Дагъистаналъул бетӀерасул штандарт]] {{Дагъистан}} {{Россия Федерациялъул икълимазул байрахъал}} [[Категория:Дагъистаналъул байрахъал]] lckrlxo0gte9p15ck3mbygsi8sy86yk 0 6304 101131 99738 2026-09-07T12:36:03Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101131 wikitext text/x-wiki {{Пачалихъалъул хӀалтӀухъан |цӀар = Илгьам ГӀалиев |аслияб цӀар = {{lang-az|İlham Heydər oğlu Əliyev}} |сурат = Ilham Aliyev 2024 (İlham Əliyevin) (cropped).jpg |гӀеблъи = 280px |сураталда гъоркь хъвай-хъвагӀай = <small>Ilham Aliyev in 2023</small> |хъулухъ = [[Азарбижаналъул президент]] |тартиб = 4 |байрахъ = Flag of the President of Azerbaijan.svg{{!}}border |хъулухъ байбихьи = 31 октябр [[2003]] сон |цеве вукӀарав = [[ХӀайдар ГӀалиев]] |хъулухъ_2 = Азербижаналъул премьер-министр |тартиб_2 = 7 |байрахъ_2 = Flag of Azerbaijan.svg{{!}}border |хъулухъ байбихьи_2 = 4 август [[2003]] сон |хъулухъ лӀугӀи_2 = 4 ноябр [[2003]] сон |цеве вукӀарав_2 = Артур Расизаде |хадув вачӀарав_2 = Артур Расизаде |гьавураб къо-моцӀ = 24.12.1961 |гьавураб бакӀ = [[Баку]], [[АССР]], [[СССР]] |гражданство = {{USSR}}→{{AZE}} |эмен = [[ХӀайдар ГӀалиев]] |эбел = Зарифа ГӀалиева |лъади = Мехрибан ГӀалиева |лъимал = '''вас:''' ХӀайдар<br />'''ясал:''' Арзу ва Лейла |партия = [[Партия «ЦӀияб Азарбижан»|«ЦӀияб Азарбижан»]] |лъай = [[Москваялъул халкъаздагьоркьосеб хурхеналъул пачалихъияб институт|МГИМО]] |гӀелмияб даража = тарихиял гӀелмабазул кандидат |аслияб хъулухъ = |миллат = [[Падарал|азарбижанав]] |дин = [[гӀилманияв]] |шапакъатал = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{ХІайдар ГІалиевасул Орден}} {{!}}- {{!}}} |сайт = [http://www.president.az Азарбижаналъул президент] [http://www.ilham-aliyev.org Ilham Aliyev] |гъулбас = Signature of İlham Əliyev.jpg |викисклад = Ilham Aliyev }} '''Илгьа́м ХӀайда́р огълы́ ГӀали́ев'''<ref name="Биография">{{Cite web |title=Биография Ильхама Алиева на официальном сайте Президента Азербайджана |url=http://ru.president.az/president/biography/ |access-date=2014-04-03 |archive-date=2013-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130706000211/http://ru.president.az/president/biography/ |url-status=хвараб }}</ref> ({{lang-az|İlham Heydər oğlu Əliyev}}; [[24 декабр]] [[1961]], [[Баку]], [[Азарбижаналъул ССР]]) — [[азарбижан]]алъул пачалихъияв ва политикияв цевехъан, 2003 соналдаса бахъун [[Азарбижаналъул президент]]. == Биография == == ХӀужаби == {{хІужаби}} [[Категория:Къажарал]] 47796rgbsg9kdj5bckshukb7tefcfhx 0 6425 101152 99803 2026-09-07T12:39:33Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101152 wikitext text/x-wiki {{МугӀрузул система | ЦӀар = Кавказалъул мугӀрул | Миллияб_цӀар = | Сурат = Caucasus.A2001306.0815.250m.jpg | Гъоркьхъвай = НАСА-ялъул сурат | Сураталда_гъоркьхъвай = | ГӀатӀилъи = | Халалъи = 1200 | ГӀеблъи = 160 | Борхалъи = 5642 | Бищун_борхатаб_тӀогь = Элбрус | Борхалъиялъул_ицц = | ЛӀугьин = Палеозой-кайнозой | Орогения = [[Алпияб орогения|Алпияб]] | МегӀералъул ригь = | МугӀрузул тайпа = | Ахирисеб бури = | Координатал = 42/30/N/45/00/E | Пачалихъал = Абхазия/Азарбижан/Эрменистан/Гуржи/Россия/Бакъда Гьиристан | Икълим = | Икълимал = | Мухъ = | БакӀалъул карта = Кавказ | БакӀалъул карта 1 = | Гъоркьхъваялъул позиция = | ТӀаса къотӀизе = | Гъоркьа къотӀизе = | Гъоркьхъваялъул позиция 1 = | ТӀаса къотӀизе 1 = | Гъоркьа къотӀизе 1 = | Жаниблъел = | Викигъамасалда_категория = }} '''Кавка́залъул мугӀрул''' ({{lang-ab|Кавказтәи ашьхақәа}}, {{lang-ady|Къаукъаз къурш}}, {{lang-az|Qafqaz dağları}}, {{lang-hy|Կովկասյան լեռնաշղթա}}, {{lang-ka|კავკასიონი}}, [[Даргинский язык|дарг]]. ''Кавказла дубурти'', {{lang-inh|Кавказа лоамаш}}, {{lang-inh2|Даькъастен лоамаш}}, {{lang-kbd|Къаукъаз къурш}}, {{lang-krc|Кавказ таула}}, {{lang-kum|Кавказ тавлар}}, {{lang-lez|Къавкъаз}}, {{lang-os|Кавказы хæхтæ}}, {{lang-rut|Кавказад банбыр}}, {{lang-ce|Кавказан лаьмнаш}}) — [[мугӀрузулаб система]], жиб Евразиялда ЧӀегӀераб ва Каспий ралъадазда гьоркьоб бугеб. ЦӀаралъул этимология мухӀканго лъалеб гьечӀо.<ref>''[[Откупщиков, Юрий Владимирович|Откупщиков Ю. В.]]'' Очерки по этимологии. — {{СПб.}} : Изд. С.-Петербургского университета, 2001. — 479 с. — С. 310—318. — ISBN 5-288-02121-X.</ref>{{ГъоркьегӀан|#Этимология|1}} Бикьула кӀиго [[МугӀрузулаб система|мугӀрузулаб системаялде]]: [[КӀудияб Кавказ]] ва [[ГьитӀинаб Кавказ]]. Кавказ гӀемерисеб Бикьула гьединго Шималияб Кавказалдеги Нахъакавказалдеги, жидеда гьоркьоб гӀурхъи кинабниги системаялъул бакьулъаб кколеб КӀудияб Кавказалъул БетӀераб, ялъуни Лъимбикьулеб, щобалда рекъон цӀалеб. [[КӀудияб Кавказ]]алъул системаялъул халалъи буго 1100 километраялдаса цӀикӀкӀун, шималиябги бакътӀерхьул рахъалдаса жанубиябги бакъбаккул рахъалде, ЧӀегӀер ралъдал Таман бащдабчӀинкӀиллъиялдасаги Анапаялдасаги Каспий ралъдахъ бугеб Апшерон бащдабчӀинкӀиллъиялде. Бищун цӀикӀкӀараб гӀеблъи буго Эльбрусалъул меридианалда (180-гӀанасеб км). Агъаб рахъалдехун буго Кавказалъул БетӀераб бал, гьелдаса шималияб рахъалде буго чанго параллелиял балал. КӀудияб Кавказалъул бакъда щоб гӀуцӀун буго кулисхӀалал балаз, жал Кавказалъул БетӀераб баладехун цулел. Бикьула лъабго бутӀаялде: БакътӀерхьул Кавказ (ЧӀегӀер ралъдахъа Эльбрусалде), БакьулӀ Кавказ (Эльбрусалдаса Казбекалде) ва Бакъбаккул Кавказ (Казбекалдаса Каспиялде). Бищун машгьурал тӀогьал — [[Эльбрус (мегӀер)|Эльбрус]] (5642 м) ва [[Казбек]] (5033 м)) — рацун руго кидагосеб гӀазуца ва цӀералъ. [[КӀудияб Кавказ]] буго кӀудияб гьанжесеб цӀеркъай бугеб регион . [[Файл:Mount Elbrus May 2008.jpg|thumb| Эльбрус]] == Географиялъулабги территориалияб суал == {{main|Европаялдаги Азиялдаги гьоркьоб гӀурхъи}} ГьечӀо чӀван-къотӀараб жаваб Кавказалъул мугӀрузул Евпропаялъулищ ялъуни Азиялъулищ кколеб абураб суалалъе. РикӀкӀиналде балагьун, Европаялъул бищун борхатаб тӀолъун ккола ялъуни Эльбрус (5642 м), ялъуни [[Монблан]] (4810 м), [[Альпал|Альпазда]] бугеб<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.worldatlas.com/articles/how-is-the-border-between-europe-and-asia-defined.html|title=How Is The Border Between Europe And Asia Defined?|website=WorldAtlas|accessdate=2020-08-06}}</ref>. Кавказалъул мугӀрузул руго Евразиялъул къоноялъул бакьулӀ (Европаялдаги Азиялдаги гьоркьоб, Кавказ гьезул гӀурхъилъун рикӀкӀани). [[La Grande Encyclopédie]]-ялдаги<ref>31-томная энциклопедия. Опубликована во Франции с 1886 по 1902 год.</ref>, [[ЦРУ-ялъул тӀолгодунялалъул фактазул тӀехь]]алдаги<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/print_2203.html|title=GEOGRAPHIC OVERVIEW|author=CIA|website=cia.gov|date=|publisher=|access-date=2017-11-13|archive-date=2017-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20170108150332/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/print_2203.html|url-status=хвараб}}</ref>, [[Миллияб географияб жамагӀат]]алдаги<ref name=»NatlGeoAtlas»>{{книга |заглавие=National Geographic Atlas of the World |издание=7th |год=1999 |место=Washington, DC |издательство=[[Национальное географическое общество|National Geographic Society]] |isbn=0-7922-7528-4}} «Europe» (pp. 68-9); «Asia» (pp. 90-1): «A commonly accepted division between Asia and Europe … is formed by the Ural Mountains, Ural River, Caspian Sea, Caucasus Mountains, and the Black Sea with its outlets, the Bosporus and Dardanelles.»</ref> ва цогидал иццаздаги Европаялъул гӀурхъи рикӀкӀункб буго Кавказалъул кӀиябго балалдаса гӀоркьегӀан, ай Кавказ Европаялъул бутӀалъун рикӀкӀунеб буго. [[Файл:Шалбуздаг.jpg|thumb|Шалбуздагъ]] == Халкъ == {{main|Кавказалъул халкъал}} Кавказалда буго 50-гӀанасеб батӀияб халкъ (мисалалъе: [[абхазал]], [[аварал]], [[адигъал]] (черкесал), [[къажарал]], [[эрмениял]], [[балкарал]], [[даргинцал]],[[чачанал]], [[гуржиял]], [[ингушал]], [[тумал]], [[лезгиял]], [[карачаял]], [[осетиял]], [[рутулал]], [[табасаранал]] ва ц.). Гьеб халкъал ккола Кавкасионияб, Индоевпропияб ва Алтаялъулаб мацӀазул хъизаналъул. [[Файл:Aragats in snow.jpg|thumb| [[Арагац (мегӀер)|Арагац]] тӀогь, Эрменистаналда бугеб. ГьитӀинаб Кавказалъул мугӀрузул бищун борхатаб тӀогь.]] [[Файл:Shakhdag.jpg|мини| [[Шагьдагъ (мегӀер)|Шагьдагъ]] тӀогь, Азарбижаналда бугеб]] == Лъел объектал == Кавказалъул мугӀрузда гӀоразул чвахи буго аслияб кӀагӀидаялъ радиалияб. Кавказалда иццул бетӀер бугел гӀоралгин лъарал чвахула [[ЧӀегӀераб ралъад|ЧӀегӀераб]] ([[Бзыбь]], [[Кодор]], [[Ингури]], [[Риони]], [[Мзымта]]), [[Азов ралъад|Азов]] ([[Кубань (гӀор)|Кубань]], ва [[Каспий ралъад|Каспий]] ([[Кума|Кума]], [[Кура (гӀор)|Кура]], [[Самур]], [[Сулахъ]], [[Терек]]) ралъдалъе{{sfn|БРЭ|2006}}. [[Севан (хӀор)|Севан]] хӀор ккола регионалда бугеб бищун кӀудиязул цояблъун. [[Файл:Ritsa3.jpg|thumb [[Рица]] хӀор]] == Фауна == Цогидал гӀалхул хӀайваназда цадахъго Кавказалда дандчӀвала [[ГӀалхул хъабан|гӀалхул хъабанал]], [[Гьинта|гьинтаби]], [[МугӀрузул цӀцӀе|мугӀрузул цӀцӀани]], ва гьединго [[хъвекцӀум]]ал. ЦӀакъ къанагӀат дандчӀвала [[леопард]] (''Panthera pardus ciscaucasica''). Цере рукӀана гьединго [[ГъалбацӀ|азиялъулал гъалбацӀал]] ва [[Туран цӀиркъал|каспиял цӀиркъал]], амма нилӀер эраялъул байбихьуде гьел тӀубан тӀагӀинаруна. Кевказалда цӀакъ гӀемер руго гьодимухъикъал рухӀчӀаголъаби, мисалалъе, 1000 батӀияб навгӀ буго нусиречазул.<ref>{{cite web |url = http://caucasus-spiders.info/introduction/checklists/?region=1&country=all|deadlink=yes|title = Кавказские Пауки «CHECKLISTS & MAPS» |archiveurl = https://web.archive.org/web/20090211173748/http://caucasus-spiders.info/introduction/checklists/?region=1&country=all |archivedate = 2009-02-11 }}</ref> [[Файл:Kezenoy-lake.jpg|thumb| ГӀанди-хӀор]] == Флора == Кавказалда дадечӀвалеб буго 6349 навгӀ тӀогьолаб гъветӀ-хералъул, гьенибго гъорлӀ 1600 бакӀалъцл навгӀ. 16 навгӀ мугӀрузул гъветӀ-хералъул баккана тӀоцебе Кавказалда. == Пачалихъал ва икълимал == {|width=60% | width=20%| * [[Азарбижан]] * [[Эрменистан]] * [[Хъизихъ]] | width=20%| • [[Россия]]: ** [[Адигъистан]] ** [[Дагъистан]] ** [[Ингушетия]] ** [[Кабардино-Балкария]] ** [[Карачаево-Черкесия]] ** [[Краснодар край]] ** [[Шималияб Осетия-Алания]] ** [[Ставрополь край]] ** [[Чачан]] | width=20%| * ''[[Жанубияб Осетия]]'' * ''[[Абхазиялъул Жумгьурият|Абхазия]]'' |} [[Файл:Shatili valley.jpg|thumb|[[Аргун къварилъухъ]], Чачан]] == Бл. гьединго == * [[Кавказалъулал мацӀал]] == ХӀужжаби == {{ХӀужаби}} == Адабият == • {{БРЭ|автор=Асоян Д. С., Петрушина М. Н. и др.|заглавие=|id=1877178|том=4|стр=5}} == РегӀелал == {{Навигация}} * [http://maps.yandex.ru/-/CVvoEEoz Кавказские горы] на сервисе [[Яндекс.Панорамы|Яндекс.Панорамы]]. * {{ВТ-ЭСБЕ|Кавказский хребет|[[Массальский, Владислав Иванович|Массальский В. И.]]}} * [https://www.youtube.com/watch?v=YOTCpCmL0s8&list=UUfO3ZILeZ56gRfqlUUwyueQ Документальный фильм «Природа Кавказа»]. * Zaur Gasimov, [http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:0159-2011081894 ''The Caucasus''], [http://www.ieg-ego.eu/ EGO — European History Online], Майнц: [http://www.ieg-mainz.de/likecms/index.php Institute of European History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160219021834/http://www.ieg-mainz.de/likecms/index.php |date=2016-02-19 }}, 2011, проверено 16 июня 2011. [[Категория: Кавказалъул мугӀрул| ]] [[Категория:Кавказ]] [[Категория:Хъизихъалъул мугӀрул]] [[Категория:Азарбижаналъул мугӀрул]] mm0ocqbhsm37edw968y6dtsx0xmbeim 0 6426 101265 100134 2026-09-07T13:02:13Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101265 wikitext text/x-wiki {{Пачалихъалъул хӀалтӀухъан |цӀар = МухӀаммад Мурси |аслияб цӀар = {{lang-ar|محمد مرسى}} |сурат = President Mohamed Morsi.jpg |гӀеблъи = |сураталда гъоркь хъвай-хъвагӀай = |хъулухъ = [[Египталъул президент]] |герб = |гербалда гъоркь хъвай-хъвагӀай = |гербалъул гӀеблъи = |байрахъ = Flag of the President of Egypt.svg{{!}}border |байрахъ2 = Coat of arms of Egypt (Official).svg |тартиб = 5 |хъулухъ байбихьи = [[30 июн]] [[2012 сон]] |хъулухъ лӀугӀи = [[3 июл]] [[2013 сон]] |цеве вукӀарав = [[ХӀосни Мубарак]]<br />МухӀаммад ХӀусейн ТӀантӀави (и. тӀ.) |хадув вачӀарав = [[ГӀадли Мансур]] (и. тӀ.) |премьер = [[Гьишам Къандил]] |хъулухъ_2 = [[Эркенлъиялъул ва ритӀухълъиялъул партия]]лъул председатель |тартиб_2 = 1 |байрахъ_2 = Flag_of_Egypt.svg{{!}}border |байрахъ2_2 = |хъулухъ байбихьи_2 = [[30 апрел]] [[2011]] |хъулухъ лӀугӀи_2 = [[24 июн]] [[2012]] |цеве вукӀарав_2 = хъулухъ гӀуцӀцӀана |хадув вачӀарав_2 = СагӀд Аль-Кататни |гьавураб къо-моцӀ = 20.08.1951 |гьавураб бакӀ = Шаркъия, {{БакІГьавураб|Египет|Египеталда}} |эмен = |эбел = |лъади = [[Нажля МахІмуд]]<ref>[http://www.moheet.com/2012/06/25/%D9%85%D9%86-%D9%87%D9%89-%D9%86%D8%AC%D9%84%D8%A7%D8%A1-%D9%85%D8%AD%D9%85%D9%88%D8%AF-%D8%B3%D9%8A%D8%AF%D8%A9-%D9%85%D8%B5%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%88%D9%84%D9%89-%D8%9F/ Who is Najla Mahmoud The next first lady?]</ref> |лъимал = АхІмад, Шаймаъ, Усама, ГІумар ва ГІабдуллагь |партия = 1) [[Эркенлъиялъул ва ритІухълъиялъул партия]] (2011—2012)<br />2) Партия гьечІев |лъай = 1) [[Каиралъул университет]]<br />2) [[Жанубияб Калифорниялъул Университет]] |гІелмияб даража = |аслияб хъулухъ = [[Сиясатчи]] |миллат = [[ГІарабал|гІарабав]] |дин = [[Ислам]], [[сунниял|суннияб мазгьабалъул]] |шапакъатал = |сайт = |гъулбас = Muhammed Morsi Signature.png }} '''МухӀаммад Мурси ГӀиса Аль-ГӀаййатӀ'''<ref>[http://www.vesti.ru/videos?vid=428471 Вести. Ru: Президентом Египта стал исламист Мухаммед Мурси<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> ({{lang-ar|محمد مرسى عيسى العياط}}; гьав. [[20 август]]алъ [[1951 сон|1951]], [[Шаркъия (Египет)|Шаркъия]] - [[17 июн]]аль [[2019 сон|2019]]<ref>{{cite web|title=Бывший президент Египта Мухаммед Мурси умер во время судебного заседания|url=https://regnum.ru/news/polit/2649314.html|publisher=ИА Regnum|date=2019-06-17|accessdate=2019-06-17|lang=ru|archive-date=2019-06-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20190617163234/https://regnum.ru/news/polit/2649314.html|url-status=dead}}</ref>) — [[египет]]алъул пачалихъияв хӀалтӀухъан. Египталъул щуабилев президент, [[2012 сон]]алъул [[30 июн]]алдаса [[2013 сон]]алъул [[3 июл]]алде щвезегӀан . Гьев вукӀана [[Бусурманал-вацал]] хӀаракаталъ гӀуцӀцӀараб [[Эркенлъиялъул ва ритӀухълъиялъул партия]]лъул председателлъун<ref>[http://www.ikhwanonline.com/new/Article.aspx?ArtID=83459&SecID=211 <span dir="rtl">{{lang|ar|"شورى الإخوان" يسمي د. مرسي رئيسًا لـ"الحرية والعدالة"]. }}</span><span dir="rtl">{{lang|ar|إخوان اون لاين، 2011-4-30. وصل لهذا المسار في 1 مايو 2011.}}</span></ref>. 2012 соналъ Мурси бергьана Египеталъул бетӀер вищулеб рищиялда ва хадусеб соналъул 3 июлалъ гьев хӀукмуялдаса нахъе къотӀана пачалихъалда ккараб гӀаскариязул инкъилабалъул хӀасилалда. == ХӀужаби == {{хІужаби}} su2tou5yc44nk8th98615dzldhoric5 0 6428 101065 99514 2026-09-07T12:25:02Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101065 wikitext text/x-wiki {{Пачалихъалъул хӀалтӀухъан |цӀар = ГӀабдуллагь Гюл |аслияб цӀар = {{lang-tr|Abdullah Gül}} |сурат = |гӀеблъи = 280px |сураталда гъоркь хъвай-хъвагӀай = |хъулухъ = [[Турциялъул Президент]] |герб = |гербалда гъоркь хъвай-хъвагӀай = |гербалъул гӀеблъи = |байрахъ = Flag of the President of Turkey.svg{{!}}border |байрахъ2 = Emblem of the Presidency of Turkey.svg |тартиб = 11 |хъулухъ байбихьи = [[28 август]] [[2007 сон]]алъул |хъулухъ лӀугӀи = |цеве вукӀарав = АхӀмет Сезер |хадув вачӀарав = |хъулухъ_2 = [[Турциялъул къватӀисел ишазул министр]] |тартиб_2 = 46 |байрахъ_2 = Flag of Turkey.svg{{!}}border |байрахъ2_2 = |хъулухъ байбихьи_2 = [[14 март]] [[2003]] |хъулухъ лӀугӀи_2 = [[28 август]] [[2007]] |цеве вукӀарав_2 = Ясар Якиш |хадув вачӀарав_2 = [[Ражаб ТӀайип Эрдогъан]] |хъулухъ_3 = [[Турциялъул премьер-министр]] |тартиб_3 = 35 |байрахъ_3 = Flag of Turkey.svg{{!}}border |байрахъ2_3 = Seal of Prime Ministry of the Republic of Turkey.svg |хъулухъ байбихьи_3 = [[18 ноябр]] [[2002]] |хъулухъ лӀугӀи_3 = [[14 март]] [[2003]] |цеве вукӀарав_3 = Бюлент Эджевит |хадув вачӀарав_3 = [[Ражаб ТӀайип Эрдогъан]] |гьавураб къо-моцӀ = 29.10.1950 |гьавураб бакӀ = {{БакІГьавураб|Кайсери}} [[Файл:Flag of Turkey.svg|30px]] |эмен = АхІмад ХІамди |эбел = ГІадвие |лъади = [[Хайрунниса Гюл]] |лъимал = АхІмад Мюнир, МехІмед Эмре ва Кюбра |партия = [[РитІухълъиялъул ва цебетІеялъул партия (Турция)|РЦП]] |лъай = [[Истамбулалъул университет]] |гІелмияб даража = [[Икътисадиял гІелмабазул доктор]]<ref name="Цветок">[http://www.easttime.ru/person/2/6/16.html АБДУЛЛАХ ГЮЛЬ. ПЕРСОНАЛИИ. ТУРЦИЯ]</ref> |аслияб хъулухъ = [[Икътисадчи]] |миллат = [[туркал|туркав]] |дин = [[Ислам]], [[сунниял|суннияб мазгьабалъул]] |шапакъатал = | сайт =http://www.tccb.gov.tr/ |гъулбас = Abdullah Gül's signature.png }} '''ГӀабдуллагь Гюл''' ({{lang-tr|Abdullah Gül }}; [[29 октябр]] [[1950]], [[Кайсери]], Турция) — турциялъул политик, гьанже хӀукмуялда вугев анцӀила цоабилев [[Турциялъул Президент]] [[2007 сон]]алъул [[28 август]]алдаса. == Сира == == ХӀужаби == {{хІужаби}} {{тIинчI}} [[Категория:Турция]] 6tr04yg9jkl1eakauj54jee79hlz6fy 0 6434 101123 99697 2026-09-07T12:34:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101123 wikitext text/x-wiki {{Пачалихъалъул хӀалтӀухъан |цӀар = Жовгьар Дудаев |аслияб цӀар = {{lang-ce|Дудийн Муса-кIант Жовхар}} |сурат = Djokhar Doudaïev.jpg |гӀеблъи = 300px |хъулухъ = [[Чачан Республика Ичкерия|ЧРИялъул]]президент |тартиб = 1 |байрахъ = Flag of Chechen Republic of Ichkeria.svg{{!}}border |байрахъ2 = |хъулухъ байбихьи = [[27 октябр]] [[1991]] |хъулухъ лӀугӀи = [[21 апрел]] [[1996]] |цеве вукӀарав = Хъулухъ гӀуцӀцӀана |хадув вачӀарав = [[Зелимхан Яндарбиев]] (и. тӀ.) <br /> [[Аслан Масхадов]] |гьавураб къо-моцӀ = 15.2.1944 |гьавураб бакӀ = [[Ялхорой (росу)|Ялхорой]], {{БакІГьавураб|Чачан-Ингушазул АССР|Чачан-Ингушазул АССРалда}}, [[РСФСР]], [[СССР]] |хвараб къо-моцӀ = 21.04.1996 |хвараб бакӀ = Гехи-чу, [[Буртиялъ]], [[Россиялъул Федерация]] |вукъун вуго = Вукъараб бакӀ лъалеб гьечӀо<small><ref name="Начало">[http://kavkaz-uzel.ru/persontext/person/id/1190195.html Дудаев Джохар Мусаевич]</ref></small> |эмен = |эбел = |лъади = [[Алла Фёдоровна Дудаева]] |лъимал = '''васал:''' Авлур ва Деги <br /> '''яс:''' Дана | звание = {{СССРалъул РГЬКЪ, Генерал-майор}} [[генерал-майор]] ([[1989]]) <br />[[Генералиссимус]] ([[1996]]) | род войск = [[Рагъул-гьаваялъул къуватал]] |къеркьей = |партия = [[Советияб Союзалъул коммунистияб Партия|ССКП]] ([[1968]]—[[1991]]) |лъай = 1) Гьиристаналъул Пачалихъияб Университет <br />2) Тамбовалъул летчиказул тӀадегӀанаб рагъул училище |аслияб хъулухъ = Лётчик-инженер |миллат = [[Буртиял|чачанав]] |дин = [[Ислам]] |шапакъатал = {{{!}} style="background: transparent" {{!!}}{{БагІар Байрахъалъул Орден}}{{!!}}{{БагІар ЦІваялъул Орден}}{{!!}}{{«Афганазул баркала кьолеб халкъалъул» медаль (Афгъанистан)}} {{!}}} |сайт = |гъулбас = Signature_of_Dzhokhar_Dudayev.png }} '''Жавгьа́р Муса́евич Дуда́ев''' ({{lang-ce|Дудийн Муса-кIант Жовхар}} - Чачан-Ичкериялъул тӀоцевесев президент. == ХӀужаби == {{ХІужаби}} e1eg9tu4wra7fcq093bv0krqy52m7j0 0 6439 100991 99250 2026-09-07T12:12:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100991 wikitext text/x-wiki {{Пачалихъалъул хӀалтӀухъан |цӀар = Аслан Масхадов |аслияб цӀар = {{lang-ce|Масхадан Іаьлин кІант Аслан}} |сурат = Aslan Maskhadov.jpg |гӀеблъи = 300px |хъулухъ = [[Чачан Республика Ичкерия|ЧРИялъул]]президент |тартиб = 2 |байрахъ = Flag of Chechen Republic of Ichkeria.svg{{!}}border |байрахъ2 = |хъулухъ байбихьи = [[12 феврал]] [[1997 сон]] |хъулухъ лӀугӀи = [[27 январ]] [[2002 сон]]<ref>«Законные полномочия Масхадова как избранного президента Чеченской Республики истекают 27 января 2002 года. Но у нас военное положение, и полномочия можно продлить… Парламент продлит ему полномочия» ([[Яндарбиев, Зелимхан Абдулмуслимович|Зелимхан Яндарбиев]]) [http://www.vremya.ru/2001/230/4/17592.html].</ref><ref>Срок полномочий Аслана Масхадова как президента Чеченской Республики Ичкерия (ЧРИ) формально истек 26 января 2002 года. Он был избран 26 января 1997 года и по действовавшей тогда конституции ЧРИ должен был занимать этот пост пять лет. ([http://web.archive.org/web/20020429170943/http://www.smi.ru/text/02/01/26/15862.html Масхадов больше не президент Чечни. Даже формально])</ref>, 2003 год<ref>В 2003 году прошёл референдум по конституции Чечни и выборы прзедиента Чечни, на которых победил Ахмат Кадыров. Можно утверждать, что «Масхадов стал нелегитимен после референдума» [http://www.ng.ru/regions/2003-04-14/9_kadyrov.html]. Незадолго до президентских выборов [[Ахмат Кадыров]] заявлял, что после них «никто в мире не сможет называть Масхадова президентом даже несуществующей Ичкерии» ([http://www.gazeta.ru/2003/07/28/kadyrovcyugr.shtml «Газета.Ru», 28.07.03]).</ref> |цеве вукӀарав = [[Зелимхан Яндарбиев]] (и. тӀ.) |хадув вачӀарав = [[Садулаев, ГӀабдул-ХӀалим Абусаламович|ГӀабдул-ХӀалим Садулаев]] |гьавураб къо-моцӀ = 21.09.1951 |гьавураб бакӀ = п. Шокай, {{МестоРождения|Осакаровский район|в Осакаровском районе}}, [[Караганди област]], [[Хъазахъистаналъул ССР]], [[СССР]] |хвараб къо-моцӀ = 8.03.2005 |хвараб бакӀ = [[Толстой-Юрт]], [[Грозный мухъ]],<br /> [[Буртиялъ]], [[Россиялъул Федерация]] |лъимал = '''вас:''' Анзор <br /> '''яс:''' Фатима | звание = {{СССР, Полковник}} (1986) <br />ЧРИялъул [[армиялъул генерал]] <br /> ЧРИялъул [[Генералиссимус]] |къеркьей = |партия = |лъай = |аслияб хъулухъ = |миллат = [[Буртиял|чачанав]] |дин = [[Ислам]] |шапакъатал = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{СССРалъул Рагъул Къуватазда ВатІаналъе гІоло хъулухъ гьабуралъухъ, 2 даража}}{{!}}{{!}}{{СССРалъул Рагъул Къуватазда ВатІаналъе гІоло хъулухъ гьабуралъухъ, 3 даража}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Орден «Халкъалъул яхІ»}} {{!}}{{!}} {{Орден «Халкъалъул яхІ»}} {{!}}} |сайт = |гъулбас = Aslan Maskhadov’s signature.svg }} '''Асла́н (Хали́д) ГӀали́евич Масха́дов''' ({{lang-ce|Масхадан Іаьлин кІант Аслан}} - Чачан-Ичкериялъул кӀиабилев президент. == ХӀужаби == {{ХІужаби}} jpeic9ouiks2y39v5i75l8y38lchjoj 0 6446 101101 99620 2026-09-07T12:31:03Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101101 wikitext text/x-wiki '''Дагъистаналъул ва Чачанистаналъул имам''' — [[Шималияб Кавказ]]алъул ракьал эркенгьариялъул хӀаракаталъул рухӀияв цевехъан, [[Шималияб Кавказалъул имамат]]алъул цевехъан. == Имамзаби == * Дагъистаналъул ва Чачанистаналъул тӀоцевесев имам — [[Имам ГъазимухӀамад|ГъазимухӀаммад]] — [[Шималияб Кавказалъул имамат]]алъе кьучӀ лъурав. * Дагъистаналъул ва Чачанистаналъул кӀиабилев имам — [[ХӀамзат-бег]] * Дагъистаналъул ва Чачанистаналъул лъабабилев имам — [[Имам Шамил]] — [[XIX гӀасру]]яллъул тӀоцебесеб бащалъиялда, Шималияб Кавказалъул имаматалъул цевехъан. Гьев асир гьавиялдаса хадуб, Шималияб Кавказалъул имамат лӀугӀана. * Дагъистаналъул ва Чачанистаналъул ункъабилев имам — [[Сугъралъа МухӀаммад-ХӀажи]] — [[1877 сон]]алъ [[Дагъистан]]алда лӀугьараб, гӀурусазда данде рахъиналъул цевехъан. Машгьурав гӀалим [[Сугъралъа ГӀабдурахӀман-ХӀажи]]ясул вас. * Дагъистаналъул ва Чачанистаналъул щуабилев имам - [[ХӀоцоса Нажмудин]] - Кавказалда инкъилабалда данде рахъиналъул цевехъан. БагӀараб армиялда данде вагъана жиндирго рагъул гьалмагъ Узун-ХӀажигун. * Дагъистаналъул ва Чачанистаналъул анлъабилев имам - [[Узун-ХӀажи]] - [[дагъистан]]алъул рухӀияв ва политикияв цевехъан, [[Шималияб Кавказалъул имират]]алъул амир. {{Дагъистаналъул ва Чачанистаналъул имамзаби}} [[Категория:Чачаназул тарих]] [[Категория:Дагъистаналъул тарих]] [[Категория:Гъалгъаязул тарих]] [[Категория:Кавказалъул рагъал]] 2n7eivttp95eh3yto9mxatdjmzpr6kz 0 6454 100924 99063 2026-09-07T12:00:25Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100924 wikitext text/x-wiki {{Сонал|2013}} {{alsonumber|2013}} {{гьанжесел лӀугьа-бахъинал}} '''2013''' ('''кӀиазаралда анцӀила лъабабилеб''') сон — григорианияб календаралъул талат къоялъ байбихьараб сон. Гьеб ккола нилӀер рикӀкӀеналъул 2013 сон, лъабабилеб азарсоналъул 13 сон, XXI гӀасруялъул 13 сон, XXI гӀасруялъул кӀиабилеб анцӀсоналъул 3-леб сон. == Лъугьа-бахъинал == * == Гьаруна == * == Хвана == * {{Сон-тӀинчӀ}} [[Категория:2013| ]] ic7iqynohx5gl6nd5ulemo3v3keueuu 0 6457 100926 99065 2026-09-07T12:00:45Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100926 wikitext text/x-wiki {{Сонал|2016}} {{alsonumber|2016}} {{гьанжесел лӀугьа-бахъинал}} '''2016''' ('''кӀиазаралда анцӀила анлъабилеб''') сон — григорианияб календаралъул рузман къоялъ байбихьараб сон. Гьеб ккола нилӀер рикӀкӀеналъул 2016 сон, лъабабилеб азарсоналъул 16 сон, XXI гӀасруялъул 16 сон, XXI гӀасруялъул кӀиабилеб анцӀсоналъул 6-леб сон. [[Россия|Россиялда]] гьеб сон лъазабун буго Россиялъул киноялъул сонлъун. <ref>{{cite web|url=http://www.kremlin.ru/acts/bank/40098|title=Указ Президента Российской Федерации от 07.10.2015 г. № 503 «О проведении в Российской Федерации Года российского кино»|date=2015-10-07|publisher=Президент России. Официальный сайт|description=Документы|accessdate=2015-11-01}}</ref> == Лъугьа-бахъинал == * == Гьаруна == * == Хвана == * {{Сон-тӀинчӀ}} [[Категория:2016| ]] 9k9bgf1fjadpi7drpntf7diwk1o98lv 0 6521 101386 100657 2026-09-07T13:22:23Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101386 wikitext text/x-wiki {{Infobox Russian inhabited locality | en_name = Хунзахъ |nickname = |image_skyline = |image_caption = |pushpin_map = Russia Dagestan Onsokolo District#Russia Dagestan#European Russia#Russia | coordinates = |elevation_m = <!-- administrative status --> | federal_subject = | federal_subject_ref = | adm_district_jur = [[Онсоколо мухъ]] | adm_district_jur_ref = | adm_city_jur = | adm_city_jur_ref = | adm_citydistrict_jur = | adm_citydistrict_type = | adm_citydistrict_jur_ref = | adm_selsoviet_jur = | adm_selsoviet_type = | adm_selsoviet_jur_ref = | adm_ctr_of1 = | adm_ctr_of1_ref = | adm_ctr_of2 = | adm_ctr_of2_ref = | inhabloc_cat = Росу | inhabloc_cat_ref = | inhabloc_type = | inhabloc_type_ref = <!-- municipal status --> | mun_district_jur = | mun_district_jur_ref = | urban_okrug_jur = | urban_okrug_jur_ref = | urban_settlement_jur = | urban_settlement_jur_ref = | rural_settlement_jur = | rural_settlement_jur_ref = | inter_settlement_territory = | inter_settlement_territory_ref = | mun_admctr_of1 = | mun_admctr_of1_ref = | mun_admctr_of2 = | mun_admctr_of2_ref = <!-- statistics --> | area_km2 = | area_km2_ref = | pop_2010census = | pop_2010census_rank = | pop_2010census_ref = <!--| pop_density= --> | pop_latest = 935 | pop_latest_date = 2021 | pop_latest_ref = <ref>{{cite web |url = https://05.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/1.5.%20ЧИСЛЕННОСТЬ%20НАСЕЛЕНИЯ%20ГОРОДСКИХ%20ОКРУГОВ,%20МУНИЦИПАЛЬНЫХ%20РАЙОНОВ,%20МУНИЦИПАЛЬНЫХ%20ОКРУГОВ,%20ГОРОДСКИХ%20.xlsx|title = 1.5. Численность населения городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов Республики Дагестан|work= Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года (на 1 октября 2021 года)|access-date = 2024-06-25}}</ref> |population_demonym = <!-- history --> | established_date = | established_title = | established_date_ref = | current_cat_date = | current_cat_date_ref = | abolished_date = | abolished_date_ref = <!-- misc --> | postal_codes = | postal_codes_ref = | dialing_codes = | dialing_codes_ref = | website = }} '''ХъахӀабросо''' буго [[Дагъистан]]алъул [[Унсоколо мухъ]]алъул росу. [[БекьилӀ]] росугун гӀуцӀула "ХъахӀабросо" росдал администрация,<ref>{{Cite web |url=http://www.ocato.ru/okato.php?code=82253835000 |title=Кахабросинский сельский округ (сельсовет)* (Унцукульский район) |access-date=2011-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304170032/http://ocato.ru/okato.php?code=82253835000 |archive-date=2016-03-04 |url-status=dead }}</ref> ккола элъул центерлъун 1921 соналдаса нахъе.<ref>Историко-архивный справочник административно-территориального деления Дагестана за 1920—2000 гг. Махачкала, 2003. — 399 с.</ref> Гьенив гьавуна ва гӀуна магӀарул адабияталъул классик рокьул гӀащикъ МахӀмуд. Гьениб буго цоцазде шапаниги кӀиго гӀишкъул тӀегь данде щвечӀеб некӀсияб Бекьилъ – пачаясул полковник ХӀассан-Ханил нус Муил ватӀан, гьелда цун аскӀоб буго гӀарацгӀан бацӀцӀадаб лъим бецӀцӀулеб ва кӀиго иццул лъим тӀатӀала чваханиги гъорлӀе жубачӀеб, Муил чилайдул гъалал чанги гъорлӀ ччурал росдал лъар. == Ракьхъвай == Росо ккола районалъул центр [[Унсоколо]] росдадаса шималиябгун-бакътӀерхьул рахъалдехун 18 км рикӀкӀад ва 1 750 м борхатлъуда. == Тарих == Гьеб букӀана (ХӀХ гӀасруялъ) росдал жамгӀияталъул центрлъун. Жидерго росдада гьединаб цӀар лъеялъул хӀакъалъулӀ хъахӀабросдерица бицала гьадинаб къиса. Гьанже росу бугеб бакӀалда рукӀун руго гӀатӀидал ва ризал рохьал. Гьенив вачӀарав ХъахӀавилан абулев чияс жиндирго кули гьабун буго. Гьелда ХъахӀасул кули абун абулаанила. Хадуб гьениб гӀагардехун рукӀарал Щулалъул гохӀ абулеб росулӀа гӀадамалги гочун, рачӀун гьез гьениб жидеего росу барабила. Гьелда цӀарги ХъахӀабросуйилан тун буго. ТӀоцебе росу ккураб заманги гьелъие кьучӀ тӀамурал гӀадамалги лъазе кӀолеб гьечӀо. Амма росулӀ ратулел археологиялъулал лъалкӀаз бицуна росу цӀакъго некӀсияб заманалда ккураб букӀин. ТӀоцебе росу букӀун буго Шулалъул гохӀ абулеб бакӀалда. Унго-унголъунги тӀаде кӀанцӀулездаса цӀунизе щулалъаби ругеб бакӀ букӀун буго гьеб, гьабсагӀаталдаги гьеб гьединаб буго. ТӀабигӀат берцинаб расалъиялда гӀумру гьабулезул цебегоялдаса нахъего аслияб магӀишат гӀи-боцӀухъанлъи ва хурухъанлъи букӀана. Доб заманаялда гьезул рукӀа-рахъин ва культура цӀакъго нахъе ккараб букӀун буго. Жиндир кутакал рагъал ккечӀониги ва бодулӀ цӀар тӀибитӀарал гӀадамал жаниса рахъинчӀониги Кавказалъул рагъул соназда цо рахъалда хутӀичӀо ХъахӀабросуги. Дагъистаналъул цогидал росабазулго гӀадаб рагъулги кьалулги махӀ бахъараб букӀана гьеб росдалги къисмат. Амма доб заманалъул хъвай-хъвагӀаязда, гӀелмиял хӀалтӀабазулӀ, ракӀалде щвеязулӀ ХъахӀабросдалги цӀар батулеб букӀинчӀо. Киса-кибего дандчӀвалеб букӀана Ахкент абун. ЛъарагӀ мацӀалда гьеб рагӀул магӀнаги ккола «ХъахӀабросу» абураб. Буго жакъаги Буйнакск районалда Ахкент (ХъахӀабросу) росу. Дол церегосел хъвай-хъвагӀаяздаги киса-кибего рехсолеб буго Ахкент росу. Гьеб букӀине ккола нилӀер ХъахӀабросу, чияр цӀаралде гъоркье ккараб. Амма ХъахӀабросдерил гӀадамаз гӀахьаллъи гьабуна 1914 соналда букӀараб [[ТӀоцебесеб дунялалъулаб рагъ]]да. ГӀурус пачаяс армиялда хъулухъ гьабулезе цӀикӀкӀараб гӀарац кьолеб бугиланги рагӀун, гьенире Россия цӀунун рагъизе ун руго ГӀабдулвахӀид, ХӀанза, ИсхӀакъ абулел гӀадамал, гьезда цадахъго поэт МахӀмудги. Армиялда хъулухъ гьабулел соназда хъварал ругин абулеб бугелъулха МахӀмудица «Почтовой кагътиде керенги чучун», «Марям» гӀадал гӀатӀидго магӀарулазда гьоркьор машгьурал асарал. ХъахӀабросдерица бицуна пачаясул армиялда хъулухъ гьабунилан къавулӀ батӀияб хис-бас ккечӀин гьезул абун. Совет власталъе гӀоло къеркьолел соназда ва къватӀисел улкабазул интервентазде данде рагъ гьабулеб заманалда хъахӀабросдерил гӀадамазги щулаго рахъ ккун букӀана большевиказул. Гьеб заманалда МахӀач Дахадаевасул отрядалда гьоркьор рагъулел рукӀана багӀарал партизанал ХӀасанханов Ражаб, ХӀажиев ГӀалихӀажи, ХӀусейнов ГӀабдула ва МахӀмудги. МахӀмуд вукӀана МахӀачил бухьенчи. Гьев МахӀачил тӀадкъаял тӀуразарулаго цо нухалъ ХӀоцоса Нажмудинил бандаз ккунгицин вукӀана. ХъахӀабросулӀ букӀун буго МахӀачил цо отрядалъул рагъулаб штабги. ХъахӀабросдал тарихалда бакӀ ккола ва гьеб бечед гьабула магӀарулазул цӀар рагӀарав поэт МахӀмудил творчествоялъ. МахӀмудил кучӀдул лъала ва рокьула гӀицӀго магӀарулазе гуребги Дагъистаналъул цогидал миллатазеги. ГӀурусазул кӀудияв гӀалимчи профессор Жирковас гьадин хъвалеб буго МахӀмудил ХӀакъалъулӀ: «ГӀурус поэзиялда жаниб Пушкиница кинаб бакӀ кколеб букӀараб батаниги, гьединаб бакӀ ккола Дагъистаналъул поэзиялда жаниб МахӀмудицаги»,- абун. Поэт Н. Тихоновас абуна МахӀмуд Кавказалъул Блок вугилан. МахӀмудил кучӀдул гӀурус мацӀалда руссинарун къватӀире риччана Э. Капиевас. МахӀмудил творчествоялда аслияб бакӀ ккола лирикаялъ, дол соназдаго гьес тӀадегӀанаб къимат кьун кӀодо гьаюлей йикӀана магӀарул чӀужугӀадан. БичӀчӀулеб жо, сверухъ кколел ругел лӀугьа-бахъиназги поэтасе асар гьабичӀого толароан. Дагъистаналъул мугӀрузда гьес хъвана «Гьаб бурангун лӀугьа, дунял лӀухъазе» абураб кечӀ. Гьениб МахӀмудица магӀарулал ахӀулел рукӀана бечедазде данде жидерго талихӀаб ва эркенаб гӀумроялъе гӀоло къеркьезе. ХъахӀабросдерица кӀодо гьавуна жидерго вас. РосулӀ гьесие лъун буго памятник, хабада абуни зонода къвалги бан, чӀарай магӀарулалъул образалда скульптор А. Сариджаца гьабураб зани, жидерго колхозалда лъун буго гьесул цӀар, зама-заманалда ХъахӀабросулӀ тӀоритӀула МахӀмудил къоял. Жеги къоабилел соназул ахиралдаго ХъахӀабросулӀ рагьун букӀана медпункт. Гьенив тӀоцевесев учительлъун хӀалтӀулев вукӀана ХӀариколоса Сулейманов Наби. Гьелдаса хадуб 1934 соналда гӀаммаб лъай кьеялъул школаги рагьана. 1936 соналда байбихьана ХъахӀабросулӀ колхозияб багъа-бачари. Байбихьуда коллективияб магӀишат цӀакъго мискинаб букӀана. Абизе бегьула дол соназда гьезул букӀарабгӀанасеб бечелъи жакъа ХъахӀабросдерил щивасул азбаралда батулин. Амма дагь-дагьккун сонал анагӀан цебетӀей лӀугьана колхозалда, киналго гьелда сверухъ гъункана ва гъеж гурун хӀалтӀана производство щула гьабизелъун. ХӀалтӀул гуреб мацӀ лъаларел чагӀи ругилан абула хъахӀабросдерида. ГӀемерал рукӀана дол соназда росулӀ колхозиял церехъаби. Масала: гьединавлъун вукӀана 1937 соналда ДАССралъул Верховный Советалде районалдасан тӀоцевесев депутатлъун вищун вукӀарав Зубаиров Муса, Ленинил орден босарай ва гӀемерал соназ гӀачиязе хъулухъ гьабун фермаялда хӀалтӀарай доярка Лабазанова Зугьра ва гӀемерал цогидалги. Жакъасеб гьаб захӀматияб ахӀвал-хӀалалдаги колхозчагӀаз жидерго коллективияб магӀишат цӀунун буго ва ракьалъеги гӀи-боцӀиялъеги хъулухъ гьабула киналго цадахъ рахъун. ВатӀаналде тӀаде хӀинхъи ккарал 1941-1945 рагъул соназда ХъахӀабросулӀа фронталде ана 42 гӀолохъанчи. Гьезул ичӀгояв гурони тӀад руссинчӀо. Берлиналде щвезегӀан рагъулаб нух нахъа тана Чупанов МухӀамадица. Гьесул бахӀарчиялъе нугӀлъи гьабулел чанго орденги ва медалги рукӀана гьесул. Тушманасда тӀад бергьенлъиги босун росулъе тӀад руссана Ражабов Лабазан, ГӀалиев ГӀумар, ГӀабдулаев ХӀасан гӀадал рагъухъаби. Дол соназда хъахӀабросдерица тылалдаги рукӀун кумек гьабулеб букӀана фронталъе. Гьез кьуна гӀарацги, хинаб ретӀел-хьитги, росдал магӀишаталъул продуктабиги, гьел ана оборонаялъул щулалъаби гьаризе республикаялъул батӀи-батӀиял бакӀазде хӀалтӀизе. Улкаялъ рагъуца лъурал ругънал сах гьарулел соназда хъахӀабросдерицаги хӀаракатаб хӀалтӀи гьабуна жидерго росу гӀуцӀиялъе, росдал гӀадамал кинабго рахъалъ хьараллъун рукӀинариялъе, рукӀарахъиналъул культура берцин гьабиялъе. Общественнияб производствоялъулаб гӀуцӀарухъанлъиялда хъахӀабросдерица церехун галаби тӀамуна. ГӀемерал соназ росдаеги ва росдал магӀишат цебетӀеялъеги бетӀерлъи гьабуна Дадаев ДарбишмухӀамад, Сулейманов МухӀамад, Лабазанов ГӀабдула гӀадал гӀуцӀарихъанлъиялъул ишалъе гьунарги махшелги бугел гьалмагъзабаз. Ункъоабилел соназда МахӀмудил цӀар лъураб колхоз республикаялъул церетӀурал магӀишатазул кьерда чӀезабун букӀана гьелъул председатель ХӀажиева Разиятица. Гьей йикӀана Дагъистаналда колхозалъе бетӀерлъи гьабулей кӀиабилей чӀужугӀадан. Гьанже ХъахӀабросдерил жидерго руго гӀалимзабиги, республикаялъул батӀи-батӀиял бакӀазда хӀалтӀулел махщел бугел специалисталги. Дагъистаналъул медицинаялъул институталда кӀудияв преподовательлъун вуго гӀелмабазул кандидат ГӀалискандиев ГӀабдурахӀман. Экономистасул тӀадегӀанаб лъай буго ХӀасанов МухӀамадил. Амма магӀарулазда гьев лъала МахӀмудил творчествоялъул хӀасратав пропагандист хӀисабалда. Гьев кколаМахӀмудил фондалъул правлениялъул председатель. Гьесул битӀахъегояб жигаралдалъун къватӀире риччана МахӀмудил кучӀдузул ва гьев лъалезул ракӀалде щвеязул тӀахьал, кибего рагӀизабун кӀодо гьабуна ХъахӀабросулӀа МахӀмуд гьавуралдаса 120 сон тӀубай, росулӀ цӀи гьабуна поэтасул музей. ХъахӀабросдерил бицунеб бугелъул, бицен гьабизе ккола гьелда цун аскӀобехун бугеб Бекьилъ росдалги. МахӀмудил хӀасраталда рокьи ккарай Муил ватӀанин аби гуреб, гьеб росдал хӀакъалъулӀ нахъе цӀунараб тарих гьечӀо, жакъа гьениб цо чанго мина гуреб хутӀунги гьечӀо. гьеб росу цӀунун хутӀунгутӀиялъе аслияб гӀиллалъун ккола 1944 соналда бекь Чачаналде хӀалалъ гочинари. 1956 соналда Чачаналдаса нахъе рачӀунаго гьел умумузул некӀсияб бакӀалдеги тӀад руссинчӀого Хасавюрт шагьаралда чӀана ва жакъаги гьентр руго. НекӀсияб Бекьилъ хутӀана гӀицӀго умумазул хабалаби. Гьениб буго МахӀмудил йокьулей Муил хабалги. Зама-заманалда ХъахӀабросулъе – МахӀмудил ВатӀаналде щварал гьалбал щвезе уна Муил хабадеги. Лъабкъоабилел соназул ахиралда чӀаго вукӀана Муил гӀагарав чи Бекьилъа Албуриев ИсупхӀажияв. ГӀумруялъул ригь арав чи вукӀаниги ИсупхӀажияв вукӀана МахӀмудил творчествоги бокьулев, хӀал кӀун гӀадамазда гьоркьор гьесул кучӀдулги тӀоритӀизарулев ва гьел кучӀдул жиндицагоги ахӀулев чи. ИсупхӀажияс жинцагоги гьарулаан кучӀдул. Гьес абулаан жиндир заманалда рукӀарал чагӀи МахӀмудги Муиги рукӀаралани, жинца гьей Муи къан ккун гъежгун МахӀмудие кьелаанилан. Цо нухалъ гьалбалгун цадахъ Бекьилъе щвараб мехалда ИсупхӀажияв вукӀана нижеда цадахъ бекьдерил хабалалъе Муил хоб бихьизабизе вилълъунев чи. Нижеда цадахъ гьениве унилан бекьдерил руччабаз гьесде рикӀкӀунареб чӀегӀераб-хъахӀаб жо толеб букӀинчӀо. «Кин мун, яцалъул вас, нечоларев МахӀмутӀил чукъа-рахханги бачун Муил хабатӀе ине» абулеб букӀана гьез. Гьезухъ гӀенеккулев вукӀинчӀо ИсупхӀажияв. «ХвезегӀан МахӀмутӀицаги течин, хабалалъ хӀалхьи нужецаги тоге гьелъие» абулеб букӀана бекьдерил руччабаз нижедеги семулаго. ИсупхӀажияс абуна бекьдерие гьабсагӀаталдаги бокьуларила МахӀмутӀилги Муилги гьоркьоблъиялъул бицине абун. Нижгун цадахъ сапаралда вукӀарав магӀарулазул цо цевегосев поэтас ИсупхӀажиясда щибго ургъичӀого абуна МахӀмуд чӀвараб мехалда Муица гьабураб магӀуцин гьечӀодайин хутӀун абун. «Бекьилъ гӀадат гьечӀо чӀагояз хваразухъ гурони, хвараз чӀагоязухъ магӀу гьабулеб» - ян абуна ИсупхӀажияс. Киналго цадахъ рукӀаразе кеп щвана. Дов поэтаста лъалеб гьечӀоан Бекьилъа МахӀмутӀил йокьулей ХӀасанова Муи 1917 соналда хварайлъи. Гьелъул кӀиго васасги ясалъги гӀумру гьабулеб буго Хасавюрт шагьаралда. Муил вакьадасде абулеб букӀун буго Кудали ХӀасан абун. Гьедин абиялъе гӀилла букӀун буго ХӀасан гьанжесеб Гъуниб районалъул Кудали росулӀ гӀараб гӀелмуялъе цӀалулев вукӀин. ХъахӀабросулӀ вуго гӀемерал соназ жив росдал культура-лъай кьеялъул учреждениябазда хӀалтӀарав, гьанже хӀалхьуда вугев, ГӀисаев МухӀамад. Гьес гӀемераб хӀалтӀи гьабуна росулӀ ва районалда культура – лъай кьеялъул хӀалтӀи цебетӀезабиялъе. БитӀахъего гьеб ишалъе вижарав гӀадав чи вукӀана гьев жиндирго заманаялда. Гьанже жиндирго махщел гьес лъималазухъеги кьун буго. Дагъистаналъул культпросвет училище лӀугӀарай яс Кавсарат хӀалтӀулей йиго росдал библиотекаялда, вас МухӀамадрасул абуни культураялъулгун рекӀелгъей гӀуцӀиялъул централда заведуюшийлъун<ref>{{cite web ru |url = http://dagistan.ru/knigi/klasika/sulimsn.htm |title = ХъахIабросу -Рокьул хъала |author = МухIамад СагIадулаев |date = 10.12.2021 |work = «Ансадерил сверабазда» |publisher = dagistan.ru |accessdate = 2022-02-24 |lang = av |archiveurl = https://web.archive.org/web/20210625123501/http://dagistan.ru/knigi/klasika/sulimsn.htm |archivedate = 2021-06-25 |url-status = хвараб }}</ref>. == Машгуьрал росолъасел == * [[ХъахӀабросолъа МахӀмуд]] (1873—1919). == Росдал тарихиял бакӀал == [[ХъахӀабросолъа МахӀмуд|МахӀмудие]] памятник. КӀиго хоб: * ТӀасияб (Шариф Устарасул хоб). * Гъоркьияб (МахӀмудил хоб). == ХӀужаби == <references/> == Линкал == * [http://www.daghistan.ru/01/raion/kahabroso.html ХъахӀабросо: история]{{Хвараб регӀел|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{in lang|ru}} {{Унсоколо мухъ}} {{ТӀинчӀ-Дагъистан}} [[Категория:Онсоколо мухъалъул росаби]] qw49jqiqes8qhnjf3z11m3udh7zim2d 0 6522 101256 100123 2026-09-07T13:00:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101256 wikitext text/x-wiki {{Инсанасул магӀлумат |цӀар = Шамилил МухӀамад-СагӀид |аслияб цӀар = {{lang-tr|Muhamad Said Bey}} |сурат = Mehmed Said Şamil.jpg |гӀеблъи = 250px |сураталда гъоркь хъвай-хъвагӀай = |гьавураб мехъалъ букӀараб цӀар = |хъулухъ = Бергьарав [[сиясатчи]] |гьавураб заман = 1901 |гьавураб бакӀ = [[Мадина]], [[ГӀусманиязул Империя]] |ватӀанчилъи = {{flagicon|Турция}}, {{flagicon|СагIудиязул ГIарабия}} |хвараб заман = 21 март 1981 сон |хвараб бакІ = [[Истамбул]], [[Турция]] |эмен = МухІамад-Камил |эбел = Нажибат |лъади = |лъимал = |шапакъатал ва премиял = |сайт = |викигъамас = }} '''МухӀамад–СагӀид Шамил''' яги '''СагӀид-Бей''' ({{lang-tr|Said Bey}}) (1901-1981) - Бергьарав [[сиясатчи]], [[имам Шамил]]ил ахирисев ирсилав. == Гьави == МухӀамад–СагӀид гьавуна 1901 соналъ [[Мадина]] шагьаралда, [[Имам Шамил|Шамил имамасул]] бищун гьитӀинав вас МухӀамад–Камилилги черкесай Нажибатилги хъизамалда. МухӀамад–СагӀид гуревги гьезул рукӀана ясал–Нажабатги (I899–I983) Нажияги (I9I6–I983) ва гьитӀинго хварав вас Жамалудинги. [[ГӀусманиязул Империя]] бихун хадуб, МухӀамад–Камил хъизангун цадахъ гочана [[Истамбул]]алде. Гьениб МухӀамад-СагӀидица лӀугӀизабуна [[Галатасарай лицей]]. Хъулухъ гьабуна Турциялъул армиялда, маршал абураб цӀаралде вахинегӀан. == Гьесде гьереси ва бугьтан гӀунтӀизаби == [[Советияб союзалъул Социализмаялъул Республикаби|Совет хӀукуматалъул]] заманалда политиказул къиматазулъги, гӀалимзабазул хӀалтӀабазулъги, хъвадарухъабазул асаразулъги гьесда чӀвачӀеб бугьтанги, гӀунтӀизабичӀеб гӀайибги, гьесие кьечӀеб нагӀанаги хутӀичӀо. «Хиянатчи», «къутуш», «базарган», «ингилисазулгун турказул жасус» ва гь.ц. «Антантаялъ Дагъистаналъул мугӀрузде рехараб ханида жаниса къватӀиве вачӀана Шамил имамасул васасул василан чӀарав, СагӀид-бекилан цӀар бугев, цо щивалиго лъаларев гӀолохъанчи. Гьев…къутӀуш лъун вукӀана Дагъистаналъул контрреволюционерас (ХӀоцоса Нажмудиница) жиндирго хӀаракаталъул бетӀерлъуда». Гьел бугьтанал жакъагицин дандчӀвала газетазда ва журналазда рахъарал цо–цо макъалабазда. Амма хӀакъикъаталдаги гьединав чи вукӀинчо МухӀамад–СагӀид. Гьес киданиги рагӀад рехизе течӀо жиндир ссилияб тухумалдеги кӀудиял умумазул ишаздеги цӀараздеги. МухӀамад–СагӀидида цӀакъ лъикӀ лъалаан жив лъил наслуялъул чи кколевали. Гьединлъидал гьес гӀумру тӀамуна цӀакъ ургъун, гьелъул щибаб рахъалъул хӀисаб гьабун, гӀемер къадруяб къагӀидаялда. «Черхалъулги гӀамал-хасияталъулги рахъалъ гьев цӀакъ релълъарав вукӀана жиндирго инсудаги кӀудадаги. Къадруяв, аваданав, чӀухӀи гьечӀев гьев киназего вокьулаан ва киназго гьесул хӀурматги гьабулаан. Камилаб пикруги пасихӀаб каламги букӀарав СагӀид Шамил гьебго заманалда вукӀана гӀакъилчиги тарихчиги». Гьесие цӀакъ бокьулаан [[Дагъистан]]. Гьелъул тархъанлъиги эркенлъиги гьесда бихьулаан ва бичӀчӀулаан жиндирго умумазда бичӀчӀулебги бихьулебги букӀараб къагӀидаялда ва гьеб мурадалъе гӀоло къеркьана гьев тӀолабго гӀумруялъ. == Кавказалъул рагъулӀ == МухӀамад–СагӀидил лъимерлъиги балугълъиги бачӀана [[Турция]]лъулги [[Шималияб Кавказ]]алъулги тарихалда жаниб кӀудиял хиса–басиял ккараб заманалде. I9I4 соналъ байбихьараб [[ТӀоцебесеб дунялалъул рагъ]]алъги, гьелъул асаралда гъоркь [[Россия]]лда лӀугьараб инкъилабалъги ва байбихьараб жанисеб рагъалъги [[Кавказ]]алда кӀудиял лӀугьа–бахъинал дунялалде ахӀана. Гьезда гьоркьоб букӀана I9I8 соналъул II маялда Шималияб Кавказалъул халкъаз, Россиялдаса тархъанлъараб, жибго жиндаго чӀараб пачалихъ [[МугӀрузулаб Республика]] лъазабиги. Амма Дагъистаналдаги Кавказалъул цогидал бакӀаздаги байбихьараб жанисеб рагъалъ цӀияб пачалихъалъул бутӀрул: [[ХӀоцоса Нажмудин]], [[Узун–хӀажи]], [[Хъайтмаз ГӀалиханов]] ва гь.ц. тӀамуна тушбабазде, аслияб куцалда генерал Деникинил бетӀерлъиялда гъоркь букӀараб [[ХъахӀаб Аскар]]алдаги [[Большевикал|большевиказдаги]] данде къеркьей байбихьизе. Гьеб къеркьеялъул идеологияб кьучӀлъун букӀана ислам, мурадлъун-ватӀаналъул тархъанлъиги эркенлъиги цӀуни ва щула гьаби.. Шималияб Кавказ ва Дагъистан жибго–жиндаго чӀараллъун рукӀине гӀоло гьабулеб букӀараб рагъ гьелъул идеологазги церехъабазги рикӀкӀунаан Шамил имамас гьабураб рагъул, ай гъазаваталъул цӀияб гьумерлъун. Гьединлъидалин гьезул цоясул–Узун–хӀажи шайихасул пикру ккараб Шамил имамасул хутӀарав варис, гьесул бищун гьитӀинав вас МухӀамад-Камил Дагъистаналде ахӀизе ва гьев гъазаваталъул бетӀерлъуда тезе. I920 соналъул II маялда Веденоялда аскӀоб бугеб Кайшиюрт росулӀ тӀобитӀун букӀана Узун–хӀажица ахӀараб кӀудияб мажлис. Гьелъул мурад букӀана ватӀаналда лӀугьараб ахӀвал-хӀалалда тӀасан халкъалъул пикру лъазабизе ва, гьебги хӀисабалде босун, большевиказде данде къеркьей билълъинабизе. Гьеб букӀана Узун–хӀажида хвалил унти чӀвараб, гьев рагӀалде вакӀарараб заман. Гьеб сабаблъун гьесда мажлисалда гӀахьаллъизе кӀвечӀо. Жиндирго пикрабиги мурадалги шайихас загьир гьаруна мажлисалде хъвараб кагътида. Гьениб гьес хъвалеб букӀана гъазават чӀезе тезе бегьиларилан, миллияб хӀаракат щула гьабизе ккелилан ва, жив хун хадуб, гьелъул цевехъанлъун Турциялда вугев Шамил имамасул ахирисев вас МухӀамад–Камил вищизие бокьилаанилан ва гьесда сверухъ киналго цолъизеги ккелилан. Мажлисалда гӀахьаллъараз шайихасул пикраби къабул гьаруна. МухӀамад–Камил ахӀизейилан, Турциялде битӀизе цо къокъаги гӀуцӀана. Гьев вачӀинегӀан гьесул вакиллъун Инхоса Дарбиш МухӀамад–хӀажиги вихьизавуна. Гьеб заманалда МухӀамад–Камил вукӀана [[Сирия]]лда. Жиндихъе хабар щвараб мехалъ, гьев Истамбулалде тӀад вуссана ва гьениб гьесда лъана Шималияб Кавказги [[Азарбижан]]ги [[БагӀар Аскар]]алъул кверщаликье ккараллъи. Дагъистаналда бугеб ахӀвал-хӀалги лъазабун, ва, жив кӀодолъунги унгтунги вугин гьединаб кӀудияб ва къадруяб вазипа тӀаде босизеян, гӀиллаги бачун, жиндирго бакӀалда гьес Дагъистаналде витӀана жиндир цохӀо вугев вас, анIила ичӀго сон барав МухӀамад-СагӀид. I920 соналъул июнь моцӀалда МухӀамад–СагӀид Шамил Тифлисалде вачӀана ва МугӀрузулаб Республикаялъул бутӀрузухъе рогьил битӀана жив Кавказалде щванилан. Гьел къояз Дагъистаналдаса Турциялде тӀад вуссунев вукӀарав турк офицер Мустафа Бутбайица гьадин хъвалеб буго жинда Гуржистаналда дандчӀварав МухӀамад–СагӀидил хӀакъалъулӀ: "Гьеб мехалъ [[Тулпис|Тифлисалде]] вачӀана Кавказалъул бахӀарчи Шамилил васасул вас СагӀид–бейги гьесда цадахъ Сириялдаса кӀиго чачанавги. Дун СагӀид-бейгун дандчӀвана ва баянлъана гьев Дагъистаналде инев вукӀин. Гьеб мехалъ гьениб ахӀвал-хӀал цӀакъ захӀмалъун букӀана. Дун божулароан гьесда мугӀруздаги магӀарулаздаги гьоркьоб эркенго хӀалтӀи гьабизе кӀвеялда, щай гурелъул Дагъистанаги [[Буртиялъ|Чачанистанги]] большевиказул кодор рукӀиндал... [[Имам Шамил|Шайих Шамилил]] хӀакъалъулӀ жакъаги кӀочон течӀел бахӀарчиял биценаз, гьай-гьай, халкъалъулӀ кӀудияб рокьиги хӀурматги бижизабуна гьесул лъималаздехунги гьезул лъималаздехунги. Шамилил васасул вас магӀарулазда жидерго цевехъанлъун вихьаравани, щаклъи гьечӀого, магӀарулазулӀ цӀилъизе букӀана гьезул бахьарчияб таваккал...". === Нажмудингун дандчӀвай === КӀудияв Шамилил васасул вас [[Гуржи|Гуржистаналде]] щун вугилан рагӀараб хабаралъ, магӀарулазда гьоркьоб кӀудияб чӀаголъиги рохелги бижизабуна. МухӀамад–СагӀидгун дандчӀвазейилан август моцӀалъул ахиралда [[Гуржи|Гуржистаналъул]][[Лагодехи]] шагьаралде уна ХӀоцоса Нажмудинил бетӀерлъиялда гъоркь I5 чиясдаса гӀуцӀараб магӀарулазул къокъа. МухӀамад–СагӀидги вачӀуна гьениве гьелгун дандчӀвазе. Гьеб данделъиялда гӀахьаллъи гьабуна полковник Хъайтмаз ГӀалихановасги ва цоги чанго офицерасги. === КъватӀисел улкабазул вакилзабигун дандчΙвай === Дагъистаналде иналде цеве МухӀамад-СагӀид Шамил дандчӀвана Гуржистаналъул хӀукуматулъул бетӀергунги ва гьеб заманалда [[Тулпис|Тифлисалда]] букӀараб [[Франсия]]лъул рагъулаб делегациялъул бетӀер полковник Кокгунги. Гьесие бокьун букӀана лъазе щиб даражаялъул ва къадаралъул кумек гьездаса щвезе бугебали [[МугӀрузулаб Республика]]ялъе. Хьуллъураб жаваб щола МухӀамад–СагӀидие полковник Кокихъа. Гьезухъа щвараб рагъулаб сурсат мугӀрузул нухаздасан Дагъистаналде рехизе гӀоло, гьес гьеб иш тӀадкъала чачанав, полковник МуртазагӀали Куриевасдаги, магӀарулал, полковник МухӀамад Хандиевасдаги ва майор МикагӀил Пираловасдаги. === Дагъистаналде щвей === I920 соналъул октябрь моцӀалъ анцӀила ичӀго сон барав МухӀамад–СагӀид Шамил вачӀана Дагъистаналде. «Гьев вугоан гьанжего–гьанже михъил хӀур чӀвалев, чӀегӀераб кьенсер–бералъул, чӀурканаб лага–гӀучӀалъул, турказул офицеразул формаги ретӀарав, рази–ракияб гьумералъул гьитӀинав гӀолохъанчи». БатӀи–батӀиял авторазул батӀи-батӀиял пикраби руго, МухӀамад–СагӀид Дагъистаналде вачӀараб мехалъ, гьес миллияб къеркьеялъулӀ хӀараб ролалда тӀасан. Масала, Шерефеддин Эрелица хъвалеб буго, магӀарухъе щваравго, гьес жиндаго тӀаде босанила рагъулаб хӀаракаталъул нухмалъи ва аскаралъул штабалъул бетӀерлъун полковник ГӀумар Пираловги тӀамунила. Ингилисазул тарихчи Александр Бенигсенил пикруялда рекъон, МухӀамад–СагӀид вукӀана [[гъазават]]алъул формалияв лидерлъун. Гьелъул хӀакъикъиял церехъабилъунилан абуни рукӀана [[Хунзахъ]]а Хъайтмаз ГӀалихановги, ХӀоцоса Нажмудин имамги, СалтӀаса Узун–хӀажи шайихги. Узухъда, гьеб суал, МухӀамад–СагӀидил гӀумруялда хурхарал гӀемерал цогидал суалалго гӀадин, рагӀа-ракьанде щун мухӀкан гьабизе ккараб буго. Амма мухӀканго лъала МухӀамад–СагӀидица Дагъистаналда кинабниги 62 къо бараблъи ва гьев чанго кӀвар бугел рагъазулӀ гӀахьаллъаравлъи. Гьезул цоялъулӀ лъукъунгицин вукӀун вуго гьев. Умумузул ватӀаналда МухӀамад–СагӀид щварал щинал бакӀазда, Шамил имамасул заманалъ рукӀарал байрахъалги кодор ккун, халкъалъ гьесда кӀудияб дандчӀвай гьабулеб букӀана. "Большевиказда дандерахъаразул символ хӀисабалда вукӀана къватӀиса вачӀарав Шамил имамасул васасул вас СагӀид–бек. ГӀемер азарго чияс гӀахьаллъи гьабураб дандечӀей сверана унго–унгояб рагъуде". Гьеб заманалда, ай I920 соналъул ахиралда Дагъистаналъул миллиял къуватазда церечӀарал аслиял масъалабазул цояблъун букӀана магӀарухъ, кӀвар бугел бакӀазда гӀуцӀун рукӀарал большевиказул горнизонал щущахъ риххизари. Амма кодоб букӀараб тӀадагьаб ярагъгун гьеб масъала гьезие тӀубазе бигьа букӀинчӀо. Гьедин, I920 соналъул 23 сентябралда цолъарал къуватаз гьабураб гьужумалъул хӀасилалда щущахъ биххизабуна Болъихъ букӀараб большевиказул горнизон. БагӀаразул цогидаб къокъа, КӀаратӀа росда аскӀоб сверун ккун, тӀагӀинабуна. Амма I920 соналда Азербайжаналдаса Дагъистаналде бачӀараб БагӀар Аскаралъул кумекалдалъун бакӀалъул большевиказул къуватаз жанисеб рагъулӀ бергьенлъи босана ва I92I соналъ Дагъистаналда [[Советияб союзалъул Социализмаялъул Республикаби|Совет хӀукумат]] щулалъана. == Турциялде тӀад вуссин == МагӀарухъ большевиказул хӀукумат бергьун хадуб, МухӀамад–СагӀид Шамилица I92I соналъул март моцӀалда [[Дагъистан]] тезе ккана. Большевиказе бокьун букӀана гьев кквезе. Гьелъул мурадалда Муслим Атаевасул къокъацин битӀун букӀун буго гьесда хадуб. Амма божарал гӀадамазул кумекалдалъун, мугӀрузул сухъмахъаздасан, захӀматаб, кӀиго моцӀалъ халат бахъараб сапаралъул ахиралда МухӀамад–СагӀид Шамил [[Нахичеван]]алде щола ва гьенисан [[Турция]]лде уна. ТӀад вуссун хадуб МухӀамад–СагӀидица жигараб хӀалтӀи гьабуна Турциялдаги, [[Сирия]]лдаги, [[Иордания]]лдаги ва цоги ГӀагараб Бакъбаккул пачалихъаздаги рукӀарал мугьажирзабазда Кавказалда бугеб ахӀвал–хӀал, хасго гьеб эркен гьабиялъул масъала бичӀчӀизабие ва гьелъие гӀоло хӀаракат гьабизе. Гьес хасаб кӀвар кьолаан гъурбаталда гӀураб гӀолохъанаб гӀелалда умумазул ватӀан–Кавказ кӀочон течӀого букӀине, гьезда гьеб бокьизабизе, гьелъул эркенлъи гьезул гӀумруялъул аслияб мурадлъун букӀин бичӀчӀизабизе гӀоло. «Миллияб асар чорхолъ бессараб нилӀер гӀолохъанлъиялда лъазе ккола батӀиял миллатазул мацӀал, къватӀисел улкабазда цебе Кавказалъул суал чӀалгӀинчӀого, свакачӀого бичӀчӀизабизелъун». == Турциялдаса къватΙиве ин == 20–абилел соназда Турциялъул президент [[Мустафа Кемал Ататюрк|Кемал Ататюркица]], Совет пачалихъалъулгун лъикӀаб гьоркьоблъи цӀунизе гӀололъун, улкаялда жанир рукӀарал Кавказалъул диаспораялъул киналго бутӀрул Турциялъул ватӀанчилъиялдаса (гражданлъиялдаса) махӀрум гьаруна ва улка тун къватӀире ритӀана. Гьеб квеш букӀарав МухӀамад–СагӀидги I926 соналъул хаслихъ, цадахъ босун кӀудияб библиотекагун, [[Варшава]]ялде гочана. Гьелъул хӀакъалъулӀ гьес жинцаго цо кагътида хъвалеб буго гьадин: «Дица Варшаваялде щвезабуна миллияб библиотека. Кавказалъул хӀакъалъулӀ немец, венгр, франг, испан, итали, латин мацӀазда хъварал гьел къиматал тӀахьал данде гьарун рукӀана хӀурматияв ХӀусен Тосун–бейица. Гьенире дицаги цодагьал жал кьуна. Гьезул къадар ункъо, щуго азаргоялдасаги цӀикӀкӀунаан. Гьалмагъзабаз гьениб жеги аза-азар тӀехь гӀурус ва поляк мацӀаздаги жубана. Гьеб къагӀидаялда гӀуцӀун букӀана къимат тӀокӀаб, тарихияб тӀахьазул кӀалгӀа. ТӀокӀаб данде гьабизе рес гьечӀеб гьеб хазина, Варшаваялде тӀаде бомбаби рехулаго, бухӀун тӀагӀана. == Европаялде щвей == 20–30–абилел соназда [[Европа]]ялъул пачалихъазда, хасго Польшаялдаги Чехословакиялдаги букӀана Кавказалъул халкъазаул кӀудияб диаспора. Гьел пачалихъазул бутӀрузеги хӀукуматазеги цӀакъ рихараб букӀана Совет пачалихъги гьелъие идара гьабулеб букӀараб коммунистазул режимги. Гьединлъидал гьез бажарараб материалиябгун моралияб кумек гьабулаан Совет пачалихъалдаса лӀутун рачӀарал гӀадамазе, гьезда гьоркьор Кавказалдаса мугьажирзабазеги. Гьеб заманалда Польшаялда Кавказалъул мугьажирзабазул гӀумруялъулӀ кӀудияб роль хӀалеб букӀана "Прометей" абураб [[Азарбижан]]алъул, [[Гуржи|Гуржистаналъул]], [[Шималияб Кавказ]]алъул, [[Туркистан]]алъул ва [[Украина]]лъул мугьажирзабазул организациябаз гӀуцӀараб политикиябгун жамгӀияб хӀаракаталъ. Гьелъул хӀалтӀулӀ гӀахьаллъи гьабулаан МухӀамад–СагӀид Шамилицаги. Амма гьесдаги гьевго гӀадал Шималияб Каказалъул мугьажирлъиялъул машгьурал гӀадамаздаги бичӀчӀулеб букӀана жидеда церечӀарал масъалаби гӀумруялде рахъинаризе ккани, жидерго цо хасаб политикияб гӀуцӀи букӀине кколеблъи. Гьедин, I926 соналъул I8 ноябралда Варшаваялда гӀуцӀана '''Кавказалъул магӀарулазул халкъияб партия''' (КМХП) (I926-I940). Гьеб букӀана Шималияб Кавказалъул мугьажирлъиялъул тарихалда жаниб гӀуцӀараб тӀоцебесеб ва ахирисеб политикияб партия. Гьелъул Генералияв секретарлъун вищун вукӀана, гьеб гӀуцӀулаго кӀудияб жигар бахъарав, МухӀамад–СагӀид Шамилги. Гьес гьеб хъулухъ билълъинабуна I932 соналде щвезегӀан. Партиялъул программаялда рихьизарурал мурадазул аслияблъун букӀана, I9I7 соналъул I8 сентябралда ГӀандиб тӀобитӀараб мажлисалъ къабул гьабураб хӀукму гӀумруялде бахъинаби, ай тархъанаб '''Шималияб Кавказалъул Федеративияб Республика''' гӀуцӀи. Гьелдаго цадахъ партиялъ цебелъун букӀана масъала ВатӀаналдаса рикӀкӀад, мугьажирлъиялда ругел Кавказалъул магӀарулазул маданиятги, культураги, тарихги, мацӀги ва гь.ц. цӀунизе гӀололъун хӀажатал тадбирал гьаризеян; гӀолохъанаб гӀелалъе миллияб кьучӀалда лъай ва тарбия кьезеян; гӀолилал васалги ясалги жигараб политикияб гӀумруялде гъорлӀе рачине ва букӀинисеб къеркьеялъе гьел хӀадур гьаризеян. ТӀадехун абухъего, Шималияб Кавказалъул мугьажирзабазда гьоркьоб бищун рахӀат хвезабулеб суаллъун букӀана гӀаммаб мацӀалъул суал. Гьез рикӀкӀунаан букӀинисеб пачалихъалъул пачалихъияб мацӀги букӀине кколилан.. Гьеб кӀвар бугеб масъала гӀумруялде бахъинабизе гӀололъун I933 соналъул I6 апрелалда Варшаваялда гӀуцӀун букӀана Шималияб Кавказалъул мацӀазул комиссия. Гьеб комиссиялда рукӀана Кавказалъул батӀи–батӀиял халкъазулги поляказулги вакилзабиги, гьезда гьоркьор магӀарулал МухӀамад–СагӀид Шамилги Багьавудин Хуршги. Комиссиялда тӀадкъан букӀана гӀаммаб пачалихъияб мацӀ тӀаса бищизеян абураб масъала. Байбихьудасанго нахъчӀвана гӀурус, турк ва гӀараб мацӀал, щай гурелъул, комиссиялъул пикруялда рекъон, гьел рукӀана чияр мацӀал. Гьезул бакӀалда комиссиялъул вакилзабаз халгьабуна лъарагӀ, абхаз, адиг, магӀарул, чачан, осетин мацӀазул. Ахирги хӀукму гьабуна букӀинисеб Шималияб Кавказалъул Федеративияб Республикаялъул пачалихъияб мацӀлъун лъарагӀ мацӀ тасдикъ гьабизе. Церелъурал мурадалги масъалабиги гӀумруялде рахъинаризе, гьел мугьажирзабазда ричӀчӀизаризе гӀололъун 30–абилел соназда Варшаваялда Кавказалъул магӀарулазул халкъияб партиялъ, жиндирго органал хӀисабалда, риччалаан батӀи-батӀиял журналалги газеталги, масала, '''"Путь свободы" ("ХӀурияталъул нух"), "Борьба" ("Къеркьей"), "Знамя народа" ("Халкъалъул байрахъ"), "Наша цель" ("Нижер мурад"), "Горцы Кавказа" ("Кавказалъул магӀарулал"), "Вольные горцы" ("Эркенал магӀарулал")''' ва гь.ц. Гьезда гьоркьоб бищун машгьураблъун букӀана "Горцы Кавказа" ("Кавказалъул магӀарулал") абураб журнал. Гьелъул гьурмазда хасаб бакӀ кколаан политикияб публицистикаялъ. Гьенир цогидал авторазул камилал макъалабазда гьоркьор рукӀунаан МухӀамад–СагӀид Шамилил макъалабиги. === Кавказалъул халкъазул тӀалабалда === 30–абилел соназда МухӀамад-СагӀид Шамил щвана Европаялъулги ([[КӀудабритания|Англия]], [[Алмания]], [[Франсия]], [[Швейцария]] ва гь.ц.) ГӀагараб Бакъбаккулги ([[Сирия]], [[Иордания]], [[Миср]], [[СагӀудиязул ГӀарабия]] ва гь.ц.) пачалихъазде. Гьес кӀудияб хӀалтӀи гьабуна гьенир ругел Кавказалъул жамагӀатал данде гьаризе, мугьажирлъиялда церечӀарал гӀаммал масъалаби гьезда ричӀчӀизаризе ва гь.ц. Гьедин, МухӀамад–СагӀидил жигараб гӀахьаллъигун, гӀуцӀун рукӀана мугьажирзабазул жамагӀатал: '''«Англия-Кавказ»''' (Лондон, I93I), '''«Кавказ»''' (Сирия, I934), '''«Черкесазул вацлъи»''' (Египет, I934) ва гь.ц. === Исламияб комитеталъул вакиллъун === Гьелдаго цадахъ гьев дандчӀвана батӀи–батӀиял пачалихъазул бутӀрулгунги гӀахьаллъана халкъаздагьоркьосел конференциябаздаги данделъабаздаги. Масала, I93I соналъул 7 декабралда МухӀамад–СагӀид Шамил ун вукӀана [[Байтул Макъдис|Иерусалималде]] (Къудусалде), гьелъул муфти Амин ал–ХӀусеница Исламияб Конференциялъул мажлисалда гӀахьаллъизеян ахӀун. Гьенив гьев вищана гьеб организациялъул идараялъул бищун гӀолохъанав вакиллъунги. Гьеб киналъулго мурад букӀана гьениб Кавказ эркен гьабиялъул суал бичӀчӀизаби ва бусурман улкабазда гьоркьоб гьелъие квербакъи бати. Гьел соназда МухӀамад–СагӀидица гӀемераб заман балаан СагӀуди ГӀарабистаналдаги. Гьениб гьесул рукӀана инсудасаги кӀудиял умумаздасги ирсалъе щварал ракьалги цогидаб магӀишатги. Гьеб гуребги СагӀуди ГӀарабистаналда МухӀамад–СагӀид Шамил хӀалтӀулев вукӀана "РабитӀату ал–Ислами" ("Исламияб бухьен") абураб ТӀолгодунялалъулаб Исламияб Организациялъул нухмалъияб комитеталъул вакиллъунги. Гьеб организациялъул хӀалтӀулӀ аслиял рахъазул цояблъун букӀана дунялалъул щибаб бакӀалда зулмуялда гъоркь ругел бусурманал халкъазе кумек ва квербакъи гьаби. === Гитлергун дандчӀвай === I939 соналъ байбихьараб [[КӀиабилеб дунялалъул рагъ]]алъ ахир лъуна Польшаялдаги, Чехословакиялдаги Европаялъул цогидал улкабаздаги рукӀарал Кавказалъул мугьажирзабазул жамгӀиябгун политикияб ва культуриябгун рухӀияб гӀумруялъеги гьезул партиялъул ва жамагӀатазул хӀаракаталъеги. [[Алмания]]лдаги Совет пачалихъалдаги гьоркьоб ккараб рагъалъ Кавказалъул диаспораялда цӀилъизабуна ватӀан эркен гьабизеян гьениб даим чӀаго букӀараб хьул, ва мугьажирзабаз байбихьуда гьеб рагъ рохалида къабулги гьабуна. Амма гьезда хехго бичӀчӀана Кавказалда тӀасан жидер рукӀарал планалги Гитлерил пикрабиги дандекколареллъи. Кавказги гьеб гурел цогидал бакъбаккул ракьалги жидерго кверщаликье рачине, гьезие идара гьабизе гӀололъун немцаз Розенбергил нухмалъиялда гъоркь гӀуцӀана хасаб министерлъи. I942 соналъ Алманиялъул къватӀисел ишазул министерлъиялъ, Кавказалъул суалал тӀадкъазеян, МухӀамад–СагӀид Шамил ахӀана [[Берлин]]алде. Гьенив гьев дандчӀвана Алманиялъул бутӀрулгун гьезда гьоркьов живго [[Адольф Гитлер|Гитлергунги]]. Амма немцазул планалгун лъай–хъвай гьабураб мехалъ, МухӀамад–СагӀидида бичӀчӀана гьезие жидеего бокьун букӀин Кавказалда тӀад кверщел гьабизе ва гьез киданиги жиндир ватӀаналъе тархъанлъиги эркенлъиги кьезе гьечӀеблъи. Гьезулги жиндирги планал данде кколареллъи бичӀчӀараб мехалъ, МухӀамад–СагӀид Шамил, немцазул планаздаса инкарги гьабун, I942 соналъ Турциялде тӀад вуссана. === Кавказ эркенлъиялъул масъала халкъаздагьоркьоб борхизаби === Рагъдаса хадуб, "цӀорораб рагъул" соназда МухӀамад–СагӀид Шамилица хӀукму гьабула Кавказалъул эркенлъиялъул масъала халкъаздагьоркьосеб даражаялде борхизабизе. Гьеб мурадгун гьес жигараб гӀахьаллъи гьабизе байбихьана батӀи–батӀиял конференциябазда, симпозиумабазда, мажлисазда ва данделъабазда, масала, Азиялъул ва Африкаялъул Улкабазул Конференция (Каир), Бандунгалъул Конференция (Бирма) ва гь.ц. Гьениб гьес кидаго борхулаан бусурманал халкъал эркенлъизе гӀоло исламиял хӀукуматазги организациябазги матералиябгун моралияб кумек гьабизе ккеялъул суал. 50–абилел соназда МухӀамад–СагӀид Шамил цо–цо цевевахъунаан '''«Эркенлъи»''' ва '''«Эркенаб Европа»''' радиоялдасан Совет пачалихъалде, коммунистазул режималде данде пропагандаялъулаб гара-чӀваригун. Европаялда Кавказалъул мугьажирзабаз риччалел рукӀарал бюллетеназдаги, журналаздаги, мажмугӀаздаги рахъулаан гьесул гӀемерал макъалабиги. Гьелдаго цадахъ гьес жигараб гӀахьаллъи гьабулаан мугьажирзабазул батӀи-батӀиял организациябазги хӀаракатазги ахӀарал халкъаздагьоркьосел симпозиумабазда, конференциябазда ва данделъабазда, дандчӀвалаан дунялалъул машгьурал политикалгун ва жамгӀиял хӀаракатчагӀигун. === Кавказалъул культурияб цолъи гΙуцΙцΙи === I95I соналъ Истамбулалда МухӀамад–СагӀид Шамилица Пшимахо Косокгун, Вассан–Гирей Джабагъигун, Айтек Намитокгун, Къадиржан Кафлигун ва цогидалги Кавказалъул диаспораялъул машгьурал гӀадамалгун цадахъ гӀуцӀана '''«Шималияб Кавказалъул кумекалъулаб ва культурияб цолъи» («Kuzey Kafkasya Yardım ve Kültür Derneğı»)'''. Гьеб гӀуцӀиялъе аслияб гӀилла букӀана КӀиабилеб дунялалъул рагъдаса хадуб Турциялдаги гьениб бугеб Шималияб Кавказалъул диаспораялдаги кӀудиял хиса–басиял ккей. ТӀоцебесеб иргаялда гьел рукӀана немцазул асирлъудаса хадур, Сталинил режималдасаги хӀинкъун, Кавказалде тӀад руссинчӀел цӀиял мугьажирзаби. МацӀги хӀалги лъаларел, лъалев чиги гьечӀел гьел гӀадамазе цӀакъ захӀмат букӀана апараглъиялда цӀияб гӀумру гӀуцӀизеги чияр жамагӀаталда жаниб жидерго бакӀ батизеги. Гьеб гуребги, хӀажат букӀана мугьажирлъиялда гӀураб цӀияб гӀелалъе тарбияги лъайги кьезе, гӀолохъанал ясаздаги васаздаги Кавказалъул бахӀарчияб тарихги, бечедаб культураги, умумазул камилаб гӀамал-хасиятги малъизе ва гьезда гьеб бичӀчӀизабизе. Гьелъул мурадалда жамагӀаталъ гӀуцӀун букӀана «Кавказ» абураб журналги. Гьенир рахъулаан диаспораялъул ва Кавказалъул гӀумруялъул батӀи–батӀиял темабаздасан хъварал макъалабиги, репортажалги, мугьажирзабазул ракӀалдещвеялги, фольклориялгун адабиял асаралги ва гь.ц. Заман анагӀан Турциялда бугеб Кавказалъул диаспораялда цере гӀумруялъ лъолел рукӀана цӀия–цӀиял масъалабиги тӀалабалги. Гьел тӀалабазе кьолел жавабазул цояб хӀисабалда букӀана МухӀамад–СагӀид Шамилил пикруялда рекъон ва гьесул кӀудияб хӀаракаталдалъун I978 соналъ Истамбулалда рагьараб '''«Шамилил лъайкьеялъулаб ва культурияб фонд» («Şamil Eğitim ve Kültür Vakfı»)'''. ХвезегӀан гьабуна гьес гӀахьаллъи гьеб фондалъул хӀалтӀулӀ гьелъул нухмалъиялъул вакил хӀисабалда. === МухӀамад-СагӀидил адабияб ирс === МухӀамад–СагӀид Шамилие цӀакъ бокьулаан тӀахьал цӀализе ва гьес кидаго жигар бахъулаан цӀалулеб жоялъул гъварилъуде ваккизе, гьелъул пикру бичӀчӀизе. «Гьебго жо букӀунаан гьевгун гара-чӀвари гьабулагоги-кинаб букӀаниги лӀугьа-бахъиналъул хӀакъалъулӀ ялъуни Кавказалъул тарихалда тӀасан цо пуланаб жо диего мухӀкан гьабизеян гьесие суал кьурабго, гьес байбихьулаан рагӀа-ракьанде щун… жаваб кьезе ва цо хабар бицине анцӀила щуго минут гӀолеб бакӀалда, унаан сагӀатгин бащдаб заман…». Пайда щиб, цӀалудехун букӀараб хӀасраталда цадахъ гьесул букӀинчӀо жиндирго пикраби хъван загьир гьарулеб гъираги. Энциклопедияб лъайги, лъикӀаб гӀакълуги ва мантӀикъги букӀаниги гьесие бокьулароан хъвадаризе, къалам кодобе босизе. Амма кин букӀаниги МухӀамад–СагӀидихъа хъван бахъана цо чанго тӀехьги брошюраги: '''«Кавказалъул магӀарулал»''' (Париж, I930.–франг мацӀ), '''«Кавказалъул вакиласул гара–чӀвари»''' (Дамаск, I956.– гӀараб мацӀ), '''«КъватӀисел туркал ва социализм»''' (Истамбул, I97I.–турк мацӀ). Гьел гурелги, I998 соналъ [[Истамбул]]алда [[турк мацӀ]]алда басмаялда бахъана ЖахӀпар Барласица данде гьабураб МухӀамад–СагӀидил публицистикиял макъалабазул '''«ЖугьутӀазул дагӀбаги Палестинаялъул проблемаги»''' абураб тӀехьги. Гьелдаго цадахъ гьесул гӀемерал макъалабиги хъварал жалги рахъана Турциялъулги батӀи-батӀиял улкабазулги мажмугӀаздаги, журналаздаги, газетаздаги. МухӀамад–СагӀид Шамилил букӀана кутакалда бечедаб библиотека. Гьенире данде гьарун рукӀана дунялалъул цо-цо мацӀазда хъварал цӀакъ къиматал тӀахьал. Абизе ккола, тӀабигӀатияб сахлъиялъ гьесие рес кьолаан хӀатта ункъого сон бараб мехалъгицин, цӀороберал рачӀого, тӀахьал цӀализе. Гьесда эркенго лъалаан [[МагӀарул мацӀ|магӀарул]], [[ГӀараб мацӀ|гӀараб]], [[ГӀурус мацӀ|гӀурус]], [[Ингилис мацӀ|ингилис]], [[Турк мацӀ|турк]] ва [[Француз мацӀ|франг]] мацӀал. === Хвей === 1981 соналъ МухӀамад–СагӀид Шамил ана [[ХӀеж]]алде. Гьениб [[Зам–зам]] лъедухъ какие чурулаго, гьев, лъавудаса ун, гӀодове речӀана ва цӀакъ захӀматго бетӀер бекана. КигӀан квеш вугониги, [[СагӀудиязул ГӀарабия|СагӀуди ГӀарабистаналда]] хвезе бокьичӀев МухӀамад–СагӀидица тӀалаб гьабуна жив хехавун Истамбулалде вачине. Рокъове тӀад вуссун гьес бана цо чанго къо ва 1981 соналъул 21 марталда [[Истамбул]]алъул больницаялда хвана. Гьедин лӀугӀана Шамил имамасул васасул вас МухӀамад–СагӀидил рахӀатхвараб, хӀалуцараб, гӀемерал лӀугьа–бахъиназ бечед гьабураб гӀумру. Жинцаго жиндаго цебе лъураб кӀудияб мурадалъе, анишалъе гӀоло тӀамураб гьеб гӀумруялъ, гьаб дуниял тезегӀан, цогидаб жоялде буссине течӀо гьесул пикруги ракӀги. Гьелъ батизе ккола МухӀамад–СагӀидил киданиги букӀинчӀеб я хъизан, я лъимал. Гьезде гьев регӀунги вукӀинчӀо. Нахъе наслу течӀого, дуниялалдаса ратӀалъана гьесул кӀиялго яцалги–Нажабатги Нажияги. МухӀамад–СагӀид Шамил вукӀана жиндир заманалъул инсан. Гьесул цӀаралда сверухъ жеги руго хӀакъикъиялги гьересиялги харбалги биценалги. Амма, кин батаниги, ватӀан тун арал аза–азар мугьажирзабазулго гӀадин, МухӀамад–СагӀид Шамилил гӀумруги хӀаракатги ккола Дагъистаналъул тарихалъул бутӀалъун ва, цо рахъалдасан балагьун, цо коцотӀа борцун, цо пикруялда хадур рилълъун, гьезие къимат кьезе бегьуларо ва бажароларо. == ХӀужаби == {{ХIужаби}} == Пайда босараб адабият == * {{тІехь | автор = Тахо-Годи А. А. | бутІа = | бетІер = Революция и контрреволюция в Дагестане | аслу = | ссылка = | басма = | жавабчи = | бакІ = | басмаялда бахъвараб бакІ = | сон = I927. С.I45. | том = | гьумерал = | гьумер = | isbn = }} * Kuzey Kafkasya. İstanbul, Sayı: 62,I986. S. 39. * Мустафа Бутбай. Воспоминания о Кавказе. Махачкала, I993. С. 64–65. * Şerefeddin Erel. Dağıstan ve Dağıstanlılar. İstanbul, I96I. S.I87. * История Дагестана. Махачкала, I997. С.298. * Заид ХӀажиев. БагӀараб отряд. МахӀачхъала, I987. 73–74 Гь. * Şerefeddin Erel. Dağıstan ve Dağıstanlılar. İstanbul, I96I. * Dağıstan. Sayı: 8–9–I0, I999. * Kuzey Kafkasya. Sayı: 62, I986. * Birleşik Kafkasya. Sayı: 3,I995. S.5I–52. * Tarih ve Toplum. Sayı: I6I, I997. S. 54. * Казбекова З.Г. Дагестан в европейской литературе. Махачкала, I994. С.I08. * Наш Дагестан. №№ I78–I80,I995. С.38. [[Категория:Дагъистаниял апараглъиялда]] 80y2rgql2f2mgfd9186hpsuf0xaycoo 0 6589 101151 99800 2026-09-07T12:39:23Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101151 wikitext text/x-wiki {{Infobox | bodyclass = geography | above = Кавказ | image = [[File:Caucasus topographic map-en.svg|350px]] | caption = Кавказалъул топография | location = [[Бакъбаккул Европа]] ва [[БакътӀерхьул Азия]] | label1 = Координатал | data1 = {{Coord|42|15|40|N|44|07|16|E|source:kolossus-nlwiki_scale:2000000|display=title,inline}} | label2 = Пачалихъал<ref>{{Cite book |last1=Wright |first1=John |url=https://books.google.com/books?id=P_2NAgAAQBAJ&q=parts+iran+turkey+in+transcaucasia&pg=PA72 |title=Transcaucasian Boundaries |last2=Schofield |first2=Richard |last3=Goldenberg |first3=Suzanne |date=16 Декембер 2003 |publisher=Routledge |isbn=9781135368500 |page=72 |language=en}}</ref><ref name="Caucasus in Encyclopedia Britannica">{{Cite web |title=Caucasus &#124; Mountains, Facts, & Map |url=https://www.britannica.com/place/Caucasus |website=[[Британика энциклопедия|Encyclopedia Britannica]]}}</ref> |data2 = {{ublist|class=nowrap |{{флагификация|Азарбижан}} |{{флагификация|Армения}} |{{флагификация|Гуржия}} |{{флагификация|Россия}} }} {{Collapsible list | title = ГӀахьалал ареаби | {{флагификация|Иран}} |{{флагификация|Туркия}} }} | label3 = БутӀаккун рикӀкӀарал ва риккӀинчӀел пачалихъал | data3 = {{ublist|class=nowrap | {{флагификация|Абхазия}} | [[File:Flag of South Ossetia.svg|border|22px]] [[Жанубияб Гьиристан]] }} | label4 = Автономиял республикаби ва федералиял регионал | data4 = * [[File:Flag of Abkhazia (GE).svg|border|22px|link=]] [[Абхазиялъул Автономияб Республикаялъул хӀукумат|Абхазия]]<br />{{small|( 2008 соналдаса къватӀиб)}} * {{флагификация|Адигъия}} * {{флагификация|АчӀария}} * {{флагификация|Адигъия}} * {{флагификация|Гъалмугъ}} * {{флагификация|Дагъистан}} * {{флагификация|Ингушетия}} * {{флагификация|Краснодар край}} * {{флагификация|Къабарда-Балкъар}} * [[File:Flag of Karachay-Cherkessia.svg|border|22px|link=]] [[Къарачай-Черкессия]] * [[File:Flag of Azerbaijan.svg|border|22px|link=]] [[Нахчиваналъул Автономияб Республика|Нахчиван]] * {{флагификация|Ставропол край}} * {{флагификация|Чечня}} * [[File:Flag of North Ossetia.svg|border|22px|link=]] [[Шималияб Гьиристан-Алания]] | label5 = Демоним | data5 = Кавказиял <!--Please do NOT remove disputed territories from the list. See [[WP:DUEWEIGHT]]; articles must represent all sides.--> | label6 = СагӀтазул зонаби | data6 = [[UTC+02:00]], [[UTC+03:00]], [[UTC+03:30]], [[UTC+04:00]], [[UTC+04:30]] | label7 = Бищун борхатаб мегӀер | data7 = [[Элбрус]] (5642 м) }} '''Кавка́з''', ялъуни '''Кавка́зия'''<ref>Shamil Shetekauri et al., ''Mountain Flowers and Trees of Caucasia''; Pelagic Publishing Limited, 2018, {{ISBN|178427173X}}.</ref><ref>John L. Esposito, Abdulaziz Sachedina (2004). "Caucasus". ''The Islamic World: Past and Present''. Volume 1. Oxford University Press USA. {{ISBN|0195165209}}. [https://archive.org/details/islamicworldpast0000unse_r4t5/page/86/mode/2up p. 86] {{registration required}}. Accessed 30 June 2021.</ref> — географиялъул икълим, цӀикӀкӀунисеб бутӀа мугӀрузул, жиб [[Евразия]]лда бугеб. Гьеб ккола [[Бакъбаккул-Европаялъул гӀодоблъи]]ялъул жанубияб рахъалда, [[Европа]]ялъул ва [[Азия]]лъул гӀорхъода. Гьелъ гъолъе рачуна [[Россия]]лде, [[Гуржи]]ялде, [[Азарбижан]]алде ва [[ЦӀамухъ]]алде гъорлӀе унел ракьал<ref>[http://britannica.com/EBchecked/topic/100270/Caucasus Caucasus // Encyclopedia Britannica]</ref> ва гьединго цо-цояз гурони рикӀкӀинчӀел Абхазия ва Жанубияб Гьиристан ва рикӀкӀинчӀеб МугӀрузулаб Гъарабагъалъул Жумгьурият. БакътӀерхьудасан [[ЧӀегӀер ралъад|ЧӀегӀер]] ва бакъбаккудасан [[Каспий ралъад|Каспий]] ралъадаз гӀорхъиги чӀван буго гьелъие. [[Файл:CAUCASIA~Vegetation Land Cover with ethnic borders~2.jpg|thumb|right]] ==Этимология== «Кавказ» ({{lang-grc|Καύκασος}}) абураб цӀар тӀоцебе дадечӀвалеб буго некӀсиял греказул авторазул асаразулӀ: [[Эсхил]]или (VI—V гӀасраби н. щ.) «[[Прометей маххда варав (Эсхил)|Прометей маххда варав]]»<ref name="МЭСБЕ 1">{{ВТ-МЭСБЕ|Кавказ}}</ref><ref name="ЭСБЕ 1">{{ВТ-ЭСБЕ|Кавказ}}</ref> ва [[Геродот]]ил асаразда ([[V гӀасру н. щ.]]). [[Эратосфен]]иде (III гӀ. н. щ.) мугъчӀвайги гьабун, [[Страбон]]ица рехсолеб буго Кавказалда ругел гӀадамаз гьелде "Каспий" абулилан,<ref>''[[Страбон]]'', География. XI, 497.</ref> гьеб кколеб буго хъвалсараб хӀужжалъун {{lang-grc2|Καύκασος}} абураб цӀар къватӀиса бачӀараб букӀиналъе. [[Файл:VittfarneGeorgien 155.jpg|thumb|Сванетиялда]] {{lang-grc2|Καύκασος}} абураб рагӀи лӀугьине бичӀчӀулеб гьечӀо, лингвистазул кинаб букӀаниги этимология кьеялъулӀ гьечӀо цо ккураб позиция.<ref>''[[Откупщиков, Юрий Владимирович|Откупщиков Ю. В.]]'' Очерки по этимологии. — {{СПб}}: Изд. С.-Петербургского университета, 2001. — 479 с. — С. 310—318. — ISBN 5-288-02121-X.</ref> == Физикиябги географияб икълимлъизаби == Геологиябгин геоморфологияб гӀуцӀиялда рекъон Кавказалъул территория шималияб рахъалдаса жанубияб рахъалде бикьула ункъго аслияб орфографияб зона, жал Кавказалъул гӀуцӀадулал бутӀабазде дандекколел: * [[Цебекавказалъулаб гӀатӀилъи]], * [[КӀудияб Кавказ|КӀудияб Кавказалъул мугӀрузулаб система]] ([[КӀудияб Кавказалъул бал]] ва [[Шималияб Кавказ]]), * Нахъакавказалъулаб депрессия, гьелда гъорлӀ: **[[Колхидаялъул гӀодоблъи]], **[[Кура-Аракс гӀодоблъи]], * [[Нахъакавказалъулаб тӀалъи]] ([[ЦӀамухъ тӀалъи|ЦӀамухъ тӀалъиялъул]] шималияб бутӀа), кӀиго батӀи-батӀияб геологиябгин геоморфологияб ва физикиябги географияб икълималдаса гӀуцӀараб: ** [[ГьитӀинаб Кавказ]]алъул мугӀрузулаб система, **Жавахетгин ЦӀамухъ тӀалъи — ЦӀамухъ тӀалъиялъул шималиябгин бакъбаккул рахъ. [[Файл:Effect 20180803 130558~2.jpg|thumb|right]] ==Халкъ== {{аслияб макъала|Кавказалъул халкъал}} === Антропологиял тайпаби === [[Файл:Dagestani man and woman.jpg|190px|thumb|Дагъистаниял]] '''[[Европеоидияб раса]]''': : '''[[Кавкасионияб тайпа]]''': * [[аварал]], * [[агъулал]], * [[балкариял]], * [[бацбиял]], * [[даргинал]], * [[ингушал]], * [[карачаял]], * [[лакал]], * [[лезгиял]], * [[осети]], * [[рутулал]], * [[табасаранал]], * [[чачанал]]; * гуржиязул шималиялгин бакъбаккул ва бакъбаккул [[этнос]]ал: [[кахетиял]], [[хевсурал]], [[мохевал]], [[тушисел]], [[пшавал]], [[мтиулал]], [[гудамакарисел]], [[рачинал]], [[ингилоял]]; [[Понтияб гъоркьтайпа]]: * [[адигъал]] ([[адигъисел]], * [[кабардисел]], [[черкесал]]), * [[абазинал]], * [[абхазал]], * [[понтиял грекал]], * гуржиязул бакътӀерхьул субэтносал: [[аджариял]], [[гуриял]], [[имеретиял]], [[лечхумал]], [[картвелал]], [[мегрелал]], [[сванал]]; [[Каспияб гъоркьтайпа]]: * [[къажарал]], * [[лъарагӀал]], * [[татал]], * [[хиналугал]], * [[хъалтагъал]], * [[шахдагисел]]. [[Арменоидияб тайпа]]: * [[эрмениял]], * [[ассириял]]. === Халкъал === {{main|Кавказалъул халкъал}} [[Файл:Caucasus-ethnic ru.svg|мини|200px|Этнолингвистикиял къокъаби Кавказалъул регионалда]] Кавказалъул территориялда гӀумру гьабун буго 50 рахъун халкъал, хасаб маланиятги мацӀалги ругел. Гьединго Кавказалда руго батӀи-батӀияб заманалда жал рачӀун чӀчӀарал халкъал, кавказияллъун жал кколарел: гӀурусал, украиниял, курдал, ассириял, татарал, жугьутӀал ва цогидал. Кавказалъул халкъал мацӀазда рекъон рикьула лъабго аслияб къокъаялде: *Кавказиял хъизаназул: ** Картвел мацӀазул хъизаналъул халкъал: [[хъузхъул]], [[мингрелал]], [[сванал]]; ** Абхазгин адигъ мацӀазул хъизаналъул халкъал: [[абазинал]], [[абхазал]], [[адигъал]] ([[кабардисел]], [[черкесал]], [[адигъисел]], [[шапсугал]]) ** Нахгин дагъистаниял мацӀазул хъизаналъул халкъал: *** Нах мацӀазул: [[бацбиял]], [[ингушал]], [[чачанал]]; *** Дагъистаналъул мацӀазул: [[аварал]], [[даргинал]], [[тумал]], [[лезгиял]], [[рутулал]], [[хъалтагъал]]. * Алтаялъулал мацӀазул хъизаналъул хакъал ** [[тюрк мацӀазул]]: [[лъарагӀал]], [[къажарал]], [[балкарал]], [[карачаял]], [[трухменал]], [[нугъаял]] ва [[туркал-месхетиял]]. * Индоевропиял мацӀазул хъизаналъул халкъал: ** Ираналъул гӀаркьел: [[осетинал]], [[езидал]], [[курдал]], [[талишал]], [[татал]]. ** цогидал: [[гӀурусал]], [[эрмениял]], [[грекал]]. ===Дин=== Кавказалда ругел аслиял динал ккола насранияб дин ва [[Ислам]], гьединго руго жугьутӀ дин кколелги. ==Кавказалъул пачалихъал ва икълмал== {{multicol}} * {{флагификация|Азарбижан}} * {{флагификация|Гуржия}} * {{флагификация|Эрменистан}} {{multicol-break}} * {{флагификация|Россия}} ** {{флагификация|Адигъистан}} ** {{флагификация|Дагъистан}} ** {{флагификация|Ингушетия}} ** {{флагификация|Кабардино-Балкария}} ** {{флагификация|Карачаево-Черкесия}} ** {{флагификация|Хьундасеб Гьиристан}} ** {{флагификация|Буртиялъ}} ** {{флагификация|Краснодар край}} ** {{флагификация|Ставропол край}} {{multicol-break}} * {{флагификация|Абхазия}} ([[частично признанное государство|част. призн.]]) * {{флагификация|Бакъда Гьиристан}} ([[цо-цояз рикӀкӀараб пачалихъ]]) * {{флагификация|МугӀрузулаб Гъарабагъалъул Жумгьурият}} ([[рикӀкӀинчӀеб пачалихъ]]) {{multicol-break}}<br> {{multicol-end}} ==Кьал бугел бакӀал== Кавказалда кьал букӀарал ва жеги бугел бакӀал руго: * [[Абхазия]] — [[гуржиязулгин абхазазул конфликт]]. ХӀалуцараб фаза [[Абхазиялда рагъ (1992—1993)|1992-1993 саназда]], [[Абхазиялда рагъ (1998)|1998]], [[Кодор къварилъухъ конфликт (2001)|2001]], [[Гуржигин-россиялъулаб кризис (2008)|2008]] саназда. * [[Дагъистан]] — [[Дагъистаналде террористал тӀадекӀанцӀи|жанисеб кьал ва Чачаналъа тӀадекӀанци]]. ХӀалуцараб фаза 1999 соналъ. * [[МугӀрузулаб Гъарабагъ]] — [[Гъарабагъалъул конфликт|эрмениязулгин къажаразул]] конфликт. ХӀалуцараб фаза [[Гъарабагъалъул рагъ|1992–1994]] сонал ва [[МугӀрузулаб Гъарабагъалда яргъидгӀуцӀараб тунка-гӀуси (2016)| 2016 соналъул апрелалда]] * [[Шималияб Осетия-Алания]] — [[осетингин ингушазул конфликт]]. ХӀалуцараб фаза [[1992]], [[1999]] саназ. * [[Чачан]] — [[чачан конфликт]]. ХӀалуцараб фаза [[ТӀоцебесеб чачан рагъ|1994–1996]] ва [[КӀиабилеб чачан рагъ|1999–2000]] саназда. * [[Жанубияб Осетия]] — [[гуржиязулгин осетиназул конфликт]]. ХӀалуцараб фаза [[Жанубияб Осетиялъул рагъ (1989–1992)|1989– 1992]], [[гуржиязулгин осетиназул гьоркьоблъи хӀалуцин (2004)|2004]] ва [[Жанубияб Осетиялда рагъ (2008)|2008]] саназ. ==Балагье гьединго== * [[Кавказалъул халкъал]] * [[Кавказалъул мацӀал]] * [[Кавказалъул мугӀрул]] * [[КӀудияб Кавказ]] * [[ГьитӀинаб Кавказ]] ==МугъчӀваял== {{Reflist}} ==Иццал== * Bachvarova, Mary R., ''From Hittite to Homer: The Anatolian Background of Ancient Greek Epic'', Cambridge University Press, 2016. {{ISBN|978-0521509794}}. *{{Cite book |last=Coene |first=Frederick |title=The Caucasus: An Introduction |url=https://archive.org/details/caucasusintroduc0000coen |publisher=Routledge |year=2009 |isbn=978-0-415-48660-6}} * [[John Colarusso|Colarusso, John]], ''Nart Sagas from the Caucasus: Myths and Legends from the Circassians, Abazas, Abkhaz, and Ubykhs'', Princeton University Press, 2002, 2014. {{ISBN|9781400865284}}. * Cornell, Susan E., ''Small Nations and Great Powers: A Study of Ethnopolitical Conflict in the Caucasus''. *{{Cite book |last=de Waal |first=Thomas |title=The Caucasus: An Introduction |url=https://archive.org/details/caucasusintroduc0000dewa |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2010 |isbn=978-0-19-539977-6 |author-link=Thomas de Waal}} * Golvin, Ivan, ''The Caucasus''. * Griffin, Nicholas, ''Caucasus: A Journey to the Land Between Christianity and Islam'', University of Chicago Press, 2004. {{ISBN| 9780226308593}}. * Hunt, David, ''Legends of the Caucasus'', Saqi Books, London, 2012. {{ISBN|978-0863568237}}. * [[Adrienne Mayor|Mayor, Adrienne]] (2016), "Introduction to the Paperback Edition" in ''Nart Sagas: Ancient Myths and Legends of the Circassians and Abkhazians'', by John Colarusso, Princeton University Press, 2016. {{ISBN|978-0691-16914-9}}. *{{Cite book |last=Suny |first=Ronald Grigor |title=The Making of the Georgian Nation |url=https://archive.org/details/makingofgeorgian0000suny |publisher=[[Indiana University Press]] |year=1994 |isbn=0-253-20915-3 |edition=2nd |author-link=Ronald Grigor Suny}} ==ТӀадеги цӀалиялъе== *{{cite book |last= Baumer |first= Christoph |title= History of the Caucasus - Volume 1: At the Crossroads of Empires |publisher= I.B. Tauris |location= London |date= 2021 |type= Hardback |isbn= 9781788310079}} * Dubrovin, Nikolai F. [https://web.archive.org/web/20190503193010/https://new.runivers.ru/lib/book3084/ The history of wars and Russian domination in the Caucasus] (История войны и владычества русских на Кавказе). Sankt-Petersburg, 1871–1888, at [[Runivers.ru]] in [[DjVu]] and [[PDF]] formats. * Fadeev, Rostislav Andreevich (1860). [https://web.archive.org/web/20190504101003/https://new.runivers.ru/lib/book3194/10251/ Sixty years of the Caucasian War] (Шестьдесят лет Кавказской войны). [[Tiflis]], at [[Runivers.ru]] in [[DjVu]] format. * Gagarin, G. G. (1840). [https://web.archive.org/web/20110216032810/http://new.runivers.ru/lib/book4314/45273/ Costumes Caucasus] (Костюмы Кавказа). [[Paris]], at [[Runivers.ru]] in [[DjVu]] and [[PDF]] formats. * Gasimov, Zaur (2011). [http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:0159-2011081894 ''The Caucasus''], [[European History Online]], Mainz: [[Institute of European History]], retrieved: 18 November 2011. * [[Kaziev Shapi]] (2003). [[North Caucasus|Caucasian highlanders]] (Повседневная жизнь горцев Северного Кавказа в XIX в.). [http://www.kaziev.ru/index/highlanders/0-50 Everyday life of the Caucasian Highlanders. The 19th Century (In the co-authorship with I. Karpeev). "Molodaya Gvardiy" publishers. Moscow] {{ISBN|5-235-02585-7}} ==РегӀелал== {{commons category|Caucasus}} {{wikivoyage|Caucasus}} *[https://english.caucasianjournal.org/ ''Caucasian Journal''] — a multilingual online journal on South Caucasus *[http://www.artsakh.org.uk/ Articles and Photography on Artsakh (Nagorno-Karabakh) from UK Photojournalist Russell Pollard] *[http://gotocaucasus.com/ Information for travellers and others about Caucasus and Georgia] *[https://web.archive.org/web/20190801130007/http://www.cria-online.org/ ''Caucasian Review of International Affairs'']—an academic journal on the South Caucasus *[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3632274.stm BBC News: North Caucasus at a glance], 8 September 2005 *[https://web.archive.org/web/20050924024959/http://www.grid.unep.ch/product/map/images/caucasus_envsec2_landcoverb.gif United Nations Environment Programme map: Landcover of the Caucasus] *[https://web.archive.org/web/20050924025007/http://www.grid.unep.ch/product/map/images/caucasus_envsec2_popdensityb.gif United Nations Environment Programme map: Population density of the Caucasus] *[http://www.foodsec.org/web/regional/europe/overview/en/ Food Security in Caucasus (FAO)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130810031016/http://www.foodsec.org/web/regional/europe/overview/en/ |date=10 August 2013 }} *[http://www.iranica.com/newsite/articles/v5f1/v5f1a032.html Caucasus and Iran] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012140601/http://iranica.com/newsite/articles/v5f1/v5f1a032.html |date=2007-10-12 }} entry in ''[[Encyclopædia Iranica]]'' *[https://web.archive.org/web/20080813013133/http://www.oc.unito.it/en/index.html University of Turin-Observatory on Caucasus] *[https://web.archive.org/web/20090827073642/http://www.circassiandiaspora.com/ Circassians Caucasus Web (Turkish)] *[http://www.biodiversity-georgia.net Georgian Biodiversity Database (checklists for ca. 11,000 plant and animal species)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200917010002/http://www.biodiversity-georgia.net/ |date=2020-09-17 }} *[https://caucasusmountains.info/ WHAT TO SEE IN CAUCASUS MOUNTAINS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201024001057/https://caucasusmountains.info/ |date=24 October 2020 }} {{Caucasus}} {{Countries and regions of the Caucasus}} {{Regions of the world}} {{Authority control}} [[Category:Кавказ| ]] [[Category:Европаялъул мугӀрул системаби]] [[Category:Евразиялъул регионал]] [[Category:Европаялъул регионал]] [[Category:Азиялъул регионал]] [[Category:Бакъбаккул Европа]] [[Category:БакътӀерхьул Азия]] iewtg221e2rxhc3p0ldgcksrf520c3q 0 6592 101182 99910 2026-09-07T12:48:23Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101182 wikitext text/x-wiki {{ЧӀБ+Россия |from = | статус = Росу | авар_цӀар = Къеди | оригинал_цӀар = {{lang-ru|Кеди}} | сурат = Къеди росдал гIаммаб сурат.jpg | сураталда_гъоркьхъвай = | байрахъ = | байрахъ_гӀеблъи = | байрахъ_гъоркьхъвай = | байрахъалъул_бакӀалда = | герб = | герб_гӀеблъи = | герб_гъоркьхъвай = | гербалъул_бакӀалда = |lat_deg=42.524748 |lon_deg=45.9667969 |CoordAddon=type:city_region:RU | икълим = Дагъистан | мухъалъул_тайпа = | мухъ_таблоялда = | мухъ = ЦӀумада мухъ | поселениялъул_тайпа = Росдал поселение | поселение = Къеди росу | жанисеб_бикьи = 3 авал: **''ТIасияб авал'' **''Гъоркьияб авал'' **''Кванхи-авал'' | тӀоцебесеб_рехсей = XӀӀ гIасру | цересел_цӀарал = | статус_буго = | гӀатӀилъи = 2,2 | ЧӀБ_централъул_борхалъи = 2085<ref>[http://budetinteresno.info/geo/toponim_id.php?id=5996 Населенный пункт: Кеди]</ref> | климат = | халкъ = 875 | рикӀкӀараб_сон = 2022 | гъунки = | миллияб_гӀуцӀи = [[Аварал]] | конфессионалияб_гӀуцӀи = Ислам | этнохороним = къеди́сав, къеди́сай, къеди́сал | почалъул_индекс =368900 | цифрабазул_идентификатор =82 257 000 003 | цифрабазул_идентификатор2 = | цифрабазул_идентификатор3 = | сайт = https://avariya.wixsite.com/kedy | сайталъул_мацӀ =av }} '''Къеди́''' ({{lang-ru|Кеди́}}) — ккола [[Дагъистан Республика]]ялъул [[ЦӀумада мухъ]]алъул росу. Ва гьединго гьеб рикӀкӀуна [[Ункъракь]]алъул расмияб гуреб тахшагьарлъун. == Ракьхъвай == Къеди буго [[Дагъистан]]алъул ва [[чачанал|чачаназул]] гӀорхъода аскоб. [[Росу]] бакьулӀан чвахулеб буго лъар (Саситлинка), [[ГӀандигъойсу|ГӀандигӀор]]гун жиб жубалеб. == ГӀадамал == Къедиса гочарал гӀадамал руго гьал хаду рехсарал росабалъ: [[Шава]] (Бабаюрт мухъ), ХӀажидада ([[Хъумторхъала мухъ]]), [[Коби]] ([[ЧачаналӀ]], Шелковск мухъ), [[Ахъсай]] ([[Хасавюрт мухъ|Хасавюрт район]]). РосулӀ гӀемерисел руго [[аварал]], [[Ислам]]-дин ккурал. Ахирисел соназ гӀадамазул къадар гьениб лъалаго цӀцӀикӀана. Школалде ине заман щвечӀел лъималазул къадар Къедиб жакъа 70-80 чиясда бахун буго ва къедисел хӀажаталлъун ккун руго росулӀ лъималазе ясли-ах рагьин тӀалаб гьабун хӀукуматалде гӀарзгун ине. Гьединго 90-ялдасаги тӀаде санал рахарал гӀадамалги Къеди дагьал гьечӀо. [[Дагъистан]]алда бищунго гӀумру халатал гӀадамаздасан ккола Къедиса [[1905|1905 соналда]] жий гьаюрай Хизриева Арайчо<ref>{{Cite web |title=В селе Кеди живет долгожительница Цумадинского района - Хизриева Арайчо. |url=http://www.tsumada.ru/ru/news/22940 |access-date=2014-06-10 |archive-date=2014-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714230700/http://www.tsumada.ru/ru/news/22940 |url-status=хвараб }}</ref>. Къеди росдал руго 3 "Мать-героиня" цӀар шварай эбелги: * Пайзулаева Халисат * Хъаралова Марзигат * Хъаралова ХӀалимат<ref>{{Cite web |title=Матери-героини |url=http://www.tsumada.ru/ru/prsl/26 |access-date=2014-06-10 |archive-date=2014-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140814201724/http://www.tsumada.ru/ru/prsl/26 |url-status=хвараб }}</ref>. === ГӀадамазул къадар === [[1886 сон]]алъ Къеди росулӀ букӀун буго 125 цӀараки. 266 бихьинчи, 231 чӀужугӀадан. [[1896 сон]]алъ — 132 цӀараки, 241 бихьинчи, 252 чӀужугӀадан. Росдал киналго гӀадамал — 523 чи. [[1899 сон]]алъ — 125 цӀараки: 268 бихьинчи, 247 чӀужугӀадан. [[1908 сон]]алъ — 120 цӀараки<ref name="Къедисал">{{публикация|книга | автор = [[ГъазимухӀамадов, АмирхӀамзал ИсмагӀил|ГъазимухӀамадов И. А.]] | заглавие = Къеди ва Къедисал | ссылка = https://orientjournal.ru/vyshla-novaya-kniga-istorika-ismaila-gazimagomedova-kedi-i-kedinczy/ | вид = [[монография|моногр]]. | ответственный = | издание = | место = МахӀачхъала | издательство = [[Эпоха (издательство)|Изд-во Эпоха]] | год = 2022 | страниц = 736 | страниц б/н = б/н 4 | тираж = 1000 | ref = ГъазимухӀамадов, АмирхӀамзал ИсмагӀил }}</ref>. '''Ахиричел соназда:''' {| class="wikitable" ! 1895<ref>[https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01003549034?page=300&rotate=0&theme=white Памятная книжка Дагестанской области / Сост. Е.И. Козубский. - Темир-Хан-Шура : "Русская тип." В.М. Сорокина, 1895. - 724 с. разд. паг., 1 л. фронт. (портр.), 17 л. ил., карт.; 25.]</ref> сон !! 2010<ref>{{Cite web |title=ВПН-2010. Таблица № 11. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских и сельских населенных пунктов Республики Дагестан |url=http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar |access-date=2014-06-10 |archive-date=2013-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224113210/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar |url-status=хвараб }}</ref> сон !! 2012 <ref>[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2012/bul_dr/mun_obr2012.rar Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года]</ref> сон !! 2013 <ref> [http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов)]</ref> сон !! 2014<ref>{{Cite web |title=Численность населения на 1 января 2014 года по сельским поселениям Республики Дагестан |url=http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/2b0901004382ea27a3cef3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2014+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0+%D0%BF%D0%BE+%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BC.xls |access-date=2014-06-10 |archive-date=2014-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140407085238/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/2b0901004382ea27a3cef3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2014+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0+%D0%BF%D0%BE+%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BC.xls |url-status=хвараб }}</ref> сон !! 2015 <ref>{{Cite web |title=Оценка численности постоянного населения Республики Дагестан на 1 января 2015 года. |url=http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/2b0901004382ea27a3cef3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F++%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8+%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD+%D0%BD%D0%B0+01.01.2015%D0%B3.+%D0%BF%D0%BE+%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BC.pdf |access-date=2015-06-24 |archive-date=2018-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181222152946/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/2b0901004382ea27a3cef3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F++%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8+%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD+%D0%BD%D0%B0+01.01.2015%D0%B3.+%D0%BF%D0%BE+%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BC.pdf |url-status=хвараб }}</ref> сон !! 2022 сон<ref>{{Cite web |title=Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2022 года. Федеральная служба государственной статистики. Дата обращения: 26 апреля 2022. |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/chisl_%D0%9C%D0%9E_Site_01-01-2022.xlsx |access-date=2022-07-13 |archive-date=2022-06-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220611194857/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/chisl_%D0%9C%D0%9E_Site_01-01-2022.xlsx |url-status=хвараб }}</ref> |- | 527 || {{цӀикӀкӀен}}738 || {{цӀикӀкӀен}}746 || {{цӀикӀкӀен}}754 || {{цӀикӀкӀен}}757 || {{цӀикӀкӀен}}779 || {{цӀикӀкӀен}}875 |} === Къедисал цогидал бакӀазда (''2023 сон''): === {| class="wikitable" !Тартиб !БакӀ !ЦӀараки |- |1 |[[ХӀажидада]] |185 |- |2 |Къеди |150 |- |3 |[[МахӀачхъала]] |87 |- |4 |[[Шава]] |77 |- |5 |[[Хасавюрт]] |76 |- |6 |[[Аксай|Ахъсай]] |65 |- |7 |[[Коби]] |65 |- |8 |[[Новогагатли]] |22 |- |'''ТӀолго:''' | colspan="2" |727 цӀараки<ref name="Къедисал" /> |} == Гьава-бакъ == <div style="width:80%"> {{Климат местности |Место_род=Къеди росдал |Ицц=[https://www.gismeteo.ru/diary/199662/2015/8/ Gismeteo: Гьава бакъ ва Климат] | Янв_ср=8.1 | Янв_ср_осад=116 | Фев_ср=8.5 | Фев_ср_осад=73 | Мар_ср=8.6 | Мар_ср_осад=100 | Апр_ср=13.0 | Апр_ср_осад=63 | Май_ср=22.3 | Май_ср_осад=54 | Июн_ср=27.1 | Июн_ср_осад=21 | Июл_ср=26.8 | Июл_ср_осад=13 | Авг_ср=35.5 | Авг_ср_осад=20 | Сен_ср=24.3 | Сен_ср_осад=61 | Окт_ср=21.0 | Окт_ср_осад=75 | Ноя_ср=17.1 | Ноя_ср_осад=137 | Дек_ср=14.0 | Дек_ср_осад=161 | Год_ср=18.8 | Год_ср_осад=904 | Янв_ср_мин=10.4 | Янв_ср_макс=14.9 | Фев_ср_мин=10.0 | Фев_ср_макс=14.9 | Мар_ср_мин=11.1 | Мар_ср_макс=16.5 | Апр_ср_мин=13.1 | Апр_ср_макс=18.8 | Май_ср_мин=16.4 | Май_ср_макс=22.6 | Июн_ср_мин=20.2 | Июн_ср_макс=26.4 | Июл_ср_мин=23.0 | Июл_ср_макс=29.4 | Авг_ср_мин=23.8 | Авг_ср_макс=30.0 | Сен_ср_мин=21.4 | Сен_ср_макс=27.4 | Окт_ср_мин=18.3 | Окт_ср_макс=24.1 | Ноя_ср_мин=14.6 | Ноя_ср_макс=19.9 | Дек_ср_мин=11.7 | Дек_ср_макс=16.5 | Год_ср_мин=16.2 | Год_ср_макс=21.8 | Янв_а_макс=27.0 | Янв_а_мин=2.0 | Фев_а_макс=29.0 | Фев_а_мин=2.4 | Мар_а_макс=34.7 | Мар_а_мин=2.4 | Апр_а_макс=35.7 | Апр_а_мин=6.5 | Май_а_макс=38.9 | Май_а_мин=9.8 | Июн_а_макс=43.0 | Июн_а_мин=13.0 | Июл_а_макс=43.1 | Июл_а_мин=17.8 | Авг_а_макс=42.4 | Авг_а_мин=17.9 | Сен_а_макс=40.4 | Сен_а_мин=13.4 | Окт_а_макс=35.8 | Окт_а_мин=10.0 | Ноя_а_макс=30.6 | Ноя_а_мин=5.1 | Дек_а_макс=26.7 | Дек_а_мин=1.6 | Год_а_макс=43.1 | Год_а_мин=1.6 |}} </div> == Тарих == Къеди росдае тӀоцебе кьучӀ лъурал гӀадамазул гьабсагӀаталъ баян гьечӀо, амма цебесаб биценалда рекъон жакъасел къедисезул умумул гьенире рачӀарал рукӀин чӀчӀолеб буго XӀӀ-XӀӀӀ гӀасруяз<ref>Хапизов Ш. НекӀсияб Къеди // Казият «Миллат». МахӀачхъала, 2015 с. № 6.</ref>. === Росдал тухумал ва гьезул тарих === Къеди росу бикьула лъабго авалалде: ТӀасияб авал, Гъоркьияб авал ва Кванхи-авал (лъар тун квегӀаб рахъалда бараб росдал бутӀа; гьениб тӀоцебе рукъ бан букӀун буго [[Кванхи]] росулӀа бидвиххун вачӀарав чияс). РосулӀ жаниб букӀун буго кӀиго годекӀан: ТӀасияб годекӀан (гьенире ракӀарулаан гӀолохъаби) ва Гъоркьияб годекӀан (гьенир рукӀунаан чӀахӀиял чагӀи ва гьарулаан росдал данделъаби)<ref>{{Cite web|lang=av-AV|url=https://orientjournal.ru/nekisiyab-kedi-tarih-tuhumal-bakiazu/|title=НекӀсияб Къеди – тарих, тухумал, бакӀазул цӀарал|author=ШагӀбан ХӀапизов|website=ORIENT {{!}} Новости, события, истории|date=2022-04-25|publisher=Онлайн-журнал "Ориент"|access-date=2022-12-17}}</ref>. Къеди ругел тухумазул къадар батӀи-батӀияб бицуна. Мисалалъе, М. ХӀусейновас [[Ункъракь]]алъул хӀакъалъулӀ хъвараб тӀехьалда бицунеб буго Къеди пуланал 4 тухум бугин: Нуцаби, Малалал, Къуйлял, ХӀамсал (Гьамщал ратила, гьас мекъи хъварал)<ref>Гусейнов М. Союз сельских обществ Ункратль в XIX – начале ХХ вв. (историко-этнографическое исследование). М., 2006. С. 132.</ref>. ГӀаммаб къагӀидаялъ гьадинал тухумал руго гьенир: # ''Нуцаби''. Гьел ккола батӀи-батӀияб заманалда [[Хунзахъ]]а гочун рачӀарал нуцабазул гӀагарлъи Ункъракь мухъалда жидеца бетӀерлъи гьабулел рукӀарал. Бищун некӀсияб гьаб тухумалъул гӀаркьел ккола Алдамилал, жал гьанире, тӀадегӀан рехсарал баяназда рекъон, XIII-б гӀасруялъул бакьулӀ, [[Суракъат I|Суракъатил]] вас Байсаргун цадахъ щварал. Гьаниб аваданаб жаниблъиялда гьазда рихьун ратила кулабазда гӀумру гьабулел чагӀи ва гьенибго лъарал рагӀалда – цӀакъ щулияб кьурул гӀус гӀадаб борхалъи. Гьеб борхалъуда гьез бан буго гьен ({{мацӀ+ru|«замок»}}) ва гьелда сверухъ жидерго рукъзал, сверухъ къедги бугел ва жанибе унеб кавуги лъураб. ГьабсагӀатги гьеб борхалъуда бараб нуцабазул авалалда росулӀ абула Каву-йилан. Гьенибго биценазда рекъон, Имаматалъул заманалда сивунир жанир рахчун рукӀарал нуцабазул тухумалъул чагӀи рухӀун руго, гьелда сверухъ цӀаги бан. Мансур ХӀайдарбеговасухъе щварал баяназда рекъон, гьеб лӀугьа-бахъин ккун буго гьижрияб 1260-б соналъул шавал моцӀалъул ахиралда<ref>ХӀайдарбегов М. Дагъистаналъул тарихалъул хронология. 1970-71 сс. // ГӀурус гӀелмабазул академиялъул Дагъистаналъул гӀелмияб централъул (ГӀГӀА ДГӀЦ) Тарих, археология ва этнограпиялъул Институталъул квералъ хъвараб понд. П. 3. Хъ. 1. Иш. 236 (XIII). ТӀ. 368.</ref> (1844-б соналъул [[Ноябрь|ноябералъул]] бакьулӀ). Гьенив вукӀинчӀев нуцабазул тухумалдаса КӀудияв Сурхай абарав чи чӀван вуго нахъа жив Шамилил наиблъун тӀамарав Сасикьа Тула-ГӀиса абурав чияс къегьалазул ГьагӀмади росулӀ ({{мацӀ+ru|«село Хакмадой Шаройского района Чеченской Республики»}}). ГьагӀмади гьесул букӀун буго гӀагарлъи. Нуцабазул кӀиабилеб гӀаркьел ккола – АмирхӀамзалал. Гьел ккола, [[КӀудияв ГӀумахан]]ил вац Гебекил наслуялъул (Гебекил 5-б наслу – Хъайтмаз ПатагӀалиев-Аварский) биценазда ва [[Тимур Айтберов]]асда ратарал гӀараб хъвай-хъвагӀаязда рекъон, 1729-30 (гьижрияб 1142 с.) соналда жиндир эменги чӀван Къедиве арав АмирхӀамза абурав нуцалчиясул наслу. Гьеб соналда Хунзахъ аскӀоб бугеб [[КӀахъ]] росулӀ ккун буго лъабго вацасда гьоркьоб кьал. Пирхарав ГӀумма-нуцалил чагӀаз чӀван ратила (лъица лъалеб гьечӀо) гьесул вацал Гьанкалавгун Туралав, вас гьесул васги МухӀамад<ref>[Балагье: ХӀапизов Ш.М. ГӀума-нуцал (ГӀумахан) Великий (очерк истории Аварского нуцальства во второй половине XVIII века). МахӀачхъала, 2013. гь. 183.]</ref>. ЧӀаго хутӀанила Гьанкаласул вас АмирхӀамза. Гьевги жиндирго кӀиго яцгун имгӀал Пирхарав ГӀумма-нуцалилгун рекъел къабул гьабичӀого ун вуго Къедиве. Гьенир кӀияйго яцги (цоялда цӀар Ханзада) Алдамилазе кьун руго. Жеги Нуцаби тухумалъул рицуна Сурхайилал (гьев ХӀХ-б гӀ. гӀумру гьабун вукӀарав чиясдаса бачӀараб цӀар батила; дида ккола гьелги АмирхӀамзалалги цого-цо чагӀи ругин) ва БурикӀилал (гьездаго Бурашилалги абула) абурал гӀаркьалаби ругин абун. Нуцабазул тухумалъул чагӀи руго цогидал Ункъракьалъул росабьалъги: [[Гьакъо]] – Суракъатилал (Къедиса Сурхайилазул гӀагарал ругилан бицуна), [[Сасикь]] – БацӀилал (гьездаго Асланбегилалги абула; биценазда рекъон 1844-б соналда Асланбег гьитӀинав вас вукӀиндал чӀвачӀого хутӀана ва хадув [[Сасикь]] гочана); [[Силди|Силда]] – Хъазилал (АмирхӀамзалал), [[КӀванкьада]] – АмирхӀамзалал (ХӀХ-б гӀасруялъул кӀиабилеб бащалъуда гьениве гочун вуго МухӀамад абурав чи, гьелги ккола гьесул наслу). #''Гьамщал'' – гьел ккола гьанжесеб [[Хунзахъ мухъ]]алъул [[Гьамущи]] росулӀа гочарал чагӀазул наслу. Гьезул рукъзаби рукӀун руго Кванхи-авалалда ва гьел некӀо заманалдасаго гӀияхъабилъун рукӀун руго. #''КӀушкӀандилал'' (гьездаго абула жеги ''ХважакӀал'' ва ''Малалал''; ахирисеб тӀокӀцӀар щун буго гьезие халатаб мали букӀиндал гьезул росдацаго хӀалтӀизабулеб букӀараб). Биценазда рекъон, гьел ккола кьолболал чагӀи, гьанире Алдамилал рачӀараб мехалъго гьанир кулабазда рукӀарал ва хадур Кванхи-авалалда ва Гъоркьияб авалалда рукъзал рарал. [[Ислам]] босилелде цере гьел гуржи-диналъул яги насраниял рукӀарал чагӀи хӀисабалда, гьазда гуржиялги абула цо-цояз. Амма гьеб рагӀи нилъеда миллат яги халкъ хӀисабалда гуреб бичӀчӀизе кколеб, некӀо гьезул букӀараб насранияб дин сабаблъун щвараб цӀар букӀин лъазе ккола. Жеги гьаб тухумалде гъорлӀе рачун руго некӀо Гьидалъа ва Ракьу-ГӀахьвахъа рачӀарал чагӀи. Нуцаби нахъе тун, бищун гӀадамал цӀикӀкӀарал ва рагӀи билълъараб тухум кколаан гьаб. КӀушкӀандилал абураб цӀар Малалал тухумалъе щун батила XIX-б гӀ. машгьурав бол цевехъан Къедиса КӀушкӀантӀи гьеб тухумалдаса вукӀиндал ва гьесул машгьурлъиялъ гьеб цӀар хисидал<ref>Айтберов Т.М., Дадаев Ю.У. Хроника Иманмухаммада Гигатлинского – текст XIX в. об истории Имамата. Махачкала, 2010. С. 26.</ref>. #''Къойилал'' (цо-цояз ''Къуялги'' абула) – ккола жидер къегьалазул ([[чачанал|чачаназул]]) наслу бугел, жал къойилго хӀалтӀулел рукӀиндал гьеб цӀар щварал чагӀи. Цояз абула гьел къегьалазул КӀеселиб росулӀа ({{мацӀ+ru|с.Кеселой Шаройского района ЧР}}) рачӀарал ругила, цогидаз бицуна ГӀачиниса ([[чачанал|чачаназул]] [[Шобутиб мухъ]]алда бугеб росу) кколилан гьел. БукӀине рес буго гьеб кӀиябго росулӀа рачӀарал [[чачанал]] цо тухумалде гъорлӀе лӀугьинеги. Гьебго кӀудияб ункъо тухум рикӀкӀинчӀого, Къеди [[росу]]лъ нахъа заманалда гьанире гочарал чагӀаздаса лӀугьараб чанго рукъ букӀана: *''Хоролал'' – XIX-б гӀасруялда Сасикьа вачӀарав чиясул наслу. Гьенивеги гьев [[Ангъида]]са ва гъовеги ТӀидиса вачӀун вугин бицуна ва гьелъие кьучӀ бугел гӀараб хъвай-хъвагӀаялги рагӀула. ПалхӀасил, гьал ккола жидер кьибил [[Гьидалъ]]а, [[ТӀидиб]] росулӀа бугел чагӀи. *''ГӀабулал'' – жал [[Хъварши]] росулӀа кьибил бугел чагӀийилан абула. *''Лолонисел'' – кьибил кисан бугебали лъазе кӀвечӀо. == МагӀишат-яшав == [[Image:Инко АмирхӀамзал кулиялда.jpg|left|350px|thumb|Инко, АмирхӀамзал колода]] ГӀемерисел къедисал руго боцӀи-панз хьихьун бетӀербахъи гьабулел гӀадамал. Гьезул цо-цоял Сочиялда, Анапаялда, Краснодаралда ва [[Россия]]лъул цоги-цогидалги шагьаразде ун бакӀал раялда хӀалтӀула, гьединго гьабула даран-базарги. Руччабацаги лъималацаги риидал бакӀарула лай, [[гӀодобкару]], [[гӀинтӀи]], [[мучари]] ва цоги-цогидал даруял, гьеб ракьалда жал гӀемер рукӀунел хурдулги. Хурзабахъ хьалеб жоги гьезул гӀемерисеб [[картошка]], [[хъапуста]], [[ламадур]], [[пер]] букӀуна. Сверухъ ругел цогидал росабазул гӀадамазе бокьула Къедисезул мугӀрузда хьихьараб боцӀул гьанги, хӀан-нахги. Къеди руго цӀар рагӀарал [[чанахъаби]]ги, махшел камилал [[гӀияхъаби]]ги. == Динияб гӀуцӀцӀи == РосулӀ буго кӀиго [[мажгит]]: кӀудияб ва цо гьитӀинабги ("авал мажгит"). Росдал гӀемерисел руччаби-ясаз ретӀуна [[бусурбаби|бусурбабазе]] хасаб ретӀел. [[1900 сон]]алъ байбихьула Къеди росдал [[мажгит]] цӀигьабун къачӀаялъул хӀалтӀаби. == Машгьурал росуцоял == * '''[[МахӀач МуртазгӀалиев]]''' — [[2004]] соналъ [[Греция]]лда, [[Афинал|Афинабазда]] рукӀарал XXVIII Олимпиялъул хӀаязул лъабабилев призёр<ref>{{Cite web |title=МахIач МуртазгIалиев - &#91;&#91;2004&#93;&#93; соналъ &#91;&#91;Греция&#93;&#93;лда, Афинабазда рукIарал XXVIII Олимпиялъул хIаязул лъабабилев призёр |url=http://www.tsumada.ru/040684026118 |access-date=2014-06-10 |archive-date=2014-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141216170806/http://www.tsumada.ru/040684026118 |url-status=хвараб }}</ref>. * '''[[МухӀамадов ГӀабдулхаликъ]]''' — [[2006]] соналъ тайландалъулаб боксалъул дунялалъулго чемпион<ref>{{Cite web |title=Чемпионат Мира Тайский бокс Вес:86 кг. - Чемпион |url=http://www.tsumada.ru/ru/999983026111 |access-date=2014-06-10 |archive-date=2016-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160819115039/http://www.tsumada.ru/ru/999983026111 |url-status=хвараб }}</ref>. * '''[[Лабазанов, Шарабудинил ГӀузаир|Лабазанов ГӀузаир]]''' — [[россия]]лъул самбист, рагъулаб самбоялъул Россиялъул ва [[Европа]]ялъул чемпионатазул призёр, Европаялъул чемпион, Россиялъул спорталъул устар<ref>{{Cite web |title=ПРИКАЗ от «30» октября 2012 г. № 32-нг. О присвоении спортивного звания "Мастер спорта России" |url=http://www.mfk-karate.ru/news/2012/11/1441_doc_1.doc |access-date=2015-07-05 |archive-date=2015-07-05 |archive-url=https://archive.is/20150705000132/http://www.mfk-karate.ru/news/2012/11/1441_doc_1.doc |url-status=хвараб }}</ref>. * '''[[ХӀажиясул ХӀамзат ХӀажиев]]''' — [[Россия]]лъулги [[Дагъистан]]алъулги мустахӀикъав мугӀалим, «Россиялъул лъагӀалил директор»-абураб цӀар жиндие щварав, [[Дагъистан]]алъул школазда гьоркьоб бищун лъикӀаздасан жиб рикӀкӀунеб, [[Бабаюрт]]алда бугеб школа-интернаталъул директор<ref>{{Cite web |title=Директор школы - Гаджиев Гамзат Гаджиевич - Директор года России, Заслуженный учитель РД и РФ |url=http://babayrt11.dagschool.com/administraciya_shkoli_i_uchitelya.php |access-date=2014-06-15 |archive-date=2015-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150602222018/http://babayrt11.dagschool.com/administraciya_shkoli_i_uchitelya.php |url-status=dead }}</ref>. * '''[[ГъазимухӀамадов, АмирхӀамзал ГӀаббас|ГъазимухӀамадов ГӀаббас]]''' — [[СагӀудиязул ГӀарабия]]лъул [[Мадина]] шагьаралда бугеб «ЖамигӀул Исламия» университеталъул аспирант ва мугӀалим. * '''[[ГъазимухӀамадов, АмирхӀамзал ИсмагӀил|ГъазимухӀамадов ИсмагӀил]]''' — тарихчи ва хъвадарухъан. == Cуратал == <gallery> Файл:Къеди (1).jpg| Файл:Къеди (2).jpg| Файл:Къеди (11).jpg| Файл:Къеди (6).jpg| Файл:Къеди (4).jpg| Файл:Къеди (8).jpg| Файл:Къеди (9).jpg| Файл:Къеди (10).jpg| Файл:Къеди (12).jpg| Файл:Къеди (13).jpg| Файл:Къеди (14).jpg| Файл:Къеди (15).jpg| Файл:Къеди (16).jpg| Файл:Къеди.jpg| </gallery> ==Адабият== * {{публикация|книга | автор = [[ГъазимухӀамадов, АмирхӀамзал ИсмагӀил|ГъазимухӀамадов И. А.]] | заглавие = Правители Ункратля и Киялала | ссылка = https://proza.ru/2016/03/25/2190 | вид = [[монография|моногр]]. | ответственный = | издание = | место = МахӀачхъала | издательство = [[Эпоха (издательство)|Изд-во Эпоха]] | год = 2015 | страниц = 268 | страниц б/н = б/н 4 | тираж = 1500 | ref = ГъазимухӀамадов }} == МугъчӀваял == {{мугъчӀваял}} == РегӀелал == * [https://avariya.wixsite.com/kedy Къеди росдал сайт] * [http://sinoptik.com.ru/%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0-%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%B8 Къеди гьава-бакъ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160315004432/https://sinoptik.com.ru/%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0-%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%B8 |date=2016-03-15 }} {{Дагъистан}} {{Аваристан}} {{ЦӀумада мухъалъул росаби}} [[Категория:ЦӀумада мухъалъул росаби]] {{Категория:МагIарулазул росаби}} [[Категория:Ункъракьалъул росаби]] {{Ункъракьалъул росаби}} dxzzleolub3kq3ibn9wnen7wkvi2z0e 0 6595 101220 99987 2026-09-07T12:54:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101220 wikitext text/x-wiki {{Пачалихъалъул хӀалтӀухъан |цӀар = Ильичил Владимир Ленин (Ульянов) |аслияб цӀар = {{мацI+ru|Владимир Ильич Ленин}} |сурат =Vladimir Lenin in July 1920 by Pavel Zhukov.jpg |гІеблъи = 280px |сураталда гъоркь хъвай-хъвагІай = Ленин. 1920 соназ. |хъулухъ = [[СССР]]алъул халкъиял комиссаразул шураялъул председатель |тартиб = 1 |байрахъ = Coat of arms of the Soviet Union (1923–1936).svg |хъулухъ байбихьи = [[6 июл]] [[1923]] сон |хъулухъ лъугІи =[[21 январ]] [[1924]] сон |цеве вукІарав = хъулухъ гIуцIцIана |хадув вачІарав = [[Рыков, Иванил Алексей|Алексей Рыков]] |хъулухъ_2 = [[РСФСРалъул халкъиял комиссаразул шураялъул председатель]] |тартиб_2 = 1 |байрахъ_2 = Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1920).svg |хъулухъ байбихьи_2 = [[8 ноябр]] [[1917]] сон |хъулухъ лъугІи_2 = [[21 январ]] [[1924]] сон |цеве вукІарав_2 = хъулухъ гIуцIцIана |хадув вачІарав_2 = [[Рыков, Иванил Алексей|Алексей Рыков]] |гьавураб къо-моцІ = 22.04.1870 |гьавураб бакІ = Симбирск (гьанже Ульяновск), [[Россиялъул империя]] |хвараб къо-моцІ = 21.01.1924 |хвараб бакІ = [[Ленинскиял Горкаби]], [[Москваялъул губерния]]лда, [[РСФСР]], [[СССР]] |вукъун вуго = [[Ленинил мавзолей|Ленинил мавзолеялда]] |эмен = [[Ульянов, НикIалаил Илья|Ульянов Илья]] |эбел = [[Ульянова, Александрил Мария|Ульянова Мария]] |лъади = [[Крупская, Константинил Надежда|Надежда Крупская]] |лъимал = рукIинчIо |миллат = [[ГӀурусал|ГӀурусав]] |дин = [[Атеизм]] |партия = [[РСДЖП]] → [[РКП(б)]] → [[ВКП(б)]] |лъай = [[Казаналъул пачалихъияб университет|Казаналъул университет]], [[Петербургалъул университет]] |гІелмияб даража = [[юрист]] |гъулбас = Unterschrift_Lenins.svg }} '''Ильичил Владимир Ленин (Ульянов)''' ({{мацI+ru|Владимир Ильич Ленин}}). Гьавуна 22 апрелалъ 1870 соналъ, [[Ульяновск|Симбирск]]алда) - хвана [[21 январ]]алъ [[1924 сон|1924 соналъ]] [[Ленинскиял Горкабазда]], [[Москваялъул губерния]]лда)<ref>{{Cite web |title=Ленин, Владимир Ильич |url=https://ru.wikipedia.org/wiki/%CB%E5%ED%E8%ED,_%C2%EB%E0%E4%E8%EC%E8%F0_%C8%EB%FC%E8%F7 |access-date=2014-07-11 |archive-date=2015-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150513051609/https://ru.wikipedia.org/wiki/%CB%E5%ED%E8%ED,_%C2%EB%E0%E4%E8%EC%E8%F0_%C8%EB%FC%E8%F7 |url-status=хвараб }}</ref>. '''Ильи́чил Влади́мир Улья́нов''' (ургъараб цӀар - '''Ле́нин''') — [[Россиялъул империя]]лъул ва гьединго [[СССР]]алъул пачалихъияб ва сиясияб хъулухъалъул хӀалтӀухъан, [[революционер]], [[Россиялъул (большевиказул) социал-демократияб хӀалтӀухъабазул партия]] гӀуцӀцӀарав чи, [[Октябралъул революция|1917 соналъул Октябралъул революциялъул]] цӀевехъан ва гьеб цӀебе билъине гьабурав чи, [[РСФСРалъул халкъиял комиссаразул шура|хӀукуматалъул халкъиял комиссаразул шураялъул]] председатель, тӀоцебе [[ТӀолабго гӀаламалъул тарих|тӀолабго гӀаламалъул тарихалда]]го жаниб [[социализм|социалистическияб]] [[пачалихъ|пачалихъ]] гӀуцӀарав чи<ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_philosophy/608/%D0%9B%D0%95%D0%9D%D0%98%D0%9D (Ульянов) Владимир Ильич (1870—1924) -один из создателей марксизма-ленинизма, первый руководитель тоталитарного коммунистического советского гос-ва.]</ref>. == Биография == [[Файл:Fligelhouse.JPG|thumb|200пкс|Ленин гьавураб рукъ]] {{БутІа хІадури}} === Октябралъул революция === {{Аслияб|Октябралъул революция}} [[Файл:Lenin.gif|мини|300пкс|справа|В. И. Ленин митингалда хитӀаб гьабулев]] == Личность == Ленинил хӀакъалъулӀ [[Эйнштейн, Альберт|Альберт Эйнштейница]] 1929 соналъ хъвана: {{Цитата|«Я уважаю в Ленине человека, который всю свою силу с полным самопожертвованием своей личности использовал для осуществления социальной справедливости. Его метод кажется мне нецелесообразным. Но одно несомненно: люди, подобные ему, являются хранителями и обновителями совести человечества»<ref name="автоссылка2" />}} == Творчество == <gallery class="center"> Файл:Ленин Владимир Ильич, партийный билет № 527.jpg|Партийный билет № 527, начало 1920 года Файл:Ленин Владимир Ильич, партийный билет № 224332.png|Партийный билет № 224332, после сентября 1920 года Файл:Ленин Владимир Ильич, партийный билет № 114482.jpg|Партийный билет № 114482, 1922 год </gallery> == Аслиял идеял === {{Аслияб|Ленинизм}} {{БутІа хІадури}} == ЖамгӀиял хиса-басиял == {{БутІа хІадури}} == Асарал == === Библиография === ==== Документазул сборникал ==== * {{книга |автор = Ленин, В. И. |часть = |заглавие =Неизвестные документы. 1891—1922 гг |оригинал = |ссылка = http://leninism.su/index.php?option=com_content&view=category&id=99:v-i-lenin-neizvestnye-dokumenty-1891-1922&Itemid=53&layout=default |издание = |ответственный = |место = М. |издательство = [[РОССПЭН (издательство)|РОССПЭН]] |год = 2000 |том = |страницы = |страниц = 607 |серия = |isbn = 5-8243-0154-9 |тираж = }} * Ленин В. И. [http://docs.historyrussia.org/ru/nodes/27595-v-i-lenin-neizvestnye-dokumenty-1891-1922 Неизвестные документы. 1891—1922] / Федер. архив. агентство, Рос. гос. архив соц.-полит. истории.; ред. [[Амиантов, Юрий Николаевич|Ю. Н. Амиантов]], [[Ахапкин, Юрию Александрович|Ю. А. Ахапкин]], [[Логинов, Владлен Терентьевич|В. Т. Логинов]]. — 2-е изд. — М.: Политическая энциклопедия (РОССПЭН), 2017. — 671 с. ISBN 978-5-8243-2108-1. (Пер. с нем. писем В. И. Ленина к Каутскому, Ф. Мерингу и К. Цеткин C. А. Гаврильченко) ==== Асарал ==== * {{книга |автор = Ленин В. И. |заглавие = Полное собрание сочинений (в формате PDF) |ссылка = |издание = 5-е изд |место = {{М.}} |издательство = Издательство политической литературы |год = 1967 |архив = https://web.archive.org/web/20101230035234/http://politazbuka.ru/biblioteka/marksizm/562-lenin-vladimir-polnoe-sobranie-sochineniy-5-izdanie.html |архив дата = 2010-12-30 |deadlink = yes }} {{Wayback|url=http://politazbuka.ru/biblioteka/marksizm/562-lenin-vladimir-polnoe-sobranie-sochineniy-5-izdanie.html |date=20101230035234 }} * {{книга |автор = Ленин В. И. |заглавие = Полное собрание сочинений (постранично) |ссылка = http://uaio.ru/vil/vilall.htm |издание = 5-е изд |место = {{М.}} |издательство = Издательство политической литературы |год = 1967 }} * {{книга |автор = Ленин В. И. |заглавие = Полное собрание сочинений (в формате DOC) |ссылка = http://libelli.ru/marxinew/len_new.htm |издание = 5-е изд |место = {{М.}} |издательство = Издательство политической литературы |год = 1967 }} [[Файл:Lenin' family.jpg|мини|Ленин хъизангун. Кремль, хаслихълъи, 1920 сон]] == Хъизан ва гӀагарлъи == [[Ульяновазул хъизан]]алда гьавуна. Эбел ва эмен: [[Ульянов, Илья Николаевич|Ильи Николаевича Ульянова]] (1831—1886) ва [[Ульянова, Мария Александровна|Марии Александровны Ульяновой]] (1835—1916).Хъизаналда гьаруна 8 лъимер (кӀиго гьитӀинго хвана). Ленинил вацал ва яцал: * [[Елизарова-Ульянова, Анна Ильинична|Анна Ильинична Елизарова-Ульянова]] (1864—1935), * [[Ульянов, Александр Ильич|Александр Ильич Ульянов]] (1866—1887), * [[Ульянова, Ольга Ильинична|Ольга Ильинична Ульянова]] (1871—1891), * [[Ульянов, Дмитрий Ильич|Дмитрий Ильич Ульянов]] (1874—1943), * [[Ульянова, Мария Ильинична|Мария Ильинична Ульянова]] (1878—1937). 1898 соналдаса байбихьун ва хвел щвезегӀан Владимир Ленин вукӀана ригьиналда [[Крупская, Надежда Константиновна|Надежда Крупскаягун]] (1869—1939). == РакӀалде щвей == * Ленинил цӀар кьунбуго астероид [[(852) Владилена]]ялъе ва гьединго гӀемер къватӀазе ва майданазе. == ХӀужаби == {{хІужаби}} == Адабият == {{refbegin|2}} ;ГӀурус мацӀалда * [http://publ.lib.ru/ARCHIVES/L/LENIN_Vladimir_Il'ich/_Lenin_V._I..html ''Воспоминания о Владимире Ильиче Ленине: в 10 томах (вышло 8 томов)''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070108232817/http://publ.lib.ru/ARCHIVES/L/LENIN_Vladimir_Il%27ich/_Lenin_V._I..html |date=2007-01-08 }} — М.: [[Политиздат]], 1989—1991. * [http://leninism.su/index.php?option=com_content&view=category&id=25&Itemid=2 Подборка воспоминаний о В. И. Ленине] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304232837/http://leninism.su/index.php?id=25&itemid=2&option=com_content&view=category |date=2016-03-04 }} * {{книга |автор=[[Бессонов, Борис Николаевич|Бессонов Б. Н.]] |заглавие=Владимир Ленин — собиратель земель Русских |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=[[Алгоритм (издательство)|Алгоритм]] |год=2007 |страниц= |серия=Великий Октябрь |isbn=978-5-9265-0440-5 |тираж=4000 |ref=Бессонов}} * {{книга|автор = Авторский коллектив Института марксизма-ленинизма |заглавие = Биографическая хроника Ленина |ссылка = http://leninism.su/biograficheskie-xroniki-lenina.html |издание = 1-е |ответственный = |место = М. |издательство = [[Политиздат]] |год= 1970 |том = 1—12 |страниц= |серия = |тираж =}} * {{книга |автор=[[Бонч-Бруевич, Владимир Дмитриевич|Бонч-Бруевич В. Д.]] |заглавие=Воспоминания о Ленине |ссылка= |ответственный= |место=М. |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |год=1969 |страниц=544 |серия= |isbn= |тираж= |ref=Бонч-Бруевич}} * {{книга |автор=[[Валентинов, Николай Владиславович|Валентинов Н. В.]] |заглавие= Малознакомый Ленин |оригинал= |ссылка= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство="Мансарда", "СМAPT" |год= 1991 |страницы= |страниц=161 |серия= |isbn=5-7078-0146-4 |isbn2= |тираж= |ref=Валентинов}} * {{книга |автор=[[Валентинов, Николай Владиславович|Валентинов Н. В.]] |заглавие=О Ленине |ссылка= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=Телекс |год= 1991 |страниц=460 |серия= |isbn=0-938181-24-6 |тираж= |ref=Валентинов}} * {{книга |автор=[[Валентинов, Николай Владиславович|Валентинов Н. В.]] |заглавие=Недорисованный портрет… |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=М |издательство=[[Терра (издательство)|Терра]] |год=1993 |страниц=560 |серия= |isbn=5-85255-333-6 |тираж=10000 |ref=Валентинов}} * {{книга|автор=[[Волкогонов, Дмитрий Антонович|Волкогонов Д. А.]]|заглавие=Ленин. Политический портрет. В 2-х книгах|ссылка=|место=М.|издательство=[[Агентство печати «Новости»|Новости]]|год=1994|страницы=480 + 512|isbn=5-7020-0866-9}} * ''[[Гейфман, Анна|Гейфман А.]]'' [http://www.kouzdra.ru/page/texts/geifman/ Революционный террор в России, 1894—1917] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160216015512/http://www.kouzdra.ru/page/texts/geifman/ |date=2016-02-16 }} / Пер. с англ. [[Дорман, Елена Юрьевна|Е. Ю. Дорман]]. — {{М.}}: КРОН-ПРЕСС, 1997. — 448 с. — (Серия «Экспресс») — ISBN 5-232-00608-8. * ''[[Данилкин, Лев Александрович|Данилкин Л. А.]]'' Ленин. Пантократор солнечных пылинок. — М.: [[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]], 2017. — («[[Жизнь замечательных людей]]») * {{книга |автор= |заглавие=Жизнь Владимира Ильича Ленина. Вопросы и ответы |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный=В. А. Перфилов и др.; отв. ред.: В. М. Костягина; ОГУК «[[Ульяновский музей-мемориал В. И. Ленина|Ленинский мемориал]]» |издание=3-е изд., перераб. и доп |место=Ульяновск |издательство=Корпорация технологий продвижения |год=2012 |том= |страницы= |столбцы= |страниц= 287 |серия= |isbn= |тираж=5000 |ref=}} * {{БСЭ3|статья=Ленин, Владимир Ильич|автор=[[Зевин, Владимир Яковлевич|Зевин В. Я.]]|том=14|страницы=294–300|ref=Зевин}} * {{статья |автор=[[Иглтон, Терри|Иглтон Т.]] |заглавие=Ленин в эпоху постмодернизма |оригинал= |ссылка=http://scepsis.net/library/id_2531.html |автор издания= |издание=интернет-журнал «[[Рабкор.ру]]» |тип= |место= |издательство= |год=25/04/2015 |том= |выпуск= |номер= |страницы= |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |язык= |ref= |archiveurl= |archivedate=}} (Lenin Reloaded: Toward a Politics of Truth. Durham and L.: Duke University Press, 2007. P. 42-58) * {{книга |автор=[[Каганова, Раиса Юльевна|Каганова Р. Ю.]] |заглавие=Ленин во Франции. Декабрь 1908 — июнь 1912. Революционер, теоретик, организатор |оригинал= |ссылка=http://istmat.info/node/29882 |викитека= |ответственный= |издание=Изд. 2-е, доп |место=М. |издательство= [[Мысль (московское издательство)|Мысль]] |год=1977 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=380 |серия= |isbn= |тираж= |ref=Каганова}} * ''[[Кара-Мурза, Сергей Георгиевич|Кара-Мурза С. Г.]]'' [http://www.situation.ru/app/rs/books/articles/verdug.html «Проект Ленина» — путь к обрыву или к спасению?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041108171412/http://www.situation.ru/app/rs/books/articles/verdug.html |date=2004-11-08 }} // «[[Наш современник]]». — 2000. — № 4. * ''[[Кара-Мурза, Сергей Георгиевич|Кара-Мурза С. Г.]]'' [http://www.situation.ru/app/rs/books/articles/ns10_99k-m.html Плодотворные ошибки Ленина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050405183120/http://www.situation.ru/app/rs/books/articles/ns10_99k-m.html |date=2005-04-05 }} // «[[Наш современник]]». — 1999. — № 10. * {{книга |автор=[[Крупская, Надежда Константиновна|Крупская Н. И.]] |заглавие=Воспоминания о Ленине |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание=3-е изд |место=М. |издательство=[[Политиздат]] |год= 1989 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=494 |серия= |isbn= 5-250-00308-7 |тираж= |ref=Крупская}} * {{книга |автор=[[Крупская, Надежда Константиновна|Крупская Н. И.]] |заглавие=Мой муж - Владимир Ленин |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=Алгоритм |год= 2013 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=432 |серия= Наследие кремлёвских вождей |isbn= 978-5-4438-0520-7 |тираж= 2000 |ref=Крупская2}} * {{книга |автор=Крутов В., Верес Л. |часть="Отцы-основоположники" коммунистического рабства (групповой портрет) |ссылка часть=http://profilib.com/chtenie/102245/v-krutov-vozhd-lenin-kotorogo-my-ne-znali.php |заглавие=Вождь: Ленин, которого мы не знали |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный=Сост. [[Сидоровнин, Геннадий Павлович|Г. П. Сидоровкин]] |издание= |место=Саратов |издательство=[[Приволжское книжное издательство|Приволж. книжное издательство]] |год= 1991 |том= |страницы= 230—265 |столбцы= |страниц=288 |серия= |isbn=5-7633-0614-7 |тираж=50000 |ref=Крутов, Верес}} * {{книга |автор= |заглавие= Ленин как философ |оригинал= |ссылка=http://sovphil.narod.ru/person/person056.rar |викитека= |ответственный=Под ред. [[Розенталь, Марк Моисеевич|М. М. Розенталя]] |издание= |место=М. |издательство=[[Политиздат]] |год=1969 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=446 |серия= |isbn= |тираж= |ref=}} * {{книга|автор = [[Логинов, Владлен Терентьевич|Логинов В. Т.]] |часть = Послесловие |ссылка часть=https://scepsis.net/library/id_1577.html |заглавие =Ленин В. И. Неизвестные документы. 1891—1922 гг |ссылка = https://archive.org/details/isbn_5824301549|ответственный = |место = М. |издательство = [[РОССПЭН (издательство)|РОССПЭН]] |год = 2000 |страницы = [https://archive.org/details/isbn_5824301549/page/n582 581]—590 |страниц = 607 |серия = |isbn = 5-8243-0154-9 |тираж= |ref=Логинов}} * {{книга |автор= [[Логинов, Владлен Терентьевич|Логинов В. Т.]] |заглавие=Владимир Ленин. Выбор пути. Биография |оригинал= |викитека= |ответственный= |издание= |место= М. |издательство= [[Республика (издательство)|Республика]] |год=2005 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=447 |серия= |isbn= |тираж= |ref=Логинов}} * {{книга|автор = [[Логинов, Владлен Терентьевич|Логинов В. Т.]] |заглавие = Неизвестный Ленин |ссылка = http://leninism.su/index.php?option=com_content&view=article&id=3686:neizvestnyj-lenin&catid=30:library&Itemid=37 |издание = |ответственный = |место = М. |издательство = [[Эксмо]], [[Алгоритм (издательство)|Алгоритм]] |год = 2010 |том = |страницы= |страниц = 576 |серия = Гении и злодеи |isbn= 978-5-699-41148-1 |тираж= |ref=Логинов}} * {{книга |автор=[[Лукач, Дьёрдь|Лукач Д.]] |заглавие=Ленин. Исследовательский очерк о взаимосвязи его идей |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный=Авт. вступ. статей С. Н. Земляной |издание= |место=М. |издательство= [[Международные отношения (издательство)|Международные отношения]] |год=1990 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=141 |серия= |isbn=5-7133-0356-X |тираж= |ref=Лукач}} * Лятиев Г. [http://magazines.russ.ru/october/1999/11/panoram03.html 56-й том СС] // [[Октябрь (журнал)|Октябрь]]. — 1999. — № 11 * {{книга |автор=[[Майсурян, Александр Александрович|Майсурян А. А.]] |заглавие=Другой Ленин |оригинал= |ссылка=http://leninism.su/index.php?option=com_content&view=article&id=3599:drugoj-lenin&catid=30:library&Itemid=37 |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=[[Вагриус]] |год= |том= |страницы= |столбцы= |страниц= 480 |серия= |isbn=5-9697-0292-7 |тираж= |ref=Майсурян}} * {{книга |автор= [[Московский, Павел Владимирович|Московский П. В.]], [[Семёнов, Виктор Георгиевич (историк)|Семёнов В. Г.]] |заглавие=Ленин в Италии, Чехословакии, Польше |оригинал= |ссылка=http://istmat.info/node/29943 |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство= [[Политиздат]] |год= 1986 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=173 |серия=Памятные места |isbn= |тираж= |ref=Московский, Семёнов}} * {{книга |автор=[[Московский, Павел Владимирович|Московский П. В.]], [[Семёнов, Виктор Георгиевич (историк)|Семёнов В. Г.]] |заглавие=Ленин во Франции, Бельгии и Дании |оригинал= |ссылка=http://istmat.info/node/29942 |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство= [[Политиздат]] |год=1986 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=173 |серия= Памятные места |isbn= |тираж= |ref=Московский, Семёнов}} * {{книга|автор= [[Николаевский, Борис Иванович|Николаевский Б. И.]] |заглавие= Тайные страницы истории |часть=К истории «Большевистского центра» |место= М. |издательство= Издательство гуманитарной литературы |год= 1995 |страниц= 512 |isbn=5-87121-007-4 |тираж= 2000 |ref=Николаевский}} * {{статья |автор=Новосёлова Е. |заглавие=Деньги на колыбель революции |оригинал= |ссылка=http://www.rg.ru/2014/04/22/lenin.html |автор издания= |издание="[[Российская газета]]" — Федеральный выпуск |тип= |место= |издательство= |год=22.04.2014 |том= |выпуск= |номер=6363 (91) |страницы= |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |язык= |ref=Новосёлова |archiveurl= |archivedate=}} * ''[[Протасенко, Зоя Михайловна|Протасенко З. М.]]'' Ленин как историк философии. — Л.: [[ЛГУ имени А. А. Жданова]], 1969. — 110 с. * {{книга|автор = [[Пушкарёв, Сергей Германович|Пушкарёв С. Г.]] |заглавие = Ленин и Россия. Сборник статей |оригинал= |ссылка= http://lenin-rus.narod.ru/index.htm |издание = 1-е |ответственный = |место = Франкфурт-на-Майне |издательство= [[Посев (издательство)|Посев]] |год= 1976 |страниц = |серия = |isbn = |тираж = |ref=Пушкарёв}} * ''[[Розин, Эльхон Львович|Розин Э. Л.]]'' [http://www.kursach.com/biblio/0010024/000.htm Ленинская мифология государства] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180918123626/http://www.kursach.com/biblio/0010024/000.htm |date=2018-09-18 }}. — М.: Юристъ, 1996. — 320 с. * ''Сахаров В. А.'' Политическое завещание Ленина. Реальность истории и мифы политики. М.: [[Издательство Московского университета|Издательство МГУ]], 2003 * {{книга|автор=[[Сервис, Роберт|Сервис Р.]] |заглавие=Ленин. Биография |ответственный=Пер. с англ. Г. И. Левитан |место=М. |издательство=[[Попурри (издательство)|Попурри]] |год=2002 |страниц=624 |серия= |isbn=985-438-591-4 |тираж= |ref= Сервис}} * ''[[Смирнов, Илья Викторович|Смирнов И. В.]]'' [https://www.svoboda.org/a/132015.html Биография Ленина в новом ракурсе] // [[Радио Свобода]], 17.02.2006 * {{книга |автор=[[Соломон, Георгий Александрович|Соломон Г. А.]] |заглавие=Ленин и его семья (Ульяновы) |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= Париж |издательство=Издательство "Мишень" |год= 1929—1931 |том= |страницы= |столбцы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж= |ref=Соломон}} * ''[[Солоухин, Владимир Алексеевич|Солоухин В. А.]]'' [http://rus-sky.com/history/library/reading.htm Читая Ленина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120201063822/http://rus-sky.com/history/library/reading.htm |date=2012-02-01 }} // Солоухин В. А. «Последняя ступень» М.: Издательство АО «Деловой центр», 1995. — 352 с. ISBN 5-88406-055-6 * ''[[Солоухин, Владимир Алексеевич|Солоухин В. А.]]'' [http://lib.ru/PROZA/SOLOUHIN/bylight.txt При свете дня]. — М. : Б. и., 1992. — 222 с. * {{книга |автор=[[Троцкий, Лев Давидович|Троцкий Л. Д.]] |заглавие=О Ленине. Материалы для биографа |оригинал= |ссылка=http://leninism.su/index.php?option=com_content&view=article&id=3581:o-lenine&catid=30:library&Itemid=37 |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство= Грифон-М |год=2005 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=128 |серия= |isbn= |тираж= |ref=Троцкий}} * {{книга|автор= [[Штейн, Михаил Гиршевич|Штейн М. Г.]]|заглавие= Ульяновы и Ленины. Тайны родословной и псевдонима|место= СПб.|издательство= ВИРД|год= 1997|isbn= 5895590128}} * [http://elib.ngonb.ru/jspui/bitstream/NGONB/6616/2/021.pdf Ежедневная газета «Советская Сибирь» № 21 (1263). Суббота 26 января 1924 год. Ново-Николаевск] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304081958/http://elib.ngonb.ru/jspui/bitstream/NGONB/6616/2/021.pdf |date=2016-03-04 }} * {{cite web |author = Алексей Паевский, Анна Хоружая. |authorlink = |coauthors = |url = https://snob.ru/entry/184683/ |title = «Странная болезнь» семьи Ульяновых. От чего умер Ленин |subtitle = |lang = |format = |website = // snob.ru |publisher = |date = 2019-11-04 |description = |quote = Отрывок из книги Алексея Паевского и Анны Хоружей «Смерть замечательных людей. Сделано в СССР |doi = |accessdate = 2019-11-15 |deadlink = |archiveurl = |archivedate = }} ;Цогидал мацӀазда * ''Louis Fischer''. The Life of Lenin. — Weidenfeld & Nicolson History. 2001. — ISBN 1-84212-230-4 * ''Helen Rappaport'' Conspirator. Lenin in Exile. — Hutchinson, 3 Sep 2009. * Gründer einer Diktatur in «Illustrierte Lexicon der Welt Geschichte» Family Encyclopedia of World History. — London. 1996.; Das beste GmbH -Stuttgart,Zürich, Wien. 1999 — ISBN 3-87070-825-5. {{refend}} == РегӀелал == {{Навигация | Портал = СССР | Викицитата = Владимир Ильич Ленин | Викимактаб = Владимир Ильич Ленин }} * {{cite web|url=http://lenin.rusarchives.ru/|title=Виртуальная выставка «Ленин»|publisher=[[Федеральное архивное агентство]]}}{{Хвараб регӀел|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.rtr.spb.ru/Radio_ru/First_Person/news_detail_v.asp?id=1267 «Штрихи к портрету Ленина»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190130221107/http://www.rtr.spb.ru/Radio_ru/First_Person/news_detail_v.asp?id=1267 |date=2019-01-30 }} Исторический клуб «Радио России» (Санкт-Петербург) * [http://www.marx2mao.com/Lenin/Index.html Lenin Internet Library] * [http://www.marxists.org/archive/lenin/bio/index.htm Lenin Internet Archive Biography] includes interviews with Lenin and essays on the leader * {{Gutenberg author | id=Lenin,+Vladimir+Ilyich}} * [http://www.themoscowtimes.com/news/article/lenins-popularity-highest-in-years-on-revolutionarys-144th-birthday/498708.html Lenin’s Popularity Highest in Years on Revolutionary’s 144th Birthday]. ''[[The Moscow Times]],'' 22 April 2014. * [http://www.bbc.co.uk/programmes/p00546pv «Lenin»], ''In Our Time'', BBC Radio 4 discussion with Robert Service and Vitali Vitaliev (16 March 2000). * {{cite web|url=http://lenininart.tilda.ws|title=Вирутальная выставка «Театральная лениниана. Взгляд из XXI века»|publisher=[[Российская государственная библиотека искусств]]}} {{КЪР}} {{СССРалъул бутІрул}} {{Россиялъул премьер-министрал}} {{Марксизм}} [[Категория:Владимир Ленин| ]] [[Категория:Ленинизм]] [[Категория:Ленинистал| ]] [[Категория:СиясатчагӀи-эмигрантал]] [[Категория:Симбирскалъул гимназиялъул выпускникал]] [[Категория:Россиялъул революционерал]] [[Категория:Сибиралда ритӀарал]] [[Категория:Марксизмалъул теоретикал]] [[Категория:Большевикал]] [[Категория:Инсульт сабаблъун хварал]] [[Категория:Ленинил хъизан]] [[Категория:СССРалъул философал]] [[Категория:XIX гӀасруялъул публицистал]] [[Категория:XX гӀасруялъул публицистал]] [[Категория:Россиялъул империялъул публицистал]] [[Категория:СССРалъул публицистал]] [[Категория:Сиясиял философад]] [[Категория:Россиялъул политологал]] [[Категория:Мумияби]] [[Категория:XX гӀасруялъул сиясатчагӀи]] [[Категория:Пачалихъ гуцӀунчагӀи]] [[Категория:Персоналиял:Атеизм]] oorb6tmm1nufa4cbpc4oxnqqmuru3ls 0 6639 101315 100377 2026-09-07T13:10:33Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101315 wikitext text/x-wiki {{ГӀБ |пачалихъ = Россия |статус = росу |магӀарул мацӀалъ цӀар = Сасикь |эбелаб мацӀалъ цӀар = |герб = |байрахъ = |гербалъул гӀеблъи = 128 |байрахъалъул гӀеблъи = 128 |сурат = |размер = <!--300px--> |хъвай-хъвагӀай = |lat_deg =42|lat_min =29|lat_sec =44 |lon_deg =45|lon_min =59|lon_sec =52 |CoordAddon = type:city(467000)_region:RU |CoordScale = |Яндекскарта = |ХӀукумат = Россия |карта = |пачалихъалъул картаялъул размер = 300 |икълималъул картаялъул размер = 300 |мухъалъул картаялъул размер = 300 |икълим = Дагъистан |икълим таблицаялда = Дагъистан |икълималъул тайпа = ЖумхӀурият |мухъ таблицаялда = |хӀукуматалъул карта = Россия |икълималъул карта = Дагъистан |мухъалъул карта = Сасикь |жанисеб бикьи = авалал |бетӀерасул тайпа = Бегаул |бетӀер = Каримулаев Б. |кьучӀ лъураб къо = |площад = |гьава-бакъ = гьоркьохъеб |борхалъиялъул тайпа = м |ГӀБ майданалъул борхалъи = 1762 <ref>[http://budetinteresno.info/geo/toponim_id.php?id=5996 Населенный пункт: Кеди]</ref> |расмияб мацӀ = МагӀарул |расмияб мацӀ-ref = |халкъалъул къадар = 757 <ref>{{Cite web |title=Дагъистаналъул шагьаразул ва росабазул гІадамазул къадарал. РикІкІана 1 июналъ 2014 соналъ |url=http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/2b0901004382ea27a3cef3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2014+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0+%D0%BF%D0%BE+%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BC.xls |access-date=2014-07-07 |archive-date=2014-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140407085238/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/2b0901004382ea27a3cef3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2014+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0+%D0%BF%D0%BE+%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BC.xls |url-status=хвараб }}</ref> |хъвай-хъвагІай гьабураб сон = 2014 |гъунки = |агломерация = |миллатал = [[МагIарулал]] |динал = [[Ислам]] |этнохороним = саси́кьав, саси́кьай, саси́кьал |сагІтил рачел = +4 |DST = |почалъул индексал = 368907 |автомашинаялъул код = 05 |идентификаторалъул тайпа = ОКАТО |цифровой идентификатор = 82257000005 |категория Commons алда = ОКАТО |сайт = |сайталъул мацІ = }} '''Сасикь''' — ккола [[Россия]]лъул [[Дагъистан]] жумгьурияталъул [[ЦӀумада мухъ]]алъул росу. == Ракьхъвай == Сасикь росу буго ГӀанди гӀоралъул квегӀаб рахъалда. Гьелда жанисан чвахун уна [[Къеди]]сан бачӀунеб лъар. == ГӀадамал == Киналго сасикьал ккола аварал Ислам дин ккурал. ГӀемерисел сасикьал гочун руго [[Шава]]ялда Сасикь росулӀ ва [[Хасавюрт мухъ]]алъул [[ЦӀияб Сасикь]] (Савхоз). ===ГӀадамазул къадар=== {| class="wikitable" |- ! 2010<ref>{{Cite web |title=ВПН-2010. Таблица № 11. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских и сельских населенных пунктов Республики Дагестан |url=http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar |access-date=2014-07-07 |archive-date=2013-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224113210/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar |url-status=хвараб }}</ref>!! 2012<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2012/bul_dr/mun_obr2012.rar Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года]</ref> !! 2013<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов)]</ref> !! 2014<ref>{{Cite web |title=Численность населения на 1 января 2014 года по сельским поселениям Республики Дагестан |url=http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/2b0901004382ea27a3cef3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2014+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0+%D0%BF%D0%BE+%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BC.xls |access-date=2014-07-07 |archive-date=2014-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140407085238/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/2b0901004382ea27a3cef3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2014+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0+%D0%BF%D0%BE+%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BC.xls |url-status=хвараб }}</ref> |- | 320 || ↗326 || →326 || ↗330 |} == ХӀужаби == {{ХІужаби}} == Линкал == * [http://www.tsumada.ru/ru/tf/2/Sasitli Сасикь: суртал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140814210414/http://www.tsumada.ru/ru/tf/2/Sasitli |date=2014-08-14 }} * [http://www.accuweather.com/ru/ru/sasitli/560318/weather-forecast/560318 Гьава-бакъ] {{ТӀинчӀ-Дагъистан}} {{Дагъистан}} {{ЦӀумада мухъалъул росаби}} [[Категория:ЦӀумада мухъалъул росаби]] {{Категория:МагIарулазул росаби}} [[Категория:Ункъракьалъул росаби]] fz0ilrfl8b0y0flh2qpleqovsqb0y5n 0 6654 101116 99675 2026-09-07T12:33:33Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101116 wikitext text/x-wiki {{Европаялъул политикияб карта|float=right}} '''[[Европа]]''' — анлъго гӀаламалъул бутӀаялдасан цояб ккола. Европаги Азияги данлъун лӀугьула [[Евразия]] - бищунго гӀемер гӀадамал ругеб ва бищунго цӀикӀкӏараб материк. Европаялъул халалъи — 10 млн км², [[Европаялда гӀадамазул къадар ]]бахуна — 730 млн чиясде. Европаялъул пачалихъал рикьула ункъго бутӀаялде: [[БакътӀерхьул Европа|БакътӀерхьулаб]], [[Бакъбаккул Европа|Бакъбаккулаб]], [[Хьундасеб Европа|Хундасеб]] ва [[Бакъдасеб Европа|Бакъдасеб]]. Цо-цо ракьхъвайчагӀаз гьелда тӀад жубала — [[Гьоркьохъеб Европа|Гьоркьохъеб]]. [[Рагъ ккезехъинаб мех|Рагъ ккезехъинаб]] заманаялъ Европа бикьулаан кӀиго бутӀаялда: БакътӀерхьул Европа - [[Капитализм|капиталистиял]] пачалихъал, Бакъбаккул Европа — [[Социализм|социалистиял]] пачалихъал. Кинго Европаялда буго 65 пачалихъ: гьезда гьоркьосан 50 эркенал, 9 эркенлъи щвечӀел ва 6 рикӀкӀинчӀел жумгьуриятал. Лъабго пачалихъазул — [[Россия]]лъул, [[Туркия|Туркиялъул]] ва [[Хъазахъистан]]алъул, киналго хӀужабазда рекъон, ракьал руго Европаялдаги Азиялдаги; ва гьединго кӀиго пачалихъ ([[Азарбижан]] ва [[Гуржи|Гуржистан]]) гӀемерисел гӀурусазул<ref name="РГО">{{Cite web |title=ГӀурусаб ракъхъваялъул гӀуцӀцӀи. А. А. Чибилёв. Европаялъулги Азиялъулги гӀурхъаби: суалалъул тарих ва жакъасел балагьаби. Евразиялъул феномен: цо материкалда кӀиго бутӀа |url=http://www.rgo.ru/2011/02/evro-aziatskaya-granica-istoriya-voprosa-i-sovremennye-predstavleniya/ |access-date=2014-07-08 |archive-date=2013-04-17 |archive-url=https://archive.ph/20130417172902/www.rgo.ru/2011/02/evro-aziatskaya-granica-istoriya-voprosa-i-sovremennye-predstavleniya/ |url-status=хвараб }}</ref><ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_geo/99 Европа // Академикалда словарал ва энциклопедиял]</ref> ва Бакътӏерхьул Европаялъул<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe Europe] {{ref-en}} — Бриттаника энциклопедиялда</ref><ref>Merriam-Webster's Geographical Dictionary / 1997 г. стр. 97( 1387) ISBN 0877795460, 9780877795469</ref> хӀужабазда рекъон, Азиялъул пачалихъаллъун рикӀкӀуна, амма америкаялъул хӀужабаз бицула буго гьел пачалихъазул цо-цо ракьал Европаялдаги ккола ругин. ТӀубанго Азиялда ругел пачалихъал: [[Эрменистан]]<ref>[http://www.coe.int/aboutcoe/index.asp?page=quisommesnous&l=ru Европияб Шураялъул официалияб сайт]</ref><!-- <ref>[http://www.un.org/ru/members/regional.shtml Региональные группы ООН]</ref> деление не официальное - не АИ--> ва [[Кипр]] Жумгьурият - цо-цо геополитикиял хӀужабаздалъун рикӀкӀуна Европаялъулин<ref>{{Cite web |title=CIA factbook, 2011 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/print_2203.html |access-date=2017-11-13 |archive-date=2017-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170108150332/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/print_2203.html |url-status=хвараб }}</ref>. Европаялъул ракьалда буго бищунго кӀудиябги ([[Россия]]), ва гьединго бищунго гьитӀинабги ([[Ватикан]]) пачалихъал. [[Файл:Europe subregion map UN geoscheme.svg|200px|thumb|ЦМГӀялъул балагьиялдалъун Европа икълимазде бикьи]] == Баян кьей == * Пачалихъал рикьун руго цо чанго икълималда, [[Цолъарал Миллатазул ГӀуцӀцӀи|ЦМГӀялъул]] цӀаразда рекъон. * СияхӀалда пачалихъал рихьизарун руго алипбаялъул тартибалда. * Ракь (площадь) бихьизабун буго [[Ункъбокӏонаб километр|Ункъбокӏонаб километралдалъун]], [[халкъалъул гъунки]] цо чи/[[Квадратияб километр|км²]], [[ГӀаммаб жанисеб продукт|ГӀЖП]] [[миллиард]] [[АЦШ доллар|доллараздалъун]] ва (ГӀЖП халкъалдаса цо чиясе [[АЦШ доллар|доллараздалъун]]). * Пачалихъазул кьерал [[Географиялъул координатал|географияб бугеб бакӀалда]] рекъон: <span style="background-color:{{ЕПЦРРС|ЧI}}">чӀинкӀиллъиял</span>, <span style="background-color:{{ЕПЦРРС|РБ}}">ралъдаде раккуларел</span>, <span style="background-color:{{ЕПЦРРС|Р}}">ралъдал рагӀалда ругел</span>. * Пачалихъазул кьерал [[Пачалихъалъул хӀукмуялъул низам|хӀукмуялъул низамалда]] рекъон: <span style="background-color:{{ЕПЦРРС|КМ}}"> [[Конституциялъулаб монархия|конституциялъулаб]]</span>, <span style="background-color:{{ЕПЦРРС|ПМ}}">[[Парламенталъулаб монархия|парламенталъулаб]]</span> монархиял, <span style="background-color:{{ЕПЦРРС|ПР}}">[[Президентасулаб республика|президентасулаб]]</span>, <span style="background-color:{{ЕПЦРРС|ПАР}}">[[Парламенталъулаб республика|парламенталъулаб]]</span>, <span style="background-color:{{ЕПЦРРС|ЖР}}">[[Жубараб республика|жубараб]]</span> республикаби. == Аслиял икълимал == === БакътӀерхьул Европа === [[Файл:Western-Europe-map-UN.png|border|справа|120px]] {{main|БакътIерхьул Европа}} '''БакътӀерхьул Европа''' — [[геополитика|геополитикияб Европаялъул бутӀа]]. Гьелда гъорлӀе уна [[латин мацӀ]]азул пачалихъал, ва гьединго кельт ва немцазул мацӀазул пачалихъалги. Экономикаялъул рахъалъ бищун цӀебетӀураб икълимлъун ккола гьеб. Аслиял диназдасан ккола [[католицизм]]ги [[протестантизм]]ги. Ахир заманалъ гьениб Исламги лъикӀалан щущан ина буго. {| class="wikitable" width="100%" |- ! style="background-color: width="10%" {{ЕПЦРРС|Б}};" |ЦӀар<br /><small>''(Киназдаго лъалеб цӀар)''</small> ! style="background-color: width="10%" {{ЕПЦРРС|Б}};" |Байрахъ ! style="background-color: width="10%" {{ЕПЦРРС|Б}};" |Тахшагьар ! style="background-color: width="10%" {{ЕПЦРРС|Б}};" |МацӀ ! style="background-color: width="10%" {{ЕПЦРРС|Б}};" |ГӀарац ! style="background-color: width="10%"};" |Байдан, км²<br /><small>Ракьалда бакӀ</small> ! style="background-color: width="10%" {{ЕПЦРРС|Б}};" |ГӀадамазул къадар<br /><small>Гъунки</small> ! style="background-color: width="10%" {{ЕПЦРРС|Б}};" |ГӀЖП^{[[Бича-хисиялъул бажариялъул бащалъи|ббб]]}<br /><small>ГӀЖП халкъалдаса цо чиясе</small> ! style="background-color: width="10%" {{ЕПЦРРС|Б}};" |Карта |- style="background-color:{{ЕПЦРРС|РБ}};" | | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ПАР}};" |'''[[Австрия]]'''<br /><small>''(Австрия жумгьурият)''</small> | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ПАР}};" |<imagemap> Image:Flag_of_Austria.svg|border|border|85px default [[Австриялъул байрахъ]] desc none </imagemap> | [[Вена]] | [[Герман мацӀ]] | [[Евро]] | align=center| {{nts|83871}}<hr />113 | align=center| {{nts|8206524}}<hr />{{nts|91}} | align=center| {{nts|279.5}}<hr />{{nts|36000}} | [[Файл:LocationAustria.png|border|border|120px]] |- style="background-color:{{ЕПЦРРС|Р}};" | style="background-color:{{ЕПЦРРС|КМ}};" |'''[[Белгия]]'''<br /><small>''(Бельгиялъул Ханлъи)''</small> | style="background-color:{{ЕПЦРРС|КМ}};" |<imagemap> Image:Flag_of_Belgium.svg|border|border|85px default [[Бельгиялъул байрахъ]] desc none </imagemap> | [[Буруссел]] | [[Герман мацӀ|Герман]];<br />[[Гьоланд мацӀ|Гьоланд]];<br />[[Паранс мацӀ|Паранс]] | [[Евро]] | align=center| {{nts|32545}}<hr />{{nts|136}} | align=center| {{nts|10511000}}<hr />{{nts|318}} | align=center| {{nts|309.01}}<hr />{{nts|29.814}} | [[Файл:LocationBelgium.png|border|border|120px]] |- style="background-color:{{ЕПЦРРС|ЧI}};" | style="background-color:{{ЕПЦРРС|КМ}};" |'''[[КӀудабиритӀания|КӀудабиритӀания]]'''<ref name="ENG-IRL">КӀудабритӀанияги Ирландияги цодо заманаялда рикӀкӀуна Шималияб ва БакътӀерхьул Европаялда гъорлӀ.</ref><br /><small>''(БритӀаниялъул <br />ва Шималияб Ирландиялъул <br />Цолъараб Ханлъи)''</small> | style="background-color:{{ЕПЦРРС|КМ}};" |<imagemap> Image:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|border|border|85px default [[КӀудабритӀаниялъул байрахъ]] desc none </imagemap> | [[Лондон]] | [[Ингилис мацӀ|Ингилис]] | [[Стерлингазул фунт]] | align=center| {{nts|244820}}<hr />{{nts|76}} | align=center| {{nts|60776238}}<hr />{{nts|247}} | align=center| {{nts|1736.377}}<hr />{{nts|30900}} | [[Файл:LocationUnitedKingdom.png|border|border|120px]] |- style="background-color:{{ЕПЦРРС|Р}};" | | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ПАР}};" |'''[[Алмания]]'''<br /><small>''(Алманиялъул Федеративияб Республика)''</small> | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ПАР}};" |<imagemap> Image:Flag_of_Germany.svg|border|85px default [[Алманиялъул байрахъ]] desc none </imagemap> | [[Берлин]] | [[Герман мацӏ|Герман]] | [[Евро]] | align=center| {{nts|357022}}<hr />61 | align=center| {{nts|82310000}}<hr />{{nts|231}} | align=center| {{nts|2609}}<hr />{{nts|31472}} | [[Файл:LocationGermany.png|border|120px]] |- style="background-color:{{ЕПЦРРС|ЧI}};" | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ПР}};" |'''[[Ирландия]]'''<ref name="ENG-IRL"/><br /><small>''(Ирландиялъул Республика)''</small> | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ПР}};" |<imagemap> Image:Flag_of_Ireland.svg|border|85px default [[Ирландиялъул байрахъ]] desc none </imagemap> | [[Дублин]] | [[Ирланд мацӀ|Ирланд]];<br />[[Ингилис мацӀ|ингилис]] | [[Евро]] | align=center| {{nts|70273}}<hr />{{nts|117}} | align=center| {{nts|4240000}}<hr />{{nts|60.3}} | align=center| {{nts|177.2}}<hr />{{nts|43600}} | [[Файл:LocationIreland.png|border|120px]] |- style="background-color:{{ЕПЦРРС|РБ}};" | | style="background-color:{{ЕПЦРРС|КМ}};" |'''[[Лихтенштейн]]'''<br /><small>''(Лихтенштейналъул Княжество)''</small> | style="background-color:{{ЕПЦРРС|КМ}};" |<imagemap> Image:Flag_of_Liechtenstein.svg|border|85px default [[Лихтенштейналъул байрахъ]] desc none </imagemap> | [[Вадуц]] | [[Герман мацӀ|Герман]] | [[Швейцариялъул франк]] | align=center| {{nts|160.4}}<hr />189 | align=center| {{nts|34905}}<hr />{{nts|217}} | align=center| {{nts|0.825}}<hr />{{nts|25000}} | [[Файл:LocationLiechtenstein.png|border|120px]] |- style="background-color:{{ЕПЦРРС|РБ}};" | style="background-color:{{ЕПЦРРС|КМ}};" | '''[[Луксембург]]'''<br /><small>''(Луксембургалъул ТӀадегӀанаб Герцоглъи)''</small> | style="background-color:{{ЕПЦРРС|КМ}};" |<imagemap> Image:Flag_of_Luxembourg.svg|border|85px default [[Люксембургалъул байрахъ]] desc none </imagemap> | [[Люксембург (шагьар)|Люксембург]] | [[Луксембург мацӀ|Луксембург]];<br />[[Герман мацӏ|Герман]];<br />[[Паранс мацӀ|Паранс]] | [[Евро]] | align=center| {{nts|2586.4}}<hr />{{nts|176}} | align=center| {{nts|473000}}<hr />{{nts|183}} | align=center| {{nts|33.87}}<hr />{{nts|71400}} | [[Файл:LocationLuxembourg.png|border|120px]] |- style="background-color:{{ЕПЦРРС|Р}};" | | style="background-color:{{ЕПЦРРС|КМ}};" |'''[[Монако]]'''<br /><small>''(Монакоялъул Княжество)''</small> | style="background-color:{{ЕПЦРРС|КМ}};" |<imagemap> Image:Flag_of_Monaco.svg|border|85px default [[Монакоялъул байрахъ]] desc none </imagemap> | [[Монако]] | [[Паранс мацӀ|Паранс]] | [[Евро]] | align=center| {{nts|1.95}}<hr />193 | align=center| {{nts|35656}}<hr />{{nts|18285}} | align=center| {{nts|0.870}}<hr />{{nts|27000}} | [[Файл:LocationMonaco.png|border|120px]] |- style="background-color:{{ЕПЦРРС|Р}};" | style="background-color:{{ЕПЦРРС|КМ}};" |'''[[Гьоланд]]'''<br /><small>''(Гьоланд Ханлъи)''</small> | style="background-color:{{ЕПЦРРС|КМ}};" |<imagemap> Image:Flag of the Netherlands.svg|border|85px default [[Нидерландазул байрахъ]] desc none </imagemap> | [[Амстердам]] | [[Гьоланд мацӀ|Гьоланд]] | [[Евро]] | align=center| {{nts|41526}}<hr />{{nts|131}} | align=center| {{nts|16440133}}<hr />{{nts|396}} | align=center| {{nts|477.4}}<hr />{{nts|26096}} | [[Файл:LocationNetherlands.png|border|120px]] |- style="background-color:{{ЕПЦРРС|Р}};" | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ЖР}};" |'''[[Паранс]]'''<br /><small>''(Парансалъул Республика)''</small> | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ЖР}};" |<imagemap> Image:Flag_of_France.svg|border|85px default [[Франсиялъул байрахъ]] desc none </imagemap> | [[Париж]] | [[Паранс мацӀ|Паранс]] | [[Евро]] | align=center| {{nts|547030}}<hr />{{nts|47}} | align=center| {{nts|61875822}}<hr />{{nts|114}} | align=center| {{nts|2230}}<hr />{{nts|28647}} | [[Файл:LocationFrance.png|border|120px]] |- style="background-color:{{ЕПЦРРС|РБ}};" | | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ПАР}};" |'''[[Швейцария]]'''<br /><small>''(Швейцариялъул Конфедерация)''</small> | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ПАР}};" |<imagemap> Image:Flag_of_Switzerland.svg|border|85px default [[Швейцариялъул байрахъ]] desc none </imagemap> | [[Берн]] | [[Герман мацӀ|Герман]];<br />[[Итал мацӀ|Итал]];<br />[[Ретороманиял мацӀал|ретороманияб]];<br />[[Паранс мацӀ|Паранс]] | [[Швейцариялъул франк]] | align=center| {{nts|41290}}<hr />132 | align=center| {{nts|7489370}}<hr />{{nts|181.4}} | align=center| {{nts|230.1}}<hr />{{nts|30723}} | [[Файл:LocationSwitzerland.png|border|120px]] |} === Бакъбаккул Европа === [[Файл:Eastern-Europe-map.svg|border|справа|120px]] {{main|Бакъбаккул Европа}} '''Бакъбаккул Европа''' — [[геополитика|геополитикияб икълим]], Европаялъул бакъбаккул рахъалдехун кколеб. Ракьалъул гӀатӀилъиялъул рахъалъ европаялда бищун кӀудияб икълим. Икълим гӀуцӀцӀана [[Византияб империя]] тӀегьалеб ва цебетӀолеб букӀараб заманаялда. Аслияб дин ккола [[православие]] ва [[католицизм]]. Икълималда хӀалтӀизабула [[Кириллица|кириллияб хъвай-хъвагӀай]] (славяназул пачалихъазда) ва [[латиница]]. {| class="wikitable" width="100%" |- ! style="background-color: width="10%" {{ЕПЦРРС|Б}};" | ЦӀар<br /><small>''(Официалияб цӀар)''</small> ! style="background-color: width="10%" {{ЕПЦРРС|Б}};" |Байрахъ ! style="background-color: width="10%" {{ЕПЦРРС|Б}};" |Тахшагьар ! style="background-color: width="10%" {{ЕПЦРРС|Б}};" |МацӀ ! style="background-color: width="10%" {{ЕПЦРРС|Б}};" |Валюта ! style="background-color: width="10%" {{ЕПЦРРС|Б}};" |Площадь<br /><small>БакӀ дунялалда</small> ! style="background-color: width="10%" {{ЕПЦРРС|Б}};" |Халкъалъул къадар<br /><small>Гъунки</small> ! style="background-color: width="10%" {{ЕПЦРРС|Б}};" |ГӀЖП^{[[Бича-хисиялъул бажариялъул бащалъи|ббб]]}<br /><small>ГӀЖП халкъалдаса цо чиясе</small> ! style="background-color: width="10%" {{ЕПЦРРС|Б}};" |Карта |- style="background-color:{{ЕПЦРРС|РБ}};" | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ПР}};" |'''[[Белоруссия]]'''<br /><small>''(Белоруссия Жумгьурият)''</small> | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ПР}};" |<imagemap> Image:Flag_of_Belarus.svg|border|85px default [[Белоруссиялъул байрахъ]] desc none </imagemap> | [[Минск]] | [[Белорус мацӀ|Белорус]];<br />[[ГӀурус мацӀ|гӀурус]] | [[Белоруссиялъул гъурущ]] | align=center| {{nts|207600}}<hr />83 | align=center| {{nts|9689800}}<hr />{{nts|49}} | align=center| {{nts|130.8}}<hr />{{nts|13864}} | [[Файл:LocationBelarus.png|border|120px]] |- style="background-color:{{ЕПЦРРС|Р}};" | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ПАР}};" |'''[[Булгъария]]'''<br /><small>''(Булгъария Жумгьурият)''</small> | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ПАР}};" |<imagemap> Image:Flag_of_Bulgaria.svg|border|85px default [[Болгариялъул байрахъ]] desc none </imagemap> | [[София]] | [[Булгъар мацӀ|Булгъар]] | [[Болгариялъул лев|Лев]] | align=center| {{nts|110910}}<hr />102 | align=center| {{nts|7640240}}<hr />{{nts|68.9}} | align=center| {{nts|66.113}}<hr />{{nts|10677}} | [[Файл:LocationBulgaria.png|border|120px]] |- style="background-color:{{ЕПЦРРС|РБ}};" | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ПАР}};" |'''[[Венгрия]]'''<br /><small>''(Венгрия)''</small> | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ПАР}};" |<imagemap> Image:Flag_of_Hungary.svg|border|85px default [[Венгриялъул байрахъ]] desc none </imagemap> | [[Будапешт]] | [[Венгер мацӀ|Венгер]] | [[Венгриялъул форинт|Форинт]] | align=center| {{nts|93030}}<hr />109 | align=center| {{nts|10059000}}<hr />{{nts|108}} | align=center| {{nts|109.483}}<hr />{{nts|11218}} | [[Файл:LocationHungary.png|border|120px]] |- style="background-color:{{ЕПЦРРС|РБ}};" | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ЖР}};" |'''[[Молдов]]'''<br /><small>''(Молдова Жумгьурият)''</small> | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ЖР}};" |<imagemap> Image:Flag_of_Moldova.svg|border|85px default [[Молдавиялъул байрахъ]] desc none </imagemap> | [[Кишинёв]] | [[Молдов мацӀ|Молдов]] | [[Молдавиялъул лей]] | align=center| {{nts|33843}}<hr />135 | align=center| {{nts|3395600}}<hr />{{nts|111.4}} | align=center| {{nts|4.021}}<hr />{{nts|1 187}} | [[Файл:LocationMoldova.png|border|120px]] |- style="background-color:{{ЕПЦРРС|Р}};" | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ПАР}};" |'''[[Польша]]'''<br /><small>''(Польша Жумгьурият)''</small> | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ПАР}};" |<imagemap> Image:Flag_of_Poland.svg|border|85px default [[Польшаялъул байрахъ]] desc none </imagemap> | [[Варшава]] | [[Полак мацӀ|Полак]] | [[Польшаялъул злотый|Злотый]] | align=center| {{nts|312685}}<hr />68 | align=center| {{nts|38636157}}<hr />{{nts|123}} | align=center| {{nts|632}}<hr />{{nts|16600}} | [[Файл:LocationPoland.png|border|120px]] |- style="background-color:{{ЕПЦРРС|Р}};" | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ЖР}};" |'''[[Россия]]'''<br /><small>''(Россиялъул Федерация)''</small> | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ЖР}};" |<imagemap> Image:Flag_of_Russia.svg|border|85px default [[Россиялъул байрахъ]] desc none </imagemap> | [[Маскав]] | [[ГӀурус мацӀ|ГӀурус]] | [[Россиялъул гъурущ]] | align=center| {{nts|17098242}}<hr />1 | align=center| {{nts|143530900}}<hr />{{nts|8.3}} | align=center| {{nts|2380<ref name="cia_ru">{{Cite web |title=The World Factbook, Russia, 2011 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rs.html |access-date=2014-07-08 |archive-date=2007-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070612205939/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rs.html |url-status=хвараб }}</ref>}}<hr />{{nts|16700<ref name="cia_ru" />}} | [[Файл:LocationRussia.png|border|120px]] |- style="background-color:{{ЕПЦРРС|Р}};" | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ПАР}};" |'''[[Романия]]'''<br /><small>''(Романия)''</small> | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ПАР}};" |<imagemap> Image:Flag_of_Romania.svg|border|85px default [[Румыниялъул байрахъ]] desc none </imagemap> | [[Бухарест]] | [[Роман мацӀ|Роман]] | [[Романиялъул лей]] | align=center| {{nts|237500}}<hr />78 | align=center| {{nts|22276056}}<hr />{{nts|91}} | align=center| {{nts|270}}<hr />{{nts|16800}} | [[Файл:LocationRomania.png|border|120px]] |- style="background-color:{{ЕПЦРРС|РБ}};" | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ПАР}};" |'''[[Словакия]]'''<br /><small>''(Словакия Жумгьурият)''</small> | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ПАР}};" |<imagemap> Image:Flag_of_Slovakia.svg|border|85px default [[Словакиялъул байрахъ]] desc none </imagemap> | [[Братислава]] | [[Словак мацӀ|Словак]] | [[Евро]] | align=center| {{nts|48845}}<hr />126 | align=center| {{nts|5431363}}<hr />{{nts|111}} | align=center| {{nts|81.4}}<hr />{{nts|14987}} | [[Файл:LocationSlovakia.png|border|120px]] |- style="background-color:{{ЕПЦРРС|Р}};" | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ЖР}};" |'''[[Украина]]'''<br /><small>''(Украина)''</small> | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ЖР}};" |<imagemap> Image:Flag_of_Ukraine.svg|border|85px default [[Украиналъул байрахъ]] desc none </imagemap> | [[Киев]] | [[Украин мацӀ|Украин]] | [[Украиналъул гривна]] | align=center| {{nts|603700}}<hr />43 | align=center| {{nts|46314736}}<hr />{{nts|76.9}} | align=center| {{nts|337.3}}<hr />{{nts|8 624}} | [[Файл:LocationUkraine.png|border|120px]] |- style="background-color:{{ЕПЦРРС|РБ}};" | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ПАР}};" |'''[[Чехия]]'''<br /><small>''(Чехазул Жумгьурият)''</small> | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ПАР}};" |<imagemap> Image:Flag_of_the_Czech Republic.svg|border|85px default [[Чехиялъул байрахъ]] desc none </imagemap> | [[Прага]] | [[Чех мацӀ|Чех]] | [[Чехиялъул крона]] | align=center| {{nts|78866}}<hr />114 | align=center| {{nts|10241138}}<hr />{{nts|129}} | align=center| {{nts|187.5}}<hr />{{nts|18308}} | [[Файл:LocationCzechRepublic.png|border|120px]] |} Россиялъул цӀикӀкӀунисеб бутӀа Азиялда ккола, кинго гьеб рикӀкӀуна Бакъбаккул Европаялда гъорлӀ, культуриябгун-тарихиял ва цогидалги гӀиллабазе гӀоло. === Шималияб Европа === [[Файл:Northern-Europe-map.svg|border|right|120px]] {{main|Шималияб Европа}} '''Шималияб Европа''' — [[Геополитика|геополитикияб икълим]], жинца [[Скандинавия|скандинавиялъул]] ва [[Прибалтика|прибалтикаялъул]] пачалихъал данде гьарулеб, Европаялъул хьундасеб рахъалдехун кколеб. Икълим лӀугьана [[НилӀер рикӀкӀен|нилӀер рикӀкӀеналъул]] [[I азаргосон|тӀоцебесеб азаргосоналъул]] кӀиабилеб бащалъиялда [[Алманиял|алманиязул колонистазул]] кьучӀалда, ва гьеб халкъалъул гӀемерал хаслъаби ирсалъеги щвана. Икълималда тӀобитӀарал диналлъун ккола [[лютеранство]] ва [[протестантизм]]аялъул батӀи-батӀиял мазгьабал . {| class="wikitable" width="100%" |- ! style="background-color: width="10%" {{ЕПЦРРС|Б}};" | ЦӀар<br /><small>''(Официальное название)''</small> ! style="background-color: width="10%" {{ЕПЦРРС|Б}};" |Байрахъ ! style="background-color: width="10%" {{ЕПЦРРС|Б}};" |Тахшагьар ! style="background-color: width="10%" {{ЕПЦРРС|Б}};" |МацӀ ! style="background-color: width="10%" {{ЕПЦРРС|Б}};" |Гӏарац ! style="background-color: width="10%" {{ЕПЦРРС|Б}};" |Байдан<br /><small>БакӀ дунялалда</small> ! style="background-color: width="10%" {{ЕПЦРРС|Б}};" |Халкъалъул къадар<br /><small>Гъунки</small> ! style="background-color: width="10%" {{ЕПЦРРС|Б}};" |ГӀЖП^{[[Бича-хисиялъул бажариялъул бащалъи|ббб]]}<br /><small>ГӀЖП халкъалдаса цо чиясе</small> ! style="background-color: width="10%" {{ЕПЦРРС|Б}};" |Карта |- style="background-color:{{ЕПЦРРС|Р}};" | | style="background-color:{{ЕПЦРРС|КМ}};" |'''[[Дания]]'''<br /><small>''(Даниялъул Ханлъи)''</small> | style="background-color:{{ЕПЦРРС|КМ}};" |<imagemap> Image:Flag_of_Denmark.svg|border|85px default [[Даниялъул байрахъ]] desc none </imagemap> | [[Копенгаген]] | [[Дат мацӀ|Дат]] | [[Даниялъул крона]] | align=center| {{nts|43094}}<hr />130 | align=center| {{nts|5447084}}<hr />{{nts|126.4}} | align=center| {{nts|187.977}}<hr />{{nts|34.700}} | [[Файл:LocationDenmark.png|border|120px]] |- style="background-color:{{ЕПЦРРС|ЧI}};" | | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ПАР}};" |'''[[Исландия]]'''<br /><small>''(Исландия)''</small> | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ПАР}};" |<imagemap> Image:Flag_of_Iceland.svg|border|85px default [[Исландиялъул байрахъ]] desc none </imagemap> | [[Рейкявик]] | [[Исланд мацӀ|Исланд]] | [[Исландиялъул крона]] | align=center| {{nts|103125}}<hr />104 | align=center| {{nts|316252}}<hr />{{nts|3.1}} | align=center| {{nts|12.172}}<hr />{{nts|40277}} | [[Файл:LocationIceland.png|border|120px]] |- style="background-color:{{ЕПЦРРС|Р}};" | | style="background-color:{{ЕПЦРРС|КМ}};" |'''[[Норвегия]]'''<br /><small>''(Норвегия Ханлъи)''</small> | style="background-color:{{ЕПЦРРС|КМ}};" |<imagemap> Image:Flag_of_Norway.svg|border|85px default [[Норвегиялъул байрахъ]] desc none </imagemap> | [[Осло]] | [[Норвег мацӀ|Норвег]] | [[Норвегиялъул крона]] | align=center| {{nts|385199}}<hr />66 | align=center| {{nts|4681134}}<hr />{{nts|12}} | align=center| {{nts|335.3}}<hr />{{nts|72305.6}} | [[Файл:LocationNorway.png|border|120px]] |- style="background-color:{{ЕПЦРРС|Р}};" | | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ПАР}};" |'''[[Латвия]]'''<br /><small>''(Латвия Жумгьурият)''</small> | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ПАР}};" |<imagemap> Image:Flag_of_Latvia.svg|border|85px default [[Латвиялъул байрахъ]] desc none </imagemap> | [[Рига]] | [[Латви мацӀ|Латви]] | [[Евро]] | align=center| {{nts|64589}}<hr />121 | align=center| {{nts|2266822}}<hr />{{nts|35}} | align=center| {{nts|29.214}}<hr />{{nts|12.896}} | [[Файл:LocationLatvia.png|border|120px]] |- style="background-color:{{ЕПЦРРС|Р}};" | | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ПАР}};" |'''[[Литва]]'''<br /><small>''(Литва Жумгьурият)''</small> | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ПАР}};" |<imagemap> Image:Flag_of_Lithuania.svg|border|85px default [[Литваялъул байрахъ]] desc none </imagemap> | [[Вильнюс]] | [[Литов мацӀ|Литов]] | [[Литваялъул лит|Лит]] | align=center| {{nts|65200}}<hr />120 | align=center| {{nts|3483972}}<hr />{{nts|55}} | align=center| {{nts|49.49}}<hr />{{nts|15000}} | [[Файл:LocationLithuania.png|border|120px]] |- style="background-color:{{ЕПЦРРС|Р}};" | | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ПАР}};" |'''[[Финляндия]]'''<br /><small>''(Финляндиялъул Жумгьурият)''</small> | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ПАР}};" |<imagemap> Image:Flag_of_Finland.svg|border|85px default [[Финляндиялъул байрахъ]] desc none </imagemap> | [[Хельсинки]] | [[Пин мацӀ|Пин]];<br />[[Швед мацӀ|швед]] | [[Евро]] | align=center| {{nts|338145}}<hr />63 | align=center| {{nts|5219732}}<hr />{{nts|15.4}} | align=center| {{nts|163}}<hr />{{nts|34.819}} | [[Файл:LocationFinland.png|border|120px]] |- style="background-color:{{ЕПЦРРС|Р}};" | | style="background-color:{{ЕПЦРРС|КМ}};" |'''[[Швеция]]'''<br /><small>''(Швеция Ханлъи)''</small> | style="background-color:{{ЕПЦРРС|КМ}};" |<imagemap> Image:Flag_of_Sweden.svg|border|85px default [[Швециялъул байрахъ]] desc none </imagemap> | [[Стокгольм]] | [[Швед мацӀ|Швед]]<br />''(де-факто)'' | [[Шведазул крона]] | align=center| {{nts|449964}}<hr />55 | align=center| {{nts|9196227}}<hr />{{nts|20}} | align=center| {{nts|333.1}}<hr />{{nts|36900}} | [[Файл:LocationSweden.png|border|120px]] |- style="background-color:{{ЕПЦРРС|Р}};" | | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ПАР}};" |'''[[Эстония]]'''<br /><small>''(Эстония Жумгьурият)''</small> | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ПАР}};" |<imagemap> Image:Flag_of_Estonia.svg|border|85px default [[Эстониялъул байрахъ]] desc none </imagemap> | [[Таллин]] | [[Эстон мацӀ|Эстон]] | [[Евро]] | align=center| {{nts|46227}}<hr />132 | align=center| {{nts|1340602}}<hr />{{nts|29}} | align=center| {{nts|26.85}}<hr />{{nts|21800}} | [[Файл:LocationEstonia.png|border|120px]] |} === Бакъдасеб Европа === [[Файл:Southern-Europe-map.svg|border|right|120px]] {{main|Бакъдасеб Европа}} '''Бакъдасеб Европа''' — [[Геополитика|геополитикияб икълим]], жинца Европаялъул бакъдасеб рахъалда ругел [[Бакъдасел салаванал|бакъдасел славянал]], [[Романиял мацӀал|романиял]] ва [[Грек мацӀ|грек]] мацӀазул пачалихъал цо гьабулеб икълим. Икълим лӀугьана [[НекӀсияб Греция]]лъул заманалда, [[НилӀер рикӀкӀен]]алда цебе гӀага-шагарго 2 азарго соналъ цебе. Гьеб ккола Европаялъул бищун хера ва цебегосеб икълимлъун. ЦӀакъго тӀоритӀарал диналлъун ккола [[православие]] ва [[католицизм]]. {| class="wikitable" width="100%" |- ! style="background-color: width="10%" {{ЕПЦРРС|Б}};" | ЦӀар<br /><small>''(Официалияб цӀар)''</small> ! style="background-color: width="10%" {{ЕПЦРРС|Б}};" |Байрахъ ! style="background-color: width="10%" {{ЕПЦРРС|Б}};" |Тахшагьар ! style="background-color: width="10%" {{ЕПЦРРС|Б}};" |МацӀ ! style="background-color: width="10%" {{ЕПЦРРС|Б}};" |Гӏарац ! style="background-color: width="10%" {{ЕПЦРРС|Б}};" |Байдан<br /><small>БакӀ дунялалда</small> ! style="background-color: width="10%" {{ЕПЦРРС|Б}};" |Халкъалъул къадар<br /><small>Гъунки</small> ! style="background-color: width="10%" {{ЕПЦРРС|Б}};" |ГӀЖП^{[[Бича-хисиялъул бажариялъул бащалъи|ббб]]}<br /><small>ГӀЖП халкъалдаса цо чиясе</small> ! style="background-color: width="10%" {{ЕПЦРРС|Б}};" |Карта |- style="background-color:{{ЕПЦРРС|Р}};" | | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ПАР}};" |'''[[Албания]]'''<br /><small>''(Албания Жумгьурият)''</small> | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ПАР}};" |<imagemap> Image:Flag_of_Albania.svg|border|85px default [[Албаниялъул байрахъ]] desc none </imagemap> | [[Тирана]] | [[Албан мацӀ|Албан]] | [[Албаниялъул лек|Лек]] | align=center| {{nts|28748}}<hr />139 | align=center| {{nts|3600523}}<hr />{{nts|134}} | align=center| {{nts|21.160}}<hr />{{nts|6649}} | [[Файл:LocationAlbania.svg|border|120px]] |- style="background-color:{{ЕПЦРРС|РБ}};" | | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ПМ}};" |'''[[Андорра]]'''<br /><small>''(Княжество Андорра)''</small> | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ПМ}};" |<imagemap> Image:Flag_of_Andorra.svg|border|85px default [[Андорраялъул байрахъ]] desc none </imagemap> | [[Андорра-ла-Велья]] | [[Каталан мацӀ|Каталан]] | [[Евро]] | align=center| {{nts|468}}<hr />178 | align=center| {{nts|71822}}<hr />{{nts|154}} | align=center| {{nts|2.77}}<hr />{{nts|38800}} | [[Файл:LocationAndorra.png|border|120px]] |- style="background-color:{{ЕПЦРРС|Р}};" | | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ПР}};" |'''[[Босния ва Гьерсек]]'''<br /><small>''(Босния ва Гьерсек)''</small> | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ПР}};" |<imagemap> Image:Flag_of_Bosnia and Herzegovina.svg|border|85px default [[Босния ва Гьерсекалъул байрахъ]] desc none </imagemap> | [[Сараево]] | [[Боснул мацӀ|Боснул]];<br />[[Серб мацӀ|серб]];<br />[[Хорват мацӀ|хорват]] | [[Босниялъул марка]] | align=center| {{nts|51197}}<hr />127 | align=center| {{nts|3981239}}<hr />{{nts|76}} | align=center| {{nts|42.998}}<hr />{{nts|10715}} | [[Файл:LocationBosniaAndHerzegovina.png|border|120px]] |- style="background-color:{{ЕПЦРРС|РБ}};" | | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ПМ}};" |'''[[Ватикан]]'''<ref>Ватикан ккола рухӀанияз бетӀерлъи гьабулеб монархиялъун, букӀаниги гьелъул буго парламентияб монархиялъул гӀаламаталги.</ref><br /><small>''(Пачалихъ Шагьар Ватикан)''</small> | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ПМ}};" |<imagemap> Image:Flag of the Vatican City - 2001 version.svg|border|85px default [[Ватиканалъул байрахъ]] desc none </imagemap> | [[Ватикан]] | [[Латин мацӀ|Латин]]<br /> | [[Евро]] | align=center| {{nts|0.44}}<hr />234 | align=center| {{nts|821}}<hr />{{nts|1780}} | align=center| {{nts|—}}<hr />{{nts|—}} | [[Файл:LocationVaticanCity.png|border|120px]] |- style="background-color:{{ЕПЦРРС|Р}};" | | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ПАР}};" |'''[[Греция]]'''<br /><small>''(Грециялъулаб Жумгьурият)''</small> | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ПАР}};" |<imagemap> Image:Flag_of_Greece.svg|border|85px default [[Грециялъул байрахъ]] desc none </imagemap> | [[Афинал]] | [[Грек мацӀ|Грек]] | [[Евро]] | align=center| {{nts|131990}}<hr />94 | align=center| {{nts|11216708}}<hr />{{nts|84}} | align=center| {{nts|412.521}}<hr />{{nts|36983}} | [[Файл:LocationGreece.png|border|120px]] |- style="background-color:{{ЕПЦРРС|Р}};" | | style="background-color:{{ЕПЦРРС|КМ}};" |'''[[Испания]]'''<ref name="ESP-POR">Испанияги Португалияги цого заманаялда рикӀкӀуна Жанубияб ва БакътӀерхьул Европаялда гъорлӀ.</ref><br /><small>''(Испаниялъул Ханлъи)''</small> | style="background-color:{{ЕПЦРРС|КМ}};" |<imagemap> Image:Flag_of_Spain.svg|border|85px default [[Испаниялъул байрахъ]] desc none </imagemap> | [[Мадрид]] | [[Испан мацӀ|Испан]] | [[Евро]] | align=center| {{nts|504030}}<hr />51 | align=center| {{nts|45200737}}<hr />{{nts|90}} | align=center| {{nts|1310}}<hr />{{nts|33700}} | [[Файл:LocationSpain.png|border|120px]] |- style="background-color:{{ЕПЦРРС|Р}};" | | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ПАР}};" |'''[[Италия]]'''<br /><small>''(Италиялъулаб Жумгьурият)''</small> | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ПАР}};" |<imagemap> Image:Flag_of_Italy.svg|border|85px default [[Италиялъул байрахъ]] desc none </imagemap> | [[Рим]] | [[Итал мацӀ|Итал]] | [[Евро]] | align=center| {{nts|301318}}<hr />71 | align=center| {{nts|59448167}}<hr />{{nts|197}} | align=center| {{nts|1888}}<hr />{{nts|32319}} | [[Файл:LocationItaly.png|border|120px]] |- style="background-color:{{ЕПЦРРС|РБ}};" | | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ПАР}};" |'''[[Македония Республика|Македония]]'''<br /><small>''(Македония Жумгьурият)''</small> | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ПАР}};" |<imagemap> Image:Flag of the Republic of Macedonia.svg|border|85px default [[Македониялъул байрахъ]] desc none </imagemap> | [[Скопье]] | [[Македон мацӀ|Македон]] | [[Македониялъул денар]] | align=center| {{nts|25713}}<hr />148 | align=center| {{nts|2038514}}<hr />{{nts|79}} | align=center| {{nts|16.94}}<hr />{{nts|7645}} | [[Файл:LocationMacedonia.png|border|120px]] |- style="background-color:{{ЕПЦРРС|ЧI}};" | | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ПАР}};" |'''[[Мальта]]'''<br /><small>''(Мальта Жумгьурият)''</small> | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ПАР}};" |<imagemap> Image:Flag_of_Malta.svg|border|85px default [[Мальтаялъул байрахъ]] desc none </imagemap> | [[Валлетта]] | [[Малт мацӀ|Малт]];<br />[[Ингилис мацӀ|ингилис]] | [[Евро]] | align=center| {{nts|316}}<hr />185 | align=center| {{nts|402000}}<hr />{{nts|1282}} | align=center| {{nts|9.342}}<hr />{{nts|23200}} | [[Файл:LocationMalta.png|border|120px]] |- style="background-color:{{ЕПЦРРС|Р}};" | | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ПАР}};" |'''[[Португалия]]'''<ref name="ESP-POR"/><br /><small>''(Португалиялъулаб Жумгьурият)''</small> | style=";background-color:{{ЕПЦРРС|ПАР}};" |<imagemap> Image:Flag_of_Portugal.svg|border|85px default [[Португалиялъул байрахъ]] desc none </imagemap> | [[Лиссабон]] | [[Португал мацӀ|Португал]] | [[Евро]] | align=center| {{nts|92391}}<hr />109 | align=center| {{nts|10642836}}<hr />{{nts|114}} | align=center| {{nts|232}}<hr />{{nts|23464}} | [[Файл:LocationPortugal.png|border|120px]] |- style="background-color:{{ЕПЦРРС|РБ}};" | | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ПАР}};" |'''[[Сан-Марино]]'''<br /><small>''(Гвангъараб Жумгьурият Сан-Марино)''</small> | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ПАР}};" |<imagemap> Image:Flag_of_San Marino.svg|border|85px default [[Сан-Мариноялъул байрахъ]] desc none </imagemap> | [[Сан-Марино]] | [[Итал мацӀ|Итал]] | [[Евро]] | align=center| {{nts|61}}<hr />191 | align=center| {{nts|28119}}<hr />{{nts|468.6}} | align=center| {{nts|0.904}}<hr />{{nts|34600}} | [[Файл:LocationSanMarino.png|border|120px]] |- style="background-color:{{ЕПЦРРС|РБ}};" | | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ПАР}};" |'''[[Сербия]]'''<br /><small>''(Сербия Жумгьурият)''</small> | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ПАР}};" |<imagemap> Image:Flag_of_Serbia.svg|border|85px default [[Флаг Сербиялъул байрахъ]] desc none </imagemap> | [[Белград]] | [[Серб ацӀ|Серб]] | [[Сербиялъул динар]] | align=center| {{nts|88361}}<hr />113 | align=center| {{nts|10150265}}<hr />{{nts|115}} | align=center| {{nts|81.982}}<hr />{{nts|10985}} | [[Файл:LocationSerbiaWithoutKosovo.png|border|120px]] |- style="background-color:{{ЕПЦРРС|Р}};" | | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ПАР}};" |'''[[Словения]]'''<br /><small>''(Словения Жумгьурият)''</small> | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ПАР}};" |<imagemap> Image:Flag_of_Slovenia.svg|border|85px default [[Словениялъул байрахъ]] desc none </imagemap> | [[Любляна]] | [[Словен мацӏ|Словен]] | [[Евро]] | align=center| {{nts|20273}}<hr />153 | align=center| {{nts|2023358}}<hr />{{nts|99.6}} | align=center| {{nts|48.383}}<hr />{{nts|28010}} | [[Файл:LocationSlovenia.png|border|120px]] |- style="background-color:{{ЕПЦРРС|Р}};" | | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ПАР}};" |'''[[Хорватия]]'''<br /><small>''(Хорватия Жумгьурият)''</small> | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ПАР}};" |<imagemap> Image:Flag_of_Croatia.svg|border|85px default [[Хорватиялъул байрахъ]] desc none </imagemap> | [[Загреб]] | [[Хорват мацӀ|Хорват]] | [[Хорватазуо куна]] | align=center| {{nts|56542}}<hr />126 | align=center| {{nts|4453500}}<hr />{{nts|81}} | align=center| {{nts|74.419}}<hr />{{nts|16758}} | [[Файл:LocationCroatia.png|border|120px]] |- style="background-color:{{ЕПЦРРС|Р}};" | | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ПАР}};" |'''[[ЧӀегӀермегӀер]]'''<br /><small>''(ЧӀегӀермегӀер)''</small> | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ПАР}};" |<imagemap> Image:Flag_of_Montenegro.svg|border|85px default [[ЧӀегӀермегӀералъул байрахъ]] desc none </imagemap> | [[Подгорица]] | [[ЧӀегӀермегӀер мацӀ|ЧӀегӀермегӀер]] | [[Евро]] | align=center| {{nts|13812}}<hr />160 | align=center| {{nts|684736}}<hr />{{nts|50}} | align=center| {{nts|3.443}}<hr />{{nts|3800}} | [[Файл:LocationMontenegro.png|border|120px]] |} == Хасал икълимал == === Европаялда бутӀаби ругел Азиялъул пачалихъал === ЦӀикӀкӀунисеб бутӀа Европаялда гъорлӀе унарел пачалихъал {| class="wikitable" width="100%" |- ! style="background-color: width="10%" {{ЕПЦРРС|Б}};" | ЦӀар<br /><small>''(Официалияб цӀар)''</small> ! style="background-color: width="10%" {{ЕПЦРРС|Б}};" |Байрахъ ! style="background-color: width="10%" {{ЕПЦРРС|Б}};" |Тахшагьар ! style="background-color: width="10%" {{ЕПЦРРС|Б}};" |МацӀ ! style="background-color: width="10%" {{ЕПЦРРС|Б}};" |Гӏарац ! style="background-color: width="10%" {{ЕПЦРРС|Б}};" |Байдан<br /><small>БакӀ дунялалда</small> ! style="background-color: width="10%" {{ЕПЦРРС|Б}};" |Халкъалъул къадар<br /><small>Гъунки</small> ! style="background-color: width="10%" {{ЕПЦРРС|Б}};" |ГӀЖП^{[[Бича-хисиялъул бажариялъул бащалъи|ббб]]}<br /><small>ГӀЖП халкъалдаса цо чиясе</small> ! style="background-color: width="10%" {{ЕПЦРРС|Б}};" |Карта |- style="background-color:{{ЕПЦРРС|Р}};" | | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ПР}};" |'''[[Хъазахъистан]]'''<br /><small>''(Хъазахъистан Жумгьурият)''</small> | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ПР}};" |<imagemap> Image:Flag_of_Kazakhstan.svg|border|85px default [[Хъазахъистаналъул байрахъ]] desc none </imagemap> | [[Астана]] | [[Хъазахъ мацӀ|хъазахъ]] [[ГӀурус мацӀ|гӀурус]] | [[Хъазахъистаналъул тенге]] | align=center| {{nts|2724900}}<hr />9 | align=center| {{nts|17 207 594}}<hr />{{nts|6,3}} | align=center| {{nts|214.4<ref name="cia_kz">{{Cite web |title=The World Factbook, Kazakhstan, 2011 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kz.html |access-date=2014-07-08 |archive-date=2018-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/kz.html |url-status=хвараб }}</ref>}}<hr />{{nts|13000<ref name="cia_kz" />}} | [[Файл:LocationKazakhstan.png|border|120px]] |- style="background-color:{{ЕПЦРРС|Р}};" | | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ПАР}};" |'''[[Туркия]]'''<br /><small>''(Туркия Жумгьурият)''</small> | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ПАР}};" |<imagemap> Image:Flag_of_Turkey.svg|border|85px default [[Туркиялъул байрахъ]] desc none </imagemap> | [[Анкара]] | [[Турк мацӀ|Турк]] | [[Туркиялъул лира]] | align=center| {{nts|780580}}<hr />36 | align=center| {{nts|71158647}}<hr />{{nts|93}} | align=center| {{nts|1026<ref name="cia_tr">{{Cite web |title=The World Factbook, Turkey, 2011 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html |access-date=2014-07-08 |archive-date=2016-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160527062958/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html |url-status=хвараб }}</ref>}}<hr />{{nts|14600<ref name="cia_tr" />}} | [[Файл:LocationTurkey.png|border|120px]] |- style="background-color:{{ЕПЦРРС|Р}};" | | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ПАР}};" |'''[[Азарбижан]]'''<br /><small>''(Азарбижан Жумгьурият)''</small> | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ПАР}};" |<imagemap> Image:Flag_of_Azerbaijan.svg|border|85px default [[Азарижаналъул байрахъ]] desc none </imagemap> | [[Баку]] | [[Къажар мацӀ|Къажар]] | [[Азарбижаналъул манат]] | align=center| {{nts|86 600}}<hr />112 | align=center| {{nts|9 235 000}}<hr />{{nts|105}} | align=center| {{nts|93.02<ref name="cia_aj">{{Cite web |title=The World Factbook, Azerbaijan, 2011 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/aj.html |access-date=2014-07-08 |archive-date=2009-06-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090610081951/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/AJ.html |url-status=хвараб }}</ref>}}<hr />{{nts|10200<ref name="cia_aj" />}} | [[Файл:LocationAzerbaijan.png|border|120px]] |- style="background-color:{{ЕПЦРРС|Р}};" | | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ПАР}};" |'''[[Гуржи]]'''<br /><small>''(Гуржи)''</small> | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ПАР}};" |<imagemap> Image:Flag_of_Georgia.svg|border|85px default [[Гуржиялъул байрахъ]] desc none </imagemap> | [[Туплис]] | [[Гуржи мацӀ|Гуржи]] | [[Гуржиялъул лари]] | align=center| {{nts|69 700 }}<hr />118 | align=center| {{nts|4 385 400}}<hr />{{nts|63}} | align=center| {{nts|24.51<ref name="cia_gg">{{Cite web |title=The World Factbook, Georgia, 2011 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gg.html |access-date=2014-07-08 |archive-date=2015-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016075816/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gg.html |url-status=хвараб }}</ref>}}<hr />{{nts|5400<ref name="cia_gg" /><hr />}} | [[Файл:LocationGeorgia.png|border|120px]] |} === Цогиязда рарал территориял === [[Список зависимых территорий|Список территорий]], находящихся под управлением другого государства, но официально не входящих в его состав, а также территорий, формально входящих в состав государств, но обладающих особым международным статусом<ref>напр. [[Шпицбергенский трактат 1920|Шпицбергенским трактатом]]</ref> или международной правосубъектностью<ref>[http://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm#fn-fo1 List of countries, territories and currencies]</ref><ref>см.: [[:en:Special member state territories and the European Union|Special member state territories and the European Union]] ([[Особые территории государств-членов Европейского союза]])</ref><ref>{{Cite web |title=CIA. The World Factbook |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2142.html |access-date=2014-07-08 |archive-date=2018-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181214125226/https://www.cia.gov/Library/publications/the-world-factbook/fields/2142.html |url-status=хвараб }}</ref>. {| class="wikitable" width="100%" |- ! style="background-color: width="10%" {{ЕПЦРРС|Б}};" | ЦӀар<br /><small>''(Официалияб цӀар)''</small> ! style="background-color: width="10%" {{ЕПЦРРС|Б}};" |Байрахъ ! style="background-color: width="10%" {{ЕПЦРРС|Б}};" |Тахшагьар ! style="background-color: width="10%" {{ЕПЦРРС|Б}};" |Пачалихъ ! style="background-color: width="10%" {{ЕПЦРРС|Б}};" |МацӀ ! style="background-color: width="10%" {{ЕПЦРРС|Б}};" |Гӏарац ! style="background-color: width="10%" {{ЕПЦРРС|Б}};" |Байдан ! style="background-color: width="10%" {{ЕПЦРРС|Б}};" |Халкъалъул къадар<br /><small>Гъунки</small> ! style="background-color: width="10%" {{ЕПЦРРС|Б}};" |ГӀЖП^{[[Паритет покупательной способности|ппс]]}<br /><small>ВВП на душу населения</small> ! style="background-color: width="10%" {{ЕПЦРРС|Б}};" |Карта |- style="background-color:{{ЕПЦРРС|ЧI}};" | | '''[[Гернси]]'''<br /><small>''(Бейливик Гернси)''</small> | <imagemap> Image:Flag_of_Guernsey.svg|border|85px default [[Гернсиялъул байрахъ]] desc none </imagemap> | [[Сент-Питер-Порт]] | <small>[[КӀудабритӀания]]</small> | [[Ингилис мацӀ|Ингилис]] | [[Гернсиялъул фунт]],<br /> [[Стерлингазул фунт]] | align=center| {{nts|78}} | align=center| {{nts|65573}}<hr />{{nts|836.3}} | align=center| {{nts|2.59}}<hr />{{nts|40000}} | [[Файл:Guernsey sm02.png|border|120px]] |- style="background-color:{{ЕПЦРРС|Р}};" | | '''[[Гибралтар]]'''<br /><small>''(Коронное Владение Гибралтар)''</small> | <imagemap> Image:Flag_of_Gibraltar.svg|border|85px default [[Гибралтаралъул байрахъ]] desc none </imagemap> | [[Гибралтар]] | <small>[[КӀудабритӀания]]</small> | [[Ингилис мацӀ|Ингилис]] | [[Гибралтаралъул фунт]],<br /> [[Стерлингазул фунт]] | align=center| {{nts|6.8}} | align=center| {{nts|27921}}<hr />{{nts|4290}} | align=center| {{nts|1.066}}<hr />{{nts|38200}} | [[Файл:Gibraltar map-en-edit2.svg|border|120px]] |- style="background-color:{{ЕПЦРРС|ЧI}};" | | '''[[Джерси (остров)|Джерси]]'''<br /><small>''(Бейливик Джерси)''</small> | <imagemap> Image:Flag_of_Jersey.svg|border|85px default [[Джерсиялъул байрахъ]] desc none </imagemap> | [[Сент-Хелиер]] | <small>[[КӀудабритӀания]]</small> | [[Ингилис мацӀ|Ингилис]];<br />[[Паранс мацӀ|паранс]] | [[Джерсиялъул фунт]],<br /> [[Стерлингазул фунт]] | align=center| {{nts|116}} | align=center| {{nts|89300}}<hr />{{nts|760}} | align=center| {{nts|3.6}}<hr />{{nts|40000}} | [[Файл:Jersey-islands.png|border|120px]] |- style="background-color:{{ЕПЦРРС|ЧI}};" | | '''[[ЧӀинкӀиллъи Мэн]]'''<br /><small>''(Коронное Владение Остров Мэн)''</small> | <imagemap> Image:Flag of the Isle of Mann.svg|border|85px default [[Мэн ЧӀинкӀиллъиялъул байрахъ]] desc none </imagemap> | [[Дуглас (Мэн чӀинкӀиллъи)|Дуглас]] | <small>[[КӀудабритӀания]]</small> | [[Мэн мацӀ|Мэн]];<br />[[Ингилис мацӀ|ингилис]] | [[Мэн ЧӀинкӀиллъиялъул фунт|Мэналъул фунт]],<br /> [[Стерлингазул фунт]] | align=center| {{nts|572}} | align=center| {{nts|80058}}<hr />{{nts|131.2}} | align=center| {{nts|2.113}}<hr />{{nts|35000}} | [[Файл:IsleOfMan SheadingsAndParishes-en.svg|border|120px]] |- style="background-color:{{ЕПЦРРС|ЧI}};" | | '''[[Фарериял чӀинкӀиллъаби|Фарерал]]'''<br /><small>''(Фарерские острова<ref>По внутренним законам [[Фарерские острова]] являются формально частью Королевства Дания, обладающей широкой автономией во всех вопросах, кроме обороны и внешней политики</ref>)''</small> | <imagemap> Image:Flag_of_the_Faroe_Islands.svg|border|85px default [[Фарериял чӀинкӀиллъабазул байрахъ]] desc none </imagemap> | [[Торсхавн]] | [[Дания]] | [[Парер мацӀ|Парер]];<br />[[Дат мацӀ|дат]] | [[Даниялъул крона]] | align=center| {{nts|1399}} | align=center| {{nts|48228}}<hr />{{nts|33.1}} | align=center| {{nts|2.2}}<hr />{{nts|45250}} | [[Файл:Faroe map with villages, streets, straits, firths, ferry harbours and major moutains.png|border|120px]] |- style="background-color:{{ЕПЦРРС|ЧI}};" | |} === РикӀкӀинчӀел ва цо-цояз рикӀкӀарал пачалихъал === ТӀубанго пачалихъаллъун рикӀкӀинчӀел пачалихъазул сияхӀ. {| class="wikitable" width="100%" |- ! style="background-color: width="10%" {{ЕПЦРРС|Б}};" | ЦӀар<br /><small>''(ТӀубараб цӀар)''</small> ! style="background-color: width="10%" {{ЕПЦРРС|Б}};" |Байрахъ ! style="background-color: width="10%" {{ЕПЦРРС|Б}};" |Тахшагьар ! style="background-color: width="10%" {{ЕПЦРРС|Б}};" |ЦМГӀялъул член, цоги жиб рикӀкӀараб яги цо-цояз гурони рикӀкӀинчӀеб пачалихъалъул кверщаликьа бугеб, жиндиего хасаб ракьалъе гӀоло дагӀба балеб пачалихъ ! style="background-color: width="10%" {{ЕПЦРРС|Б}};" |МацӀ ! style="background-color: width="10%" {{ЕПЦРРС|Б}};" |Гӏарац ! style="background-color: width="10%" {{ЕПЦРРС|Б}};" |Байдан ! style="background-color: width="10%" {{ЕПЦРРС|Б}};" |Халкъалъул къадар<br /><small>Гъунки</small> ! style="background-color: width="10%" {{ЕПЦРРС|Б}};" |Карта |- style="background-color:{{ЕПЦРРС|РБ}};" | | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ПАР}};" |'''[[Косово Жумгьурият|Косово]]'''<ref name="partly">Цо-цояз рикӀкӀараб пачалихъ</ref><br /><small>''(Косово Жумгьурият)''</small> | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ПАР}};" |<imagemap> Файл: Flag_of_Kosovo.svg|border|85px default [[Косово Жумгьурияталъул байрахъ]] desc none </imagemap> | [[Приштина]] | [[Сербия]] | [[Албан мацӀ|Албан]];<br />[[Серб мацӀ|серб]] | [[Евро]] | align=center| {{nts|10887}} | align=center| {{nts|2200000}}<hr />{{nts|220}} | [[Файл:LocationKosovo.svg|border|120px]] |- style="background-color:{{ЕПЦРРС|РБ}};" | | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ПР}};" |'''[[Приднестроваялъулаб Молдавияб Республика|Приднестровье]]'''<ref name="non">РикӀкӀинчӀеб пачалихъ</ref><br /><small>''(Приднестроваялъулаб Молдавияб Республика)''</small> | style="background-color:{{ЕПЦРРС|ПР}};" |<imagemap> Файл: Flag of Transnistria (state).svg|border|85px default [[Приднестровьялъул байрахъ]] desc none </imagemap> | [[Тирасполь]] | [[Молдавия]] | [[Молдов мацӀ|Молдов]];<br />[[ГӀурус мацӀ|гӀурус]];<br />[[Украин мацӀ|украин]] | [[Приднестровьялъул гъурущ]] | align=center| {{nts|4163}} | align=center| {{nts|533500}}<hr />{{nts|133}} | [[Файл:TransnistrieLocatie.png|border|120px]] |} == Балагье гьединго == {{Навигация |Портал = Европа |Викисловарь = Европа |Викитека = Европа |Викиновости = Портал:Европа |Викисклад = Europe |Тема = Европа }} * [[Европаялдаги Азиялдаги гьоркьоб гӀорхъи]] == ХӀужаби == {{хIужаби|2}} == Ссылки == * [[Европаялъул Совет]]алъул [http://www.coe.int/ Официалияб сайт] {{ref-ru}} * [[Евроцолъи]]ялъул [http://europa.eu/ Официалияб сайт] {{ref-en}} <small>ва цогидал ЕЦ мацӀал</small> {{Континентазда рекъон пачалихъазул сияхІ}} {{Европа}} {{Европа темабаздалъун}} [[Категория:Пачалихъазул сияхӀал]] [[Категория:Европа]] [[Категория:СияхӀал:Европа]] o5jy7kwtp3grxbx4hja1vnr6xkmvzar 0 6809 101377 100632 2026-09-07T13:20:53Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101377 wikitext text/x-wiki {{Infobox Dagestan inhabited locality | av_name = Хунзахъ | name = X̌unzaq | etymology = "Хунз" абураб цӀарудаса | nickname = Хунзахъ-шагьар | image_skyline = Хунзах.jpg | image_caption = ГӀакародаса бихьухъе сурат | pushpin_map = Russia Dagestan Khunzakh District#Russia Dagestan#European Russia#Russia | coordinates = | elevation_m = 1670 <!-- administrative status --> | adm_district_jur = [[Хунзахъ мухъ]] | adm_district_jur_ref = <ref name="RDagestan_admlaw"/> | adm_selsoviet_jur = [[Хунзахъ росдал совет]] | adm_selsoviet_type = Росдал совет | adm_ctr_of1 = Хунзахъ мухъалъул | adm_ctr_of2 = Хунзахъ росдал советалъул | inhabloc_type = Росу | inhabloc_type_ref = | established_title = | established_date = | established_date_ref = <!-- municipal status --> | mun_district_jur = Хунзахъ муниципалаб мухъ | mun_district_jur_ref = | rural_settlement_jur = ''«Хунзахъ росдал совет»'' муниципалаб гӀуцӀел | rural_settlement_jur_ref = | mun_admctr_of1 = <ref name="RDagestan_mun"/> | mun_admctr_of1_ref = <!-- statistics --> | pop_latest = {{ЧР|Хунзахъ|р}} | pop_latest_date = {{ЧР|Хунзахъ|с}} | pop_latest_ref = {{ЧР|Хунзахъ|л}} | population_demonym = Хунз | website = }} '''Хýнзахъ''' ({{lang|av-Latn|X̌unzaq}}, {{IPA|av|ˈχun.zäqχː|ipa}}), яги тарихияб '''Ху́нзахъ шагьа́р'''{{Sfn|Айтберов|1990|p=6}} буго [[Дагъистан|Дагъистаналъул Республикалда]] бугеб росу, [[Хунзахъ мухъ|Хунзахъ мухъалъул]]ги<ref name="RDagestan_admlaw">{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/802038531 |title=Закон Республики Дагестан от 10 апреля 2002 года N 16 «Об административно-территориальном устройстве Республики Дагестан» |trans-title= Дагъистаналъул Республикаялъул акт 2002 сонил 10 апрелалдаса N 16 «Дагъистаналъул Республикалъул административиябгун территориалаб гӀуцӀи́ялъул» |access-date=2016-09-23 |archive-date=2018-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180402175449/http://docs.cntd.ru/document/802038531 }}</ref>, [[Хунзахъ росдал совет|гьебго цӀар бугеб]] росдал советалъулги административияб центерги<ref name="RDagestan_mun"/> бищун кӀудияб росуги; эб ккола [[Хундерил бо|хундерил бодул]] бетӀераб росу. Хунзахъ буго [[Хунзахъ тӀалъи|гьебго цӀар бугеб тӀалъуда]], [[ГӀакаро (мегӀер)|ГӀакаро]] магӀардаса хьондасеб бакъбаккудехун, [[Тобот]] лъара́да аскӀоб. ГӀуцӀула Хунзахъ щуго роххаца, эузл бищун некӀсиял руго ''Са́милахъ'', ''Шото́тӀа'', нуцалзабазул резиденция букӀараб ''Щула́лӀутӀа''; жеги кӀиго роххен лӀугьана XVII гӀасруялда: ''Лъара́хъ'' ва ''ХӀо́рихъ''. Хунзахъ ккола некӀсияб чӀел-бакӀлъун, жиндие 2400-ялдаса цӀиккӀун сон бугеб. [[Бакъбаккул Кавказ|Бакъбаккул Кавказалда]] бищун некӀсиял политикиял центразул цояблъун кколеб Хунзахъ букӀана [[Авар нуцаллъи|Авар пачалихъалъул]] тахшагьарлъун, кколаан [[Авария|Авариялъул]] ва мугӀрулаб Чачаналъул рагъулабгун административияб центерлъун.{{Sfn|Айтберов|1990|p=6}} Авар нобилитат ва гьелъие хъулухъ гьабулел гьенир рукӀиналъ, Хунзахъ букӀана кӀудияб чӀел-бакӀ, чагӀазул рикӀкӀенги цӀикӀкӀараб. ГӀурус-Кавказияб рагъул мехалда рикӀкӀен гӀезегӀан гӀодобе ккана. Россиялъул империялда гъорлӀ Хунзахъ букӀана [[Авар сверухълъи|Авар сверухълъул]], Совет Союзалъул меъалда Хунзахъ кантуналъул центерлъун, нахъа цинги Хунзахъ мухъалъулги. Жакъа къоялъ Хунзахъ буго мухъалъул политикиябги културиябги центр, гьенир руго аслиял административиялги културиялги бакӀал. Буго цебетӀураб инфраструктура: школаби, паркал, спортзал. Гьенир торитӀула мухъалъул аслиял тадбирал. Гьединго Хунзахъ руго туристикияб бакӀал, гьезда гьоркьоб [[Хунзахъ музей]]ги. == Топонимия == Росдал цӀар кисан бачӀараб бугеяли гӀалимзабазул ва тарихчагӀазул батӀи-батӀиял пикраби руго: * [[Xl гӀасру]]ялъул гуржиязул тарихчи [[Мровели, Леонти|Мровели Леонтица]] хъвала буго Хунзахъилан цӀар жинда бугев [[НухӀ авараг]]асул наслуялъул чи, «байданлъиялда гочарухъабаз гӀемер рахӀат хвезе гьабун, гочанила магӀарухъе. Гьес гьениб [[шагьар]]ги гӀуцӀанила, гьелъие жиндирго цӀарги кьунила». * Хунзахъ чамалиго нухалъ биххизе гьабун цӀидасан базе ккун букӀана. Гьединлъидал, цо-цоязул пикру буго росдал цӀар "Хун бахъ"-илан абурал рагӀабаздасан бачӀун батилилан. * Цогидаз абула буго гьеб цӀар "Ханзабахъ"-илан абураб рагӀиялдасанги бачӀун букӀине бегьулилан, щайгурелъул Хунзахъ цӀебегоялдаса нахъе букӀана ханзабаз чӀей гьабулеб бакӀлъун. * Гьединго Хунзахъ росдал цӀар бачӀине бегьула гьелъул кьучӀ лъураб бакӀалдасан, ай сверухълъиялдасан. Гьедин бачӀараб цӀаралъул мисалал [[Аваристан]]алда дагьал гьечӀо. Хунзахъ ва Хунзахъ боялда цогидал халкъаз абулел рукӀана жидерго цӀарал. Даргияз хӀалтӀизабулеб термин букӀана ''XӀивар/ХӀибар''. Тумаз Хунзахъ шагьаралда абулаан Яртащи/Яртахьи абун. Чачаназ ва гъалгъаяз абулеб цӀар букӀана Джаяхъ. ГӀандисез хӀалтӀизабулеб термин ккола ''Гьайбуя'', гъодоберисез — ''Гьабул'', кӀкӀаратӀисез — ''Гьалби''. ГӀахьвалаз абулеб цӀар буго ''Илъалъ''. == История == === НекӀолъи=== [[Хунзахъ тӀалъи|Хунзахъ тӀалъуда]] чиясул бетӀербахъул бищун басриял лъалкӀал ратана [[Чина-мегӀер|Чина магӀарда]], Атаевасда рекъон, эзул дата чӀезабулеб буго [[III азарсон НЩ|НЩ III азарсонил]] ахир. Гьел лъалкӀалги руго чагӀазул чӀел букӀараб бакӀ, сверун хӀарщ бахун рахабазул гьарурал рукӀелалги ругеб. [[Маххул гӀасру|Маххул гӀасруялъул]] байбихьул периодалъул раталаби руго цо-цо. [[I гӀасру|I ГӀасруялде]] кколеб буго Хунзахъ батараб цӀорол щурун. Дагьалги хадусел периодазул материалаб културадул рателал руго цӀикӀкӀун.{{Sfn|Айтберов|1990|p=20}} ===ЦӀияб мех=== Хунзахъ букӀана [[Авария|Авариялъул]] тахшагьарлъун. [[1837 сон]]алъ гӀурусазул боялъ кверде босана.<ref>[[Костенецкий, Иванил Яков|Я. И. Костенецкий]] Авар экспедиция 1837 с. // [[Современник (журнал)|«Современник»]] 1850 с., техь 10—12 (батӀагояб издание: [http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XIX/1820-1840/Kosteneckij_Ja_I/text3.htm Авар экспедициялъул хъвай-хъваял (Записки Аварской экспедиции)] СПб., 1851)</ref>, 1843 соналъ [[Имам Шамил|Шамилие]] мутӀигӀлъана. 1859 соналъ гӀурусаз цӀидасан бахъана. 1864-69 соназ Хунзахъ рагъул хъала бана. Ахиралда, 1864—1928 соназ, [[Авар округ|Авар округалъул]] администратияб центрлъун букӀaна. == Администрация == === Мухъалъул === === Жанисеб рикьи === Хунзахъ бикьула щуго роххаде: Самилахъ, Лъарахъ, ХӀорихъ, ШототӀа, ШулалъутӀа. Д. Атаевас рехсохъе, Самилахъ ва ХӀорихъ жалгоги рикьула кӀи-кӀи роххабазде. Щибаб роххада букӀана жиндирго мажгит. Бищун некӀсияллъун ккола Самилахъ, ШототӀа ва ЩулалъутӀа, гьелъие нугӀлъи гьабула гьезул локациялъги, гьезда хурхарал топонимазги, гьединго хундерил биценазги. '''Самилахъ''' роххен (XVII гӀасруялде щвезегӀан ''Сагьмилахъ'') букӀана Аваралде [[Авариялъул исламизация|ислам бачӀиналдего]]. Гьенир ратана гуржи ва бищун цересел гӀараб хъвай-хъвагӀаби (XI–XII гӀасраби). Самилахъ буго Цолбокь рагӀалда, гамачӀхӀалаб борхалъуда. Гьениб буго Хьондасебгин Бакъбаккул Кавказалъул бусурбабаз рикӀкӀунеб Абумуслим шайхасул хоб. Самилазул цере рукӀана хасал балъал, гӀумруялъул аспектазул регуляция гьабулел; 1824 соналъ балъал хъвана [[гӀараб мацӀ|гӀараб мацӀалда]], гьел хъвай-хъвагӀаби цӀунун хутӀун руго. '''ШототӀа''' яги ЧототӀа роххен буго бакъдехун рахъалдехун, гӀанчӀилаб борхалъуда, жанубияб рахъалда рагӀал бугеб бакӀалда. Роххадул централаб бакӀ ккола ГьинтӀа. Цере ШототӀа роххадулги рукӀун руго жиндирго балъал. '''ЩулалъутӀа''' роххен буго хъитӀазулаб борхалъуда, анцӀ-анцӀ метр борхалъи бугеб рагӀал кӀиго рахъалӀан данде бачӀун лӀугьунеб бокӀнида. Роххен букӀана Хунзахъ тахшагьаралъул аслияб, гьениб букӀана [[Нуцал|нуцалзабазул]] щула гьабураб резиденция, жиндир хӀакъалъулӀ [[XVI гӀасру|XVI гӀасруялдасаго]] лъалеб. ШулалъутӀа гӀумру гьабун рукӀана нуцаллзабазул нуслуялъул гӀадамал, гьезул церетелзаби, нукарзаби, хъалаялъул гъаравашал, хъулухъ гьабулеб персонал, пачалихъияб администрациялда хӀалтӀулел. XIX гӀасруялде щвезегӀан гьениб букӀана Хунзахъ бол мажгит, жиндица нуцаллзабазул гьингун цо щулалъиялъул комплекс гӀуцӀулеб букӀараб. '''Лъарахъ''' роххен документазда рехсолеб буго [[XVII гӀасру|XVII гӀасруялъул]] ахиралдаса байбихьун Лъарахъ-ШототӀа гӀадин. Гьеб бутӀаккун буго хундерил аристократиялъул гӀадамалги рукъулел рукӀараб XVI гӀасруялъул хабал ругеб бакӀалда. Гьеб факталъги, рижалилаб щулалъи гьечӀеб бакӀалда букӀиналъги нугӀлъи гьабула гьеб роххен цогияздаса хадуб лӀугьараб букӀиналъе. Бищун рес бугеблъун ккола гьеб XVII гӀасруялда ШототӀа авал гӀатӀилъун, гьелдаса батӀалъун лӀугьин. '''ХӀорихъ''' роххен буго XVII гӀасруялъул хабал ругеб бакӀалда, Лъарахъ роххен гӀадин рижалилаб щулалъи гьечӀелъуб. Гьеб докуентазда рехсолеб буго XVII гӀасруялъул ахиралдаса бахъараб, гьелъ абизе бегьула гьебги Лъарахъ роххенги гӀага-шагарго цого заманалда лӀугьанилан. Роххадул цӀаралъ нугӀлъи гьабула гьеб хундерица гьабураб хӀор сверун лӀугьараб букӀиналъе. [[XIX гӀасру|XIX гӀасруялдаса]] ХӀорихъ роххада буго гьанжесеб бол мажгит. == География == === Бугеб бакӀ === Хундерил тӀалъи буго [[Дагъистан|МагӀарухъ жумгьурият]]алъул бакьулӀ, ай [[МахӀачхъала]]ялдасан 220 [[км]] рикӀкӀад. 1700-2000 м [[Ралъдал гьумер|ралъдал гьумералдаса]] тӀаде ккола гьеб. Гьелъул кьучӀалда гъорлӀ уна къвакӀараб гачигамачӀ. Хъунзахъ буго борхалъиялда бугеб тӀалъи ({{мацI+ru|плато}}). Гьелъул халалъи буго 25 км, гӀеблъи – 8-10 [[км]], кинабниги гӏеблъи-халалъи бахуна 250 [[квадратияб километр]]алда. Хундерил тӀалъи [[Сулахъ]]алъул жаниблъиялде гъорлӀе уна. Цогидал шагьараздасан Хунзахъе унел шагьранухазул халалъи. {| class="wikitable" |- ! ! Шагьар ! Манзил, км |- | 1 | [[МахӀачхъала]] | 220 |- | 2 | [[Дербенд]] | 100 |- | 3 | [[Шура]] | 76 |- | 4 | [[Избербаш]] | 173 |- |} === Жанисеб сипат-сурат === [[Хунзахъ тӀалъи|Хунздерил тӀалъи]] бакъбаккул рахъалдасан [[Тобот Лъар]]алъул кӀкӀалалъ ({{мацI+ru|каньон}}) кӀийида бикьула. Гьеб кӀкӀалги Хунзахъ хъалаялъул къадаздасан байбихьараб лӀугьуна [[Шамилил мухъ]]алда, [[Гьолокь]] росулъе, [[АваргӀор|АваргӀоралде]] швараб мехалда. Гьеб кӀкӀалалъул халалъи 100 [[метр]]алдаса 1000-1200 метразда бахинегӀан цӀикӏкӀуна. Бищунго Хунздерил тӀалъиялда кӀудиял лъараздасан кола: [[Тобот Лъар|Тобот]], [[Хундерил Лъар]], [[Илъа Лъар]] - гьезул киназулго берцинал, 50-80 метразда рахарал, [[чвахо|чвахабиги]] руго. ===Климат=== {{climate chart | [[Хунзахъ]] |-6.0|2.0|8.1 |-5.4|3.5|10.1 |-2.8|6.7|22.9 |1.8|12.0|42.9 |7.1|16.9|94.4 |10.5|19.4|103.5 |12.5|20.9|122.7 |12.2|21.3|91.9 |8.3|17.1|52.3 |3.4|12.5|17.4 |-1.8|6.7|11.4 |-4.7|3.6|11.5 |float= right |clear=right }} Хунзахъ буго [[Рекъараб климат|гьоркьохъел гӀеблъелазда]], [[Гьава-бакъ|гьава-бакъалъе]] сипат гьабизе бегьула хинаб абун. Сверухълъиялъул лъагӀалил гьоркьохъеб гьогьомараб температура къаде букӀуна +10.0°C, къаси-къаси гьеб гӀодобе ккезе бегьула +1.3°C-ялде. ЛъагӀалил гьоркьохъеб температура абуни букӀуна +9,7°C; гьоркьохъеб максимумги минимумги ккола +8.0...+11.9°C. ЛъагӀалил гьоркьохъеб абсолютияб температура гӀунтула +5.0...+19.2°C-азде.<ref>{{Cite web|title=Хунзахъ гьава-бакъ|url=https://pogoda.365c.ru/russia/khunzakh/po_mesyacam|language=}}</ref> Бищун квачарал моцӀаллъун ккола [[Декабр|декембер]], [[январ]] ва [[фебруар]]; гьел моцӀазда щибиб къоялъги цӀунула минусияб [[температура]]. Январалъул гьоркьохъеб температура букӀуна -2.5°C, къаде бахине бегьула 0.4°C-ялдеа, къаси-къаси: -5.1°C. Абсолютияб минимун ккола -14,8°C-ялдаса гӀодобеги. Ахирисеб анцӀго соналда жаниб бищун гӀодегӀанаб январалъулаб минимумалъул фиксация гьабуна 2014 соналъул 21 январалда: гьеб букӀана -17,6°C. Январалъул абсолютияб максимум гьоркьохъеб къагӀидаялъ букӀуна 9,1°C, бищун цӀикӀараб январалъул абсолютияб максимум фиксатинабуна [[2021 сон|2021 соналъул]] [[9 январ|9 январалда]]: +13.1°C. [[Феврал|Фебруаралъул]] гьоркьохъеб температура январалъулалдаса дагьалъ борхатаб букӀаниги, гьеб хисардизе бегьула, гьениб цо-цо къоялъ температура ккезе бегьула январалъул гьоркьохъелдасаги гӀодобе. 2012 соналдаса Хунзахъ фиксатинабураб бищун гӀодегӀанаб температура буго фебруаралъул абсолютияю минимум: -20.9°C (2014 соналъул 1 фебруар).<ref name="Климат" /> Хинаб сезон байбихьула Хунзахъ [[Апрел|април]]-[[май|маялъ]], гьелъул завал ккола [[Рии|роол]] лъабабго моцӀалде. [[Июн|Юн]], [[июл|юл]] ва [[Август|август]] моцӀазул гьоркьохъеб температура букӀуна 14...16°C, абсолютияб максимумалъул гьоркьохъеб къима бахуна 27...29°C-деги. Роол моцӀазул абсолютияб минимумалъул гьоркьохъеб къима ккеза бегьула — 7...8°C. 2011 соналдаса бищун цӀикӀкӀараб температура Хунзахъ букӀана +30,5°C, жиб [[2018 сон|2018 соналъул]] [[4 июл|4 юлалда]] фиксатинабураб.<ref name="Климат" /> Бакъул къоязул гьоркьохъеб къадар лъагӀалида жаниб ккола 254. Гьезул бищун дагьал ккола январалде — 17 къо; канлъул къоялъул халалъи гьеб моцӀалда ккола 9.1–9.9 сагӀат. Бищун цӀикӀкӀараб къадар гьел къоязул бачӀуна юн, юл, августалде: 25–27 бакъулаб къо. Канлъул къоялъул халалъи гьел моцӀазда ккола 11.6–15.3 сагӀат. ЛъагӀалида жаниб букӀунеб гьоркьохъеб [[накӀкӀлъи|накӀкӀлъиялъул]] къима Хунзахъ бахун 4.8 баллалде. Бищун цӀикӀкӀараб накӀкӀлъи букӀуна [[Их|ихдалил]] моцӀаздаги, юлалъги юлалъги. Ахирисел соназул накӀкӀлъиялъул гьоркьохъеб къима бищун цӀикӀкӀун кколеб буго май моцӀалде. Бищун цӀикӀкӀараб гӀаммаб бал щвараб накӀкӀлъей фиксатинабуна 2013 соналъ — 5.3 балл. НакӀкӀ лъедела жо бихьизе бажариялъул минималияб къима фиксатинабуна Хунзахъ [[2011 сон|2011 соналъул]] 6 новембералдаги [[2012 сон|2012 соналъул]] 19 январалдаги, гьеб букӀана 50 метралдаса дагь.<ref name="Климат" /> [[ГӀазу-цӀад|ГӀазу-цӀадалъул]] лъагӀалил нормаялъул гьоркьохъеб къима Хунзахъ буго 49.1 мм. Бищун дагьаб ккола январалде, бищун цӀикӀкӀараб — юлалде: 8.1 ва 122.7 щибалъе. Фиксатинабураб гӀазу-цӀадалъул лъагӀалилаб максимум буго 738 мм (2013 соналъул 5 май), моцӀилаб максимум — 211 мм (19.07.2013); хадуб хал ккураб заманалда жаниб сордо-къоялда бараб гӀазу-цӀадалъул максималияб къадар букӀана 58 мм (22.08.2020). [[ГӀазу|ГӀазуялъул]] гъаталъул гьоркьохъеб биццалъи ккола 17,3 см, гьеб хутӀула гьоркьохъеб хӀалалъ 63 къоялде щвезегӀанги. Бищун бицатаб гӀаздал гъаталъул фиксация гьабуна [[2016 сон|2016 соналъул]] 2 январалдаги 18 октобералда — 27 см.<ref name="Климат">{{Cite web|title=Гьава-бакъ ва Климат|url=http://www.pogodaiklimat.ru/ysummary/37369.htm}} </ref> Гьаваялъул реччелалъул гьоркьохъеб къима буго 63%. Хунзахъ бищунго дагьаб реччел бугел моцӀал ккола новембер, декембер, январ ва фебруар. Гьоркьохъеб реччелалъул фиксатинабураб бищун цӀикӀкӀараб процент ккола 81, гьебги 2013 соналъул 10 юлалда. Фиксация гьабураб минимум буго 26%. Гьоркьохъеб [[атмосферияб тӀадецуй]] букӀуна 818,9 гПа. Хунзахъ букӀараб максималияб атмосферияб тӀадецуй 1055.8 гПа — 2021 соналъул 1 январалда, минималияб букӀана 2013 соналъул юлалда — 846.2 гПа.<ref name="Климат" /> [[Гьури|Гьорол]] хехлъиялъул ахирисел соназул гьоркьохъеб къима буго 2.6 метр секундалда жаниб. Гьури гӀемераб моцӀлъун ккола мартги априлги. Гьоркьохъеб къимаялъул бищун цӀикӀкӀараб фиксатинабуна 2011 соналъул октобералда (5.0 м/с). Бищун хехаб гьури Хунзахъ букӀана 35 м/с бугеб 2013 соналъул 23 марталъ.<ref name="Климат" /> Гьуриялъул процентияб рахъалъ цӀикӀкӀанисеб ккола бакъбаккулаб — 51.5%, бищун дагьаб ккола жанубалъулгин бакъбаккулаб 1.9%.<ref>{{Cite web|ref=|title=Хунзахъ гьава-бакъалъул архив|url=https://world-weather.ru/archive/russia/khunzakh/#t3}}</ref> {{БакӀалъул климат |ГӀеблъи= |Сверун= |БакӀ= |Шагьар_хас= Хунзахъ |БакӀ_хас= |ЛъагӀ_а_макс = 32.5 | ЛъагӀ_гь_макс = 11.9 | ЛъагӀ_гь = 9.7 | ЛъагӀ_гь_мин = 8.0 | ЛъагӀ_а_мин = -24.5 | ЛъагӀ_гь_гӀ-цӀ = 589.1| ЛъагӀ_гӀ-цӀ = | Янв_а_макс = 13.2 | Янв_гь_макс = 2.0 | Янв_гь = -2.5 | Янв_гь_мин = -6.0 | Янв_а_мин = -18.6 | Янв_гь_гӀ-цӀ = 8.1 | Янв_гӀ-цӀ = | Феб_а_макс = 15.5 | Феб_гь_макс =3.5 | Феб_гь = -1.6 | Феб_гь_мин =-5.4| Феб_а_мин = -24.5 | Феб_гь_гӀ-цӀ = 10.1 | Феб_гӀ-цӀ = | Мар_а_макс = 19.8 | Мар_гь_макс = 6.7 | Мар_гь = 1.2 | Мар_гь_мин = -2.8 | Мар_а_мин = -20 | Мар_гь_гӀ-цӀ =22.9 | Мар_гӀ-цӀ = | Апр_а_макс = 24.4 | Апр_гь_макс = 12.0 | Апр_гь = 6.1 | Апр_гь_мин =1.8 | Апр_а_мин = -12.1 | Апр_гь_гӀ-цӀ = 42.9 | Апр_гӀ-цӀ = | Май_а_макс = 27.5 | Май_гь_макс = 16.7 | Май_гь = 11.3 | Май_гь_мин = 7.1 | Май_а_мин = -4.5 | Май_гь_гӀ-цӀ = 94.4 | Май_гӀ-цӀ = | Юн_а_макс = 28.8 | Юн_гь_макс = 19.4 | Юн_гь =14.5 | Юн_гь_мин = 10.5| Юн_а_мин = 3.8 | Юн_гь_гӀ-цӀ = 103.5 | Юн_гӀ-цӀ = | Юл_а_макс = 30.5 | Юл_гь_макс = 20.9 | Юл_гь = 16.3 | Юл_гь_мин = 12.5 | Юл_а_мин = 4.9 | Юл_гь_гӀ-цӀ = 122.7 | Юл_гӀ-цӀ = | Авг_а_макс = 30.3 | Авг_гь_макс = 21.3 | Авг_гь = 16.4 | Авг_гь_мин =12.2 | Авг_а_мин = 5.0 | Авг_гь_гӀ-цӀ = 91.9 | Авг_гӀ-цӀ = | Сеп_а_макс = 32.5 | Сеп_гь_макс = 17.1 | Сеп_гь = 12.2 | Сеп_гь_мин =8.3 | Сеп_а_мин = -1.6 | Сеп_гь_гӀ-цӀ = 52.3 | Сеп_гӀ-цӀ = | Окт_а_макс = 21.9 | Окт_гь_макс = 12.5 | Окт_гь = 7.1 | Окт_гь_мин = 3.4 | Окт_а_мин = -8.4 | Окт_гь_гӀ-цӀ = 17.4 | Окт_гӀ-цӀ = | Нов_а_макс = 20.1 | Нов_гь_макс = 6.7 | Нов_гь = 1.9 | Нов_гь_мин = -1.8 | Нов_а_мин = -15.9 | Нов_гь_гӀ-цӀ = 11.4 | Нов_гӀ-цӀ = | Дек_а_макс = 18.2 | Дек_гь_макс = 3.6 | Дек_гь = -1.2 | Дек_гь_мин = -4.7 | Дек_а_мин = -19.8 | Дек_гь_гӀ-цӀ = 11.5 | Дек_гӀ-цӀ = | Янв_бакъ = | Янв_бакъ_моцӀ = 17 | Янв_накӀкӀ =4.7 | Янв_речч = 57.9 | Янв_лъим = | Янв_цӀор = | Янв_тӀ-цуй = 814.9 | Янв_гьури = 2.7 | Феб_бакъ = | Феб_бакъ_моцӀ = 18 | Феб_накӀкӀ = 4.6 | Феб_речч = 57.3 | Феб_лъим = | Феб_цӀор = | Феб_тӀ-цуй = 816.0| Феб_гьури = 2.7 | Мар_бакъ = | Мар_бакъ_моцӀ = 17 | Мар_накӀкӀ = 5.7 | Мар_речч = 61 | Мар_лъим = | Мар_цӀор = | Мар_тӀ-цуй = 814.7| Мар_гьури = 3.2 | Апр_бакъ = | Апр_бакъ_моцӀ = 19 | Апр_накӀкӀ = 5.6 | Апр_речч = 61.8 | Апр_лъим = | Апр_цӀор = | Апр_тӀ-цуй = 817.5 | Апр_гьури = 3.2 | Май_бакъ = | Май_бакъ_моцӀ = 23 | Май_накӀкӀ = 5.8 | Май_речч = 65.4 | Май_лъим = | Май_цӀор = | Май_тӀ-цуй = 819.0 | Май_гьури = 2.6 | Юн_бакъ = | Юн_бакъ_моцӀ = 24 | Юн_накӀкӀ = 5.5 | Юн_речч = 68.5| Юн_лъим = | Юн_цӀор = | Юн_тӀ-цуй = 820.1 | Юн_гьури = 2.3 | Юл_бакъ = | Юл_бакъ_моцӀ = 25 | Юл_накӀкӀ = 5.6 | Юл_речч = 72.5 | Юл_лъим = | Юл_цӀор = | Юл_тӀ-цуй = 820.2 | Юл_гьури = 2.1 | Авг_бакъ = | Авг_бакъ_моцӀ = 27 | Авг_накӀкӀ = 4.6 | Авг_речч = 68.6 | Авг_лъим = | Авг_цӀор = | Авг_тӀ-цуй = 821.8| Авг_гьури = 2.2 | Сеп_бакъ = | Сеп_бакъ_моцӀ = 25 | Сеп_накӀкӀ = 4.5 | Сеп_речч = 72.1 | Сеп_лъим = | Сеп_цӀор = | Сеп_тӀ-цуй = 821.6 | Сеп_гьури = 2.3 | Окт_бакъ = | Окт_бакъ_моцӀ = 21 | Окт_накӀкӀ = 3.7 | Окт_речч = 58.0 | Окт_лъим = | Окт_цӀор = | Окт_тӀ-цуй = 821.9 | Окт_гьури = 2.5 | Нов_бакъ = | Нов_бакъ_моцӀ = 19 | Нов_накӀкӀ = 3.8 | Нов_речч = 57.3 | Нов_лъим = | Нов_цӀор = | Нов_тӀ-цуй = 820.5 | Нов_гьури = 2.2 | Дек_бакъ = | Дек_бакъ_моцӀ = 19 | Дек_накӀкӀ = 4.0 | Дек_речч = 56.9 | Дек_лъим = | Дек_цӀор = | Дек_тӀ-цуй = 818.1| Дек_гьури = 2.7 | ЛъагӀ_бакъ = | ЛъагӀ_бакъ_моцӀ = 254 | ЛъагӀ_накӀкӀ = 4.8 | ЛъагӀ_речч = 63 | ЛъагӀ_лъим = | ЛъагӀ_цӀор = | ЛъагӀ_тӀ-цуй = 818.9| ЛъагӀ_гьури = 2.6 | Ицц = [http://www.pogodaiklimat.ru/history/37369.htm Гьава-бакъ ва климат сайт] }} === [[Ракьлъай]] (геология)=== [[Хунздерил тӀалъия]]лъул чӏегӏеракь буго гӀемерисеб буго. Чӏегӏеракьал, лабаллъиялда балагьичӀого, ритӀизарун, хурзазе хӀалтӀизе гьарула. Хурзабахъ абуни [[картошка]], [[чӀегӀергьоло]], [[лъелъ]], [[тӀепало]] ва гь. ц. хьала. === Тӏабигӏат === ГӀурчинлъиялъ Хунзахъ бечедаб бакӀ гьечӀо. Рохьалги хутӀунго гьечӀо. Хунзахъ тӏалъиялда гьал хаду рехсарал хурдул рижулел руго: [[махӀакӀо]] ({{мацI+ru|шалфей}}), [[гӀонкӀкӀозаз]] ({{мацI+ru|астрогал}}), [[рехъеб]] ({{мацI+ru| вьюнок }}), [[хӀамисур]] ({{мацI+ru|чабрец}}), [[гӀанбарис]] ({{мацI+ru|экспарцет}}), [[гӀанкӀихер]] ({{мацI+ru|клевер}}), [[люцерна]], ({{мацI+ru|тимофеевка}}), ва гь. ц. Хунзахъ байданал ва мугӀрул [[их]]дал батӀи-батӀиял тӀугьдуца цӀун рукӀуна. [[Хунзахъ тӀалъи]]ялда гьедигӀан батӀи-батӀиял хӀайваналги гьечӀо. ГӀемериса букӀунеб жо бугеб [[гӀанхвара]] ({{мацI+ru|хомяк}}). КъанагӀатго гьенире рихьуна: [[гӀанкӀ]], [[цер]], [[гӀондокь]] ({{мацI+ru|ласка}}), [[бакьуч]]ги ({{мацI+ru|барсук}}), [[бацӀ]]ги. Гьениб дагьабго лъикӀ буго хӀанчӀазул иш. Ай рихьизе бегьула гъалухӀанчӀазул ({{мацI+ru|галкаби}}) тӀелал, гӏалхул маккаби, чӀоролабазул цо тайпа, ва гьединго цо-цо вахӀшиял хӀанчӀал. Жакъа къоялда, тӀалъиялъул гӏалхул хӀайванал киналго тӀагӀелалда хӀинкъараб буго. Гьебги халкквей жодода хаду гьечӀел чанахъаби сабаблъун ва цо-цо хӀайванал гьабзаца чӀваялдалъун. == Демография == === Цебе === Ругел баяназда рекъон XVII гӀасруялда Хунзахъ букӀун буго 3000 цӀараки. Сверухъ тӀабигӀаталъул гӀаммаб деградациялъ, ракь гӀунгутӀиялъ гӀумруялъул даража гӀодобе кколеб букӀиналъ, эпидемияз ва къватӀисел сиясиял ситуацияз квалквал ккана Хунзахъ шагьар гӀатӀилъиялъе. XVI–XVII гӀасрабазда Хунзахъа къватӀире араз кьучӀ лъуна чанго росуялъе тӀалъиялдаги ва цогидал ракьаздаги. XIX гӀасруялда Хунзахъ букӀана 700–800 цӀараки, захӀматаб Кавказалъул рагъалдаса хадуб гьеб къадар ккана 400 цӀаракиялде. XX гӀасруялъул тӀоцересел анцӀсоназда, тӀоцебесеб иргаялда Хунзахъ Авар сверухълъиялъул административияб марказ гьабидал, халкъалъул къадар байбихьана цӀидасанги цӀикӀкӀине. === Гьанже === {{ЧР|Хунзахъ}} {{ЧР|Хунзахъ|д}} Гьанир бетӀербахъи гьабулел чагӀазда абулеб цӀар буго ''хунз'' (хъв. ''ху́ндери-''). Хундерил буго лексикияб рахъалъ [[Авар мацӀ|стандартаб авар мацӀалде]] гӀагараб [[Хундерил сверел|жидерго сверел]], жиб [[болмацӀ|болмацӀалъе]] кьучӀлъарабилан рикӀкӀунеб. Жакъа къоялъ Хунзахъ буго [[Аварал|аваразул]] чӀахӀиял росабазул цояб. Ахирисеб нусго соналда жаниб Хунзахъ чагӀазулаб рикӀкӀен буго стабилго цӀикӀкунеб. Гьеб шартӀинабураб буго Хунзахъ жибго цебетӀеялъги, гӀумру гьабизе лъикӀлъаби чӀезариялъги, гьелъул административиябгин политикияб кӀвар букӀиналъги. Росдал аслияб халкъ ккола аварал. == Маданият == == ХӀалхьул бакӀал == == Спорт == ==ЦӀар рагӀарал чагӀи== * [[Малама ибн ГӀабдул-Малик|Абу-Муслим]] — шейх, магӀарулазда гьоркьо Ислам тӀибитӀизе гьабунин рикӀкӀунев чи, вукъун вуго Хунзахъ. * [[КӀудияв ГӀумахан]] — [[Авария]]лъул нуцал. * [[МухӀамад-нуцал IV]] — [[Авария]]лъул нуцал. * [[ГӀалиханов-Аварский, Макъсуд|Макъсуд ГӀалиханов-Аварский]] — гӀурусазул генерал, Мервскияб округалъул начальник ва Тифлисалъул губернатор. * [[ГӀалихил Хъайтмаз]] — [[полковник]], [[ХӀоцоса Нажмудин]]ил асхӀаб, контрреволюционер. * [[Хунзахъа ХӀажимурад]] (1816—1852) — ханзабазул рахьдал вац, бахӀарчияв цевехъан ва рагъухъан. * [[МухӀамадбекова, МухӀамадил Загьидат]] (1920—1999) — [[Дагъистан]] лъикӀ лъалей гӀадан (дагестановед). * [[ХӀажиев, ХӀажил Загьид]] (1898—1971) — магӀарул шагӀир. [[Дагъистаналъул АССР]]алъул халкъияв шагӀир. * [[ГӀалихан ХӀусейнов]] (1814—?) — Шамилил мурид, хаду-хаду, гӀурус генерал-майор. * [[ГӀумар ибн ГӀабдусалам ад-Дагъистани]] (1759—1792) — машгьурав [[дин]]ияв цевехъан. Живго Хунзахъа, гӀумру [[Мадина]]ялда ана. * [[Абубакар ибн ГӀабдусалам ад-Дагъистани]] — Хунзахъа машгьурав динияв цевехъан, [[Мадина]]лъул [[хӀанапил мазгьаб]]алъул муфтий. ГӀумру Мадинаялде ана. * [[ГӀусман ибн ГӀабдусалам ибн Абубакар ибн ГӀабдусалам Дагъистани|ГӀусман ибн ГӀабдусалам ибн Абубакар ибн ГӀабдусалам Дагъистани]] — [[Мадина]]ялда [[ХӀанапил мазгьаб]]алъул [[муфтий]] ([[гьиджра]]ялъул 1303-1319 соназ). * [[Сурхайханил ПатагӀали]] (? — октябрь 1877) — рагъул цевехъан, Шамил имамасул наиб. == Ралагье гьединго == * [[Хунзахъ мухъ]] * [[Авар нуцаллъи]] * [[Сарир]] == МугъчӀваял == {{мугъчӀваял}} == Библиография == *{{cite book |last=Айтберов |first=Тимур |author-link=Айтберов, МухӀамадил Тимур|date=1990 |title=Древний Хунзах и хунзахцы |language= |url= https://instituteofhistory.ru/media/library/publication/files/%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2_1990._%D0%94%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%B9_%D0%A5%D1%83%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D1%85_%D0%B8_%D1%85%D1%83%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%86%D1%8B_RUKn6ck.pdf#page=21.20 |trans-title=НекӀсияб Хунзахъ ва хунз |place=МахӀачхъала |publisher=Дагъ. тӀ. басма |page=179 |isbn={{Format ISBN|5297000238}}}} == РегӀелал == * [http://khunzakh.ru/ Khunzakh.ru — [[Хунзахъ мухъ]]алъул сайт] * [http://hunzah.narod.ru/ Хунзахъ мухъалъул сайт] * {{ВТ-ЭСБЕ}} * [http://mapk38.narod.ru/map1/ik38058.html Топографияб карта K-38-58. Хунзахъ] * [http://хунзах.рф Официалияб гуреб Хунзахъ росдал сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130412193348/http://xn--80anrxje.xn--p1ai/ |date=2013-04-12 }} * [http://islamdag.ru/istoriya/10143.Муфтии-дагестанцы в Медине. [[Дагъистан]]иял – [[Мадина]]ялъул муфтиял] {{Хундерил бо}} {{Хунзахъ мухъ}} {{Дагъистаналъул мухъазул централ}} {{Аваристаналъул темаби|state=collapsed}} [[Категория:Аваразул росаби]] [[Категория:Хунзахъ мухъалъул чӀел-бакӀал]] [[Категория:Дагъистаналъул мухъазул централ]] c62cu10dfakehcfdoikzptwfpvawore 0 6952 101021 99332 2026-09-07T12:17:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101021 wikitext text/x-wiki {{Цоги магІнаби}} [[Файл:Gutenberg Bible.jpg|thumb|[[Гутенбергил Инжил]]]] '''Би́блия''' ({{lang-el|βιβλία}} — {{comment|гӀ. къ.|ГӀемерисеб къадар (Множественное число)}} {{lang-el2|βιβλίον}} — «тӀехь», {{lang-el|βύβλος}} — [[Библ]] шагьаралда гьабулеб папирус) — [[Ягьудия|ягьудиялдаги]] [[Христиан дин|христиан диналдаги]] мукъадасаблъун рикӀкӀунеб хъвай-хъвагӀазул данд-бакӀари<ref>[http://global.britannica.com/EBchecked/topic/64396/Bible Bible (sacred text) - Encyclopedia Britannica<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>{{Cite web |title=Bible: definition of Bible in Oxford dictionary (British & World English)<!-- Заголовок добавлен ботом --> |url=http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/Bible |access-date=2014-08-10 |archive-date=2014-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140125105920/http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/Bible |url-status=хвараб }}</ref>. Православиял ва католикиял Инжилалъул текстал протестанияб Инжилалъдаса гьабцоялъда НекӀсияб Заветалда цогиги тӀахьал рукӀиналъ цоцалаздаса батӀиял руго. Цояб Инжилалда абула «каноническияб гуребилян» ва цогидалъда «девтероканоническияб»-илан (гьебги католицизмалъул). БатӀи-батӀиял Библиязда цо-цо батӀалъаби рукӀуна. [[ЖугьутӀ Библия]]лда ([[Танах]]) буго 24 тӀехьалъул 3 бутӀа: 5 тӀехь [[Таврат|Тавраталъул]] («ГӀелму» яги «Къанун»), [[Невиим]] («Аварагзаби») ва [[Ктувим]] («Хъваял»). [[Танах]]алда «Аварагзаби» ([[Невиим]]) ([[Ктувим]]) хъваялдасан цебе буго ва гьелда жанир руго «цересел аварагзабазул» тӀахьал: Иисус Навинил тӀахьал, ДиванчагӀазул, 1 ва 2 Самуилил (1 ва 2 Ханлъиязул) ва гьединго 1 ва 2 Ханзабазул (3 ва 4 Ханлъиязул). Гьел киналго тӀахьал Паралипоменонил тӀахьал гӀадин тарихияллъун рикӀкӀула тарихчагӀаз. ЖугьутӀаз гьединго Даниилил тӀехь вахӀью гӀадин бачӀараб рикӀкӀунаро. Насраниязул тӀахьазул состав батӀи-батӀияб буго. Масала, [[Протестантизм|протестантазул]] къануналда 66 тӀехь буго, ХӀабаши православнияб килисаялъул - 81 тӀехь. Насраниязул инжилалъул тӀоцебесеб бутӀа ккола — [[НекӀсияб Завет]] — гьебги буго цодагьаб хиса-баси гьабураб 39 тӀехьалда бикьараб дандбакӀари. [[:ru:Римско-католическая церковь|Рev-католик килисаялъ]] ва [[Восточное христианство|Машрикъияб насраниялъ]] гьединго некӀсияб заветалда жубала [[второканонические книги|второканоническиял тӀахьал]]. КӀиабилеб бутӀа буго — [[ЦӀияб Завет]] — 27 тӀехьалъул: 4 къануниял [[Инжил|Инжил]] ва [[:ru:Деяния святых апостолов|ХӀавариюназул хӀалтӀаби]], 21 хӀавариюназул кагъталб, гьединго [[:ru:Откровение Иоанна Богослова|Иоанн Богословасул вахӀью]]. ГӀемерисел хрисианаз Инжилалъул къанунияб тӀехьалъул кинабго хъвай-хъвагӀаял рикӀкӀула [[:ru:Откровение|Аллагьасул вахӀью]] хӀисабалда. Амма бищун некӀсиял Инжилал руго н.э. IV гӀасруялда ратарал. Танахалъул цӀунун хутӀарал ивриталда ва арамей мацӀалда хъварал хъвая-хъвагӀаял руго н.э. X гӀасруялъул<ref>{{Cite book|url=http://books.google.com/?id=M1rS4Kce_PMC&pg=PA7#v=onepage&q&f=false|title=Memories of ancient Israel|first=Philip R.|last=Davies|page=7|publisher=Westminster John Knox Press|year=2008|isbn=978-0-664-23288-7}}</ref>. Инжил бутӀрузда бикьана [[Лэнгтон, Стефан|Стефан Лэнгтоница]] (XIII гӀ.) кучӀдузда [[Этьенн, Роберт I|Роберт Этьенница]] (XVI гӀ.)<ref><span class="reference-text"><span class="citation web">[http://www.catholic.com/quickquestions/where-did-the-chapter-and-verse-numbers-of-the-bible-originate «Where did the chapter and verse numbers of the Bible originate?»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120505012549/http://www.catholic.com/quickquestions/where-did-the-chapter-and-verse-numbers-of-the-bible-originate |date=2012-05-05 }}. CA.</span></span></ref>. Инжилалдасан цо жоги босун хъвалеб яги абулеб мехалъ, гӀаммаб къагӀидаялъ абизе ккола тӀехь, бетӀер ва кечӀ кинал ругеяли. НекӀсияб Завет хъван буго некӀсижугьутӀ мацӀалда (библейскияб иврит), цо-цо арамей мацӀалда хъварал бутӀаби хутӀизегӀан. ЦӀияб Завет хъван уго некӀсигрек мацӀалда (койне формаялда). Инжил буго ва бищунго гӀемер бичун босулеб тӀехь,<ref><span class="reference-text"><span class="citation web">[http://www.guinnessworldrecords.com/records-1/best-selling-book-of-non-fiction/ «Best selling book of non-fiction»].</span></span></ref>, гӀага-шагарго 100 миллион тӀехь цо соналда жаниб босула гӀадамаз<ref>{{cite web|title=The battle of the books|url=http://www.economist.com/node/10311317?story_id=10311317&CFID=3289446&CFTOKEN=a87381115ea0752-5130AD65-B27C-BB00-012B3B9A581DD567}}</ref><ref name=RussellAsh>{{cite book|author=Ash, Russell|title=Top 10 of Everything 2002|url=https://archive.org/details/top10ofeverythin00ashr|year=2001|publisher=Dorling Kindersley|isbn=0-7894-8043-3}}</ref>. == ЦӀар == «Библия»-илан абураб рагӀи жибго гьеб тӀехьалда гьечӀо. ТӀоцебе гьеб хӀалтӀизабуна машрикъалда [[IV гӀасру]]ялда [[Иоанн Златоуст|Иоанном Златоустицаги]] [[Епифаний Кипрский|Епифанием Кипрскиясги]]. [[Ягьудия|ЖугьутӀаз]] жудорго тӀахьазе «Завет»-илан, «Мукъадасал хъваял»-илан, «Заветалъул тӀахьал»-илан «Къанун ва аварагзаби»-илан цӀарал кьолел рукӀун руго. Христианаз цинги ЦӀияб Заветалъул тӀахьазде абула «[[Евангелие]]»-илан ва «[[Апостол (тӀехь)|Апостол]]»-илан. == Инжилалда жаниб бугеб жо == {{main|Инжилалъул тӀахьал}} === НекӀсияб Завет === {{main|НекӀсияб Завет|Танах}} ТӀоцебе букӀараб тӀехь насраранияз [[ягьудия]]зухъан босараб ва жиндир аслияб цӀар [[Танах]]-илан бугеб; [[:ru:христианство|христианствоялда]] гьелъие кьуна «НекӀсияб Завет»-илан цӀар, «ЦӀияб Завета»-лда данде кколеб къагӀидаялъ. Гьеб [[:ru:Священное Писание|Мукъадасаб хъвайлъун]] ккола киналго [[:ru:Авраамические религии|Ибрагьим авараг рикӀкӀулел щинал диназе]] — ягьудазе, христианазе ва [[бусурманчи|бусурбабазе]]. НекӀсияб Заветалда жаниб уна 39 тӀехь, жугьутӀазда рекъон — 22, гьезулго [[алфавит]]алъул хӀарпазул къадаралда рекъон (яги 24 тӀехь, грек алфавиталъул хӀарпал рикӀкӀун). Ягьудиялда кинабго НекӀсияб Заветалъул 39 тӀехь бикьула 3 бутӀаялда: Таврат (Къанун), Невиим (Аварагзаби), Ктувим (Хъваял). * «Къанун» ([[Таврат]]) — буго [[:ru:Пятикнижие|Муса аварагасул 5 тӀехь]]: ** [[:ru:Книга Бытия|Бытие]] ** [[:ru:Книга Исход|Исход]] ** [[:ru:Книга Левит|Левит]] ** [[:ru:Книга Чисел|Числаби]] ** [[:ru:Второзаконие|КӀикъанун]] * «Аварагзаби» ([[:ru:Невиим|Невиим]]) — жани уна тӀахьал: ** [[:ru:Книга Иисуса Навина|Иисус Навин]] ** [[:ru:Книга Судей Израилевых|ДиванчагӀи]] ** 1-я и 2-я [[:ru:Книга Самуила|Самуилил]] (''цо тӀехьлъун рикӀкӀуна'') ** 1-я и 2-я [[:ru:Книга Царей|Ханзабазул]] (''цо тӀехьлъун рикӀкӀуна'') ** [[:ru:Книга пророка Исаии|Исаиясул]] ** [[:ru:Книга пророка Иеремии|Иеремиясул]] ** [[:ru:Книга пророка Иезекииля|Иезекииль]] ** [[:ru:Книга Двенадцати пророков|АнцӀилакӀиго гьитӀинав аварагасул]] (''цо тӀехьлъун рикӀкӀуна'') *** [[:ru:Книга пророка Осии|Осиясул]] *** [[:ru:Книга пророка Иоиля|Иоиль]] *** [[:ru:Книга пророка Амоса|Амос]] *** [[:ru:Книга пророка Авдия|Авдий]] *** [[:ru:Книга пророка Ионы|Ионил]] *** [[:ru:Книга пророка Михея|Михей]] *** [[:ru:Книга пророка Наума|Наум]] *** [[:ru:Книга пророка Аввакума|Аввакум]] *** [[:ru:Книга пророка Софонии|Софонийил]] *** [[:ru:Книга пророка Аггея|Аггей]] *** [[:ru:Книга пророка Захарии|Закарья]] *** [[:ru:Книга пророка Малахии|Малахия]] * «Хъваял» ([[:ru:Ктувим|Ктувим]]) — жани уна тӀахьал: ** [[:ru:Книга Иова|Иов]] ** [[:ru:Книга Руфь|Руфь]] ** [[:ru:Псалтирь|Рецци]] ** [[:ru:Книга притчей Соломоновых|Притчаби]] ** [[:ru:Песнь песней Соломона|КучӀдузул кечӀ]] ** [[:ru:Книга Екклесиаста|Екклесиаст]] ** [[:ru:Книга пророка Даниила|Даниил]] ** [[:ru:Плач Иеремии|Иеремиил гӀоди]] ** [[:ru:Книга Ездры|Ездра]] ва [[:ru:Книга Неемии|Неемийил]] (''цо тӀехьлъун рикӀкӀуна'') ** 1-я и 2-я [[Паралипоменон|Летопись]] (''цо тӀехьлъун рикӀкӀуна'') ** [[:ru:Книга Есфирь|Есфирь]] Руфь тӀехь ДиванчагӀазулгун цо гьабуни, гьединго Иеремиил гӀоди Иеремиил тӀехьгун, 24 тӀехьалъул бакӀалда 22 тӀехь лӀугьуна. [[Иосиф Флавий]]ица абулелда рекъон некӀсиял жугьутӀаца 22 тӀехь рикӀкӀунеб букӀун буго. Танахалда гьел тӀахьал цоялда хадуб цояб бачӀунеб къагӀида хвезабун буго дагьабго, ай гьенир гьел батӀияб иргаялда рачӀуна. Христианствоялда гьел киналго тӀахьал къанунияллъун рикӀкӀуна. === ЦӀияб Завет === {{main|ЦӀияб Завет}} Христианазул Библиялъул кӀиабилеб бутӀа — [[ЦӀияб Завет]] буго, 27 тӀехьалъул дандбакӀари: ункъо [[Евангелие|Евангелие]], [[:ru:Деяния святых апостолов|Мукъадасал хӀаварийиназул хӀалтӀаби]], 21 хӀаварийиназул кагътал ва [[:ru:Откровение Иоанна Богослова|Иоанн Богословил вахӀью]] (Апокалипсис). Гьел киналго {{comment|н.э|нелъер эраялъул}} [[I гӀасру]]ялъ [[НекӀсиябгрек мацӀ|некӀсиябгрек мацӀалда]] хъварал руго. ЦӀияб Завет буго насранияз жудор аслияб тӀехьлъун рикӀкӀунеб, амма жугьутӀаз гьеб кинниги рикӀкӀунаро. ЦӀияб Завет буго микьго чиясул: Матфейил, Маркил, Лукал, Иоаннил, Петрил, Павлил, Иаковилги Иудалги - хъвай-хъваялдалъун гӀуцӀцӀараб. Славянияб ва гӀурус инжилалда бутӀуби-тӀахьал руго гьаб иргаялда: * къануниял ** [[:ru:Евангелие|Евангелиял]] *** [[:ru:от Матфея|Матфейил]] *** [[:ru:от Марка|Маркил]] *** [[:ru:от Луки|Лукал]] *** [[:ru:от Иоанна|Иоаннил]] * тарихиял ** [[:ru:Деяния святых апостолов|Мукъадасал хӀаварийиназул хӀалтӀаби]] * малъа-хъвайгун ** [[:ru:Послание Иакрва|Иаковил кагъат]] ** Петрил кагъат *** [[:ru:1-е послание Петра|1-себ]] *** [[:ru:2-е послание Петра|2-леб]] ** Послания Иоанна *** [[:ru:1-е послание Иоанна|1-себ]] *** [[:ru:2-е послание Иоанна|2-леб]] *** [[:ru:3-е послание Иоанна|3-леб]] ** [[:ru:Послание Иуды|Иудал кагъат]] ** Павлил кагъат *** [[:ru:Послание к Римлянам|Румазухъ]] *** Коринфяназухъ **** [[:ru:1-е послание к Коринфянам|1-себ]] **** [[:ru:2-е послание к Коринфянам|2-леб]] *** [[:ru:Послание к Галатам|Галатазухъ]] *** [[:ru:Послание к Ефесянам|Ефесяназухъ]] *** [[:ru:Послание к Филиппийцам|Филиппийцазухъ]] *** [[:ru:Послание к Колоссянам|Колоссяназухъ]] *** Фессалоникийцазухъ **** [[:ru:1-е послание к Фессалоникийцам|1-себ]] **** [[:ru:2-е послание к Фессалоникийцам|2-леб]] *** Тимофйихъе **** [[:ru:1-е послание к Тимофею|1-себ]] **** [[:ru:2-е послание к Тимофею|2-леб]] *** [[:ru:Послание к Титу|Титихъе]] *** [[:ru:Послание к Филимону|Филимонихъе]] *** [[:ru:Послание к Евреям|ЖугьутӀазухъ]] * аварагиял ** [[Иоанн Богословил вахӀью]] Гьединаб ирга букӀунаро киналго Инжилазда, щайгурелъул Инжилалги батӀи-батӀиял ругелъул-ха. === Каноническияб гуреб НекӀсияб Заветалъул тӀахьал === {{main|Второканоническиял тӀахьал}} [[Септуагинта]]ялда (грек мацӀалда буссинабураб НекӀсияб Завет) жеги 11 тӀехь буго, [[Танах|жугьутӀ Инжилалда]] гьечӀел. Гьезда гъоркьо уна: * [[Вторая книга Ездры]]; * [[Книга Товита]] (Товит); * [[Юдифь#«Книга Иудифи»|Книга Юдифи]] (Юдифь); * Маккавейские: ** [[Первая книга Маккавейская]]; ** [[Вторая книга Маккавейская]]. * [[Книга Премудрости Соломона]] (Премудрость Соломона); * [[Книга Премудрости Иисуса, сына Сирахова]] (Сирах); * [[Книга Варуха]] (Варух); * [[Послание Иеремии]]. Септуангитаялъул тӀахьазда гьал хаду рехсарал къануниял гуреллъун рикӀкӀуна: # место в книге Есфири, не обозначенное счётом стихов греческой и славянской Библии; # молитва Манассии в конце 2-й книги Паралипоменон; # песнь трёх отроков ({{Инжил|Дан|3}}); # повесть о Сусанне ({{Инжил|Дан|13}}); # история о Виле и Драконе ({{Инжил|Дан|14}}). Гьал тӀад рехсарал жал жугьутӀ Инжилалда гьечӀо, гьел руго хаду-хадуб тӀад жубарал жал. === Апокрифал === {{main|Апокриф}} Къануниял тӀахьал гурони руго гьединго Мукъадасаб Хъваялда (ай Сященное Писание) релъон хъван ругел хъвай-хъвагӀал, амма гьел килисаялъ берцинаб гӀамал-пишаялдасан, хасияталдасан нахъруссине гьарулеллъун рикӀкӀана, ва гьел апостольскияб божиялда рекъон гьечӀилан абуна. ТГьел хъвай-хъвагӀазда цӀар лъуна [[Апокрифал|апокрифалилан]] (грек. {{lang-el2|ἀπόκρυφος}} — бахчараб). Гьел хъвай-хъвагӀал хъвалел чагӀи гӀемерисел [[:ru:гностицизм|гностицизм]]алда божарал чагӀи рукӀана. == Инжил хъварал гӀадамал == {{main|Инжилалъул авторство}} Библия писалась разными авторами на протяжении многих веков, согласно традиционной точке зрения в христианстве — с XV в. до н. э. по I в. н. э., многие светские исследователи придерживаются мнений о более позднем происхождении книг Ветхого Завета. Некоторые современные исследователи придерживаются мнения о том, что большинство книг Ветхого Завета и все Евангелия были написаны анонимными авторами<ref name="Harris">Stephen L. Harris, Understanding the Bible. Palo Alto: Mayfield. 1985.</ref>. Тексты Евангелий существовали в анонимном виде до начала второго века, когда им было приписано авторство<ref name="Donald Guthrie 1990 pp. 37-40">Donald Guthrie, New Testament Introduction (Leicester, England: Apollos, 1990), pp. 37-40</ref>. [[Исторические церкви]] считают, что подлинность книг Священного Писания удостоверяет святоотеческое наследие: святые мужи первых веков, которые могли слышать проповедь Евангелия или от самих апостолов или от их ближайших учеников, составили канон книг, которые можно было именовать Священным Писанием (в отличие от предания и апокрифов). Считается, что подлинность книг определяется по соответствию содержания книг апостольской вере. В XVIII веке достоверность традиционного приписывания библейских книг конкретным авторам была поставлена под сомнение<ref name="Donald Guthrie 1990 pp. 37-40"/>. В настоящее время некоторые учёные считают, что большинство книг были отредактированы и изменены, и по этой причине восстановить содержание оригинала в наше время почти невозможно<ref> * [[:en:John Mill|John Mill]], ''Novum Testamentum Graecum, cum lectionibus variantibus MSS''. (Oxford 1707) * [[:en:Eberhard Nestle|E. Nestle]], ''Einfürung in das Griechische Neue Testament'',Göttingen, 1897, S. 23. * [[:en:Bruce M. Metzger|Bruce M. Metzger]], [[:en:Bart D. Ehrman|Bart D. Ehrman]] ''The Text of the New Testament: Its Transmission, Corruption and Restoration'', [[Oxford University Press]], 2005, p. 154. * [[:en:Bart D. Ehrman|Bart D. Ehrman]]: ''[[:en:Misquoting Jesus|Misquoting Jesus — The Story Behind Who Changed the Bible and Why'']], p. 90 [http://www.biblicalstudies.org.uk/pdf/jma/nts-mss_5_arlandson.pdf (review)]</ref>. == Инжилалъул тарих == [[Файл:Codex Vaticanus B, 2Thess. 3,11-18, Hebr. 1,1-2,2.jpg|thumb|Ватиканалъул кодексалдасан гьумерал]] === НекӀсияб Заветалъул хъвай-хъвай === ЖугьутӀазе кӀвана гӀемераб заманаялъ Инжил гьедигӀано гӀемер хисв-баси гьабичӀого цӀунизе. Амма [[:ru:Вавилонский плен|Вавилонияб асирлъиялдасан]] хадуб жугьутӀ мацӀ цӀакъго хисана. Гьединлъидал Инжил бичӀунгутӀизе рекӀана, жугьутӀалги [[Арамей мацӀ|арамей мацӀалда]] кӀалъазе байбихьараб мехалъ. Хаду-хадуб хиса-басиял гьаризе ккана гъолъул. {{ЭСБЕ}} === Инжилалъул къануналъул тарих === {{main|Библейскияб къанун}} {{comment|Н.э.г.|Нелъер эраялъул гуреб (гӀурус. До нашей эры)}} XIII гӀасруялдасан бахъараб {{comment|н.э.г.|Нелъер эраялъул гуреб (гӀурус. До нашей эры)}} IV гӀасруялда щвезегӀан НекӀсияб Завет хъвала, хисизабула букӀана. ЦӀияб заветалъул тӀахьал къанунияллъун рикӀкӀана "Вселенскиял Соборазда". Амма цо тӀехь Иоанн Богословил вахӀью машрикъалда цӀакъго мистикиябиланги рикӀкӀун цо-цояца цӀализе цин цӀалуларо, гьем мекъаб бугиланги абун. НекӀсияб Заветалъул тӀахьал: [[:ru:Книга Бытия|Бытие]], [[:ru:книга Исход|Исход]], [[:ru:книга Левит|Левит]], [[:ru:книга Чисел|Числа]], [[Второзаконие]], [[:ru:Книга Иисуса Навина|Иисус Навин]], [[:ru:Книга Судей Израилевых|Судей Израилевых]], [[:ru:Книга Руфь|Руфь]], книги Царств — [[:ru:Книга Самуила|1-я, 2-я]], [[:ru:Книга Царей|3-я и 4-я]], [[:ru:Паралипоменон|1-я и 2-я книги Паралипоменон]], [[:ru:Книга Ездры|1-я Эзры]], [[:ru:Книга Неемии|Неемия]], [[:ru:Книга Товита|Товит]], [[:ru:Юдифь#«Книга Иудифи»|Юдифь]], [[:ru:Книга Есфирь|Есфирь]], [[:ru:Книга Иова|Иов]], [[:ru:Псалтирь]], [[:ru:Книга притчей Соломоновых|Притчи Соломоновы]], [[:ru:Книга Екклесиаста|Экклезиаст]], [[:ru:Песнь песней Соломона|Песнь Песней]], [[:ru:Книга Премудрости Соломона|Премудрость Соломона]], [[:ru:Книга Премудрости Иисуса, сына Сирахова|Премудрость Иисуса, сына Сирахова]], [[:ru:Книга пророка Исаии|Исаия]], [[:ru:Книга пророка Иеремии|Иеремия]] (включающая [[Плач Иеремии]], [[Послание Иеремии]] и книгу пророка [[Варух]]а), [[:ru:Книга пророка Иезекииля|Иезекииль]], [[:ru:Книга пророка Даниила|Даниил]], [[:ru:Книга пророка Осии|Осия]], [[:ru:Книга пророка Иоиля|Иоиль]], [[:ru:Книга пророка Амоса|Амос]], [[:ru:Книга пророка Авдия|Авдий]], [[:ru:Книга пророка Ионы|Иона]], [[:ru:Книга пророка Михея|Михей]], [[:ru:Книга пророка Наума|Наум]], [[:ru:Книга пророка Аввакума|Аввакум]], [[:ru:Книга пророка Софонии|Софония]], [[:ru:Книга пророка Аггея|Аггей]], [[:ru:Книга пророка Захарии|Захария]], [[:ru:Книга пророка Малахии|Малахия]], [[:ru:Маккавейские книги|1-я и 2-я книги Маккавеев]]. ЦӀияб Заветалъул тӀахьал: [[Евангелие от Матфея]], [[Евангелие от Марка]], [[Евангелие от Луки]], [[Евангелие от Иоанна]], [[Деяния святых апостолов]], [[Послание Иакова]], [[:ru:1-е послание Петра|1-себ]] ва [[2-е послание Петра]] ва [[:ru:3-е послание Иоанна|3-е послания Иоанна]], [[Послание Иуды]], [[Послание к Римлянам]], [[:ru:1-е послание к Коринфянам|1-е и]] [[2-е послание к Коринфянам]], [[Послание к Галатам]], [[Послание к Ефесянам]], [[Послание к Филиппийцам]], [[Послание к Колоссянам]], [[:ru:1-е послание к Фессалоникийцам|1-е и]] [[2-е послание к Фессалоникийцам]], [[1-е послание к Тимофею|1-е и]] [[2-е послание к Тимофею]], [[Послание к Титу]], [[Послание к Филимону]], [[Послание к Евреям]], [[Откровение Иоанна Богослова]]. === Инжилалъул кагътал === [[Кодекс (тӀехь)|Кодексал]] рикӀкӀула ЦӀияб Заветалда бищун некӀсияллъун: * [[Александрийский кодекс]] ({{lang-la|Codex Alexandrinus}}), хранится в библиотеке [[Британский музей|Британского музея]] * [[:ru:Ватиканский кодекс 1209|Ватиканский кодекс]] ({{lang-la|Codex Vaticanus}}), хранится в [[Рим]]е * [[Синайский кодекс]] ({{lang-la|Codex Sinaiticus}}), хранится в [[Оксфорд]]е, ранее — в [[Государственный Эрмитаж|Эрмитаже]] Все они датируются (палеографически, то есть на основании «стиля почерка») IV в. н. э. Язык кодексов [[греческий язык|греческий]]. В XX веке широкую известность приобрели [[Кумранские рукописи]], обнаруженные, начиная с [[1947]] г., в ряде пещер [[:ru:Иудейская пустыня|Иудейской пустыни]] и в [[Масада|Масаде]] — самые ранние из сохранившихся текстов. === БутӀруздаги кучдуздаги бикьи === XVI гӀ. тӀоцебе бикьана Инжил кучдузда. Стихи были пронумерованы вначале Сантесом Панино (умер в [[1541]] г.), затем, около [[1555]] г. — Робером Этьеном. Существующая ныне система глав и стихов впервые появилась в английской Библии [[1560 год]]а<ref>Г. Гече. Библейские истории. ИПЛ. М. 1988. стр. 20-21,13.</ref>. Деление не всегда логично, но от него уже поздно отказываться, тем более что-либо менять: за четыре века оно осело в ссылках, комментариях и алфавитных указателях. == Цогидал динал Инжил хӀакъалъулӀ == === Ягьудия === {{main|Танах}} === Христиан дин === Если 27 книг Нового Завета едины для большинства христиан (но не всех: часть древних церквей признаёт лишь 22 книги, часть же, (к примеру — Эфиопская) признаёт каноническими 35 книг НЗ), то во взглядах на Ветхий Завет у христиан есть крупные разногласия. Дело в том, что там, где в книгах Нового Завета цитируется Ветхий Завет, эти цитаты чаще всего приводятся по греческому переводу Библии III—II вв. до н. э., именуемому, благодаря легенде о 70-ти переводчиках, [[Септуагинта|Септуагинтой]] (по-гречески — семьдесят), а не по древнееврейскому тексту, принятому в иудаизме и именуемому учёными ''[[масореты|масоретским]]'' (по названию древних еврейских библеистов-богословов, упорядочивавших священные рукописи). По сути, именно список книг Септуагинты стал традиционным для Древней Церкви как сборник книг Ветхого Завета. Поэтому все Древние Церкви (в частности, [[Армянская апостольская церковь]]) почитают равно благодатными и боговдохновенными все книги Библии, которые читали апостолы и сам Христос, в том числе и именуемые в современной библеистике «второканоническими». Католики, доверившись Септуагинте, приняли эти тексты в свою Вульгату — раннесредневековый латинский перевод Библии, канонизированный западными вселенскими соборами, и приравняли их к остальным каноническим текстам и книгам Ветхого Завета, признав в равной с ними степени боговдохновенными. Эти книги известны у них как девтероканонические, или [[Второканоническиял тӀахьал|второканонические]]. Православные же включают 11 второканонических книг и вставки в остальные книги в Ветхий Завет, но с примечанием, что они «дошли до нас на греческом языке» и не являются частью основного канона. Вставки в канонические книги они ставят в скобки и оговаривают примечаниями. [[Реформация]] [[XVI век|XVI в. н. э.]], отбросив многие нормы раннего христианства, предпочтя мнению Древней Церкви канон масоретов, отвергла и внесение в Ветхий Завет не сохранившихся на древнееврейском языке книг и частей книг. Современные протестантские вероучения основывают свои тезисы на масоретской Библии. Отсутствующие 11 книг из неканонической Библии поощряются к прочтению, хотя они и не считаются вдохновлёнными самим Богом. [[Англиканская церковь|Англикане]] также печатают часть неканонических книг в Библиях для чтения верующими. === Ислам === [[Къуръан]] определяет Тору ([[Таврат]], ниспосланный [[Муса авараг|Мусе]]; упоминается 18 раз), Тегилим ([[Забур (книга)|Забур]], ниспосланный [[Давуд|Дауду]]; упоминается 3 раза) и Евангелие ([[Инджиль]]; Коран не упоминает какое-либо из канонических Евангелий и считает христианское учение откровением, ниспосланным пророку [[Иса ибн Марьям|Исе]]), как подлинное божественное откровение, впоследствии искажённое переписчиками.<ref>Concise Encyclopedia of Islam, Cyril Glasse, Holy Books</ref> Вместе с Кораном и утраченными ныне свитками Ибрагима эти книги составляют [[Священное Писание в исламе|китаб]] — исламский священный канон. Персонажи обеих частей Библии (например, [[Ибрахим]] ([[Авраам]]), [[Муса (пророк)|Муса]] ([[Моисей]]), [[Юсуф]] ([[Иосиф]]), [[Иисус в исламе|Иса]] ([[Иисус Христос|Иисус]])) играют в исламе важную роль, и вера в боговдохновенность этих книг является одним из фундаментальных догматов ислама, хотя из-за внесённых искажений в Таурат, Забур и Инджиль, мусульмане руководствуются только Кораном. === Цогидал === Другие религии также находят вдохновение в Библии. Например, она играет важную роль в [[Растафарианство|растафарианстве]]<ref>Becoming Rasta: Origins of Rastafari Identity in Jamaica - Page 171, Charles Price - 2009</ref> и считается "одним из многих важных священных писаний" в [https://en.wikipedia.org/wiki/Unitarian_Universalism унитарианском универсализме].<ref>Unitarian Universalism - Page 42, Zondervan Publishing, 2009</ref> == Инжилалъул таржамаби == {{main|Инжилалъул таржамаби}} По информации Германского Библейского общества ([[24 февраля]] [[2005]]), Библия полностью или частично переведена на 2377 языков народов мира, полностью издана на 422 языках. В [[382]] г. св. [[Иероним Стридонский]] перевёл Ветхий Завет с греческого на [[латинский язык|латинский]]; в переводе Ветхого Завета [[Иероним Стридонский|Иероним]] основывался на [[Септуагинта|Септуагинте]]. Этот перевод стал известен как [[Вульгата]] — ''{{lang|la|Editio Vulgata}}'' (''{{lang|la|vulgatus}}'' означает «широко распространённый, общеизвестный»). В [[405]] г. создатель армянского алфавита [[Месроп Маштоц]] вместе со своими учениками перевёл всю Библию на современный тогда [[армянский язык|армянский]], ныне древнеармянский язык ([[Грабар (древнеармянский язык)|грабар]]), который поныне является официальным языком Святой Армянской Апостольской Церкви, и назвал её Աստուածաշունչ մատեան ([Astuacašunč' matean], дословно «Богодухновенное писание»). [[Ветхий Завет]] (Հին Կտակարան, [Hin Ktakaran]) и [[Новый Завет]] (Նոր Կտակարան, [Nor Ktakaran]) переводились с греческого ([[Септуагинта]]) и сирийского ([[Пешитто]]). К 500 г. Библия была переведена более чем на 500 языков, а столетие спустя, в 600 г., использование Библии в Западной Европе было ограничено лишь Вульгатой. Это было связано с доминированием [[Римско-католическая_церковь|Римско-католической церкви]], которое продолжалось около 1000 лет до начала [[Реформация|Реформации]]. В [[1380]] г. профессор Оксфорда [[Виклиф, Джон|Джон Виклиф]] сделал первые рукописные переводы Вульгаты на английский язык. Один из последователей Виклифа [[Гус, Ян|Ян Гус]] активно проповедовал его идею, что люди должны сами читать Библию на своём языке. За такие речи в [[1415]] г. Гус был сожжён на костре по обвинению в ереси, для растопки костра использовался перевод Библии Виклифа. В [[1450]] г. [[Гутенберг, Иоганн|Иоганн Гутенберг]] изобрёл книгопечатание и для начала напечатал Библию на латинском. В [[1517]] г. [[Лютер, Мартин|Мартин Лютер]] — идеолог Реформации, — сформулировал свои знаменитые 95 тезисов и перевёл Библию на [[Немец мацӀ|немецкий]]. <!--(Текст статьи взят из книги «Жизнь Иисуса Христа и история первой церкви»; Slavic Gospel Association, 1990)--> === [[Церковнославянияб мацӀ|Церковнославянияб]] таржама === В [[IX век]]е Библия была переведена на язык, понятный восточным славянам. Перевод был предпринят братьями-миссионерами [[Кирилл и Мефодий|Кириллом и Мефодием]] — «первоучителями и просветителями славянскими». Их родным языком предположительно мог быть вариант староболгарского языка, на котором разговаривали в их родной [[Салоники|Солуни]]; воспитание же и образование они получили греческое. Перевод Библии на славянский язык [[Кирилл и Мефодий]] осуществили с помощью составленной ими славянской азбуки — [[глаголица|глаголицы]]; позже была создана [[кириллица]] на основе греческого алфавита. Списки с кирилло-мефодиевского перевода распространились среди восточных славян, что способствовало [[Крещение Руси|крещению Руси]]. Не сохранилось ни одного экземпляра какого-либо библейского текста с первоначальным переводом Кирилла и Мефодия; однако, без сомнения, он имел влияние на все последующие. Со временем в переписываемых от руки книгах Библии накапливались ошибки, пропуски, толкования и вставки с целью ясности, замены болгарских слов русскими аналогами и т. п. Некоторые священные книги бесследно исчезли. Поэтому [[митрополит Алексий]] (1332—1378 гг.), в бытность свою в Константинополе, запасся греческими списками Нового Завета и по ним составил весь перевод на славянский язык. Много исправлений внёс [[Киприан (митрополит киевский)|митрополит Киприан]], серб по происхождению (1378—1406 гг.). Некоторые книги переводились даже с еврейского текста (по распоряжению [[митрополит Филипп|митрополита Филиппа]]). В XV веке архиепископ [[Геннадий Новгородский|Геннадий]] поставил задачу собрать книги Священного Писания в единую Библию на славянском языке. Он организовал поиск частей славянской Библии по монастырям и соборам. Часть книг найти не удалось, и их перевёл с латинской Вульгаты [[монах Вениамин]]. Экземпляр [[Геннадиевская Библия|Геннадиевской Библии]] сохранился до наших дней. Ныне используемая православной церковью в богослужении в России и других славянских странах Библия отличается от текста Геннадия лишь мелкими (но многочисленными) исправлениями. На протяжении столетий русский язык развивался и изменялся, но славянский перевод Библии в течение многих веков по-прежнему оставался в употреблении. С появлением на Руси книгопечатания книги Священного Писания стали печатать на [[церковнославянский язык|церковнославянском языке]]. В [[1564]]у основатель типографского дела в России «первопечатник» [[Иван Фёдоров]] издаёт книгу [[Апостол 1564 года|«Апостол»]], в которую вошли Писания Нового Завета: [[Деяния Апостолов]] и [[Послания апостолов|их Послания]]. Эта книга на церковнославянском языке была первой напечатанной в России. А в [[1581]]у впервые была напечатана полная церковнославянская Библия. В тексте её, однако, иногда встречались ошибки и неточности. В последующих изданиях ошибки эти старались исправлять. По указу [[Елизавета (российская императрица)|императрицы Елизаветы]] в [[1751 год]]у была издана тщательно исправленная церковнославянская Библия, так называемая [[Елизаветинская Библия|«Елизаветинская»]], текст которой был сверен с древним греческим переводом — Септуагинтой. Елизаветинская Библия, с незначительными правками графического характера, до сих пор используется как авторизованный для богослужения текст в русском православии. === Инжил гӀурус мацӀалда буссинабиялъул къокъаб къиса === [[Файл:Biblia Ruska.jpg|thumb|[[Скорина, Лукил Франциск|Франциск Скоринасул]] «Руска Инжил»]] В первой половине [[XVI век]]а уроженец [[Полоцк]]а, доктор медицины [[Франциск Скорина]] переводит все книги Ветхого Завета на современный ему [[Западнорусский письменный язык|западнорусский язык]]. Перевод, сделанный им с латинской Библии Иеронима ([[Вульгата]]), был напечатан в [[1517]]—[[1525 год]]ах в [[Прага|Праге]] и [[Вильна|Вильне]]. В [[1703]]у царь [[Пётр I]] принимает решение издать [[Новый Завет]] на русском языке. Он поручает перевод его немецкому пастору [[Глюк (Глик) Эрнст, Иоганн-Эрнст|Глюку]], известному своими филологическими трудами. Работая в [[Москва|Москве]], пастор Глюк заканчивает перевод. Но в [[1705 год]]у пастор Глюк скончался, и после его смерти оставленный им перевод исчез. В [[1813 год]]у в России было основано [[Российское библейское общество]], поставившее своей целью печатание и распространение книг Священного Писания среди народов страны. Было решено продавать их по низкой цене и бесплатно раздавать неимущим. В [[1815 год]]у, после возвращения из-за границы, император [[Александр I]] повелел «доставить и россиянам способ читать Слово Божие на природном своём российском языке». Вновь был поставлен вопрос о русском переводе Библии. Ответственность за издание книг Священного Писания на русском языке взяло на себя [[Российское библейское общество]], перевод был поручен членам [[Санкт-Петербургская духовная академия|Петербургской духовной академии]]. В [[1818 год]]у первое издание четырёх Евангелий параллельно на русском и церковнославянском языках вышло из печати, а в [[1822 год]]у впервые был полностью напечатан русский Новый Завет. Затем стали переводить и печатать книги Ветхого Завета. Одновременно делались переводы Священного Писания и на языки других народов Российской империи. Некоторые представители высших церковных властей отрицательно относились к деятельности [[Библейские общества|Библейского общества]]. Они считали, что Библия должна находиться в руках духовенства и что не следует давать возможность народу читать и изучать её самостоятельно. В [[1824 год]]у митрополит Серафим просит царя запретить Библейское общество. В апреле [[1826 год]]а по указу императора [[Николай I|Николая I]] деятельность общества была прекращена. К этому времени типография Русского библейского общества успела напечатать около миллиона экземпляров книг Священного Писания на 26 языках народов России. После запрета деятельности Общества работа над русским переводом Библии приостановилась. Вскоре была прекращена продажа русского Нового Завета. Однако первенствующий Московский [[митрополит]] [[святитель]] [[Филарет (Дроздов)]] в [[1858 год]]у всё же добился у царя разрешения на перевод и печатание Священного Писания на русском языке. Перевод осуществлялся под руководством [[Синод]]а (высшего управления Русской Православной Церкви). Была проделана большая работа для того, чтобы русский перевод книг Священного Писания как можно больше соответствовал текстам древних подлинников, а также обладал литературными достоинствами. В [[1862 год]]у, сорок лет спустя после первого издания русского Нового Завета, было выпущено в свет второе его издание, несколько улучшенное, на более современном русском языке. Решено было заново тщательно подготовить перевод всех книг Ветхого Завета. Для этого в [[1860 год]]у был избран специальный комитет при Петербургской духовной академии. Перевод Ветхого Завета делали профессора Петербургской духовной академии: М. А. Голубев, Е. И. Ловятин, [[Савваитов, Павел Иванович|П. И. Савваитов]] — известный археолог и историк, [[Хвольсон, Даниил Авраамович|Д. А. Хвольсон]] — христианин еврейского происхождения, профессор Петербургской духовной академии. Много потрудился над переводом также профессор Киевской духовной академии М. С. Гуляев. Перевод Ветхого Завета осуществлен с [[иврит|древнееврейского]] (масоретского) текста Библии, а Нового Завета — с греческого. Переводчики руководствовались также греческим текстом [[Септуагинта|Септуагинты]], пользовались латинским переводом Иеронима и ранее сделанным русским переводом. В [[1876 год]]у впервые вышла из печати ''полная русская Библия''. Текст её иногда называют «синодальным», так как она была издана под руководством [[Синод]]а. Произошло это почти три века спустя после появления первоначальной церковнославянской Библии. Язык этой Библии обладает несомненными литературными достоинствами. Благодаря его эмоциональности и ритму, русский перевод близок по форме к [[Стихотворение в прозе|стихотворениям в прозе]]. Издание русской Библии было важным событием в истории русского христианства и русской культуры. [[Патриарх Тихон]] и Всероссийский поместный собор в [[1918]] году задумали приступить к новому переводу Писания, но осуществлению этого замысла помешала внутрицерковная борьба с обновленческим расколом. С [[1953]] по [[1970]] годах в русских эмигрантских кругах за границей шла работа над так называемым ''парижско-брюссельским'' переводом Нового Завета. Основную роль здесь сыграли епископ Кассиан (Безобразов), А. Васильев, Н. Куломазин. Перевод делался по изданию Нестле и был издан Британским и Иностранным Библейским обществом. Переводчики пытались предельно приблизиться к современному разговорному языку<ref>Козаржевский А.Ч., Источниковедческие проблемы раннехристианской литературы. - Стр. 39</ref>. 1 июня [[2011]]а [[Российское библейское общество]] выпустило в свет полную Библию в современном русском переводе<ref>{{Cite web |title=Вышла в свет долгожданная книга — Библия в современном русском переводе |url=http://www.rbo.ru/news/show/?444 |access-date=2014-08-10 |archive-date=2011-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110710014855/http://www.rbo.ru/news/show/?444 |url-status=хвараб }}</ref>. {{также|Перевод Библии архимандрита Макария|Синодальный перевод}} == Инжилалда рехсарал персонажал == : ''Инжилалда рехсарал персонажазул балагье [[:Категория:Инжилалада ругел персонажал|Инжилалада ругел персонажазул]] категориялда.'' Инжилалда рехсарал персонажазул сияхӀалда буго 1000 цӀар<ref>Библейско-биографический словарь, или Жизнеописания всех лиц, упоминаемых в Священных книгах Ветхого и Нового Заветов, и других имевших какое-либо влияние на распространение Церкви Божией на земле / Сост. [[Яцкевич, Иванил Фома|Ф. И. Яцкевич]], П. Я. Благовещенский. — М.: ФАИС-ПРЕСС, 2001. — 912 с.: ил. — ISBN 5-8183-0201-6</ref>. ==Исследованиял== Инжилалъул археологиялъ гӀемер кумек гьабуна дол библейскиял заманаз рукӀарал гӀадамазул рукӀа-рахъин кинаб букӀарабали лъазабизе. Гьеб археологиялъул хӀасилазда тӀасан батӀи-батӀиял пикраби руго. Библейскияб максимализмалда рекъон НекӀсияб Завет буго унго-унгояб доб заманаялъулаб тарих, амма динияб рахъалдасан жуба-хъубай бугеб. Гьелда данде бачӀуна — библейскияб минимализм. Гьелда рекъон Инжил ккола гӀицӀцӀго "асиравунхадусаб" заманаялъул техь (н.э.г.<ref>Нелъер эраялъул гуреб</ref> V гӀасру ва гьелдаса хадуб). Кин бугониги, гӀелмияб жамагӀаталъ Инжилалъул цо-цо жал рикӀкӀуна тарихалда рукӀкӀаралилан абун; мисалалъе, "вавилоналъул асир" гьез щаклъиялда восунаро. [[История Древнего Израиля и Иудеи]] X-VII века до н.э. остаётся предметом жарких споров в научном сообществе. Большинство учёных признаёт библейские события VIII-VII вв. до н.э. историческими, тогда как вопросы по более раннему [[Израильское царство|Израильскому царству]], в т. ч. историчность царя [[Давид|Давида]], весьма далеки от окончательного вердикта. Решающее значение могут иметь археологические находки, например [[стела]] из [[Тель-Дан (заповедник)|Тель-Дана]]. Учёные не признают историчность таких событий, как [[Исход|исход из Египта]], странствование по пустыне или [[эпоха Судей]].<ref>{{cite book|last=Finkelstein|first=Israel|authorlink=Israel Finkelstein|title=The Bible Unearthed|year=2002|url=https://archive.org/details/bibleunearthedar00fink|coauthors=Neil Silberman}}</ref><ref>{{cite book|last=Dever|first=William|authorlink=William G. Dever|title=[[Who Were the Early Israelites and Where Did They Come from?]]}}</ref> Исторический контекст Римской империи I века н.э., в котором происходят события Нового Завета, изучен достаточно хорошо. Велись споры об [[Историчность Иисуса Христа|историчности Иисуса Христа]], но в настоящее время большинство учёных признаёт его одним из известных бродячих проповедников [[Иудея (римская провинция)|Римской Иудеи]] I века н.э., распространявшем своё учение в период религиозных потрясений и сектантского иудаизма Второго Храма. == БахӀc == {{цитата байбихьи}}Она вдохновляла на создание великих памятников человеческой мысли, литературы и искусства, и в то же время потворствовала худшим проявлениям человеческой жестокости, корыстолюбия и ограниченности. Она побуждала к великим свершениям во имя свободы и развития человечества, и в то же время служила идеологической подпиткой для порабощения и угнетения народов. Этот источник религиозных и нравственных норм объединяет людей, помогает заботиться друг о друге и защищать ближнего своего; но именно это сильное чувство принадлежности служит благодатной почвой для роста этнической, расовой и международной напряжённости и развития конфликтов.{{oq|en|It has inspired some of the great monuments of human thought, literature, and art; it has equally fuelled some of the worst excesses of human savagery, self-interest, and narrow-mindedness. It has inspired men and women to acts of great service and courage, to fight for liberation and human development; and it has provided the ideological fuel for societies which have enslaved their fellow human beings and reduced them to abject poverty. ... It has, perhaps above all, provided a source of religious and moral norms which have enabled communities to hold together, to care for, and to protect one another; yet precisely this strong sense of belonging has in turn fuelled ethnic, racial, and international tension and conflict.}} {{цитатаялъул ахир|источник=<small>Джон Ричиз, инжилистикалъул профессор, [[Глазго жамигӀ|Глазго жамигӀ]]</small><ref>{{cite book |title= The Bible: A Very Short Introduction|url= https://archive.org/details/bibleveryshortin0000rich|edition= |last= Riches|first= John|year= 2000|publisher= Oxford University Press|location= Oxford|isbn= 978-0-19-285343-1|page= [https://archive.org/details/bibleveryshortin0000rich/page/134 134]}}</ref>}} [[Библейская критика]] исследует непосредственно текст Библии для определения авторства, времени составления и авторских намерений. Её следует отличать от критики Библии, отрицающей её, как источник информации или кодекс нравственного поведения, так как она может содержать ошибки перевода.<ref>{{cite web|url=http://www.baptistlink.com/creationists/expondoerrossbinvi.htm|title=Expondo Os Erros Da Sociedade Bíblica Internacional|publisher=Baptistlink.com|year=2000|accessdate=2012-01-13}}</ref> В XVII в. [[Томас Гоббс]] собрал все имеющиеся доказательства того, что [[Моисей]] не мог написать основной объём Торы. Вскоре после этого [[Барух Спиноза]] опубликовал критический анализ, в котором утверждал, что проблемные места Библии — не единичные случаи, которые можно разобрать один за другим, а общее место во всех пяти книгах: «То, что Пятикнижие написано не Моисеем — ясно, как солнце в полдень».<ref>[http://books.google.com/books?id=xtq2ZyKf-YQC&pg=PA65&lpg=PA65&dq=clearer+than+the+sun+at+noon+that+the+Pentateuch+was+not+written+by+Moses&source=bl&ots=20Bz7dfslQ&sig=rsPuYGb80r-lWjCFAtW0U8q7LaY&hl=en&sa=X&ei=7W9WUJu7DIrW9QT5vYGgBA&ved=0CDYQ6AEwAg#v=onepage&q=clearer%20than%20the%20sun%20at%20noon%20that%20the%20Pentateuch%20was%20not%20written%20by%20Moses&f=false] ''In the Beginning: Hijacking of the Religion of God'', Volume 1 by Sami M. El-Soudani, Nabawia J. El-Soudani — Xlibris Corporation, January 1, 2009, p. 65</ref><ref>[http://books.google.com/books?id=gvrcHyusPbMC&pg=PA121&lpg=PA121&dq=clearer+than+the+sun+at+noon+that+the+Pentateuch+was+not+written+by+Moses&source=bl&ots=tIddvOc2Nv&sig=lHzsQ_BeqBPGxjK2Z0g94THacK0&hl=en&sa=X&ei=o3BWUMr3IInc9ATGx4HoBw&ved=0CEcQ6AEwBQ#v=onepage&q=clearer%20than%20the%20sun%20at%20noon%20that%20the%20Pentateuch%20was%20not%20written%20by%20Moses&f=false] ''Ten More Amazing Discoveries By George Potter'', Cedar Fort, October 1, 2005, p. 121</ref> Жакъа гӀелмияб сообществоялъ инжил гӀелмуялдаги тарихалдаги рекъон битӀараб документлъун рикӀкӀунаро, гьединго битӀараб берцинал хулукъазул мисаллъунги. ГӀемерисел насранияз инжил рикӀкӀуна «Бичасул вахӀьюлъун», амма руго рикӀкӀунарелги: хӀарп ккун гьелда гӀенеккизе кколарилан абулел. Цо-цо бищунго консерватиял къокъаби чӀун руго «[[Яков ханасул инжил]]» бугила бищун битӀарабги, бахӀс жинда тӀасан гьабизе кколаребги [[ингилис мацӀ]]алда таржама. ГӀемерисел христиан диналъул [[Фундаментализм|фундаменталистаз]] ва [[Ортодоксальнияб ягьудия|ортодоксальниял ягьудиязги]] абула, Инжил бугин бищун битӀараб, гъалатӀ лъалареб, ва гӀумру гьабиялъе унго-унгояб мисал. Кидаго гӀадинн жакъаги Инжилалъул состав хӀакъалъулӀ буго кӀудияб суал. Ягьудияз ЦӀияб завет рикӀкӀунаро, гьединго гӀемерисел насранияз ЦӀияб Заветалъул апокрифал, цо-цо [https://en.wikipedia.org/wiki/Jesusism ] отрицают вообще все библейские тексты, кроме евангельского учения Христа. == Инжилалда хурхарал гӀелмаби ва малъиял == * [[Инжилистика]] (библиистика) * [[Герменевтика]] * [[Онтология]] * [[Динлъай]] (религиоведение) * [[Теология]] * [[Экзегетика]] * [[Эсхатология]] ==ХӀикматал жал== *Жакъа къоялда къватӀи биччан буго 4 миллиард 700 миллионалдаса цӀцӀикӀун Инжил ва гьелъул бутӀаби. Гьеб къадар щуго нухалъ цӀцӀикӀун буго бищун щущарал тӀахьаздасан кӀиабилеб бакӀалда бугеб - Мао Цзэдунил цитатникалдаса. * Инжилалда гӀемераб гӀакъуба-захӀмат бихьана: гьеб махӀрум гьабун букӀана, цӀада бухӀунги букӀана, - ва бугьтаналги дагьал хӀехьечӀо гьелъ. * ГӀемерисел инжилалъул хӀакъалъулӀ тӀахьал автораз лӀугьине гьаруна, машгьурав синазул мыслитель [[Конфуций]] ва буддизмалъе кьучӀ лъурав - Сиддхартха Гаутама - гьарилада цебе. * Кинабго Инжилалъул яги цо-цо гьелъул бутӀабазул таржама гьабуна 2400 мацӀалда. Бищун дагьаб, 90 процент ракьалда ругел гӀадамазе кӀола Инжил жедерго рахьдал мацӀалда цӀализе. == Гь. балагье == * [[НекӀсияб Завет]] ([[Танах]]) ** [[Таврат]] * [[ЦӀияб Завет]] ** [[Евангелие]] * [[Апокриф]]ал * [[Инжилистика|Библеистика]] * [[The Word (ПО)]] == ХӀужаби == {{хӀужаби|2}} == Адабият == ;ЦӀалул Инжилал * {{тӀехь |автор = |заглавие = [http://www.biblioteka3.ru/biblioteka/lopuhin/index.html Толковая Библия, или Комментарий на все книги Священного Писания Ветхого и Нового Завета]. В 11 тт |оригинал = |ссылка = |ответственный = Под редакцией [[Лопухин, Александр Павлович|А.П. Лопухина]] (т. 1); издание преемников А.П. Лопухина (тт. 2-11) |издание = |место = Петербург |издательство = |год = 1904-1913 |том = |страниц = |серия = Общедоступная богословская библиотека |isbn = |тираж = }} * {{тӀехь |автор = |заглавие = Новая Женевская учебная Библия |оригинал = New Geneva Study Bible |ответственный = Под общей редакцией В.А. Цорна |издание = |место = |издательство = Hänssler-Verlag |год = 1998 |том = |страниц = 2052 |серия = |isbn = |тираж = }} ;Монографиял * {{тӀехь |автор = [[Крывелев, Иосиф Аронович|Крывелев И. А.]] |заглавие = Книга о Библии |оригинал = |ссылка = |издание = |место = М. |издательство = Издательство социально-экономической литературы |год = 1958 |страницы = |страниц = |isbn = }} * {{тӀехь |автор = [[Мень, Александр Владимирович|Протоиерей Александр Мень]]. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Исагогика. Ветхий Завет |оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = М. |издательство = Фонд имени Александра Меня |год = 2003 |том = |страниц = 640 |серия = |isbn = 5-89831-003-7 |тираж = }} * {{тӀехь |автор = [[:en:Bruce M. Metzger|Брюс М. Мецгер]]. |заглавие = Текстология Нового Завета. Рукописная традиция, возникновение искажений и реконструкция оригинала |оригинал = The Text of the New Testament: Its Transmission, Corruption, and Restoration |ссылка = http://www.krotov.info/libr_min/m/metzger/met_01.html |ответственный = |издание = |место = М. |издательство = Библейско-Богословский Институт |год = 1996 |страниц = 352 |серия = Современная библеистика |isbn = 5-87507-011-0 |тираж = }} * {{тӀехь |автор = Ричард Эллиотт Фридман. |заглавие = Лъица хъвараб жо бугеб Инжил? |nodot=1 |оригинал = Who Wrote the Bible? |ссылка = http://www.biblicalstudies.ru/Books/Friedman.pdf |издание = |место = |издательство = Harper San Francisco |год = 1997 |страниц = 299 |isbn = 0-06-063035-3 }} * {{тӀехь |автор = Дойель, Лео. |заглавие = Завет вечности. В поисках библейских манускриптов |оригинал = |ссылка = http://www.biblicalstudies.ru/books.html#Deuel |издание = |место = СПб. |издательство = [[Амфора (издательство)|«Амфора»]] |год = 2001 |страницы = |страниц = 400 |isbn = 5-94278-282-2 }} * {{тӀехь |автор = [[Макдауэлл, Джош]]. |заглавие = Свидетельства достоверности Библии: повод к размышлениям и основание для принятия решения: Пер. с англ |оригинал = The New Evidence that Demands a Verdict |ссылка = |издание = |место = СПб. |издательство = Христианское общество «Библия для всех» |год = 2003 |страницы = |страниц = 747 |isbn = 5-7454-0794-8, ISBN 0-7852-4219-8 {{ref-en}} }} ;Беллетристика: * {{тӀехь |автор = [[Косидовский, Зенон|Косидовский З.]] |заглавие = Библейские сказания |оригинал = Opowieści biblijne |ссылка = |ответственный = |издание = Изд. 4-е |место = М. |издательство = Политиздат |год = 1978 |том = |страниц = 455 |серия = |isbn = |тираж = }} * {{тӀехь |автор = Косидовский З. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Сказания евангелистов |оригинал = Opowieści ewangelistów |ссылка = |викитека = |ответственный = |издание = Изд. 2-е |место = М. |издательство = Политиздат |год = 1977 |том = |страниц = 262 |серия = |isbn = |тираж = }} == Линкал == {{Навигация |Портал = Библия |Викикъамус = библия |ВикитӀехь = |Викицитата = Библия |Викимактаб = Библия |Викивиды = |Викиновости = |Викигъамас = Category:Bible |Метавики = |Проект = Библия }} ;Оригиналал * [http://ihtys.narod.ru/#origin Библейские тексты в подлинниках] <small>(PDF)</small> * [http://www.bibelwissenschaft.de/de/online-bibeln/ Online-Bibeln] — ''Biblia Hebraica Stuttgartensia и Novum Testamentum Graece'' на сайте Немецкого Библейского общества ;Инжилалъул таржамаби * [http://bibleonline.ru/bible/ Библия Онлайн] — переводы на различных языках, наиболее популярный сайт в рунете * [http://ihtys.narod.ru/ Слово Божье] — Священные тексты на древних и новых языках в формате PDF * [http://www.xn-----7kcagabcx1bboelivelc9a1ae5h2keg.xn--p1ai/ Старославянская Библия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140710120900/http://xn-----7kcagabcx1bboelivelc9a1ae5h2keg.xn--p1ai/ |date=2014-07-10 }} * [http://www.bible.by/nt-world/ В современном переводе]{{Хвараб регӀел|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — WBTC ;Справочниял изданиял ва ресурсал * [http://www.bible.by/genevan-study-bible/ Новая Женевская Учебная Библия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140801235847/http://bible.by/genevan-study-bible/ |date=2014-08-01 }} * [http://ontomaster.mrezha.ru/index1.html Библейская Энциклопедия. Труд и издание Архимандрита Никифора] * [http://www.lophbible.narod.ru Толковая Библия Лопухина] * [http://jesuschrist.ru/lexicon/ Библейские словари] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140822015959/http://jesuschrist.ru/lexicon/ |date=2014-08-22 }} * [http://www.bible-center.ru/ «Библия-Центр»] ;Макъалаби * [http://www.biblioteka3.ru/biblioteka/pravoslavnaja-bogoslovskaja-jenciklopedija/tom-2/biblija.html Библия] // Православная Богословская Энциклопедия. Том 2. Издание Петроград. Приложение к духовному журналу «Странник» за 1901 г. * [http://www.biblioteka3.ru/biblioteka/pravoslavnaja-bogoslovskaja-jenciklopedija/tom-2/biblija-v-rossii.html Библия в России] // Православная Богословская Энциклопедия. Том 2. Издание Петроград. Приложение к духовному журналу «Странник» за 1901 г. * {{ВТ-ЭСБЕ|Инжил|}} * {{Из|Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/BIBLIYA.html|Библия}} * {{Православияб энциклопедия|350477|Инжил|5|89-200|}} * [http://www.biblia.ru/reading/new_translations/ История Библии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140708012935/http://www.biblia.ru/reading/new_translations/ |date=2014-07-08 }} на сайте [[Российское библейское общество|Российского Библейского общества]] [[Категория:Инжил]] [[Категория:Алфавиталда рекъон тӀахьал]] [[Категория:Христиан дин]] [[Категория:Динияб адабият]] [[Категория:Википедия:Жакъа тӀаса бищараб макъала]] {{тӀинчӀ}} kw2potxr1wh1wgehvvzr54m9z25v3zc 0 7019 101330 100421 2026-09-07T13:13:03Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101330 wikitext text/x-wiki {{Пачалихъалъул хӀалтӀухъан |цӀар = Сулайманов ГӀалил МухӀамад |сурат = |гӀеблъи = 280px |сураталда гъоркь хъвай-хъвагӀай = |хъулухъ = 3-ев [[Имарат Кавказ]]алъул [[амир]] |цӀаралда гъоркь = Абу ГӀусман Гимравий |герб = |гербалъул гӀеблъи = |байрахъ = Flag of Caucasian Emirate.svg{{!}}border |байрахъ2 = |хъулухъ байбихьи = 2 июль 2015<ref>{{cite news|url=http://www.janes.com/article/52736/osint-summary-appointment-of-new-emir-reaffirms-imarat-kavkaz-s-ties-to-al-qaeda|title=Appointment of new emir reaffirms Imarat Kavkaz's ties to Al-Qaeda|publisher=Jane's Information Group|date=2 July 2015|accessdate=6 July 2015}}</ref> |хъулухъ лӀугӀи =11 августалъ 2015 |цеве вукӀарав = [[Къебекъов ГӀалибулатил ГӀалиасхӀаб|ГӀалиасхӀаб Къебекъов]] |хадув вачӀарав = [[ГӀабдулаев, ХӀажил МухӀамад|МухӀамад ГӀабдулаев]] |хъулухъ_2 = [[Къади|Вилаят Дагъистананлъул ШаргӀияб Диваналъул къади]] |байрахъ_2 = Flag of vilayat dagestan.png{{!}}border |хъулухъ байбихьи_2= 20 октябрь [[2010]] сон |хъулухъ лӀугӀи_2 = 2 июль [[2015]] сон |цеве вукӀарав_2 = |гьавураб къо-моцӀ = 29.02.1976 |гьавураб бакӀ = [[Генуб]] росо, [[Унсоколо мухъ]], [[Дагъистан]], [[Россия]] |хвараб къо-моцӀ = 11.08.2015 |хвараб бакӀ = [[Генуб]] росо, [[Унсоколо мухъ]], [[Дагъистан]], [[Россия]] |эмен = Сулайманов ГӀали |эбел = |лъади = Меседо, Зайнаб ва Руфайда |лъимал = 8 |лъай = Димишкъалъул ФатхӀ университет |аслияб хъулухъ = [[гъазават|гъазичи]] |миллат = [[МагӀарулал|МагӀарулав]] |дин = [[Ислам]], [[Салафиял|салафияб мазгьаб]] |гъорлӀе уна = {{Флагификация|Имарат Кавказ}} (2007—2008; 2009-2015) |рагъул цІар = ''баянал гьечІо'' |къеркьей = [[Дагъистаналда исламияб къеркьей]] (2007—2008)<br /> [[Шималияб Кавказалда исламияб къеркьей (2009 соналдасан байбихьун)|Шималияб Кавказалда къеркьей]] |шапакъатал = |сайт = |викисклад = }} '''Сулайманов ГӀалил МухӀаммад''', гьев вуго '''МухӀаммад Абу-ГӀусман ал-Гимравий''' (гь. [[1977 сон]]алъул 29 февралалъ, [[Генуб]], [[Унсоколо мухъ]], [[Дагъистаналъул АССР]], [[РСФСР]], [[СССР]] — хв. [[2015 сон]]алъул [[11 август]]алъ, гьебго бакӀалда) — дагъистаналъул муджагьид, вилайят Дагъистаналъул МугӀрузул бутӀаялъул амир, [[2010 сон]]алъул [[20 октябрь|20 октябралдаса]] бахъун - [[Вилайят Дагъистан]]алъул муджагьидзабазул къади. [[Къебекъов ГӀалибулатил ГӀалиасхӀаб|ГӀалиасхӀаб Къебекъов]] хун хадуб гьев вищана [[Имарат Кавказ]]алъул лъабабилев амирлъун<ref name=autogenerated2>[http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/263073/ Родственник Мухаммада Сулейманова подтвердил его назначение главой «Имарата Кавказ»]</ref>. == Биография == Гьавуна 1976 соналъул 29 февралалъ Унсоколо мухъалъул [[Генуб]] росулӀ. [[1992 сон]]алдаса бахъун цӀалана [[Сирия]]лда, лӀугӀизабуна [[Димашкъ]]алъул шаргӀияб университет ФатхӀ аль-Ислами, гьеб лӀугӀун хадуб, ай [[2005 сон]]алъ тӀад вуссана [[Дагъистан]]алде, [[Генуб]] росдал бол мажгиталда вагӀзаби гьаруна, дарсал кьуна. [[2007 сон]]алдаса бахъун лӀугьана муджагьидзабазул къокъаялда гъорлӀе. 2008 соналъ гьесие амнистия кьун букӀана ва гьелдаса хадуб лӀугьана бакӀалъул шаргӀиял масъалаби къотӀулев къадилъун. == Хвел == 2015 соналъул 11 августалъ Генуб росдал парсазда гӀурусазулгун ккараб рагъул хӀасилалда шагьидлъана, Вилайят Дагъистаналъул амир Камилов СагӀидгун ва Генуса ГӀабдулаев ГӀабдулагьгун ва Сулейманов ГӀумаргун<ref>[http://www.bbc.com/russian/rolling_news/2015/08/150811_rn_suleymanov_death_confirmed НАК подтвердил гибель лидера «Имарата Кавказ»]</ref>. == ХӀужаби == {{хІужаби|2}} {{Цоцада хадур рачІарал гІадамал | цеве вукІарав = [[Къебекъов ГІалибулатил ГІалиасхІаб|ГІалиасхІаб Къебекъов]] | хадув вачІарав = [[ГІабдулаев, ХІажил МухІамад|МухІамад ГІабдулаев]] | сияхІ = [[Имарат Кавказ]]алъул амир | сонал = [[2015 сон]] 2 июль - [[2015 сон]] 11 август }} {{Имарат Кавказалъул амирзаби}} [[Категория:Дагъистаналъул муджагьидзаби]] [[Категория:ШаригӀаталъул къадиял]] 33tz7kfxmh149aktsj9jzct8jbl6l5j 0 7043 101233 100031 2026-09-07T12:56:53Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101233 wikitext text/x-wiki {{ГӀБ |пачалихъ = Россия |статус = Росу |магӀарул мацӀалъ цӀар = Майданское |эбелаб мацӀалъ цӀар = |сурат = |размер = <!--300px--> |хъвай-хъвагӀай = |lat_deg = 42 |lat_min = 35 |lat_sec = 56 |lon_deg = 46 |lon_min = 57 |lon_sec = 36 |CoordAddon = source:yandexmaps_type:city_region:RU-DA |CoordScale = |пачалихъалъул картаялъул размер = 300 |икълималъул картаялъул размер = 300 |мухъалъул картаялъул размер = |икълим = Дагъистан |икълималъул тайпа = Жумгьурият |мухъ = Унсоколо район |мухъ таблицаялда = Унсоколо район{{!}}Унсоколо |мухъалъул тайпа = Муниципалияб мухъ |кьучІ лъураб къо-моцІ = 1974 |бетІерасул тайпа = |бетІер = |расмияб мацІ = [[МагIарул мацI|магIарул мацІ]] |халкъалъул къадар = 1872<ref name="реестр">ЕДИНЫЙ РЕЕСТР АДМИНИСТРАТИВНО-ТЕРРИТОРИАЛЬНЫХ ЕДИНИЦ РЕСПУБЛИКИ ДАГЕСТАН. 2007</ref> |хъвай-хъвагІай гьабураб сон = 2002 |гъунки = |площад = |миллатал = магІарулал |дин = Ислам |этнохороним = |сагІтил рачел = +4 |DST = |телефоналъул код = 87257 |почалъул индекс = 368944 |цифровой идентификатор = 82253837001 |идентификаторалъул тайпа = ОКАТО |категория Commons алда = Maidanskoe |сайт = |сайталъул мацІ = }} '''Майданское''' яги '''ЦӀияб Зирани''' ({{lang-ru|''Майданское''}}), ккола [[Дагъистан]] пачалихъалъул [[Унсоколо район]]алъул росу. == Ракьхъвай == Росу ккола [[АваргӀор]]ул квегӀаб рагӀалда, районалъул централдаса 30 км жанубиябгун-бакъбаккул рахъалдехун. == Халкъалъул къадар == * Халкъалъул къадар 1,87 азарго чи (2002)<ref name="реестр"/> соналъ. * МагӀарулазул росо. == Тарих == Росдае кьучӀ лъуна 1974 соналъ (цӀикӀкӀунисеб бутӀа гӀадамазул [[Зирани]] росулӀа гочана). Росдал цо бутӀа тӀерхьана [[Рихьуни хӀор]]алда жаниб. == Машгуьрал росулъасел == == Росдал тарихиял бакӀал == == ХӀужаби == <references/> == Ссылкаби == * [http://president.e-dag.ru/map/13/ Унцукульский район на сайте Президента Республики Дагестан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314053737/http://president.e-dag.ru/map/13 |date=2016-03-14 }} * [http://mapk38.narod.ru/map2/index11.html Топографические карты K-38-XI — 1 : 200 000] * [http://www.ifns.su/05/036/000000.html Почтовые индексы и коды ОКАТО — Унцукульский район …] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111204162147/http://ifns.su/05/036/000000.html |date=2011-12-04 }} * [http://www.gosspravka.ru/05/036/000000.html Коды ОКАТО — Унцукульский район] == Адабият == * Дагестанская АССР: Административно-территориальное деление. — Махачкала: Дагестанское кн. изд-во, 1966. * Дагестанская АССР: Административно-территориальное деление. — Махачкала: Дагестанское кн. изд-во, 1980. {{Унсоколо мухъалъул росаби}} {{Дагъистан}} {{ТӀинчӀ-Дагъистан}} [[Категория:Дагъистаналъул мухъал]] 7x71kw588jujzfxip0w2wuzx4i6kzer 0 7048 101359 100544 2026-09-07T13:17:53Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101359 wikitext text/x-wiki {{ГІБ |пачалихъ = Россия |статус = росу |магІарул мацІалъ цІар = ТІинди |эбелаб мацІалъ цІар = |герб = |байрахъ = |гербалъул гІеблъи = 128 |байрахъалъул гІеблъи = 128 |сурат = |размер = <!--300px--> |хъвай-хъвагІай = |lat_deg = 42|lat_min = 26|lat_sec = |lon_deg = 46|lon_min = 08|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |Яндекскарта = |ХІукумат = Россия |карта = |пачалихъалъул картаялъул размер = 300 |икълималъул картаялъул размер = 300 |мухъалъул картаялъул размер = 300 |икълим = Дагъистан |икълим таблицаялда = Дагъистан |икълималъул тайпа = Жумгьурият |мухъ таблицаялда = ЦІумада мухъ |хІукуматалъул карта = Россия |икълималъул карта = Дагъистан |мухъалъул карта = ЦІумада мухъ |жанисеб бикьи = |бетІерасул тайпа = |бетІер = |кьучІ лъураб къо = |площад = |гьава-бакъ = гьоркьохъеб |борхалъиялъул тайпа = |ГІБ майданалъул борхалъи = |расмияб мацІ = [[МагІарул мацІ|магІарул]] |расмияб мацІ-ref = |халкъалъул къадар = |хъвай-хъвагІай гьабураб сон = |гъунки = |агломерация = |миллатал = [[магIарулал]]-[[тІиндал]] |динал = [[Ислам]] |этнохороним = тIи́ндисав, тIи́ндисай, тIиндал |сагІтил рачел = +4 |DST = |почалъул индексал = 368905 |автомашинаялъул код = 05 |идентификаторалъул тайпа = ОКАТО |цифровой идентификатор = 82257850001 |категория Commons алда = |сайт = |сайталъул мацІ = }} '''ТӀи́нди''' — ккола [[Россия]]лъул [[Дагъистан]] жумгьурияталъул [[ЦӀумада мухъ]]алъул росу. РосулӀ гӀумру гьабула руго тӀиндал<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://linguarium.iling-ran.ru/maps/9-andido.gif |access-date=2014-08-14 |archive-date=2006-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060310231749/http://linguarium.iling-ran.ru/maps/9-andido.gif |url-status=хвараб }}</ref>. РосулӀ буго XVI гӀасруялъул [[мажгит]]. == ХӀужаби == {{хІужаби}} == Линкал == * [http://www.tsumada.ru/ru/foto/0/39 ТӀинди: суртал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304191222/http://www.tsumada.ru/ru/foto/0/39 |date=2016-03-04 }} * [http://www.tsumada.ru/ru/text/818 А. Магомедов "Там, где ты родился, – аул Тинди"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130430093911/http://www.tsumada.ru/ru/text/818 |date=2013-04-30 }} * [http://www.tsumada.ru/ru/text/778 С. Абдулхалимов "Очаг мой – родное село Тинди"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304190244/http://www.tsumada.ru/ru/text/778 |date=2016-03-04 }} {{ТӀинчӀ-Дагъистан}} {{Дагъистан}} {{ЦӀумада мухъалъул росаби}} [[Категория:ЦӀумада мухъалъул росаби]] {{Категория:МагIарулазул росаби}} d6wgeh82p8gcepm3pujijldopzrjjbw 0 7051 101360 100546 2026-09-07T13:18:03Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101360 wikitext text/x-wiki {{ГІБ |пачалихъ = Россия |статус = росу |магІарул мацІалъ цІар = ТІисси |эбелаб мацІалъ цІар = |герб = |байрахъ = |гербалъул гІеблъи = 128 |байрахъалъул гІеблъи = 128 |сурат = |размер = <!--300px--> |хъвай-хъвагІай = |lat_deg = 42|lat_min = 29|lat_sec = |lon_deg = 46|lon_min = 09|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |Яндекскарта = |ХІукумат = Россия |карта = |пачалихъалъул картаялъул размер = 300 |икълималъул картаялъул размер = 300 |мухъалъул картаялъул размер = 300 |икълим = Дагъистан |икълим таблицаялда = Дагъистан |икълималъул тайпа = Жумгьурият |мухъ таблицаялда = ЦӀумада мухъ |хІукуматалъул карта = Россия |икълималъул карта = Дагъистан |мухъалъул карта = ЦӀумада мухъ |жанисеб бикьи = |бетІерасул тайпа = |бетІер = |кьучІ лъураб къо = |площад = |гьава-бакъ = гьоркьохъеб |борхалъиялъул тайпа = |расмияб мацІ = [[МагІарул мацІ|магІарул]]-тӀиндисаб |расмияб мацІ-ref = |халкъалъул къадар = |хъвай-хъвагІай гьабураб сон = |гъунки = |агломерация = |миллатал = [[МагIарулал]]-[[тӀиндал]] |динал = [[Ислам]] |этнохороним = |сагІтил рачел = +4 |DST = |почалъул индексал = |автомашинаялъул код = 05 |идентификаторалъул тайпа = ОКАТО |цифровой идентификатор = 82257000007 |категория Commons алда = |сайт = |сайталъул мацІ = }} '''ТӀисси''' — ккола [[Россия]]лъул [[Дагъистан]] жумгьурияталъул [[ЦӀумада мухъ]]алъул росу. РосулӀ буго 110 гӀанасеб азбар, ва гьениб гӀумру гьабула руго [[тӀиндал]]<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://linguarium.iling-ran.ru/maps/9-andido.gif |access-date=2006-03-10 |archive-date=2006-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060310231749/http://linguarium.iling-ran.ru/maps/9-andido.gif |url-status=хвараб }}</ref>. == ХӀужаби == {{хІужаби}} == Линкал == * [http://www.tsumada.ru/ru/foto/0/61 ТӀисси: суртал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304132525/http://www.tsumada.ru/ru/foto/0/61 |date=2016-03-04 }} * [http://www.tsumada.ru/ru/text/11 "ТӀисси росдал тарих"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402135115/http://www.tsumada.ru/ru/text/11 |date=2015-04-02 }} {{ТӀинчӀ-Дагъистан}} {{Дагъистан}} {{ЦӀумада мухъалъул росаби}} [[Категория:ЦӀумада мухъалъул росаби]] {{Категория:МагIарулазул росаби}} f0wgag8o7vljfvidwc9ojelg9e1b7z6 0 7053 101458 100898 2026-09-07T13:34:33Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101458 wikitext text/x-wiki {{ГІБ |пачалихъ = Россия |статус = росу |магІарул мацІалъ цІар = Эчеда |эбелаб мацІалъ цІар = |герб = |байрахъ = |гербалъул гІеблъи = 128 |байрахъалъул гІеблъи = 128 |сурат = |размер = <!--300px--> |хъвай-хъвагІай = |lat_deg = 42|lat_min = 28|lat_sec = |lon_deg = 46|lon_min = 03|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |Яндекскарта = Эчеда |ХІукумат = Россия |карта = Эчеда |пачалихъалъул картаялъул размер = 300 |икълималъул картаялъул размер = 300 |мухъалъул картаялъул размер = 300 |икълим = Дагъистан |икълим таблицаялда = Дагъистан |икълималъул тайпа = жумгьурият |мухъ таблицаялда = ЦӀумада мухъ |хІукуматалъул карта = Россия |икълималъул карта = Дагъистан |мухъалъул карта = ЦӀумада мухъ |жанисеб бикьи = |бетІерасул тайпа = Бегаул |бетІер = |кьучІ лъураб къо = гIасру |площад = |гьава-бакъ = гьоркьохъеб |борхалъиялъул тайпа = |расмияб мацІ = [[Авар мацӏ|авар]] |расмияб мацІ-ref = |халкъалъул къадар = |хъвай-хъвагІай гьабураб сон = |гъунки = |агломерация = |миллатал = [[аварал|аварал]]-[[тӀиндал]] |динал = [[Ислам]] |этнохороним = эчедисав, эчедисай, эчедисал |сагІтил рачел = +4 |DST = |почалъул индексал = 368907 |автомашинаялъул код = 05 |идентификаторалъул тайпа = ОКАТО |цифровой идентификатор = 82257875001 |категория Commons алда = Echeda |сайт = |сайталъул мацІ = }} '''Эчеда''' — ккола [[Россия]]лъул [[Дагъистан]] жумгьурияталъул [[ЦӀумада мухъ]]алъул росу. РосулӀ гӀусру гьабула руго [[тӀиндал]]<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://linguarium.iling-ran.ru/maps/9-andido.gif |access-date=2006-03-10 |archive-date=2006-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060310231749/http://linguarium.iling-ran.ru/maps/9-andido.gif |url-status=хвараб }}</ref>. [[ГӀандигъойсу|ГӀандигӀоралъул]] квегӀаб рахъалда ккола гьеб. == Машгьурал росуцоял == * [[Абакаров, Абакарил Къади|Къади Абакаров]] — Советияб Союзалъул Герой, КӀудияб ВатӀанияб рагъалъул гӀахьалчи. == ХӀужаби == {{хІужаби}} == Линкал == * [http://www.tsumada.ru/ru/foto/0/36 Эчеда: суртал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304195621/http://www.tsumada.ru/ru/foto/0/36 |date=2016-03-04 }} {{ТӀинчӀ-Дагъистан}} {{Дагъистан}} {{ЦӀумада мухъалъул росаби}} [[Категория:ЦӀумада мухъалъул росаби]] {{Категория:МагIарулазул росаби}} 7dacsmvvj3pzjsymc8z2nwgy0jv2ksn 0 7054 101382 100646 2026-09-07T13:21:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101382 wikitext text/x-wiki {{ГІБ |пачалихъ = Россия |статус = росу |магІарул мацІалъ цІар = Хушати |эбелаб мацІалъ цІар = |герб = |байрахъ = |гербалъул гІеблъи = 128 |байрахъалъул гІеблъи = 128 |сурат = |размер = <!--300px--> |хъвай-хъвагІай = |lat_deg = 42|lat_min = 23|lat_sec = |lon_deg = 45|lon_min = 45|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |Яндекскарта = |ХІукумат = Россия |карта = Хушати |пачалихъалъул картаялъул размер = 300 |икълималъул картаялъул размер = 300 |мухъалъул картаялъул размер = 300 |икълим = Дагъистан |икълим таблицаялда = Дагъистан |икълималъул тайпа = жумгьурият |мухъ таблицаялда = ЦӀумада мухъ |хІукуматалъул карта = Россия |икълималъул карта = Дагъистан |мухъалъул карта = ЦӀумада мухъ |жанисеб бикьи = |бетІерасул тайпа = |бетІер = |кьучІ лъураб къо = ? гIасру |площад = |гьава-бакъ = гьоркьохъеб |борхалъиялъул тайпа = 2062 |расмияб мацІ = [[ЦӀунтӀазул мацӀ|цӀунтӀазул]], [[Авар мацӀ|авар]] |расмияб мацІ-ref = |халкъалъул къадар = |хъвай-хъвагІай гьабураб сон = |гъунки = |агломерация = |миллатал = [[Аварал|аварал]]-[[цӀунтӀал]] |динал = [[Ислам]] |этнохороним = хушетисав, хушетисай, хушетисал |сагІтил рачел = +4 |DST = |почалъул индексал = |автомашинаялъул код = 05 |идентификаторалъул тайпа = ОКАТО |цифровой идентификатор = 82257000009 |категория Commons алда = Hushet |сайт = |сайталъул мацІ = }} '''Хушáти''' яги '''Хушет''' — ккола [[Дагъистан]] жумгьурияталъул [[ЦӀумада мухъ]]алъул росу. Хушати гӀумру гьабула гӀага-шагарго 200 хъизаналъ<ref>{{Cite web |title=М. Шахбанов «Новые проблемы старого Хушета» |url=http://www.tsumada.ru/ru/text/88 |access-date=2014-08-14 |archive-date=2013-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131219221731/http://www.tsumada.ru/ru/text/88 |url-status=хвараб }}</ref>. Гьезда гьоркьо уна [[магӀарулал]]ги [[цӀунтӀал]]ги<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://linguarium.iling-ran.ru/maps/9-andido.gif |access-date=2006-03-10 |archive-date=2006-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060310231749/http://linguarium.iling-ran.ru/maps/9-andido.gif |url-status=хвараб }}</ref>. == Ракьхъвай == Хушати буго тӀадмагӀарухъ, [[ГӀандигъйсу|ГӀандигъойсуялда]]ги гӀурхъи ккун добехун бугеб [[Гуржи|гуржиязул]] [[Тушети|Тушетиялда]]ги аскӀоб. Мухъалъул центр - [[Агъвали]]са 96 километралъ рикӀкӀад буго, гьеб нухлул 37 км ккола Хушатиса [[Метрада]] росулӀ щвезегӀан — гьебги машина унарел лабаллъаби. == Тарих == [[1944]] соналъ гьезул гӀадамал [[Ведено мухъ (Дагъистан)|Ведено мухъалъул]] [[Агъишбатой]]<!--мухӀканго лъаларо магӀарулалъ кин гьеб росдал цӀар букӀунебали, мекъе батани хисизабе--> росулъе. 1957 соналъ [[Буриялъ|чачаналъан]] нахъе руссун рачӀараб мехалъ, гӀемерисел гӀадамал [[МахӀачхъала|МахӀачхъалаялъул]] Пригородныялда гочине гьаруна, хаду-хадуб гьеб Пригородныялда цӀар бачӀана [[ЦӀияб Хушати]]ян. == ХӀужаби == {{хІужаби}} == Линкал == * [http://www.tsumada.ru/ru/foto/0/87 Хушати: суртал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304132540/http://www.tsumada.ru/ru/foto/0/87 |date=2016-03-04 }} {{ТӀинчӀ-Дагъистан}} {{Дагъистан}} {{ЦӀумада мухъалъул росаби}} [[Категория:ЦӀумада мухъалъул росаби]] {{Категория:МагIарулазул росаби}} [[Категория:Ункъракьалъул росаби]] 4os24e395s0lifceqde5z1daw106gpp 0 7056 101448 100867 2026-09-07T13:32:53Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101448 wikitext text/x-wiki {{ГІБ |пачалихъ = Россия |статус = росу |магІарул мацІалъ цІар = Шугъури |эбелаб мацІалъ цІар = |герб = |байрахъ = |гербалъул гІеблъи = 128 |байрахъалъул гІеблъи = 128 |сурат = |размер = <!--300px--> |хъвай-хъвагІай = |lat_deg = 43 |lat_min = 40 |lat_sec = 42 |lon_deg = 47 |lon_min = 03 |lon_sec = 31 |CoordAddon = |CoordScale = |Яндекскарта = Шугъури |ХІукумат = Россия |карта = Шугъури |пачалихъалъул картаялъул размер = 300 |икълималъул картаялъул размер = 300 |мухъалъул картаялъул размер = 300 |икълим = Дагъистан |икълим таблицаялда = Дагъистан |икълималъул тайпа = жумгьурият |мухъ таблицаялда = ЦӀумада мухъ |хІукуматалъул карта = Россия |икълималъул карта = Дагъистан |мухъалъул карта = ЦӀумада мухъ |жанисеб бикьи = |бетІерасул тайпа = Бегаул |бетІер = |кьучІ лъураб къо = гIасру |площад = |гьава-бакъ = гьоркьохъеб |борхалъиялъул тайпа = |расмияб мацІ = [[МагІарул мацІ|магІарул]] |расмияб мацІ-ref = |халкъалъул къадар = 212<ref>Схема территориального планирования Цумадинского района</ref> |хъвай-хъвагІай гьабураб сон = 2007 |гъунки = |агломерация = |миллатал = [[МагIарулал|магӀарулал]]-[[тӀиндал]] |динал = [[Ислам]] |этнохороним = тӀиндисав, тӀиндисай, тӀиндал |сагІтил рачел = +4 |DST = |почалъул индексал = 368067 |автомашинаялъул код = 05 |идентификаторалъул тайпа = ОКАТО |цифровой идентификатор = 82257877005 |категория Commons алда = Shugury |сайт = |сайталъул мацІ = }} '''Шугъури''' яги (ЦӀияб) '''ТӀинди''' — ккола [[Россия]]лъул [[Дагъистан]] жумгьурияталда бугеб [[ЦӀумада мухъ]]алъул Шаваялъул росабазда гъорлӀ унеб росу<ref>{{Cite web |title=Цумадинский район |url=http://www.mo-tsumada.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=36:2010-03-11-16-10-30&catid=21:2010-03-11-18-20-40&Itemid=31/ |access-date=2014-08-14 |archive-date=2015-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150104081703/http://www.mo-tsumada.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=36:2010-03-11-16-10-30&catid=21:2010-03-11-18-20-40&Itemid=31/ |url-status=dead }}</ref> . == Ракьхъвай == [[Дибирил мухъ|Бабаюрт мухъалъул]] ракьазда буго гьеб, ай [[Бабаюрт]]алдасан 24 километралъ шимал-магърибалда. == Тарих == Росу бана [[ЦӀумада мухъ]]алъул [[хъутан]] букӀараб бакӀалда. == ГӀадамал == [[2007]] соналъул хъвай-хъвагӀазда борцун росулӀ гӀумру гьабула вукӀана 212 чи. == ХӀужаби == {{хІужаби}} {{rq|source|img|stub}} == Линкал == {{ТӀинчӀ-Дагъистан}} {{Дагъистан}} {{ЦӀумада мухъалъул росаби}} [[Категория:ЦӀумада мухъалъул росаби]] {{Категория:МагIарулазул росаби}} kh1gxc4ph4x8r7kv94lggalk0hk4oe4 0 7076 101425 100772 2026-09-07T13:28:53Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101425 wikitext text/x-wiki {{ГІБ |пачалихъ = Россия |статус = росу |магІарул мацІалъ цІар = ЦӀумада |эбелаб мацІалъ цІар = |герб = |байрахъ = |гербалъул гІеблъи = 128 |байрахъалъул гІеблъи = 128 |сурат = |размер = <!--300px--> |хъвай-хъвагІай = |lat_deg =42|lat_min =28|lat_sec =55 |lon_deg =46|lon_min =03|lon_sec =06 |CoordAddon = |CoordScale = |Яндекскарта = ЦӀумада |ХІукумат = Россия |карта = ЦӀумада |пачалихъалъул картаялъул размер = 300 |икълималъул картаялъул размер = 300 |мухъалъул картаялъул размер = 300 |икълим = Дагъистан |икълим таблицаялда = Дагъистан |икълималъул тайпа = жумгьурият |мухъ таблицаялда = ЦӀумада мухъ |хІукуматалъул карта = Россия |икълималъул карта = Дагъистан |мухъалъул карта = ЦӀумада мухъ |жанисеб бикьи = |бетІерасул тайпа = |бетІер = |кьучІ лъураб къо = |площад = |гьава-бакъ = гьоркьохъеб |майданалъул борхалъи = |расмияб мацІ = [[авар мацӏ|авар]] |расмияб мацІ-ref = |халкъалъул къадар = |хъвай-хъвагІай гьабураб сон = |гъунки = |агломерация = |миллатал = [[аварал]] |динал = [[Ислам]] |этнохороним = |сагІтил рачел = +4 |DST = |почалъул индексал = 368900 |автомашинаялъул код = 05 |идентификаторалъул тайпа = ОКАТО |цифровой идентификатор = 82257870001 |категория Commons алда = |сайт = |сайталъул мацІ = }} '''ЦӀума́да''' — ккола [[Россия]]лъул [[Дагъистан]] жумгьурияталъул [[ЦӀумада мухъ]]алъул росу. РосулӀ гӀага-шагарго 113 чи вуго, ва 44 гӀанасеб азбар-рукъги. <ref>[http://wikimapia.org/12029568/ru/%D0%A6%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B0 В селе 113 жителей, 44 двора. Цумадинский сельсовет одноименного района.]</ref> == ХӀужаби == {{хІужаби}} == Линкал == * [http://wikimapia.org/#lang=ru&lat=42.482146&lon=46.051877&z=16&m=b&permpoly=12029568&show=/12029568/ru/Цумада- ЦӀумада росуялъул карта] * [http://www.tsumada.ru/ru/foto/0/102 Суртал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305010201/http://www.tsumada.ru/ru/foto/0/102 |date=2016-03-05 }} {{ТӀинчӀ-Дагъистан}} {{Дагъистан}} {{ЦӀумада мухъалъул росаби}} [[Категория:ЦӀумада мухъалъул росаби]] {{Категория:МагIарулазул росаби}} m2xna81tu99gktnhm25nzd3kt33arqd 0 7085 101052 99451 2026-09-07T12:22:53Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101052 wikitext text/x-wiki {{ГӀБ+Россия |пачалихъ = Россия |статус = росу |магӀарул мацӀалъ цӀар = Гъоркьгьаквари |эбелаб мацӀалъ цӀар = |герб = |байрахъ = |гербалъул гӀеблъи = 128 |байрахъалъул гӀеблъи = 128 |сурат = |размер = <!--300px--> |хъвай-хъвагӀай = |lat_deg =42|lat_min =31|lat_sec =60 |lon_deg =46|lon_min =02|lon_sec =60 |CoordAddon = |CoordScale = |Яндекскарта = Гъоркьгьаквари |ХӀукумат = Россия |карта = Гъоркьгьаквари |пачалихъалъул картаялъул размер = 300 |икълималъул картаялъул размер = 300 |мухъалъул картаялъул размер = 300 |икълим = Дагъистан |икълим таблицаялда = Дагъистан |икълималъул тайпа = жумгьурият |мухъ таблицаялда = ЦӀумада мухъ |хӀукуматалъул карта = Россия |икълималъул карта = Дагъистан |мухъалъул карта = ЦӀумада мухъ{{!}}ЦӀумада |жанисеб бикьи = авалал |бетӀерасул тайпа = |бетӀер = |кьучӀ лъураб къо = V гӀасру |площад = |гьава-бакъ = гьоркьохъеб |майданалъул борхалъи = 2017<ref>[http://foto-planeta.com/np/84782/nizhnie-gakvari.html Майданалъул борхалъи: Гъоркьгьаквари]</ref> |расмияб мацӀ = [[МагӀарул мацӀ|магӀарул]] |расмияб мацӀ-ref = |халкъалъул къадар = <ref>{{Cite web |title=Дагъистаналъул шагьаразул ва росабазул гІадамазул къадарал. РикІкІана 1 июналъ 2014 соналъ |url=http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/2b0901004382ea27a3cef3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2014+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0+%D0%BF%D0%BE+%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BC.xls |access-date=2014-08-16 |archive-date=2014-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140407085238/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/2b0901004382ea27a3cef3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2014+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0+%D0%BF%D0%BE+%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BC.xls |url-status=dead }}</ref> |хъвай-хъвагІай гьабураб сон = 2014 |гъунки = |агломерация = |миллатал = [[МагIарулал|магӀарулал]]-[[чӀамалал]] |динал = [[Ислам]] |этнохороним = гъоркьгьакварисав, гъоркьгьакварисай, горкьгьакварисал |сагІтил рачел = +4 |DST = |почалъул индексал = 368909 |автомашинаялъул код = 05 |идентификаторалъул тайпа = ОКАТО |цифровой идентификатор = 82257830001 |категория Commons алда = Hakvari |сайт = |сайталъул мацІ = }} '''Гъоркьгьаква́ри''' — ккола [[Россия]]лъул [[Дагъистан]] жумгьурияталъул [[ЦӀумада мухъ]]алъул росу. == Халкъ == Гьез жодоцаго абухъ, гьабсагӀаталъ 1050 гӀанасел гъоркьгьакварисал руго, цогидал: [[ЦӀедакь]], [[КӀочӀалиб]], [[Гьигьихъ]], КъавулӀ, [[ЦӀунди]] - росабалъ ругелги рикӀкӀун. == Тарих == Гъоркьгьаквари гӀумру гьабула вукӀанилан абула [[Имам Шамил]]ил кӀудиэме - ДенгамухӀамад. Гьев къебедлъунги вукӀун Генуб хӀалтӀизе арав доваго чӀанила. [[1996]] соналъ [[ТӀадгьаквари]]салгун цадахъ гьаквари росабазул 1500 сон тӀубаялъул гӀид гьабуна. == Машгьурал росуцоял == * [[Камилов, СагӀитил МухӀамад|Камилов МухӀамад]]<ref>[http://president.e-dag.ru/component/k2/content/75-cumadinskiy-rayon/ Камилов Магомед Саидович родился 15 апреля 1959 года в сел.Агвали Цумадинского района.]{{Хвараб регӀел|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> - [[ЦӀумада мухъ]]алъул бетӀер ([[2007]] соналъул [[20 март]]алдаса нахъе)<ref>{{Cite web |title=Администрация Цумадинского района |url=http://www.bankgorodov.ru/region/raion.php?id=187307 |access-date=2014-08-16 |archive-date=2014-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140708074845/http://www.bankgorodov.ru/region/raion.php?id=187307 |url-status=dead }}</ref>. * [[Закарьяев Халид]] (гьавуна [[1881]] с.) - [[гӀурус-япон рагъ]]алъул гӀахьалчи, Георгиясул хъанч щварав, ГӀанди округалъул комиссар. * [[ГӀабдулхабиров МухӀамад]] – тохтур, медицин гӀелмабазул кандидат, [[Россия]]лъул журналистазул цолъиялъул гӀахьалчи, Миллатазул цолъи жамигӀалъул доцент, «[[Дагъистан]]»-илан абураб культурияб жамагӀаталъул вице-президент, гӀумру гьабула [[Москва]] шагьаралда. == ХӀужаби == {{хІужаби}} == Линкал == * [http://sinoptik.com.ru/%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0-%D0%BD%D0%B8%D0%B6%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B3%D0%B0%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B8 Гъоркьгьаквари гьва-бакъ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200813121206/https://sinoptik.com.ru/%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0-%D0%BD%D0%B8%D0%B6%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B3%D0%B0%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B8 |date=2020-08-13 }} * [http://www.tsumada.ru/ru/tf/2/Nig0nee_Gakvari Гъоркьгьаквари: суратал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140815012722/http://www.tsumada.ru/ru/tf/2/Nig0nee_Gakvari |date=2014-08-15 }} * [http://rgvktv.ru/news/19037 В чем секрет здоровья жителя села Нижнее Гаквари?]{{Хвараб регӀел|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://moidagestan.ru/blogs/30787/30162 Суратазул репортаж: "Гьаквари швей. Сверухълиялда бакӀал" (КӀиабилеб бутӀа)] {{ТӀинчӀ-Дагъистан}} {{Дагъистан}} {{ЦӀумада мухъалъул росаби}} [[Категория:ЦӀумада мухъалъул росаби]] {{Категория:МагIарулазул росаби}} ts1p4qveoekjani9jfmkp8o8td010m5 0 7091 101202 99947 2026-09-07T12:51:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101202 wikitext text/x-wiki {{ГӀБ |пачалихъ = Россия |статус = росу |магӀарул мацӀалъ цӀар = КӀикӀуни |эбелаб мацӀалъ цӀар = |сурат = |размер = <!--300px--> |хъвай-хъвагӀай = |lat_deg =42 |lat_min =30 |lat_sec =53 |lon_deg =47 |lon_min =2 |lon_sec =6 |CoordAddon = source:yandexmaps_type:city_region:RU-DA |CoordScale = |пачалихъалъул картаялъул размер = 300 |икълималъул картаялъул размер = 300 |мухъалъул картаялъул размер = |икълим = Дагъистан |икълималъул тайпа = Жумгьурият |мухъ = Хьаргаби мухъ |мухъ таблицаялда = Хьаргаби мухъ{{!}}Хьаргаби |мухъалъул тайпа = Муниципалияб мухъ |жанисеб бикьи = |бетІерасул тайпа = |бетІер = |расмияб мацІ = [[МагIарул мацI|магIарул мацІ]] |халкъалъул къадар = 3224 |хъвай-хъвагІай гьабураб сон = 2010 |гъунки = |площад = 59  |миллатал = магІарулал |дин = Ислам |этнохороним = кІикІунисев, кІикІунисей, кІикІунисел |сагІтил рачел = +4 |DST = |телефоналъул код = |почалъул индекс = 368258 |цифровой идентификатор = 82213844001 |идентификаторалъул тайпа = ОКАТО |категория Commons алда = Kikuni |сайт = |сайталъул мацІ = }} '''КӀикӀуни''' ({{lang-ru|'' Кикуни''}}), ккола [[Дагъистан]] пачалихъалъул [[Хьаргаби мухъ]]алъул росу. == Ракьхъвай == Мухъалъул марказ [[Хьаргаби]] росдадаса 3 км шималиябгун-бакътӀерхьул рахъалдехун ккола.КӀикӀуни росу ккола райрналда халкъалъул къадаралъул рахъалдасан кӀиабилеб росу,ай тах-росу Хьаргаби росдаса хадуб. == Халкъалъул къадар == 2010 соналъ гьабураб халкъазул хъвай-хъвагӀаялда рекъон, росулӀ гӀумру гьабулев вукӀана 3224 чияс (1519 бихьинчи ва 1705 чӀужугӀадан)<ref>{{cite web|url=http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar|title=ВПН том 1. Таблица 11. Численность населения Республики Дагестан, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений|access-date=2014-08-16|archive-date=2013-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20131224113210/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar|url-status=хвараб}}</ref>. Цоккураб миллаталъул магӀарул росу. == Тарих == == МагӀишат == * Пихъилгун-консервазул завод. == Машгуьрал росулъасел == * [[КӀикӀуниса ГӀусман]] — Дагъистаналъул бищун халатав чи 2 м 37 см * КӀикӀуниса шайих Шарапутдин-Мадани,вукъун вуго,Турциялъул ,Гюней росулӀ. == Росдал тарихиял бакӀал == == ХӀужаби == <references/> == Ссылкаби == {{ТӀинчӀ-Дагъистан}} {{Дагъистан}} {{Хьаргаби мухъалъул росаби}} [[Категория:Хьаргаби мухъалъул росаби]] 2925az60bj30hfwtkjst5tow84kpg4s 0 7096 101105 99632 2026-09-07T12:31:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101105 wikitext text/x-wiki {{ГӀБ |пачалихъ = Россия |статус = росу |магӀарул мацӀалъ цӀар = Дарада |эбелаб мацӀалъ цӀар = |сурат = |размер = <!--300px--> |хъвай-хъвагӀай = |lat_deg =42 |lat_min =27 |lat_sec =53 |lon_deg =46 |lon_min =56 |lon_sec =18 |CoordAddon = source:yandexmaps_type:city_region:RU-DA |CoordScale = |пачалихъалъул картаялъул размер = 300 |икълималъул картаялъул размер = 300 |мухъалъул картаялъул размер = |икълим = Дагъистан |икълималъул тайпа = Жумгьурият |мухъ = Хьаргаби мухъ |мухъ таблицаялда = Хьаргаби мухъ{{!}}Хьаргаби |мухъалъул тайпа = Муниципалияб мухъ |жанисеб бикьи = |бетІерасул тайпа = |бетІер = |расмияб мацІ = [[МагIарул мацI|магIарул мацІ]] |халкъалъул къадар = 217 |хъвай-хъвагІай гьабураб сон = 2010 |гъунки = |площад = |миллатал = магІарулал |дин = Ислам |этнохороним = дарадаасев, дарадасей, дарадасел |сагІтил рачел = +4 |DST = |телефоналъул код = |почалъул индекс = 368255 |цифровой идентификатор = 82213833002 |идентификаторалъул тайпа = ОКАТО |категория Commons алда = |сайт = |сайталъул мацІ = }} '''Дарада''' ({{lang-ru|''Дарада''}}), ккола [[Дагъистан]] пачалихъалъул [[Хьаргаби мухъ]]алъул росу. == Ракьхъвай == Мухъалъул марказ [[Хьаргаби]] росдадаса 12 км жанубгун-бакътӀерхьул рахъалдехун ккола. == Халкъалъул къадар == 2010 соналъ гьабураб халкъазул хъвай-хъвагӀаялда рекъон, росулӀ гӀумру гьабулев вукӀана 217 чияс (97 бихьинчи ва 120 чӀужугӀадан)<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/itogi/tom1/pub-01-11.xls Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений. Итоги Всероссийской переписи населения 2010. Том 1. Численность и размещение населения]</ref>. Цоккураб миллаталъул магӀарул росу. == Тарих == == МагӀишат == == Машгуьрал росулъасел == == Росдал тарихиял бакӀал == == ХӀужаби == <references/> == Ссылкаби == {{ТӀинчӀ-Дагъистан}} {{Дагъистан}} {{Хьаргаби мухъалъул росаби}} [[Категория:Хьаргаби мухъалъул росаби]] qp31svqd2ycpu1x3r0fqvz4jjxgn6ak 0 7097 101254 100117 2026-09-07T13:00:23Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101254 wikitext text/x-wiki {{ГӀБ |пачалихъ = Россия |статус = росу |магӀарул мацӀалъ цӀар = Мурада |эбелаб мацӀалъ цӀар = |сурат = |размер = <!--300px--> |хъвай-хъвагӀай = |lat_deg =42 |lat_min =26 |lat_sec =51 |lon_deg =46 |lon_min =57 |lon_sec =25 |CoordAddon = source:yandexmaps_type:city_region:RU-DA |CoordScale = |пачалихъалъул картаялъул размер = 300 |икълималъул картаялъул размер = 300 |мухъалъул картаялъул размер = |икълим = Дагъистан |икълималъул тайпа = Жумгьурият |мухъ = Хьаргаби мухъ |мухъ таблицаялда = Хьаргаби мухъ{{!}}Хьаргаби |мухъалъул тайпа = Муниципалияб мухъ |жанисеб бикьи = |бетІерасул тайпа = |бетІер = |расмияб мацІ = [[МагIарул мацI|магIарул мацІ]] |халкъалъул къадар = 1560 |хъвай-хъвагІай гьабураб сон = 2010 |гъунки = |площад = |миллатал = магІарулал |дин = Ислам |этнохороним = мурадасев, мурадасей, мурадасел |сагІтил рачел = +4 |DST = |телефоналъул код = |почалъул индекс = 368255 |цифровой идентификатор = 82213833001 |идентификаторалъул тайпа = ОКАТО |категория Commons алда = |сайт = |сайталъул мацІ = }} '''Мурада''' ({{lang-ru|''Мурада''}}), ккола [[Дагъистан]] пачалихъалъул [[Хьаргаби мухъ]]алъул росу. == Ракьхъвай == Мухъалъул марказ [[Хьаргаби]] росдадаса 10 км жанубгун-бакътӀерхьул рахъалдехун ккола. == Халкъалъул къадар == 2010 соналъ гьабураб халкъазул хъвай-хъвагӀаялда рекъон, росулӀ гӀумру гьабулев вукӀана 1560 чияс (696 бихьинчи ва 864 чӀужугӀадан)<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/itogi/tom1/pub-01-11.xls Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений. Итоги Всероссийской переписи населения 2010. Том 1. Численность и размещение населения]</ref>. Цоккураб миллаталъул магӀарул росу. == Тарих == == МагӀишат == == Машгуьрал росулъасел == == Росдал тарихиял бакӀал == == ХӀужаби == <references/> == Ссылкаби == {{ТӀинчӀ-Дагъистан}} {{Дагъистан}} {{Хьаргаби мухъалъул росаби}} [[Категория:Хьаргаби мухъалъул росаби]] iqibv9lrix6cqv44tg1pinhtcd5gp23 0 7100 101003 99281 2026-09-07T12:14:42Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101003 wikitext text/x-wiki {{ГӀБ |пачалихъ = Россия |статус = росу |магӀарул мацӀалъ цӀар = Бабаюрт |эбелаб мацӀалъ цӀар = |герб = |байрахъ = |гербалъул гӀеблъи = 128 |байрахъалъул гӀеблъи = 128 |сурат = Бабаюртара Ленинан урам.jpg |размер = <!--300px--> |хъвай-хъвагӀай = |lat_deg = 43|lat_min = 35|lat_sec = 57 |lon_deg = 46|lon_min = 46|lon_sec = 33 |CoordAddon = type:city(12900)_region:RU |CoordScale = |Яндекскарта = Бабаюрт |ХӀукумат = Россия |карта = Бабаюрт |пачалихъалъул картаялъул размер = 300 |икълималъул картаялъул размер = 300 |мухъалъул картаялъул размер = 300 |икълим = Дагъистан |икълим таблицаялда = Дагъистан |икълималъул тайпа = жумгьурият |мухъ таблицаялда = Бабаюрт мухъ |хӀукуматалъул карта = Россия |икълималъул карта = Дагъистан |мухъалъул карта = Бабаюрт мухъ |жанисеб бикьи = |бетӀерасул тайпа = |бетӀер = |кьучӀ лъураб къо = 1821 сон |площад = |гьава-бакъ = гьоркьохъеб |майданалъул борхалъи = |расмияб мацӀ = [[ЛъарагӀал мац|лъарагӀал]], гӀурус |расмияб мацӀ-ref = |халкъалъул къадар = 15839 <ref>{{Cite web |title=Дагъистаналъул шагьаразул ва росабазул гІадамазул къадарал. РикІкІана 1 июналъ 2014 соналъ |url=http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/2b0901004382ea27a3cef3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2014+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0+%D0%BF%D0%BE+%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BC.xls |access-date=2014-08-16 |archive-date=2014-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140407085238/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/2b0901004382ea27a3cef3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2014+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0+%D0%BF%D0%BE+%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BC.xls |url-status=хвараб }}</ref> |хъвай-хъвагІай гьабураб сон = 2014 |гъунки = |агломерация = |миллатал = [[лъарагӀал]], [[нугъаял]], [[аварал]] |динал = [[Ислам]] |этнохороним = |сагІтил рачел = +4 |DST = |почалъул индексал = 368060 |автомашинаялъул код = 05 |идентификаторалъул тайпа = ОКАТО |цифровой идентификатор = 82207000001 |категория Commons алда = Babayurt |сайт = babaurt.ru/ |сайталъул мацІ = ru }} '''Бабаю́рт''' — ккола [[Россия]]лъул [[Дагъистан]] жумгьурияталъул [[Бабаюрт мухъ]]алъул росу. == Ракьхъвай == Бабаюрт росу буго лъарагӀ байданлъиялда, федералияб Астрахан-МахӀачхъала нухда, тахшагьар [[МахӀачхъала]]ялдасан 90 км рикӀкӀад. [[File:Окраина Бабаюрта.jpg|слева|thumb|Бабаюрт]] == Халкъ == 2013 соналлъул къиматазда рекъон росулӀ вукӀана 15 679 чи<ref>{{Cite web |title=Численность населения РД на 01.01.2013г |url=http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/fbcfb480400953e281adedd8c740ec4f/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A0%D0%94+%D0%BD%D0%B0+01.01.2013%D0%B3..pdf |access-date=2014-08-16 |archive-date=2013-09-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130904030258/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/fbcfb480400953e281adedd8c740ec4f/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A0%D0%94+%D0%BD%D0%B0+01.01.2013%D0%B3..pdf |url-status=хвараб }}</ref>. В прошлом кумыкское село, в котором так же проживало значительное количество ногайцев, русских и немцев<ref>{{Cite web |title=Итоги переписи 1939 года по Бабаюртовскому району |url=http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/babayurt39.html |access-date=2011-07-11 |archive-date=2011-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110711020459/http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/babayurt39.html |url-status=live }}</ref>. ГьабсагӀаталъ гьеб буго жинда жаниб гӀемер батӀиял миллатал ругеб росу (2002 сон), гьезда гъоркьосан: * лъарагӀал — 8,086 (62,5 %) * аварал — 1,930 (14,9 %) * нугъаял — 1,594 (12,3 %) * буртиял — 557 (4,3 %) * даргинал — 204 (1,6 %) * гӀурусал — 188 (1,5 %) * тумал — 136 (1,1 %) * ва цогидал — 248 (1,8 %)<ref>{{Cite web |title=Итоги переписи 2002 г. Бабаюртовский район |url=http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/babayurt02.html |access-date=2011-07-11 |archive-date=2011-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110711071619/http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/babayurt02.html |url-status=live }}</ref>. == Машгьурал росулъарурал == * [[Шпигун, НикӀалаил Геннадий]] (1947—2000) — гӀурус хӀукуматалъул чи, милициялъул генерал-майор == ХӀужаби == {{хІужаби}} == Линкал == * [https://www.gismeteo.ru/city/daily/5244/ Гьава-бакъ] * [http://www.vremyanamaza.ru/%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%8E%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD/%D0%92%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8F_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0-%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%8E%D1%80%D1%82-129854 Бабаюрталъе рузбаби. Какил заман] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140703044939/http://vremyanamaza.ru/%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%8E%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD/%D0%92%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8F_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0-%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%8E%D1%80%D1%82-129854 |date=2014-07-03 }} {{ТӀинчӀ-Дагъистан}} {{Дагъистан}} {{Бабаюрт мухъалъул росаби}} [[Категория:Бабаюрт мухъалъул росаби]] [[Категория:Дагъистаналъул мухъазул централ]] {{Дагъистаналъул мухъазул централ}} j4qouwgnln4ah0w25cgw6qswnd55f4m 0 7108 100985 99228 2026-09-07T12:11:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100985 wikitext text/x-wiki {{ГІБ |пачалихъ = Россия |статус = росу |магІарул мацІалъ цІар = Ангъида |эбелаб мацІалъ цІар = |герб = |байрахъ = |гербалъул гІеблъи = 128 |байрахъалъул гІеблъи = 128 |сурат = |размер = <!--300px--> |хъвай-хъвагІай = |lat_deg =42|lat_min =25|lat_sec =58 |lon_deg =46|lon_min =11|lon_sec =32 |CoordAddon = |CoordScale = |Яндекскарта = Ангъида |ХІукумат = Россия |карта = Ангъида |пачалихъалъул картаялъул размер = 300 |икълималъул картаялъул размер = 300 |мухъалъул картаялъул размер = 300 |икълим = Дагъистан |икълим таблицаялда = Дагъистан |икълималъул тайпа = жумгьурият |мухъ таблицаялда = ЦӀумада мухъ |хІукуматалъул карта = Россия |икълималъул карта = Дагъистан |мухъалъул карта = ЦӀумада мухъ |жанисеб бикьи = |бетІерасул тайпа = |бетІер = |кьучІ лъураб къо = |площад = |гьава-бакъ = гьоркьохъеб |майданалъул борхалъи = |расмияб мацІ = [[МагІарул мацІ|магІарул]] |расмияб мацІ-ref = |халкъалъул къадар = |хъвай-хъвагІай гьабураб сон = |гъунки = |агломерация = |миллатал = [[МагӀарулал|магӀарулал]]-[[тӀиндал]] |динал = [[Ислам]] |этнохороним = ангъидасав, ангъидасай, ангъидасал |сагІтил рачел = +4 |DST = |почалъул индексал = 368905 |автомашинаялъул код = 05 |идентификаторалъул тайпа = ОКАТО |цифровой идентификатор = 82257850003 |категория Commons алда = Angida |сайт = |сайталъул мацІ = }} '''Ангъида''' — ккола [[Россия]]лъул [[Дагъистан]] жумгьурияталъул [[ЦӀумада мухъ]]алъул росу. == ГӀадамал == [[2007]] соналъ росулӀ гӀумру гьабула 9 чи вукӀана ва 6 азбар букӀана.<ref>[http://wikimapia.org/7811400/ru/%D0%90%D0%BD%D0%B3%D0%B8%D0%B4%D0%B0 Tиндинский аул. 9 жителей, 6 дворов в 2007г. Диалект верхнетиндинский]</ref> == ХӀужаби == {{хІужаби}} == Линкал == * [http://www.accuweather.com/ru/ru/angida/626158/weather-forecast/626158 Гьава-бакъ] {{ТӀинчӀ-Дагъистан}} {{Дагъистан}} {{ЦӀумада мухъалъул росаби}} [[Категория:ЦӀумада мухъалъул росаби]] {{Категория:МагӀарулазул росаби}} 2jbm1mahj6rura0n6fb928ngdstb9lf 0 7111 101141 99762 2026-09-07T12:37:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101141 wikitext text/x-wiki {{ГӀБ |пачалихъ = Россия |статус = росу |магӀарул мацӀалъ цӀар = ИпутӀа |эбелаб мацӀалъ цӀар = |сурат = |размер = <!--300px--> |хъвай-хъвагӀай = |lat_deg =42 |lat_min =28 |lat_sec =43 |lon_deg =46 |lon_min =57 |lon_sec =57 |CoordAddon = source:yandexmaps_type:city_region:RU-DA |CoordScale = |пачалихъалъул картаялъул размер = 300 |икълималъул картаялъул размер = 300 |мухъалъул картаялъул размер = |икълим = Дагъистан |икълималъул тайпа = Жумгьурият |мухъ = Хьаргаби мухъ |мухъ таблицаялда = Хьаргаби мухъ{{!}}Хьаргаби |мухъалъул тайпа = Муниципалияб мухъ |жанисеб бикьи = |бетІерасул тайпа = |бетІер = |расмияб мацІ = [[МагIарул мацI|магIарул мацІ]] |халкъалъул къадар = 98 |хъвай-хъвагІай гьабураб сон = 2010 |гъунки = |площад = |миллатал = магІарулал |дин = Ислам |этнохороним = ипутІасев, ипутІасей, ипутІасел |сагІтил рачел = +4 |DST = |телефоналъул код = |почалъул индекс = 368258 |цифровой идентификатор = 82213844003 |идентификаторалъул тайпа = ОКАТО |категория Commons алда = |сайт = |сайталъул мацІ = }} '''ИпутӀа''' ({{lang-ru|''Ипута''}}), ккола [[Дагъистан]] пачалихъалъул [[Хьаргаби мухъ]]алъул росу. Гьеб гъорлӀе уна [[Росдал бо «КӀикӀуниб»|«КӀикӀуниб» росдал боялда]]. == Ракьхъвай == Мухъалъул марказ [[Хьаргаби]] росдадаса 8 км жанубиябгун-бакътӀерхьул рахъалдехун ккола. == Халкъалъул къадар == 2010 соналъ гьабураб халкъазул хъвай-хъвагӀаялда рекъон, росулӀ гӀумру гьабулев вукӀана 98 чияс (52 бихьинчи ва 46 чӀужугӀадан)<ref>{{cite web|url=http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar|title=ВПН том 1. Таблица 11. Численность населения Республики Дагестан, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений|access-date=2014-08-17|archive-date=2013-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20131224113210/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar|url-status=хвараб}}</ref>. Цоккураб миллаталъул магӀарул росу. == Тарих == 1944 соналъ росу чӀунтана гӀумру гьабун рукӀарал къуваталдалъун [[ГӀандалал мухъ]]алъул ([[Бетти-Мохк|ИпутӀа (Бетти-Мохк]] росулъе гочинабиялъул хӀасилалда). ЦӀигьабуна 1954 с. == МагӀишат == == Машгуьрал росулъасел == == Росдал тарихиял бакӀал == == ХӀужаби == <references/> == Ссылкаби == {{ТӀинчӀ-Дагъистан}} {{Дагъистан}} {{Хьаргаби мухъалъул росаби}} [[Категория:Хьаргаби мухъалъул росаби]] m5mqnnab4g1d3yf7rkuf93ymyx13aga 0 7114 100968 99199 2026-09-07T12:08:52Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100968 wikitext text/x-wiki {{ГӀБ |пачалихъ = Россия |статус = росу |магӀарул мацӀалъ цӀар = Акнада |эбелаб мацӀалъ цӀар = |герб = |байрахъ = |гербалъул гӀеблъи = 128 |байрахъалъул гӀеблъи = 128 |сурат = |размер = <!--300px--> |хъвай-хъвагӀай = |lat_deg =42|lat_min =23|lat_sec =60 |lon_deg =46|lon_min =10|lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale = |Яндекскарта = Акнада |ХӀукумат = Россия |карта = Акнада |пачалихъалъул картаялъул размер = 300 |икълималъул картаялъул размер = 300 |мухъалъул картаялъул размер = 300 |икълим = Дагъистан |икълим таблицаялда = Дагъистан |икълималъул тайпа = жумгьурият |мухъ таблицаялда = ЦӀумада мухъ |хӀукуматалъул карта = Россия |икълималъул карта = Дагъистан |мухъалъул карта = ЦӀумада мухъ |жанисеб бикьи = |бетӀерасул тайпа = |бетӀер = |кьучӀ лъураб къо = |площад = |гьава-бакъ = гьоркьохъеб |майданалъул борхалъи = 1940 <ref>[http://84761.selabor.com/ Акнада Россия, Республика Дагестан, Цумадинский район]{{Хвараб регӀел|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |расмияб мацІ = [[авар мацӀ|авар]] |расмияб мацІ-ref = |халкъалъул къадар = |хъвай-хъвагІай гьабураб сон = |гъунки = |агломерация = |миллатал = [[аварал]]-[[тӀиндал]] |динал = [[Ислам]] |этнохороним = акна́дисав, акна́дисай, акна́дисал |сагІтил рачел = +4 |DST = |почалъул индексал = 368905 |автомашинаялъул код = 05 |идентификаторалъул тайпа = ОКАТО |цифровой идентификатор = 82257850002 |категория Commons алда = Aknada |сайт = http://aknada.ucoz.ru/ |сайталъул мацІ = ru }} '''Акна́да''' — ккола [[Россия]]лъул [[Дагъистан]] жумгьурияталъул [[ЦӀумада мухъ]]алъул росу. == ГӀадамал == 1957 соналъ Акнадасан Ведено гочун рукӀарал гӀадамал гьанже руго [[Гъизилюрт мухъ]]алъул [[Акнада (Гъизилюрт мухъ)|Акнада]] росулӀ. ==МагӀишат-яшав == РосулӀ буго гьава-бакъ борцулеб "Сулахъ"-илан цӀар бугеб станция, жиндасан гӀадамазе гӀемер пайда бугеб. == Ракьхъвай == Акнада буго ГӀаддала-ШухгельмегӀералда аскоб<ref>{{Cite web |title=Статья А. Гасанова, "Акнада" |url=http://www.odnoselchane.ru/?sect=1342 |access-date=2014-08-17 |archive-date=2014-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140630123613/http://odnoselchane.ru/?sect=1342 |url-status=хвараб }}</ref>. == ХӀужаби == {{хІужаби}} == Линкал == * [http://www.tsumada.ru/ru/tf/2/Kutan_Aknada Акнада: суртал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140814195456/http://www.tsumada.ru/ru/tf/2/Kutan_Aknada |date=2014-08-14 }} * [http://rp5.ru/%D0%9F%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0_%D0%B2_%D0%90%D0%BA%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B5,_%D0%A6%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD Акнада гьава-бакъ] * [http://www.odnoselchane.ru/?sect=1342 ЦӀале жегиги Акнада хӀахъалъулӀ ГӀ.ХӀасановасул макъалаялда...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140630123613/http://odnoselchane.ru/?sect=1342 |date=2014-06-30 }} {{ТӀинчӀ-Дагъистан}} {{Дагъистан}} {{ЦІумада мухъалъул росаби}} [[Категория:ЦӀумада мухъалъул росаби]] {{Категория:МагІарулазул росаби}} b1arvlzvec7hw4iow819byqn5pmc791 0 7115 101354 100529 2026-09-07T13:17:03Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101354 wikitext text/x-wiki {{ГӀБ |пачалихъ = Россия |статус = росу |магӀарул мацӀалъ цӀар = ТӀaдгьаквари |эбелаб мацӀалъ цӀар = |герб = |байрахъ = |гербалъул гӀеблъи = 128 |байрахъалъул гӀеблъи = 128 |сурат = |размер = <!--300px--> |хъвай-хъвагӀай = °′″ ñåâåðíîé øèðîòû °′ |lat_deg =42|lat_min =32|lat_sec =48 |lon_deg =46|lon_min =02|lon_sec =04 |CoordAddon = |CoordScale = |Яндекскарта = ТӀaдгьаквари |ХӀукумат = Россия |карта = ТӀaдгьаквари |пачалихъалъул картаялъул размер = 300 |икълималъул картаялъул размер = 300 |мухъалъул картаялъул размер = 300 |икълим = Дагъистан |икълим таблицаялда = Дагъистан |икълималъул тайпа = жумгьурият |мухъ таблицаялда = ЦӀумада мухъ |хӀукуматалъул карта = Россия |икълималъул карта = Дагъистан |мухъалъул карта = ЦӀумада мухъ |жанисеб бикьи = |бетӀерасул тайпа = Росдал бегаул |бетӀер = [[МухӀамадов, СагӀидил МухӀамад|МухӀамадов МухӀамад]]<ref>{{Cite web |title=СП «сельсовет Верхнегакваринский» - Глава села - Магомедов Магомед Саидович |url=http://www.mo-tsumada.ru/index.php/sel-poselen/selo-v-gakvari |access-date=2014-08-17 |archive-date=2014-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140415094333/http://mo-tsumada.ru/index.php/sel-poselen/selo-v-gakvari |url-status=хвараб }}</ref> |кьучӀ лъураб къо = |площад = |гьава-бакъ = гьоркьохъеб |майданалъул борхалъи = 1854 <ref>{{Cite web |title=Верхние Гаквари. Высота: 1854 метров. |url=http://www.rupogoda.com/Respublika-Dagestan/Verkhniye-Gakvari/475135 |access-date=2014-08-17 |archive-date=2016-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306164443/http://www.rupogoda.com/Respublika-Dagestan/Verkhniye-Gakvari/475135 |url-status=хвараб }}</ref> |расмияб мацІ = [[МагІарул мацІ|магІарул]] |расмияб мацІ-ref = |халкъалъул къадар = 600 |хъвай-хъвагІай гьабураб сон = 2014 |гъунки = |агломерация = |миллатал = [[МагIарулал|магӀарулал]]-[[чIамалал]] |динал = [[Ислам]] |этнохороним = тIа́дгьаква́рисав, тIа́дгьаква́рисай, тIа́дгьаква́рисал |сагІтил рачел = +4 |DST = |телефоналъул код = |почалъул индексал = 368909 |автомашинаялъул код = 05 |идентификаторалъул тайпа = ОКАТО |цифровой идентификатор = 82257808001 |категория Commons алда = Verkhnee Gakvari |сайт = |сайталъул мацІ = }} '''ТӀа́дгьаква́ри''' — ккола [[Россия]]лъул [[Дагъистан]] жумгьурияталъул [[ЦӀумада мухъ]]алъул росу. == ГӀадамал == ТӀадгьаквари хъвай-хъвагӀазда рекъон 600 чияс гӀумру гьабула<ref>{{Cite web |title=Дагъистаналъул шагьаразул ва росабазул гІадамазул къадарал. РикІкІана 1 июналъ 2014 соналъ |url=http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/2b0901004382ea27a3cef3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2014+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0+%D0%BF%D0%BE+%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BC.xls |access-date=2014-08-17 |archive-date=2014-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140407085238/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/2b0901004382ea27a3cef3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2014+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0+%D0%BF%D0%BE+%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BC.xls |url-status=хвараб }}</ref>. == Ракьхъвай == ТӀадгьаквари буго Дагъистаналъул ва буртиязул гӀорхъода аскӀоб. ТӀадгьакварисазул мадугьалзаби ккола: [[Къеди]], [[Гъоркьгьаквари]], [[Гьигьалъ]] ва [[Сасикь]] - росаби. == МагӀишат-яшав == РосулӀ бан буго спортивнияб спортрукъ<ref>{{Cite web |title=РГВК Дагестан: Первый спортивный зал в селении Верхнее Гаквари. |url=http://www.rgvktv.ru/news/19059 |access-date=2014-08-17 |archive-date=2021-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210727125922/https://www.rgvktv.ru/news/19059 |url-status=хвараб }}</ref>. == ХӀужаби == {{хІужаби}} == Линкал == * [http://sinoptik.com.ru/%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0-%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D0%B5%D0%B5-%D0%B3%D0%B0%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B8 Гьава-бакъ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210413112209/https://sinoptik.com.ru/%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0-%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BD%D0%B5%D0%B5-%D0%B3%D0%B0%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B8 |date=2021-04-13 }} * [http://www.tsumada.ru/ru/tf/2/Verhnee_Gakvari ТӀадгьаквари: суртал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140815012735/http://www.tsumada.ru/ru/tf/2/Verhnee_Gakvari |date=2014-08-15 }} * [http://moidagestan.ru/blogs/30787/30162 Фоторепортаж: "Гьаквари швей. Сверухълъи" (2-абилеб бутӀа)] {{ТӀинчӀ-Дагъистан}} {{Дагъистан}} {{ЦӀумада мухъалъул росаби}} [[Категория:ЦӀумада мухъалъул росаби]] {{Категория:МагIарулазул росаби}} nhztygwjb24lnc9nlt3nk3fxqb232pt 0 7116 101323 100394 2026-09-07T13:11:53Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101323 wikitext text/x-wiki {{ГӀБ |пачалихъ = Россия |статус = росу |магӀарул мацӀалъ цӀар = Силди |эбелаб мацӀалъ цӀар = |герб = |байрахъ = |гербалъул гӀеблъи = 128 |байрахъалъул гӀеблъи = 128 |сурат = Sildi Village.jpg |размер = <!--300px--> |хъвай-хъвагӀай = |lat_deg =42|lat_min =27|lat_sec =11 |lon_deg =45|lon_min =55|lon_sec =40 |CoordAddon = |CoordScale = |Яндекскарта = Силди |ХӀукумат = Россия |карта = Силди |пачалихъалъул картаялъул размер = 300 |икълималъул картаялъул размер = 300 |мухъалъул картаялъул размер = 300 |икълим = Дагъистан |икълим таблицаялда = Дагъистан |икълималъул тайпа = жумгьурият |мухъ таблицаялда = ЦӀумада мухъ |хӀукуматалъул карта = Россия |икълималъул карта = Дагъистан |мухъалъул карта = ЦӀумада мухъ |жанисеб бикьи = авалал |бетӀерасул тайпа = Росдал бегаул |бетӀер = [[Алхасов, Заурил МухӀамадрасул|Алхасов МухӀамадрасул]]<ref>{{Cite web |title=СП «село Сильди» - Глава села - Алхасов Магомедрасул Заурович |url=http://www.mo-tsumada.ru/index.php/sel-poselen/selo-sildi |access-date=2014-08-17 |archive-date=2014-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140416235125/http://mo-tsumada.ru/index.php/sel-poselen/selo-sildi |url-status=хвараб }}</ref> |кьучІ лъураб къо = |площад = 2820 |гьава-бакъ = гьоркьохъеб |майданалъул борхалъи = |расмияб мацІ = [[МагІарул мацІ|магІарул]] |расмияб мацІ-ref = |халкъалъул къадар = 157 |хъвай-хъвагІай гьабураб сон = 2014 |гъунки = |агломерация = |миллатал = [[МагIарулал|магӀарулал]] |динал = [[Ислам]] |этнохороним = силдисав, силдисай, силдисал |сагІтил рачел = +4 |DST = |телефоналъул код = +7 872 73 |почалъул индексал = 368907 |автомашинаялъул код = 05 |идентификаторалъул тайпа = ОКАТО |цифровой идентификатор = 82257000006 |категория Commons алда = Sildi |сайт = |сайталъул мацІ = }} '''Cилди''' — ккола [[Россия]]лъул [[Дагъистан]] жумгьурияталъул [[ЦӀумада мухъ]]алъул росу. Силди уна [[Ункъракь]]алъул росабазда гъорлӀ. == ГӀадамал == Силди гӀадамазул къадар бахуна 160 гӀанасав чиясда (2014)<ref>{{Cite web |title=Дагъистаналъул шагьаразул ва росабазул гІадамазул къадарал. РикІкІана 2014 соналъул 1 июналъ. |url=http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/2b0901004382ea27a3cef3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2014+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0+%D0%BF%D0%BE+%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BC.xls |access-date=2014-08-17 |archive-date=2014-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140407085238/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/2b0901004382ea27a3cef3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2014+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0+%D0%BF%D0%BE+%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BC.xls |url-status=хвараб }}</ref>. === Машгьурал силдисал === * '''[[НурмухӀамадов, ГӀабдулманапил ХӀабиб|ГӀабдулманапил ХӀабиб НурмухӀамадов]]''' - спортсмен, профессионалияв жубараб тайпаялъул искусствоялъул боец, [[Ultimate Fighting Championship]]'алъул байрахъалда гъоркь вагъулев. [[Россия]]лъул чемпионаталъул финалист, рукопашнияб вагъиялъул [[Европа]]ялъул чемпион, Россиялъул чемпион, рагъулаб [[самбо]]ялъул кӀицӀул гӀаламалъул чемпион, [[панкратион]]аталъул Европаялъул чемпион, NAGA Grappling версиялда бугеб [[грепплинг]]алъул гӀаламалъул чемпион. == Ракьхъвай == Росуялъул мадугьалзаби ккола: [[Къеди]], [[Сасикь]], [[Гьакъо]], [[Метрада]], [[Эчеда]], [[ТӀаса Хъваршини]] - росаби. Силди буго административияб марказ - Агъвалиялдасан 37 км рикӀкӀад<ref>[http://www.mo-tsumada.ru/index.php/o-rajone/skhematicheskaya-karta-sp/90-selsildi Силди хӀакъалъулӀ...]{{Хвараб регӀел|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == ХӀужаби == {{хІужаби}} == Линкал == * [http://rp5.ru/%D0%9F%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0_%D0%B2_%D0%A1%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D0%B8 Гьава- бакъ] * [http://www.mo-tsumada.ru/index.php/sel-poselen/selo-sildi Силди: суртал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140416235125/http://mo-tsumada.ru/index.php/sel-poselen/selo-sildi |date=2014-04-16 }} * [http://www.mo-tsumada.ru/index.php/o-rajone/skhematicheskaya-karta-sp/90-selsildi Силди хӀакъалъулӀ...]{{Хвараб регӀел|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ТӀинчӀ-Дагъистан}} {{Дагъистан}} {{ЦӀумада мухъалъул росаби}} [[Категория:ЦӀумада мухъалъул росаби]] {{Категория:МагIарулазул росаби}} [[Категория:Ункъракьалъул росаби]] {{Ункъракьалъул росаби}} m9hhsax4xq5spy3vlwgm2i8abvwrt2n 0 7118 101245 100080 2026-09-07T12:58:53Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101245 wikitext text/x-wiki {{ГӀБ |пачалихъ = Россия |статус = росу |магӀарул мацӀалъ цӀар = Метрада |эбелаб мацӀалъ цӀар = |герб = |байрахъ = |гербалъул гӀеблъи = 128 |байрахъалъул гӀеблъи = 128 |сурат = |размер = <!--300px--> |хъвай-хъвагӀай = |lat_deg =42|lat_min =23|lat_sec =45 |lon_deg =45|lon_min =53|lon_sec =29 |CoordAddon = |CoordScale = |Яндекскарта = Метрада |ХӀукумат = Россия |карта = Метрада |пачалихъалъул картаялъул размер = 300 |икълималъул картаялъул размер = 300 |мухъалъул картаялъул размер = 300 |икълим = Дагъистан |икълим таблицаялда = Дагъистан |икълималъул тайпа = жумгьурият |мухъ таблицаялда = ЦӀумада мухъ |хӀукуматалъул карта = Россия |икълималъул карта = Дагъистан |мухъалъул карта = ЦӀумада мухъ |жанисеб бикьи = |бетӀерасул тайпа = Росдал бегаул |бетӀер = [[ГӀисаев, ГӀабдусаламил МухӀамад|ГӀисаев МухӀамад]]<ref>{{Cite web |title=Глава села - Исаев Магомед Абдусаламович |url=http://www.mo-tsumada.ru/index.php/sam1/34-sel-poseleni/271-metrada |access-date=2014-08-18 |archive-date=2022-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220627214749/http://www.mo-tsumada.ru/index.php/sam1/34-sel-poseleni/271-metrada |url-status=dead }}</ref> |кьучӀ лъураб къо = |площад = 14,1 <ref>[http://www.mo-tsumada.ru/index.php/o-rajone/skhematicheskaya-karta-sp/91-selmetrada Общая площадь территории - Общая площадь территории - 1410 га.]{{Хвараб регӀел|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |гьава-бакъ = гьоркьохъеб |майданалъул борхалъи = |расмияб мацІ = [[МагІарул мацІ|магІарул]] |расмияб мацІ-ref = |халкъалъул къадар = 569 |хъвай-хъвагІай гьабураб сон = 2014 |гъунки = |агломерация = |миллатал = [[МагIарулал|магӀарулал]] |динал = [[Ислам]] |этнохороним = метра́дисав, метра́дисай, метра́дисал |сагІтил рачел = +4 |DST = |телефоналъул код = |почалъул индексал = 368907 |автомашинаялъул код = 05 |идентификаторалъул тайпа = ОКАТО |цифровой идентификатор = 82257000004 |категория Commons алда = Metrada |сайт = |сайталъул мацІ = }} '''Метра́да''' — ккола [[Россия]]лъул [[Дагъистан]] жумгьурияталъул [[ЦӀумада мухъ]]алъул [[росу]]. Метрада уна [[Ункъракь]]алъул росабазда гъорлӀ. == ГӀадамал == РосулӀ хъвай-хъвагӀазда рекъонгӀадамазул къадар бахуна 569 чиясда (2014)<ref>{{Cite web |title=Дагъистаналъул шагьаразул ва росабазул гІадамазул къадарал. РикІкІана 2014 соналъул 1 июналъ. |url=http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/2b0901004382ea27a3cef3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2014+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0+%D0%BF%D0%BE+%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BC.xls |access-date=2014-08-18 |archive-date=2014-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140407085238/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/2b0901004382ea27a3cef3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2014+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0+%D0%BF%D0%BE+%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BC.xls |url-status=хвараб }}</ref>. == Ракьхъвай == Метрада мухъалъул марказ - [[Агъвали]]ялдасан 43 [[км]] рикӀкӀад буго. Ва [[ЦӀумада мухъ]]алъул къилаб-бакътӀерхьул рахъалда буго, ЦӀунтӀа мухъалъулгун гӀорхъода. Метрада аскӀоб буго [[Гъоркьхъваршини]] [[росу]]<ref>[http://www.mo-tsumada.ru/index.php/o-rajone/skhematicheskaya-karta-sp/91-selmetrada Муниципальное образования расположено в юго-западной части муниципального образования "Цумадинский район", в 43 км от райцентра сел. Агвали.]{{Хвараб регӀел|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == ХӀужаби == {{хІужаби}} == Линкал == * [http://www.tsumada.ru/ru/text/1274 "Больница в ауле Метрада", aвтор: Абдурахман Магомедов, Газета Дагестанская правда, 17-11-2011.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171231041222/http://www.tsumada.ru/ru/text/1274 |date=2017-12-31 }} * [http://sinoptik.com.ru/%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0-%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0 Гьава-бакъ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201204143619/https://sinoptik.com.ru/%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0-%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0 |date=2020-12-04 }} * [http://www.mo-tsumada.ru/index.php/o-rajone/skhematicheskaya-karta-sp/91-selmetrada Метрада хӀакъалъулӀ информация.]{{Хвараб регӀел|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ТӀинчӀ-Дагъистан}} {{Дагъистан}} {{ЦӀумада мухъалъул росаби}} {{Категория:МагIарулазул росаби}} [[Категория:ЦӀумада мухъалъул росаби]] [[Категория:Ункъракьалъул росаби]] a6cox7x3v2mmwsgh2zdlnhk9sjlfeqk 0 7121 101402 100712 2026-09-07T13:25:03Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101402 wikitext text/x-wiki {{ГӀБ |пачалихъ = Россия |статус = росу |магӀарул мацӀалъ цӀар = ХӀоцоб |эбелаб мацӀалъ цӀар = |сурат = |размер = <!--300px--> |хъвай-хъвагӀай = |lat_deg =42 |lat_min =35 |lat_sec =23 |lon_deg =46 |lon_min =52 |lon_sec =09 |CoordAddon = source:yandexmaps_type:city_region:RU-DA |CoordScale = |пачалихъалъул картаялъул размер = 300 |икълималъул картаялъул размер = 300 |мухъалъул картаялъул размер = |икълим = Дагъистан |икълималъул тайпа = Жумгьурият |мухъ = Хьаргаби мухъ |мухъ таблицаялда = Хьаргаби мухъ{{!}}Хьаргаби |мухъалъул тайпа = Муниципалияб мухъ |жанисеб бикьи = |бетІерасул тайпа = |бетІер = |расмияб мацІ = [[МагIарул мацI|магIарул мацІ]] |халкъалъул къадар = 164 |хъвай-хъвагІай гьабураб сон = 2010 |гъунки = |площад = |миллатал = магІарулал |дин = Ислам |этнохороним = хІоцосев, хІоцосей, хІоцосел |сагІтил рачел = +4 |DST = |телефоналъул код = |почалъул индекс = 368256 |цифровой идентификатор = 82213877002 |идентификаторалъул тайпа = ОКАТО |категория Commons алда = |сайт = |сайталъул мацІ = }} '''ХӀоцоб''' ({{lang-ru|''Гоцоб''}}), ккола [[Дагъистан]] пачалихъалъул [[Хьаргаби мухъ]]алъул росу. Гьеб гъорлӀе уна [[Росдал бо «Могьохъ»|«Могьохъ» росдал боялда]]. == Ракьхъвай == Мухъалъул марказ [[Хьаргаби]] росдадаса 20 км шималиябгун-бакътӀерхьул рахъалдехун ккола. == Халкъалъул къадар == 2010 соналъ гьабураб халкъазул хъвай-хъвагӀаялда рекъон, росулӀ гӀумру гьабулев вукӀана 168 чияс (68 бихьинчи ва 96 чӀужугӀадан)<ref>{{cite web|url=http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar|title=ВПН том 1. Таблица 11. Численность населения Республики Дагестан, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений|access-date=2014-08-18|archive-date=2013-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20131224113210/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar|url-status=хвараб}}</ref>. Цоккураб миллаталъул магӀарул росу. == Тарих == == Машгуьрал росулъасел == [[ХӀоцоса Нажмудин]] == ХӀужаби == <references/> == Ссылкаби == {{ТӀинчӀ-Дагъистан}} {{Дагъистан}} {{Хьаргаби мухъалъул росаби}} [[Категория:Хьаргаби мухъалъул росаби]] 33ng3z6s9v4amhi7ztepac7piyuqi0d 0 7122 101390 100665 2026-09-07T13:23:03Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101390 wikitext text/x-wiki {{ГӀБ |пачалихъ = Россия |статус = росу |магӀарул мацӀалъ цӀар = Хъвартихьуни |эбелаб мацӀалъ цӀар = |сурат = |размер = <!--300px--> |хъвай-хъвагӀай = |lat_deg =42 |lat_min =27 |lat_sec =30 |lon_deg =47 |lon_min =0 |lon_sec =23 |CoordAddon = source:yandexmaps_type:city_region:RU-DA |CoordScale = |пачалихъалъул картаялъул размер = 300 |икълималъул картаялъул размер = 300 |мухъалъул картаялъул размер = |икълим = Дагъистан |икълималъул тайпа = Жумгьурият |мухъ = Хьаргаби мухъ |мухъ таблицаялда = Хьаргаби мухъ{{!}}Хьаргаби |мухъалъул тайпа = Муниципалияб мухъ |жанисеб бикьи = |бетІерасул тайпа = |бетІер = |расмияб мацІ = [[МагIарул мацI|магIарул мацІ]] |халкъалъул къадар = 1323 |хъвай-хъвагІай гьабураб сон = 2010 |гъунки = |площад = |миллатал = магІарулал |дин = Ислам |этнохороним = |сагІтил рачел = +4 |DST = |телефоналъул код = |почалъул индекс = 368258 |цифровой идентификатор = 82213888001 |идентификаторалъул тайпа = ОКАТО |категория Commons алда = |сайт = |сайталъул мацІ = }} '''Хъвартихьуни''' ({{lang-ru|''Хвартикуни''}}), ккола [[Дагъистан]] пачалихъалъул [[Хьаргаби мухъ]]алъул росу. Гьеб гъорлӀе уна [[Росдал бо «Хъвартихьуни»|«Хъвартихьуни» росдал боялда]]. == Ракьхъвай == Мухъалъул марказ [[Хьаргаби]] росдадаса 7 км жанубиябгун-бакътӀерхьул рахъалдехун ккола. == Халкъалъул къадар == 2010 соналъ гьабураб халкъазул хъвай-хъвагӀаялда рекъон, росулӀ гӀумру гьабулев вукӀана 1323 чияс (639 бихьинчи ва 684 чӀужугӀадан)<ref>{{cite web|url=http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar|title=ВПН том 1. Таблица 11. Численность населения Республики Дагестан, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений|access-date=2014-08-18|archive-date=2013-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20131224113210/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar|url-status=хвараб}}</ref>. Цоккураб миллаталъул магӀарул росу. == ХӀужаби == <references/> == Ссылкаби == {{ТӀинчӀ-Дагъистан}} {{Дагъистан}} {{Хьаргаби мухъалъул росаби}} [[Категория:Хьаргаби мухъалъул росаби]] b9o7gk0e8qzlmbdg4ne3z5fltih2csd 0 7123 101389 100664 2026-09-07T13:22:53Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101389 wikitext text/x-wiki {{ГӀБ |пачалихъ = Россия |статус = росу |магӀарул мацӀалъ цӀар = Хъварада |эбелаб мацӀалъ цӀар = |сурат = |размер = <!--300px--> |хъвай-хъвагӀай = |lat_deg =42 |lat_min =28 |lat_sec =08 |lon_deg =46 |lon_min =59 |lon_sec =50 |CoordAddon = source:yandexmaps_type:city_region:RU-DA |CoordScale = |пачалихъалъул картаялъул размер = 300 |икълималъул картаялъул размер = 300 |мухъалъул картаялъул размер = |икълим = Дагъистан |икълималъул тайпа = Жумгьурият |мухъ = Хьаргаби мухъ |мухъ таблицаялда = Хьаргаби мухъ{{!}}Хьаргаби |мухъалъул тайпа = Муниципалияб мухъ |жанисеб бикьи = |бетІерасул тайпа = |бетІер = |расмияб мацІ = [[МагIарул мацI|магIарул мацІ]] |халкъалъул къадар = 43 |хъвай-хъвагІай гьабураб сон = 2010 |гъунки = |площад = |миллатал = магІарулал |дин = Ислам |этнохороним = |сагІтил рачел = +4 |DST = |телефоналъул код = |почалъул индекс = 368258 |цифровой идентификатор = 82213888002 |идентификаторалъул тайпа = ОКАТО |категория Commons алда = |сайт = |сайталъул мацІ = }} '''Хъварада''' ({{lang-ru|''Хварада''}}), ккола [[Дагъистан]] пачалихъалъул [[Хьаргаби мухъ]]алъул росу. Гьеб гъорлӀе уна [[Росдал бо «Хъвартихьуни»|«Хъвартихьуни» росдал боялда]]. == Ракьхъвай == Мухъалъул марказ [[Хьаргаби]] росдадаса 8 км жанубиябгун-бакътӀерхьул рахъалдехун ккола. == Халкъалъул къадар == 2010 соналъ гьабураб халкъазул хъвай-хъвагӀаялда рекъон, росулӀ гӀумру гьабулев вукӀана 43 чияс (24 бихьинчи ва 19 чӀужугӀадан)<ref>{{cite web|url=http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar|title=ВПН том 1. Таблица 11. Численность населения Республики Дагестан, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений|access-date=2014-08-18|archive-date=2013-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20131224113210/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar|url-status=хвараб}}</ref>. Цоккураб миллаталъул магӀарул росу. == ХӀужаби == <references/> == Ссылкаби == {{ТӀинчӀ-Дагъистан}} {{Дагъистан}} {{Хьаргаби мухъалъул росаби}} [[Категория:Хьаргаби мухъалъул росаби]] g8nrgrxwzwha9x1nyu0xzsc7jq1s5tt 0 7124 101347 100509 2026-09-07T13:15:53Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101347 wikitext text/x-wiki {{ГӀБ |пачалихъ = Россия |статус = росу |магӀарул мацӀалъ цӀар = Тунзиб |эбелаб мацӀалъ цӀар = |сурат = |размер = <!--300px--> |хъвай-хъвагӀай = |lat_deg =42 |lat_min =28 |lat_sec =05 |lon_deg =46 |lon_min =58 |lon_sec =36 |CoordAddon = source:yandexmaps_type:city_region:RU-DA |CoordScale = |пачалихъалъул картаялъул размер = 300 |икълималъул картаялъул размер = 300 |мухъалъул картаялъул размер = |икълим = Дагъистан |икълималъул тайпа = Жумгьурият |мухъ = Хьаргаби мухъ |мухъ таблицаялда = Хьаргаби мухъ{{!}}Хьаргаби |мухъалъул тайпа = Муниципалияб мухъ |жанисеб бикьи = |бетІерасул тайпа = |бетІер = |расмияб мацІ = [[МагIарул мацI|магIарул мацІ]] |халкъалъул къадар = 139 |хъвай-хъвагІай гьабураб сон = 2010 |гъунки = |площад = |миллатал = магІарулал |дин = Ислам |этнохороним = |сагІтил рачел = +4 |DST = |телефоналъул код = |почалъул индекс = 368258 |цифровой идентификатор = 82213888003 |идентификаторалъул тайпа = ОКАТО |категория Commons алда = |сайт = |сайталъул мацІ = }} '''Тунзиб''' ({{lang-ru|Тунзи}}), ккола [[Дагъистан]] пачалихъалъул [[Хьаргаби мухъ]]алъул росу. Гьеб гъорлӀе уна [[Росдал бо «Хъвартихьуниб»|«Хъвартихьуниб» росдал боялда]]. == Ракьхъвай == Мухъалъул марказ [[Хьаргаби]] росдадаса 8 км жанубиябгун-бакътӀерхьул рахъалдехун ккола. == Халкъалъул къадар == 2010 соналъ гьабураб халкъазул хъвай-хъвагӀаялда рекъон, росулӀ гӀумру гьабулев вукӀана 139 чияс (60 бихьинчи ва 79 чӀужугӀадан)<ref>{{cite web|url=http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar|title=ВПН том 1. Таблица 11. Численность населения Республики Дагестан, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений|access-date=2014-08-18|archive-date=2013-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20131224113210/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar|url-status=хвараб}}</ref>. Цоккураб миллаталъул магӀарул росу. == ХӀужаби == <references/> == Ссылкаби == {{ТӀинчӀ-Дагъистан}} {{Дагъистан}} {{Хьаргаби мухъалъул росаби}} [[Категория:Хьаргаби мухъалъул росаби]] 4gqh4ejyye0ss082iuwo90njaw7ez5w 0 7125 101053 99456 2026-09-07T12:23:02Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101053 wikitext text/x-wiki {{ГӀБ |пачалихъ = Россия |статус = росу |магӀарул мацӀалъ цӀар = Гъоркьхъваршини |эбелаб мацӀалъ цӀар = |герб = |байрахъ = |гербалъул гӀеблъи = 128 |байрахъалъул гӀеблъи = 128 |сурат = |размер = <!--300px--> |хъвай-хъвагӀай = |lat_deg =42|lat_min =23|lat_sec =60 |lon_deg =45|lon_min =52|lon_sec =32.68 |CoordAddon = |CoordScale = |Яндекскарта = Гъоркьхъваршини |ХӀукумат = Россия |карта = Гъоркьхъваршини |пачалихъалъул картаялъул размер = 300 |икълималъул картаялъул размер = 300 |мухъалъул картаялъул размер = 300 |икълим = Дагъистан |икълим таблицаялда = Дагъистан |икълималъул тайпа = жумгьурият |мухъ таблицаялда = ЦӀумада мухъ |хӀукуматалъул карта = Россия |икълималъул карта = Дагъистан |мухъалъул карта = ЦӀумада мухъ |жанисеб бикьи = |бетӀерасул тайпа = Росдал бегаул |бетӀер = [[ГӀалиев, СаидгӀалил Мустапа|ГӀалиев Мустапа]]<ref>{{Cite web |title=Глава села - Алиев Мустафа Саидалиевич |url=http://www.mo-tsumada.ru/index.php/sel-poselen/nhvarshini |access-date=2014-08-18 |archive-date=2014-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140415094736/http://mo-tsumada.ru/index.php/sel-poselen/nhvarshini |url-status=хвараб }}</ref> |кьучӀ лъураб къо = |площад = |гьава-бакъ = гьоркьохъеб |майданалъул борхалъи = 1854<ref>[http://84519.selabor.com/ Нижнее Хваршини. Над уровнем моря - 1854 м]{{Хвараб регӀел|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |расмияб мацӀ = [[МагӀарул мацӀ|магӀарул]] |расмияб мацӀ-ref = |халкъалъул къадар = {{цІикІкІен}} 706 |хъвай-хъвагІай гьабураб сон = 2014 |гъунки = |агломерация = |миллатал = [[МагIарулал|магӀарулал]] |динал = [[Ислам]] |этнохороним = |сагІтил рачел = +4 |DST = |телефоналъул код = |почалъул индексал = 368908 |автомашинаялъул код = 05 |идентификаторалъул тайпа = ОКАТО |цифровой идентификатор = 82257835001 |категория Commons алда = |сайт = |сайталъул мацІ = }} '''Гъоркьхъваршини''' — ккола [[Россия]]лъул [[Дагъистан]] жумгьурияталъул [[ЦӀумада мухъ]]алъул [[росу]]. Гъокьхъваршини гьединго ккола Ункъракьалъул росабаздасан цояб. == ГӀадамал == РосулӀ гӀадамазул къадар хъвай-хъвагӀазда рекъон бахуна 706 чиясда<ref>{{Cite web |title=Дагъистаналъул шагьаразул ва росабазул гІадамазул къадарал. РикІкІана 2014 соналъул 1 июналъ. |url=http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/2b0901004382ea27a3cef3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2014+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0+%D0%BF%D0%BE+%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BC.xls |access-date=2014-08-18 |archive-date=2014-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140407085238/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/2b0901004382ea27a3cef3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2014+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0+%D0%BF%D0%BE+%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BC.xls |url-status=хвараб }}</ref>. Гьезда гъоркьоса киналго аварал ккола. == МагӀишат-яшав == 2014 соналъул апрел моцӀалъ росулӀ тӀоцебе бахана машина, щайгурелъул нухал рукӀинчӀо. == ХӀужаби == {{хІужаби}} == Линкал == * [http://www.tsumada.ru/ru/tf/2/Hvarshini Гъоркьхъваршини: суртал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140814192319/http://www.tsumada.ru/ru/tf/2/Hvarshini |date=2014-08-14 }} * [http://www.bravica.me/ru/russia/dagestan/nizhniye_khvarshini.htm Гьава-бакъ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230326224535/http://www.bravica.me/ru/russia/dagestan/nizhniye_khvarshini.htm |date=2023-03-26 }} * [http://bip-ip.com/nizhnee-hvarshini-sozhgli-zdanie-a-samogo-naiba-zarubi/ Нижнее Хваршини, сожгли здание, а самого наиба зарубили...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170612194358/http://bip-ip.com/nizhnee-hvarshini-sozhgli-zdanie-a-samogo-naiba-zarubi/ |date=2017-06-12 }} {{ТӀинчӀ-Дагъистан}} {{Дагъистан}} {{ЦӀумада мухъалъул росаби}} [[Категория:ЦӀумада мухъалъул росаби]] {{Категория:МагIарулазул росаби}} [[Категория:Ункъракьалъул росаби]] {{Ункъракьалъул росаби}} d8mdvukivqdga7ew6429kxefxv2nh88 0 7131 101048 99439 2026-09-07T12:22:13Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101048 wikitext text/x-wiki {{ГІБ+Россия |пачалихъ = Россия |статус = росу |магІарул мацІалъ цІар = Гъачикь |эбелаб мацІалъ цІар = |герб = |байрахъ = |гербалъул гІеблъи = 128 |байрахъалъул гІеблъи = 128 |сурат = |размер = <!--300px--> |хъвай-хъвагІай = |lat_deg =42|lat_min =55|lat_sec =07.99 |lon_deg =46|lon_min =08|lon_sec =94.51 |CoordAddon = |CoordScale = |Яндекскарта = Гъачикь |ХІукумат = Россия |карта = Гъачикь |пачалихъалъул картаялъул размер = 300 |икълималъул картаялъул размер = 300 |мухъалъул картаялъул размер = 300 |икълим = Дагъистан |икълим таблицаялда = Дагъистан |икълималъул тайпа = жумгьурият |мухъ таблицаялда = ЦӀумада мухъ |хІукуматалъул карта = Россия |икълималъул карта = Дагъистан |мухъалъул карта = ЦӀумада мухъ |жанисеб бикьи = |бетІерасул тайпа = |бетІер = |кьучІ лъураб къо = |площад = |гьава-бакъ = гьоркьохъеб |майданалъул борхалъи = 1580<ref>[http://foto-planeta.com/np/166493/gachitli.html Гачитли. Высота над уровнем моря : 1580 м]</ref> |расмияб мацІ = [[МагІарул мацІ|магІарул]] |халкъалъул къадар = |хъвай-хъвагІай гьабураб сон = |гъунки = |агломерация = |миллатал = [[МагIарулал|магӀарулал]] |динал = [[Ислам]] |этнохороним = |сагІтил рачел = +4 |DST = |телефоналъул код = |почалъул индексал = 368911 |автомашинаялъул код = 05 |идентификаторалъул тайпа = ОКАТО |цифровой идентификатор = 82 257 810 002 |категория Commons алда = |сайт = |сайталъул мацІ = }} '''Гъа́чикь''' — ккола [[Россия]]лъул [[Дагъистан]] жумгьурияталъул [[ЦӀумада мухъ]]алъул росу. Гьадири росулӀ гъоркьо уна<ref>[http://www.mo-tsumada.ru/index.php/o-rajone/skhematicheskaya-karta-sp/83-selgadiri В границах территории муниципального образования находятся: 1) сел. Гадири - административный центр; 2) сел. Гачитли.]{{Хвараб регӀел|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == ХӀужаби == {{хІужаби}} == Линкал == * [http://sinoptik.com.ru/%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0-%D0%B3%D0%B0%D1%87%D0%B8%D1%82%D0%BB%D0%B8 Гьава-бакъ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200815175117/https://sinoptik.com.ru/%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0-%D0%B3%D0%B0%D1%87%D0%B8%D1%82%D0%BB%D0%B8 |date=2020-08-15 }} {{ТӀинчӀ-Дагъистан}} {{Дагъистан}} {{ЦӀумада мухъалъул росаби}} [[Категория:ЦӀумада мухъалъул росаби]] {{Категория:МагIарулазул росаби}} 4jy0dheoqm1dadf5zin9eofiueftn61 0 7178 101041 99409 2026-09-07T12:21:02Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101041 wikitext text/x-wiki {{ГӀБ |пачалихъ = Россия |статус = росу |магӀарул мацӀалъ цӀар = {{PAGENAME}} |эбелаб мацӀалъ цӀар = {{lang-kum|Герменчик}} |герб = |байрахъ = |гербалъул гӀеблъи = 128 |байрахъалъул гӀеблъи = 128 |сурат = |размер = <!--300px--> |хъвай-хъвагӀай = |lat_deg = 43.540196|lat_min = |lat_sec = |lon_deg = 46.725124|lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = type:city(2500)_region:RU-DA |CoordScale = |ЯндексКарта = http://maps.yandex.ru/?text=Россия,%20республика%20Дагестан,%20село%20Герменчик&sll=46.725124,43.540196&sspn=0.175746,0.09588 |ХӀукумат = Россия |карта = {{PAGENAME}} |пачалихъалъул картаялъул размер = 300 |икълималъул картаялъул размер = 300 |мухъалъул картаялъул размер = 300 |икълим = Дагъистан |икълим таблицаялда = Дагъистан |икълималъул тайпа = жумгьурият |мухъ таблицаялда = Бабаюрт мухъ |хІукуматалъул карта = Россия |икълималъул карта = Дагъистан |мухъалъул карта = Бабаюрт мухъ |жанисеб бикьи = |бетІерасул тайпа = Росдал бегаул |бетІер = |кьучІ лъураб къо = |площад = |гьава-бакъ = гьоркьохъеб |майданалъул борхалъи = |расмияб мацІ = [[ЛъарагI мацІ|лъарагI]] |халкъалъул къадар = 2224 |хъвай-хъвагІай гьабураб сон = 2013 |гъунки = |агломерация = |миллатал = [[ЛъарагIал|лъарагIал]], [[Буртиял|чачанал]] |динал = [[Ислам]] |этнохороним = |сагІтил рачел = +4 |DST = |телефоналъул код = +7 87247 |почалъул индексал = 368075 |автомашинаялъул код = 05 |идентификаторалъул тайпа = ОКАТО |цифровой идентификатор = 82 207 000 002<ref>[http://www.gosspravka.ru/05/006/000000.html Справочник почтовых индексов / кодов ОКАТО /налоговых инспекций ФНС / адресов. Бабаюртовский район]</ref> |категория Commons алда = |сайт = |сайталъул мацІ = }} '''Герменчик''' ({{lang-kum|Герменчик}}) — ккола [[Россия]]лъул [[Дагъистан]] жумгьурияталъул [[Бабаюрт мухъ]]алъул [[росу]]. == Ракьхъвай == [[Бабаюрт]]алдасан къилабгун-магърибалахун ва 8 км рикӀкӀад буго. == ГӀадамал == 2012 соналъул хъвай-хъвагӀазда рекъон росулӀ 2224 чи вуго<ref>{{Cite web |title=Численность населения РД на 01.01.2013г |url=http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/fbcfb480400953e281adedd8c740ec4f/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A0%D0%94+%D0%BD%D0%B0+01.01.2013%D0%B3..pdf |access-date=2014-08-21 |archive-date=2013-09-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130904030258/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/fbcfb480400953e281adedd8c740ec4f/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A0%D0%94+%D0%BD%D0%B0+01.01.2013%D0%B3..pdf |url-status=хвараб }}</ref>. == ХӀужаби == {{хІужаби}} {{rq|img}} == Линкал == * [http://m.maps.yandex.ru/?sll=46.725124%2C43.540196&text=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%87%D0%B8%D0%BA село Герменчик, Россия, республика Дагестан — Мобильные Яндекс. Карты] {{ТӀинчӀ-Дагъистан}} {{Дагъистан}} {{Бабаюрт мухъалъул росаби}} [[Категория:Бабаюрт мухъалъул росаби]] 3cw5o8y0zvw1xzgsk0im7dkc41euwl6 0 7179 101228 100013 2026-09-07T12:56:03Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101228 wikitext text/x-wiki {{ГІБ |пачалихъ = Россия |статус = росу |магІарул мацІалъ цІар = Люксембург |эбелаб мацІалъ цІар = |герб = |байрахъ = |гербалъул гІеблъи = 128 |байрахъалъул гІеблъи = 128 |сурат = |размер = <!--300px--> |хъвай-хъвагІай = |lat_deg = 43|lat_min = 39|lat_sec = |lon_deg = 46|lon_min = 44|lon_sec = |CoordAddon = type:city(2500)_region:RU-DA |CoordScale = |ЯндексКарта = http://maps.yandex.ru/map.xml? |ХІукумат = Россия |карта = Люксембург |пачалихъалъул картаялъул размер = 300 |икълималъул картаялъул размер = 300 |мухъалъул картаялъул размер = 300 |икълим = Дагъистан |икълим таблицаялда = Дагъистан |икълималъул тайпа = жумгьурият |мухъ таблицаялда = Бабаюрт мухъ |хІукуматалъул карта = Россия |икълималъул карта = Дагъистан |мухъалъул карта = Бабаюрт мухъ |жанисеб бикьи = |бетІерасул тайпа = Росдал бегаул |бетІер = |кьучІ лъураб къо = 1900 |площад = |гьава-бакъ = гьоркьохъеб |майданалъул борхалъи = |расмияб мацІ = [[ЛъарагI мацІ|лъарагI]] |халкъалъул къадар = |хъвай-хъвагІай гьабураб сон = |гъунки = |агломерация = |миллатал = [[ЛъарагIал|лъарагIал]] |динал = [[Ислам]] |этнохороним = |сагІтил рачел = +4 |DST = |телефоналъул код = |почалъул индексал = 368066 |автомашинаялъул код = 05 |идентификаторалъул тайпа = ОКАТОялда код |цифровой идентификатор = 82207000004<ref>[http://www.gosspravka.ru/05/006/000000.html Справочник почтовых индексов / кодов ОКАТО /налоговых инспекций ФНС / адресов. Бабаюртовский район]</ref> |категория Commons алда = |сайт = |сайталъул мацІ = }} '''Люксембург''' ({{lang-kum|Люксембург}}) — ккола [[Россия]]лъул [[Дагъистан]] жумгьурияталъул [[Бабаюрт мухъ]]алъул [[росу]]. == Географическое положение == Люксембург буго Астрахан-МахӀачхъала федералияб нухда, [[Бабаюрт]]алдасан 7 км рикӀкӀад, шималияб рахъалде. == Тарих == Росуялъе 1900 соналъ Романовка калония гӀадин [[Волынь|Волынялдасан]] рачӀарал [[лютеранал|лютеранал]]-немцаз лъуна кьучӀ. 30-абилел соназ колониялде немец хӀуригатчӀужу [[Люксембург, Роза|Роза Люксембург]] кӀодо гьаюн Люксембургилан цӀар кьуна росуялъе.<ref>[http://kumukia.ru/modules.php?name=Pages&pa=showpage&pid=9174/ Немцы, которые с нами…]</ref> == МагӀишат-яшав == Шурагьияб заманазда росулӀ К. Либкнехтил цӀаралда колхоз букӀана. == ХӀужаби == {{хІужаби}} {{rq|img}} == Линкал == * [http://kumukia.ru/modules.php?name=Pages&pa=showpage&pid=9083/ Немцы, которых мы потеряли] * [http://kumukia.ru/modules.php?name=Pages&pa=showpage&pid=9174/ Немцы, которые с нами…] * [http://wolgadeutschen.borda.ru/?1-18-0-00000026-000-0-0-1262114719/ Немецкие колонии в Дагестане] * http://wolgadeutschen.nm.ru/Kaukasus.jpg{{Хвараб регӀел|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ТӀинчӀ-Дагъистан}} {{Дагъистан}} {{Бабаюрт мухъалъул росаби}} [[Категория:Бабаюрт мухъалъул росаби]] 47a8lnqf8xsw6ng5l2k3wrut9us6m8r 0 7181 101121 99689 2026-09-07T12:34:23Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101121 wikitext text/x-wiki {{ГӀБ |пачалихъ = Россия |статус = росу |магӀарул мацӀалъ цӀар = {{PAGENAME}} |эбелаб мацӀалъ цӀар = |герб = |байрахъ = |гербалъул гӀеблъи = 128 |байрахъалъул гӀеблъи = 128 |сурат = |размер = <!--300px--> |хъвай-хъвагӀай = |lat_dir = N|lat_deg = 43|lat_min = 37|lat_sec = 44 |lon_dir = E|lon_deg = 46|lon_min = 56|lon_sec = 14 |CoordAddon = type:city(2500)_region:RU-DA |CoordScale = |Яндекскарта = |ХӀукумат = Россия |карта = {{PAGENAME}} |пачалихъалъул картаялъул размер = 300 |икълималъул картаялъул размер = 300 |мухъалъул картаялъул размер = 300 |икълим = Дагъистан |икълим таблицаялда = Дагъистан |икълималъул тайпа = жумгьурият |мухъ таблицаялда = Бабаюрт мухъ |хІукуматалъул карта = Россия |икълималъул карта = Дагъистан |мухъалъул карта = Бабаюрт мухъ |жанисеб бикьи = |бетІерасул тайпа = Росдал бегаул |бетІер = |кьучІ лъураб къо = |площад = |гьава-бакъ = гьоркьохъеб |майданалъул борхалъи = |расмияб мацІ = [[ЛъарагI мацІ|лъарагI]] |халкъалъул къадар = 127 |хъвай-хъвагІай гьабураб сон = 2008 |гъунки = |агломерация = |миллатал = [[ЛъарагIал|лъарагIал]] |динал = [[Ислам]] |этнохороним = |сагІтил рачел = +4 |DST = |телефоналъул код = |почалъул индексал = 368074 |автомашинаялъул код = 05 |идентификаторалъул тайпа = ОКАТОялда код |цифровой идентификатор = 82207832002<ref>[http://www.gosspravka.ru/05/006/000000.html Справочник почтовых индексов / кодов ОКАТО /налоговых инспекций ФНС / адресов. Бабаюртовский район]</ref> |категория Commons алда = |сайт = |сайталъул мацІ = }} '''Жаккиб''' ({{lang-kum|Янгъыбай}}) — ккола [[Россия]]лъул [[Дагъистан]] жумгьурияталъул [[Бабаюрт мухъ]]алъул [[росу]]. ХӀажилросуялъул (Мужукъай) боялда гъорлӀ уна. == Ракьхъвай == Мухъалъул марказ - [[Бабаюрт]]алдасан росу буго 13 км шималгун-машрикъалда, Бабаюрт-[[Шава]] нухда. == ГӀадамал == 2008 соналъул хъвай-хъвагӀазда рекъон росулӀ гӀумру гьабула буго 127 чияс<ref>[http://xn--d1ahdkggncfk.xn--p1ai/content/%D0%B1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%8E%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD Схема территориального планирования Бабаюртовского района]{{Хвараб регӀел|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == ХӀужаби == {{хІужаби}} {{rq|img}} == Линкал == * [http://rp5.ru/%D0%9F%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0_%D0%B2_%D0%AF%D0%BD%D0%B3%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B5 Гьава-бакъ] {{ТӀинчӀ-Дагъистан}} {{Дагъистан}} {{Бабаюрт мухъалъул росаби}} [[Категория:Бабаюрт мухъалъул росаби]] n4y26n16hodxo98v3zu4gi4t7n6cd74 0 7182 101418 100761 2026-09-07T13:27:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101418 wikitext text/x-wiki {{ГӀБ |пачалихъ = Россия |статус = росу |магӀарул мацӀалъ цӀар = {{PAGENAME}} |эбелаб мацӀалъ цӀар = |герб = |байрахъ = |гербалъул гӀеблъи = 128 |байрахъалъул гӀеблъи = 128 |сурат = |размер = <!--300px--> |хъвай-хъвагӀай = |lat_deg = 43 |lat_min = 36 |lat_sec = 4 |lon_deg = 46 |lon_min = 58 |lon_sec = 3 |CoordAddon = type:city(2500)_region:RU-DA |CoordScale = |Яндекскарта = |ХӀукумат = Россия |карта = {{PAGENAME}} |пачалихъалъул картаялъул размер = 300 |икълималъул картаялъул размер = 300 |мухъалъул картаялъул размер = 300 |икълим = Дагъистан |икълим таблицаялда = Дагъистан |икълималъул тайпа = жумгьурият |мухъ таблицаялда = Бабаюрт мухъ |хІукуматалъул карта = Россия |икълималъул карта = Дагъистан |мухъалъул карта = Бабаюрт мухъ |жанисеб бикьи = |бетІерасул тайпа = Росдал бегаул |бетІер = |кьучІ лъураб къо = 1954 |площад = |гьава-бакъ = гьоркьохъеб |майданалъул борхалъи = |расмияб мацІ = [[ЛъарагI мацІ|лъарагI]] |халкъалъул къадар = 1441 |хъвай-хъвагІай гьабураб сон = 2013 |гъунки = |агломерация = |миллатал = [[Даргинал|даргинал]] - 72%, [[магIарулал]] - 22% <ref>Национальный состав населения городов, поселков, районов и сельских пунктов Дагестанской АССР по данным Всесоюзных переписей населения 1970, 1979 и 1989 годов (статистический сборник). Махачкала, 1990. С. 38</ref>. |динал = [[Ислам]] |этнохороним = |сагІтил рачел = +4 |DST = |телефоналъул код = 87247 |почалъул индексал = 368068 |автомашинаялъул код = 05 |идентификаторалъул тайпа = ОКАТОялда код |цифровой идентификатор = 82207835<ref>[http://www.gosspravka.ru/05/006/000000.html Справочник почтовых индексов / кодов ОКАТО /налоговых инспекций ФНС / адресов. Бабаюртовский район]</ref> |категория Commons алда = |сайт = |сайталъул мацІ = }} '''ЦӀиябкъара́''' ({{lang-ru|Новокаре}}) — ккола [[Россия]]лъул [[Дагъистан]] жумгьурияталъул [[Бабаюрт мухъ]]алъул [[росу]]. ЦӀиябкъара росдал боялъул административияб марказлъун ккола<ref>[http://www.ocato.ru/okato.php?code=82207835 Новокаренский сельский округ (сельсовет)* (Бабаюртовский район)]</ref>. == Тарих == [[Лаваша мухъ|Лаваша мухъалъул]] Къаракъадани росдал колхоз букӀараб [[гъутан]]алда 1954 соналъ кьучӀ лъуна. == ГӀадамал == 2013 соналъул хӀисабалда росулӀ 1441 чи вуго<ref>{{Cite web |title=Численность населения РД на 01.01.2013г |url=http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/fbcfb480400953e281adedd8c740ec4f/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A0%D0%94+%D0%BD%D0%B0+01.01.2013%D0%B3..pdf |access-date=2014-08-21 |archive-date=2013-09-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130904030258/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/fbcfb480400953e281adedd8c740ec4f/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%A0%D0%94+%D0%BD%D0%B0+01.01.2013%D0%B3..pdf |url-status=хвараб }}</ref>. == МагӀишат-яшав == ГьанжелъизегӀан росулӀ хӀалтӀула букӀана кӀудияб пурчӀина-ролӀалъул ва хӀайванал хьихьулебги совхоз «Энгельсский». == ХӀужаби == {{хІужаби}} {{rq|img}} == Линкал == * [http://www.dagpravda.ru/?com=materials&task=view&page=material_print&id=2991/ Новокаре как зеркало сельской жизни] * [http://www.ndelo.ru/one_stat.php?id=2285#/ Новокаринский вопрос]{{Хвараб регӀел|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.bmwe39club.info/novosti-/dvoe-militsionerov-ranenyi-na-mitinge-v-dagestane.html/ Двое милиционеров ранены на митинге в Дагестане]{{Хвараб регӀел|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://gazeta-nv.ru/content/view/746/199/ «Закон ведь для всех одинаковый…»]{{Хвараб регӀел|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ТӀинчӀ-Дагъистан}} {{Дагъистан}} {{Бабаюрт мухъалъул росаби}} [[Категория:Бабаюрт мухъалъул росаби]] ijl0x91qr3f0gzf3lc3bjv7b1vxwwo3 0 7199 101353 100525 2026-09-07T13:16:53Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101353 wikitext text/x-wiki {{ГӀБ |пачалихъ = Россия |статус = росу |магӀарул мацӀалъ цӀар = {{PAGENAME}} |эбелаб мацӀалъ цӀар = {{lang-kum|Туршунай}} |герб = |байрахъ = |гербалъул гӀеблъи = 128 |байрахъалъул гӀеблъи = 128 |сурат = |размер = <!--300px--> |хъвай-хъвагӀай = |lat_deg = 43.599600 |lon_deg = 46.662112 |CoordAddon = type:city(2500)_region:RU-DA |CoordScale = |Яндекскарта = |ХӀукумат = Россия |карта = {{PAGENAME}} |пачалихъалъул картаялъул размер = 300 |икълималъул картаялъул размер = 300 |мухъалъул картаялъул размер = 300 |икълим = Дагъистан |икълим таблицаялда = Дагъистан |икълималъул тайпа = жумгьурият |мухъ таблицаялда = Бабаюрт мухъ |хІукуматалъул карта = Россия |икълималъул карта = Дагъистан |мухъалъул карта = Бабаюрт мухъ |жанисеб бикьи = |бетІерасул тайпа = Росдал бегаул |бетІер = |кьучІ лъураб къо = |площад = |гьава-бакъ = гьоркьохъеб |майданалъул борхалъи = |расмияб мацІ = [[ЛъарагI мацІ|лъарагI]] |халкъалъул къадар = 1074 |хъвай-хъвагІай гьабураб сон = 2008 |гъунки = |агломерация = |миллатал = [[ЛъарагIал|лъарагIал]] |динал = [[Ислам]] |этнохороним = |сагІтил рачел = +4 |DST = |телефоналъул код = |почалъул индексал = 368062 |автомашинаялъул код = 05 |идентификаторалъул тайпа = ОКАТОялда код |цифровой идентификатор = 82207855001<ref>[http://www.gosspravka.ru/05/006/000000.html Справочник почтовых индексов / кодов ОКАТО /налоговых инспекций ФНС / адресов. Бабаюртовский район]</ref> |категория Commons алда = |сайт = |сайталъул мацІ = }} '''Туршунай''' ({{lang-kum|Туршунай}}) — ккола [[Дагъистан]] [[жумгьурият]]алъул [[Бабаюрт мухъ]]алъул [[росу]]. == Ракьхъвай == Мухъалъул марказ [[Бабаюрт]]алдасан бикътӀерхьул рахъалде буго. == Тарих == 1900-абилел соназ гочарал немцаз кьучӀ лъуна. Паралда хӀалтӀулеб гьобоги букӀана гьениб.<ref name="энцик">[http://www.rdinfo.ru/site.php?mode=change_page&site_id=223&own_menu_id=36403&curent_page=30 Энциклопедия «Немецкие поселения»]{{Хвараб регӀел|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == ГӀадамал == [[1926]] соналъ росулӀ вукӀана 373 чи (гьезда гъоркьосан 287 немец). [[1941]] соналъ 80 немец хъизаналъ гӀумру гьабула букӀана росулӀ<ref name="энцик" />. [[2008]] соналъул хъвай-хъвагӀазда рекъон росулӀ 1074 чи вуго<ref>[http://xn--d1ahdkggncfk.xn--p1ai/content/%D0%B1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%8E%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD Схема территориального планирования Бабаюртовского района]{{Хвараб регӀел|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Машгьурал росуцоял == [[Султанов (Къапланов) Даниялил Камиль]] ([[1911]]-[[2002]]) - машгьурав адабиятчи, шагӀир, хъвадарухъан ва гьединго таржамачиги. Аслу-кьибил Къапланилан абурал ханзабазул чагӀаздасан ккола. == ХӀужаби == {{хІужаби}} {{rq|source|img}} == Линкал == * [http://sinoptik.com.ru/%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0-%D1%82%D1%83%D1%80%D1%88%D1%83%D0%BD%D0%B0%D0%B9 Гьава-бакъ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314133329/https://sinoptik.com.ru/%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0-%D1%82%D1%83%D1%80%D1%88%D1%83%D0%BD%D0%B0%D0%B9 |date=2016-03-14 }} {{ТӀинчӀ-Дагъистан}} {{Дагъистан}} {{Бабаюрт мухъалъул росаби}} [[Категория:Бабаюрт мухъалъул росаби]] f7m9t8a1nxil7izj57ou2i7uyctm4me 0 7228 100966 99194 2026-09-07T12:08:32Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100966 wikitext text/x-wiki '''МухӀамадил Тимур Айтберов''' (гьавуна [[1947]] соналъ [[МахӀачхъала]]ялда) - машгьурав магӀарул гӀалимчи, тарихчи ва таржамачи. Дагъистаналъул хӀукуматияб университеталъул мугӀалим, лингвист, этнограф<ref>{{Cite web |title=МАГӀАРУЛ МАЦӀ БИЦИНЕ НЕЧОГЕ |url=http://as-sarir.ru/index.php?option=com_content&view=section&id=7&layout=blog&Itemid=8 |access-date=2014-08-27 |archive-date=2014-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140815102435/http://as-sarir.ru/index.php?option=com_content&view=section&layout=blog&id=7&Itemid=8 |url-status=хвараб }}</ref>. [[Россия]]лъул гӀелмияб академиялъул ва тарихиял гӀелмабазул тохтур<ref>{{Cite web |title=Тимур АЙТБЕРОВ, доктор исторических наук, ДГУ, сопредседатель фонда поддержки культуры, традиции и дагестанских языков |url=http://gazeta-nv.info/content/view/2663/216/ |access-date=2014-08-25 |archive-date=2023-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231205001907/http://gazeta-nv.info/content/view/2663/216/ |url-status=dead }}</ref>. Бакъбаккул [[Кавказ]]алъул тарих хӀакъалъулӀ гьес басмаялда бахъана 7 тӀехь. == Биография == {{БутІа хІадури}} Лъала [[МагӀарул мацӀ|авар]], [[ГӀурус мацӀ|гӀурус]], [[Немец мацӀ|немец]], [[ГӀараб мацӀ|гӀараб]] ва [[Парс мацӀ|парс]] мацӀал. Гьединго гьев ккола [[спорт]]алъул устарлъунги, РСФСРалъул [[эркенаб гугари]]ялъул чемпионлъунги. == ХӀалтӀи == Тарихчи Айтберов Тимурица къватӀибе биччараб «I74I соналъ бакъбаккул Кавказалда ккараб рагъуда тӀаса баянал» абураб тӀехьалъ гӀезегӀан хъуй гьабуна [[Дагъистан]]алда, хасго авар миллаталда гьоркьоб. Тарихиял лӀугьа – бахъиназда тӀаса кьурал баянал гӀемерисел авараз къабул гьаруна. ==ХӀалтӀаби== * "Древний Хунзах и хунзахцы" [http://as-sarir.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=16:2012-03-28-10-02-21&catid=5:-ii-ii-i-i&Itemid=4 ЦӀале as-sarir сайталда] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140815180700/http://as-sarir.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=16:2012-03-28-10-02-21&catid=5:-ii-ii-i-i&Itemid=4 |date=2014-08-15 }} * "Материалы по хронологии и геналогии правителей Аварии" [http://as-sarir.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=19:2012-04-10-15-09-45&catid=4:iv-vii-iv-xvii-i&Itemid=4 ЦӀале гьанибги цун] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130819132912/http://as-sarir.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=19:2012-04-10-15-09-45&catid=4:iv-vii-iv-xvii-i&Itemid=4 |date=2013-08-19 }} * [http://as-sarir.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=13:2012-03-22-06-00-05&catid=4:iv-vii-iv-xvii-i&Itemid=4 "ДРЕВНИЕ ПРАВОВЫЕ ПАМЯТНИКИ АВАРИСТАНА"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029202502/http://as-sarir.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=13:2012-03-22-06-00-05&catid=4:iv-vii-iv-xvii-i&Itemid=4 |date=2013-10-29 }} * [http://as-sarir.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=5:2012-02-27-09-43-24&catid=4:iv-vii-iv-xvii-i&Itemid=4 "АВАРО-ЧЕЧЕНСКИЕ ПРАВИТЕЛИ ИЗ ДИНАСТИИ ТУРЛОВЫХ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140815070413/http://as-sarir.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=5:2012-02-27-09-43-24&catid=4:iv-vii-iv-xvii-i&Itemid=4 |date=2014-08-15 }} * [http://as-sarir.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=4:2012-02-27-09-04-41&catid=4:iv-vii-iv-xvii-i&Itemid=4 "ЭПОХА ШАБАН-КАДИ ОБОДИНСКОГО (XVII В.) В ИСТОРИИ АВАРИИ''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140814172132/http://as-sarir.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=4:2012-02-27-09-04-41&catid=4:iv-vii-iv-xvii-i&Itemid=4 |date=2014-08-14 }} * «В чем ошибался великий писатель Лев Толстой?» Тимур Айтберов ва [[Маркъо ШагӀбанов]] ==ХӀужаби== {{хӀужаби}} ==РегӀелал== * [http://as-sarir.ru/index.php?option=com_content&view=category&id=4:iv-vii-iv-xvii-i&Itemid=4&layout=default Тимур Айтберовасул къалмидасан...]{{Хвараб регӀел|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.tsumada.ru/ru/fotoid/4015 Профессор Т.Айтберовас доклад цӀалулаго: сурат.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305010715/http://www.tsumada.ru/ru/fotoid/4015 |date=2016-03-05 }} * [http://www.tsumada.ru/ru/fotoid/4004 Cурат. Тимур Айтберов тӀиндазул хъабарчаги ретӀун.]{{Хвараб регӀел|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.hayinfo.ru/ru/news/policy/7509.blog Аварцы намерены добиваться признания собственной автономии в пределах Азербайджана.] * [http://avartv.ru/video/avartv-jalul-peredachabi/schal-kkolel-avaral.html Видео "Щал кколел Аварал?" Студиялда кӀалъала руго Тимур Айтберов ва ХӀапизов ШагӀбан. Avartv.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140726070529/http://avartv.ru/video/avartv-jalul-peredachabi/schal-kkolel-avaral.html |date=2014-07-26 }} [[Категория:Авар тарихчагӀи]] [[Категория:Россиялъул тарихчагӀи]] sj5a7lo6z40pwrkujfwz126h46b39q3 0 7229 101192 99930 2026-09-07T12:50:03Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101192 wikitext text/x-wiki {{ГӀБ |пачалихъ = Россия |статус = росу |магӀарул мацӀалъ цӀар = {{PAGENAME}} |эбелаб мацӀалъ цӀар = {{lang-lez|Къуруш}} |герб = |байрахъ = |гербалъул гӀеблъи = 128 |байрахъалъул гӀеблъи = 128 |сурат = |размер = <!--300px--> |хъвай-хъвагӀай = |lat_deg =41 |lat_min =16 |lat_sec =51 |lon_deg =47 |lon_min =49 |lon_sec =48 |CoordAddon = type:city(1000)_region:RU |CoordScale = |Яндекскарта = |ХӀукумат = Россия |карта = {{PAGENAME}} |пачалихъалъул картаялъул размер = 300 |икълималъул картаялъул размер = 300 |мухъалъул картаялъул размер = 300 |икълим = Дагъистан |икълим таблицаялда = Дагъистан |икълималъул тайпа = жумгьурият |мухъ таблицаялда = Ушугъ мухъ |хІукуматалъул карта = Россия |икълималъул карта = Дагъистан |мухъалъул карта = Ушугъ мухъ |жанисеб бикьи = |бетІерасул тайпа = Росдал бегаул |бетІер = |кьучІ лъураб къо = |цебе букІараб цІар = Калер |площад = |гьава-бакъ = гьоркьохъеб |майданалъул борхалъи = 2560 |расмияб мацІ = [[Лезгин мацІ|лезгин]] |халкъалъул къадар = 826 |хъвай-хъвагІай гьабураб сон = 2010 |гъунки = |агломерация = |миллатал = [[Куралал|куралал]] |динал = [[Ислам]] |этнохороним = |сагІтил рачел = +4 |DST = |телефоналъул код = |почалъул индексал = 368684 |автомашинаялъул код = 05 |идентификаторалъул тайпа = ОКАТОялда код |цифровой идентификатор = 82221000004<ref>[http://www.gosspravka.ru/05/014/000000.html Справочник почтовых индексов / кодов ОКАТО /налоговых инспекций ФНС / адресов. Докузпаринский район]</ref> |категория Commons алда = |сайт = http://kurushar.ru |сайталъул мацІ = ru }} '''Къуруш''' ({{lang-lez|Къуруш}}) — ккола [[Дагъистан]] жумгьурияталъул [[Ушугъ мухъ]]алъул [[росу]]. Кавказалда ва Европаялда бищунго борхалъуда бугеб росу. Гьединго Россиялда бищун къилабияб тӀанкӀ. == Ракьхъвай == [[Шалбуздагъ]] мегӀералъул къилабгун-бакъбаккул рахъалда ва [[Ушугъ (гӀор)|Ушугъ]] гӀоралда аскӀоб буго. Гьединго мухъалъул марказ [[Ушугъ]]алдасан 17 км къилабгун-бакътӀерхьул рахъалде ккола. == ГӀадамал == 2010 соналъул хъвай-хъвагӀазда рекъон росулӀ 826 чияс гӀумру гьабула букӀана<ref>{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/itogi/perepis_tom1.htm|title=11. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений|work=Итоги Всероссийской переписи населения 2010. Том 1. Численность и размещение населения|publisher=[[Росстат]]|date=2012|accessdate=2012-04-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120418102440/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/itogi/perepis_tom1.htm|archivedate=2012-04-18|url-status=хвараб}}</ref>. Тарихалдаго Къуруш росдал гӀадамал тухумазда рикьулаан, гьезда гъоркьо: Хайитакьар, Гьилевар,Тетацар, Фалакьар, Къызырар, Хъртар, Мисрияр. Гьединго росу гьал авалазда бикьуна: Пагъвай кьилер, Вене кьилер, Къиртар, Камавайбур. == ХӀакъал жал == Къуруш [[Кавказ]]алдаги, [[Россия|Россиялдаги]], [[Европа|Европаялдаги]] бищунго борхатаб тӀанкӀ (Кавказ хребеталдасан Европаялъулги Азиялъулги гӀурхъи бачани)<ref>[http://www.bibliotekar.ru/divo/31-75.htm Библиотекарь.ру]</ref><ref>{{Cite web |title=Официальный сайт Президента Республики Дагестан |url=http://president.e-dag.ru/map/42/ |access-date=2014-08-26 |archive-date=2012-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120424064654/http://president.e-dag.ru/map/42/ |url-status=хвараб }}</ref><ref>[http://www.outdoors.ru/news/2006/11/26_2.php Outdoors.ru — Мир путешествий и развлечений]</ref><ref>{{Cite web |title=Турометр — социальная сеть туристов |url=http://turometr.ru/geo/europe/russia/dagestan/kurush/ |access-date=2014-08-26 |archive-date=2011-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111106093919/http://turometr.ru/geo/europe/russia/dagestan/kurush/ |url-status=хвараб }}</ref><ref>[http://www.djami.ru/goroda/ Агентство путешествий]{{Хвараб регӀел|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Ралъадалъул уровеналдасан росу буго 2560 метралъ тӀад.<ref>[http://www.odnoselchane.ru/?sect=1758 Односельчане.ru — города и села Дагестана]</ref> Гьединго гьеб буго бищунго Россиялъул къилабияб росу.<ref>{{Карта|K-38-108}}</ref>.<br /> Къуруш росуялдасан [[альпинист]]аз байбихьула [[Базардюзю]] (4466 м), [[Шалбуздагъ]] (4150 м) ва [[Ерыдагъ]] (3925 м) мугӀрузда рахине. == ХӀужаби == {{хІужаби}} {{rq|img}} == Линкал == {{Навигация |Тема = Дагъистан |Портал = Дагъистан |Викиновости = |Викисклад = |Проект = }} * [http://www.kurushar.ru Сайт селения Куруш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030000306/http://kurushar.ru/ |date=2017-10-30 }} * [http://www.risk.ru/users/ssh/12033/ Сайт альпинистов. Фотографии Куруша] * [http://www.turometr.ru/geo/europe/russia/dagestan/kurush «Куруш – место, где до звезд подать рукой» — туристический сайт Турометр.ру] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111106093919/http://turometr.ru/geo/europe/russia/dagestan/kurush/ |date=2011-11-06 }} {{ТӀинчӀ-Дагъистан}} {{Дагъистан}} {{Ушугъ мухъалъул росаби}} [[Категория:Ушугъ мухъалъул росаби]] ovfg501xe4j9fv2zjxelb8gjbx11cev 101463 101192 2026-09-08T00:37:17Z InternetArchiveBot 12052 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 101463 wikitext text/x-wiki {{ГӀБ |пачалихъ = Россия |статус = росу |магӀарул мацӀалъ цӀар = {{PAGENAME}} |эбелаб мацӀалъ цӀар = {{lang-lez|Къуруш}} |герб = |байрахъ = |гербалъул гӀеблъи = 128 |байрахъалъул гӀеблъи = 128 |сурат = |размер = <!--300px--> |хъвай-хъвагӀай = |lat_deg =41 |lat_min =16 |lat_sec =51 |lon_deg =47 |lon_min =49 |lon_sec =48 |CoordAddon = type:city(1000)_region:RU |CoordScale = |Яндекскарта = |ХӀукумат = Россия |карта = {{PAGENAME}} |пачалихъалъул картаялъул размер = 300 |икълималъул картаялъул размер = 300 |мухъалъул картаялъул размер = 300 |икълим = Дагъистан |икълим таблицаялда = Дагъистан |икълималъул тайпа = жумгьурият |мухъ таблицаялда = Ушугъ мухъ |хІукуматалъул карта = Россия |икълималъул карта = Дагъистан |мухъалъул карта = Ушугъ мухъ |жанисеб бикьи = |бетІерасул тайпа = Росдал бегаул |бетІер = |кьучІ лъураб къо = |цебе букІараб цІар = Калер |площад = |гьава-бакъ = гьоркьохъеб |майданалъул борхалъи = 2560 |расмияб мацІ = [[Лезгин мацІ|лезгин]] |халкъалъул къадар = 826 |хъвай-хъвагІай гьабураб сон = 2010 |гъунки = |агломерация = |миллатал = [[Куралал|куралал]] |динал = [[Ислам]] |этнохороним = |сагІтил рачел = +4 |DST = |телефоналъул код = |почалъул индексал = 368684 |автомашинаялъул код = 05 |идентификаторалъул тайпа = ОКАТОялда код |цифровой идентификатор = 82221000004<ref>[http://www.gosspravka.ru/05/014/000000.html Справочник почтовых индексов / кодов ОКАТО /налоговых инспекций ФНС / адресов. Докузпаринский район]</ref> |категория Commons алда = |сайт = http://kurushar.ru |сайталъул мацІ = ru }} '''Къуруш''' ({{lang-lez|Къуруш}}) — ккола [[Дагъистан]] жумгьурияталъул [[Ушугъ мухъ]]алъул [[росу]]. Кавказалда ва Европаялда бищунго борхалъуда бугеб росу. Гьединго Россиялда бищун къилабияб тӀанкӀ. == Ракьхъвай == [[Шалбуздагъ]] мегӀералъул къилабгун-бакъбаккул рахъалда ва [[Ушугъ (гӀор)|Ушугъ]] гӀоралда аскӀоб буго. Гьединго мухъалъул марказ [[Ушугъ]]алдасан 17 км къилабгун-бакътӀерхьул рахъалде ккола. == ГӀадамал == 2010 соналъул хъвай-хъвагӀазда рекъон росулӀ 826 чияс гӀумру гьабула букӀана<ref>{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/itogi/perepis_tom1.htm|title=11. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений|work=Итоги Всероссийской переписи населения 2010. Том 1. Численность и размещение населения|publisher=[[Росстат]]|date=2012|accessdate=2012-04-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120418102440/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/itogi/perepis_tom1.htm|archivedate=2012-04-18|url-status=хвараб}}</ref>. Тарихалдаго Къуруш росдал гӀадамал тухумазда рикьулаан, гьезда гъоркьо: Хайитакьар, Гьилевар,Тетацар, Фалакьар, Къызырар, Хъртар, Мисрияр. Гьединго росу гьал авалазда бикьуна: Пагъвай кьилер, Вене кьилер, Къиртар, Камавайбур. == ХӀакъал жал == Къуруш [[Кавказ]]алдаги, [[Россия|Россиялдаги]], [[Европа|Европаялдаги]] бищунго борхатаб тӀанкӀ (Кавказ хребеталдасан Европаялъулги Азиялъулги гӀурхъи бачани)<ref>[http://www.bibliotekar.ru/divo/31-75.htm Библиотекарь.ру]</ref><ref>{{Cite web |title=Официальный сайт Президента Республики Дагестан |url=http://president.e-dag.ru/map/42/ |access-date=2014-08-26 |archive-date=2012-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120424064654/http://president.e-dag.ru/map/42/ |url-status=хвараб }}</ref><ref>[http://www.outdoors.ru/news/2006/11/26_2.php Outdoors.ru — Мир путешествий и развлечений]</ref><ref>{{Cite web |title=Турометр — социальная сеть туристов |url=http://turometr.ru/geo/europe/russia/dagestan/kurush/ |access-date=2014-08-26 |archive-date=2011-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111106093919/http://turometr.ru/geo/europe/russia/dagestan/kurush/ |url-status=хвараб }}</ref><ref>[http://www.djami.ru/goroda/ Агентство путешествий]{{Хвараб регӀел|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Ралъадалъул уровеналдасан росу буго 2560 метралъ тӀад.<ref>[http://www.odnoselchane.ru/?sect=1758 Односельчане.ru — города и села Дагестана]</ref> Гьединго гьеб буго бищунго Россиялъул къилабияб росу.<ref>{{Карта|K-38-108}}</ref>.<br /> Къуруш росуялдасан [[альпинист]]аз байбихьула [[Базардюзю]] (4466 м), [[Шалбуздагъ]] (4150 м) ва [[Ерыдагъ]] (3925 м) мугӀрузда рахине. == ХӀужаби == {{хІужаби}} {{rq|img}} == Линкал == {{Навигация |Тема = Дагъистан |Портал = Дагъистан |Викиновости = |Викисклад = |Проект = }} * [http://www.kurushar.ru Сайт селения Куруш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030000306/http://kurushar.ru/ |date=2017-10-30 }} * [http://www.risk.ru/users/ssh/12033/ Сайт альпинистов. Фотографии Куруша] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100708173313/http://www.risk.ru/users/ssh/12033/ |date=2010-07-08 }} * [http://www.turometr.ru/geo/europe/russia/dagestan/kurush «Куруш – место, где до звезд подать рукой» — туристический сайт Турометр.ру] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111106093919/http://turometr.ru/geo/europe/russia/dagestan/kurush/ |date=2011-11-06 }} {{ТӀинчӀ-Дагъистан}} {{Дагъистан}} {{Ушугъ мухъалъул росаби}} [[Категория:Ушугъ мухъалъул росаби]] lc2q5dxb94y5k2qoc7hkrc8g4ouzgyv 0 7266 101396 100681 2026-09-07T13:24:03Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101396 wikitext text/x-wiki [[Файл:Sandal-12thcentury ChacoCanyon NM USA.jpg|thumb|right|300px|XII гӀасруялъул сандалиял]] '''Хьит''' — хӀатӀида ретӀулеб жо, гьелъ нилӀер хӀетӀе унтизе биччаларо къватӀахъ хьвадулеб мехалъ<ref>ГОСТ 23251—83 Обувь. Термины и определения</ref>. Хьит ккола [[РетӀел|ратӀлил]] цо элемент<ref>{{Cite web|url=https://slovarozhegova.ru/word.php?wordid=17884|title=ОБУВЬ Толковый словарь Ожегова онлайн|publisher=slovarozhegova.ru|accessdate=2020-03-07|archive-date=2020-11-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20201124152745/https://slovarozhegova.ru/word.php?wordid=17884|url-status=dead}}</ref>. == Тарих == [[Файл:Romanwallinscotl00macduoft_raw_0263.png|thumb|right|Румазул хьитал: бихьиназул, руччабазул ва лъималазул]] Хьитазул тарих байбихьула жеги [[ТӀасияб палеолит|тӀасияб палеолиталда]]. Хьитазул цебегӀанасеб тарих лъазабиялъе [[археолог]]аз ва [[антрополог]]аз цӀакъ кӀвар кьола<ref>[http://footwear.ua/history/ История обуви: начиная с первобытности]</ref>. == Хьитазул стандартал == SB, S1—S5 * EN ISO 20345 * ГОСТ Р ЕН ИСО 20345-2011 * ГОСТ 26167-2005 «Обувь повседневная. Общие технические условия». * ГОСТ 12.4.137-84 «Обувь специальная кожаная для защиты от нефти, нефтепродуктов, кислот, щелочей, нетоксичной и взрывоопасной пыли. Технические условия». * ГОСТ 28507-90 «Обувь специальная кожаная для защиты от механических воздействий. Общие технические условия». * ГОСТ 12.4.032-77 «Обувь специальная кожаная для защиты от повышенных температур. Технические условия». * ГОСТ 5375-79 «Сапоги резиновые формовые». * ГОСТ Р 12.4.187-97 «Система стандартов безопасности труда. Обувь специальная кожаная для защиты от общих производственных загрязнений. Общие технические условия». A — Антистатичность обуви.<br> E — Поглощение энергии ударов в пяточной части.<br> FO — Маслобензостойкая подошва.<br> P — Сопротивление проникновению и стойкость от проколов нижней части обуви.<br> HRO — Стойкость подошвы к повышенным температурам (+300 °C/мин).<br> CI — Стойкость к пониженным температурам.<br> HI — Стойкость к повышенным температурам.<br> WR — Водостойкость всей обуви.<br> WRU — Водостойкость верха обуви.<br> M — Защита [[Плюсна|плюсны]] стопы.<br> CR — Защита верха от порезов.<br> SRC — Защита от скольжения.<br> == Маданияталда == [[Файл:Shoehouse.jpg|thumb|right|250px|{{center|Пенсильваниялда бугеб хьиталъул рукъ}}]] [[Файл:Shoes and Fruit (p365 20).jpg|thumb|right|250px|{{center|Спорт хьит}}]] === Къисаби ва кучӀдул === * «Хьит» — суфиязул къиса. * «Инсан ва хьит» — ирландияв хъвадарухъан Уильям Батлер Йейтсица хъвараб къиса. * «Spanish Boots» — 1969 соналъул кечӀ. * «Boogie Shoes» — 1977 соналъул кечӀ. === Кицаби ва абиял === {{Div col|2}} * Под каблуком (башмаком, сапогом). * Два сапога пара, и оба на левую ногу. * Сапоги всмятку. * Сапожник без сапог. * Сесть в галошу. * Не лыком шит. * Липовые лапти. * Не будь лапотника, не было бы и бархатника (то есть дворянина). * Не лаптем щи хлебаем. * Лапотная деревня (в переносном смысле — некультурная, нищая). * Дело вести — не лапти плести. * Откинуть сандалии. * Лыко не вяжет. * Сапоги каши просят. * Все люди как люди, а мой муж как поршень (поршень — обувь шерстью наружу)<ref name="Даль">''Пословица из словаря В. И. Даля.''</ref>. * Батрак обувь делает и обувает<ref name="Даль"/>. {{Div col end}} == Гь. балагье == * [[Хьитазул роценал]] * [[Къехьгун-хьитазул промышленность]] == ХӀужаби == {{хІужаби}} == Адабият == {{Навигация |Тема=Обувь |Википедия=Обувь |Викимактаб=Обувь |Викикъамус=обувь }} * {{книга | автор = Питер Макнил, Риелло Джорджио | часть = | ссылка часть = | заглавие = Обувь. От сандалий до кроссовок | оригинал = Shoes: A history from sandals to sneakers | ссылка = | викитека = | ответственный = | издание = | место = {{М.}} | издательство = Новое литературное обозрение | год = 2013 | volume = | страниц = 376 | columns = | allpages = | серия = Библиотека журнала «Теория моды» | isbn = 978-5-4448-0098-0 | doi = | тираж = 2000 | ref = }} * {{ВТ-ЭСБЕ|Обувь|[[Эрисман, Фёдор Фёдорович|Эрисман Ф. Ф.]]}} * {{книга | автор = Козлова В. А. | заглавие = Справочник обувщика | место = Ростов-на-Дону | издательство = Феникс | год = 2003 | страниц = 256 | isbn = 5-222-03057-1 | ref = Козлова }} {{КЪР}} {{^|12px}} {{rq|sources}} [[Категория:Хьит|*]] hgrd4d1ccucda96g7pr1ri8slk4r0eg 0 7308 101129 99726 2026-09-07T12:35:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101129 wikitext text/x-wiki {{Килиса |МагӀарул мацӀалъ цӀар = Знаменский килиса |Эбелаб мацӀалъ цӀар = Собор во имя иконы Знамения Пресвятой Богородицы |Сурат = Церковь Святого Знамения Божьей Матери г. Хасавюрт.JPG |Сураталда гъоркь хъвай-хъвагӀай = |Сураталъул гӀеблъи = |Пачалихъ = Россия |Икълималъул тайпа = Жумгьурият |Икълим = Дагъистан |Бугеб бакӀалда цӀар = шагьар |Бугеб бакӀ = [[Хасавюрт]] |lat_dir = 43.245125 |lon_dir = 46.581191 |region = |CoordScale = |Статус = {{РФлъул культурияб ирс|0500537000}} |Мазгьаб = [[православие]] |Епархия = МахІачхъалаялъул |Благочиние = МахІачхъалаялъул |Минаялъул тайпа = [[Собор|собор]] |Архитектура = [[ЦІиябвизантиялъулаб архитектура|цІиябвизантиялъулаб]] |Проект ургъарав = И. Рябинин |Базе байбихьи = 1903 |Бан бахъи = 1904 |Приделал = |Асарал = |Бугеб хІал = |Сайт = |ТІадеги магІлуматал = |Commons = }} '''Зна́менский килиса''' ('''Мукъадасатай Богородицалъул Знамениялъул цӀаралда''', {{lang-ru|Собор во имя иконы Знамения Пресвятой Богородицы}}) — [[Шималияб Кавказ]]алда бищунго кӀудияб килиса ва [[ХХ гӀасру]]ялъул маданияталъул зани. Архитектураялда неовизантий къагӀидаялъ бараб килиса буго. Гьелъул приход [[ГӀурус православияб гьатӀан]]алъул [[МахӀачхъалаялъул епархия|МахӀачхъалаялъул епархиялъул]] [[МахӀачхъалаялъул благочиние|МахӀачхъалаялъул благочиниялда]] гъорлӀе уна. Килисаялъул настоятель — [[иерей]] Валерий Галкин. Килиса буго [[Дагъистан|Дагъистан Жумгьурияталъул]] [[Хасавюрт]] шагьаралъул бакьулӀ Орджоникидзеил къватӀалда, 121 рукъ. Гьеб ккола шагьаралъул [[архитектура]]ялъул доминанта. [[Килиса]]ялъул [[къуба]]л ва [[хъанч]]ал рихьула шагьаралъул сверухълъиялдасан цин. == Тарих == [[Файл:Хасав-Юрт, базарная площадь.jpg|thumb|left|150px|Хасав-Юрт, базаралъул майдан]] Килиса бана [[Терикалъул хъазахъал|Терикалъул хъазахъазул боялдасан]] ругел хъазахъаз [[1903]]—[[1904]] сонаца Романовазул рукъалъул 300-сон тӀубаялда. == ХӀужаби == {{хІужаби}} == Линкал == * [http://dagorthodoxy.ru/index.php/hrami Описание собора на сайте Махачкалинского благочиния] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150101110842/http://dagorthodoxy.ru/index.php/hrami |date=2015-01-01 }} * [http://www.mi-dag.ru/print/6298/ Православная жемчужина Хасавюрта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150515104839/http://www.mi-dag.ru/print/6298 |date=2015-05-15 }} [[Категория:Россиялъул килисаби]] [[Категория:Хасавюрт]] [[Категория:Килисаби|Хасавюрт]] oiidfa6sjdkl2f5p4g4jdirjm2hpe1y 0 7312 101345 100503 2026-09-07T13:15:33Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101345 wikitext text/x-wiki {{ГӀБ |пачалихъ = Польша |статус = росу |магӀарул мацӀалъ цӀар = {{PAGENAME}} |эбелаб мацӀалъ цӀар = Trojany |герб = |байрахъ = |гербалъул гӀеблъи = 128 |байрахъалъул гӀеблъи = 128 |сурат = |размер = <!--300px--> |хъвай-хъвагӀай = |lat_dir = N|lat_deg = 52|lat_min = 28|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 21|lon_min = 20|lon_sec = |CoordAddon = type:city(2500)_region:RU-DA |CoordScale = |Яндекскарта = |ХӀукумат = Польша |карта = {{PAGENAME}} |пачалихъалъул картаялъул размер = 300 |икълималъул картаялъул размер = 300 |мухъалъул картаялъул размер = 300 |икълим = |икълим таблицаялда = Мазовецкое |икълималъул тайпа = воеводство |мухъ таблицаялда = Воломинский мухъ |хІукуматалъул карта = Польша |икълималъул карта = Мазовецкое |мухъалъул карта = Воломинский мухъ |жанисеб бикьи = |бетІерасул тайпа = |бетІер = |кьучІ лъураб къо = |цебе букІараб цІар = |площад = |гьава-бакъ = |майданалъул борхалъи = |расмияб мацІ = |халкъалъул къадар = 490 |хъвай-хъвагІай гьабураб сон = 2014 |гъунки = |агломерация = |миллатал = |динал = |этнохороним = |сагІтил рачел = |DST = |телефоналъул код = |почалъул индексал = |автомашинаялъул код = |идентификаторалъул тайпа = |цифровой идентификатор = |категория Commons алда = |сайт = |сайталъул мацІ = }} [[Файл:Trojany województwo mazowieckie.JPG|thumb|right|250px|Трояны]] '''Трояны''' ({{lang-pl|Trojany}}) - ккола [[Польша]]ялда бугеб росу. [[2014]] соналъ гьабураб хъвай-хъвагӀазда рекъон росулӀ 490 чи вуго. == ХӀужаби == {{хІужаби}} {{rq|source|img}} [[Категория:Польша]] {{poland-geo-stub}} pyu82qfydkxvkiuv9nx2uzjmvttzv6m 0 7364 101039 99404 2026-09-07T12:20:42Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101039 wikitext text/x-wiki {{Пачалихъ |МагӀарул мацӀалъ цӀар = Герек Жумгьурият |Эбелаб мацӀалъ цӀар = Ελληνική Δημοκρατία |Родительный падеж = Герекалъул |Герб = Coat of arms of Greece (colour).svg |Байрахъ = Flag of Greece.svg |ШигӀар = «Ἐλευθερία ἢ Θάνατος»&nbsp;«(Эркенлъи яги хвел)» |Гимналда цӀар = Ύμνος εις την Ελευθερία (Герекалъул хӀакъалъулӀ гимн) |Аудио = Greece national anthem.ogg |ХӀукмуялъул низам = [[Республика]] |Пачалихъалъулаб дин = [[Насранияб дин|Насранияб]] |lat_dir = N|lat_deg = 38|lat_min = 18|lat_sec = 4 |lon_dir = E|lon_deg = 23|lon_min = 44|lon_sec = 28 |region = GR |CoordScale = |Картаялда = EU-Greece.svg |картаялда гъоркь хъвай-хъвагӀай = '''Герек''' (бецӀ-гӀурччинаб):<br />— [[Европа]]ялда (гӀурччинаб ва бецӀ-цӀахӀилаб)<br />— [[Европаялъул союз]]алда (гӀурччинаб) |МацӀ = [[Ингилис мацӀ|ингилис]] |ГӀуцӀцӀана = [[1801 сон]]алъул [[1 январ]]алъ <br><small>(объединение [[Королевство Великобритания|Королевства Великобритания]] и [[Королевство Ирландия|Королевства Ирландия]])</small><!-- а до этого страны не было?.. --> |Истикълал щвараб къо-моцӀ= [[25 март]] [[1821]] |БатӀа тӀуна = [[ГӀусманиязул империя]]лдаса |Тахшагьар = [[Апин]] |ЧӀахӀиял шагьарал = [[Апин]], [[Салоник]], [[Патри]] |БутӀрузул хъулухъал = [[Герекалъул бетӏер|Бетӏер]]<br />Хӏукуматалъул бетӏер |БутӀрул = [[Каролос Папулас]]<br />[[Алексис Ципрас]] |Ракьалъул рахъалъ тартиб= 95 |Ракь = 131 957 |Лъел бутӀа = 0,86 |Этнохороним = герекав, герекай, герекал |Халкъалъул къадаралъул рахъалъ тартиб = 75 |Халкъалъул къадар = {{цІикІкІен}} 10 772 967<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130505020651/http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|archivedate=2013-05-05|url-status=хвараб}}</ref> |Халкъалъул хъвай-хъвагӀай гьабураб сон = 2013 |Халкъалъул гъунки = 85,3 |Халкъалъул гъункиялъул рахъалъ тартиб = 88 |ВЖП (БСП) = 294, 339 млрд.<ref name="мвфввп">[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=78&pr.y=5&sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=174&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= Report for Selected Countries and Subjects<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> |ВЖП (БСП) рикӀкӀараб сон = 2011 |ВЖП (БСП) ялъул рахъалъ тартиб = |Халкъалъул цо чиясе ВЖП (БСП) = 24 543 |ВВП (номинал) = 292,065 млрд |Год расчёта ВВП (номинал) = 2011 |Место по ВВП (номинал) = |ВВП (номинал) на душу населения = 24 073 |ИПГӀИ = {{дагьлъи}} 0,860 |ИПГӀИ рикӀкӀараб сон = 2013 |ИПГӀИялъул рахъалъ тартиб = 29 |ИПГӀИялъул уровен = <span style="color:#090;">цІакъ цІикІкІараб</span> |Авиакомпания = |ГӀарац = [[евро]]<ref name="%49"> [[2001]] щвезегІан — [[герекалъул дарахма]].</ref> ('''EUR''', код 978) |Домен = [[.gr]], [[.eu]] |ISO = |Телефоналъул код = |СагӀтил рачел = [[Бакъбаккул европаялъул заман|EET]] ([[UTC+02:00|UTC+2]], [[Роол заман|риидал]] [[Бакъбаккул европаялъул роол заман|UTC+3]]) }} '''Гере́к''' ({{lang-el|Ελλάδα / Ελλάς}} {{Audio-IPA|Ellada.ogg|[eˈlaða]}}, Elláda / Ellás), расмияб цӀар — '''Гере́калъул Жумгьури́ят''' ({{lang-el|Ελληνική Δημοκρατία}} {{IPA|[eliniˈci ðimokraˈti.a]}}, Ellīnikī́ Dīmokratía) — [[Бакъдасеб Европа|Бакъдасеб Европаялда]] бугеб [[пачалихъ]]. [[2010]] соналъул рикӀкӀеналда рекъон халкъалъул къадар букӀана 11,3 миллион чи, ракь — 131 957 км². Тахшагьар — [[Апин]]. Пачалихъалъулаб мацӀ — [[Герек мацӀ|герек мацӏ]]. == География == == Тарих == == Административияб бикьи == <div align="center"> {| class="wikitable sortable" border="1" align="center" style="text-align:left; font-size: 90%;" |- !№ !width=25| !Децентрализацияб администрация !Адм. центр !Гъорлъе уна !Ракь,<br />км² !Халкъ,<br />чи (2011)<ref name=statistics>{{cite web|title=Announcement of the demographic and social characteristics of the Resident Population of Greece according to the 2011 Population - Housing Census.|url=http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/General/nws_SAM01_EN.PDF|publisher=Hellenic Statistical Authority|accessdate=24 August 2013|location=Piraeus|format=PDF|date=23 August 2013|archive-date=25 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131225192921/http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/General/nws_SAM01_EN.PDF|url-status=хвараб}}</ref> !Гъунки,<br />чи/км² !Ракьхъвай |- |1 |style="background: #FFCD00"| |'''Аттики''' |[[Афинал]] |[[Аттика]] |align="right" |3808 |align="right" |3 827 624 |align="right" |1005,15 |rowspan="8"|[[Файл:GreeceDioikiseis.png|175px]] |- |2 |style="background: green"| |'''Македониял ва Фракия''' |[[Салоники]] |[[Гьоркьохъеб Македония]], [[Бакъбаккул Македония ва Фракия]] |align="right" |32 968 |align="right" |2 490 051 |align="right" |75,53 |- |3 |style="background: red"| |'''Эпира ва БакътӀерхьул Македония''' |[[Янина (шагьар)|Янина]] |[[Эпир]], [[БакътӀерхьул Македония]] |align="right" |18 654 |align="right" |620 545 |align="right" |33,27 |- |4 |style="background: #8F00FF"| |'''Фессалия ва Гьоркьохъеб Греция''' |[[Лариса (шагьар)|Лариса]] |[[Фессалия]], [[Гьоркьохъеб Греция]] |align="right" |29 586 |align="right" |1 280 152 |align="right" |43,27 |- |5 |style="background: #808000"| |'''Пелопоннеса, БакътӀерхьул Греция ва Иония''' |[[Патры]] |[[Пелопоннес (округ)|Пелопоннес]], [[БакътӀерхьул Греция]], [[Ионал чӀинкӀиллъаби]] |align="right" |29 147 |align="right" |1 465 554 |align="right" |50,28 |- |6 |style="background: blue"| |'''Эгей чӀинкӀиллъаби''' |[[Пирей]] |[[Шималиял Эгей чӀинкӀиллъаби]], [[Жанубиял Эгей чӀинкӀиллъаби]] |align="right" |9 122 |align="right" |508 206 |align="right" |55,71 |- |7 |style="background: #FF6600"| |'''Крита''' |[[Ираклион]] |[[Крит (округ)|Крит]] |align="right" |8 336 |align="right" |623 065 |align="right" |74,74 |- | |style="background: #FFB6C1"| |Автономияб рагьибазул пачалихъ "Къадруяб МегӀер"алъул буго хассаб статус ва жиндирго визаялъул режим. | | |align="right" |336 |align="right" | |align="right" | |- style="background: #CCC;" | || ||Кинабниги || || ||131 957 || 10 815 197 || 81,96 || |+ |- |} </div> == ХӀужаби == {{хIужаби}} {{stub}} [[Категория:Греция]] {{Европа}} 85yon0z774cn2iy3vtxefettot0qnra 0 7378 100944 98655 2026-09-07T12:04:19Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100944 wikitext text/x-wiki '''Авар гӀажам''' — [[ГӀараб хъвай-хъвагӀи|гӀараб графикаялъул]] аслуялда бугеб хъвай-хъвагӀи, жибги [[1928 сон|1928 соналде]] щвезегӀан [[авар мацӀ]] хъваялъе хӀалтӀизабулеб букӀараб. Бищун цересел авар гӀажамалда хъварал хъвай-хъвагӀабазул цогидаб буго [[Къорода]] мажгиталъул къадалӀ бугеб ганчӀида батараб, гьелъие къо-моцӀ чӀезабун буго [[XV гӀасру|XV гӀасруялдалъун]]. Авар гӀажамалъе кьучӀ лъурав чилъун рикӀкӀунев вуго ГӀандиса ГӀалимирза; гьесул квералъ 1485 соналъ хъвараб [[ГӀандуникӀил васият|ГӀандуникӀил васигаталда]] буго 16 гӀараб хӀарпаздалъун хъвараб авар рагӀи. == Тарих == ===Къородаса хъвай-хъвагӀай === [[Файл:Inscription of Qoroda.png|300px|мини|справа|Къородаса хъвай-хъвагӀаялъул эскиз]] Жакъа къоялъ лъалеб, авар мацӀалда гӀараб хӀарпаздалъун гьабураб эпиграфияб хъвай-хъвагӀайлъун ккола 1977 соналъ Айтберилазул Тимуридаги, А. Ивановасдаги батараб Къородаса хъвай-хъвагӀай.<ref>Айтберилазул М. Т. Къорода росулӀа Аварги -гӀараб хъвай-хъвагӀай (XIII–XIV гӀасраби) // Машрикъалъул Эпиграфика. М., 1985. XXIII.</ref> Гьеб буго [[Гъуниб мухъ|Гъуниб мухъалъул]] [[Къорода]] [[Къорода мажгит|росдал мажгиталъул]] къадалӀ лъураб ганчӀида бикӀун гьабураб хъвай-хъвагӀи,<ref>{{Cite book|title=МагӀарулалъ хъварал тарихиял асарал|last=Айтберов|first=Т. М.|publisher=АЛЕФ|year=2016|location=МахӀачхъала|pages=300|url=https://instituteofhistory.ru/library/publications/magiarulal-hvaral-tarihiyal-asaral|last2=ХӀапизов|first2=Ш. М.}}</ref> палеграфиял цӀех-рехелазда ва хатӀалъул анализалда рекъон, гьеб гьабураб заман кколеб буго XIV гӀасру. Хъвай-хъвагӀаялъул тӀоцебесеб мухъ байбихьулеб буго бисмилаялдаса, хадусеб лъабго жумла буго авар мацӀалда хъван насх хатӀалъ куфиялъул цо-цо элементалгун. Тексталъул транслитерация буго хадусеб: Бисмиллагьи ррахӀмани ррахӀим! ГӀакӀа гьабуге мазгит [мажгит] гьабаразе [гьабуразе] // Росдаеги мазгит вакъву [вакъфу] гьабаразе [гьабуразе] ГӀакӀа гьабуге бусурбаби! === ГӀандуникӀил васигаталда === СагӀидиласда рекъон, бищун цебесеб гӀараб хӀарпаздалъун авар рагӀаби хъвай дандчӀвалеб буго аваразул нуцал ГӀандуникӀица жиндирго ирсилав Булач-нуцалие хъвараб васияталда. Документ хъван буго 1485 соналъ машгьурав гӀалимчи, Аваристаналъул къади ГӀандиса ГӀалимирзаца гӀараб мацӀалда, ва гьениб, цӀалиялъулӀ мекъи ккунгутӀиялъе ва бакӀалъул цӀаразул абулеб къагӀида мухӀканго кьеялъе хъван буго 16 авар топоним ва хасаб цӀар. Хъван руго гьел гӀараб алифбаялда ругел хӀарпаз; авар мацӀалда ругел хасал гьаркьал рихьизаризе ГӀали-мирзаца хӀалтӀизарун руго авар гьаркьазде бищун гӀагараб абулеб къагӀида бугел хӀарпал, диакритикал гьечӀого.<ref>Саидов М.-С.Дж. Из истории возникновения письменности у народов Дагестана // Языки Дагестана. Махачкала. 1948. Вып. III.</ref> Мисалалъе: بقتللل (бакътлулал) — бакълъулал, عندل (гӀандал), خجددسل (хуждадисел) — хуштадисел, هلق (Гьулукъ) — Гьолокь, бакълъал, СаламегӀер, ва ц. === Бакълъухъа хъвай-хъвагӀи === Гьеб хъвай-хъвагӀай уго Гъоркьа Бакълъухъ росдал мажиталъул къадалӀ бугеб ганчӀида. Гьеб эпитафиялда буго къокъабго гӀажам хӀарпаз гьабураб авар хъвай-хъвагӀи: «Масжид (мажгит) бана 973 соналъ» (грегориянияб къагӀидаялъ 1565–1566 сон).<ref>Айтберов Т.М., Абдулкеримов М.О. О древних записях на аварском языке // Литературный Дагестан. 1990. № 4. С. 123–124.</ref> ===Дибир-къадил реформа === == ЦӀияб гӀажам == {| class="wikitable" |<big>ب  - б</big> |<big>ر  - р</big> |<big>ف  - п</big> |<big>ڸ  - лъ</big> |- |<big>ت  - т</big> |<big>ز  - з</big> |<big>ڣ  - пӀ</big> |<big>ڷ  - лълъ</big> |- |<big>ج  - ж</big> |<big>س  - с</big> |<big>ق  - къ</big> |<big>م  - м</big> |- |<big>ڃ  - чӀ</big> |<big>ص  - сс</big> |<big>ڨ  - кь</big> |<big>ن  - н</big> |- |<big>ڄ  - чӀчӀ </big> |<big>ش  - ш</big> |<big>ك  - к</big> |<big>ه  - гь</big> |- |<big>چ  - ч</big> |<big>ۺ  - щ</big> |<big>ڭ  - кк</big> |<big>و  - в</big> |- |<big>ڿ  - чч</big> |<big>ښ  - ц</big> |<big>گ  - кӀ</big> |<big>ي  - й</big> |- |<big>ح  - хӀ</big> |<big>ڛ  - цц</big> |<big>ڴ  - кӀкӀ</big> |<big>ا  - а</big> |- |<big>ځ  - х</big> |<big>ڝ  - цӀ</big> |<big>ڬ  - г</big> |<big>ێ  - и</big> |- |<big>خ  - хх</big> |<big>ڞ  - цӀцӀ</big> |<big>ڮ  - хь</big> |<big>ې  - е</big> |- |<big>څ  - хъ</big> |<big>ط  - тӀ</big> |<big>ل  - л</big> |<big>ۇ  - у</big> |- |<big>د  - д</big> |<big>ع  - гӀ</big> |<big>ڶ  - лӀ</big> |<big>ۈ   - о</big> |- | |غ  - гъ | |<big>ئ  - ъ</big> |} Гьел гурелги, руго «в»-ялъул кумекалдалъун рихьизарулел лабиалиял /кӀутӀби цӀутӀизарун рахъулел / гьаркьал: Гв - ڬو , гъв - غو , гьв - هو , дв - دو , зв - زو , кв - كو , къв - قو , кьв - ڨو , кӀв - گو , тв - تو , тӀв - طو , хьв - ڮو , хъв - څو , хв - ځو , хӀв - حو , цӀв - ڝو , чв -چو , чӀв - ڃو , щв - ۺو, лълъв - ڷو , кӀкӀв - ڴو , чӀчӀв - ڄو , ккв - ڭو , ссв - صو , ххв - خو, цӀцӀв - ڞو . === Гьамза - ئ  хъваялъул къагӀидаби. === ==== РагӀул байбихьуда: ==== а - ТӀоцебесеб хӀарп а - ا , масала, алжан - الجان ахбазан - اځبازان б - и, у, о, э(ъе)  хӀарпазде цебе  ئ  хъвала, масала, иту (ъиту) - ئێتۇ ургъел (ъургъел) - ئۇرغېل охцер (ъохцер) - ئۈخݭېر эркенлъи (ъеркенлъи) - ئېركېنڸێ ==== РагӀи бакьулӀ ==== кӀиго гьаркьилал хӀарпал (а, и, у) нахъ-цебе хъван рукӀани, масала, гьабилаан, гьезда гьоркьоб гьамза хъвазе буго гьабилаан  (гьабилаъан) - هابێلائان беэнаб  (беъенаб)  - بېئېناب ==== РагӀул ахиралда ==== кӀиго гьаркьилал хӀарпазда гьоркьоб гьамза хъвала, масала, - рии (риъи) - رێئێ === Й ي хӀарп хъваялъул къагӀида. === ==== РагӀул байбихьуда ==== Кирилицаялда хъвалаго нилъеца, масала, юргъан хъвала, гӀажамалда хъвалаго буго يۇرغان йургъан, элъул магӀна ккола, тӀоцересел хӀарпал я, ё, ю рагӀул байбихьуда рукӀани, хъвазе ккола йо - يۈ , йу - يۇ , йа - يا . Масала, ёхарай (йохарай) - يۈخاراي екеризе (йекеризе) - يېكېرێزې ячизе (йачизе) - ياچێزې ==== РагӀи бакьулӀ ==== РагӀи бакьулӀ нахъаги кӀиго гьаркьилаб хӀарп (я, ё, ю) нахъ-цебе букӀани гьоркьоб й хъвазе ккола, масала, Цее (цейе) - ڛېيې диеги (дийеги) - دێيېڬێ дуеги (дуйеги) - دۇيېڬێ ==== Гьаркьикъал хӀарпазда ==== Гьаркьикъал хӀарпазда нахъ я(йа) хӀарп букӀани, масала, дунял (дунйал), хъвазе ккола دۇنيال Дунял (дунйал) - دۇنيال === ГӀараб мацӀалъул рагӀабиги === хъвазе буго рагӀулеб куцалда, масала, Низам ( نظام ) хъвазе буго نێزام Рамазан (رمضان )  хъвазе буго رامازان == КъватӀисел регӀелал == [https://maarda.blogspot.ru/p/blog-page.html ЦӀияб гӀажам] [[Категория:Авар хъвай]] [[Категория:ГӀараб хъвай]] b14ej7hk3poc9eor5o470sg3ufwnbhq 100963 100944 2026-09-07T12:08:02Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100963 wikitext text/x-wiki '''Авар гӀажам''' — [[ГӀараб хъвай-хъвагӀи|гӀараб графикаялъул]] аслуялда бугеб хъвай-хъвагӀи, жибги [[1928 сон|1928 соналде]] щвезегӀан [[авар мацӀ]] хъваялъе хӀалтӀизабулеб букӀараб. Бищун цересел авар гӀажамалда хъварал хъвай-хъвагӀабазул цогидаб буго [[Къорода]] мажгиталъул къадалӀ бугеб ганчӀида батараб, гьелъие къо-моцӀ чӀезабун буго [[XV гӀасру|XV гӀасруялдалъун]]. Авар гӀажамалъе кьучӀ лъурав чилъун рикӀкӀунев вуго ГӀандиса ГӀалимирза; гьесул квералъ 1485 соналъ хъвараб [[ГӀандуникӀил васият|ГӀандуникӀил васигаталда]] буго 16 гӀараб хӀарпаздалъун хъвараб авар рагӀи. == Тарих == ===Къородаса хъвай-хъвагӀай === [[Файл:Inscription of Qoroda.png|300px|мини|справа|Къородаса хъвай-хъвагӀаялъул эскиз]] Жакъа къоялъ лъалеб, авар мацӀалда гӀараб хӀарпаздалъун гьабураб эпиграфияб хъвай-хъвагӀайлъун ккола 1977 соналъ Айтберилазул Тимуридаги, А. Ивановасдаги батараб Къородаса хъвай-хъвагӀай.<ref>Айтберилазул М. Т. Къорода росулӀа Аварги -гӀараб хъвай-хъвагӀай (XIII–XIV гӀасраби) // Машрикъалъул Эпиграфика. М., 1985. XXIII.</ref> Гьеб буго [[Гъуниб мухъ|Гъуниб мухъалъул]] [[Къорода]] [[Къорода мажгит|росдал мажгиталъул]] къадалӀ лъураб ганчӀида бикӀун гьабураб хъвай-хъвагӀи,<ref>{{Cite book|title=МагӀарулалъ хъварал тарихиял асарал|last=Айтберов|first=Т. М.|publisher=АЛЕФ|year=2016|location=МахӀачхъала|pages=300|url=https://instituteofhistory.ru/library/publications/magiarulal-hvaral-tarihiyal-asaral|last2=ХӀапизов|first2=Ш. М.}}</ref> палеграфиял цӀех-рехелазда ва хатӀалъул анализалда рекъон, гьеб гьабураб заман кколеб буго XIV гӀасру. Хъвай-хъвагӀаялъул тӀоцебесеб мухъ байбихьулеб буго бисмилаялдаса, хадусеб лъабго жумла буго авар мацӀалда хъван насх хатӀалъ куфиялъул цо-цо элементалгун. Тексталъул транслитерация буго хадусеб: Бисмиллагьи ррахӀмани ррахӀим! ГӀакӀа гьабуге мазгит [мажгит] гьабаразе [гьабуразе] // Росдаеги мазгит вакъву [вакъфу] гьабаразе [гьабуразе] ГӀакӀа гьабуге бусурбаби! === ГӀандуникӀил васигаталда === СагӀидиласда рекъон, бищун цебесеб гӀараб хӀарпаздалъун авар рагӀаби хъвай дандчӀвалеб буго аваразул нуцал ГӀандуникӀица жиндирго ирсилав Булач-нуцалие хъвараб васияталда. Документ хъван буго 1485 соналъ машгьурав гӀалимчи, Аваристаналъул къади ГӀандиса ГӀалимирзаца гӀараб мацӀалда, ва гьениб, цӀалиялъулӀ мекъи ккунгутӀиялъе ва бакӀалъул цӀаразул абулеб къагӀида мухӀканго кьеялъе хъван буго 16 авар топоним ва хасаб цӀар. Хъван руго гьел гӀараб алифбаялда ругел хӀарпаз; авар мацӀалда ругел хасал гьаркьал рихьизаризе ГӀали-мирзаца хӀалтӀизарун руго авар гьаркьазде бищун гӀагараб абулеб къагӀида бугел хӀарпал, диакритикал гьечӀого.<ref>Саидов М.-С.Дж. Из истории возникновения письменности у народов Дагестана // Языки Дагестана. Махачкала. 1948. Вып. III.</ref> Мисалалъе: بقتللل (бакътлулал) — бакълъулал, عندل (гӀандал), خجددسل (хуждадисел) — хуштадисел, هلق (Гьулукъ) — Гьолокь, бакълъал, СаламегӀер, ва ц. === Бакълъухъа хъвай-хъвагӀи === Гьеб хъвай-хъвагӀай уго Гъоркьа Бакълъухъ росдал мажиталъул къадалӀ бугеб ганчӀида. Гьеб эпитафиялда буго къокъабго гӀажам хӀарпаз гьабураб авар хъвай-хъвагӀи: «Масжид (мажгит) бана 973 соналъ» (грегориянияб къагӀидаялъ 1565–1566 сон).<ref>Айтберов Т.М., Абдулкеримов М.О. О древних записях на аварском языке // Литературный Дагестан. 1990. № 4. С. 123–124.</ref> ===Дибир-къадил реформа === == ЦӀияб гӀажам == {| class="wikitable" |<big>ب  - б</big> |<big>ر  - р</big> |<big>ف  - п</big> |<big>ڸ  - лъ</big> |- |<big>ت  - т</big> |<big>ز  - з</big> |<big>ڣ  - пӀ</big> |<big>ڷ  - лълъ</big> |- |<big>ج  - ж</big> |<big>س  - с</big> |<big>ق  - къ</big> |<big>م  - м</big> |- |<big>ڃ  - чӀ</big> |<big>ص  - сс</big> |<big>ڨ  - кь</big> |<big>ن  - н</big> |- |<big>ڄ  - чӀчӀ </big> |<big>ش  - ш</big> |<big>ك  - к</big> |<big>ه  - гь</big> |- |<big>چ  - ч</big> |<big>ۺ  - щ</big> |<big>ڭ  - кк</big> |<big>و  - в</big> |- |<big>ڿ  - чч</big> |<big>ښ  - ц</big> |<big>گ  - кӀ</big> |<big>ي  - й</big> |- |<big>ح  - хӀ</big> |<big>ڛ  - цц</big> |<big>ڴ  - кӀкӀ</big> |<big>ا  - а</big> |- |<big>ځ  - х</big> |<big>ڝ  - цӀ</big> |<big>ڬ  - г</big> |<big>ێ  - и</big> |- |<big>خ  - хх</big> |<big>ڞ  - цӀцӀ</big> |<big>ڮ  - хь</big> |<big>ې  - е</big> |- |<big>څ  - хъ</big> |<big>ط  - тӀ</big> |<big>ل  - л</big> |<big>ۇ  - у</big> |- |<big>د  - д</big> |<big>ع  - гӀ</big> |<big>ڶ  - лӀ</big> |<big>ۈ   - о</big> |- | |غ  - гъ | |<big>ئ  - ъ</big> |} Гьел гурелги, руго «в»-ялъул кумекалдалъун рихьизарулел лабиалиял /кӀутӀби цӀутӀизарун рахъулел / гьаркьал: Гв - ڬو , гъв - غو , гьв - هو , дв - دو , зв - زو , кв - كو , къв - قو , кьв - ڨو , кӀв - گو , тв - تو , тӀв - طو , хьв - ڮو , хъв - څو , хв - ځو , хӀв - حو , цӀв - ڝو , чв -چو , чӀв - ڃو , щв - ۺو, лълъв - ڷو , кӀкӀв - ڴو , чӀчӀв - ڄو , ккв - ڭو , ссв - صو , ххв - خو, цӀцӀв - ڞو . === Гьамза - ئ  хъваялъул къагӀидаби. === ==== РагӀул байбихьуда: ==== а - ТӀоцебесеб хӀарп а - ا , масала, алжан - الجان ахбазан - اځبازان б - и, у, о, э(ъе)  хӀарпазде цебе  ئ  хъвала, масала, иту (ъиту) - ئێتۇ ургъел (ъургъел) - ئۇرغېل охцер (ъохцер) - ئۈخݭېر эркенлъи (ъеркенлъи) - ئېركېنڸێ ==== РагӀи бакьулӀ ==== кӀиго гьаркьилал хӀарпал (а, и, у) нахъ-цебе хъван рукӀани, масала, гьабилаан, гьезда гьоркьоб гьамза хъвазе буго гьабилаан  (гьабилаъан) - هابێلائان беэнаб  (беъенаб)  - بېئېناب ==== РагӀул ахиралда ==== кӀиго гьаркьилал хӀарпазда гьоркьоб гьамза хъвала, масала, - рии (риъи) - رێئێ === Й ي хӀарп хъваялъул къагӀида. === ==== РагӀул байбихьуда ==== Кирилицаялда хъвалаго нилӀеца, масала, юргъан хъвала, гӀажамалда хъвалаго буго يۇرغان йургъан, элъул магӀна ккола, тӀоцересел хӀарпал я, ё, ю рагӀул байбихьуда рукӀани, хъвазе ккола йо - يۈ , йу - يۇ , йа - يا . Масала, ёхарай (йохарай) - يۈخاراي екеризе (йекеризе) - يېكېرێزې ячизе (йачизе) - ياچێزې ==== РагӀи бакьулӀ ==== РагӀи бакьулӀ нахъаги кӀиго гьаркьилаб хӀарп (я, ё, ю) нахъ-цебе букӀани гьоркьоб й хъвазе ккола, масала, Цее (цейе) - ڛېيې диеги (дийеги) - دێيېڬێ дуеги (дуйеги) - دۇيېڬێ ==== Гьаркьикъал хӀарпазда ==== Гьаркьикъал хӀарпазда нахъ я(йа) хӀарп букӀани, масала, дунял (дунйал), хъвазе ккола دۇنيال Дунял (дунйал) - دۇنيال === ГӀараб мацӀалъул рагӀабиги === хъвазе буго рагӀулеб куцалда, масала, Низам ( نظام ) хъвазе буго نێزام Рамазан (رمضان )  хъвазе буго رامازان == КъватӀисел регӀелал == [https://maarda.blogspot.ru/p/blog-page.html ЦӀияб гӀажам] [[Категория:Авар хъвай]] [[Категория:ГӀараб хъвай]] toq1xvd5d1kxutssgyj1xf441vbzq1j 0 7393 101076 99537 2026-09-07T12:26:53Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101076 wikitext text/x-wiki {{Хъвадарухъан |ЦӀар = ГӀалиев ГӀадалло |Эбелаб мацӀалда цӀар = ГӀадалло |Сурат = |ГӀеблъи = 200 |Сураталда гъоркьхъвай= |Гьавураб мехалъ букӀараб цӀар = |ТӀокӀцӀарал = |Гьавураб къо-моцӀ = 15.02.1933 |Гьавураб бакӀ = [[ГӀурада]], [[Шамилил мухъ]] |Хвараб къо-моцӀ = 30.08.2015 |Хвараб бакӀ = {{ХварабБакІ|МахІачхъала}} |ВатІанчилъи = [[СССР]], [[Россия]] |Хъулухъ = прозаик, поэт, публицист |ХІалтІул сонал = |Рахъ = |Жанр = |ХІалтІабазул мацІ = [[МагІарул мацІ|магІарул]] |ТІоцебесеб хІалтІи = |Премиял = |Шапакъатал = |Lib = |Сайт = |Викимактаб = бегьуларо |Викицитата = }} '''ГӀадалло ГӀалиев''' (гь. [[1932]] соналъул [[15 Феврал|15 феврал]]алъ, [[Шамилил мухъ]]алъул [[ГӀурада]] росулӀ - хв. [[2015]] соналъул [[30 Август|30 август]]алъ [[МахӀачхъала]]ялда) - [[Дагъистан]]алъул ва [[МагӀарулал|магӀарул]] [[шагӀир]], [[хъвадарухъан]]. Прозаик ва публицист. Дагъистаналъул ва Ичкериялъул халкъазул конгрессалда [[Басаев, Салманил Шамил|Шамил Басаевасул]] наиб. ==ГӀумрухъвай== [[File:ГӀадалло ГӀалиев гьавураб сон.jpg|thumb|Дагъистаналъул тарихчи ГӀаламуддин Шайхилавияс ГӀадалоца бицун гьесул рокъоб хъвараб, шагӀирасул гӀумрухъваялдаса цо бутӀа]] ГӀадалло гьавун вуго 1933 соналъул октябрь моцӀалъ, амма халкъалда гьоркьоб тӀобитӀараб къо-моцӀ рагӀула гьесул паспорталда мекъи хъварал баянал. Дагъистаналъул тарихчи ГӀаламуддин Шайхилавияс ГӀадалоца бицун гьесул рокъоб хъвараб, шагӀирасул гӀумрухъваялдаса цо бутӀа буго гьаб рагӀалдехун бугеб сураталда. Гьениб хъван буго: {{цитата байбихьи|босараб бакІ=Сасикьа тарихчи ГІаламуддин Ш. даптаралдаса}} 8 мухӀаррам 1434 соналъул Хамиз сордо, ГӀурадаса ГӀадаллол рокъоб. Барзик ГӀабдуллагьил (гӀага-шагарго 1796 с. гьавурав) вас ГӀалил вас МухӀамадгӀалил вас ГӀалил вас МухӀамадил вас ГӀурадаса Гьидалъев ГӀадалло, гьавуна кьучӀаб баяналда рекъон 1933 соналъул октябрь моцӀалъ, амма паспорталда хъван бугеб тарих мекъи буго. Гьаб кинабго буго жиндирго ГӀадаллол кӀалдисан хъвараб. Гьабги хъвана ГӀадаллол рокъоб ГӀаламуддин Шайхилавияс {{oq|ar|٨ المحرم سنة ١٤٣٤ ليلة الخميس بدار عَدَلُو العُرَدِيّ. عدلو بن محمد بن علي بن محمد علي بن علي بن بارْزِيكْ عبد الله (المولود نحو ١٧٩٦م) العُرَدِيِّ الهِدَلِيّ. ولد في شهر أكتوبر سنة ١٩٣٣م ثلاث وثلاثين وتسع مائة وألف على الصواب. والمكتوب على الجواز غير صحيح. هذا كله من فم عدلو نفسه. وكتب علم الدين الشيخلوي بداره.}} {{цитата лъугІи}} Машгьурлъана магӀарул шигӀруялъул классик ва гьанжесеб Дагъистаналъул сиясатияб гӀуцӀиялъул критик гӀадин. Гьесул хӀисабалда гьелъ дагъистаналъул халкъалда тӀад босун буго деэтнизациялъул ва деисламизациялъул курс. КъахӀибалъул гьоркьохъеб школа лӀугӀизабун хадуб ([[1949]] с.), гьев Дагъистаналъул педагогияб институталъул заочнияб бутӀаялде лӀугьуна. Байбихьулелал классазул мугӀалимлъун хӀалтӀана. Черхалъе захӀматал ругънал ккезарунилан 5 соналъ жанивги тӀамуна. Амнистиялдалъун ([[Сталин, Виссарионил Иосиф |Сталин]] хвеялъул хӀисабалда) къватӀиве виччана. Школалъул гӀелалда байбихьана кучӀдул ва асарал хъвазе. «БагӀараб байрахъ» газеталде хӀалтӀизе ахӀун вукӀана. [[1957]] соналъ Москваялда М.Горькиясул цӀаралда бугеб адабияталъулаб институталде лӀугьана цӀализе. Гьеб лӀугӀизабун хадуб, [[1965]] с. «Знание» ЖамагӀаталъул референтлъун, «Лачен», «Гьудуллъи» журналазул, «Исламалъул нух», «Кьоял» газетазулги редакторлъун хӀалтӀана. [[1990]] соналъ Дъагъистаналъул Хъвадарухъабазул Союзалъул магӀарул секциялъе бетӀерлъи гьабуна. [[1992]] соналъ сиясатиял гӀиллабаздалъун СССРалъул Хъвадарухъабазул Союзалдасан къватӀив ана ва Дъагъистаналъул Хъвадарухъабазул Союзалда хӀалтӀи тана. == Творчествоялъул аслиял хӀалтӀаби == * «ЦӀадул хӀинчӀ» * «Балъгоял кагътал» * «Алмазное стремя» * «Воспоминания о любви» * «ГодекӀан» * «Живой свидетель» 20 ялдасан цӀцӀикӀкӀун асарал музыкаялда росун руго. Гьаб заманалда къватӀибе бахъизе буго гьесул 7 томалда ругел сочинениял. == Аудиохъваял == ГӀадаллоца бицуна буго магӀарул халкъалъул, мацӀалъул, тарих ва маданияталъул. * {{Медиа:Adallo_interview_Sound_1a.ogg}} (1 бутӀа) * {{Медиа:Adallo_interview_Sound_1b.ogg}} (2 бутӀа) * {{Медиа:Adallo_interview_sound_2a.ogg}} (3 бутӀа) * {{Медиа:Adallo_interview_sound_2b.ogg}} (4 бутӀа) == Адабият == * ГӀадаллогун диалогал. Printed in London. Toadstool Group Ltd 2001 — ISBN 0-582-52317-6 * С возвращением поэт! — КПФ «Аваристан». Махачкала. 2006 * Адалло. ТӀаса рищарал асарал (Избранные произведения). ТТ. I—II. — КПФ «Аваристан». Махачкала. 2007 * www.adalloali.ru. == Линкал == * {{cite web |author = CryNews.ru |authorlink = |datepublished = |url = http://www.crynews.ru/persprint/497.html |title = Алиев Адалло Магомедович |format = |work = |publisher = |accessdate = 2009-12-12 |lang = |description = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150602104056/http://www.crynews.ru/persprint/497.html |archivedate = 2015-06-02 |url-status = хвараб }} [[Категория:Поэты Дагестана]] [[Категория:Алипалда рекъон гӀадамазул сияхӀ]] [[Категория:Алипалда рекъон хъвадарухъабазул сияхӀ]] [[Категория:МагӀарул хъвадарухъаби]] [[Категория:МагӀарул шагӀирал]] [[Категория:Дагъистаналъул шагӀирал]] rgf4up13l2f1dfh431v67wb2l5gm536 0 7465 101397 100691 2026-09-07T13:24:15Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101397 wikitext text/x-wiki {{Инсанасул магӀлумат |цӀар = ХӀажиясул ХӀамзат ХӀажиев |аслияб цӀар = |сурат = |ширина = 320px |сураталда гъоркь хъвай-хъвагӀай = Жиндирго кабинеталда |гьавураб мехъалъ букӀараб цӀар = |хъулухъ = мугӀалим |гьавураб къо-моцӀ = 1.01.1945 |гьавураб бакӀ = {{ГьавурабБакІ|Дагъистан}}, [[Къеди]] |ватӀанчилъи = {{байрахъ|Россия}} |подданство = |хвараб къо-моцІ = |хвараб бакІ = |эмен = ХІажи |эбел = |рос = |лъади = |лъимал = |шапакъатал ва премиял = |сайт = |викигъамас = }} '''ХӀажиясул ХӀамзат ХӀажиев''' ({{Lang-ru|Гаджиев Гамзат Гаджиевич}}; гь. 1.01.1945 соналъ) — [[Россия]]лъулги [[Дагъистан]]алъулги мустахӀикъав мугӀалим, "[[Россия]]лъул лъагӀалил директор" - абураб цӀар жиндие щварав, [[Дагъистан]]алъул школазда гьоркьоб бищун лъикӀаздаса жиб рикӀкӀунеб, [[Бабаюрт]]алда бугеб школа-интернаталъул мудир (директор)<ref>{{Cite web |title=Директор школы - Гаджиев Гамзат Гаджиевич - Директор года России, Заслуженный учитель РД и РФ |url=http://babayrt11.dagschool.com/administraciya_shkoli_i_uchitelya.php |access-date=2015-01-06 |archive-date=2015-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150602222018/http://babayrt11.dagschool.com/administraciya_shkoli_i_uchitelya.php |url-status=dead }}</ref>. ==ГӀумрухъвай== Гьавуна ДАССРалъул [[Ведено мухъ]]алъул [[Къеди]] росулӀ [[1945]] соналъул 1-себ [[январ]]алъ. [[1965]] соналъ [[МахӀачхъала]]ялъул школа-интернат лӀугӀине гьабуна. [[1970]] соналъ Дагъпединституталъул физикагун-матиматикаялъул факультет лӀугӀине гьабунa. Гьелдасан хадув хӀалтӀана [[Шава]]ялъул ва [[ЦӀиябкъара]]ялъул школабазда. [[1987]] соналъ гьев [[Бабаюрт]]алъул школа-интернаталъул директорлъун тола. Гьединго гьев вуго мухъалъул шураялъул депутат ва {{comment|ДЖ|Дагъистан жумгьурияталъул}} Халкъияб Шураялъул депутат К. Б. ХӀусеновасул кумекчи<ref>[http://md-gazeta.ru/articles/obshchestvo/eto_ved_ne_dlya_menya_dlya_shkolnikov/ Биографическая справка. Гамзат Гаджиевич Гаджиев.]{{Хвараб регӀел|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == ХӀужаби == <references/> == Линкал == * [http://md-gazeta.ru/articles/obshchestvo/eto_ved_ne_dlya_menya_dlya_shkolnikov/ "Это ведь не для меня - для школьников!" - Директор Бабаюртовской школы-интерната №11 Гамзат Гаджиев]{{Хвараб регӀел|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Алфавиталда рекъон гӀадамазул сияхӀ]] 39j9nm8oy24dj1jacftxrziybgim5so 0 7466 101259 100126 2026-09-07T13:01:13Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101259 wikitext text/x-wiki {{Инсанасул магӀлумат |цӀар = МухӀамад НурмухӀамадов |аслияб цӀар = |сурат = |ширина = |сураталда гъоркь хъвай-хъвагӀай = |гьавураб мехъалъ букӀараб цӀар = |хъулухъ = [[мугӀалим]] |гьавураб къо-моцӀ = 1960 |гьавураб бакӀ = {{ГьавурабБакІ|Дагъистан}} |ватӀанчилъи = {{ПачБайрахъ|Россия}} |подданство = |хвараб къо-моцІ = |хвараб бакІ = |эмен = |эбел = |рос = |лъади = |лъимал = |шапакъатал ва премиял = |сайт = |викигъамас = }} '''МухӀамадханил МухӀамад НурмухӀамадов''' (гь. [[1960]] соналда [[Гумбет мухъ]]алъул [[Гьарадерихъ]] [[росу]]лъ) - 2003 соналдаса нахъе ДГПУялъул Дагъистаналъул филологиялъул факультеталъул Дагъистаналъул мацӀазул цӀирагьараб кафедраялъул бетӀерлъи гьабулев. == ГӀумрухъвай == Гьавуна [[1960]] соналда [[Гумбет мухъ]]алъул [[Гьарадерихъ]] росулӀ. [[1978]] соналда лӀугӀизабуна [[Гъоркьинхо]] гьоркьохъеб школа ва гьебго соналъ цӀализе лӀугьана [[ДГУ]]ялъул филологияб факультеталъул [[Дагъистан]]алъул ва [[гӀypyc мацӀ]]азул бутӀаялде. [[1983]] соналда, багӀараб дипломгун гьебги лӀугӀизабун, цӀализе лӀугьана [[ЦӀадаса ХӀамзат]]ил цӀаралда бугеб ДГӀЦалъул МацӀазул, адабияталъул ва тарихалъул институталъул аспирантлъун. ЦӀунана филологиял гӀелмабазул кандидатлъун вахъине диссертация. [[1998]] соналда щвана доцент абураб гӀелмияб цӀар. [[1987]] соналдаса нахъе хӀалтӀулев вуго [[ДГПУ]]ялъул [[Дагъистан]]алъул филологиялъул факультеталда. [[2003]] соналда вищана [[ДГПУ]]ялъул [[Дагъистан]]алъул филологиялъул факультеталъул Дагъистаналъул мацӀазул цӀирагьараб кафедраялъул заведующийлъун<ref>{{Cite web |title=Биографическая справка. МухӀамад НурмухIамадов |url=http://araderikh.ru/archives/64 |access-date=2015-01-06 |archive-date=2015-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150810020238/http://araderikh.ru/archives/64 |url-status=хвараб }}</ref>. == ХӀужаби == <references/> == Линкал == * [http://araderikh.ru/archives/64 "МацӀ хӀажат буго миллат цӀунизе".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150810020238/http://araderikh.ru/archives/64 |date=2015-08-10 }} [[Категория:Алфавиталда рекъон гӀадамазул сияхӀ]] 74w4w8kr1q9lnx5zrk42bsxgbub9nt6 0 7481 100937 99136 2026-09-07T12:03:09Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100937 wikitext text/x-wiki {{coord|48.859246|N|2.370258|E|region:FR_type:landmark|display=title}} {{ХӀинкъикьеялъулаб гьужум |ЦӀар = «Charlie Hebdo» казияталъул басмаялда кьвагьдей |ДагӀба-рагӀи = |Сурат = Charlie-Hebdo-2015-1.JPG |Сураталъул размер = 300px |Гъоркьхъвай = <small>Полициялъул автомобилал лӀугьа-бахъин ккараб бакӀалда аскӀоб, 7 январ 2015 сон.</small> |Гьужум гьабураб куц = кьвагьдей |Гьужум гьабураб бакӀ = {{ПачБайрахъ|Паранг}}, [[Париж]], [[Парижалъул XI округ|XI округ]] |Координатал = |Гьужумалъул ишан = «Charlie Hebdo» казияталъул басма |Къо-моцӀ = [[2015 сон]]алъул [[7 январ]] |Заман = 11:30 ([[UTC+1]]) |Асирзабазул къадар = |Асирзаби = |Хварал = 12 |Лъукъарал = 11 |ХӀинкъикьолезул къадар = 3 |ХӀинкъикьолел = СагӀид Куаши<br />Шериф Куаши<br />ХӀамид Мурад |ЧӀвадарухъабазул къадар= |ЧӀвадарухъаби = |Гьужум гӀуцӀарал = {{ПачБайрахъ|Ал-КъагӀида}} |Жодода шаклъи ккарал = |Ярагъ = [[Калашниковасул автомат]], [[гранатомет]] }} '''«Charlie Hebdo» казияталъул редакциялда кьвагьдей''' — ккола [[Париж]]алда [[2015 сон]]алъул [[7 январ]]алъ франсиялъул анкьилаб сатираялъулаб «[[Charlie Hebdo]]» казияталъул редакциялде, щалали лъалареца гьабураб гьужум<ref name="тасс1" >{{cite web|url=http://tass.ru/proisshestviya/1686607|title=СМИ: число жертв нападения на редакцию Charlie Hebdo в Париже увеличилось до 11|publisher=[[ТАСС]]|language=ru|date=2015-01-07}}</ref><ref name="интерфакс1" >{{cite web|url=http://www.interfax.ru/world/416910|title=11 человек погибли в результате стрельбы в редакции журнала Charlie Hebdo в Париже|publisher=[[Интерфакс]]|language=ru|date=2015-01-07}}</ref>. Кьавагьа-гӀанхъиялъул хӀасилалда хвана 12 чи, лӀукъана 11. Цереккун кьурал баяназда рекъон, гьужум гьабун буго «[[Ал-КъагӀида]]» гӀуцӀиялъул мужагьидаз.<ref>[http://russian.rt.com/article/68056 СМИ: Ответственность за теракт в Париже взяли на себя члены группировки «Аль-Каида»]</ref> == Лугьа-бахъин ккараб куц == БакӀалъул заманаялъул 11:30 араб мехалда лъабго щалали лъаларев вачӀун вуго чӀегӀераб кьералъул «[[Citroën]]» маркаялъул автомобилалда рекӀун «[[Такбир|Аллагьу Акбар]]» абун ахӀулаго<ref name="риа-трансляция"/> цинги гьел редакциялда жанире кӀанцӀун руго ва гьениб кьвагьдон руго [[Калашниковасул автомат]]алдасан ва [[гранатомёт]]алдасан, хадуб байбихьун буго лӀугьа-бахъин ккаралъуре рачӀарал полициялъулаздаги гьев лъабасдагоги гьоркьоб цоцаде кьвагьдей<ref name="lenta" >{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2015/01/07/gunman/|title=Десять человек погибли при стрельбе в офисе французского сатирического журнала|publisher=[[Lenta.ru]]|language=ru|date=2015-01-07}}</ref>. Гьужум гьабурал лӀутун рорчӀун руго «[[Renault Clio]]» маркаялъул автомобилалдаги рекӀун<ref name="мк-трансляция" />, лъалеб гьечӀо гьел араб рахъ<ref name="lenta" />. Гьеб лахӀзаталда редакциялда букӀун буго данделъи. Медицинаялъул идараялда хӀалтӀулес журналистазе кьураб баяналда рекъон, гьужум гьабураз цин чӀван вуго тӀоцебесеб тӀалаялда вукӀарав цояв, хадуб гьел рахун руго кӀиабилеб тӀалаялде ва гьениб басмаханаялда рукӀарал редакциялъул хӀалтӀухъабазда бассаризабун буго<ref name="мк-трансляция" >{{cite web|url=http://www.mk.ru/politics/2015/01/07/islamisty-ig-rasstrelyali-10-chelovek-v-ofise-francuzskogo-zhurnala-sharli-ebdo.html|title=Бойня в офисе Charlie Hebdo: МВД Франции заявило о трех террористах; убит акционер журнала. Онлайн-трансляция|publisher=[[Московский комсомолец]]|author=Остап Жуков, Ирина Ринаева|language=ru|date=2015-01-07}}</ref>. Гьужумалъул хӀасилалда хун вуго 12 чи<ref name="figaro"/>, гьездаса кӀиго полициялъул хӀалтӀухъан — гьеб заманаялъ гьенире рачӀарал; гьединго анкьгояв лъукъунги вуго<ref name="тасс1" />. ГӀаммаб куцалда зиян лӀугьаразул къадар 20 чиясде бахун буго<ref name="риа-трансляция" />. == Хварал ва лӀукъарал == Гьужумалъул хӀасилалда хвана 12 чи<ref name="figaro"/>, гьезда гьоркьор ккана, лӀугьа-бахъин ккаралъуре хӀалтӀулаб машинаялда рачӀарал кӀиго полициялъулавги, Фрэнк Бринсолэро ва АхӀмад Мерабе.<ref name="мед">https://meduza.io/feature/2015/01/07/charli-eto-ya</ref> Зияналде ккана 11 чи, гьездаса ункъгояв вуго захӀматаб хӀалалда<ref name="риа5" >{{cite web|url=http://ria.ru/world/20150107/1041723653.html|title=Прокурор Парижа сообщил об 11 пострадавших в результате теракта|publisher=[[РИА Новости]]|language=ru|date=2015-01-07}}</ref>. Цебе лъазабун букӀана, зиян ккаразул къадар 20 чиясдасаги цӀикӀкӀун бугоян<ref name="риа-трансляция" />. ЧӀваразда гьоркьор ккана — «Charlie Hebdo» журналалъул бетӀерав редактор ва карикатурачи [[Шарбоннье, Стефан|Стефан Шарбоннье]]. «[[The Daily Telegraph]]» казияталъ бицухъе, Шарбонье вукӀун вуго «[[Ал-КъагӀида]]ялъул» «чӀегӀераб сияхӀалда». Ал-КъагӀидаялъул рагъухъабаз гьесда хадуб чан ккун букӀана, МухӀаммад аварагасде {{сав}} гьес карикатура бахъи сабаблъун<ref name="lenta" />. Гьединго чӀвана машгьурал карикатурачагӀи {{тгь3|Кабю, Жан|Жан Кабю|en|Cabu}}, {{тгь3|Волинский, Жорж|Жорж Волинский|en|Georges Wolinski}}, {{тгь3|Вельяк, Бернар|Бернар Вельяк|en|Tignous}} ва журналист {{тгь3|Марис, Бернар|Бернар Марис||Bernard Maris}}<ref name="lenta" />.<ref name="мед" /> <gallery mode="packed" heights="180px"> Image:CABU_AOUT_2012.jpg|{{тгь3|Кабю, Жан|Жан Кабю|en|Cabu}} Image:2011-11-02_Incendie_à_Charlie_Hebdo_-_Charb_-_06.jpg|{{тгь3|Шарбоннье, Стефан|Стефан Шарбоннье|en|Charb}} Image:Tignous_20080318_Salon_du_livre_1.jpg|{{тгь3|Вельяк, Бернар|Бернар Вельяк|en|Tignous}} Image:Salon_du_livre_de_Paris_2011_-_Georges_Wolinski_-_007.JPG|{{тгь3|Волинский, Жорж|Жорж Волинский|en|Georges Wolinski}} </gallery> == Гьужум гьабурал == [[Файл:Photo identitie-Said Kouachi.JPG|thumb|гьужум гьабуравин жинда шаклъи бугев СагӀид Куашил сурат]] Франсиялъул жанисел ишазул министр {{тгь3|Казнёв, Бернар|Бернар Казнёвасул|en|Bernard Cazeneuve}} лъазабиялда рекъон, гьужум гьабун буго лъабгояс<ref name="рбк">{{cite web|url=http://top.rbc.ru/society/07/01/2015/54ad497a9a794717e2edb58c|title=Французские власти назвали число участников теракта в Париже|publisher=[[РБК]]|author=Елизавета Фохт|language=ru|date=2015-01-07}}</ref><ref name="мк-трансляция" />, полициялъ абулеб буго жеги ункъабилевги вукӀун ватулаян - машинаялда жанив, гьел лӀутун рачӀинегӀан чӀарав шофер абун<ref name="тасс-террористы" >{{cite web|url=http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1686807|title=СМИ: в нападении на редакцию Charlie Hebdo могли участвовать четыре человека|publisher=[[ТАСС]]|language=ru|date=2015-01-07}}</ref> БритӀаниялъул «[[The Telegraph]]» казияталъ лӀугьа-бахъин бихьарав, 33 сон барав Седрик Ле Бешел рагӀабазда бан кьурал баяназда рекъон, гьужум гьабилалда цебе хӀинкъикьолез къотӀносан унезда абун букӀун буго, информалатазда бице жал [[Ал-КъагӀида]]ялъул мужагьидзаби ругоян. Гьединго, Ле Бешел рагӀабазда рекъон, гьужум гьабуразда букӀун буго чӀегӀераб, рагъул стилалъул ретӀел ва тӀадхурал маскабиги лъурал капюшоналги; цо хӀинкъикьолесухъ букӀун буго гранатомёт<ref name="рг">{{cite web|url=http://www.rg.ru/2015/01/07/boeviki-site.html|title=Теракт в Париже совершили боевики "Аль-Каиды"|publisher=[[Российская газета]]|author=Максим Макарычев|language=ru|date=2015-01-07}}</ref>. Хадубккун хӀинкъикьолезул цӀарал лъана: «Est Republicain» абулеб зарбоялда бахъулеб идараялъул рагӀабазда рекъон, гьев лъабавго вуго — Франсиялъул ватӀанчагӀи-гӀарабаллъун. Гьелги руго кӀиго вац Шериф ва СагӀид Куаши, ва гьединго ХӀамид Мурад<ref name="тасс-террористы"/>. франсиялъул поициялъ шаклъи ккаразул суратал къватӀахъ чӀван руго<ref>{{cite web |author= |authorlink= |datepublished= |url=http://mignews.com.ua/sobitiya/inworld/4520794.html |title=Полицейские опубликовали фото подозреваемых в нападении на Charlie Hebdo. ФОТО |format= |work= |publisher=mignews.com.ua |accessdate=2015-1-8 |lang= |description= |archive-date=2015-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150111041633/http://mignews.com.ua/sobitiya/inworld/4520794.html |url-status=хвараб }}</ref>. 7 январалъул къаси в полицейский города Шарлевиль-Мезьер шагьаралъул полициялъул комиссариаталде живго вачӀана, гьужумалда гӀахбаллъиялъулӀ жинда шаклъи бугев 18-сон барав Мурад ХӀамид. Гьесул классцоязул рагӀабазда рекъон, къалъул гӀужалда гьев лицеялда вукӀун вуго, ва полициялде вачӀун вуго жинда хадуб цӀех-рех бугин полициялъулин абун Интернеталда бихьидал<ref name="хамид мурад">{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2015/01/08/detained/|title=Во Франции задержаны несколько подозреваемых в совершении теракта в Charlie Hebdo|publisher=[[Lenta.ru]]|author=|language=ru|date=2015-01-08}}</ref>. == Байбихьи == {{main|Charlie Hebdo}} Сатирияб казият «Charlie Hebdo»ялъе кьучӀ лъуна [[1969 сон]]алъ. Гьеб журналалъ чанго нухалъ бахъун къватӀибе биччан букӀана [[ислам]]алде ва хассгьабун [[МухӀаммад|МухӀаммад аварагасде]] {{сав}} карикатура. Ахирисеб гьединаб басмаялда тӀибитӀизабилъун ккана 2012 соналъул сентябр моцӀалда, «[[Бусурбабазул гӀайиб гьечӀеблъи]]» абураб филмалъул рахъ ккун редакция кӀалъай ва гьеб филмалда хадуб гӀарабазул ва бусурбабазул пачалихъазда [[АЦШ дипломатияб ишазул минабазде гьужумал гьари(2012)|Америкаялъул дипломатияб ишазул минабазде гьарурал гьужумал]] какиги.<ref>{{cite web|url=http://www.bfmtv.com/societe/charlie-hebdo-publie-pages-interieures-caricatures-mahomet-338598.html|title=Charlie Hebdo publie des caricatures de Mahomet|publisher=BMFTV|language=fr|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150110012037/http://www.bfmtv.com/societe/charlie-hebdo-publie-pages-interieures-caricatures-mahomet-338598.html|archivedate=2015-01-10|access-date=2015-01-07|url-status=хвараб}}</ref><ref name="риа-трансляция" >{{cite web|url=http://ria.ru/world/20150107/1041692655.html|title=Стрельба в редакции журнала Charlie Hebdo в Париже. Онлайн-репортаж|publisher=[[РИА Новости]]|language=ru|date=2015-01-07}}</ref>. Гьаб гьужумалда цебеги казияталъул редакциялде чанго нухалъ гьужум гьабун букӀана. 2011 соналъул ноябралда "Шарли Эбдоялъул" редакциялде рехун рукӀана жаниб кьвагьулеб лӀамалъи букӀарал шушби == Реакция == {{байрахъ|Франсия}} [[Франсиялъул президент]] [[Олланд, Франсуа|Франсуа Олландица]] хитӀаб гьабуна, жинда жаниб ишара гьабураб, щибго щаклъи букӀунгутӀиялда, ккараб такъсирияб иш хӀинкъи кьей букӀиналда. ''«ЦогӀаги вахӀшияб ишалда кӀоларо прессаялъул эркенлъи къатӀинабизе. Нилъ — цо пачалихъ, жинда ккаралъе жаваб кьун ва цолъун бажарулеб»'', — абун лъазабуна гьес<ref name="figaro" >{{cite web|url=http://www.lefigaro.fr/actualite-france/2015/01/07/01016-20150107LIVWWW00152-en-direct-Charlie-Hebdo-Paris-fusillade.php|title=Le siège de Charlie Hebdo attaqué par des hommes armés|publisher=[[Le Figaro]]|language=fr|date=2015-01-07}}</ref><ref name="lenta1" >{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2015/01/07/hollande/|title=Олланд назвал нападение на Charlie Hebdo терактом|publisher=[[Lenta.ru]]|language=ru|date=2015-01-07}}</ref>. Гьединго Олланд живгоги вачӀана лӀугьа-бахъин ккараб бакӀалде<ref name="gazeta" >{{cite web|url=http://www.gazeta.ru/social/news/2015/01/07/n_6806877.shtml|title=Олланд назвал нападение на офис французского журнала терактом|publisher=[[Газета.ru]]|language=ru|date=2015-01-07}}</ref><ref name="риа1" >{{cite web|url=http://ria.ru/world/20150107/1041686174.html|title=Олланд отправится на место перестрелки в редакции журнала в Париже|publisher=[[РИА Новости]]|language=ru|date=2015-01-07}}</ref>. [[Франсиялъул премьер-министр]] [[Вальс, Мануэль|Мануэль Вальс]]ица лъазабуна, ''«киналниги ресал хӀалтӀизаризе руго гьел чагӀи щалан лъазабизе, гьеб гьабизе ургъаразда хадуб хал кквезе ва гьел тамихӀалде рачине»-ян''<ref name="риа3" >{{cite web|url=http://ria.ru/world/20150107/1041690600.html#ixzz3O8l9nPmc|title=При стрельбе в редакции журнала в Париже погибли 12 человек|publisher=[[РИА Новости]]|language=ru|date=2015-01-07}}</ref>. 7 январалъул къаси [[Республикаялъул Майдан (Париж)|парижалъул Республикаялъул Майданалда]] байбихьана рикӀкӀен гӀемераб манифестация, чӀваразул ва лъукаразул гӀагарлъиялъул рахъги ккун. Манифестация гӀуцӀаразул рагӀабазда рекъон, гьелда гӀахьаллъи гьабулеб буго 10 азарго чияс. ГӀемерисеца рорхун рукӀана чӀегӀералда тӀад хъахӀалъ «Дун — Шарли» - ян хъварал кагътал ({{lang-fr|Je suis Charlie}}). Гьелдаго релъарал манифестациял байбихьана Франсиялъул цоги шагьараздаги, гьездаса руго — [[Бордо]], [[Лион]], [[Марсель]], [[Тулуза]], [[Нант]] ва цогидалги<ref name="риа4" >{{cite web|url=http://ria.ru/world/20150107/1041722362.html|title=Манифестации после атаки на редакцию Charlie Hebdo проходят во Франции|publisher=[[РИА Новости]]|language=ru|date=2015-01-07}}</ref><ref name="lenta3" >{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2015/01/07/demonstrations/|title=Тысячи французов вышли на митинги в знак протеста против теракта в Париже|publisher=[[Lenta.ru]]|language=ru|date=2015-01-07}}</ref>. Гьебго къоялъ тӀолабго франсиялда лъазабуна лъабго къойил зигара бай<ref name="рг-траур" >{{cite web|url=http://www.rg.ru/2015/01/07/traur-anons.html.|title=Во Франции объявили траур в связи с терактом в редакции Charlie Hebdo|publisher=[[Российская газета]]|language=ru|date=2015-01-07}}</ref>. <gallery mode="packed"> Image:Place de la République, 18h50, une foule silencieuse.jpg|[[Республикаялъул Майдан (Париж)|Парижалъул Республикаялъул Майданалда]] манифестация. Image:Rassemblement de soutien à Charlie Hebdo - 7 janvier 2015 - Bordeaux 04.JPG|[[Бордо]]ялда демонстрация. Image:Je suis Charlie Strasbourg 7 janvier 2015.jpg|[[Страсбург]]алда демонстрациялъул гӀахьалчи «Дун — Шарли» абураб плакатгун. </gallery> === Цоги пачалихъал === {{байрахъ|Азарбижан}} [[Азарбижаналъул президент]] [[Илгьам ГӀалиев]]ас [[Франсуа Олланд]]ихъе кагъат битӀана : {{цитата байбихьи}}Лъугьараб балахьалда хурхун, дирго ва азарбижаналъул халкъалъул цӀаралда загьир гьабулеб буго дуе, хваразул ва лӀукъаразул хъизамазе, кинабго Франсиялъул халкъалъеги гъваридаб зигара, гьарула лӀукъаразе хехаб сахлъи<ref>[http://ru.president.az/articles/14004 Президенту Французской Республики Его превосходительству господину Франсуа Олланду]</ref>. {{цитата лъугІи}} {{байрахъ|Аргентина}} [[Аргентина|Аргентинаялъул]] пачалихъалъ лӀугьараб теракталда вахӀшиябин цӀар лъуна<ref name="тасс-реакция" />. {{байрахъ|Бельгия}} [[Бельгия|Бельгиялда]] гӀадамал ракӀарана Франсиялъул вакиллъиялда цере, ккаралда рекъонгутӀи загьир гьабизе<ref name="rtbf">{{cite web|url=http://www.rtbf.be/info/medias/detail_charlie-hebdo-des-rassemblements-d-hommage-en-belgique-et-ailleurs?id=8728850|title=Charlie Hebdo: des rassemblements d'hommage en Belgique et ailleurs|publisher=RTBF Info|author=|language=fr|date=2015-01-07}}</ref>. {{байрахъ|Болгария}} [[Болгариялъул президент]] [[Плевнелиев, Росен|Росен Плевнелиевас]] зигарудул кагъат битӀана Франсиялъул бетӀерасухъе. Болгариялъул хӀукуматалъул бетӀер [[Борисов, Бойко|Бойко Борисовас]] гьал рагӀаби абуна лӀугьаралда тӀасан: {{цитата байбихьи}}Гьаб бидулаб, хӀинкъикьеялъул ишалъ нижер ццим бахъинабуна зулмуялдалъун инсанасул гӀумру тӀагӀинабиялда ва рагӀул эркенлъи зиян гьабиялда. Нижеца загьир гьабулеб буго, гьаб нилъее ва тӀолабго Европаялъе захӀматаб заманаялъ ниж Франсиялъул халкъгун рукӀин. Ниж къваридал руго зиян ккаразул гӀагарал-гӀунтӀаралгун. Гьаб хинкъикьей битӀараблъун рикӀкӀине бегьизабулеб щибго гьечӀо.{{цитата лъугІи}} {{байрахъ|Ватикан}} [[Римазул Папа]] [[Франциск (римазул папа)|Францискица]] кутакалда какана ''«вахӀшияб куцалда гӀадамал чӀвай»''<ref name="тасс-реакция" />. {{байрахъ|КІудабритІания}} [[КӀудабритӀаниялъул премьер-министр]] [[Кэмерон, Дэвид|Дэвид Кэмероница]] ккараб лӀугьа-бахъин какун абуна: ''«Парижалда ккараб чӀвай-хъвей буго нахъечӀвараблъун. Нижеца квер чӀвала франсиялъул халкъалда, хӀинкъикьеялда данде ва информациялъул алатал цӀунун гьез гьабулеб рагъулӀ»'', — абун, гьес хъвана жиндирго «[[Твиттер]]алда»<ref name="риа2" >{{cite web|url=http://ria.ru/world/20150107/1041689298.html|title=Премьер Великобритании Кэмерон осудил теракт в Париже|publisher=[[РИА Новости]]|language=ru|date=2015-01-07}}</ref>. [[Файл:Cologne_rally_in_support_of_the_victims_of_the_2015_Charlie_Hebdo_shooting_2015-01-07-(2322).jpg|thumb|right|200px|[[Je suis Charlie]]. Митинг перед [[Кёльнская ратуша|мэрией]] в [[Кёльн]]е.]] {{байрахъ|Алмания}} [[Алманиялъул федералияв канцлер|Алманиялъул федералияй канцлер]] [[Меркель, Ангела|Ангела Меркелица]] франсиялъул бетӀерлъиялъухъе зигара бан телеграмма битӀана<ref name="тасс-реакция">{{cite web|url=http://itar-tass.com/mezhdunarodnaya-panorama/1686691|title=Международная реакция на теракт в редакции парижского журнала Charlie Hebdo|publisher=[[ТАСС]]|author=Роман Подервянский|language=ru|date=2015-01-07}}</ref>: {{цитата байбихьи}}Франсиялда ккараб гьаб рокьукъаб теракт кколаро гӀицго франсиялъул ватӀанчагӀазде ва Франсиялъул жанисеб хӀинкъибукӀунгутӀиялде гьабураб. Гьеб гьужум буго кинанго ритӀухъ гьабизе бегьулареб, рагӀул ва прессаялъул эркенлъиялде гьабураб.{{цитата лъугІи}} {{байрахъ|Гуржи}} [[Гуржиялъул къватӀисел ишазул министерство|Гуржиялъул МИДалъ]] зигара бан, къварилъи загьир гьабуна гьужумалъул хӀасилалда хваразул ва зарал ккаразул гӀагарал-гӀунтӀаразе. ''«Гьаб, рагӀул эркенлъиялде данде гьабураб вахӀшияб ишалъ, цоги нухалъ бихьизабулеб буго, кигӀан хӀинкъикбей цӀикӀкӀараб бугеб радикалияй пикраби ва цадахъ лӀугьун халкъалдагьоркьосел жамгӀиятаз кӀвар кьезе кколеблъи, бищун жиб квешаб - хӀинкъикьеялде»'', — ян бачӀана МИДалдасан<ref>{{cite web|url=http://www.szona.org/mid-gruzii-soboleznuet-semyam-pogibshih-pri-atake-na-redaktsiyu-charlie-hebdo/|title=МИД Грузии соболезнует семьям погибших при атаке на редакцию Charlie Hebdo|publisher=Свободная зона|author=|language=ru|date=2015-01-08}}</ref>. {{байрахъ|Россия}} [[Россия Федерациялъул президент|Россиялъул президент]] [[Путин, Владимирил Владимир|Владимир Путиница]] какана хӀинкъи кьей кинаб гьеб бугониги ва гьес гъваридаб зигара бай загьир гьабуна хваразул гӀагароъиялде ва киналниги парижалъулазде ва тӀолабго [[франсия]]лъул халкъалде<ref name="тасс-реакция"/><ref name="rt" >{{cite web|url=http://russian.rt.com/article/68042|title=​В Кремле решительно осудили теракт в Париже|publisher=[[RT]]|language=ru|date=2015-01-07}}</ref>. {{байрахъ|АЦШ}} [[АЦШ президент]] [[Барак Обама]] «цӀакъ кутакал рагӀабаздалъун» какана гьабураб гьужум. [[ХъахӀаб рукъ]]алъул пресс-секретарь Джош Эрнестица лъазабуна, Америкаялъул Цолъарал Штатал хӀадур ругин Франсиялда цадахъ лӀугьун, гӀайибиял хъирщиялъе кумек гьабизеян<ref name="интерфакс-обама">{{cite web|url=http://www.interfax.ru/world/416922|title=США заявили о готовности помочь в расследовании теракта в Париже|publisher=[[Интерфакс]]|author=|language=ru|date=2015-01-07}}</ref>. === Халкъаздагьоркьосел организациял === [[Файл:Je suis Charlie.jpg|thumb|right|250px|Je suis Charlie ({{lang-av|Шарли — дун вуго}}). «[[Твиттер]]» хӀалтӀизабулез, жалго казияталде гьужум гьабиялда данде рукӀин загьир гьабизе хӀалтӀизабулеб логоти.]] {{байрахъ|ЦМГІ}} [[ЦМГӀялъул бетӀерав секретарь]] [[Пан Ги Мун]]ица абуна, казияталлъул редакциялде гьабураб гьужум кколин демократиялде ва рагӀул эркенлъиялде гьабураб гьужуман. [[Цолъарал Миллатазул ГӀуцӀцӀи]]ялъул бетӀераб минаялда журналистазда цеве вахъараб бакӀалда гьес зарал ккаразул гӀагарлъиялда ва тӀолабго Франсиялъул халкъалда зигара бай загьир гьабуна.<ref name="тасс-реакция" />. {{байрахъ|НАТО}} [[НАТОялъул бетӀерав секретарь]] [[Столтенберг, Йенс|Йенс Столтенберг]]ица лӀугьа-бахъиналде абуна, гьеб бугин «прессаялъул эркенлъиялде гьабураб ццим бахъинабулеб гьужум» - абун<ref name="тасс-реакция" />. == ХӀужаби == {{хӀужаби|2}} {{commonscat-inline|2015 Charlie Hebdo magazine shooting}} [[Категория:Франсиялда гьарурал хӀинкъикьеялъул ишал]] [[Категория:7 январалъул лӀугьа-бахъинал]] [[Категория:2015 соналъул январ]] [[Категория:2015 соналъул хӀинкъикьеялъул ишал]] [[Категория:Википедия:Жакъа тӀаса бищараб макъала]] 9en13rwuyph3j7hz6a582lpo70pcf1q 0 7600 101190 99926 2026-09-07T12:49:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101190 wikitext text/x-wiki '''КъурамухӀама́д КъурамухӀама́дов ''' ({{lang-ru|Курамагомед Курамагомедов}}; гь. [[1978]] соналъул [[21 март]]алъ, [[Дагъистан]]алъул [[ЧӀарада мухъ]]алъул [[ГӀириб]] росулӀ) — эркенаб тайпаялъул гугарухъан, 1997 соналъул гӀаламалъул чемпион, щуго нухалъ [[Европа]]лъул чемпион ва анлъго нухалъ [[Россия]]лъул чемпион. == Ссылки == * [http://www.foeldeak.com/wrestlingdatabase.php?language=en Kuramagomedov Kuramagomed] * [http://www.infosport.ru/xml/t/person.xml?id=1028 Профиль на InfoSport.ru] t2trjt9ehhlw8n2t3uvc5v1rpo1c1ju 0 7624 100925 99064 2026-09-07T12:00:35Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100925 wikitext text/x-wiki {{Сонал|2015}} {{alsonumber|2015}} '''2015''' ('''кӀиазаралда анцӀила щуабилеб''') сон — григорианияб календаралъул хамиз къоялъ байбихьараб сон. Гьеб ккола нилӀер рикӀкӀеналъул 2015 сон, лъабабилеб азарсоналъул 15 сон, XXI гӀасруялъул 15 сон, XXI гӀасруялъул кӀиабилеб анцӀсоналъул 5-леб сон. [[Россия|Россиялда]] ва [[Аргентина|Аргентинаялда]] гьеб сон лъазабун буго маданияталъул сонлъун. <ref>[http://ria.ru/culture/20140712/1015690961.html РФ и Аргентина проведут в 2015 году взаимные годы культуры]</ref>. == ХӀужаби == {{хІужаби}} iwgbvrxrjw07w5k4ybej3kcfv6y376m 0 7644 100986 99234 2026-09-07T12:11:52Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100986 wikitext text/x-wiki '''Анкь''' — [[7 (рикӀкӀен)|анкьго]] [[сордо-къо]]ялда ращадаб заманалъул роцен. НилӀер заманалда анкьго къойидасан халат бахъараб анкь рикӀкӀуна [[ISO|халкъалдагьоркьосеб стандартлъун]] [[ISO 8601]]<ref name="iso8601">[http://dotat.at/tmp/ISO_8601-2004_E.pdf Международный стандарт представления даты и времени ISO 8601.]{{ref-en}}</ref>:<br> '''''анкь''''' — анкьго къоялдалъун халат бахъараб заманалъул роцен (ISO 8601, пункт 2.2.9)<ref name="iso8601"/> == Ссылкаби == * [http://www.macmax.ru/calendar/ Календарь онлайн] {{rq|refless|sources|img}} {{Анкь}} [[Категория:Заман борцунел цойилал]] [[Категория:Анкь| ]] 5c2sz8pik1popzjz2xqlpgfp1cbulw1 0 7662 101459 100909 2026-09-07T13:34:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101459 wikitext text/x-wiki {{январалъул календарь}} '''Январ''' — [[Юлианияб календарь|юлианияб]] ва [[Григорианияб календарь|григорианияб]] календаразда лъагӀалил тӀоцебесеб [[моцӀ]]. Жодор 31 къо бугел анкьабго моцӀалъул цо моцӀ. [[Файл:Januar Leandro Bassano.jpg|thumb|left|''Январ'', Leandro Bassano]] == Дагъистаналъул тарихалда январь моцӀ == * [[1262 сон]]алъул 13 январалда Терек гӀурул рагӀалда Хулагидазул ва Меседил Ордаялъул ханзабазул аскаразда гьоркьоб рагъ ккана. * [[1742 сон]]алъул январалда Табасараналде ва [[Ахти]]ялде данде [[Иран]]алъул аскараз рагъ байбихьана. * [[1804 сон]]алъул январалда ЦӀоралде ана генерал Василий Гуляковасул бетӀерлъиялда гъоркь рагъулаб экспедиция. Гьенив Закатала округалда 15 январалда генерал В.С. Гуляков чӀвана. * [[1811 сон]]алъул январалда [[Табасаран]]алда байбихьана восстание. * [[1829 сон]]алъул январалда Дагъистаналъул ханзаби Сурхайие ва Абу-СултӀан-Нуцалие чӀезабуна гӀарцулаб харж. 1830 соналъул январалда имам ГъазиМухӀамадица гӀандисезда шаригӀат * [[босизабуна. * [[1833 сон]]алъул январалда ГьоцӀалъ ахӀараб гӀалимазул данделъиялда ХӀамзат-бег лъазавуна имамлъун. * [[1841 сон]]алъул 1 январалда гӀуцӀана Каспиялъулаб область. * [[1878 сон]]алъул январалда «Тушманасулгун гьарулел ишазулӀ тӀокӀлъиялъе гӀоло» гӀурус Императорасул армиялъул генерал-лейтенант Балакиши Араблинскиясе (Али-бек) (1828-1902) кьуна ГӀазизай Аннал 2-абилеб даражаялъул орден. * [[1897 сон]]алъул 1 январалда [[Ереван]]алда гьавуна Дагъистаналъул политикияв хӀаракатчи, 1942-1948 соназда КПССалъул Дагъобкомалъул тӀоцевесев секретарьлъун хӀалтӀарав ГӀазиз ГӀалиев. * [[1910 сон]]алъул 17 январалда гьавуна Дагъистаналъул политикияв ва жамгӀияв хӀаракатчи [[ХӀажагӀали Даниялов]]. * [[1914 сон]]алъул 3 январалда гьаюна РСФСРалъул ва Дагъистаналъул халкъияй артистка [[Барият Мурадова]]. * [[1914 сон]]алъул 6 январалда гьавуна Дагъистаналъул хъвадарухъан [[Анвар Аджиев]]. * [[1916 сон]]алъул 14 январалда гьавуна Дагъистаналъул хъвадарухъан [[Хизгил Авшалумов]]. * [[1918 сон]]алъул январалда Темир-Хан-Шураб тӀобитӀараб мугӀрузул халкъазул ӀӀӀ съездалда [[ХӀоцоса Нажмудин]] цӀидасан вищана тӀолгодагъистаналъулго имамлъун. * [[1921 сон]]алъул 20 январалда, 1920 соналъул ноябралда Темир-Хан-Шураб тӀобитӀараб съездалдаса хадуб, ВЦИКалъул Декреталда рекъон, гӀуцӀана Дагъистаналъул Советияб Социалистияб Республика. * [[1926 сон]]алъул 7 январалда гьавуна Дагъистаналъул росдал магӀишаталъул институталъул ректорлъун гӀемерал соназ хӀалтӀарав профессор МухӀамад Жамбулатов. * [[1931 сон]]алъул 14 январалда [[Москва]]ялъул Кремлялда «10 соналда жаниб Дагъистаналъул цебетӀеялъул хӀакъалъулӀ» абураб докладгун цеве вахъана Дагъсовнаркомалъул председатель Жалалудин Къоркъмасов. * [[1934 сон]]алъул январалда хъвадарухъан, кавказовед А. Аршарунил бетӀерлъиялда гъоркь Дагъистаналде бачӀун букӀана СССРалъул Хъвадарухъабазул союзалъул къокъа. * [[1935 сон]]алъул январалда ДагъЦИКалъул членаллъун рищана хъвадарухъаби С. Стальский, ХӀ. ЦӀадаса, А. МухӀамадов, Р. Нуров ва Б. Астемиров. * [[1938 сон]]алъул 30 январалда гьавуна 1987-1997 соназда Дагъистаналъул хӀукуматалъул вукӀарав председатель, политикияв хӀаракатчи ГӀабдуразакъ Мирзабегов. * [[1939 сон]]алъул январалда [[СССР]]алъул Верховный Советалъул Президиумалъул хӀукмуялдалъун [[ЦӀадаса ХӀамзат]]ие кьуна «ЗахӀматалъул БагӀараб Байрахъ» орден. * [[1943 сон]]алъул 25 январалда ДАССРалъул СНК ва ВКП(б)ялъул обкомалъул бюроялъул хӀукмуялдалъун республикаялъул МТСалдаса Ставрополь краялъе кумекалъе механизаторалгун цадахъ битӀана 300 трактор. * [[1944 сон]]алъул январалда, Сталинград цӀунулаго, бахӀарчиго рагъана ва нус-нус фашистал гъурана дагъистаниял — Совет Союзалъул БахӀарзал, летчик [[Амет-Хан Султан]]ицаги пулеметчи [[Ханпаша Нурадилов]]асги. * [[1947 сон]]алъул 27 январалда гьавуна Дагъистаналъул Халкъияв БахӀарчи, сахлъицӀуниялъул ва жамгӀияв хӀаракатчи АхӀмад Саламов. * [[1951 сон]]алъул 4 январалда Шамил районалъул КъахӀиб росулӀ гьавуна СССРалъул Художниказул союзалъул член, [[Ленинилаб Комсомолалъул премия]]лъул лауреат, Дагъистаналда рагъулаб искусствоялъул школалъе кьучӀ лъурав ХӀусейн МухӀамаев. * [[1951 сон]]алъул январалда СССРалъул Министрзабазул советалъ, гьоркьоб лъун, халгьабуна «ДАССРалъул росдал магӀишат цебетӀезабиялъул хӀакъалъулӀ» суалалъул. * [[1951 сон]]алъул январалда [[Швейцария]]лда хвана Тарковский шамхалазул ахирисев вакил – НухӀбег Тарковский. 1951 соналъул 19 январалда Гъуниб районалъул Сугъралъ росулӀ гьавуна Россиялъул БахӀарчи, Дагъистаналъул жамгӀияв хӀаракатчи, космонавт [[МухӀамад ТӀолбоев]]. * [[1954 сон]]алъул 1 январалда гьавуна Дагъистаналъул халкъияв артист, Музыкантазул союзалъул председатель Хан Баширов. * [[1955 сон]]алъул 26 январалда гьавуна Дагъистаналъул рохьил магӀишаталъул Комитеталъул председатель ГӀалибег ХӀажиев. * [[1962 сон]]алъул 5 январалда гьавуна Дагъистаналъул Халкъияб Собраниялъул депутат [[МухӀамад Асиятилов]]. * [[1962 сон]]алъул 14 январалда гьавуна гӀелмияв хӀаракатчи, Дагъистаналъул университеталъул ректор МуртазгӀали Рабаданов. * [[1976 сон]]алъул 10 январалда сардилъ Дагъистаналда 5 баллалде бахараб гучалда ракьбагъарана. * [[1976 сон]]алъул 14 январалда гьавуна Хунзахъ районалъул бетӀер СагӀид Юсупов. * [[1990 сон]]алъул январалда ахӀана Дагъистаналъул бусурбабазул тӀоцебесеб съезд. Гьенибго гӀуцӀана бусурбабазул динияб идара (ДУМД) ва вищана муфтий. * [[1991 сон]]алъул 29 январалда СССРалъул гӀелмияб Академиялъул Президиумалъ хӀукму гьабуна СССРалъул гӀелмияб Академиялъул Дагъистаналъул филиал СССРалъул гӀелмияб Академиялъул Дагъистаналъул гӀелмияб Централде сверизабизе ва гьелъул Президиумалъул председательлъун ХӀажи ХӀамзатов тасдикъ гьавизе. * [[1992 сон]]алъул 24 январалда Россиялъул хӀукуматалъ къабул гьабуна «Репрессиялде ккарал Дагъистан АССРалъул халкъазул ихтиярал цӀуниялда бан гьаризе кколел цебесеб кӀваралъул тадбирал» абураб хасаб хӀукму. * [[1996 сон]]алъул 9 январалда радал сагӀат 6-ялде бащдаб хӀалтӀараб заманалда С. Радуевасул ва Х. Исрапиловасул бетӀерлъиялда гъоркь яргъид гӀуцӀараб хъачагъазул къокъа Гъизляр шагьаралде тӀаде кӀанцӀана. * [[2003 сон]]алъул 22 январалда Москваялда Дагъистаналъул Пачалихъияб Советалъул председатель МухӀамадгӀали МухӀамадовасе кьуна Халкъазда гьоркьосеб Академиялъул «ХӀурматияв академик» абураб цӀар ва диплом. * [[2007 сон]]алъул 22 январалда Дагъистаналъул хӀукуматалъ, мухӀкан гьабун, къабул гьабуна «ЦӀияб Лак» районалдаса цӀигӀуцӀулеб районалде гочине кколев 10662 чиясдасан гӀуцӀараб сияхӀ (2 982 хъизан). * ХӀуригат бахъун хадуб Советияб хӀукумат щвана [[Кавказ]]алдеги. 1920 соналъул ноябралда Темир-Хан-Шураб тӀобитӀараб съездалдаса хадуб, ай 1921 соналъул 20 январалда ВЦИКалъул Декреталда рекъон, гӀуцӀана Дагъистаналъул Советияб Социалистияб Республика. СССРалъул заманалда гьеб кколаан РСФСРалъул цо бутӀалъун<ref>{{Cite web |title=Дагъистаналъул тарихалда январь моцI. 17.01.2020 c. |url=http://gazetalevashi.ru/articles/media/2020/1/17/dagistanalul-tarihalda-yanvar-motsi/ |access-date=2022-04-08 |archive-date=2022-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220807170931/http://gazetalevashi.ru/articles/media/2020/1/17/dagistanalul-tarihalda-yanvar-motsi/ |url-status=dead }}</ref>. == ХӀужаби == {{Навигация |Тема = Январ |Викихарбал = Январ |Викицитата = Январ |Викикъамус = Январ |ВикитІехь = Январ }} {{хІужаби}} {{МоцІал}} [[Категория:Январ| ]] [[Категория:Григорианияб календарь]] n1c6eg52xrlayby1rvuv8kskgxmp15o 0 7692 101317 100379 2026-09-07T13:10:53Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101317 wikitext text/x-wiki {{Исламияб календарь}} '''Сафар''' ({{lang-ar|صفر}}) — [[Исламияб календарь|бусурбабазул календаралъул]] кӀиабилеб мрцӀ. [[2008]] соналъ гьеб байбихьана 8 февралалъ, лӀугӀана 8 марталъ. __NOTOC__ {| border=0 class="toccolours plainlinks" | |- valign= ! Лъугьа-бахъинал: |'''[[#1 къо|1]] [[#2 къо|2]] [[#3 къо|3]] [[#4 къо|4]] [[#5 къо|5]] [[#6 къо|6]] [[#7 къо|7]] [[#8 къо|8]] [[#9 къо|9]] [[#10 къо (Ашура)|10]] [[#11 къо|11]] [[#12 къо|12]] [[#13 къо|13]] [[#14 къо|14]] [[#15 къо|15]] [[#16 къо|16]] [[#17 къо|17]] [[#18 къо|18]] [[#19 къо|19]] [[#20 къо|20]] [[#21 къо|21]] [[#22 къо|22]] [[#23 къо|23]] [[#24 къо|24]] [[#25 къо|25]] [[#26 къо|26]] [[#27 къо|27]] [[#28 къо|28]] [[#29 къо|29]] [[#30 къо|30]] [[#22 Баян|Баян]]''' |} === 1 къо === === 2 къо === === 3 къо === === 4 къо === === 5 къо === === 6 къо === === 7 къо === {{comment|691 гь.с.|29 январалъ 1292 соналъул}} — гьавуна кӀудияв гӀалимчи [[Ибн Къаййим ал-Жаузия]]<ref>{{cite web|url=http://www.islamhouse.com/152888/ru/ru/articles/Биография_Ибн_Кайима_аль-Джаузийя |title=Биография Ибн Кайима аль-Джаузийя|author=Абу Абдурахман Дагестани|publisher=IslamHouse.com|accessdate=2013-11-23}}</ref> === 8 къо === === 9 къо === === 10 къо === === 11 къо === === 12 къо === === 13 къо === === 14 къо === === 15 къо === === 16 къо === === 17 къо === === 18 къо === === 19 къо === === 20 къо === === 21 къо === * 702 соналъ — хвана [[Ибну Дакъикъ ал-ГӀид]]<ref>{{cite web|url=http://assalam.ru/content/story/3255|title=Человек, которым гордится Египет|last=Дациев|first=Абубакр |publisher=assalam.ru|accessdate=2014-08-24}}</ref>. === 22 къо === === 23 къо === === 24 къо === === 25 къо === === 26 къо === === 27 къо === === 28 къо === === 29 къо === === 30 къо === == Ссылкаби == * [http://askimam.ru/news/sueverija_i_mesjac_safar/2011-01-28-110 Суеверия и месяц Сафар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120114092341/http://askimam.ru/news/sueverija_i_mesjac_safar/2011-01-28-110 |date=2012-01-14 }} == ХӀужаби == <references/> [[Категория:Исламияб календарь]] bvnxlmahg4dsw0nchbnpjrlefssp19d 0 7694 101291 100259 2026-09-07T13:06:33Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101291 wikitext text/x-wiki {{Исламияб календарь}} '''РабигӀу Ссани''' ({{lang-ar|ربيع الثاني}}) — [[Исламияб календарь|бусурбабазул календаралъул]] ункъабилеб моцӀ. __NOTOC__ {| border=0 class="toccolours plainlinks" | |- valign= ! Лъугьа-бахъинал: |'''[[#1 къо|1]] [[#2 къо|2]] [[#3 къо|3]] [[#4 къо|4]] [[#5 къо|5]] [[#6 къо|6]] [[#7 къо|7]] [[#8 къо|8]] [[#9 къо|9]] [[#10 къо (Ашура)|10]] [[#11 къо|11]] [[#12 къо|12]] [[#13 къо|13]] [[#14 къо|14]] [[#15 къо|15]] [[#16 къо|16]] [[#17 къо|17]] [[#18 къо|18]] [[#19 къо|19]] [[#20 къо|20]] [[#21 къо|21]] [[#22 къо|22]] [[#23 къо|23]] [[#24 къо|24]] [[#25 къо|25]] [[#26 къо|26]] [[#27 къо|27]] [[#28 къо|28]] [[#29 къо|29]] [[#30 къо|30]] [[#22 Баян|Баян]]''' |} === 1 къо === * 11 гь.с. ([[27 июн]]алъ [[632 сон]]алъул) — Усама ибн Зайдил бетӀерлъиялда гъоркь бусурбабазул аскар къватӀибе бахъана ГӀарабазул бащадаб чӀинкӀиллъиялъул шималияб рахъалде, рималъулазул тӀадкӀанцӀиялдаса Халифаталъул гӀорхъаби цӀунизе. * 1046 гь.с. ([[2 сентябр]]алъ [[1636 сон]]алъул) персаца бергьенлъи босана гӀусманиязда тӀад «Мегьран» абулеб бакӀалда ккараб рагъулӀ. === 19 къо === * 583 гь.с. ([[4 июл]]алъ [[1187 сон]]алъул) — [[ХӀитӀтӀиналда гъазават]] гьабуна. === 20 къо === === 21 къо === * 702 соналъ — хвана [[Ибну Дакъикъ ал-ГӀид]]<ref>{{cite web|url=http://assalam.ru/content/story/3255|title=Человек, которым гордится Египет|last=Дациев|first=Абубакр |publisher=assalam.ru|accessdate=2014-08-24}}</ref>. == Ссылкаби == * [http://goodbasis.com/istoriya/data.htm Перевод дат] goodbasis.com == ХӀужаби == {{хІужаби}} [[Категория:Исламияб календарь]] 1eftnldk73pgwl327rmd17a157zptvr 0 7696 101124 99701 2026-09-07T12:34:53Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101124 wikitext text/x-wiki {{Исламияб календарь}} '''Жумада Ссани''' ({{lang-ar|جمادى الثاني}}) — [[Исламияб календарь|бусурбабазул календаралъул]] анлъабилеб моцӀ. __NOTOC__ {| border=0 class="toccolours plainlinks" | |- valign= ! Лъугьа-бахъинал: |'''[[#1 къо|1]] [[#2 къо|2]] [[#3 къо|3]] [[#4 къо|4]] [[#5 къо|5]] [[#6 къо|6]] [[#7 къо|7]] [[#8 къо|8]] [[#9 къо|9]] [[#10 къо (Ашура)|10]] [[#11 къо|11]] [[#12 къо|12]] [[#13 къо|13]] [[#14 къо|14]] [[#15 къо|15]] [[#16 къо|16]] [[#17 къо|17]] [[#18 къо|18]] [[#19 къо|19]] [[#20 къо|20]] [[#21 къо|21]] [[#22 къо|22]] [[#23 къо|23]] [[#24 къо|24]] [[#25 къо|25]] [[#26 къо|26]] [[#27 къо|27]] [[#28 къо|28]] [[#29 къо|29]] [[#30 къо|30]] [[#22 Баян|Баян]]''' |} === 10 къо === * {{comment|36 гь.с.|5 декабралъ 656 с.}} — [[Варанидул къеркьей|варанидул къеркьей]] лӀугӀана. === 21 къо === * {{comment|733 гь.с.|16 марталъ 1333 с.}} — хвана шафигӀил мазгьабалъул гӀалимчи [[Бадруддин ибн ЖамагӀа]]<ref>طبقات الشافعية لابن قاضي شُهْبَة: 2/370</ref> === 22 къо === * {{comment|634 гь.с.|23 августалъ 634 с.}} — хвана тӀоцевесев халиф [[Абу Бакр]] р.гӀ. == Ссылкаби == == ХӀужаби == {{хІужаби}} [[Категория:Исламияб календарь]] 54dutidrj9ad4qblfmiu5bxh89kp2e1 0 7710 101128 99716 2026-09-07T12:35:33Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101128 wikitext text/x-wiki {{Ислам}} '''Закатул фитӀри''' яги '''КӀал биччаялъул закагӀат'''({{lang+ar|زكاة الفطر}}) — ккола бусурманчиясда кьезе тӀадаб [[закагӀат]]алдаса цо тайпалъун. Гьеб кьезе тӀалъула [[КӀал биччан гӀид|кӀалбиччан къоялъул]] [[ГӀидалъул как|гӀидалъул как]] балелда цебе. Закатул фитӀри - ккола щибав бусурманчиясда жиб кьезе тӀадаб садкъалъун, байрамалъул къоялъги сордоялъги жиндиего ва жиндица напакъат кьезе кколел чагӀазе кваназе гӀолеб жо бугони. Рукъалъул хважаинас кьола жиндир напакъаялда гъоркь ругел щиназдаса закагӀат. Нагагьлъун лъимер гьабуни, Рамазан моцӀалъул ахирисеб къоялъ бакъ тӀерхьун хадуб, гьеб лъимадудаса закагӀат бахъизе тӀалъуларо. Гьединго закатул фитӀри кьезе тӀалъула бусурманав гурев чиясдаги ([[капур]]) жинца напакъа кьезе кколел бусурбаби ругони (эмен, лъимал, лагъзал ва гь.ц.). Закатул фитӀри кьола хӀажатав, мискинав чиясе. Гьелъул цо чиясдаса кьезе тӀадаб къадар буго цо сахӀ, гьеб кьолеб ракьалда жиндалъун бетӀербахъи гьабулеб тӀагӀамалдалъун. Масала, [[Европа]]ялда ругел гӀадамаз кьола ролӀул яги пурчӀинадул цо сахӀ, [[Жанубиябгун-Бакъбаккул Азия]]лда ругел бусурбабаз кьола - гьула, ГӀарабазул пачалихъазда ругеца кьола - чамасдак. СахӀ ({{ar1|صاع}}) — ккола цӀайидул роцен, 4-го огъохъаталда жаниб унеб жоялда жиб ращадаб, цӀайиялдалъун борцани 3,300 граммалда бащадаб (хӀанафил мазгьабалда рекъон), ялъуни 2,176 грамм (хутӀарал сунниязул мазгьабазда рекъон). Закатул фитӀри кьезе лъикӀаб буго кванидалъун, аварагасул {{сав}} заманаялъ букӀараб куцалда. Амма гьелъул къадар гӀарцудеги сверизабун, гӀарцудалъун закагӀат бахизе бегьизабун гьечӀо гӀицӀго Іханафил мазгьабалда гурого<!-- {{sfn|Как и кому выдавать Закят аль-фитр}}-->. ГӀемерисел бусурбабазул кӀвар гьечӀолъиялда бан, закагӀат кьезе кколел гӀадамазухъе ккезабичӀого хутӀула [[ГӀидалъул как|гӀидалъул какдаса]] рахъинегӀан, гьединаб хӀалалда гьеб закагӀатлъун рикӀкӀунаро, гӀадатияб садакъалъун гурони. Закатул фитӀри кьезе мустахӀикълъула гӀадамазул микьго тайпа, Аллагьас [[Къуръан]]алда закагӀат кьезе рихьизарурал. КӀал биччан моцӀ лӀугӀидал закагӀат кьеялъул хӀикматлъун ккола, гьеб моцӀалъ кӀалал кколаго ккарал гъалатӀал рацӀцӀунеб (капаратлъун) букӀине, гьединго [[КӀал биччан гӀид|байрамалъул къоялъ]] роххел загьир гьабизе мискинал, пакъиразеги рес щвезе. == ХӀужаби == {{хІужаби|2}} == Босараб бакӀал == * {{ИЭС+2007|267|Закят аль-Фитр}} * {{cite web|url=http://www.islam.ru/content/veroeshenie/8722|title=Закят-уль-фитр (закят разговения)|publisher=Ислам.ру|accessdate=2013-08-13|ref=Закят-уль-фитр (закят разговения)|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130820154805/http://islam.ru/content/veroeshenie/8722|archivedate=2013-08-20|url-status=хвараб}} * {{cite web|url=http://islam.net.ua/post/kak-i-komu-vidavat-zakyat-al-fitr|title=Как и кому выдавать Закят аль-фитр|publisher=islam.net.ua|accessdate=2013-07-11|ref=Как и кому выдавать Закят аль-фитр|deadlink=404|archiveurl=http://archive.is/jvcKQ|archivedate=2013-07-12}} * {{cite web|url=http://www.islamnews.ru/news-80391.html|title=Закят аль-фитр – кому, когда и сколько?|date=2011-08-26|publisher=Islamnews.ru|accessdate=2013-07-11|6=|ref=Закят аль-фитр – кому, когда и сколько?|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120202002032/http://www.islamnews.ru/news-80391.html|archivedate=2012-02-02|url-status=хвараб}} {{islam-stub}} {{Рамазан}} t71m4b5k66nl1gtn5asrp9qfpzukbuc 0 7725 101196 99937 2026-09-07T12:50:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101196 wikitext text/x-wiki {{Байрам |байрамалда цӀар = Кӏал биччан къо {{lang-ar|عيد الفطر}} |тайпа(кьер) = LightGreen |гӀатӀидаб тайпа = Исламияб |сурат = Sultan Ahmed Mosque mahya3.jpg |гӀеблъи = |гъоркьхъвай = Туркиялда байрамалъул сордо |кӀвар букӀин = [[Рамазан]] моцӀ лӀугӀи |лъуна = [[МухӀамад|МухӀамад аварагас]] {{сваллаллагьу гӏалайгьи ва саллам}} |расмияб = киналго бусурбабазул пачалихъазда |цоги куцалда = Ураза-Байрам |гьединго = КІал биччан къо |кІодо гьабула = Бусурбабаца |къо-моцІ = 1-еб [[Шаввал]] |кІодо гьабулеб бакІ = [[мажгит|мажгитазда]] ва рокъоб |гьарулел пишаби = ЖамагІаталда как бай, [[кӏал биччай]], хІалтІунгутІи, «[[КІал къабуллъаги]]ян» цоцаде зиярат гьаби |хурхараб буго = [[Рамазан]] моцІалъул кІал лъугІиялдалъун }} [[Файл:Eidulfitr meal.jpg|thumb|Хари Райа Пуаса, Малайзия]] '''КӀалбиччанкъо''' ({{lang-ar|عيد الفطر}}) ккола [[КӀалкквей|кӀалккун]] моцӀ лӀугӀидал жиб бачӀунеб [[ислам]]ияб [[Исламалъул байрамал|байрамлъун]]. Гьеб кӀодо гьабула [[Шаввал]] моцӀалъул тӀоцебесеб лъабго къоялъ. == Байрамалъул тарих == КӀалбиччанкъо ккола [[Исламияб календарь|исламияб календаралъул]] бищун кӀвар бугеб кӀиго къоялдаса цояблъун. Гьеб къо кӀодо гьаби байбихьана [[МухӀаммад|МухӀаммад аварагасул]] {{сав}} заманаялъго, ай [[624 сон]]алдасан байбихьун. == ХӀужаби == {{хІужаби}} == Адабият == * {{ВТ-ЭСБЕ|Байрам}} * {{ИЭС1991|Резван Е.А.|Ид ал-Фитр|89}} * ''А. Мец.'' Мусульманский ренессанс. 2-е изд., М., 1977. — С.186. * ''Э. У. Лэйн.'' Нравы и обычаи египтян в первой половине XIX в. М., 1982. — С.373—379. * ''G. E. Griinebaum.'' Muhammadan Festivals. N.Y., 195. — pp. 62-65. * ''Е. М. Mittwoch.'' 'Id al-Fitr // [[The Encyclopaedia of Islam]]. New ed. Leiden-London. —3, 1008. == Ссылкаби == {{Навигация}} * [http://askimam.ru/news/2009-09-19-51 Ураза-байрам в вопросах и ответах интересующих вас]{{Хвараб регӀел|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Рамазан}} {{Islam-calend}} stn79p256ht5rscneqet0j9hjbiq721 0 7772 101349 100513 2026-09-07T13:16:13Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101349 wikitext text/x-wiki '''ГӀусманиял''' — [[ГӀусманиязул империя]]лъул аслияб халкъалде абулеб букӀараб цӀар (1299—1923 сс.). ЦӀар бачӀана ГӀусманиязул империялъул [[Осман I|тӀоцевесев султӀанасул]] цӀаралдасан. == Лъугьин == [[XI гӀасру]]ялда [[Азия]]лъул гӀатӀидал ракьал, гьансежеб [[Турция]]лъул ва [[Туркменистан]]алъул ракьалгун цадахъ, [[Сельджукал|сельджуказул]] пачалихъалъул кверщаликье ккун рукӀана. Малик султӀанасул заманаялъ ([[1072]]—[[1092]]) туркал-сельджуказул ханлъиялъул гуч завалалде щун букӀана достигло своего апогея; Маликида хадур рачӀарал гьесул наслуялъул заманаялъ гьеб гучаб пачалихъ биххана ва цо букӀаралъул лӀугьана цо чанго гӀиссинал пачалихъал, хадуб ккун [[бейлик]]ал абураб цӀаралдалъун лъазе лӀугьарал. [[XIII гӀасру]]ялда [[Эртогърул]]-беясул бетӀерлъиялда гъоркь букӀараб, туркменазул алахъаздаса къватӀибе ккезабураб тюрказул цо къавм — кайы — бачӀана БакътӀерхьул рахъалде ва чӀей гьабуна [[ГьитӀинаб Азия]]лда, ва гьениб гьез кумек гьабуна турказул бищун кӀудияб пачалихъ - [[Анадолалъул сельджуказул пачалихъ|Кониялъул султӀанаталъул]] султӀан — [[Кей-Кубад I|ГӀалауддин Кей-Кубадие]] [[Византия]]лъулгун гьес гьабулеб букӀараб рагъулӀ. Гьабураб кумекалъухъ баркалаялъул хӀисабалда ГӀалауддиница Эртогърулие кьуна [[Вифиния]] абулеб [[Анкара]]ялда ва [[Бурса]]ялда гьоркьоб бугеб бакалда ракь (гьел шагьаралги гьечӀого)... == Балагье гьединго == * [[Туркал]] * [[ГӀусманиязул империя]] == ХӀужаби == {{хІужаби}} == Ссылкаби == * [http://www.humanities.edu.ru/db/msg/37731 Глоссарий. Турки — османы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071110031128/http://www.humanities.edu.ru/db/msg/37731 |date=2007-11-10 }} * [http://www.emc.komi.com/01/18/053.htm Турки-османы. История] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061022115254/http://www.emc.komi.com/01/18/053.htm |date=2006-10-22 }} {{ethno-stub}} {{ottoman-stub}} [[Категория:Туркал]] bz8jzq7j3xatflisbngojgtt7ci7w1h 0 7787 100976 99211 2026-09-07T12:10:12Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100976 wikitext text/x-wiki {{Пачалихъалъул хӀалтӀухъан |цӀар = Александр Македонияв |аслияб цӀар = Ἀλέξανδρος ὁ Μέγας |сурат = Bust Alexander BM 1857.jpg |гӀеблъи = 280px |сураталда гъоркь хъвай-хъвагӀай = Александра Македониясул бюст |хъулухъ = [[Македониялъул ханал|Македониялъул хан]] |байрахъ = Flag of Greek Macedonia.svg |хъулухъ байбихьи = {{comment|н.р.ц.|нилӀер рикІкІеналда цебе}} 336 сон <!-- начало правления, не путать с годом рождения--> |хъулухъ лӀугӀи = [[10 июнь]], {{comment|н.р.ц.|нилӀер рикІкІеналда цебе}} 323 сон |цеве вукІарав = [[Филипп ІІ Македонияв|Филипп II]] |хадув вачІарав = [[Филипп ІІІ Арридей]] |гьавураб къо-моцІ = 20.07.-356 |гьавураб бакІ = [[Пелла]] (шагьар), [[НекӀсияб Македония]] |хвараб къо-моцІ = 10.06.-323 |хвараб бакІ = [[Вавилон]], [[НекІсияб Македония|Македониялъул империя]] |вукъун вуго = [[Александрия]], [[Миср]] (Египет) |тухум = [[Македониялъул ханал|Аргеадал]] |эмен = [[Филипп ІІ Македонияв]] |эбел = [[Олимпиада Эпирияй]] |лъади = 1) [[Роксана]]<br />2) [[Статира (Александра Македониясул лъади)|Статира]]<br />3) [[Парисат]] |лъимал = 1) [[Геракл (Александра Македониясул вас)|Геракл]] ([[Барсина|Барсиналъ]] гьавурав)<br />2) [[Александр IV Македонияв|Александр]] ([[Роксана|Роксанадасан]]) |миллат = |дин = [[некӀо-грекияб мифология]] |сайт = |гъулбас = |викисклад = }} '''Алекса́ндр Македо́нияв''' (''Александр III ТӀадегӀанав'', {{lang-grc|Ἀλέξανδρος<ref>ЦӀар Ἀλέξανδρος (Александр) грек мацӀалда: «гӀадамал цӀунулев»</ref> Γ' ὁ Μέγας}}, {{lang-la|Alexander III Magnus}}, бусурбабазул ''Искандер Зулькъарнайн''<ref>al-Iskander dû-l-Karnayni — r-Rûmiy : Александр «кӀилълъарав», досул тӀагъуралдалъун лъураб цӀар, кепказда балагье</ref>, гӀага-шагарго гь. 20 июлалъ {{comment|н.р.ц.|нилӀер рикІкІеналда цебе}} 356 соналъ — хвана 10 июналъ {{comment|н.р.ц.|нилӀер рикІкІеналда цебеб}} 323 соналъ) — {{comment|н.р.ц.|нилӀер рикІкІеналда цебе}} 336 соналдаса нахъе [[Македониялъул ханал#Аргеадазул династия (Теменидазул)|Аргеадазул династиялдасан]] [[НекӀсияб Македония|Македониялъул]] хан, рагъул цевехъан, жив хун хадуб биххараб гӀаламалъул пачалъихъ гӀуцӀарав чи. Магърибияб тарихалда гӀемериса '''Алекса́ндр ТӀадегӀанав'''-илан абула гьесда. НекӀсиял заманабаздасанго гьев машгьурав вуго кӀудияв бищунго къуватав рагъул цевехъан гӀадин. == ХӀужаби == === Жеги информация === <div class="references-small" style="overflow: auto; padding: 3px" > <references group="сн"/> </div> === Иццал === {{references|2|height=200}} == Адабият == * [http://militera.lib.ru/h/arrian/index.html ''Арриан Флавий''], Поход Александра. — М.: МИФ, 1993 * [http://militera.lib.ru/h/rufus/index.html ''Квинт Курций Руф''], История Александра Македонского. — М.: Издательство МГУ, 1993 * [http://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/sgo/alexander.htm ''Плутарх''], Александр, [[Сравнительные жизнеописания]] в двух томах, — М.: Издательство «Наука», 1994 * [http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0084&query=book%3D%2310 ''Диодор Сицилийский''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160409163728/http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?doc=Perseus:text:1999.01.0084&query=book=%2310 |date=2016-04-09 }}, Книга XVII с сайта проекта Perseus * [http://www.forumromanum.org/literature/justin/english/trans11.html ''Юстин''], Эпитомы [[Гней Помпей Трог|Помпея Трога]] === ТӀасабищараб историография === * Александрия. Роман об Александре по русской рукописи XV века. Подг. [[Ботвинник, Марк Наумович|М. Н. Ботвинник]], [[Лурье, Яков Соломонович|Я. С. Лурье]], [[Творогов, Олег Викторович|О. В. Творогов]]. — М.—Л.: Наука, 1966. — 285 с. * ''[[Бертельс, Евгений Эдуардович|Бертельс Е. Э.]]'' Роман об Александре. — М.—Л.: Изд-во АН СССР, 1948. — 136 с. * {{книга |автор = Бойназаров Ф. А. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Проблемы традиции и современности: (Образ и личность Александра Македонского) |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = |издание = |место = М. |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |год = 1990 |том = |страницы = |страниц = 272 |серия = |isbn = |тираж = 3&nbsp;000 }} * ''Гафуров Б. Г.'', ''[[Цибукидис, Димитриос|Цибукидис Д. И.]]'' Александр Македонский и Восток. — М.: Главная редакция восточной литературы изд-ва «Наука», 1980. — 456 с. * ''Грин П.'' Александр Македонский: Царь четырех сторон света. — М.: Центрполиграф, 2002. — 299 с. * Дройзен И. Г. История эллинизма. Т. 1. (любое издание). * ''[[Ковалёв, Сергей Иванович|Ковалёв С. И.]]'' Александр Македонский. — Л.: Соцэкгиз, 1937. — 137 с. * ''[[Костюхин, Евгений Алексеевич|Костюхин Е. А.]]'' Александр Македонский в литературной и фольклорной традиции. — М.: Главная редакция восточной литературы изд-ва «Наука», 1972. — 190 с. * ''[[Маринович, Людмила Петровна|Маринович Л. П.]]'' Время Александра Македонского // Источниковедение Древней Греции. Эпоха эллинизма. — М.: МГУ, 1982. — С. 22-65 * ''[[Маринович, Людмила Петровна|Маринович Л. П.]]'' Греки и Александр Македонский: К проблеме кризиса полиса. — М.: Наука — Восточная литература, 1993. — 288 с. * ''Ртвеладзе Э.'' Александр Македонский в Бактрии и Согдиане. — Ташкент, 2002. — 180 с. * Фишер-Фабиан С. Александр Великий. Мечта о братстве народов. Смоленск: Русич, 1994. 416 с.: ил. * ''Фор П.'' Александр Македонский. — М.: Молодая гвардия, 2011. — 445 с. * ''Фор П.'' Повседневная жизнь армии Александра Македонского. — М.: Молодая гвардия—Палимпсест, 2008. — 400 с. * ''Фуллер Дж. Ф. Ч.'' Военное искусство Александра Великого/ Пер. с англ. А.С.Коноплева, А.Л.Уткина. — Смоленск: Русич, 2006. — 320 с. * {{книга |автор = [[Шахермайр, Фриц|Шахермайр Ф.]] |часть = |ссылка часть = |заглавие = Александр Македонский |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = |издание = |место = М. |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |год = 1984, 1986 (2-е издание, исправленное) |том = |страницы = |страниц = 384 |серия = |isbn = |тираж = }} * ''[[Шифман, Илья Шолеймович|Шифман И. Ш.]]'' Александр Македонский. — Л.: Наука, 1988. — 208 с. * A Companion to Alexander Literature In The Middle Ages. Ed.: D. Zuwiyya. — Leiden: Brill, 2011. — 410 p. * ''Bosworth A. B.'' Alexander the Great. // [[Кембриджская история древнего мира|Cambridge Ancient History]]. Vol. VI: The Fourth century B.C. — Cambridge: Cambridge University Press, 1994. — P. 791—875 * ''Chugg A.'' The Sarcophagus of Alexander the Great? // Greece & Rome, Second Series, Vol. 49, No. 1 (Apr., 2002). — P. 8-26 * ''Bosworth A. B.'' Conquest and Empire: The Reign of Alexander the Great. — Cambridge: Cambridge University Press, 1993. — 348 p. * ''Hamilton J. R.'' Alexander’s Early Life // Greece & Rome, 2nd Series. — 1965. — Vol. 12, No. 2 (October). — P. 117-124 * ''Heckel W.'' The Conquests of Alexamder the Great. — Cambridge, 2008. — 240 p. * ''Nawotka K.'' Alexander the Great. — Cambridge, 2010. — 440 p. * ''O’Brien J. M.'' Alexander the Great: The Invisible Enemy. — London—New York: Routledge, 1992. — 336 p. * ''Stoneman R.'' Alexander the Great. — Routledge, 1997. — 122 p. * ''Thomas C. G.'' Alexander the Great in his World. — Blackwell, 2007. — 265 p. == Линкал == {{Навигация |Тема = Александр Македонияв |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = Александр Македонияв |Викитека = |Викиновости = |Проект = }} * [http://www.biblioteka3.ru/biblioteka/pravoslavnaja-bogoslovskaja-jenciklopedija/tom-1/aleksandr-velikij.html Александр Великий] // Православная Богословская Энциклопедия. Том 1. Издание Петроград. Приложение к духовному журналу «Странник» за 1900 г. * {{ВТ-ЭСБЕ|Александр Великий}} * [http://militerra.com/index.php?option=com_content&task=blogcategory&id=23&Itemid=53 Сражения Александра Македонского на сайте «Militerra.com — битвы мировой истории от древности до первой мировой»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161104002201/http://militerra.com/index.php?option=com_content&task=blogcategory&id=23&Itemid=53 |date=2016-11-04 }} {{start box}} {{succession box |before=[[Филипп II Македонияв|Филипп II]] |after=[[Филипп III Арридей]] |title=[[Македониялъул ханал|Македониялъул хан]] |years=н.э.г. 336 с. — н.э.г. 323 сон }} {{end box}} {{DEFAULTSORT:Македонияв, Александр}} [[Категория:Александр Македонияв| ]] [[Категория:Македониялъул ханал]] [[Категория:Македониялъул рагъул церехъаби]] tly590xqogldyfo5duyos6puh9a2ehk 0 7789 100998 99270 2026-09-07T12:13:52Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100998 wikitext text/x-wiki {{Инсанасул магӀлумат |цӀар = Абу-ГӀумар Сасикьа |аслияб цӀар = СайгидахӀмадил Исраил АхӀмаднабиев |сурат = Абу Умар Саситлинский (Исраил Ахмеднабиев).JPG |ширина = 320px |сураталда гъоркь хъвай-хъвагӀай = |гьавураб мехъалъ букӀараб цӀар = |хъулухъ = [[Ислам]]алъул [[дагӀватчи]], жамгӀияв цевехъан |гьавураб заман = 1980 соналъул<br/>13 сентябр |гьавураб бакӀ = [[ЦӀияб-Сасикь]] росу<br/>{{ГьавурабБакІ|Дагъистан}},<br/>[[РСФСР]], [[СССР]] |хвараб заман = |ватӀанчилъи = {{байрахъ|Россия}} |эмен = СайгидахӀмад АхӀмаднабиев |эбел = Зарбат Денгаева |лъади = 4 |лъимал = 12 вас,<br/>3 яс |шапакъатал ва премиял = |сайт = |викигъамас = }} '''СайгидахӀмадил Исраил АхӀмаднабиев''' (''Абу-ГӀумар Сасикьа''), (гьавуна [[1980]] соналъул [[13 сентябр]]алъ, [[ЦӀияб-Сасикь]], [[Дагъистан]], [[РСФСР]], [[СССР]]) — [[ислам]]алъул дагӀватчи ва жамгӀияв цевехъан. Специализация: шаргӀияв диванчи<ref name=autogenerated1>{{cite web|url=http://chernovik.net/content/monotheos/islam-eto-ne-pohorony-i-nashidy|title=Ислам - это не только похороны и нашиды}}</ref>. == Хъизан == Гьесул эмен вуго [[СайгидахӀмад АхӀмаднабиев]] — [[магӀарулал|магӀарул]] шагӀир, бизнесмен, 9 соналъ [[ЦӀияб-Сасикь]] росдал администрациялъул бетӀерлъун вукӀарав. Эбел - Зарбат Денгаева. Исраилил руго 6 вацги ва 1 яц. Гьесул йиго 4 чӀужу ва гьабсагӀаталъ 15 лъимер буго гьесул: 12 вас ва 3 яс. == ЦӀали == РосулӀ бугеб гьоркьохъеб школа лӀугӀизабун хадув Исраил гьенибго бугеб мадрасаялда цӀализе рекӀана. Лъабго соналдасан, [[2000]]-леб соналъ гьев ана гӀелму лъазабизе [[Шам]]алда ([[Сирия]]лда) ва гьенив [[Димишкъ]] шагьаралъул «Абу Нур» исламияб жамигӀалъул [[гӀараб мацӀ]] малъулеб бутӀаялде цӀализе лӀугьана. Гьебги лӀугӀинабун [[2001]] с. гьев [[Димишкъ]]алда бугеб [[Аль-Азгьар жамигӀ]]алъул «ФатхӀуль-Ислами» филиалада шаргӀияб факултеталда цӀалана. Гьенибго бакалавриаталъул, магистратураялъул ва аспирантураялъул цӀалул программаби лӀугӀине гьаруна. == ЖамгӀияб хӀалтӀи-пиша == [[2009]] соналъул [[13 ноябр]]алъ гьес интервью кьуна «Черновик» газеталъе ва гьениб лъазабуна [[ЦӀияб-Сасикь]] [[росу]]лъ xӀафизазул мадраса рагьизе<ref name=autogenerated1 /> Лъабго соналдасан, [[2012]] соналъул [[20 октябр]]алъ, гьесул хӀаракаталдалъун рагьана гьеб центр, хӀафизазул мадрасаги ятимазул центрги жинда гъорлӀ бачунеб. [[Файл:Абу Умар Саситлинский в Сирии.jpg|мини|Абу-ГӀумар (Исраил) [[Сирия]]лда. 2013 сон.]] [[2013]] соналъ Абу-ГӀумар [[Сирия]]лда ругел бусурбабазе кумек гьабизе [[гӀарац]]ги бакӀарун ана гьенив ва бикьана гьеб квен-тӀехалдалъун, парталалдалъун ва цоги-цоги рагъалъ кӀвекӀарал пакъирзабазе къваригӀараб жоялдалъун.<ref>{{cite web|url=http://www.youtube.com/watch?v=kUmlEP6PqVs&spfreload=10|title=Благотворительная помощь беженцам Сирии,Абу Умар, вторая поездка}}</ref> Гьелъие ва цоги хӀажатаб бакӀалде гӀарац бакӀарулеб букӀана [[Дагъистан]]алда Абу-ГӀумарица гӀуцӀараб ва жив гьелъул бетӀерлъун вугев кумекгьабиялъул «Ансар» фондалъ. [[2014]] соналъул [[апрел]]алъ «Ансар» фондалъул хӀалтӀухъаби ва америкаялдасан дагӀватчи [[Халид Ясин]] ана [[Сомалиленд]]алда анкь бахъизе, гьезда гьоркьо Абу-ГӀумарги. [[2013]] соналъул [[сентябр]]алда [[Туркия]]лда гьес гӀуцӀана исламияб центр «Мугьажирал»<ref>http://www.youtube.com/watch?v=GH6kkUUjUeY/ Абу Умар и Халид Ясин в Стамбуле. 21.09.2013 г.</ref>. [[2014]] соналъул [[4 феврал]]алъ "Кавказпресс" сайталъ информация кьуна Исраил АхӀмаднабиевасда тӀад «ЖахӀда, тушманлъи, кьал багъаризаби ва инсанасул къадру гӀодогӀан гьаби» 282.2 макъалаялда рекъон уголовнияб хӀалтӀи рагьун бугин. Гьелъие сабаблъун ккана гьес цо вагӀзаялда гӀалавитазул рикьалоялъе лъикӀаб гуреб къимат кьей. [[2014]] соналъул [[27 ноябр]]алъ [[Истамбул]]алъул полициялъул бутӀаялда визаялъул хъвай-хъвагӀай гьабизе араб мехалъ Абу-ГӀумар ккуна ва жанив тӀамуна<ref>{{cite web|url=http://kavpolit.com/articles/dagestanskij_propovednik_abu_umar_sasitlinskij_zad-11698/|title=Дагестанский проповедник Абу Умар Саситлинский задержан в Турции|access-date=2015-03-09|archive-date=2014-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20141225221842/http://kavpolit.com/articles/dagestanskij_propovednik_abu_umar_sasitlinskij_zad-11698/|url-status=хвараб}}</ref> [[19 декабр]]алъ гьес жиндирго [[ВКонтакте]] сайталда бугеб гьумералда хъвана: {{цитата байбихьи}}Ракъун чӀейги лъазабун, ахӀи-хӀурги гьабураб мехалъ, бащадал жанир тӀамурал къватӀир реччана. Нижеца абула букӀана ниж гьанир ккун чӀезариялъул гӀила бице-ян, амма тӀубарал моцӀазги гӀадамазе гьеб лъалеб гьечӀо. Туснахъалъул бетӀерлъун йиго чӀужу-гӀадан. Нежехъеги ячӀун сородилаго бичӀизабуна ниж гьанир ккеялъул гӀайибал жал гьечӀин, "система" бугин. Ниж мекъса, зулмуги гьабун гьанир ккун букӀинги доз жедецаго абула буго. Гьанже сабруги гьабун ругоха. Аллагьасда гьарулеб буго диеги цогидал жанир тӀамурал бусурбазеги эркенлъи кье-ян.{{oq|ru|После трех дневной голодовки и бунта в тюрьме, половину заключеных тюрьмы освободили. Мы выдвинули наши требования начальству тюрьмы. Из основных требований: Объяснить нам, причину задержания... ...Начальник тюрьмы женщина, этим многое сказано. Нормально переговорить боится, пришла к нам в комнату и видно голос дрожит от страха. Потом приходят за нее другие успокаивать и ложные обещания давать. Мол, признаем, что несправедливо и зульм, но это система виновата говорят, а не мы. Аллах им судья, тагут и в Африке тагут. Адвокаты тоже, профи по обещаниям, но не по делу. Они говорят, мол система рулетки работает, кому как повезет. Ждем дальше, проявляем терпение и просим Аллаха, скорейшего освобождения мне и всем пленным мусульманам.}} {{цитатаялъул ахир|источник=<small>Абу-ГӀумар. [[19 декабр]] [[2014]]. [[Туркия]]</small><ref>https://vk.com/abuumar_sasitlinski Запись от 19 декабря 2014 года. ВКонтакте</ref>}} [[2015]] соналъул апрел моцӀалда туснахъалдасан къватӀив веччана. == ХӀужаби == {{references}} == Линкал == * [https://vk.com/abuumar_sasitlinski Абу-ГӀумар Саситлинскиясул ВКонтакте сайталда гьумер] * [https://www.facebook.com/AbuUmarSasitlinskiy?fref=ts Абу-ГӀумар Саситлинскиясул Facebook сайталда гьумер] [[Категория:Исламалъул дагӀватчагӀи]] 8d11obg700qmwfr3u5vcirzmtk71qz5 0 7794 101364 100573 2026-09-07T13:18:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101364 wikitext text/x-wiki {{ГӀБ |пачалихъ = Россия |статус = росу |магӀарул мацӀалъ цӀар = Уцимюрт |эбелаб мацӀалъ цӀар = |герб = |байрахъ = |гербалъул гӀеблъи = 128 |байрахъалъул гӀеблъи = 128 |сурат = Гоьрга маьждиг Уцми-Йуьртахь.jpg |размер = <!--300px--> |хъвай-хъвагӀай = |lat_deg = 43.534380 |lon_deg = 46.468323 |CoordAddon = type:city(467000)_region:RU |CoordScale = |Яндекскарта = Уцумилросу |ХӀукумат = Россия |карта = Уцмиюрт |пачалихъалъул картаялъул размер = 300 |икълималъул картаялъул размер = 300 |мухъалъул картаялъул размер = 300 |икълим = Дагъистан |икълим таблицаялда = Дагъистан |икълималъул тайпа = ЖумхӀурият |мухъ таблицаялда = |хӀукуматалъул карта = Россия |икълималъул карта = Дагъистан |мухъалъул карта = Уцумилросу |жанисеб бикьи = |бетӀерасул тайпа = Бегаул |бетӀер = |кьучӀ лъураб къо = |цебе букӀараб цӀар = Цими-юрт |площад = |гьава-бакъ = гьоркьохъеб |борхалъиялъул тайпа = |ГӀБ майданалъул борхалъи = |расмияб мацӀ = [[МагӀарул мацӀ|магӀарул]] |халкъалъул къадар = {{цІикІкІен}} 3937 |хъвай-хъвагІай гьабураб сон = 2014 |гъунки = |агломерация = |миллатал = [[МагIарулал]] |динал = [[Ислам]] |этнохороним = |сагІтил рачел = +4 |DST = |почалъул индексал = 368065 |автомашинаялъул код = 05 |идентификаторалъул тайпа = ОКАТО |цифровой идентификатор = 82207000007 |категория Commons алда = |сайт = |сайталъул мацІ = }} '''Уцимюрт''' ({{мацӀ+ru|Уцмиюрт}}) — ккола [[Дагъистан]] жумгьурияталъул [[Бабаюрт мухъ]]алъул росу<ref>[http://www.ocato.ru/okato.php?code=82207860 Уцмиюртовский сельский округ (сельсовет)* (Бабаюртовский район)]</ref>. == Ракьхъвай == Росу буго [[Терек]]алъул кваранаб рахъалде, [[Бабаюрт]]алдасан къилабгун магърибалда. [[Буртиялъ]]улги [[Дагъистан]]алъул гӀорхъода аскӀоб. Сверухъ ругел росаби: шималгун-магърибалда — [[Воскресеновское]] [[росу]] ([[Буртиялъ]]), шималгун-машрикъалда — [[ГӀадилросу|ГӀадил-Янгъиюрт]], къилабгун-машрикъалда — [[Дзержинское (Дагъистан)|Дзержинское]] ва [[ХӀариб]] росаби, къилабгун-магърибалда — [[Шелковская]] ва [[Гребенская]] ([[Буртиялъ]]) станицал (росаби). [[File:Уцмиюртара маьждиг.jpg|thumb|слева|Масджид]] == ГӀадамал == '''ГӀадамазул къадар:''' {| class="wikitable" ! 2010<ref>{{Cite web |title=ВПН-2010. Таблица № 11. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских и сельских населенных пунктов Республики Дагестан |url=http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar |access-date=2015-03-09 |archive-date=2013-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224113210/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar |url-status=хвараб }}</ref> сон !! 2012 <ref>[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2012/bul_dr/mun_obr2012.rar Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года]</ref> сон !! 2013 <ref> [http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов)]</ref> сон !! 2014<ref>{{Cite web |title=Численность населения на 1 января 2014 года по сельским поселениям Республики Дагестан |url=http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/2b0901004382ea27a3cef3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2014+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0+%D0%BF%D0%BE+%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BC.xls |access-date=2015-03-09 |archive-date=2014-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140407085238/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/2b0901004382ea27a3cef3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2014+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0+%D0%BF%D0%BE+%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BC.xls |url-status=хвараб }}</ref> сон |- | {{цӀикӀкӀен}}3541 || {{цӀикӀкӀен}}3666 || {{цӀикӀкӀен}}3781 || {{цӀикӀкӀен}}3937 |} == Тарих == ЛъарагӀазул букӀараб росу. «Додрас»-абураб бакӀалда [[Арсланхан Уцмиев]]асул дачаялдасан лӀугьараб буго гьеб<ref>[http://www.kumukia.ru/modules.php?name=Pages&pa=showpage&pid=9102 Из истории селения Яхсай (Аксай)]{{Хвараб регӀел|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Цогидаб версиялда рекъон росу гӀуцӀана чачанав [[къоцой]] тайпаца<ref>Адисултанов А. А. Акки и аккинцы в XVI—XVIII веках. — Грозный: «Книга», 1992.</ref>. Чачаназул [[депортация]] гьабилалде росулӀ гӀумру гьабулел рукӀана [[лъарагӀал]] ва [[буртиял|чачанал]]. == ХӀужаби == <references/> == Линкал == * [https://sinoptik.com.ru/%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0-%D1%83%D1%86%D0%BC%D0%B8%D1%8E%D1%80%D1%82 УцумилросулӀ гьава-бакъ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305101246/https://sinoptik.com.ru/%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0-%D1%83%D1%86%D0%BC%D0%B8%D1%8E%D1%80%D1%82 |date=2016-03-05 }} {{dagestan-geo-stub}} {{Дагъистан}} {{Бабаюрт мухъалъул росаби}} [[Категория:Бабаюрт мухъалъул росаби]] alu1anqavhzpmew3gupmmu1tygukw4o 0 7895 101412 100751 2026-09-07T13:26:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101412 wikitext text/x-wiki {{ГІБ |пачалихъ = Россия |статус = росу |магІарул мацІалъ цІар = ЦӀияб-Сасикь |эбелаб мацІалъ цІар = |герб = |байрахъ = |гербалъул гІеблъи = 128 |байрахъалъул гІеблъи = 128 |сурат = |размер = <!--300px--> |хъвай-хъвагІай = |lat_deg =43|lat_min =23|lat_sec =04 |lon_deg =46|lon_min =35|lon_sec =15 |CoordAddon = type:city(467000)_region:RU |CoordScale = |Яндекскарта = ЦӀияб-Сасикь |ХІукумат = Россия |карта = ЦӀияб-Сасикь |пачалихъалъул картаялъул размер = 300 |икълималъул картаялъул размер = 300 |мухъалъул картаялъул размер = 300 |икълим = Дагъистан |икълим таблицаялда = Дагъистан |икълималъул тайпа = ЖумхІурият |мухъ таблицаялда = ЦӀияб-Сасикь |хІукуматалъул карта = Россия |икълималъул карта = Дагъистан |мухъалъул карта = ЦӀияб-Сасикь |жанисеб бикьи = |бетІерасул тайпа = |бетІер = |кьучІ лъураб къо = |площад = |гьава-бакъ = гьоркьохъеб |борхалъиялъул тайпа = |ГІБ майданалъул борхалъи = |расмияб мацІ = [[МагIарул мацI|магIарул]] |халкъалъул къадар = |хъвай-хъвагІай гьабураб сон = |гъунки = |агломерация = |миллатал = [[МагIарулал]] |динал = [[Ислам]] |этнохороним = |сагІтил рачел = +4 |DST = |почалъул индексал = 368011 |автомашинаялъул код = 05 |идентификаторалъул тайпа = ОКАТО |цифровой идентификатор = |категория Commons алда = |сайт = |сайталъул мацІ = }} '''ЦӀи́яб-Саси́кь''' ({{мацӀ+ru|Новосаситли}}) — ккола [[Дагъистан]] жумгьурияталъул [[Хасавюрт мухъ]]алъул росу. == Ракьхъвай == ЦӀияб-Сасикь буго [[Хасавюрт мухъ]]алда. == ГӀадамал == ГӀемерисел руго [[магӀарулал]], [[Сасикь]] росулӀан гочарал. == Машгьурал росуцоял == * [[Абу-ГӀумар Саситлинский|СайгидахӀмадил Исраил АхӀмаднабиев (Абу-ГӀумар Саситлинский)]] - [[ислам]]алъул дагӀватчи ва жамгӀияв цевехъан. * [[СайгидахӀмад АхӀмаднабиев]] - [[магӀарулал|магӀарул]] шагӀир. == ХӀужаби == <references/> == Линкал == * [http://pogoda.zborg.ru/pogoda/868170 Гьава-бакъ] {{Дагъистан}} {{Хасавюрт мухъалъул росаби}} [[Категория:Хасавюрт мухъалъул росаби]] {{Категория:МагIарулазул росаби}} scxgew4a0fh9k0jkt8drhk9bggy3uqe 0 7922 101153 99806 2026-09-07T12:39:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101153 wikitext text/x-wiki {{Инсанасул магӀлумат |цӀар = Викторил Казбекова Людмила |аслияб цӀар = |сурат = |ширина = 320px |сураталда гъоркь хъвай-хъвагӀай = |гьавураб мехъалъ букӀараб цӀар = |хъулухъ = мугӀалим |гьавураб къо-моцӀ = 6.12.1983 |гьавураб бакӀ = {{ГьавурабБакІ|Дагъистан}}, [[Бабаюрт]] |ватӀанчилъи = {{байрахъ|Россия}} |подданство = |хвараб заман = |хвараб бакІ = |эмен = Казбеков Виктор |эбел = Надежда Кабировна |рос = |лъади = |лъимал = |шапакъатал ва премиял = |сайт = |викигъамас = }} '''Викторил Казбекова Людмила''' ({{Lang-ru|Казбекова Людмила Викторовна}}; гь. [[1983]] соналъул [[6 декабр]]алъ) – йиго жиндие "[[Дагъистан]]алъул мустахӀикъай учител" абураб цӀар шварай [[Бабаюрт]]алъул гьоркьосеб школа-интернаталъул мугӀалим ва [[ЦӀадаса ХӀамзат]]ил цӀаралда бугеб мацӀалъул, адабияталъул ва искусствоялъул институталъул аспирант. Гьелъ кьола [[гӀурус мацӀ]]алъул ва адабияталъул дарцал. ==ГӀумрухъвай== Гьаюна [[1983]] соналъул [[6 Декабр|6 декабралъ]] [[Бабаюрт]] [[росу]]лъ. ЛъугӀинабуна [[Бабаюрт]]алъул гьоркьохъеб школа №1. Гьелдасан хадуб [[1999]] соналъ гьей цӀализе лӀугьана МахӀачхъалаялда бугеб Дагъистаналъул ХӀукуматалъул университеталда филологиялъул факультеталда. [[2006]] соналда гьебги лӀугӀун, гьелъ цӀалана аспирантураги, амма жеги гьеб лӀугӀун гьечӀо, гьанже диссертация хъвалей йиго. Гьебго мехалъ жиндирго [[росу]]лъ бугеб №11 школа-интеранаталда хӀалтӀизе байбихьана<ref>[https://vk.com/topic-67426137_30401930 КАЗБЕКОВА ЛЮДМИЛА ВИКТОРОВНА - аспирант Института языка, литературы и искусства им. Гамзата Цадасы Дагестанского научного центра Российской академии наук]</ref>. [[2009]] соналъ гьей гӀахьаллъана [[ГӀурусал|гӀурус]] гьанжесев хъвадарухъан А. Костюниница гьабураб «Бищун лъикӀаб къиса хъваялъул» конкурсалда ва гьений бергьана «НакӀкӀ»-илан абураб къисаги хъван. ==Бергьенал== Людмила Викторовналъул мугӀалимлъиялъул гьунаралъе хӀужабилъун чӀола гьелъул лъималазул бергьеналъаби: *[[2015]] соналъ тӀоцебесеб бакӀ ккуна гьелъул цӀалдохъанас тӀолго [[Дагъистан]]алъул лъималазда гьоркьо тӀобитӀараб гӀурус адабияталъул олимпиадаялда<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.dagminobr.ru/storage/files/2015/pismo/pismo_06-1039_priloj.xls |access-date=2015-08-30 |archive-date=2015-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923212321/http://www.dagminobr.ru/storage/files/2015/pismo/pismo_06-1039_priloj.xls |url-status=хвараб }}</ref>. *[[2014]] соналъ лъабабилеб бакӀ ккуна гьелъул цӀалдохъанас тӀолго [[Дагъистан]]алъул лъималазда гьоркьо тӀобитӀараб гӀурус адабияталъул олимпиадаялда. *[[2014]] соналъ лъабабилеб бакӀ ккуна гьелъул цӀалдохъаналъ тӀолго [[Дагъистан]]алъул лъималазда гьоркьо тӀобитӀараб [[гӀурус мацӀ]]алъул олимпиадаялда. *[[2009]] соналъ гьей гӀахьаллъана гӀурус гьанжесев хъвадарухъан А. Костюниница гьабураб «Бищун лъикӀаб къиса хъваялъул» конкурсалда ва гьений бергьана «НакӀкӀ»-илан абураб къисаги хъван. *Гьел гурони жеги гӀемер бергьенлъаби руго гьелъулги гьелъул цӀалдлхъабазулги батӀи-батӀиял конкурсазда. == ХӀужаби == <references/> == Линкал == * [http://xn--e1afbedf6bfh4b7c.xn--80aswg/%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D0%9B%D1%8E%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B0-%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0 Людмила Викторовналъул мугӀалималъул сайт]{{Хвараб регӀел|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Алфавиталда рекъон гӀадамазул сияхӀ]] ebvmde1w16xf6u6abotodxj4osb0h6h 0 7926 101310 100364 2026-09-07T13:09:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101310 wikitext text/x-wiki {{Пачалихъалъул хӀалтӀухъан |цӀар = <small>Салман ибну ГӀабдулгӀазиз СагӀуд</small> |сурат = Salman bin Abdull aziz December 9, 2013.jpg |гӀеблъи = 280px |сураталда гъоркь хъвай-хъвагӀай = |хъулухъ = [[СагӀудиялъул ханзабазул сияхӀ|СагӀудиязул ГӀарабиялъул хан]]<br>[[КӀиябго хӀарамалъул хъулухъчи]] |герб = |гербалда гъоркь хъвай-хъвагӀай = |гербалъул гӀеблъи = |байрахъ = Flag of Saudi Arabia.svg{{!}}border |байрахъ2 = |тартиб = |хъулухъ байбихьи = [[23 Январ]] [[2015 сон]] |хъулухъ лӀугӀи = |цеве вукӀарав = [[ГӀабдуллагь ибну ГӀабдулгӀазиз СагӀуд]] |ирсилав = [[МухӀаммад ибн Наип СагӀуд]]<ref>[http://top.rbc.ru/politics/29/04/2015/5540a7539a79474254fd5afe Король Саудовской Аравии радикально поменял правила престолонаследия]</ref> |тухум = [[Аль СагӀуд]] |гьавураб къо-моцӀ = 31.12.1935 |гьавураб бакӀ = {{БакІГьавураб|Ар-Рияд|Ар-Риядалда}} [[СагӀудиязул ГӀарабия]] [[Файл:Flag of Saudi Arabia.svg|30px]] |эмен = хан [[ГӀабдулгӀазиз ибну ГӀабдурахӀман СагӀуд|ГӀабдулгӀазиз]] |эбел = [[ХӀасса бинту АхӀмад Судайри]] |лъади = |лъимал = |партия = |лъай = |гӀелмияб даража = |аслияб хъулухъ = [[сиясатчи]] |миллат = [[ГӀарабал|гӀарабав]] |дин = [[ислам]], [[суниял|сунияб мазгьабалъул]] |шапакъатал = {{{!}} {{!}}{{ГIабдулгIазиз ханасул орден}} {{!!}} {{Пайсал ханасул орден}} {{!}}} }} '''Салман ибну ГӀабдулгӀазиз СагӀуд''' ({{lang-ar|'''الأمير سلمان بن عبد العزيز آل سعود'''}}; гь. [[31 Декабр]]алъ [[1935]] соналъул, [[Ар-Рияд]]) — [[СагӀудиялъул ханзабазул сияхӀ|СагӀудиязул ГӀарабиялъул хан]], [[кӀиябго хӀарамалъул хъулухъчи]] ва [[СагӀудиял|Ал СагӀудазул]] наслоялъул бетӀер. Ханасул ханбакӀалде вачӀана [[2015|2015 соналъул]] [[23 Январ|23 январалъ]] жиндирго вац, хан [[ГӀабдуллагь ибн ГӀабдул ГӀазиз Ал СагӀуд|ГӀабдуллагь]] хун хадуб. Салман — ккола [[СагӀудиязул ГӀарабия]]лъул тӀоцевесев хан [[ГӀабдулгӀазиз ибну ГӀабдурахӀман СагӀуд|ГӀабдулгӀазиз ибну ГӀабдурахӀман СагӀудил]] вас, гьев вукӀана [[Пагьд ибну ГӀабдулгӀазиз СагӀуд|Пагьд]] ханасул бищун божарав гӀакълучилъун<ref name=iasps>{{cite journal|last=Wihbey|first=Paul Michael|title=Succession in Saudi Arabia: The not so silent struggle|journal=IASPS Research Papers in Strategy|year=1997|issue=4|url=http://www.iasps.org/strategic4/SA.htm|accessdate=14 May 2012|archive-date=23 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120523155715/http://www.iasps.org/strategic4/SA.htm|url-status=dead}}</ref><ref name=mvio>{{cite journal|last=Viorst|first=Milton|title=The storm and the citadel|journal=Foreign Affairs|date=January–February 1996|volume=75|issue=1|pages=93–107|url=http://www.foreignaffairs.com/articles/51625/milton-viorst/the-storm-and-the-citadel|accessdate=1 June 2012|doi=10.2307/20047470}}</ref><ref name=alakhbar>{{cite news|last=al Baker|first=Basheer|title=Prince Salman Seeks Balance in Saudi Transitional Period|url=http://english.al-akhbar.com/content/prince-salman-seeks-balance-saudi-transitional-period|accessdate=23 April 2012|newspaper=Al Akhbar|date=3 November 2011}}</ref>. ХанбакӀалде вачӀишалда цебе гьев вукӀана тушман нахъе чӀвалеб министерлъун (2011—2015) ва [[Ар-Рияд (провинция)|Ар-Рияд]] ракьалъул бетӏерлъун (1963—2011). == Жиндирго гӏумру == Гьавуна 1935 соналъул 31 декабиралъ [[Ар-Рияд]]алда, [[ГӀабдул ГӀазиз ибн ГӀабдуррахӀман Ал СагӀуд|СагӀудил]] хъизамалда 25-ев лъимерлъун<ref name=wpblog>{{cite news|last=Andelman|first=David A.|title=Letter From Arabia III: Paranoia, or We’re Surrounded!|url=http://www.worldpolicy.org/blog/2012/05/30/letter-arabia-iii-paranoia-or-we%E2%80%99re-surrounded|accessdate=7 June 2012|work=World Policy Blog|date=30 May 2012}}</ref>, ХӀасса бинту АхӀмад Судайрие<ref name=Chai2005>{{cite book|author=Winberg Chai|бетІер=Saudi Arabia: A Modern Reader|url=http://books.google.com/books?id=lh4bENPP_HEC&pg=PA193|accessdate=26 February 2013|date=22 September 2005|publisher=University Press|isbn=978-0-88093-859-4|page=193}}</ref>. Байбихьул лъай гьесие щвана [[ГӀабдулгӀазиз ибну ГӀабдурахӀман СагӀуд|ибну СагӀудица]] жиндирго лъималазе бан букӀараб [[Ар-Рияд]]алъул ханзабазул школалда<ref name=moi>{{cite web|title=His royal highness Prince Salman bin Abdulaziz|url=http://www.riyadh.gov.sa/en/Pages/Princes/Princes.aspx?ItemId=5|publisher=Ministry of Interior|accessdate=12 May 2012|archive-date=17 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190417200308/http://www.riyadh.gov.sa/en/Pages/Princes/Princes.aspx%3FItemId%3D5|url-status=хвараб}}</ref>. Салманица тӀалаб гьабуна динияб ва дунявияб гӀелмаби<ref name=sew1>{{cite web|title=Ministers with portfolio|url=http://www.saudiembassy.net/print/about/Biographies-of-Ministers.aspx|publisher=Saudi Embassy, Washington DC|accessdate=19 June 2012|archive-date=7 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120607004102/http://www.saudiembassy.net/print/about/Biographies-of-Ministers.aspx|url-status=хвараб}}</ref>. Салманил 18 сон букӀараб мехалъ, гьесул эмен, хан [[ГӀабдулгӀазиз ибну ГӀабдурахӀман СагӀуд|ГӀабдулгӀазизица]], 1953 соналъул март моцӀалда гьев вихьизавуна жиндирго вакиллъун ва Риядалъул амирлъун<ref name=sew1/>. === Риядалъул амир === 1963 соналъул певралалда Салман тӀамула [[Рияд (ракь)|Рияд]] ракьалъул бетӏерлъун<ref name=moi/>. Гьес гьеб хъулухъалда бана 48 сон, 1963-са байбихьун 2011-елде щвезегӀан<ref name=sew1/>. Бетӏер хӀисабалда, гьес гӀемераб хӀалтӀи гьабуна, гьоркьохъеб шагьаралдаса [[Ар-Рияд]] кӀудияб шагьаралде сверизабизе. Гьес гӀемераб кӀвар кьуна къватӏиса тира-сверизе бокьулел ва бечедал чагӏи пачалихъалде цӀаялъе. === Тушманасдаса цӀуниялъул министер === [[Файл:Leon Panetta with Prince Salman bin Abd al-Aziz Al Saud at the Pentagon April 2012.jpg|left|thumb|300px|Амир Салман АЦШялъул тущманасдаса цӀуниялъул министр Леон Панеттагун [[Пентагон]]алда 2012 соналъул апрелалда]] 2011 соналъул ноябралда амир Салман тӀамана тушманасдаса цӀуниялъул министерасул хъулухъалде. Гьеб хъулухъалда гьес хисана жиндирго хварав вац, СултӀан<ref name="bbcn2011">{{cite news|title=Saudi Arabia names Prince Salman as new defence minister|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-15607814|accessdate=26 May 2012|work=BBC News|date=5 November 2011}}</ref>. Салман гьединго гъорлӀе лӀугьана Миллияб хӀинкъибукӀунгутӀиялъул шураялде<ref name="aps27oct">{{cite news|title=The Allegiance Council|url=http://www.thefreelibrary.com/The+Allegiance+Council.-a0272373988|accessdate=16 March 2013|work=APS Diplomat News Service|date=27 October 2011|archivedate=11 April 2013|archiveurl=https://archive.today/20130411223309/http://www.thefreelibrary.com/The+Allegiance+Council.-a0272373988}}</ref>. Жиндирго вац [[Наип ибну ГӀабдулгӀазиз СагӀуд|Наип ибну ГӀабдулгӀазиз]] хун хадуб, 2012 соналъул июналда амир Салман тӀамана СагӀудиязул ГӀарабиялъул ирсилав амирлъун<ref name=bbcnom>{{cite news|last=Patrick|first=Neil|title=Saudi Arabia: Crown Prince's death raises succession questions|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-18494785|accessdate=17 June 2012|work=BBC|date=17 June 2012}}</ref><ref name=dav19june>{{cite journal|last=Roberts|first=David|title=Saudi Succession after the Death of Crown Prince Nayef|journal=RUSI Analysis|date=19 June 2012|url=http://www.rusi.org/go.php?structureID=commentary&ref=C4FE08BAF7F8BE|accessdate=12 April 2013|archive-date=5 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130605181424/http://www.rusi.org/go.php?structureID=commentary&ref=C4FE08BAF7F8BE#.UWhk8bVSjm4|url-status=хвараб}}</ref>, ва гьединго бетӏерав министерасул наиблъунги. === Хан ва КӀиябго хӀарамалъул хъулухъчи === 2015 соналъул 23 январалъ, жиндирго вац, хан [[ГӀабдуллагь ибну ГӀабдулгӀазиз СагӀуд|ГӀабдуллагь]] хун хадуб, Салман вачӀана СагӀудиязул ГӀарабиялъул ханлъун ва КӀиябго хӀарамалъул хъулухъчилъун. Живго хӀукмуялде вачӀиналъул хӀурматалда Салманица кӀиго моцӀалъул харж бикьана пачалихъиял хъулухъчагӀазе, пенсионеразе ва цӀалдохъабазе, тӀаса лӀугьун тана 500 азарго жамгӀиял ишазухъ жанир ккарал ва 133 азарго долларалде бахараб магъалоялги<ref>{{cite web|url=http://www.aa.com.tr/ru/s/458186|title=Салман бин Абдульазиз подарил чиновникам, пенсионерам и учащимся денежные средства в размере двухмесячных выплат|date=2015-01-30|publisher=Анадолу|accessdate=2015-02-05}}</ref>.<br /> == Суратал == <center> <gallery> Leon Panetta Middle East Trip April 2013 130423-D-BW835-917 (8697980868).jpg Mrs. Laura Bush and President Bush are greeted by Saudi delegation members.jpg Participants at the 2015 G20 Summit in Turkey.jpg Prince Salman bin Abdulaziz.jpg Salman bin Abd al-Aziz Al Saud in the Pentagon April 2012.jpg Salman bin Abdulaziz.jpg Salman bin Abdull aziz December 9, 2013.jpg Secretary Kerry Introduces Saudi King Salman to Staff Before Bilateral Meeting in Riyadh (17376052026).jpg Secretary Kerry Sits With Saudi King Salman Before Bilateral Meeting in Riyadh (17402045165).jpg Secretary Kerry Sits With Saudi King Salman Before Bilateral Meeting in Washington (21130096102).jpg Secretary Kerry Sits With Saudi King Salman, Foreign Minister al-Jubeir Before Bilateral Meeting in Washington (21148062001).jpg Secretary Kerry, Charge Lenderking Sit With Saudi King Salman Before Bilateral Meeting in Riyadh (16779506244).jpg Secretary of Defense Chuck Hagel meets with Crown Prince and Minister of Defense Salman bin Abdulaziz al Saud in Riyadh, Saudi Arabia, April 23, 2013 (Pic 2).jpg Secretary of Defense Chuck Hagel shakes hands with Crown Prince and Minister of Defense Salman bin Abdulaziz al Saud before a meeting in Riyadh, Saudi Arabia, on April 23, 2013 130423-D-BW835-939.jpg Secretary of Defense Chuck Hagel walks with Crown Prince and Minister of Defense Salman bin Abdulaziz al Saud, to a meeting in Riyadh, Saudi Arabia, April 23, 2013.jpg U.S. Army Gen. Martin E. Dempsey, chairman of the Joint Chiefs of Staff, meets with Saudi Crown Prince Salman bin Abdulaziz Al Saud at the Royal Court in Jeddah, Saudi Arabia, June 2, 2014 140602-D-VO565-008a.jpg U.S. Defense Secretary Chuck Hagel shakes hands with Saudi Crown Prince Salman bin Abdulaziz Al Saud, who also serves as first deputy prime minister and defense minister, before a meeting in Jeddah, Saudi Arabi 140513-D-BW835-185.jpg </gallery> </center> == ХӀужаби == {{ХІужаби}} == Ссылкаби == * [http://echo.msk.ru/programs/48minut/1469064-echo/ Салман бин Абдул Азиз ас-Сауд, наследный принц Саудовской Аравии], передача «48 минут» радиостанции «[[Эхо Москвы]]», 7 января 2015 * [http://archive.kremlin.ru/events/photos/2007/02/117652.shtml Принц ас-Сауд на фотографиях официального визита В. Путина в королевство Саудовская Аравия], 11 февраля 2007 {{СагІудиязул ГІарабиялъул ханзаби}} {{СагІудиязул ГІарабиялъул ханзабазул хъизан}} [[Категория:СагӀудиязул ГӀарабиялъул сиясатчагӀи]] [[Категория:СагӀудиязул ГӀарабия]] 63lrtuc7rx3bt81ka043b6jzljrbxzk 0 7946 101290 100256 2026-09-07T13:06:23Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101290 wikitext text/x-wiki {{Пачалихъалъул хӀалтӀухъан |цӀар = Пётр I Алексеевич |аслияб цӀар = Пе́тръ Áлеѯίевичъ<br />Петръ Алексιевιчъ |сурат = Peter der-Grosse 1838.jpg |гӀеблъи = 300px |сураталда гъоркь хъвай-хъвагӀай = Петр I хун хадуб гьабураб сурат. Суратчи [[Деларош, Пол|Пол Деларош]] (1838). |герб = |гербалда гъоркь хъвай-хъвагӀай = |гербалъул гӀеблъи = <!-- ХЪУЛУХЪАЗУЛ ХӀАКЪАЛЪУЛЪ МАГӀЛУМАТАЛ--> |хъулухъ = 11-лев [[ГӀурус ханлъи|ТӀолго ГӀурусалъул БетӀер, Хан ва КӀудияв Нуцал]] |цӀаралда гъоркь = |байрахъ = Flag of the Tzar of Muscovia.svg |байрахъ2 = |шигӀар = |хъулухъ байбихьи = 27 апрель (7 май) 1682 |хъулухъ лӀугӀи = 22 октябрь (2 ноябрь) 1721 |хӀукмуялъул заман = <!-- если не заполнены параметры «периодначало» и «периодконец» --> |цеве вукӀарав = [[Фёдор III Алексеевич]] |хадув вачӀарав = хъулухъ хвезабуна |тронное имя = |коронация = 25 июн (5 июл) 1682 |отречение = |ирсилав = [[Екатерина I]] |соправитель1 = [[Иван V]] |соправитель1периодначало = [[1682]] |соправитель1периодконец = [[1696]] |регентӀ = [[Софья Алексеевна]] |регентӀпериодначало = [[1682]] |регентӀпериодконец = [[1689]] |премьер = |вице-президент = |президент = |монарх = |гъубернатӀор = |вице-гъубернатӀор = |хӀужаби = <!-- * Возможно задание до 10 должностей. Вторая и последующая должность и их параметры задаются индексом «_№»: «должность», «флаг», «флаг2», «предшественник», «регентӀ», «соправитель1», … — первая должность, «должность_2», «флаг_2», «флаг2_2», «предшественник_2», «регентӀ_2», «соправитель1_2», … — вторая должность, «должность_3», «флаг_3», «флаг2_2», «предшественник_3», «регентӀ_2», «соправитель1_3», … — третий титул, и т. д. * Возможно задание до 4 регентов на одну должность: «регентӀ» … «регент4» для первой должности, «регентӀ_2» … «регент4_2» для второй должности, и т.д. * Возможно задание до 5 соправителей на одну должность: «соправитель1» … «соправитель5» для первой должности, «соправитель1_2» … «соправитель5_2» для второй должности, и т. д. --> <!-- ХАССАЛ МАГӀЛУМАТАЛ --> |гьавураб къо-моцӀ = 9.06.1672 |гьавураб бакӀ = [[Москва]], ГӀурус Ханлъи |хвараб къо-моцӀ = 28.01.1725 |хвараб бакӀ = [[Санкт-Петербург]], ГӀурус Империя |вукъун вуго = [[Петропавлов килиса]], [[Санкт-Петербург]] |йукъун йиго = <!-- для женщин --> |тухум = [[Романовал]] |гьавураб мехалъ букӀараб цӀар = |эмен = |эбел = |рос = |лъади = 1) [[Лопухина, Фёдорил Евдокия|Евдокия Лопухина]]<br />2) [[Екатерина I|Екатерина Алексеевна]] |лъимал = '''1-себ ригьиналдаса:''' '''вас:''' [[Алексей Петрович]]<br /> '''2-леб ригьиналдаса:''' '''ясал:''' [[Анна Петровна|Анна]], [[Елизавета Петровна|Елизавета]], [[:ru:Список детей Петра I#Наталья Петровна (1718—1725)|Наталья]] (лъимерлъиялдаго хвана)<br /> '''вас:''' [[Пётр Петрович (царевич)|Пётр]] (лъимерлъиялдаго хвана)<br /> цогидал гьитӀинго хвана <!-- РАГЪУЛ ХЪУЛУХЪ --> |звание = <!-- обязательный пункт для отображения блока военной службы --> |хъулухъ гьабурал сонал = |принадлежность = |род войск = |бетӀерлъи гьабуна = |къеркьей = <!-- ГӀЕЛМУ-ЛЪАЙ --> |научная сфера = |место работы = |известен как = <!-- ЦОГИДАБ --> |партия = |лъай = |гӀелмияб даража = |гӀелмияб звание = |аслияб хъулухъ = |деятельность = |дин = [[Православие]] |шапакъатал = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Орден Андрея Первозванного}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Орден Белого орла (Речь Посполитая)}}{{!!}}{{Орден Слона}} {{!}}} |гъулбас = Peter the Great Signature.svg |монограмма = Imperial Monogram of Tsar Peter I "The Great" of Russia, Variant 2.svg |монограммаялъул гІеблъи = 60px |сайт = |викисклад = Peter I of Russia }} '''Пётр I Алексе́евич''', '''КӀуди́яв''' ([[30 май]] [[9 июн]] [[1672 сон]] — [[28 январ]] [[8 феврал]] [[1725 сон]]) — ахирисев [[ГӀурус ханлъи|тӀолго Русалъул]] цар ([[хан]]) (1682 соналдаса) ва тӀоцевесев [[Россиялъул империя]]лъул [[ТӀолго Россиялъул император|император]] (1721 соналдаса нахъе). ==ГӀумрухъвай== [[Файл:Young Peter the Great parsuna.jpg|left|200px|ГӀолилав Пётр [[:ru:Парсуна|парсуналда]]]] Гьесул эмен ккола хан [[Алексей Михайлович]]<ref>{{Cite web |title=Е. В. Пчелов. Антропонимия династии Романовых в XVII в. //Ономастика в кругу гуманитарных наук. Материалы международной научной конференции. Екатеринбург, 2005. С. 203—205. |url=http://rodnaya-istoriya.ru/index.php/vspomogatelnie-i-specialnie-istoricheskie-nauki/antroponimika/antroponimiya-dinastii-romanovix-v-xvii-v.html |access-date=2015-05-09 |archive-date=2013-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131220205135/http://rodnaya-istoriya.ru/index.php/vspomogatelnie-i-specialnie-istoricheskie-nauki/antroponimika/antroponimiya-dinastii-romanovix-v-xvii-v.html |url-status=dead }}</ref> == РакӀалде щвей == [[Файл:Bronze Horseman002.jpg|thumb|right|205px|«[[Медный всадник (памятник)|ТӀухьидул рекӀарав]]» Петербургалда (1782)]] === Пётр I очерказда ва художественниял асаразда === * [[Ломоносов, Михаил Васильевич|М. В. Ломоносов]]. «Пётр Великий» (неоконченная [[поэма]]), 1760 год. * [[Бергман, Вениамин Густавович|В. Г. Бергман]]. «История Петра Великого», 1833 г.<ref>[https://web.archive.org/web/20120105100839/http://historydoc.edu.ru/catalog.asp?cat_ob_no=&ob_no=15204&rt=&print=1 статья на сайте «Педагогика общеобразовательной школы»]</ref> * [[Пушкин, Александр Сергеевич|А. С. Пушкин]]. «[[История Петра I]]» (неоконченный исторический труд), 1835 год. * [[Пушкин, Александр Сергеевич|А. С. Пушкин]]. «[[Арап Петра Великого]]» (исторический роман), 1837 год. * [[Мережковский, Дмитрий Сергеевич|Д. С. Мережковский]]. «[[Антихрист. Пётр и Алексей]]», исторический роман, заключительный в трилогии «[[Христос и Антихрист]]», 1903—1904 годы. * [[Толстой, Алексей Николаевич|А. Н. Толстой]]. Исторический роман «[[Пётр Первый (роман)|Пётр Первый]]» (кн. 1—3, 1929—1945, не окончен) * [[Волков, Александр Мелентьевич|А. М. Волков]]. «[[Два брата (роман)|Два брата]]» (исторический роман), 1950 год. * [[Алексеев, Глеб Васильевич|Г. В. Алексеев.]] Историческая повесть «Мария Гамильтон» (1938) * [[Герман, Юрий Павлович|Ю. П. Герман]]. Историческая дилогия «[[Россия молодая (роман)|Россия молодая]]» (1952) * [[Задонский, Николай Алексеевич|Н. А. Задонский]]. Исторический роман «Смутная пора» (1954) * [[Родионов, Александр Михайлович (писатель)|А. М. Родионов]] «[[Князь-раб]]» (2006) * [[Иванов, Алексей Викторович|А. В. Иванов]] «[[Тобол (роман)|Тобол]]» (2018) * [[Коничев, Константин Иванович|К. И. Коничев]]. [http://lib.ru/HIST/KONICHEW_K/peter_i.txt Повествование «Пётр Первый на севере»] (1973) * [http://www.netslova.ru/e_sherman/petr.html Е. Шерман. «Эволюция петровского мифа в русской литературе» — статья на сайте «Сетевая словесность»] * [http://annuaire-fr.narod.ru/Mezin-book.html С. А. Мезин. Книга «Взгляд из Европы: французские авторы XVIII века о Петре I»] * [[Башилов, Борис Платонович|Б. П. Башилов]]. [http://www.magister.msk.ru/library/history/mason/bashil03.htm «Робеспьер на троне. Пётр I и исторические результаты совершённой им революции»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150217173954/http://www.magister.msk.ru/library/history/mason/bashil03.htm |date=2015-02-17 }} === Петр I киноялда === * Пётр Воинов — «Пётр Великий» (другое название — «Жизнь и смерть Петра Великого») — немой художественный короткометражный фильм, режиссёры Кай Ханзен и [[Гончаров, Василий Михайлович|Василий Гончаров]], [[Братья Пате (московское представительство)]], Российская империя, 1910 год. * [[Симонов, Николай Константинович|Николай Симонов]] — «[[Пётр Первый (фильм)|Пётр Первый]]»; двухсерийный исторический художественный фильм, режиссёр — [[Петров, Владимир Михайлович (режиссёр)|Владимир Петров]], киностудия «[[Ленфильм]]», 1937 год. * {{тгь5|Фортелль, Берт|Берт Фортелль|de|Bert Fortell}} — «Царь и плотник» ({{lang-de|Zar und Zimmermann}}); музыкальный комедийный телевизионный художественный фильм, режиссёр {{тгь5|Мюллер, Ханс (режиссёр)|Ханс Мюллер|de|Hans Müller (Regisseur)}}, киностудия «[[Deutsche Film AG|DEFA]]», 1956 год. * [[Ткачук, Роман Денисович|Роман Ткачук]] — «[[Баллада о Беринге и его друзьях]]»; исторический художественный фильм, режиссёр — [[Швырёв, Юрий Афанасьевич|Юрий Швырёв]], [[Киностудия имени М. Горького]], 1970 год. * [[Давыдов, Владлен Семёнович|Владлен Давыдов]] — «[[Табачный капитан]]»; музыкальный комедийный телевизионный художественный фильм, режиссёр — [[Усов, Игорь Владимирович|Игорь Усов]], киностудия «[[Ленфильм]]», 1972 год. * [[Лазарев, Александр Сергеевич|Александр Лазарев]] — «[[Дмитрий Кантемир (фильм)|Дмитрий Кантемир]]», исторический художественный фильм, режиссёры — [[Иовицэ, Владимир Игнатьевич|Владимир Иовицэ]] и [[Калашников, Виталий Анатольевич (кинематографист)|Виталий Калашников]], киностудия «[[Молдова-фильм]]», 1973 год. * [[Прей, Герман|Герман Прей]] — «Царь и плотник» ({{lang-de|Zar und Zimmermann}}); музыкальный комедийный телевизионный художественный фильм, режиссёр — [[Корти, Аксель|Аксель Корти]], киностудия «[[Deutsche Film AG|DEFA]]», 1975 год. * [[Петренко, Алексей Васильевич|Алексей Петренко]] — «[[Сказ про то, как царь Пётр арапа женил]]»; историческая [[мелодрама]], режиссёр ― [[Митта, Александр Наумович|Александр Митта]], киностудия «[[Мосфильм]]», 1976 год. * [[Золотухин, Дмитрий Львович|Дмитрий Золотухин]] — дилогия «[[Юность Петра]]» и «[[В начале славных дел]]», режиссёр ― [[Герасимов, Сергей Аполлинариевич|Сергей Герасимов]], [[Киностудия имени М. Горького]], 1980 год. * Дмитрий Золотухин — «[[Россия молодая (фильм)|Россия молодая]]»; многосерийный телевизионный художественный фильм, режиссёр ― [[Гурин, Илья Яковлевич|Илья Гурин]], [[Киностудия имени М. Горького]], 1981—1982 годы. * Александр Лазарев — «[[Демидовы (фильм)|Демидовы]]»; исторический художественный фильм, режиссёр — [[Лапшин, Ярополк Леонидович|Ярополк Лапшин]], [[Свердловская киностудия]], 1983 год. * Дмитрий Диджиокас ― «[[Михайло Ломоносов (фильм, 1986)|Михайло Ломоносов]]»; многосерийный телевизионный художественный фильм, режиссёр — [[Прошкин, Александр Анатольевич|Александр Прошкин]], киностудия «[[Мосфильм]]», 1984―1986 годы. * Ян Никлас, Грэхем МакГрат, [[Шелл, Максимилиан|Максимилиан Шелл]] — «[[Пётр Великий (мини-сериал)|Пётр Великий]]» ({{lang-en|Peter the Great}}); телесериал, режиссёры Марвин Чомски, Лоренс Шиллер, США, телеканал [[NBC]], 1986 год). * [[Степанов, Виктор Фёдорович|Виктор Степанов]] — «[[Царевич Алексей (фильм)|Царевич Алексей]]», исторический художественный фильм, режиссёр ― [[Мельников, Виталий Вячеславович|Виталий Мельников]], киностудия «[[Ленфильм]]», Россия, Польша, 1997 год. * [[Караченцов, Николай Петрович|Николай Караченцов]] — «[[Тайны дворцовых переворотов]]», исторический сериал, режиссёр ― [[Дружинина, Светлана Сергеевна|Светлана Дружинина]], Россия, 2000—2001 годы. * Вячеслав Довженко — «Молитва о гетмане Мазепе» (укр. «Молитва за гетьмана Мазепу»), исторический художественный фильм, режиссёр ― [[Ильенко, Юрий Герасимович|Юрий Ильенко]], [[Киностудия имени А. Довженко]], Украина, 2001 год. * Андрей Сухов — «[[Слуга государев]]»; историко-приключенческий фильм, режиссёр [[Рясков, Олег Станиславович|Олег Рясков]], кинокомпания «BNT Entertaiment», 2007 год. * [[Балуев, Александр Николаевич|Александр Балуев]] — «[[Пётр Первый. Завещание]]», исторический мини-сериал, режиссёр — [[Бортко, Владимир Владимирович|Владимир Бортко]], Россия, 2011 год. * [[Дюжев, Дмитрий Петрович|Дмитрий Дюжев]] — «[[Тобол (фильм)|Тобол]]», исторический фильм, режиссёр — [[Зайцев, Игорь Григорьевич|Игорь Зайцев]], Россия, 2019 год. * [[Колокольников, Юрий Андреевич|Юрий Колокольников]] — «[[Тайна печати дракона]]», приключенческое фэнтези, режиссёр — [[Степченко, Олег Анатольевич|Олег Степченко]]; Россия, Китай, 2019 год. * Александр Балуев — «[[Елизавета (телесериал)|Елизавета]]», исторический сериал, режиссёр ― [[Иосифов, Дмитрий Владимирович|Дмитрий Иосифов]], Россия, 2021 год. == Гь. балагье == * [[:ru:Пётр I и музыка|Пётр I ва музыка]] == ХӀужаби == {{хІужаби}} == Адабият == {{refbegin|2}} ;ГӀелмиял изданиял * {{книга |автор=[[Анисимов, Евгений Викторович|Анисимов Е. В]] |заглавие=Время петровских реформ |ссылка= |ответственный= |место=Л. |издательство=Лениздат |год=1989 |том= |страниц=496 |серия=Историческая библиотека «Петербург-Петроград-Ленинград»: Хроника трёх столетий |страницы= |тираж=150000 |isbn=5-289-00262-6 }} * {{книга |автор=[[Богословский, Михаил Михайлович|Богословский М. М.]] |часть=Детство. Юность, Азовские походы |ссылка часть=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01002684136?page=1 |заглавие=Пётр Великий: материалы для биографии |ответственный=отв. ред. С. О. Шмидт |издание= |место=М. |издательство=Наука |год=2005 |том=I |страницы=11 |страниц=535|серия= |isbn=5-02-008816-1|тираж=3000 |ref=Богословский М. М. Пётр Великий: материалы для биографии. Т. 1 }} * {{книга |автор=[[Брикнер, Александр Густавович|Брикнер А. Г]] |заглавие=История Петра Великого|ссылка= |ответственный= |место=М.|издательство=ООО «АСТ»|год=2004|том=|страниц=668 |серия=Классическая мысль|страницы= |isbn=978-5-17-005696-6 }} * {{книга |автор=[[Буганов, Виктор Иванович|Буганов В. И]]|заглавие=Пётр Великий и его время |ссылка= |ответственный= |место=М.|издательство=Наука |год=1989 |том= |страниц=192 |серия=Страницы истории нашей Родины|страницы= |isbn=5-02-009471-4 }} * {{книга |автор=[[Голиков Иван Иванович (историк)|Голиков И. И.]]|заглавие=Деяния Петра Великого, мудрого преобразителя России, собранные из достоверных источников и расположенные по годам, 1788—1789 |издание= |место= |год= |том=1—15 |страницы= |ref=Голиков И. И. }} * {{книга |автор=Князьков С. А.|заглавие=Очерки из истории Петра Великого и его времени|ссылка= |ответственный= |место=М.|издательство=Культура |год=1990|том= |страниц=648|серия=|страницы=|isbn=5-7158-0005-6}} * {{книга |автор=Милюков П. Н.|заглавие=Государственное хозяйство России в первой четверти XVIII столетия и реформа Петра Великого|ссылка=https://archive.org/download/Miliukov/Milyukov_Gosudarstvennoe_hoziajstvo_Rossii.pdf |ответственный=2-е изд. |место=СПб.|издательство= |год=1905 |том= |страниц=742 |страницы= |ref=Милюков }} * {{книга |автор=[[Павленко, Николай Иванович|Павленко Н. И.]]|заглавие=Пётр Первый|ссылка= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]] |год=1975 |страницы= |страниц=384, [34] |серия=[[Жизнь замечательных людей]]. Серия биографий. Вып. 14 (555) |тираж=100000 }} * {{книга |автор=Платонов С. Ф.|заглавие=Лекции по русской истории |ссылка=https://archive.org/details/isbn_5060024997|издание=Высшая школа |место=Москва |год=1993 |страницы=[https://archive.org/details/isbn_5060024997/page/n735 736] |isbn=5-06-002499-7 |ref=Платонов С. Ф. }} * {{книга |автор= |заглавие=Пётр Великий: pro et contra|ссылка=http://russianway.rhga.ru/catalogue-books/index.php?SECTION_ID=326&ELEMENT_ID=23226 |ответственный= |место=СПб. |издательство=[[Русский христианский гуманитарный институт|РХГИ]] |год=2003 |том= |страниц=1024 |страницы= |isbn=5-88812-149-5 }} {{Cite web |title=Archive copy |url=http://russianway.rhga.ru/catalogue-books/index.php?SECTION_ID=326&ELEMENT_ID=23226 |access-date=2015-05-09 |archive-date=2012-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120104143638/http://russianway.rhga.ru/catalogue-books/index.php?SECTION_ID=326&ELEMENT_ID=23226 |url-status=bot: unknown }} * {{книга |автор=Резников К.|заглавие=Мифы и факты русской истории. От лихолетья Смуты до империи Петра |ответственный= |ссылка=http://www.e-reading.club/book.php?book=1022722 |место=М. |издательство=Вече |год=2016 |страниц=560 |isbn=978-5-4444-4529-7 |ref=Резников}} * {{книга |автор=[[Соловьёв, Сергей Михайлович|Соловьёв С. М]]|заглавие=Публичные чтения о Петре Великом |ссылка= |ответственный= |место=М. |издательство=Наука |год=1984 |том= |страниц=232 |серия=[[Памятники исторической мысли]] |страницы= |isbn= }} * {{Книга |автор=Соловьёв С. М. |заглавие=Сочинения. В 18 кн. Кн. VII. Т. 13-14. История России с древнейших времён |ответственный= |издание= |место=Москва |издательство=Мысль |год=1991 |том=14 |глава= |страниц=701 |isbn= |ref=Соловьёв С. М. }} * {{книга |автор=[[Анри Труайя|Труайя А.]]|заглавие=Пётр Великий |ссылка= |ответственный= |место=М. |издательство=Изд-во Эксмо |год=2006 |том= |страниц=448 |страницы= |isbn=5-699-10726-6 }} * {{книга |автор=[[Устрялов, Николай Герасимович|Устрялов Н. Г.]]|заглавие=История царства Петра Великого |оригинал= |ответственный= |место=Санкт-Петербург |издательство= |год=1858—1864 |страницы= |том=1—4 |isbn= |ref=Устрялов }} * {{книга |автор=[[Чистякова, Софья Афанасьевна|Чистякова С. А]]|заглавие=История Петра Великого |ссылка= |ответственный= |место=М. |издательство=Изд-во «Буклет» (РИА «Двойная радуга») |год=1992 |том= |страниц=524 |серия= |страницы= |isbn=5-88150-001-6 }} * {{Книга:Hughes L.: Russia in the age of Peter the Great}} ;Макъалаби * {{статья |автор=Астров Н. |заглавие=Первоначальное образование Петра Великого |ссылка=https://www.runivers.ru/bookreader/book406234/#page/488/mode/1up |язык= |издание=Русский архив |тип= |год=1875 |том= |номер=13/8 |страницы=470—488 |ref=Астров Н. }} * [http://runivers.ru/lib/book4487/ Пётр Великий, его полководцы и министры]{{Хвараб регӀел|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. — М.: Тип. Александра Семёна, 1853 * [http://new.runivers.ru/lib/book4629/ Полки, учреждённые царём Петром Алексеевичем в 1700 году]{{Хвараб регӀел|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. — СПб.: Тип. П. П. Сойкина, 1900. {{refend}} == РегӀелал == {{Навигация |Портал = Россиялъул империя |Викицитата = Пётр I КӀудияв |Викимактаб = Пётр I КӀудияв }} * [http://russia.iratta.com/01.php Рождение империи Петра I Великого (конец XVII — первая четверть XVIII в.)] * [http://russia-today.narod.ru/past/gen/rom_petr1.html Былое России: Предки императора Петра I Алексеевича Великого Романова (до 5-го поколения)] * [http://www.hrono.info/biograf/petr1.html Биография Петра I] на сайте «[[Хронос (сайт)|Хронос]]» * [http://www.alexnews.info/archives/5709 Военные экзерциции Петра I в Александровской слободе] * {{BBLD|id=0000000121263465|name=Peter I., Kaiser v. Russland}} * [http://www.solovki.ca/people_18/peter1.php История посещения Соловецкого архипелага Петром I] // Электронная энциклопедия «Соловки» * [https://www.youtube.com/watch?v=Pee9gEy7kms «За столом с Петром I. Обеды петровской эпохи: меню, застолье, этикет»] Лекция Юлии Уваровой в [[Центральная универсальная научная библиотека имени Н. А. Некрасова|библиотеке им. Н. А. Некрасова]] {{КЪР}} [[Категория:Россиялъул императорал]] [[Категория:Пётр I| ]] 5tl7nupqwifnhcjqfez4v3nvngwyaax 0 7957 101303 100336 2026-09-07T13:08:33Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101303 wikitext text/x-wiki {{ЧӀБ+Россия | from = | статус = Росу | авар_цӀар = Рулдаб | сурат = | сурат_гъоркьхъвай = | lat_deg = 42.161404 | lon_deg = 46.796972 | CoordAddon = type:city_region:RU-DA | CoordScale = | икълим = Дагъистан | мухъ = ЧӀарада мухъ | поселениялъул_тайпа = Росдал поселение | поселение = ГӀириб росдал бо | жанисеб_бикьи = | бетӀерасул_тайпа = | бетӀер = | кьучӀ_лъей = | тӀоцебесеб_рехсей = | цересел_цӀарал = | статус_буго = | гӀатӀилъи = | ЧӀБ_централъул_борхалъи = 2115 | климат = | халкъ = {{Халкъалъул къадар | Рульдаб | тр | Регион = Дагъистан}} | рикӀкӀараб_сон = {{Халкъалъул къадар | Рульдаб | с | Регион = Дагъистан}} | гъунки = | миллияб_гӀуцӀи = [[аварал]] | конфессионалияб_гӀуцӀи = [[Ислам|бусурбаби]] ([[суниял]]) | этнохороним = | почалъул_индекс = 368458 | цифрабазул_идентификатор = | цифрабазул_идентификатор2 = | цифрабазул_идентификатор3 = | Commons_категория = | икълималде = квегӀиса }} '''Рулдаб''' — [[Дагъистан|Дагъистаналъул]] [[ЧӀарада мухъ|ЧӀарада мухъалда]] бугеб росу. Уна [[ГӀириб росдал бо|ГӀириб росдал боялде]] гъорлӀе. == География == Росу буго мухъалъул марказ [[ЦӀуриб|ЦӀуриса]] 14 км-алъ жанубалдехун. Росда тӀаде балагьараб бакӀалда буго цо борхалъи. Гьеб мегӀералъул тӀогьиб чӀван буго зани. Рулдаб росдал гӀадамазда къилба бихьизабулеб зани бугин гьебилан бицула. Гьединго гьеб магӀарда бакӀарулеб букӀун буго жамагӀат, цӀакъго ракъдаллъун, нигӀматаздаса махӀрумлъизе, хурзабахъ бижараб жо бакъван хвезе ва боцӀуе кваназе хер камизе байбихьидал, цӀад гьаризе. Гьеб борхалъиялдасан бихьула кӀкӀалал тӀинда бугеб Нукъущ росу. Гьединго къилбаялдехун, югалдехун ругел мугӀрузул гӀодоблъиялда буго [[Гьилиб]] росу.<ref name="Миллат"></ref>. == Тарих == Рулдаб буго некӀсияб тарихалъул росу ккола. Гьеб унаан Кьенсерухъ боялде гъорлӀе. Советияб заманалда ГӀириб, Хьинуб ва Нукъущ росабазда цадахъаб Серго Орджоникидзел цӀар кьураб колхозги букӀана рулдасезул. Араб гӀасруялъул 90-абилел соназда магӀарухъа гӀатӀиракьалде гочана гӀемерисел рулдасел. Гьез гӀумру гьабулеб буго Шамхал гьеналда, БагӀархъалаялда, Гелбахъ, МахӀачхъала ва цогидалги шагьаразда. Дунялалда тӀад рулдасезул вуго лъабнусидаса цӀикӀкӀун чи, гьезул буго нусидаса тӀаде араб цӀараки.<ref name="Миллат">{{Cite web |title=ГIизудинил ХIамзат; Казият "Миллат". МахIачхъала; 17.11.2018 с. |url=http://avarpressa.ru/siyasat/628-zodobe-bussarab-ruldab-rosulan-nekisiyal-giasrabi-kialalel-rugo.html |access-date=2022-04-03 |archive-date=2021-10-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211021215054/http://avarpressa.ru/siyasat/628-zodobe-bussarab-ruldab-rosulan-nekisiyal-giasrabi-kialalel-rugo.html |url-status=хвараб }}</ref> == Демография == {{Халкъалъул къадар | Рульдаб | Регион = Дагъистан}} {{Халкъалъул къадар | Рульдаб | график | Регион = Дагъистан}} Ккола моноэтникияб авар росулъун. Рулдаб росу цӀигьабиялъе квербакъана [[БагӀархъала мухъ]]алдаса ЧӀараде подполковник Шамсудин МухӀамадилазулав тӀадвуссиналъги. [[Россиялъул МВД]]ялъул [[ЧӀарада мухъ]]алда бугеб идараялъул нухмалъулев [[Шамсудин МухӀамадов]]ас чӀваданалде сверун букӀараб умумузул мина цӀигьабун эхетана. Гьев ккола магӀарулазда лъикӀ лъалев гӀалимчи, филологиял гӀелмабазул доктор, профессор, гӀемерал соназ [[Россиялъул гӀелмабазул академиялъул Дагъистаналъул гӀелмияб централъул МацӀазул, адабияталъул ва гьунарлъиялъул институт]]алъе нухмалъи гьабурав Ибрагьимил МухӀамадил вац. ГьабсагӀат Рулдаб росулӀ гӀумру гьабун ругел гӀадамаз хьихьула гӀиялги, чӀегӀербоцӀиги, чуялги. Амма бищунго берда цере рехулел рукъалъул рухӀчӀаголъаби руго [[гургур]]ал ва [[хъаз]]ал.<ref name="Миллат"></ref> === Тухумал === * Идрисчилал * Арипилал, * Усбанкалал, * ХъахӀарукъ, * МухӀунзалал. == МугъчӀваял == {{мугъчӀваял}} == РегӀелал == * [http://www.odnoselchane.ru/?sect=149 Рулдаб, ЧӀарада мухъ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150427171454/http://www.odnoselchane.ru/?sect=149 |date=2015-04-27 }} {{Dagestan-geo-stub}} {{ЧӀарада мухъ}} [[Категория:Аваразул росаби]] [[Категория:ЧӀарада мухъалъул чӀел-бакӀал]] 8nnda16n9zgpk2pearhchacis8z9m4r 0 7972 101155 99810 2026-09-07T12:40:03Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101155 wikitext text/x-wiki {{ГӀБ |пачалихъ = Италия |икълим = Калабрия |икълималъул тайпа = провинция |мухъ = Козенца |мухъалъул тайпа = район |статус = |магӀарул мацӀалъ цӀар = Кампора-Сан-Джованни |эбелаб мацӀалъ цӀар = Campora San Giovanni <br /> [[Файл:Campora San Giovanni 09 Panorama Sunrise.jpg|center|300px]] |герб = |байрахъ = |гербалъул гӀеблъи = |байрахъалъул гӀеблъи = |сурат = |размер = <!--300px--> |хъвай-хъвагӀай = <!-- сураталда гъоркь --> |lat_deg=39 |lat_min=04 |lat_sec=05 |lon_deg=16 |lon_min=05 |lon_sec=38 |CoordAddon = |CoordScale = |Яндекскарта = |карта = |пачалихъалъул картаялъул размер = |икълималъул картаялъул размер = |мухъалъул картаялъул размер = |икълим таблицаялда = |мухъ таблицаялда = |община = Амантея |общинаялъул тайпа = |хӀукуматалъул карта = <!-- альтернативная --> |икълималъул карта = <!-- альтернативная --> |мухъалъул карта = <!-- альтернативная --> |жанисеб бикьи = |бетӀерасул тайпа = Бургомистр |бетӀер = |кьучӀ лъураб къо = |тӀоцебесеб нухалъ рехсей = |рехсей ref = |цебе букӀараб цӀар = |статуслъун рикӀкӀана = <!--рикӀкӀараб сон--> |статус къо-моцӀ = |площад = |борхалъиялъул тайпа = |ГӀБ майданалъул борхалъи = |расмияб мацӀ = калабрий |расмияб мацӀ-ref = |халкъалъул къадар = 7 340 |хъвай-хъвагӀай гьабураб сон = 2009 |гъунки = |этнохороним = Кампорези ({{lang-it|Camporesi}}) |агломерация = |миллатал = |динал = [[католицизм]] |сагІтил рачел = +1 |DST = буго |телефоналъул код = 0982 |почалъул индекс = 87032 |почалъул индексал = |автомашинаялъул код = |идентификаторалъул тайпа = ISTAT |цифровой идентификатор = |категория Commons алда = Campora San Giovanni |сайт = |сайталъул мацІ = }} [[Файл:CamporaSanGiovanni2009.jpg|thumb|Кампора-Сан-Джованни 2009 с.]] '''Ка́мпора-Сан-Джова́нни''' ({{lang-it|Campora San Giovanni}}, {{lang-nap|Campura San Giuvanni}},{{lang-scn|Campura Santu Janni}}) — ккола къилабияб [[Италия]]лда [[Калабрия]] регионалда бугеб шагьар. [[2012]] соналъ гьабураб халкъалъул рикӀкӀеналда рекъон, гӀадамазул къадар бахуна 7 340 чиясде. Ракь — 6.2 км². == Ракьхъвай == Кампора-Сан-Джованни буго [[Тиррен ралъад|Тиррен ралъадалъул]] рагӀалда, гьениб бугеб цо тӀалъиялда тӀад. АскӀор ругел борхалъабазда чагъир гьабизе хьала цӀибил ва батӀи-батӀиял нахулал культураби. Гьанисан панарома байбихьула [[Ламеция-Терме]] заливалдасан роцӀцӀарал къояца жиндир кӀкӀуй гьенисан бихьулеб [[Стромболи]] вулканалде швезегӀан. Кампораялъул порталдасан ралъдал бухьен буго [[Эолий чӀинкӀилъи|Эолий чӀинкӀилъиялда]] швезегӀан. === Гьава-бакъ === <div style="width:80%"> {{Климат города |Город_род=Кампора-Сан-Джованни |Источник=[http://www.pogoda.ru.net/climate2/16405.htm Погода и Климат] | Янв_ср=13.4 | Янв_ср_осад=116 | Фев_ср=13.8 | Фев_ср_осад=73 | Мар_ср=13.6 | Мар_ср_осад=100 | Апр_ср=15.8 | Апр_ср_осад=63 | Май_ср=19.4 | Май_ср_осад=54 | Июн_ср=23.1 | Июн_ср_осад=21 | Июл_ср=26.1 | Июл_ср_осад=13 | Авг_ср=26.8 | Авг_ср_осад=20 | Сен_ср=24.3 | Сен_ср_осад=61 | Окт_ср=21.0 | Окт_ср_осад=75 | Ноя_ср=17.1 | Ноя_ср_осад=137 | Дек_ср=14.0 | Дек_ср_осад=161 | Год_ср=18.8 | Год_ср_осад=904 | Янв_ср_мин=10.4 | Янв_ср_макс=14.9 | Фев_ср_мин=10.0 | Фев_ср_макс=14.9 | Мар_ср_мин=11.1 | Мар_ср_макс=16.5 | Апр_ср_мин=13.1 | Апр_ср_макс=18.8 | Май_ср_мин=16.4 | Май_ср_макс=22.6 | Июн_ср_мин=20.2 | Июн_ср_макс=26.4 | Июл_ср_мин=23.0 | Июл_ср_макс=29.4 | Авг_ср_мин=23.8 | Авг_ср_макс=30.0 | Сен_ср_мин=21.4 | Сен_ср_макс=27.4 | Окт_ср_мин=18.3 | Окт_ср_макс=24.1 | Ноя_ср_мин=14.6 | Ноя_ср_макс=19.9 | Дек_ср_мин=11.7 | Дек_ср_макс=16.5 | Год_ср_мин=16.2 | Год_ср_макс=21.8 | Янв_а_макс=27.0 | Янв_а_мин=2.0 | Фев_а_макс=29.0 | Фев_а_мин=2.4 | Мар_а_макс=34.7 | Мар_а_мин=2.4 | Апр_а_макс=35.7 | Апр_а_мин=6.5 | Май_а_макс=38.9 | Май_а_мин=9.8 | Июн_а_макс=43.0 | Июн_а_мин=13.0 | Июл_а_макс=43.1 | Июл_а_мин=17.8 | Авг_а_макс=42.4 | Авг_а_мин=17.9 | Сен_а_макс=40.4 | Сен_а_мин=13.4 | Окт_а_макс=35.8 | Окт_а_мин=10.0 | Ноя_а_макс=30.6 | Ноя_а_мин=5.1 | Дек_а_макс=26.7 | Дек_а_мин=1.6 | Год_а_макс=43.1 | Год_а_мин=1.6 |}} </div> == Экономика == Экономикаялъ [[туризм]]алда ва рекьариялда мугъ чӀвай гьабула. [[Файл:Campora San Giovanni 2012 - Vulcano Stromboli Panorama Mare.jpg|thumb|Стромболи вулкан бихьулеб буго Кампора-Сан-Джованниялъул заливалдасан]] Округалда гьединго буго ралъдал курорт. Туризм цебетӀеялъе кӀудияб роль хӀала 2003 соналъ бараб порталъ, [[Липар чӀинкӀилъаби|Липар чӀинкӀилъабазухъ]] унеб нух жинца бигьа гьабулеб. [[Файл:Campora San Giovanni 09 - Panarama Barrio Stritture.jpg|thumb|left]] Дарам-базаралъе кӀудияб кумек гьабула шоссе SS18, маххулнухлул гӀаркьел, халкъаздагьоркьосеб Ламеция-Терме аэропортгун тӀубараб округалъулго бухьен гьабулеб АЗ автострада гӀадинал транспортиял коммуникацияби рукӀиялъ. == Росаби == Кампора-Сан-Джованни шагьаралъул сверухълъиялда руго гьал хадур рехсарал росаби: {| border=0 | * Аугурато * Каррателли * Колоньй || * Козза * Куккувалья * Фравитте || * Галло (къилабияб бутӀа) * Имбелли * Марано || * Маринелла * Мирабелли * Олива || * Пиана Кавалло * Пиана Маурй * Принципесса || * Рибес * Рубано * Стрйттуьрй * Вилланова |} == Тарих == [[Античность|Античнияб заманалъ]] Кампораялъул ракьалда букӀун буго [[ТӀадегӀанаб Греция|ТӀадегӀанаб Грециялъул]] кӀиго шагьар: * [[Темеза]] (яги Темпса) — Къилабияб Италиялда авсониязул бищунго некӀсияб шагьар, хадуб жиб румалъул калониялъун лӀугӀараб<ref>{{cite web|url=http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%9A%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B7%D0%B0/|title=Темеза|publisher=Реальный словарь классических древностей|lang=ru|accessdate=2011-02-17|archiveurl=http://www.webcitation.org/66FdLzey7|archivedate=2012-03-18}}</ref>. * Клете. Гьеб кӀиябго цоцалалгун тушманлъи гьабулеб шагьар пиратаца биххизабуна.ГӀадамал магӀарде лӀутана. Хаду гьеб шагьар лъагьана тӀаде рачӀарал [[Финикийцал|финикийцазул]], [[Грекали|греказул]], [[Румал|румазул]], [[Варварал|варваразул]], [[ГӀарабал|гӀарабазул]], [[Византийцал|византийцазул]] ва [[Норманнал|норманназул]] коллониялъун. [[Файл:Campora San Giovanni 2009 - Corso Italia.jpg|thumb|left|''Corso Italia'', бакьулӀ бугеб кватӀ.]] Гьанжесалаб заманалда экономикаялда тӀоцебесеб бакӀ ккола ах-хуралъ ва туризмалъ. == Маданият == [[Файл:Campora San Giovanni 2010 - Inaugurazione Nuova Chiesa San Pietro Apostolo.jpg|thumb|200px|Мукъ. Апостол Петрил цӀияб килисаялда ина бугеб инагурация, [[12 июн]] [[2010]] сон.]] [[Файл:FuntanaPeshcaru1.jpg|thumb|left|''Funtana du Peshcaru'' (ЯсикӀабазул ицц) Аугуратоялда]] [[Файл:Campora San Giovanni - Piazza San Francesco Feste Natalizie 2010.JPG|thumb|'''Piazza San Francesco di Paola''' [[2010|2010 соналъул]] Рождествоялда.]] == БакӀал == [[XIV гӀасру]]ялъул борхатаб си буго цохӀого-цо бугеб некӀсияб бакӀ. Гьелъие цӀарги швана бакӀалъулаб мацӀалда ''U Turriune''-абун («кӀудияб си»). Цо дагьаб цебе бана порт (2002) ва [[Паолоса Франциск|мукъадасав Паолоса Францискасул]] цӀаралда бугеб площад. ГӀемерисал бертаби,гӀидал гьенир гьарула, аскӀор ругел росабаздасан гӀадамалги рачӀуна гьенир. [[Файл:Campora San Giovanni 2012 - Carnevale in Corso Italia.jpg|thumbnail|Кампора-Сан-Джованниялда гӀемер букӀунеб карнавал. 2012 с.]] [[Файл:ChiesaSantaFilomenaAugurato.jpg|thumb|Аугуратоялда бугеб Санта-Филомена килиса]] == Калабриязул богогьанлъи == {{main|Калабриязул богогьанлъи}} БакӀалъулаб богогьанлъиялда жаниб уна пер-хералъул ва ччугӀаялъул квен, гьединго гӀатӀалъул кондитерлъиялъулаб тӀагӀам, болъоналъул гьанил сосискабиги. === Чагъир === Шагьаралда гьарулел чагъираздасан ккола ''Savuto'' ва ''Gallo'' тайпаби. == Кампораялда гьарурал == * [[Анджело Вадаччино]], (1890—1976), партизан, крестьянин ва сиясатияв активист, кампорессаца гьесда «Мастер Анджело»-абун цӀар лъуна. * [[Фаб Филиппо|Фабриццио Филиппо]], канадагун-американияв актёр ва сценарист. * [[Фабиан Маззай]], аргентинагун-испанияв актёр ва сценарист. * [[Джером Руджеро]], итальянияв модельер, машгьурав бихьиназул ретӀелалъул устар. == ХӀужаби == {{references}} == Линкал == {{commonscat-inline}} * [http://www.prolococampora.org Proloco Campora San Giovanni] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120311033043/http://www.prolococampora.org/ |date=2012-03-11 }} [[Категория:Италиялъул портал]] [[Категория:Италиялъул округал]] [[Категория:Италия]] {{тIинчI}} 4y8iz5ojxx5c3jz7y50h1hqr2s4h3xz 0 7986 101424 100770 2026-09-07T13:28:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101424 wikitext text/x-wiki {{ЧӀБ+Россия | from = | статус = Росу | авар_цӀар = ЦӀулда | сурат = | сурат_гъоркьхъвай = | lat_deg = 42.272900 | lon_deg = 46.721000 | CoordAddon = type:city_region:RU-DA | CoordScale = | икълим = Дагъистан | мухъ = ЧӀарада мухъ | поселениялъул_тайпа = Росдал поселение | поселение = СуметӀа росдал бо | жанисеб_бикьи = | бетӀерасул_тайпа = | бетӀер = | кьучӀ_лъей = | тӀоцебесеб_рехсей = | цересел_цӀарал = | статус_буго = | гӀатӀилъи = | ЧӀБ_централъул_борхалъи = 1880 | климат = | халкъ = {{Халкъалъул къадар | Цулда | тр | Регион = Дагъистан}} | рикӀкӀараб_сон = {{Халкъалъул къадар | Цулда | с | Регион = Дагъистан}} | гъунки = | миллияб_гӀуцӀи = [[аварал]] | конфессионалияб_гӀуцӀи = [[Ислам|бусурбаби]] ([[суниял]]) | этнохороним = | почалъул_индекс = 368453 | цифрабазул_идентификатор = | цифрабазул_идентификатор2 = | цифрабазул_идентификатор3 = | Commons_категория = | икълималде = квегӀиса | мухъалде = квегӀиса }} '''ЦӀулда''' — [[Дагъистан|Дагъистаналъул]] [[ЧӀарада мухъ|ЧӀарада мухъалда]] бугеб росу. Уна [[СуметӀа росдал бо|СуметӀа росдал боялде]] гъорлӀе. == Этимология == Росдал цӀар лӀугьун бугин абула «цӀул» абараб рагӀудаса, гьелде тӀаде бакӀалъул суффикс «-да» жубан. Бицуна гьенир сверухъ некӀсияб заманалда ризал рохьал рукӀанила ва гьединлъидал росдал гӀадамазул гьеб мехалъ аслияб пишалъун букӀана цӀулал устарлъи.<ref name="ШагӀбан"></ref> == Тарих == Капуразул хӀабахъ (хабалахъ) абараб бакӀалда археологазда ратун руго IX-XIV гӀ. хутӀелал – шегӀ ва гь.ц. Гьеб бакӀ ккола ЦӀулдаса Гьонлъоб колоде унеб нухлул башдаб манзилалда, нухалъул тӀасаб рахъалда, лъарахъа 30 галиялъ тӀадегӀан. Росу унаан Къарахъ болмухъалде гъорлӀе. == География == Росу буго мухъалъул марказ [[ЦӀуриб|ЦӀуриса]] 10 км-алъ шималиябгин бакътӀерхьудехун, Къарал-гӀоралъул квегӀаб рагӀалдаса 500 метралъ тӀадегӀан. === Жанисеб гӀуцӀи === Росу бикьула щуго бутӀабазде – гъоркьехунал абун лъалаан ГӀуртӀа (КӀвекьабазухъ, ТӀутӀраб рохенал; Тамарилал тухумалъул рукъзал рукӀараб бакӀ) ва Росухъ (Оцилал) авалал, тӀадехунал абулаан КӀкӀалануб (бикьула ТӀаса- ва ГъоркьакӀкӀалануб ва ГьинтӀа рохеназда; аслияб къагӀидаялъ гьенир руго Гелчилал тухумалъул рукъзал) ва ТӀалабазда (ХӀайдарбегилал, ГӀокьилал) авалазда. ГудекӀаналда (гьаниб «ГулекӀалда») рукӀана ГӀалилазул рукъзал. ЦӀирарал рукъзал ва школалдаса гӀуна цӀияб цебехун хурзал рукӀараб ХъутуртӀа авал<ref name="ШагӀбан">{{Cite web |title=ШагIбан ХIафизов // Бицарал чагIи: Халикъова Аминат (1916 с.гь.), ГIабдулаева ПатIимат (1941 с.гь.), Тамирбудаев Тамимудар (1960 с.гь.) |url=http://nkaa.ru/86-magiarul-rosabazul-enciklopediya.html |access-date=2022-05-02 |archive-date=2022-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220811001748/http://nkaa.ru/86-magiarul-rosabazul-enciklopediya.html |url-status=хвараб }}</ref>. ЦӀулдагун цо жамагӀаталде гъорлӀе уна 1,5 км-алъ гьелдаса рикӀкӀад бугеб Гьонлъоб росдал агьлуги. НахъезигӀан гьезул ракьал рикьичӀого рукӀана, Гьонлъоб букӀана цӀулдасезул рукъзалги, ракьалги. Бицуна гьенир 2 тухум бугилан абун. ГьабсагӀат гьениб буго 8 цӀараки. === Кулаби === # МачӀчӀуб (Оцилал, ГӀалилал), # Гъогъода (ХӀайдарбегилал, Тамарилал), # Гьиндиб (Гелчилал). Хасало гӀи букӀунаан ГӀорхъануб, гьенир ругел нухъабазда жаниб къан.<ref name="ШагӀбан"></ref> Бищун некӀсияб мажгит букӀун буго ТӀабалазда абараб, росдада тӀад бугеб авалалда. КӀиабилеб мажгит бан буго ТӀасакӀкӀалануб авалалда. Рохьаз сверун ккураб бакӀ букӀана гьеб, мажгитги цӀа ккун бухӀана. Лъабабилеб мажгит 1689-б соналда бан буго гьанже бугеб росдал годекӀаниб. == Демография == 1828-б соналда ЦӀулда 181 цӀараки букӀун буго (Хрисанф), амма 1830-л соназул ахиралде 150 цӀараки ва 2 си бихьизабулеб буго (Мочульский). {{Халкъалъул къадар | Цулда | Регион = Дагъистан}} {{Халкъалъул къадар | Цулда | график | Регион = Дагъистан}} Ккола моноэтникияб авар росулъун. === Тухумал === РосулӀ буго 6 тухум: # Тамарилал (Тамар абараб цӀаралдаса бачӀараб; гӀадамазул къадаралъул рахъалъ 3-абилеб; гьеб кьибил буго кьолболаб, некӀо заманалдасаго ЦӀулда чӀун букӀараб тухум, хутӀарал тӀаде рачӀарал ккола; гьезул гӀемер рахъана гӀалимзаби, гьезда гьоркьоса ккола [[Къарахъа МухӀамадтӀагьир|Къарахъа МухӀамадтӀагьирги]]). #Гелчилал (Гелач абурав чиясул цӀар щвараб; гӀадамазул къадаралъул рахъалъ 4-абилеб; гьез гӀумру гьабулеб букӀана Гьиндиб ва ГӀорхъануб кулабахъ). #Оцилал (бищун кӀудияб тухум; оц хъун жамагӀаталде гъорлӀе лӀугьарал рукӀиналъ щванила цӀар, гьез гӀумру гьабулеб букӀана БецӀгӀурухъ колода). #ХӀайдарбегилал (2-абилеб кӀудияб тухум; гьезул чӀей букӀана Гъогъода колода). #ГӀокьилал (5-абилеб тухум; гӀоркь рагӀудаса лӀугьанила цӀар). #ГӀалилал (бищун гьитӀинаб тухум; гьел гочанила МачӀчӀуб колодаса).<ref name="ШагӀбан"></ref> === Диаспораби === ЦӀулдасезул гьабсагӀат буго 400-гӀанасеб цӀараки: [[МахӀачхъала]] — 170, росулӀ — 60-65, [[БагӀархъала]]ялда — 45–50, [[Баракат (гьен)|Баракат]] гьеналда — 10, Шамхал — 10, Алмало — 40, [[Шурагьиб]] — 5, [[Кочубей]] — 5, [[ЦӀуриб]] — 5 ва гъутада — 5. Жеги 1933 соналда Гъарачаялде гочана 4 вац, ва гьездаса ккарал 30 хъизан руго [[Гъарачай-Чергес республика]]лъул [[Марух]], [[Учкекен]] росабалъ ва [[Кисловодск]] шагьаралда.<ref name="ШагӀбан"></ref> == Экономика == ЦӀулдасез хур бекьун, гӀи хьихьун, цӀулал алатал гьарун гьабулаан бетӀербахъи. Гелчилал тухумалъул чагӀи ЦӀоралдеги хьвадулел рукӀун руго. == Мажгитал == Бищун некӀсияб мажгит букӀун буго ТӀабалазда абараб, росдада тӀад бугеб авалалда. КӀиабилеб мажгит бан буго ТӀасакӀкӀалануб авалалда. Рохьаз сверун ккураб бакӀ букӀана гьеб, мажгитги цӀа ккун бухӀана. Лъабабилеб мажгит 1689-б соналда бан буго гьанже бугеб росдал годекӀаниб. == Машгьурал росуцоял == * '''[[Къарахъа МухӀамадтӀагьир]]''' — авар ва дагъистанияв машгьурав гӀалимчи, факъигь, Кавказалъул рагъул тарихчи ва имам Шамилил хъвадарухъан. * '''[[МухӀамадгъазилазул ГӀабдулагь]]''' — Дагъистаналъул гӀалимчи. == МугъчӀваял == {{мугъчӀваял}} == РегӀелал == * [http://www.odnoselchane.ru/?sect=136 ЦӀулда росу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140630222011/http://odnoselchane.ru/?sect=136 |date=2014-06-30 }} {{ЧӀарада мухъ}} [[Категория:Аваразул росаби]] [[Категория:ЧӀарада мухъалъул чӀел-бакӀал]] c8m5ofyqr496ra63gkr6vf53407hi93 0 7994 101309 100363 2026-09-07T13:09:33Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101309 wikitext text/x-wiki {{Пачалихъалъул хӀалтӀухъан | цӀар = Сала́хӀуди́н Юсуф ибн Айюб | аслияб цӀар = {{lang-ar|صلاح الدين يوسف ابن ايوب}} | сурат = Portrait of Saladin (before A.D. 1185; short).jpg | гІеблъи = | сураталда гъоркь хъвай-хъвагІай = | хъулухъ = [[Айюбиязул пачалихъ|Мисралъул, ГӀиракъалъул, ХӀижазалъул, Сириялъул, Курдистаналъул, Йеменалъул, Палестинаялъул ва Ливиялъул]] [[султӀан]] |байрахъ = Flag of Ayyubid Dynasty.svg | хъулухъ байбихьи = [[1174 сон|1174]] | хъулухъ лъугІи = [[1193 сон|1193 соналъул]] [[4 март]] | цеве вукІарав = хъулухъ гӀуцӀана | хадув вачІарав = [[Ал-ГІазиз ГІусман ибн Юсуф]] |хъулухъ_2 = [[Миср|Мисралъул]] [[Вазир|КІудияв вазир]] |байрахъ_2 = Rectangular green flag.svg |хъулухъ байбихьи_2 = [[23 март]], [[1169]] сон |хъулухъ лъугІи_2 = [[1174 сон]] |цеве вукІарав_2 = [[Асад ад-Дин Ширкух І ибн Шади]] | гьавураб къо-моцІ = 1137 | гьавураб бакІ = [[Тикрит]] | хвараб къо-моцІ = 4.3.1193 | хвараб бакІ = [[Димишкъ]], [[Айюбиязул пачалихъ|Айюбидазул султӀанат]] | вукъун вуго = [[Омавиязул мажгит]], [[Димишкъ]] ([[Сирия]]) | тухум = [[Айюбиязул пачалихъ|Айюбиял]] | эмен = [[Нажмудин Аюб ибн Шади]] | эбел = ''лъалеб гьечӀо'' | бетІерлъи гьабуна = Бусурбабазул боязе | къеркьей = Хъанчилазда данде | дин = [[Ислам]], [[Суннитал|суннит мазгьаб]] }} '''Аль-Ма́лик ан-На́сир Сала́хӀ ад-Дунийа ва-д-Дин Абу́ль-Муза́ффар Ю́суф ибн Айю́б''' ({{lang-ar|الملك الناصر أبو المظفر يوسف بن أيوب}}), гӀурус ва магърибалъул гӀадаталда рекъон - '''Салади́н''' ({{lang-ar|صلاح الدين}}; [[1138]], [[Тикрит]]алда — [[1193]], [[Димишкъ]]алда) — [[Миср|Египталъул]], [[Сирия|Сириялъул]] ва цогидал улкабазул [[султӀан]], [[XII гӀасру]]ялъул махщел бугев рагъул цевехъан ва [[ислам|бусурбабазул]] лидер. Миллаталда балагьун [[курдал|курдавлъун]] ккола. Гьединго гьев рикӀкӀуна [[Айюбиязул пачалихъ|Айюбиязул]] тухумалъе кьучӀ лъуравлъунги. [[Европа]]ялда, гьеб гьесул цӀар гьечӀонаниги, гьев лъала гӀицӀго Саладин абун. ''СалахӀудин'' — ккола [[ГӀараб цӀар|лакъаб]] — «диналъул ритӀухъли»-абун магӀна кьолеб цӀар<ref>[[H. A. R. Gibb]], «The Rise of Saladin», in ''A History of the Crusades'', vol. 1: The First Hundred Years, ed. [[Kenneth M. Setton]] (University of Wisconsin Press, 1969). p. 563.</ref>. Кин бугонаниги, гьесул унго-унгояб цӀар буго — Юсуф ибн Айюб (Айюбил вас Юсуф).[[Файл:Statue of Saladin Damascus.jpg|thumb|left|200px|[[Димишкъ]]алда СалахӀудиние памятник]] [[Файл:Saladin the Victorious.jpg|thumb|right|Бергьенлъаби росулев Саладин, [[Доре, Гюстав|Гюстав Доре]], 19-гӀасру.]] [[Файл:Graf Saladin Damascus.JPG|thumb|250 px|[[Димишкъ]]алда бугеб СалахӀудинил зиярат, [[Сирия]].]] == Биография == СалахӀуддин гьавуна 1137 соналъ [[Тикрит]]алда, Месопотамия<ref>[[Минорский, Владимир Фёдорович|В. Ф. Минорский]], The Prehistory of Saladin, Studies in Caucasian History, Изд. Кембриджского университета, 1957, стр. 124—132.</ref><ref>Bahā' al-Dīn «Жизнь Саладина» (2002), стр. 17.</ref>. == Гьесул хӀакъалъулӀ хъварал тӀахьал == * {{ТІехь|автор=Багьау Дин Абул МахIасин Йусуф ибн РафигI ибн Тамим|бетІер=Саладин: Победитель крестоносцев / ГIарабалдаса таржама|аслу=النوادر السلطانية و المحاسن اليوسوفية|басмаялде бахъараб бакІ=СПб|басма=Диля|сон=2009|гьумер=432|тираж=1000|isbn=978-5-88503-890-4}} * Усама ибн Мункъыз. НасихӀатазул тӀехь. Пг., 1922 (переизд.: Москва, 1958). * {{тӀехь |автор = Альбер Шамдор |бутӀа = |бутӀаялъул ссылка = |бетӀер = Саладин: благородный герой ислама |аслу = |ссылка = |викитека = |жавабчи = Перевод с французского Е. В. Кулешовой |басма = |бакӀ = {{СПб.}} |басмаялде бахъараб бакІ = Евразия |сон = 2004 |том = |гьумерал = 346 |серия = Clio |isbn = 5-8071-0158-8 |тираж = 2000 }} * {{тӀехь |автор = Александр Владимирский |бетӀер = Великий Саладин. Царство небесное |бакӀ = {{М.}} |басма = Яуза, Эксмо |басмаялде бахъараб бакІ = |сон = 2013 |гьумерал = 544 |серия = Гении власти |isbn = 978-5-699-66993-6 |тираж = 2500 }} == Кинабазда == * Ричард ГъалбацӀил РакӀ (Richard the Lion-Hearted) — реж. Честер Уитей (АЦШ, 1923). СалахӀудинил ролалда — Чарльз Джеррард. * Хъанчилазул аскариял сапарал (The Crusades) — реж. [[Де Милль, Сесиль Блаунт|Сесиль Блаунт де Милль]] (АЦШ, 1935). СалахӀудинил ролалда — Йан Кейт. * Ричард хан ва хъанчилал (King Richard and the Crusaders) — реж. Дэвид Батлер (АЦШ, 1954). СалахӀудинил ролалда — [[Харрисон, Рекс|Рекс Харрисон]]. * СалахӀуддин — Иерусалим хвасар гьабурав — реж. Юсуф Шахин (Египет ([[ГӀарабазул Цолъараб Жумгьурият]]), 1963). СалахӀудинил ролалда — Ахмед Мазхар. * [[Доктор Кто]] — сценарист Дэвид Уитакер, реж. Дуглас Кэмфилд. СалахӀудинил ролалда — Бернард Кей. * Ричард ГъалбацӀил РакӀ — реж. [[Герасимов, Евгений Владимирович|Евгений Герасимов]] (Россия-Сирия, 1992). СалахӀудинил ролалда — [[Джигарханян, Армен|Армен Джигарханян]]. * Зобалазул Ханлъи (Kingdom of Heaven) — реж. Ридли Скотт (АЦШ-Испания-Магъриб, 2005). СалахӀудинил ролалда — ХӀассан МасгӀуд. * Ад Данте(мультфильм) - реж. Виктор Кук (Япония-АЦШ, 2010) == ХӀужаби == {{references}} == РегӀелал == {{Навигация}} * ''[[Скотт, Вальтер|Вальтер Скотт]].'' [http://www.lib.ru/PRIKL/SKOTT/scott19.txt Талисман или Ричард Львиное Сердце в Палестине]. * [http://www.echo.msk.ru/programs/vsetak/545254-echo/ Рыцарь Востока — Султан Саллах-Ад-Дин]. Программа «Эха Москвы» из цикла «Всё так». * ''Rosebault, Charles J.'' [http://www.medievalist.globalfolio.net/eng/r/rosebault_saladin/_content.php Saladin. Prince of Chivalry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210226191721/http://www.medievalist.globalfolio.net/eng/r/rosebault_saladin/_content.php |date=2021-02-26 }}. * [http://middleages.at.ua/publ/krestovye_pokhody/krestovye_pokhody/mech_allakha/22-1-0-32 Меч Аллаха] middleages.at.ua, 23.01.2012. * {{cite web|url=http://www.islam.ru/content/history/salah-ad-din|title=Салах ад-Дин|author=Фатима Манзур|date=2012-07-12|publisher=Ислам.ру|accessdate=2013-05-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GWJaxQ3N?url=http://www.islam.ru/content/history/salah-ad-din|archivedate=2013-05-10|deadlink=no}} {{rq|source}} {{КЪР}} {{Айюбиял}} [[Категория:Мисралъул султӀанал]] [[Категория:Сириялъул бутӀрул]] [[Категория:ГӀиракъалъул бутӀрул]] [[Категория:Мисралъул тарих]] [[Категория:Алфавиталда рекъон исламалъул персоналиял]] [[Категория:Айюбидал]] m4uz05awvp5815k5d3296kzt7cu8no4 0 8055 101242 100062 2026-09-07T12:58:23Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101242 wikitext text/x-wiki {{Спортчи |цӀар = [[Файл:Wrestling pictogram.svg|25 px]] МахӀач МуртазгӀалиев |сурат = |гӀеблъи = 300 |сураталда гъоркьхъвай= Европаялъул чемпионат |жинс = бихьинаб |тӀубараб цӀар = МуртазгӀалиев ТӀалхӀатил МахӀач |ватӀанчилъи = {{RUS}} |миллат = [[магӀарулал|магӀарулав]] |хасаб махщел = [[эркенаб гугари]] |клуб = ЦСКА, [[Москва]] |гьавураб къо-моцӀ = 4.6.1984 |гьавураб бакӀ = р. [[Къеди]], [[ЦӀумада мухъ]], [[Дагъистан]], [[Россия]] |хвараб къо-моцӀ = |хвараб бакӀ = |махщалил сонал = 2004-2009 |тренерал = ГӀабдурахӀман Мирзоев, МухӀамад ХӀусейнов |халалъи = 174 см |цӀайи = 77 кг |медалал = {{турнир|[[Риидалилал Олимпиялъул хIаял|Олимпиялъулал хIаял]]}} {{медаль|Пахь|[[Риидалилал Олимпиялъул хIаял 2004|Афинал 2004]]|[[Риидалилал Олимпиялъул хIаязда гугари 2004|66 кг-алда щвезегIан]]}} {{турнир|[[Дуниялалъул гугариялъулаб чемпионат|Дунялалъул чемпионат]]}} {{медаль|Месед|[[Дунялалъул гугариялъул чемпионат 2005|Будапешт 2005]]|66 кг-алда щвезегIан}} {{медаль|Месед|[[Дунялалъул гугариялъул чемпионат 2007|Баку 2007]]|74 кг-алда щвезегIан}} {{турнир|[[Европаялъул гугариялъулаб чемпионат|Европаялъул чемпионат]]}} {{медаль|Месед|[[Европаялъул гугариялъулаб чемпионат 2004|Анкара 2004]]|66 кг-алда щвезегIан}} {{медаль|Месед|[[Европаялъул гугариялъулаб чемпионат 2006|Москва 2006]]|66 кг-алда щвезегIан}} {{медаль|Месед|[[Европаялъул гугариялъулаб чемпионат 2007|София 2007]]|74 кг-алда щвезегIан}} {{медаль|Месед|[[Европаялъул гугариялъулаб чемпионат 2008|Тампере 2008]]|74 кг-алда щвезегIан}} {{турнир|[[Россиялъул эркенаб гугариялъул чемпионат|Россиялъул чемпионатал]]}} {{медаль|Месед|[[Россиялъул эркенаб гугариялъул чемпионат 2004|Санкт-Петербург 2004]]|66 кг-алда щвезегIан}} {{медаль|Месед|[[Россиялъул эркенаб гугариялъул чемпионат 2005|Краснодар 2005]]|66 кг-алда щвезегIан}} {{медаль|Месед|[[Россиялъул эркенаб гугариялъул чемпионат 2006|Нижневартовск 2006]]|66 кг-алда щвезегIан}} {{медаль|Месед|[[Россиялъул эркенаб гугариялъул чемпионат 2007|Москва 2007]]|74 кг-алда щвезегIан}} {{медаль|ГІарац|[[Россиялъул эркенаб гугариялъул чемпионат 2008|Санкт-Петербург 2008]]|74 кг-алда щвезегIан}} {{турнир|Гран-при «Иван Ярыгин»}} {{медаль|Месед|[[Гран-при "Иван Ярыгин" 2007|Красноярск 2007]]|74 кг-алда щвезегIан}} {{медаль|Месед|[[Гран-при «Иван Ярыгин» 2008|Красноярск-2008]]|74 кг-алда щвезегIан}} {{медаль|Месед|[[Гран-при "Иван Ярыгин" 2009|Красноярск 2009]]|74 кг-алда щвезегIан}} }} '''МуртазгӀалиев ТӀалхӀатил МахӀач''' (гь. [[1984]] соналъул [[4 июн]]алъ [[Къеди]] [[росу]]лъ) — [[россия]]лъул [[эркенаб гугари|эркенаб стилалъул]] гугарухъан, [[2004]] соналъ [[Греция]]лда, [[Афинал|Афинабазда]] рукӀарал XXVIII Олимпиялъул хӀаязул лъабабилев призёр<ref>{{Cite web |title=МахIач МуртазгIалиев - 2004 соналъ Грециялда, Афинабазда рукIарал XXVIII Олимпиялъул хIаязул лъабабилев призёр |url=http://www.tsumada.ru/040684026118 |access-date=2015-07-04 |archive-date=2014-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141216170806/http://www.tsumada.ru/040684026118 |url-status=хвараб }}</ref>, кӀиго нухалъ гӀаламалъул чемпион ва ва ункъо нухалъ Европаялъул чемпион. [[Россия]]лъул мустахӀикъав спорталъул устар. 15 тӀубараб мехалъ гьев бергьана "ГӀали ГӀалиевский" турниралда (54 кг). Гьединго гьев вуго бищунго махщел тӀокӀав ва дунялалъул бищун техгикияв гугарухъан. ЗахӀматаб ругъунги шун, жиндир гугарухъанасул карьера хехгого лӀугӀизабизе ккана. == ГӀумрухъвай == Миллат — [[Аварал|магӀарулав]]. Гьавуна [[ЦӀумада мухъ]]алъул [[Къеди]] росулӀ. Школа лӀугӀинабуна [[Хасавюрт]]алда. Гьесул эмен, ТӀайгибил ТӀалхӀат Хасавюрталъул цо училещалда устарлъун хӀалтӀулев вукӀана. Гугаризе байбихьана 9 сон тӀубаралдаса нахъе. ТӀоцевесев тренер — ГӀабдурахӀман Мирзоев. Гьесдасан хадув гьесул гугариялъул махщелал камиллъизаруна машгьурав [[Россия]]лъул тренер МухӀамад ХӀусейновас. Гьесул буго кӀиго тӀадегӀанаб образование — лӀугӀизабуна ДГПУялъул физкультурнияб факультет ва ДГУялъул юридическияб факультет. [[2004]] соналъул Россиялъул гугарухъбазул командаялда гьоркьов бищунго гӀолохъанав спортчи. == ХӀужаби == {{ХIужаби}} == Линкал == * [http://www.wrestrus.ru/users/172 МуртазгӀалиев ТӀалхӀатил МахӀач ФСБРалъул сайталда] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141216171541/http://www.wrestrus.ru/users/172 |date=2014-12-16 }} * [http://www.infosport.ru/xml/t/person.xml?id=3608 Ӏnfosport.ru сайталда гьесул профиль] {{Olympic-bio-stub}} {{wrestling-bio-stub}} [[Категория:Дагъистаналъул спортчӀагӀи]] [[Категория:Дагъистаналъул гугарухъаби]] [[Категория:Россиялъул гугарухъаби]] [[Категория:Россиялъул эркенаб гугариялъулаб чемпионал]] jecen58m1lfpp69d6if7j1xyykpim37 0 8061 101213 99967 2026-09-07T12:53:33Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101213 wikitext text/x-wiki {{Спортчи |цӀар = ГӀузаир Лабазанов |сурат = |гӀеблъи = 300 |сураталда гъоркьхъвай= |жинс = бихьинаб |тӀубараб цӀар = Лабазанов Шарабудинил ГӀузаир |ватӀанчилъи = {{USSR}} → {{RUS}} |миллат = [[магӀарулал|магӀарулав]] |хасаб махщел = [[Самбо|Рагъулаб самбо]] |клуб = |гьавураб къо-моцӀ = 17.9.1990 |гьавураб бакӀ = р. [[Къеди]], [[ЦӀумада мухъ]], [[Дагъистан]], [[Россия]] |хвараб къо-моцӀ = |хвараб бакӀ = |махщалил сонал = |тренерал = Ю. Ганчук;<br /> В. Бахчев |халалъи = |цӀайи = 62 кг |спортивияб цӀар = {{Россиялъул спорталъул устар}} |медалал = {{ОИ-спорт|[[Самбо|Рагъулаб самбо]]}} {{турнир|[[Самбоялъул европаялъул чемпионатал|Европаялъул чемпионатал]]}} {{медаль|Пахь|[[Самбоялъул европаялъул чемпионат 2013|Крема 2013]]|62 кг-алда щвезегIан}} {{медаль|Месед|[[Самбоялъул европаялъул чемпионат 2015|Загреб 2015]]|62 кг-алда щвезегIан}} }} '''Лабазанов, Шарабудинил ГӀузаир''' (гь. [[1990]] соналъул [[17 сентябр]]алъ [[Къеди]] [[росу]]лъ) — [[россия]]лъул [[Самбо|самбист]], [[Самбо|рагъулаб самбоялъул ]]Россиялъул ва Европаялъул [[чемпионат]]азул призёр, Европаялъул чемпион, [[Россиялъул спорталъул устар]]<ref>{{Cite web |title=ПРИКАЗ от «30» октября 2012 г. № 32-нг. О присвоении спортивного звания "Мастер спорта России" |url=http://www.mfk-karate.ru/news/2012/11/1441_doc_1.doc |access-date=2015-07-04 |archive-date=2015-07-05 |archive-url=https://archive.is/20150705000132/http://www.mfk-karate.ru/news/2012/11/1441_doc_1.doc |url-status=хвараб }}</ref>. == ГӀумрухъвай == Миллат — [[Аварал|магӀарулав]]. Гьавуна [[ЦӀумада мухъ]]алъул [[Къеди]] росулӀ. Школа лӀугӀинабуна [[Шава]]ялда. <!----Гугаризе байбихьана 9 сон тӀубаралдаса нахъе. ТӀоцевесев тренер — ГӀабдурахӀман Мирзоев. Гьесдасан хадув гьесул гугариялъул махщелал камиллъизаруна машгьурав [[Россия]]лъул тренер МухӀамад ХӀусейновас. Гьесул буго кӀиго тӀадегӀанаб образование — лӀугӀизабуна ДГПУялъул физкультурнияб факультет ва ДГУялъул юридическияб факультет----> == Спортивиял бергьенлъаби == * [[Рагъулаб самбоялъул Россиялъул чемпионат 2013|Рагъулаб самбоялъул Россиялъул чемпионат]] (2013 сон) — 2-абилеб бакӀ; * [[Рагъулаб самбоялъул Россиялъул чемпионат 2014|Рагъулаб самбоялъул Россиялъул чемпионат]] (2014 сон) — 3-абилеб бакӀ; * [[Рагъулаб самбоялъул Россиялъул чемпионат 2015|Рагъулаб самбоялъул Россиялъул чемпионат]] (2015 сон) — 2-абилеб бакӀ; == ХӀужаби == {{ХIужаби}} == Линкал == * {{cite web |url = http://sambo.ru/sportsmans/sportsman_68/ |title = Лабазанов Узаир Шарапудинович |author = |date = |work = |publisher = [[Всероссийская федерация самбо]] |accessdate = 2015-04-06 |lang = }} * [https://www.facebook.com/profile.php?id=100009229459691 Facebook-алда гьумер] {{Sport-bio-stub}} [[Категория:Дагъистаналъул спортчӀагӀи]] [[Категория:Гьанже чӀаго ругел]] [[Категория:Рагъулаб самбоялъул Европаялъул чемпионал]] [[Категория:Россиялъул самбистал]] 5gqftjv4ypeqysc416o2qiwjm2yc4hu 0 8080 101274 100175 2026-09-07T13:03:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101274 wikitext text/x-wiki {{Спортчи|сурат=Хабиб Нурмагомедов-2. 12.9.2019 (cropped).jpg|ватӀанчилъи=*{{USSR}} *{{RUS}}|миллат=[[аварал|магIарулав]]|тренер=ГIабдулманап НурмухIамадов|гьавураб къо-моцІ=20.09.1988}} '''Ханкьазул ГӀабдулманапил ХӀабиб''' ({{Lang-ru|Хабиб Абдулманапович Нурмагомедов}}) — спортчи, профессионалияв жубараб тайпаялъул искусствоялъул боец, [[Ultimate Fighting Championship]]'алъул байрахъалда гъоркь вагъарав. [[Россия]]лъул чемпионаталъул финалист, рукопашнияб вагъиялъул [[Европа]]ялъул чемпион, Россиялъул чемпион, рагъулаб [[самбо]]ялъул кӀицӀул гӀаламалъул чемпион, [[панкратион]]аталъул Европаялъул чемпион, NAGA Grappling версиялда бугеб [[грепплинг]]алъул гӀаламалъул чемпион.<ref>[http://www.ufc.ca/rankings UFC Fighter Rankings]</ref> ХӀабиб гьавуна 1988 соналъул 20 сентябралда, ЦӀумада районалъул Сильди росулӀ. Гьев ккола авар миллаталъул чи. = Статистика: = Вагъана:29 жубарал единоборствабазда Бергьана:29 Къуна:0 __________________________________________________________________________________________________________________________________ <references /> <div data-cx-weight="3143" data-cx-state="source" data-source="910" data-template-mapping="{&quot;targetname&quot;:&quot;Reflist&quot;}" class="reflist " id="cx910" style="list-style-type: decimal;" contenteditable="true"></div> [[Категория:МагӀарулал]] ktyzjqh95j7twwitf6n2hwow0ciz2x4 0 8083 101092 99592 2026-09-07T12:29:33Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101092 wikitext text/x-wiki {{Пачалихъалъул хӀалтӀухъан |цӀар = ГӀумар Хулуси Апанди Дагъистанли |аслияб цӀар = {{lang-tr|Ömer Hulusi Efendi Dağıstanlı}} |сурат = |гӀеблъи = 280px |сураталда гъоркь хъвай-хъвагӀай = |хъулухъ = Вакъпабазул ишазул министр |байрахъ = Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg{{!}}border |байрахъ2 = Osmanli-nisani.svg |хъулухъ байбихьи = март [[1920]] сон |хъулухъ лӀугӀи = апрель [[1920]] сон |цеве вукӀарав = МухӀаммад ХӀамди Язир |хадув вачӀарав = МустӀапа ХӀилми Паша |хъулухъ_2 = [[ГӀусманиязул империя|ГӀусманияб империялъул]] шайхулислам |байрахъ_2 = Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg{{!}}border |байрахъ2_2 = Osmanli-nisani.svg |хъулухъ байбихьи_2 = 14 октябрь [[1918]] сон |хъулухъ лӀугӀи_2 = 8 ноябрь [[1918]] сон |цеве вукӀарав_2 = |хадув вачӀарав_2 = |хъулухъ_3 = [[ГӀусманиязул империя|ГӀусманияб империялъул]] Кассациялъулаб судалъул шаргӀалда рекъон ишал тӀуралеб комитеталъул нухмалъулев |байрахъ_3 = Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg{{!}}border |хъулухъ байбихьи_3 = [[1917]] сон |хъулухъ лӀугӀи_3 = ? |цеве вукӀарав_3 = |хадув вачӀарав_3 = |хъулухъ_4 = [[ГӀусманиязул империя|ГӀусманияб империялъул]] Диниял ишазул цӀех-рех гьабулеб комиссиялъул бетӀер |байрахъ_4 = Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg{{!}}border |хъулухъ байбихьи_4 = ? [[1912]] сон |хъулухъ лъугІи_4 = ? |цеве вукІарав_4 = |хадув вачІарав_4 = |гьавураб къо-моцІ = 1857 |гьавураб бакІ = [[Гьидалъ жамагІат]]алъул росабазул цоялда, [[Дагъистан]] |эмен = МухІамад-ГІали |эбел = |рос = |лъади = |лъимал = |партия = |лъай = |гІелмияб даража = [[шайхулислам]] |аслияб хъулухъ = [[Сиясатчи]], [[исламалъул гІалимчи]] |миллат = [[МагIарулал|МагІарулав]] |дин = [[Ислам]] |шапакъатал = |викисклад = }} '''ГӀумар Хулуси Апанди Дагъистанли''' ({{lang-tr|Ömer Hulusi Efendi Dağıstanlı}}) (1857 [[Дагъистан]] - ? [[Истамбул]]) - [[ГӀусманиязул империя|ГӀусманияб империялъул]] [[сиясатчи]], [[исламалъул гӀалимчи|гӀалимчи]], [[шайхулислам]]. == Биография == Дагъистан халкъазул гӀараб мацӀалда букӀараб адабияталъул гӀелмияб цӀех-рех гьабурав, гьелъие тӀадегӀанаб къимат кьурав академик [[Крачковский, Игнатий Юлианович|И.Ю. Крачковскиясул]] руго гьадинал рагӀаби: {{цитата байбихьи}}'''''«ТӀолабго бусурман дунялалъул вакилзабазе киназго къабул гьарурал авторитеталлъун рукӀунаан дагъистаниял жидерго ватӀан тун къватӀирехунги».'''''{{цитата лъугІи}} Гьел рагӀаби ритӀухъ гьарулел мисалал магӀарул тарихалдаса рачине бегьула гӀемерал. Масала, [[Къудукьа МухӀамад|Къудукьа Мусаласул]], [[Гьидалъа Ибрагьим-хӀажи]]ясул, [[Хунзахъа Дибир-къади]]л, [[ГӀаймакиса Абубакар]]ил, [[имам Шамил]]ил, [[Миякьоса ГӀумар-хӀажи Зиявудин]]ил, [[ХӀоцоса Нажмудин]]илги гьесул вац ГӀабдулатӀипилги ва гьел гурел гӀемерал цогидазулги гӀумру ва гӀелмияб хӀаракат абадиялъ лӀугьана миллияб ва исламияб тарихалде жанибе. Амма руго жеги нилъеда лъаларел, рагӀичӀел, ватӀаналда кӀочон тарал цӀаралги, чияр ракьалда жал загьирлъарал, батӀиял пачалихъазул тарихалда жидеца гвангъараб лъалкӀ тарал. Гьединазул цоявлъун ккола ГӀумар Хулуси-апанди Дагъистанли, жиндир хӀакъалъулӀ цӀакъ мукъсанал гурони баянал гьечӀев магӀарулав. ГӀумар Хулуси-апанди гьавуна 1857 соналда Дагъистаналда, [[Гьидалъ жамагӀат]]алъул росабазул цоялда МухӀамад-ГӀали абурав гӀалимчиясул хъизамалда. ГӀараб гӀелмуялъул байбихьияб лъай гьесие щвана ватӀаналда. ХӀХ гӀасруялъул 70-абилел соназда ГӀумар гочана [[Турция]]лде, амма гьечӀо баянал живгойищ гьев гьениве арав, ялъуни гӀагарлъи-хъизангун цадахъищали. Турциялда ГӀумарица камил гьабуна жиндирго лъай-гӀелму, хасаго гьес цӀалана фикъгьи. Гьениб гьесие щвана ижазаги. Гьелдаго цадахъ [[Бурса]] шагьаралда ГӀумарица лӀугӀизабуна педагогикияб училищаги. Хадуб гьев цӀалана Судиябазул школалдаги. Гьедин гьес цадахъ бачана мугӀалимасулги судиясулги хӀалтӀи. == Хъулухъал == ЛъикӀаб лъайги бажариги бугев ГӀумар Хулуси 1912 соналда тӀамуна [[ГӀусманиязул империя|ГӀусманияб империялъул]] Диниял ишазул цӀех-рех гьабулеб комиссиялъул бетӀерлъун. Гьелдаса хадуб гьев вищана Анатолиялъул ТӀадегӀанаб рагъулаб судалъул членлъун. 1917 соналда ГӀумар Хулуси-апанди тӀамуна [[ГӀусманиязул империя|ГӀусманияб империялъул]] Кассациялъулаб судалъул шаргӀалда рекъон судалъулал ишал тӀуралеб комитеталъул нухмалъулевлъун. Гьеб букӀана турказул пачалихъалъе цӀакъ захӀматаб заман. Улкаялъе нухмалъи гьабулеб букӀараб гӀолохъантурказул «ИттихӀад ва тӀаракъи» абураб партиялъ ГӀусманияб империя жигараб куцалда цӀан букӀана ТӀоцебесеб дунялалъул рагъулъе. Турказул пачалихъ [[Алмания]]гун ва [[Италия]]гун цадахъ багъулеб букӀана Антантаялъул къуватазде данде. Империялъул ахӀвал-хӀал букӀана цӀакъ захӀматаб бакӀалде ккун: чӀунтараб экономика, хӀалтӀи гьечӀого хутӀарав аза-азар чи, биххун инеб пачалихъ, къойилго гӀадин хисулел хӀукуматал ва гь. ц. Гьедин, цӀи гӀуцӀараб иргадулаб [[Фургач, АхӀмед Иззет|АхӀмад Иззет-пашал]] кабинеталде улкаялъул шайхулисламасул хъулухъ тӀубазе ахӀана ГӀумар Хулуси-апандиги. Гьеб хъулухъалда гьев цӀакъ дагьаб болжалалъ гурони хутӀичӀо – 1918 соналъул 14 октябралдаса 1918 соналъул 8 ноябралде щвезегӀан. Хадусеб, [[Кезрак, СалихӀ Хулуси|Карзег СалихӀ-пашал]] хӀукуматалда ГӀумар Хулуси-апанди тӀамуна вакъпабазул ишазул министрлъун. Гьенивги гьев халат хутӀичӀо, щай гурелъул гьев дандечӀарав вукӀана доб мехалъ турказул ракьалда рукӀарал Антантаялъул къуватаз [[Ататюрк, МустӀапа Кемаль|Ататюрк]]ил нухмалъиялда гъоркь миллиябгун эркенлъиялъул хӀаракаталде данде рагъ гьабиялда. Гьеб сабаблъун ГӀумар Хулуси-апанди кабинеталъул бетӀер Карзег СалихӀ-пашагун цадахъ хӀукуматалдаса нахъе ана. ВатӀан тун рикӀкӀад вугониги, ГӀумарилъ букӀана магӀарул яхӀ-намусги, гӀаданлъиги, жиндирго чагӀазе, магӀарулазе кумек гьабизе гъираги. Гьале гьеб пикру тасдикъ гьабулеб цо мисал. 1918 соналда Турциялде васал цӀализе лъезе арав шагӀир ЧӀохъа Абакар-хӀажияв дандчӀвала гьеб заманаялъ шайхулисламлъун вукӀарав ГӀумар Хулусигун. Гьидалъисес квербакъула Абакар-хӀажиясе гьесул васал цӀализе лъезе. Гьеб хӀужа шагӀирас загьир гьабула «Турциялда хутӀарал васазде» абураб жиндирго кочӀолъ: Дунял къварилъана, нухал къотӀана, Нахъе дун вуссине рес къотӀун ккана, Ункъо-щуго моцӀалъ гьенив хутӀана. Лъимал цӀалде къезе бакӀ шоларого, Бищун кӀудаб ургъел гьезул букӀана. Ахир дова чӀарав Гьидалъа ГӀумар, Шайхулислам ватун – сабаблъун ккана. == Пайда босизе адабият == * H. Adnan Önelçin «Nutukun İçinden». İstanbul, 1981; * Sefer E. Berzeg «Türkiye Kurtuluş Savaşında Çerkes Göçmenler». İstanbul, 1990. == ХӀужаби == {{хІужаби}} [[Категория:Дагъистаниял апараглъиялда]] 1f79r93zbqa4sas2jtg5bkkwmgaic37 0 8110 101422 100768 2026-09-07T13:28:23Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101422 wikitext text/x-wiki <!-- 42°29′32″ с. ш. 45°46′51″ в. д. --> <!--Чачаналъул, Гуржиялъул ва Дагъистаналъул гӀурхъиялда..--> {{ТІогь |ЦІар = ЦӀорол мегӀер |Халкъияб цІар = ce/Дукълуо-Лам |Сурат = |Хъвай-хъвагІай = Аслияб ЦӀорол мегӀер |Координатал = 42/29/32/N/45/46/51/E |CoordScale = |Кьурабазул низам = КІудияб Кавказ |Щоб яги массив = ГІазулаб (щоб) |Борхатлъи = 4285, борхалъи 4285 м |Борхатлъиялъул ицц = <ref>[http://peakbagger.com/peak.aspx?pid=10427 Peakbagger.com Диклосмта]</ref> |ТІоцебе тІад рахараб заман = |БакІалъул карта = Россия Дагъистан |Пачалихъал = Россия/Гуржи |Икълим = Буртиялъ |Викигъамасалда категория = Diklosmta }} '''ЦӀорол мегӀер''' ({{Lang-ru|Диклосмта́}}; {{Lang-ce|Дукълуо-Лам}}) — ккола [[КӀудияб Кавказ|КӀудияб Кавказалъул]] машрикъ рахъалда [[ГӀазулаб щоб|ГӀазулаб щобалъул]] балалда бугеб мегӀер. Гьеб буго [[Буртиялъ|Буртиялда]]ги [[Дагъистан]]алдаги [[Гуржи|Гуржиялъдаги]] гьоркьоб бугеб тӀабигӀатияб гӀурхъи. Топонимия: ({{Lang-ce|Дукълуо-Лам}}) таржама «ГӀазулаб щоб». Цо-цояца гьелда ГьакъомегӀериланги абула. МегӀералъул чамалиго тӀогь буго, гьездасан бищун рорхатал ккола: * Аслияб Диклосмта, борхалъи 4285 м (мегӀералъул бищунго борхатаб тӀанкӀ, координатал: шималияб гӀеблъиялъул 42°31’ ва машрикъияб халалъиялъул 45°46’)<ref>[http://peakbagger.com/peak.aspx?pid=10427 Peakbagger.com]</ref>; * Машрикъияб Диклосмта, борхалъи 4275 м; * Магърибияб Диклосмта. Цогидал мугӀруздасан батӀа гьабула хадур рехсарал габурлъияца: * Бакъбаккул Дикло, борхалъи 3780 м * БакътӀерхьул Дикло, борхалъи 3715 м * Нислия, бохалъи 3870 м МегӀералда цӀер чӀварал бакӀал гӀемер руго. ИчӀго кидаго букӀунеб цӀералъул гӀаммаб площад буго — 5,1 км². Гьеб цӀер лӀугӀизе лъим баӀуна Хуландой, Черо ва Гьакъо лъараз. == Росаби == МегӀералъул ракьанлъабахъ руго росаби: [[Гуржи|гуржиязул]] — [[Дикло]] (къилабгун-бакътӀерхьудахун) ва [[Ибцохи]] (къилабалдехун); [[Буртиялъ|къиялазул (чачаназул)]] — [[Хуландой (росу)|Хуландой]] (шималалдехун); [[магӀарулал|магӀарулазул]] — [[Хушати]] (къилабалдехун) ва [[Гьакъо]] (бакъбаккудехун). == ХӀужаби == {{ХӀужаби}} == Линкал == * [http://www.rutraveller.ru/place/102616 Диклосмта мегӀер хӀакъалъулӀ ва гьелъул сурат] {{ru-geo-stub}} {{Dagestan-geo-stub}} {{georgia-geo-stub}} [[Категория:Тушалъ]] [[Категория:Буртиялъул мугӀрузул тӀогьал]] [[Категория:Дагъистаналъул мугӀрузул тӀогьал]] [[Категория:Гуржиялъул мугӀрузул тӀогьал]] [[Категория:Кавказалъул мугӀрузул тӀогьал]] [[Категория:Алфавиталда рекъон мугӀрузул тӀогьал]] 6ycb6kcxfdfm1e0k5agaqctstndlqzg 0 8123 101460 100912 2026-09-07T13:34:53Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101460 wikitext text/x-wiki {{ГӀБ+Россия |статус = Росу |магӀарул мацӀалъ цӀар = Ярагъ-Къазмаляр |эбелаб мацӀалъ цӀар = {{lang-lez|Ярагъ Къазмаяр}} |герб = |гербалъул сипат гьаби = |байрахъ = |байрахъалъул сипат гьаби = |lat_deg = 41|lat_min =38 |lat_sec =59 |lon_deg =48 |lon_min =23 |lon_sec =09 |CoordAddon = region:RU |CoordScale = 20000 |икълималъул картаялъул размер = 300 |мухъалъул картаялъул размер = 300 |икълим = Дагъистан Жумгьурият |икълим таблицаялда = Дагъистан Жумгьурият |мухъалъул тайпа = Муниципалияб мухъ |мухъ = МухӀарамхур мухъ |мухъ таблицаялда = МухӀарамхур мухъ |жамагӀаталъул тайпа = Росдал жамгӀат |жамагӀат = |жамагӀат таблицаялда = |жанисеб бикьи = |бетӀер = Казахмедов Небийил Казахмед(2011 с. нахъе) |кьучӀ лъураб къо-моцӀ = |тӀоцебесеб нухалъ рехсей = |цебе букӀараб цӀар = |статуслъун рикӀкӀана = |площад = 18 |майданалъул борхалъи = |халкъалъул къадар = {{цІикІкІен}} 2 983 |хъвай-хъвагІай гьабураб сон = 2011 |гъунки = |агломерация = |миллатал = [[куралал]] |динал = [[ислам]] |этнохороним = ярагъал |телефоналъул код = +7 87235 |почалъул индекс = 368789 <ref>[http://российскиеиндексы.рф/05/027/000/044/ Почтовые индексы Респ Дагестан, Магарамкентский район, с Яраг-Казмаляр, 36878]</ref> |почалъул индексал = |цифровой идентификатор = 82237000015 |Commonsалда категория = |сайт = www.yarag.ru |сайталъул мацІ = ru }} '''Ярагъ-Къазмаляр''' ({{lang-ru|Яраг-Казмаляр}}, {{lang-lez|Ярагъ Къазмаяр}}) — ккола [[Россия]]лъул [[Дагъистан]] жумгьурияталъул [[МухӀарамхур мухъ]]алъул росу<ref>[http://pravo.levonevsky.org/bazazru/texts06/txt06121.htm ЗАКОН РЕСПУБЛИКИ ДАГЕСТАН ОТ 13.01.2005 N6 О СТАТУСЕ И ГРАНИЦАХ МУНИЦИПАЛЬНЫХ ОБРАЗОВАНИЙ РЕСПУБЛИКИ ДАГЕСТАН]</ref>. == Ракьхъвай == Росу буго [[Самур]] гӀоралъул шималияб рахъалда, байданлъиялда. == ЦӀар == {{бутӀа лӀугӀизабун гьечӀо}} == Тарих == 1928 соналъ Ярагъ-Къазмаляр росу [[Самур]] гӀоралъул лъеца гъанкъизабун букӀана. Гьелъул хӀасилалда росу цоги, хӀинкъи дагьаб гӀадинаб бакӀалда босана<ref>Аюбова Ф. М. [http://www.odnoselchane.ru/?sect=892 Яраг-Казмаляр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171023111954/http://www.odnoselchane.ru/?sect=892 |date=2017-10-23 }} [[Односельчане.ru]]</ref>. {{бутӀа лӀугӀизабун гьечӀо}} == ГӀадамал == РосулӀ яшав гьабула 2 983 чияс (2011). == Экономика == РосулӀ буго кӀиго завод: # Асфальт-бетоналъул завод ООО «Югагропромдорстрой»; # Консервазул завод. == Росдал бетӀер == 2011 соналдасан нахъе росдал бетӀерлъун вуго Казахмедов Казахмед Небиевич<ref>[http://www.dagestan.vybory.izbirkom.ru/region/region/dagestan?action=show&root=1&tvd=4054028127504&vrn=4054028127504&region=5&global=&sub_region=0&prver=0&pronetvd=null&type=341&vibid=4054028127546 Выборы Главы муниципального образования «село Яраг-Казмаляр»]{{Хвараб регӀел|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Таможенный пункт == Росда аскӀоб буго кӀудияб Россиялъулги Азарбижаналъулги гӀорхьода гьоркьо бугеб таможниялъул пункт — «Ярагъ-Къазмаляр»<ref>[http://www.riadagestan.ru/news/2011/3/11/110732/ Таможенный пункт пропуска «Яраг-Казмаляр» функционирует в штатном режиме.] — [[РИА Дагестан]]. 11 марта 2011 год</ref>. == ХӀужаби == {{хІужаби}} == Линкал == {{external media | align = right | width = 333px | topic = Ярагъ-Къазмаляр | video1 = [http://www.rgvktv.ru/video/414 Ярагъ-Къазмаляр росу] // «Вахтар ва инсанар». }} * [http://magaramkent.com/ Официальный сайт Муниципального района «Магарамкентский район» РД] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121215000806/http://www.magaramkent.com/ |date=2012-12-15 }} * Аюбова Ф. М. [http://www.odnoselchane.ru/?sect=892 Яраг-Казмаляр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171023111954/http://www.odnoselchane.ru/?sect=892 |date=2017-10-23 }} [[Односельчане.ru]] {{ТӀинчӀ-Дагъистан}} {{Дагъистан}} {{МухӀарамхур мухъалъул росаби}} [[Категория:МухӀарамхур мухъалъул росаби]] 09e69l2gto2vgaygjjigt4d1c0oe0bu 0 8130 101022 99333 2026-09-07T12:17:52Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101022 wikitext text/x-wiki {{ГӀБ+Россия |статус = Росу |магӀарул мацӀалъ цӀар = Билбилахур-Къазмаляр |эбелаб мацӀалъ цӀар = {{lang-lez|Билбилахуьруьн Къазмаяр}} |герб = |гербалъул сипат гьаби = |байрахъ = |байрахъалъул сипат гьаби = |lat_deg =41|lat_min =49|lat_sec =05 |lon_deg =48|lon_min =32|lon_sec =29 |CoordAddon = region:RU |CoordScale = 20000 |икълималъул картаялъул размер = 300 |мухъалъул картаялъул размер = 300 |икълим = Дагъистан |икълим таблицаялда = |мухъалъул тайпа = Муниципалияб мухъ |мухъ = МухӀарамхур мухъ |мухъ таблицаялда = МухӀарамхур мухъ{{!}}МухӀарамхур |жамагӀаталъул тайпа = Росдал жамгӀат |жамагӀат = |жамагӀат таблицаялда = |жанисеб бикьи = |бетӀер = |кьучӀ лъураб къо-моцӀ = |тӀоцебесеб нухалъ рехсей = |цебе букӀараб цӀар = |статуслъун рикӀкӀана = |площад = |майданалъул борхалъи = |халкъалъул къадар = {{цІикІкІен}} 2042 |хъвай-хъвагІай гьабураб сон = 2010 |гъунки = |агломерация = |миллатал = [[куралал]] |динал = [[ислам]] |этнохороним = |телефоналъул код = +7 87235 |почалъул индекс = 368789 <ref>[http://российскиеиндексы.рф/05/027/000/044/ Почтовые индексы Респ Дагестан, Магарамкентский район, с Яраг-Казмаляр, 36878]</ref> |почалъул индексал = 368796 |цифровой идентификатор = 82237807001 |Commonsалда категория = |сайт = |сайталъул мацІ = }} '''Билбилахур-Къазмаляр''' ({{lang-ru|Бильбиль-Казмаляр}}, {{lang-lez|Билбилахуьруьн Къазмаяр}}) — ккола [[Россия]]лъул [[Дагъистан]] жумгьурияталъул [[МухӀарамхур мухъ]]алъул росу<ref>[http://pravo.levonevsky.org/bazazru/texts06/txt06121.htm ЗАКОН РЕСПУБЛИКИ ДАГЕСТАН ОТ 13.01.2005 N6 О СТАТУСЕ И ГРАНИЦАХ МУНИЦИПАЛЬНЫХ ОБРАЗОВАНИЙ РЕСПУБЛИКИ ДАГЕСТАН]</ref>. == Ракьхъвай == Росу буго [[Ялама]] гӀоралъул квегӀаб рахъалда районалъул марказ [[МухӀарамхур]]алдасан 28 км шималгун-бакъбаккудахун. == Тарих == {{бутӀа лӀугӀизабун гьечӀо}} == ГӀадамал == РосулӀ яшав гьабула 2 042 чияс<ref>[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar. Всероссийская перепись населения 2010 года. Таблица № 11. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских и сельских населённых пунктов Республики Дагестан]{{Хвараб регӀел|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> (2010). {{ Халкъ | Билбилахур-Къазмаляр }} == ХӀужаби == {{хІужаби}} == Линкал == * [http://magaramkent.com/ Официальный сайт Муниципального района «Магарамкентский район» РД] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121215000806/http://www.magaramkent.com/ |date=2012-12-15 }} {{ТӀинчӀ-Дагъистан}} {{Дагъистан}} {{МухӀарамхур мухъалъул росаби}} [[Категория:МухӀарамхур мухъалъул росаби]] 4ceiovkvz6cy3esg5h4rm2487tykocc 0 8131 101311 100369 2026-09-07T13:09:53Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101311 wikitext text/x-wiki {{ГӀБ+Россия |статус = Росу |магӀарул мацӀалъ цӀар = Самур |эбелаб мацӀалъ цӀар = {{lang-lez|Самур}} |герб = |гербалъул сипат гьаби = |байрахъ = |байрахъалъул сипат гьаби = |lat_deg = 41|lat_min = 49|lat_sec = 38 |lon_deg = 48|lon_min = 28|lon_sec = 59 |CoordAddon = region:RU |CoordScale = 20000 |икълималъул картаялъул размер = 300 |мухъалъул картаялъул размер = 300 |икълим = Дагъистан |икълим таблицаялда = |мухъалъул тайпа = Муниципалияб мухъ |мухъ = МухӀарамхур мухъ |мухъ таблицаялда = МухӀарамхур мухъ{{!}}МухӀарамхур |жамагӀаталъул тайпа = Росдал жамгӀат |жамагӀат = |жамагӀат таблицаялда = |жанисеб бикьи = |бетӀер = |кьучӀ лъураб къо-моцӀ = |тӀоцебесеб нухалъ рехсей = |цебе букӀараб цӀар = |статуслъун рикӀкӀана = |площад = |майданалъул борхалъи = 23 |халкъалъул къадар = {{дагьлъи}} 3400 |хъвай-хъвагІай гьабураб сон = 2013 |гъунки = |агломерация = |миллатал = [[куралал]] |динал = [[ислам]] |этнохороним = самурал, мамурав, самурай |телефоналъул код = +7 87225 |почалъул индекс = 368795<ref>[http://российскиеиндексы.рф/05/027/000/044/ Почтовые индексы Респ Дагестан, Магарамкентский район, с Яраг-Казмаляр, 36878]</ref> |цифровой идентификатор = |Commonsалда категория = |сайт = |сайталъул мацІ = }} '''Самур''' ({{lang-ru|Самур}}, {{lang-lez|Самур}}) — ккола [[Россия]]лъул [[Дагъистан]] жумгьурияталъул [[МухӀарамхур мухъ]]алъул росу<ref>[http://pravo.levonevsky.org/bazazru/texts06/txt06121.htm ЗАКОН РЕСПУБЛИКИ ДАГЕСТАН ОТ 13.01.2005 N6 О СТАТУСЕ И ГРАНИЦАХ МУНИЦИПАЛЬНЫХ ОБРАЗОВАНИЙ РЕСПУБЛИКИ ДАГЕСТАН]</ref>. РосулӀ буго маххулнухлул станция. == Ракьхъвай == [[Росу]] буго [[Россия]]лдаго цохӀого-цо бугеб субтропикиябгун-лианалъулаб рохьалда аскӀоб. Росдал ракь — гӀага-шагарго 23 км². == Тарих == {{бутӀа лӀугӀизабун гьечӀо}} == ГӀадамал == РосулӀ яшав гьабула 3400 чияс<ref>[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar. Всероссийская перепись населения 2010 года. Таблица № 11. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских и сельских населённых пунктов Республики Дагестан]{{Хвараб регӀел|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> (2013). 2012 соналъул хъвай-хъвагӀаязда рекъон росулӀ гӀумру гьабула вукӀана 3 417 чи<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2012/bul_dr/mun_obr2012.rar Таблица 35. Оценка численности постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2012 г.]</ref>. Амма 2013 с. гьеб къадар бортана 3400 чиясда.<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar Таблица 33. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 г.]</ref>. Киналго самураздасан 99 % ккола [[куралал]], ай лезгинал. == ХӀужаби == {{хІужаби}} == Линкал == * [http://magaramkent.com/ Официальный сайт Муниципального района «Магарамкентский район» РД] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121215000806/http://www.magaramkent.com/ |date=2012-12-15 }} {{ТӀинчӀ-Дагъистан}} {{Дагъистан}} {{МухӀарамхур мухъалъул росаби}} [[Категория:МухӀарамхур мухъалъул росаби]] 7xjpxilmm1xjfzzu65y639869czmh4e 0 8134 101461 100913 2026-09-07T13:35:03Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101461 wikitext text/x-wiki {{ГӀБ+Россия |статус = Росу |магӀарул мацӀалъ цӀар = Ярукъвалар |эбелаб мацӀалъ цӀар = {{lang-lez|Ярукьвалар}} |герб = |гербалъул сипат гьаби = |байрахъ = |байрахъалъул сипат гьаби = |lat_deg =41|lat_min =49|lat_sec =05 |lon_deg =48|lon_min =32|lon_sec =29 |CoordAddon = region:RU |CoordScale = 20000 |икълималъул картаялъул размер = 300 |мухъалъул картаялъул размер = 300 |икълим = Дагъистан Жумгьурият |икълим таблицаялда = Дагъистан Жумгьурият |мухъалъул тайпа = Муниципалияб мухъ |мухъ = МухӀарамхур мухъ |мухъ таблицаялда = МухӀарамхур мухъ |жамагӀаталъул тайпа = Росдал бо |жамагӀат = "Уружба" |жамагӀат таблицаялда = |жанисеб бикьи = |бетӀер = |кьучӀ лъураб къо-моцӀ = |тӀоцебесеб нухалъ рехсей = |цебе букӀараб цӀар = |статуслъун рикӀкӀана = |площад = |майданалъул борхалъи = |халкъалъул къадар = {{цІикІкІен}} 433 |хъвай-хъвагІай гьабураб сон = 2010 |гъунки = |агломерация = |миллатал = [[куралал]] |динал = [[ислам]] |этнохороним = |телефоналъул код = +7 87235 |почалъул индекс = 368798<ref>[http://российскиеиндексы.рф/05/027/000/044/ Почтовые индексы Респ Дагестан, Магарамкентский район, с Яраг-Казмаляр, 36878]</ref> |цифровой идентификатор = 82237850003 |Commonsалда категория = |сайт = |сайталъул мацІ = }} '''Ярукъвалар''' ({{lang-ru|Яруквалар}}, {{lang-lez|Ярукьвалар}}) — ккола [[Россия]]лъул [[Дагъистан]] жумгьурияталъул [[МухӀарамхур мухъ]]алъул росу<ref>[http://pravo.levonevsky.org/bazazru/texts06/txt06121.htm ЗАКОН РЕСПУБЛИКИ ДАГЕСТАН ОТ 13.01.2005 N6 О СТАТУСЕ И ГРАНИЦАХ МУНИЦИПАЛЬНЫХ ОБРАЗОВАНИЙ РЕСПУБЛИКИ ДАГЕСТАН]</ref>. == Ракьхъвай == Росу буго [[Гюлгерычай]] гӀоралъул кваранаб рахъалда районалъул марказ [[МухӀарамхур]]алдасан 21 км шималгун-бакъбаккудахун. == Тарих == {{бутӀа лӀугӀизабун гьечӀо}} == ГӀадамал == РосулӀ яшав гьабула 433 чияс<ref>[http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC1.rar. Всероссийская перепись населения 2010 года. Таблица № 11. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских и сельских населённых пунктов Республики Дагестан]{{Хвараб регӀел|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> (2010). == ХӀужаби == {{хІужаби}} == Линкал == * [http://magaramkent.com/ Официальный сайт Муниципального района «Магарамкентский район» РД] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121215000806/http://www.magaramkent.com/ |date=2012-12-15 }} {{ТӀинчӀ-Дагъистан}} {{Дагъистан}} {{МухӀарамхур мухъалъул росаби}} [[Категория:МухӀарамхур мухъалъул росаби]] hvon1x4ecvpv6y6d3crpwzxvzvm4okb 0 8178 101452 100887 2026-09-07T13:33:33Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101452 wikitext text/x-wiki '''Энциклопе́дия''' ({{lang-neolat|encyclopaedia}} ([[XVӀ гӀасру]]ялдасан хадуб); бачӀана {{lang-grc|ἐγκύκλιος παιδεία}} рагӀиялдасан — «тӀубараб горалда жаниб лъай боси» гьеб рагӀи лӀугӀана гьадин:{{lang-grc2|κύκλος}} — гор + {{lang-grc2|παιδεία}} — лъай боси, [[пайдейя]]) — киналго инсанияталъул лъаял ва дисциплинал жанир ракӀарун гӀуцӀцӀараб система. Энциклопедия-илан абула жеги гӀелмияб баянтӀехьалда (къамусалъул тайпаялда)<ref>Толковый словарь русского языка: В 4 т. / Под ред. Д. Н. Ушакова.— Репринтное издание: М., 1995</ref>. ГӀаммаб къагӀидаялъ, энциклопедия ккола цӀалдолезул гӀебаб горалъе гьабураб батӀи-батӀиял лъаязул ва гӀелмиял дисциплиназул [[дандбакӀари]]. [[Файл:Brockhaus Lexikon.jpg|thumb|300px|Брокгауз]] {{цитатаялъул байбихьи}}Балагьараб мехалъ, энциклопедиялъул мурад буго доба-гьаниб щущан бугебщинаб лъай данде бакӀари, гьеб кинабго лъай цо, гьанжесал гӀадамазе киназего бичӀчӀунеб, системалда буссинаби, ва гьеб лъай, цере рукӀарал гӀасрабазул захӀмат гьородахъ инчӀого букӀизе, нелъедасан хадур рукӀине ругел наслабазухъе кьезе, ва, гьеб лъаялъ бечед гьарурал, нелъер лъимал лъикӀлъи гьабулел ва талихӀаллъун лӀугӀинари. {{цитатаялъул ахир|источник=''[[Дени Дидро]]''<ref>Denis Diderot and Jean le Rond d'Alembert [http://quod.lib.umich.edu/cgi/t/text/text-idx?c=did;cc=did;idno=did2222.0000.004;rgn=main;view=text ''Encyclopédie.''] University of Michigan Library:Scholarly Publishing Office and DLXS. Retrieved on: November 17, 2007</ref>}} == Кагътил энциклопедиял == * ''[[ЭСБЕ|Энциклопедияб къамус]]''. СПб.: Ф. А. Брокгауз, И. A. Ефрон, 1890—1907. 82 + 4 тт. * ''[[Южаковасул КӀудияб энциклопедия|КӀудияб энциклопедия: ГӀелму-лъаялъул киналго гӀаркьалабазул информациялъул ицц]]'' / С. Н. Южаковасул редакциялда. СПб.: Просвещение, 1900—1909. ** 1-себ — 4-леб изд. (стереотипиял). 1900—1907. 20 тт. + 2 тӀаджубарал. [[Файл:Ad Encyclopaedia-Britannica 05-1913.jpg|thumb|300px|[[1913]]. [[Британника энциклопедия|Британникалъул]]11-леб изданиялъе реклама]] ** 5-леб изд. 1907—1909. 22 тт. * ''Гранат: Энциклопедияб къамус''. 58 тт. 1910—1948. * ''[[КӀудияб советияб энциклопедия]]'' (БСЭ). Москва. ** 1-себ изд. 65 тт. 1926—1947. ** 2-леб изд. 50 тт. 1950—1960. ** 3-леб изд. 30 тт. 1969—1978. [http://www.rubricon.com/bse_1.asp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509093611/http://www.rubricon.com/bse_1.asp |date=2008-05-09 }} * Советияб рагъул энциклопедия; * Рагъул энциклопедиияб къамус (РЭК), Москва (М.), Рагъулаб издательство (РИ), 1984 с., 863 гь. иллюстрациябигун (ил.), 30 тӀамач (ил.); * ''[[Техникияб энциклопедия (1927 сон)|Техникияб энциклопедия]]''. 26 тт. 1927—1934 * ''[[Энциклопедияб Машиналрайалъул баянтӀехь|«Машиналрай» энциклопедияб баянтӀехь]]'' М.: Машгиз, 1946—1951. 16 тт. * ''[[Лъималазул энциклопедия (советияб)|Лъималазул энциклопедия]]'' * ''[[Лъималазул энциклопедия]]'' * ''[[Физикияб энциклопедия]]'' * ''[[Аллюминий хӀакъалъулӀ энциклопедия]]'' === Цогидал пачалихъал === * [[Брокгауз (энциклопедия)|Брокгауз]] ({{lang-de|Brockhaus}}). 1805— * [[Бертельсманн]] ({{lang-de|Bertelsmann}}). 1835— * [[БритӀаниялъул энциклопедия]]. 1768— * Startsjevski. 12 тт. 1847—55. * Pluchard, Krajevski, Beresin, 15 томов, 1880— * Garbel. 5th edition. 9 тт. 1901. * [http://susi.e-technik.uni-ulm.de:8080/Meyers2/index/index.html Meyers Konversations-Lexikon 4.ed. 1885—1892] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061005085526/http://susi.e-technik.uni-ulm.de:8080/Meyers2/index/index.html |date=2006-10-05 }} * [[Вьетнамалъул энциклопедияб къамус]], 2005 — вьетнамалъул тӀоцебесеб энциклопедия. [[Файл:Persian-encyclopedia.jpg|thumb|right|250px| Персазул энциклопедия]] == ГӀурус мацӀалда универсалиял [[онлайн]]-энциклопедиял == * [[Open Encyclopedia Project]] * [[Кирилл ва Мефодиил КӀудияб энциклопедия]] * [[:ru:Заглавная страница|Википедия]] * [[Кругосвет|«Кругосвет» энциклопедия]] * [[Рубрикон]] * [http://94.25.70.110/encyc/index.php Пензеналъулаб энциклопедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140219105022/http://94.25.70.110/encyc/index.php |date=2014-02-19 }} == Интересал хӀужаби == Ракьалда киналго рукӀаарал энциклопедияздасан бищун кӀудияб буго [[Син]]алъул император [[Чжу Ди]]ясул буюрухъалдалъун 1410 соналъ гӀуцӀцӀараб. Гьеб энциклопедиялда букӀун буго 11 095 том тӀехӀалъул, 917 480 тӀамчазул гьумер. Гьелда тӀад хӀалтӀун вуго 2 000 чи. Гьеб энциклопедиялъул 3 насху ({{мацӀ+ru|копия}}) гурони гьабунги гьечӀо<ref>Джеймс П., Торп Н. Древние изобретения. — Мн. — 1997 — Стр. 635—636 — ISBN 985-438-139-0</ref>. Эта энциклопедия занимала 40 кубических метров. [[Файл:Yongle Dadian Encyclopedia 1403.jpg|thumb|11095-томная «[[Юнлэ дадянь]]» — тарихалда жаниб бищун кӀудияб энциклопедия]] == Гь. балагье == * [[Энциклопедиязул сияхӀ]] * [[Техникиял энциклопедиял]] * [[Философиялъул энциклопедиял ва къамусал]] * [[Паргьанг]] ({{мацӀ+ru|словник}}) * [[Къамус]] ({{мацӀ+ru|словарь}}) * [[Энциклопедияб къамус]] == ХӀужаби == {{ХӀужаби|2}} == Адабият == * {{ВТ-МЭСБЕ|Энциклопедия}} * {{ВТ-ЕЭБЕ|Энциклопедия}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Энциклопедия|[[Горнфельд, Георгийил Аркадий|Горнфельд А. Г.]],}} == Линкал == {{Навигация |Викикъамус = энциклопедия |Викицитатник = Энциклопедия |Викитека = Категория:Энциклопедии |Тема = Энциклопедия }} * Романил Константин Симон. [http://rus.1september.ru/2001/34/5_9.htm «"Энциклопедия" ва "эркенал искусстваби" терминал жедер тарихияб цебетӀейгун».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070610174758/http://rus.1september.ru/2001/34/5_9.htm |date=2007-06-10 }} {{nobr|№ 34/2001}} еженедельника {{nobr|«Русский язык»}} {{nobr|издательского дома}} {{nobr|«Первое сентября».}} * {{dmoz|/World/Russian/Источники_информации/Энциклопедии/|Энциклопедии}} {{Къамусал}} [[Категория:Энциклопедиял| ]] [[Категория:ТӀахьал]] n8gokwqcgqoalpkco2504sic0ugngb5 0 8266 101055 99462 2026-09-07T12:23:23Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101055 wikitext text/x-wiki {{Мухъ | магӀарул мацӀалъ цӀар = Гъуниб мухъ {{байрахъ|Дагъистан}} | эбелаб мацІалъ цІар = | пачалихъ =Россия | герб =Герб Гунибского района.png.gif‎ | статус = Административияб мухъ | гъорлӀе уна =[[Дагъистан]]алда | гъорлӀе бачуна = 18 муниципалияб гІуцІи | административияб центр = [[Гъуниб]] росу | бетІер = [[МухІамадов, ГІумарил Пахрудин|Пахрудин МухІамадов]] | кьучІ лъураб къо-моцІ = | халкъалъул къадар = 26 899 | хъвай-хъваг1ай гьабураб сон = 2018 | гъунки = 44 | площадь = 609,5 | широта = | долгота = | карта = Gunibsky district locator map.png | хъвай-хъвагІай = Гъуниб мухъ Дагъистаналъул картаялда | миллатал = [[МагIарулал]] | мацІ = [[МагIарул мацI|магIарул]] ва [[ГІурус мацI|гІурус]] мацІал | динал = [[Ислам]] | сагІтил рачел = +4 | телефоналъул код = +7 87257 | почалъул индекс = ---- | автомашинаялъул код = 05 | сайт = http://www.gunib.ru |сайталъул мацІ = ru }} '''Гъуниб мухъ''' ({{lang-ru|Гунибский райо́н}}) - [[Дагъистан]] жумгьурияталъул мухъ. Тахросу - [[Гъуниб]]. == География == Гъуниб мухъ буго МугӀрузулаб Дагъистаналда бакьулӀ. Гьелъул руго гӀорхъаби хадусел мухъалгун: Хьаргабиб, Лавашиб, Тум, ЧӀарада, Шамил ва Хунзахъ. Гъуниб мухъалъул ракьалъул роцен ккола — 609,5 км². == Тарих == ДагъЦИКалъул 4-б сессиялда (22.11.1928 сон) Гъуниб округалда ГӀандалал ва КӀуяда мухъаздаса гӀуцӀун букӀана Гъуниб кантон. Жегиги гьелде тӀаде рехана Лак округалдаса Бухтиб росдал шура. ВЦИКалъул къотӀиялда рекъон (3.06.1929 сон) Гъуниб кантон хисана Гъуниб мухъалде. 1937 соналда мухъалъул тахбакӀлъун тана Ругъжаб росу, 1944-б соналда - ЧӀохъ. РСФСР-алъул 1.02.1963 къабул гьабураб къотиялда рекъон гӀуцӀана Гъуниб мухъ Гъуниб росулӀ тахбакӀги тун ва гьелде тӀаде биххизабураб ЧӀарада мухъалъул ракьги тӀаде жубан.  12.01.1965 с. Гъуниб мухъ цере рукӀарал гӀорхъабиги цӀунун цӀигьабун букӀана. == ГӀадамал == ; Миллияб рикьи По данным Всероссийской переписи населения 2010 года<ref name="Даг2010">{{Cite web |title=Перепись 2010 года. Дагстат. Том 3 |url=http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/cafa4e00421f0cb8805fcc2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC3.rar |access-date=2015-07-11 |archive-date=2017-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011191513/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/cafa4e00421f0cb8805fcc2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC3.rar |url-status=хвараб }}</ref> : {| class="standard sortable" id="cx204" data-source="204" data-cx-weight="214" contenteditable="true" ! id="207" |Миллат ! id="209" |Къадар, <br> чи. ! id="211" |БутӀа, % |- id="213" | id="214" |[[МагӀарулал|м<nowiki/>агӀарулал]] | align="right" id="217" | 24 381 | align="right" id="219" | 96,36 % |- id="221" | id="222" |[[Даргинал|даргиял]] | align="right" id="225" |628 | align="right" id="227" |2,48% |- id="253" | id="254" |[[ЛъарагӀал|л<nowiki/>ъарагӀал]] | align="right" id="257" | 43 | align="right" id="259" | 0,17 % |- id="261" | id="262" |[[Лакал|т<nowiki/>умал]] | align="right" id="265" | 29 | align="right" id="267" | 0,11 % |- id="269" | id="270" |[[ГӀурусал|гӀурусал]] | align="right" id="273" | 25 | align="right" id="275" | 0,10 % |- id="277" | id="278" |цогидал | align="right" id="280" | 36 | align="right" id="282" | 0,14 % |- id="284" | id="285" |лъазабичӀел | align="right" id="287" | 161 | align="right" id="289" | 0,64 % |- id="291" | id="292" |ХӀисаб | align="right" id="294" | 25 303 | align="right" id="296" | 100,00 % |} == Административияб рикьи == Гъуниб мухъалде гъорлӀе уна 18 муниципалияб гӀуцӀи<ref>[http://pravo.levonevsky.org/bazazru/texts06/txt06121.htm ЗАКОН РЕСПУБЛИКИ ДАГЕСТАН ОТ 13.01.2005 N6 О СТАТУСЕ И ГРАНИЦАХ МУНИЦИПАЛЬНЫХ ОБРАЗОВАНИЙ РЕСПУБЛИКИ ДАГЕСТАН]</ref>: # БацӀада росдал шура ([[БацӀада|'''БацӀада''']]''',''' Куллаб росаби) # Бухтиб росдал шура ('''Бухтиб''' росу) # Гьонода росдал шура ('''Гьонода''' росу) # Гъуниб росдал шура ('''Гъуниб''' росу) # КӀкӀогьориб росдал шура ('''КӀкӀогьориб ва Гъоркь КӀкӀогьориб''') # Къорода росдал шура ('''Къорода''' ва Къорода) # Кудалиб росдал шура ('''[[Кудалиб]]''' ва СилтӀа росаби) # МохӀоб росдал шура ('''МохӀоб''' росу) # ГӀобохъ росдал шура ('''ГӀобохъ''' росу) # Ругъжаб росдал шура ('''Ругъжаб''', Мадала, Мучула, ГӀункӀида, Хьопор) # СалтӀа росдал шура ('''СалтӀа''' росу) # Сугъралъ росдал шура ('''Сугъралъ''' ва НакӀкӀазухъ росаби) # Кьогьоб (КӀкӀуяда) росдал шура ('''Кьогьоб''', Агъада, ГӀурала,  ГӀвала, Балануб, КӀудияб ГӀурала, ГӀамургьариб, АсхӀабил-Кули, Балдукь, Басар, БацӀикъварихъ, Гъазилазда, Гъодобериб, Гарбилазда, ЗазикӀкӀал, МачӀада, ГӀумайласулазда, ХӀенда, Чарахъ, Шубада, ГьитӀинаб ГӀурала, Дадулазда, Ивайлазда, Кукер , Лахчайда, Мугъдаб, ГӀобонуб, РосулӀ, Сех, Хамагъиб, ХӀацуноб, ХӀебдиб, ЦӀамла, ЦӀалада, Чоноб, Эгъеда ва ГӀенсеруда) # Хьиндахъ росдал шура (Хьиндахъ росу) # ХӀоточӀ росдал шура ('''ХӀоточӀ''' росу) # ЧӀохъ росдал шура ('''ЧӀохъ''', ГӀурулгьоцӀиб ва Гъамсукь росаби) # Шамгъуда росдал шура ('''Шамгъуда''' ва Шитлиб росаби) # Щуланиб росдал шура ('''Щуланиб''' ва ГӀунтӀиб росаби) == ХӀужаби == <div class="references-small " id="cx496" style="" data-source="496" data-cx-state="source" data-cx-weight="2129" contenteditable="true" data-cx-draft="true"> <references /> </div> {{ТӀинчӀ-Дагъистан}} {{Дагъистан}} {{Гъуниб мухъалъул росаби}} [[Категория:Дагъистаналъул административияб бикьи]] [[Категория:Ракьхъвай:Дагъистан]] 65zt689vmpu0ymfq0myfhy1ieih8sa7 0 8269 101227 100008 2026-09-07T12:55:53Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101227 wikitext text/x-wiki {{Хъвадарухъан |ЦІар = ЛъикІазул МалламухІамадил Малла–ХІасан |Эбелаб мацІалда цІар = |Сурат = МалламухІамадил Малла–ХІасан.jpg |ГІеблъи = 250px |ТІокІцІарал = |Гьавураб къо-моцІ = |Гьавураб бакІ = [[ЧІар]] |Хвараб къо-моцІ = 1929 |Хвараб бакІ = [[Закатала]] |ВатІанчилъи = |Хъулухъ = [[шагІир]], [[гІалимчи]] |ХІалтІул сонал = |Рахъ = |Жанр = |ХІалтІабазул мацІ = [[МагІарул мацӀ|магІарул]] |ТІоцебесеб хІалтІи = |Премиял = |Гъулбас = |Шапакъатал = |Lib = |Сайт = |Викимактаб = |Commons = }} '''ЛъикӀазул МалламухӀамадил Малла–ХӀасан''' ялъуни '''МалламухӀамадил Малла–ХӀасан''', - [[магӀарулал|магӀарулазул]] шагӀир ва гӀалимчи. == Биография == Гьев гьавуна [[ЦӀор]]алда машгьурав гӀалимчи МалламухӀамадил хъизаналда ва гьев ккола [[ЧӀар]] росулӀа «ЛъикӀал» абураб тухумалъул вакиллъун. Гьесдаги [[ХӀасан Алкъадари]]ясдаги гьоркьоб гьудуллъи букӀана ва цоцазде гӀараб мацӀалъ хъварал кучӀдулги кагъталги нахъе цӀунун хутӀун руго. Гьел кучӀдул Алкъадарица рахъун руго жиндирго «Диван ал-Мамнун» абураб тӀехьалда<ref>«Оригинальная дагестанская литература Нового времени на арабском языке (по материалам Фонда восточных рукописей ИИАЭ ДНЦ РАН) // Дагестан и мусульманский Восток. М., 2010. С. 243.» Тагирова Н.А.</ref>. Живго Малла–ХӀасанги вахъана гьесдасаги бергьарав гӀалимчилъун ва бажариги гьунарги бугев шагӀирлъун. МагӀарулазул машгьурав журналист ва тарихчи, [[Маркъо ШагӀбанов]]ас гьадин хъвалеб буго Малла–ХӀасанил хӀакъалъулӀ: {{цитата байбихьи}}Гьев ккола гьанжелъизегӀан гӀемер гӀадамаздаги лъаларев ва, гьелъие мустахӀикъав вукӀаниги, магӀарулазда гьоркьов машгьурлъичӀев шагӀир. Жиндир асараздалъун Малла–ХӀасан релълъунев вуго магӀарулазул машгьурав шагӀир [[Инхоса ГӀалихӀажияв|Инхоса ГӀалихӀажиявсда]]. Гьесул даражаялде гьев ваханищ – вахинчӀищали дида лъаларо, гьелъие къимат кьезе цогидал чагӀи ругелъул, амма, кин бугониги, Малла–ХӀасан гьунар тӀокӀав шагӀир вугин абизе бегьула.{{цитата лъугІи}} === Хъизан === Малла–ХӀасанил йикӀана кӀиго лъади, кӀияйго гьей ккана гьесде советазул букӀараб рокьукълъиялъул къурбаналлъул. ТӀоцеесей чӀужу Малла–ХӀасанил йикӀана [[Динчиб]] росулӀа ИсмагӀилил яс ХӀуру (1894 соналда гьаюрай). Гьелъ Малла–ХӀасание гьабуна щуго лъимер – васал НурмухӀаммад (1916 с.гь.), СаидахӀмад (1920 с.гь.), ГӀабдулгӀазиз (1923 с.гь.), ГӀабдурахӀман (1929 с.гь.) ва яс ХӀалимат (1927 с.гь.). КӀиабилей чӀужу – къоролайлъун хутӀун йикӀарай Рамазанил яс ГӀайшат (1887 с.гь.). Гьелъ гьабуна кӀиго лъимер – вас МухӀаммадги (1921 с.гь.) яс Шумайсатги (1925 с.гь.). [[Закатала район]]алъул ЧК–ялъ 1931 соналъул 19 марталда хӀукму къотӀана гьел Гъазагъстаналде хӀал гьабун гочинаризе. Гьеб кӀиябго хъизан динияв цевехъанасул, ай пачалихъалъул тушманасул руччаби ва лъимал хӀисабалда, ритӀун ана Гъазагъстаналде. Цониги чи нахъе щвечӀо гьев ичӀго чиясул – къеч ва ракъи ккун хун ратизе руго гъазахъул салул авлахъазда. Малла–ХӀасанил кӀудияв вац АхӀмадвали хвана 1936 соналда, жеги цеве гьесул васги хун хадув. Гьелдалъун гьеб рукъалъул цониги чи нахъе хутӀичӀо. Закатала мухъалъул [[ЧӀар]] росдал мажгиталъуб батана даптар, жаниб магӀарул мацӀалъ гӀажамалда лъабго кечӀ, цо–цо дугӀаби ва тӀарикъаталъул силсила бугеб. Гьелъул мусанип (автор) лъазе кӀвана тӀоцебесеб кочӀол (1863 соналда гӀурусазда данде рахъарал ЧӀар росулӀа магӀарулазул цевехъан Занки–апандиде гьабураб марсияталъул) ахиралда ругел мухъаздасан: {{цитата байбихьи}}«Дунги – пакъир ЛъикӀави Малла–ХӀасан ал–ЧӀари, назмуялда марсият сияразда бахъарав».{{цитата лъугІи}} Гьеб даптаралда ругел кучӀдул хъвараб заман гьикъани, нилъеда батула лъабго хӀужа. ТӀоцебе, нилъеда рихьула тӀадехун рехсараб марсиялъул байбихьуда хъван ругел мухъал: {{цитата байбихьи}}<center>«МухӀаммадгӀали ЧӀари – ЧӀарлъул хирав (хирияв) апанди, Панаяб дунялги тун, вуссана Аллагьасде. АнцӀила лъабнусида къоло ичӀилаб соналъ, Аллагьасул къадар щун, вуссана Къадирасде. Шагьру–рамазаналъул къоло анкьилаб сордо, Лайлатул къадриялъул хамиз сордо букӀана».</center>{{цитата лъугІи}} Гьеб тарихалъул бицани, тӀоцебе абизе ккела МухӀаммадгӀали гьев чиясул унго-унгояб цӀар букӀанин, Занки–апанди абуни – тӀокӀцӀар<ref>«Поселения Джарского общества (историко-этнографическое и географическое описание микрорегиона в Восточном Закавказье). Махачкала, 2011. С. 185-186» Хапизов Ш.М.</ref>. КӀиабизе – гьев Занки–апанди, Закатала хъала (битӀун – ЧӀар–хъала) бахъулаго лъукъун, гӀурусаз асир гьавун, туснахъалдеги рехун, нахъа кварида ван гъанкъана 1863 соналда, ялъуни гьижрияб 1280 соналда. Гьеб сон хъван буго Занки–апандил зонодаги, гьебго хӀужа рехсолеб буго тарихиял тӀахьаздаги. ТӀадехун рехсарал мухъазда абуни хъвалеб буго 1329 («анцӀила лъабнусида къоло ичӀилаб») соналъул рамазан моцӀалъул 27 къоялъ гьев хванин абун. Гьеб ккола, гьанжесеб (бакъул) календаралда рекъон, 1911 соналъул 20-абилеб сентябер. Гьеб заман букӀине бегьула гьел мухъал хъвараб къо. Гьелдаго цадахъ даптаралда жаниб хъван буго кӀиго сон: 1327 (1909) ва 1337 (1918–1919). Гьеб заманалдайищ гьел кучӀдул хъван рукӀарал ялъуни 1911 соналъищали лъазабизе дида жеги кӀвечӀо. Амма Малла–ХӀасанил аслияб рухӀияб хазина жеги 1910 соналдаго Шурагьиб МухӀамадмирза Мавраевасул басмаханаялда къватӀибе биччан букӀана. Гьеб ккола кӀудияб мавлид («Мавлид акбар») ва цо чанго динияб шигӀру. Гьениб хъвалеб буго гьеб тӀехь хӀадурарав чи вугила «гӀалим Малла–МухӀаммадил вас Малла–ХӀасан ал–ЧӀари, ал–Кинтарийи» (Кинтар ккола Динчи росулӀ гьес гӀумру тӀамураб ва гьев вукъараб авалалъул цӀар, жибго Динчиги буго 1830 соналда ЧӀар росулӀа гочарал гӀадамаз бараб росу). Живго Малла-ХӀасаница тӀехь хъваялъул хӀакъалъулӀ гьадинаб баян кьолеб буго: «Дие амруяб ишара гьабуна Малла–МухӀаммад устарас гьаб тӀехь хъвазе ва гьелъие хиянатлъи гьабизе бегьулеб букӀинчӀо»<ref>«МалламухӀаммадил Малла-ХӀасан. Мавлид акбар» Шурагьиб, 1910. Гь. 92</ref>. Гьелдаго цадахъ Малла–ХӀасаница хъвалеб буго «гьаб тӀехь гӀалимзабазе гьабураб гуро, гӀадатиял гӀадамазе хъвараб буго, гьединлъидал гӀайиб гьабуге гьаб тӀадегӀанаб даражаялда хӀадурлъичӀоян». == Хвел == Малла–ХӀасанил къисмат ккана цӀакъго пашманаб. 1929 соналда, ЧК–ялъул яргъилаз асирги гьавун, [[Закатала]] шагьаралъул тӀасияб авалалда бан букӀараб хъалаялда жанив чӀван вуго. Лъабго къоялъ гьесул жаназа хъалаялда жаниб хутӀун буго, нахъа [[Динчиб]] росулӀ букъана. Гьесул хоб буго Кинтар–уба абураб авалъул хабалалъ. == ХӀужаби == {{хӀужаби}} == Ссылкаби== * Хапизов Ш.М. Поселения Джарского общества (историко-этнографическое и географическое описание микрорегиона в Восточном Закавказье). Махачкала, 2011. С. 185-186. [[Категория:МагӀарулазул шагӀирзаби]] [[Категория:МагӀарул хъвадарухъаби]] [[Категория:МагӀарул адабият]] [[Категория:Хъвадарухъан]] 26bjnop94zgh7412fy6yilzppq5d7ux 0 8278 101115 99670 2026-09-07T12:33:23Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101115 wikitext text/x-wiki {{ГӀалимчи |ЦӀар = Жорж Дюмезил |Эбелаб мацӀалъ цӀар = Georges Dumézil |Сурат = George Dumezil.jpg |ГӀеблъи = |Сураталда гъоркьхъвай= |Гьавураб къо-моцӀ = |Гьавураб бакӀ = {{ГьавурабБакІ|Париж}}, <br />[[Франсиялъул республика]] |Хвараб къо-моцӀ = |Хвараб бакӀ = {{ХварабБакІ|Париж}}, <br />[[Франсиялъул республика]] |ВатӀанчилъи = [[Франсия]] |ГӀелмияб рахъ = [[филология]], [[мифология]] |ХӀалтӀулеб бакӀ = |ГӀелмияб даража = Филологиял гӀелмабазул Доктор (1924) |ГӀелмияб цӀар = Профессор [[Коллеж де Франс]], [[Франсиялъул академия]]лъул член |Альма-матер = [[ТӀадегӀанаб нормалияб школа (Париж)]] |ГӀелмияв нухмалъулев = |ЦӀар арал цӀалдохъаби= [[Фуко, Мишель|М. Фуко]] |Гьев лъала = мифолог ва [[филолог]]-[[компаративист]] - гӀадин |Шапакъатал ва премиял= {{{!}} style="background: transparent" {{!}} [[Чино дель Дукал премия]] (1984) {{!}}} |Гъулбас = Envoi Dumézil à Halbwachs.JPG |Гъулбасалъул гІеблъи = |Сайт = |Викимактаб = |Викигъамас = }} '''Жорж Эдмон Дюмези́л''' (''Georges Edmond Dumézil''; [[4 март]]алъ [[1898]] [[Париж]] [[Франциялъул республика]] — [[11 октябрь|11 октябралъ]] [[1986]] [[Париж]] [[Франциялъул республика]]) — [[Франция|францяилъул]] [[мифология|мифолог]] ва [[филолог]]-[[компаративист]], '''лъабго функциялъул теориязул''' автор<ref name="Элиаде">''[[Элиаде, Мирча|Элиаде М.]]'' [http://www.gumer.info/bogoslov_Buks/Relig/Eliad_2/08.php Трёхсоставная индоевропейская идеология] // ''Элиаде М.'' История веры и религиозных идей. Том первый. Глава VIII. § 63.</ref> (балагье гъоркьегӀан). ==Биография == Гьев гьавуна франгазул армиялъул [[капитан (рагъулаб звание)|капитанасул]] хъизаналда. Жорж гьавураб мехалъ, гьесул эмен вукӀана колониалиял аскаразда хъулухъ гьабулев [[Тунис]]алда. == МацӀазда тӀад чӀей гьаби == [[Кавказалъул мацӀал|Кавказалъул мацӀазда]] тӀад хӀалтӀарал къватӀиса пачалихъазул гӀалимзабазул кьерда мустахӀикъаб бакӀ ккола машгьурав франгав гӀалимчи-филолог, фольклорист Жорж Дюмезилицаги (1898–1986). Амма [[Кавказ]]алде вачӀун гуреб гьес гьел мацӀазул гӀелмияб цӀех-рех гьабураб. ГӀалимчияс жиндирго гӀумруялъул цӀикӀкӀарасеб заман бана [[Турция]]лда ва гьенире гочарал Кавказалъул мугьажирзабаздасан лъазаруна гьезул мацӀалги, гӀадаталги, кӀалзул гьунарги, хъвана гьезул хӀакъалъулӀ гӀелмиял хӀалтӀабиги. ТӀоцебесеб нухалъ Жорж Дюмезил Турциялде вачӀана Турциялъул тӀоцевесев президент [[Ататюрк, МустӀафа Кемаль|Мустапа Кемал Ататюркил]] гьариялда рекъон. ГӀолохъанаб турк пачалихъалъул президентасе къваригӀун букӀана жидерго университетазул цоялда диназул тарихалъул дарсал кьезе. Гьелъул мурадги букӀана жамагӀаталда жаниб диналъул асар загӀип гьаби. Гьединлъидал гьесда лъикӀаблъун бихьана [[Истамбул университет]]алда цӀи рагьараб кафедраялъул бетӀералда цо франгав гӀалимчи тезе. Жорж Дюмезилица Истамбул университеталда гьеб хъулухъ билълъинабуна 1926 соналдаса 1931 соналде щвезегӀан. 1930 соналда Дюмезил байбихьана Кавказалъул мацӀал лъазаризе. Байбихьуда гьес рагӀа-ракьанде щун лъазабуна эрмени мацӀ, хадуб гӀалимчияс хӀукму гьабуна диаспораялда ругел асатиназдаса гьезул рахьдал мацӀ, ай гьинд-европаялъул батӀияб мацӀлъун жиб кколеб асатин мацӀ лъазабизе. Амма, [[Шималияб Кавказ]]алъул диаспораялда гӀемерал мацӀал рукӀин лъараб мехалъ, Дюмезил, [[асатин мацӀ]]ги тун, батӀиял мацӀаздехун машгъуллъана. ТӀоцебесеб иргаялда гуржи, хадуб убих мацӀал лъазаруна машгьурав гӀалимчияс. Гьелдаса хадуб, лъабго Кавказ мацӀалъул группаялдаса ([[картвел]], [[абхаз-адиг]] ва [[нах-дагъистан]]) батӀи-батӀиял мацӀазул цӀех-рех гьабулаго, системаяб къагӀидаялда жиндирго хӀалтӀаби рилълълъинаруна. ГӀалимчияс гьел мацӀал, тӀахьаздаса гурел, Турциялда рукӀарал Кавказалдаса гочарал мугьажирзабазул росабалъе ун, гьенив гӀадамалгунги Истамбулалада чӀарал кавказалъулалгунги дандчӀван, гьелгун хӀалтӀун, лъазаруна. Жорж Дюмезилица Турциялда лъазаруна гьал хадусел мацӀал: * Картвел мацӀазул группаялдаса цин [[гуржи мацӀ|гуржи]], хадур [[лаз мацӀ|лаз]] ва [[мегрел мацӀ|мегрел мацӀал]]. * Абхаз-адиг мацӀазул группаялдаса цин [[убих мацӀ|убих]], хадур [[абхаз мацӀ|абхаз]], [[абаза мацӀ|абаза]] ва [[адиг мацӀ|адиг мацӀал]]. Адиг мацӀалъул гӀаркьеллъун кколеб [[кабардин мацӀ]] гӀалимчияс лъазабуна Айдемир Ашкинидаса, шапсуг мацӀ – ХӀусейн Шеми Тюмеридаса, убих –Тевпик Эсенчидаса. * Нах-дагъистан мацӀазул группаядаса [[чачан мацӀ|чачан]], [[ингуш мацӀ|ингуш]] ва [[магӀарул мацӀ|магӀарул мацӀал]]. Байбихьуда жинца лъазарурал мацӀазул хӀакъалъулӀ Жорж Дюмезилица паранг мацӀалда чанги тӀехь хъвана ва басмаялда бахъана. Гьале гьел: * La Langue des Oubykhs (Убих мацӀ), 1931. * 1932 ва 1935 соназда гӀалимчияс басмаялда бахъана ингуш мацӀалъул хӀакъалъулӀ кӀиго тӀехь. * «Contes Lazes» («Лаз маргьаби»), 1937. * Адиг мацӀалда хъварал текстазул тӀехь, 1938. Гьебго заманалда Жорж Дюмезилица батӀи-батӀиял журналазда бахъана Кавказалъул мацӀазул хӀакъалъулӀ анлъго макъалаги. Чачан, ингуш, магӀарул ва лаз мацӀазул хӀакъалъулӀ гӀалимчияс хъварал тӀахьал рукӀана цӀакъ дурусал, камилал, гъалатӀ гьечӀел, гьезул халгьабизе ва гьел къачӀа-кӀатазецин кколароан. Амма абхаз-адиг мацӀазул цӀех-рех гьабун хъварал тӀахьазул хӀакъалъулӀ гьеб жо абизе кӀолароан. Щайгурелъул гьенир риччан рукӀана гӀемерал гъалатӀалги, дандеккунгутӀиялги, ратулаан мухӀканлъи гьечӀел бакӀалги. Гьединлъидал цодагьаб мехалдасан гӀалимчи цӀидасан гьел хӀалтӀабазде тӀадвуссана, ва гьенир гьес гӀемерал хиса-басиял гьаруна, гьезул хӀасил къачӀа-кӀатӀана. Хадув Дюмезил живгоги мукӀурлъана гьелъие: «Гьаб заманалъул дирго транскрипцияби дица цӀакъ кӀваркьун хъвана», – янги абун. Гьедин дагь-дагьккун бечелъулеб букӀана Дюмезилил жиндирго фонетикияб транскрипциялъул система. Кавказалъул мацӀазул бищунго кӀвар бугеб элементлъун гӀалимчияс рикӀкӀунаан пигӀлу (глагол). Гьес абулаан, цо пуланаб мацӀалъул кӀул бати бараб бугила гьеб каламалъул бутӀаялдаса пайда босизе бажариялдайилан. Грамматикаялда морфологиялдаса синтаксисалъул цӀикӀкӀун кӀвар бугилан пикру загьир гьабулаан Жорж Дюмезилица. Жеги битӀун абуни, морфология синтаксисалда бухьараб бугилан. 1927 ва 1937 соназда гьоркьоб Дюмезилил кӀиабилеб гӀелмияб мурад букӀана Кавказалъул мацӀал дандеккураб цо грамматикияб хӀалтӀи хъвазе. Гьелъие гӀоло гьес байбихьана тӀахьаздасан лъазаризе цере жинда лъаларел рукӀарал цогидал Кавказалъул мацӀалги: [[бацби мацӀ|бацби]], [[гӀанди мацӀ|гӀанди]], [[агъул мацӀ|агъул]], [[рутул мацӀ|рутул]], [[удин мацӀ|удин]], [[арчи мацӀ|арчи]], [[цӀахур мацӀ|цӀахур]]. 30-абилел соназде гьев гӀалимчиясда лъалаан 25 [[Кавказалъул мацӀал|Кавказалъул мацӀ]]. МацӀалъул гӀелмуялда Дюмезилица лъураб бутӀаялъул рахъалъ Турциялда гьарурал гьесул хӀалтӀаби руго цӀакъ кӀвар бугеллъун. 30-абилел соназда Кавказалъул мацӀал (жеги битӀун абуни, абхаз-адиг мацӀал) дандеккураб цо грамматика хӀадур гьабизе гӀоло гӀалимчияс хъвана лъабго тӀехь: * Études comparatives sur les langues caucasiennes du Nord-Ouest (Шимали БакътӀерхьул Кавказалъул мацӀазул дандекквеялъул этюдал), 1932. * Introduction à la grammaire comparée des langues du Caucase du Nord (Шимали Кавказалъул мацӀазул дандекквеялъулаб грамматикаялде байбихьи), 1933. * Recueit et Recherches comparatives sur le verbe caucasien (Кавказалъул мацӀазда фигӀлу (глагол) дандекквеялъулал цӀех-рехал ва хӀалбихьи), 1934. 1934 соналда Дюмезил тӀадвуссана [[Франсия]]лде, амма Бакъбаккулал маданиятазул институталъул кавказологиялъул отделениялда гьесие хӀалтӀи кьечӀо. ГӀалимчиясул хӀалтӀабиги цӀиял рагьиялги цогидал кавказоведазе рекӀее гӀечӀо. Профессионал хӀисабалда къого соналъ рехун гьес тана кавказология. 1954 соналда Дюмезилида рагӀана Маняс (Турция) абулеб бакӀалда убих мацӀ бицунев жеги чанго чи хутӀун вугилан, амма гьелда щаклъи бижарав чи, гьев ана гьениве, гьеб хабар битӀараб бугищали балагьизе. Жинда рагӀараб хабар битӀараб букӀин батарав гьес хӀукму гьабуна гьенивго хутӀизе. Турциялда хутӀиялъул кӀиго мурад букӀана гӀалимчиясул. ТӀоцебесеб, убих мацӀ хвасар гьабизе, щай гурелъул гьеб мацӀ бицунев чи я Кавказалда, я дунялалъул цогидаб бакӀалда хутӀун вукӀинчӀелъул. КӀиабилеб мурад букӀана цогидал Шималияб БакътӀерхьул Кавказалъул мацӀазул этюдазда тӀад хӀалтӀизе. Дюмезил 1954 соналдаса байбихьун живго хвезегӀан (1986), гӀемерцӀул (1972 соналде щвезегӀан) Турциялде вачӀун, гьеб программа лӀугӀизабизе гӀололъун хӀалтӀана. Гьел соназда гьес хъвана ва басмаялда рахъана кӀикъоялда анцӀгоялдса цӀикӀкӀун макъалаги тӀахьалги. 1960 соналдаса I967 соналде щвезегӀан гӀалимчияс рахъарал тӀахьазул цо серия буго гьадинаб: «Dokuments anatoliens sur les langues et traditions du Caucase» («Кавказалъул мацӀазул ва гӀадатазул хӀакъалъулӀ анатолиялъулал документал»). Гьел ккола лаз, абхаз, адиг ва убих мацӀазе сайигъат гьарурал тӀахьал. Жинцаго хъвараб щинаб жоялъухъ кидаго цӀакъ кӀваркьун валагьулаан Жорж Дюмезил ва кавказологиялъул журналазда рахъулаан цӀияб бербалагьи, материал жиделъ ругел макъалаби. ГӀалимчиясул пикруялда рекъон, 60-абилел соназдаса хадуб Кавказалъул мацӀазул транскрипциялъул система мухӀканго баянлъана. МацӀалъул гӀалимзабазе Дюмезилил бищунго кӀвар бугеб хӀалтӀилъун ккола «Le verbe Oubykh» («Убих фигӀлу [глагол]») (1975) абураб монография. Аслияб куцалда гьеб хӀалтӀи гӀицӀго убих мацӀалда гуребги киналго Шимали БакътӀерхьул Кавказалъул мацӀаздаги бухьараб буго. Живго хвелалде цеве Дюмезилие бокьун букӀана убих мацӀалъул лугъат басмаялда бахъизе, амма хвалица гьелъие квал-квал гьабуна. Гьеб иш жиндаго тӀаде босана гьесул бищунго божарав ва хадув кумекчилъунги вукӀарав профессор Жорж Шарашидзеца (1930-2010). Жинцаго лӀугӀизаричӀел ялъуни басмаялда рахъичӀел хӀалтӀаби Дюмезилица Шарашидзее тана. Шарашидзе вукӀана, Франциялъул кавказологиялъул кӀудияв авторитет хӀисабалда, Дюмезилил ирсилавлъун. Санаца, жиндирго мугӀалим киниги, Турциялда ругел кавказалъулазул росабазда гӀелмиял цӀех-рехал гьаруна гьесги. Гьедин, чанго соналъ Турциялда ругел Гюней, Эсадия ва Султания абурал магӀарул росабалъги хӀалтӀун, гьес 1980 соналда [[Париж]]алда басмаялда бахъана «МагӀарул мацӀалъул грамматика» («Grammaire de la langue Avar») абураб монография. ХвезегӀан Шарашидзе хӀалтӀана Парижалда бугеб Бакъбаккул мацӀазул ва маданиятазул миллияб институталъул кавказологитялъул отделалъул нухмалъулевлъун. Дюмезил ва гьесул рукӀарал цӀалдохъабазул (масала, Шарашидзе, ялъуни адиг мацӀалъул специалист Катерине Парис ва ц.) букӀана лъабго даражаялдаса лӀугьараб оригиналияб хӀалтӀул система: ТӀоцебесеб даража: Кавказалъул мацӀазул цояб бицунев чиясухъ гӀинтӀамизе, гьеб мацӀ хъвазе. КӀиабилеб даража: цого мацӀалда (ялъуни диалекталда) цого текст чанго чиясда такрар гьабизабизе, хӀасил дандекквезе. Лъабабилеб даража: цого текст батӀияб мацӀ (ялъуни диалект) бицунел гӀадамазда такрар гьабизабизе ва хъвазе. Дюмезилил пикруялда рекъон, хӀалтӀул гьеб система букӀана, мацӀалги гьабураб жоги дандекквезе гӀоло, бищунго дурусаб ва бищунго къиматаб тартиблъун. Кавказалъул култураялъул гӀелмияб интерес гьабулизеги буго кӀудияб кӀвар Дюмезилил гӀелмиял асаразулги хӀалтӀабазулги. Гьенир ругел церерагӀабазги, текстазги, батӀи-батӀиял хъвай-хъвагӀаязги баян гьарула ва рагьула Кавказалъул халкъазул унго-унгояб гӀумруги, божиялги, рухӀги. Нартазул дастаназ, Кавказалъул бахӀарчиял харбаз, Кавказалъул цебесеб гӀумруялъулги рагъазулги хӀакъалъулӀ биценаз, кӀудияб гочиналъул ракӀалдещвеяз, Турциялда ругел Кавказалъул мугьажирзабазул росабалъ бугеб къойил гӀумруялъ, анекдотаз, махсарабаз цӀакъ чӀагояб цо сурат лӀугьинабулаан. Гьеб сурат жакъа лӀугӀун буго. Дюмезилилгун ялъуни гьесул цӀалдохъабигун цадахъ хӀалтӀараз, кӀалъалаго, жидерго мацӀал жеги берцинго, жеги гъваридго, жеги бичӀчӀулеб къагӀидаялда рицунаан ва пикру загьир гьабулаан. Амма жакъа гьедин гьечӀо. == Адабият == * Емельянов-Лукьянчиков М.А. Иерархия радуги. Русская цивилизация в наследии К.Леонтьева, Н.Данилевского, О.Шпенглера, А.Тойнби. М., Русский мир, 2008, 700 с. * ''Медведев А. П.'' [http://www.drevnosti.org/history/55-dovii/166-2009-10-25-10-07-10 В поисках древнейших социальных структур индоевропейцев (к 100-летию Ж. Дюмезиля)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170808033224/http://www.drevnosti.org/history/55-dovii/166-2009-10-25-10-07-10 |date=2017-08-08 }} // Вестник ВГУ. Серия 1, Гуманитарные науки. 1997. №2. С. 99—113. * Wouter W. Belier. ''[http://books.google.com/books?id=Hs3BpWur0_4C&dq=Georges+Dum%C3%A9zil+freyr+quirinus&as_brr=0&source=gbs_summary_s&cad=0 Decayed Gods: Origin and Development of Georges Dumezil’s «Ideologie Tripartie»].'' Brill Academic Publishers, 1991. == ХӀужаби == {{хІужаби}} [[Категория:Кавказоведение]] 2nxcqc1oy1dx9mxcvi7vr2olnaatli8 0 8332 100993 99264 2026-09-07T12:13:03Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100993 wikitext text/x-wiki '''Ахъбердил МухӀамад''', гьединго '''Ахъбердилав''' ([[1803]], [[Хунзахъ]], [[Авар нуцаллъи]] — 18 июн 1843, [[Гъарашкити]], [[ЧачаналӀ|Чачаналъ]]) — Шамил имамасул [[генерал]] ва [[мудир]], гьединго Дагъистаналъул вукӀарав кӀиявго имам, ГъазимухӀамадилги ХӀамзатилги аскӀовегӀанав цадахъчи. Шамил чӀаго вугеб мехалъго лъазавун вукӀана гьесул хадусевлъун. Ахъбердилав кколаан Имаматалъул бищун ас бугезул цоявлъун.<ref>{{cite book |last1= Дадаев |first1= Ю.У. |date= 2006 |title= Государство Шамиля: социально-экономическое положение, политико-правовая и военно-административная система управления |trans-title= Шамилил пачалихъ: социалабгин экономикияб релъел, нухмалъул политикиябгин ихтриярияб ва рагъулабгин административияб система |url= https://books.google.ru/books?id=1KsiAQAAIAAJ&q=%D0%B0%D1%85%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B8%D0%BB+%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B9+%D1%87%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BA&dq=%D0%B0%D1%85%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B8%D0%BB+%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B9+%D1%87%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BA&hl=ru&sa=X&ved=0CB4Q6AEwAWoVChMInv7--bmzyAIVJYtyCh38qQWO |url-status= bot: unknown |url-access= |format= |language= ru |location= МахӀачхъала |publisher= Ихлас |page= 491 |archive-url= https://web.archive.org/web/20211105061125/https://books.google.ru/books?id=1KsiAQAAIAAJ&q=%D0%B0%D1%85%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B8%D0%BB+%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B9+%D1%87%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BA&dq=%D0%B0%D1%85%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B8%D0%BB+%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B9+%D1%87%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BA&hl=ru&sa=X&ved=0CB4Q6AEwAWoVChMInv7--bmzyAIVJYtyCh38qQWO |archive-date= 2021-11-05 |via= |quote= |access-date= 2024-02-13 }}</ref><ref>{{cite book |last1= Лобанов-Ростовский |first1= М. Б. |date= 2010 |title= Записки о Кавказе 1840—1850-х гг. |trans-title= Кавказалъул рахъалӀ хъваял 1840–1850-л сс. |url= http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XIX/1820-1840/Vajnachi_impersk_vlast/1-20/10.htm |url-status= bot: unknown |url-access= |format= |language= ru |location= Москва |publisher= |page= 63 |archive-url= https://web.archive.org/web/20230705095457/https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XIX/1820-1840/Vajnachi_impersk_vlast/1-20/10.htm |archive-date= 2023-07-05 |via= |quote= |access-date= 2024-02-13 }}</ref> == ГӀолохъанал сонал == == Шамилил мудир == === Хвел === [[Файл:Ахбердилав МухӀаммадил хоб.png|right|thumb|300px|Ахъбердилав МухӀаммадил хоб [[Буртиялъ|Буртиялъул]] Шобути мухъалъул Гъарашкити росулӀ]] == БиценазулӀ== == МугъчӀваял == {{мугъчӀваял}} == Литература == * {{cite book |last1= |first1= |date= 2005 |title= Шамиль. Иллюстрированная энциклопедия |trans-title= Шамил. Иллустратараб экциклопедия |url= |url-status= |url-access= |format= |language= |location= Москва|publisher= "Содружество" фонд |isbn= 5-9900382-1-6|archive-url= |archive-date= |pages= 409 |quote=}} == КъватӀисел регӀелал== * [https://archive.is/20130411043516/www.istrodina.com/rodina_articul.php3?id=119&n=7.html Наиб Ахбердилав] * [http://islamdag.ru/analitika/5971 Имам Шамиль и мы] * [http://a-u-l.narod.ru/Muhammed-Tahir-al-Karahi_Blesk_Dagestanskih_sabel.html#gl28.html Блеск дагестанских сабель в некоторых шамилевских битвах]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101019140350/http://a-u-l.narod.ru/Muhammed-Tahir-al-Karahi_Blesk_Dagestanskih_sabel.html#gl28.html |date=2010-10-19 }} * [http://www.gamzatov.ru/skazan/skazan35.htm Расул Гамзатов «Четырехпалая рука»] * {{Youtube|8sJIErpIqro|Д\ф «Ахбердил Мухаммад - приемник Имама Шамиля»}} <!--- Категориял ---> [[Категория:1803 соналъ гьарурал]] [[Категория:1843 соналъ хварал]] [[Категория:Аварал]] [[Категория:Хунзахъ гьарурал]] [[Категория:Шамилил наибзаби]] hm64wa4w292m68ck07gt6beutwbxpgj 0 8492 101225 100005 2026-09-07T12:55:33Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101225 wikitext text/x-wiki {{Административияб цвел | from = | викибаянал = true | статус = [[Россиялъул Федерациялъул субъектазул районал|мухъ]] / [[муниципалияб район (Россия)|муниципалияб мухъ]] | даража = | цвелалъул_тайпа = | пачалихъ = Россия | авар_цӀар = ЛъаратӀа мухъ | оригинал_цӀар = <ref group="комм.">{{lang-av|ЛъаратӀа мухъ}}, {{lang-agx|Тлярата район}}, {{lang-az|Tlərata rayonu}}, {{lang-dar|Тляратала къатI}}, {{lang-kum|Тлярата якъ}}, {{lang-lbe|Тляратал кIану}}, {{lang-lez|Тлярата район}}, {{lang-nog|Тлярата район}}, {{lang-rut|Тлярата район}}, {{lang-tab|Тлярата район}}, {{lang-ttt|Тлярата район}}, {{lang-tkr|Тлярата район}}, {{lang-ce|Тляратан кIошт}}.</ref> | сурат = | гъоркьхъвай = | байрахъ = | байрахъ_гӀеблъи = | байрахъ_макъала = | байрахъ_гъоркьхъвай = | герб = Герб Тляратинского района.png | герб_гъоркьхъвай = Мухъалъул герб | гьимн = | координатал = | lat_deg = | lat_min = | lat_sec = | lat_dir = | lon_deg = | lon_min = | lon_sec = | lon_dir = | CoordScale = | display = | type = | тӀасияб_даражаялъул_АБ_тайпа = | кьер1 = Россия | гъорлӀе_уна = | тӀасияб_даражаялъул_АБ_тайпа1 = | гъорлӀе_уна1 = | тӀасияб_даражаялъул_АБ_тайпа2 = | гъорлӀе_уна2 = | гъоркьияб_даражаялъул_АБ_тайпа = | гъорлӀе_бачуна = 18 муниципалияб гӀуцӀи | гъоркьияб_даражаялъул_АБ_тайпа1 = | гъорлӀе_бачуна1 = 89 росу | тахшагьар_тайпа = | тахшагьар = [[ЛъаратӀа (ЛъаратӀа мухъ)|ЛъаратӀа]] росу | идара = | бетӀер_цӀар = Мухъалъул бетӀер | бетӀер = | бетӀер_цӀар2 = | бетӀер2 = | бетӀер_цӀар3 = | бетӀер3 = | партия = | гӀатӀилъи = 1611,52<ref name="82_8006001">{{cite web |author = |url = http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst82/DBInet.cgi?pl=8006001 |title = Дагъистаналъул Республика. Муниципалияб гӀуцӀиялъул ракьазул гӀаммаб гӀатӀилъи |lang = ru |website = www.gks.ru |date = |accessdate = 2020-10-20 |deadlink = no |archive-date = 2017-08-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170806223020/http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst82/DBInet.cgi?pl=8006001 }}</ref> | гӀатӀилъи_процент = {{ #expr: ( 1611.52 * 100 / 50270 round 2 ) }} | гӀатӀилъи_бакӀ = 7 | гӀуцӀи = 28 март [[1928 сон|1928]] | борхалъи_максималияб = 4152 | борхалъи_гьоркьохъеб = | борхалъи_минималияб = | климат = Рекъараб | сагӀтазул_зона = {{MSK+0}} | чӀахӀиял_чӀел-бакӀал = | ГӀЖП = | ГӀЖП_бакӀ = | ГӀЖП_чиясе = | ГӀЖП_сон = | ГӀЖП_чиясе_бакӀ = | ГӀИП = | ГӀИП_бакӀ = | ГӀИП_чиясе = | ГӀИП_сон = | халкъ = {{ Халкъалъул къадар | Тляратинский район | тр | Регион = Дагъистан}} | халкъ_сон = {{ Халкъалъул къадар | Тляратинский район | с | Регион = Дагъистан}} | халкъ_процент = {{ #expr: ( {{ Халкъалъул къадар | Тляратинский район | ц | Регион = Дагъистан}} * 100 / 3153857 round 2 ) }} | халкъ_бакӀ = 36 | рикӀкӀин = | рикӀкӀин_сон = | гъунки = {{ #expr: ( {{ Халкъалъул къадар | Тляратинский район | ц | Регион = Дагъистан}} / 1611.52 round 2 ) }} | гъунки_бакӀ = 35 | шагьаралъулаб = | росдалаб = 100 | миллияб_гӀуцӀи = [[аварал]] | конфессионалияб_гӀуцӀи = [[Ислам|бусурбаби]]-[[суниял]] | мацӀ = | мацӀ_тайпа = | мацӀал = [[Авар мацӀ|авар]] ва [[ГӀурус мацӀ|гӀурус]] | мацӀал_тайпа = | аббревиатура = | ISO = | FIPS = | телефоналъул_код = | почалъул_индексал = | идентификаторалъул_тайпа = [[ОКАТО]] | цифрияб_идентификатор = {{ОКАТО|82251}} | идентификаторалъул_тайпа2 = ОКТМО | цифрияб_идентификатор2 = {{ОКТМО|82651}} | идентификаторалъул_тайпа3 = | цифрияб_идентификатор3 = | интернет-домен = | автомобилазул_номеразул_код = | параметралъул_цӀар1 = | параметр1 = | цебе = | сайт = http://мо-тлярата.рф | сайт_мацӀ = | карта = Tlyaratinsky district locator map.png | карта_кӀодолъи = | карта_гъоркьхъвай = | карта2 = | карта_кӀодолъи2 = | карта_гъоркьхъвай2 = | АБ_карта = | АБ_карта_кӀодолъи = | баянкьелал = | жаниблъел = | Commons = | nocat = }} '''ЛъаратӀа мухъ''' — Дагъистаналда гъорлӀ бугеб [[Дагъистаналъул административияб рикьи #Административиябгин территориалияб гӀуцӀи|административиябгин территориалияб цвел]] ва [[муниципалияб район (Россия)|мухъалъул]] статус бугеб [[муниципалияб гӀуцӀи]]. Буго Дагъистаналъул бакътӀерхьуда, Авариялъул жанубалда, мухъалъул гӀурхъи цураб буго Гуржиялъулгун ва Азарбижаналъулгун (авар ЦӀор). ЛъаратӀа мухъ ккола аваразул мухъазул цояб ва гӀатӀилъиялъул рахъалъ гьезда гьоркьоб бищун кӀудияб, Дагъистаналъул цогидал мухъазда гьоркьоб — 7-абилеб; мухъалъул гӀатӀилъи буго 1 611,5 квадратияб километр.<ref name="about">{{cite web|title=General Information|url=http://xn----8sba6bdmqod1k.xn--p1ai/istoriya|publisher=Tlyaratinsky District|lang=ru|access-date=January 20, 2017|archive-date=February 2, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202040107/http://xn----8sba6bdmqod1k.xn--p1ai/istoriya|url-status=dead}}</ref> Тарихияб рахъалъ гьанжсеб ЛъаратӀа мухъалъул бугеб территориялда рукӀана [[Анкьракь]], [[Анцухъ]], Бугьнада, Гьунзиб, Таш, ТӀомур гӀадал [[Авария|Авариялъул]] тарихиял болмухъал. Жибго ЛъаратӀа мухъ гӀуцӀана [[1928 сон|1928 соналъул]] 28 марталда, букӀараб [[Гъуниб сверухълъи|Гъуниб сверухълъиялъул]] Анцухъ ва Бугьнада бутӀаяздаса Анцухъги Къапуча мухъ хӀисабалда. 1926 соналъул 10 октобералда цӀар хисана гьанже бугелде. Административияб планалда ЛъаратӀа мухъ бикьула анцӀила микьго муниципалияб гӀуцӀиялде, гьезул 17-ялъул буго росдал боялъул статус, цо буго жибго росу. Гьез гъорлӀе бачуна 89 чӀел-бакӀ. Мухъалъул административияб марказ буго [[ЛъаратӀа (ЛъаратӀа мухъ)|ЛъаратӀа]] росу. Агьлулъиялъул къадаралъул рахъалъ ЛъаратӀа мухъ буго 36 бакӀалда, гьенив гӀумру гьабун вуго 25 170 чи; мухъалъул кьибилаб халкълъун ккола аварал. Кинабниги агьлулъи буго росдалаб. Мухъ ккола [[Авар мацӀ|авар мацӀалъул]] жанубияб тӀадкаламалъул [[анцухъезул сверел]] тӀибитӀараб ареаллъун. == География == Мухъ буго гьанжесеб Дагъистаналъул жанубиябгин бакътӀерхьуда, мугӀрул Дагъистаналъул, ай тарихияб Авариялъул жанубияб рахъалда. ГӀурхъаби руго Дагъистаналъул анлӀго мухъалъулгун: бакътӀерхьуда [[ЦӀунтӀа мухъ|ЦӀунтӀа]] ва [[БежтӀа мухъ|БежтӀа]], шималиябгин бакътӀерхьуда — [[ЦӀумада мухъ|ЦӀумада]], шималалда — [[Шамилил мухъ|Шамилил]], бакъбаккуда — [[ЧӀарада мухъ|ЧӀарада]] ва [[Рутул мухъ|Рутул]]. Жанубияб рахъалда ЛъаратӀа мухъалъул гӀурхъи буго [[Хъизихъ|Гуржиялъулгун]] ва [[Азарбижан|Азарбижаналъулгун]]. Территориялул гӀатӀилъи буго 1611,5 км². Мухъалъул бищун рорхатал тӀогьал руго — лъабазарилаб [[Кекросо]] ва ункъазарилаб [[ГӀаддала-ШухгелмегӀер]]. == Тарих == == Мухъалда ислам тӀибитӀи == Гуржиязулгун гӀорхъода гӀумру гьабулел магӀарулазул кидаго щулияб маданияб, магӀишатияб бухьен букӀана гьезулгун. ГӀорхъода ругел боязул рукӀа-рахъиналъул хал гьабурабго бигьаго букӀуна гьел цере рукӀарал бухьенал ричӀчӀизе ва церечӀезаризе. Гьеб рахъалъ киназулго интерес бугеб бакӀлъун ккола АваргӀурул байбихьи – Джурмут гӀоралда сверухъ ругел ракьал. Гьел ракьазе цӀакъго кӀвар бугеб хӀужалъун ккана ХV-ХVII гӀасрабаз гьениб ислам тӀибитӀи ва гьелда хадур Гуржиялъулгун хисарал гьоркьорлъаби. БатӀияб дин бачӀарабго, гьоркьорлъабиги батӀиял лӀугьана. замана хисигун гьелдаго цадахъ раккана цӀиял бахӀарзалги. Гьезул цояв – Гъенеколоса МахӀал Давудил хӀакъалъулӀ бицине буго гьаб макъалаялда. Гьесухъе нилъ жеги тӀадруссина, тӀоцебе къокъго бицина доб заманаялъул хӀакъалъул ва цӀияб диналъ ЧӀурмутӀ гӀурул жамагӀатазда ва гьезулгун гуржиязул гьоркьорлъабазда гьарурал хиса-басиязул хӀакъалъулӀ. ХV гӀасруялда аваристаналъул централдаса бакъдал рахъалде ислам тӀибитӀизе байбихьана. Гьелъие нугӀлъи гьабула анкьракьалда ратарал исламалъул церехъабазул хобазул заназ. Гьезда жанир руго бакӀалъулал гъазизаби гурел, къватӀиса рачӀаралги, гӀемерисеб мехалъ Шамалдаса (сирия), цо-цо мехалъ Мисриялдаса (египет) ва ХӀижазалдаса (сагӀудия). рехсезе бегьула тӀалцухъ (лъебел бо) вукъарав ХӀасанил исмагӀил 900 соналъ хварав (1494-95 с.); лъаратӀа росулӀ вукъарав султӀан 1480-л саназда хварав. исламги босун хадур диниял церехъабилъун лӀугьаралги руго. Мисалалъе, ЧӀорода росулӀа (ЧӀурмутӀ бо) Учил сами хвана гьижраялъул 887 (1482) соналъ, хоб буго росдал рагӀалда. БакӀалъулаз бицухъе, сами вукӀана бищунго гъираялда ислам тӀибитӀизабулев чи. Херазул биценазда рекъон, кӀудияб гӀел кутакалда дандечӀун букӀун буго цӀияб диналда ва бищунго кӀудияб дандечӀей гьабулеб букӀана гьесул эмен - насранияв Учица. Хваразул хӀакъалъулӀ гьарурал хъвайхъвагӀаязде балагьарабго бичӀчӀулеб буго цӀияб диналда данде букӀараб къеркьеялъул кутак. ГӀажаибаб хъвай-хъвагӀай буго гьижриялъул 1071 соналъ (1660-61с.) хъвараб, ГӀулгьеб росдал мажгит цӀигьабун свериялъул хӀа къа лъулӀ. Гьелъ бицунеб буго рехсараб заманалда ЧӀурмуталда ислам гӀезегӀан тӀибитӀун букӀанин. ислам тӀибитӀулеб букӀана Хунзахъа ва Гъумекиса (Кьенсерухъа сверун). Гьединлъидал, ЧӀурмуталъул байбихьуда [[ислам]] тӀибитӀун буго [[ХV гӀасру]]ялъул ахиралда. анкьракьалъул гъоркьияб мухъалда ислам босун буго жеги цебе - 1475-76 саназда. нилӀеца гьоркьоб лъураб темаялъе кӀвар бугеблъун рикӀкӀине бегьула амир ГӀалибегица анцухъ жамагӀаталде хъвараб кагъат. тарихчи тимур айтберовас рикӀкӀунеб буго гьеб хъван бугин XV гӀасруялъ. Гьале кагъат: {{Цитата|«Дида ракIалде ккола нужеца дин босизе инкар гьабулел кидероялъулаздаса (Кидеро) лъазабилин гьел ислам къабул гьабизе ва жидеего дибир восизе хIадур ругищан. ислам босани гьезда ниж хъвазе гьечIо, босичIони – дица дандечIун бажарулареб аскар бакIаризе буго гьезда дандеян лъазабе»}}. Амир ГӀалибегида Кидероялда ислам босизабизе кӀвечӀого батизеги бегьула доб мехалъ. амма бихьулеб буго гьеб ишалъулӀ гьес анцухъ ва цоги анкьракьалъул жамагӀатазул кумек хӀалтӀизабулеб букӀин. ЧӀурмутӀалъул байбихьуда ислам тӀибитӀиялъул иш гӀажаибаб къагӀидаялъ унеб букӀана. ЧӀурмутӀалъул жамагӀаталъул (тӀому рал) микьго росдал (ЧӀорода, салда, ГӀул гьеб, Гъоркьнуб, Белъелда, Гъерел, Гъенеколоб, Къамилухъ) лъабгояб гӀуцӀана ислам босулаго Болъогьен абураб хъаладухъа гочарал гӀадамаз. Болъогьеналъул жамагӀаталъул насранияб дин (христиан) букӀун буго. Гьенисан рикӀкӀад гьечӀеб бакӀалда, гӀурумухъ ккун эхебе (салда росдада цебе, гьабсагӀаталда гьениб рагъулазул паж бугеб бакӀ) буго Гьамал гьатӀан абураб бакӀ. салда, ГӀулгьеб, Гъоркьнуб росабазул (гьеб лъабго росу буго Болъогьеназул жамагӀаталъ гӀуцӀараб) харабаз бицухъе, щибаб соналъ ихдал ЦӀоралдаса гӀалаялда рекӀун вачӀунаан Гьама абурав гуржияв ва чанго анкьалъ бакӀалъулал гӀадамазе насранияб дин малъулаан. Гьесул цӀар лъун буго гьатӀаналдаги. Гьамаца киналго [[насранияб дин]]алъ тӀалаб гьарулел ишал гьарулаан. Гьенисан заманалдаса гьев унаан жеги тӀадегӀан гӀурумухъ ккун тӀадехун бугеб Гъерел росдада аскӀове ва гьенирги гьединалго диниял масъалаби тӀуралаан. Хадув унаан Къамилухъе. Гьеб лъабабго бакӀалда гьабсагӀаталдаги цӀунун руго Гьамал гьатӀан абурал бакӀазда цӀарал. ЧӀурмутӀалда риидалги вукӀун, хаслихъе Гьама Кахеталде тӀад вуссунаан. Гьама вачӀунеб заман букӀун буго гӀага-шагарго гьениб ислам тӀибитӀизе байбихьараб заман. БакӀалъулал харабаз бицухъе, гьев вачӀунев вукӀун вуго халкъалъ ислам босун хадувги, амма заманалдаса хераз гьесда абун буго вачӀунгейин тӀокӀав, гьанир гӀолилазулгун питна ккезе бегьулин. Умумуз жидехъе кьурал харбал дие бицана салдаса ГӀалиев ИсмагӀилица, ГӀулгьеса ГӀалиев МухӀамадица ва ражабица ва Гъоркьнуса Хуршилов МухӀамадица. ахирисесул баяназда рекъон, гьесул тухум бачӀун буго Болъогьеналдаса ГӀартунидаса (арутюн). Гьес ва гьесул лъималаз исламги босун гӀуцӀун буго Гъоркьнуб росу. Гьедин, насранияб динги бакӀалъулазда малъулеб букӀана риидал вачӀунев Гьамаца лъабго батӀияб гьатӀаналда. ГӀажаибаб хӀужа буго, бакӀалъул харбазда рекъон, цо заманалда ЧӀурмутӀ гӀурул кваранаб рахъалда ругел росабазда ислам букӀана, квегӀаб рахъалда ругел рукӀана насраниял. амма заманалдаса гьезул щулалъабиги щущазарун, гочинарун руго доб цояб рахъалда ругел росабазде. Гьединаб щулалъи букӀана Болъогьенги. Гьенисан гочараз гӀуцӀун руго салда, ГӀулгьеб ва Гъоркьнуб росаби. Гъерел ва Белъелда росабазул щулалъи букӀана КьороцӀи-гьен абураб бакӀ ва гьебги букӀана гӀурул квегӀаб рахъалда, Белъелда росда цебе. Гьебго заманалда ЧӀурмутӀалда цун бугеб ЦӀоралъул ракьалда гӀуцӀана Гъолодисезул пачалихъияб гӀуцӀи. Гьенир жанире рачине бегьула киналго ЦӀоралъул аварал-бусурбаби. Гьезулгун щулияб бухьен букӀана ЧӀурмутӀалъулазулги. Кахеталъул ханзабазул асар букӀана доб заманалда ЦӀоралдаги, Кавказалъул кӀудияб балада нахъа – ЧӀурмутӀалдаги. ЦӀияб дин босарал магӀарулаздагун гьезул кьал ккечӀого рес букӀинчӀо. Зама-заманалдаса иргадал бергьулел рукӀана гьеб дандечӀеялъулӀ. Кахеталъул хан леванил заманалда (1504-1574) бакъдасел магӀарулазул кӀудиялго хӀасилал рукӀинчӀо гьеб къеркьеялъулӀ. тӀадеги, гӀемерисеб мехалъ гьезие гӀакъуба кьолаан гуржиязул ханас. Вахушти Багаратиони абурав тарихчияс хъвалеб буго: «лекӀи (магӀарулал) левание мукӀурлъичӀониги, заралги гьездаса кинабгӀаги букӀинчӀо. абула, цо нухалда цо лекӀияс алазан бахъун цояб рахъалдаса гӀака бикъанилан, леваница аскарги бакӀарун, гьев чи кквезеги ккун, хъизамгун ва магӀишатгун цадахъ вачун ун вуго. лъабабилеб къоялъ киналго чӀвана, цогидал хъамалчилъи гьабизе хӀинкъулеб хӀалалъ». Гьаниб абичӀого гӀоларо, Вахушти Багратионие цӀакъ рокьулароан магӀарулал, гьеб бихьулеб буго гьаб асаралъулъги. рокьунгутӀизе гӀиллаги букӀиндал. Леван хун хадуб Кахеталъул ханлъун вахъана гьесул вас александр КӀиабилев (1527-1605). Гьесул заманалда ЦӀоралъул магӀарулаз гӀезегӀан рагъ гьабуна гуржияздаса эркенлъизе. Жиндиргун анкьракьалъул жамагӀатазул гьоркьорлъабазул хӀакъалъулӀ Кахеталъул хан александрица хъвалеб буго 1594 соналъ ГӀурусазул хан Борис Годуновасухъе: «нижее къварилъи гьабулеб буго мугӀрузул гӀадамаз: балъго нижер ракьалдеги рачӀун… ва нижер гӀадамал чӀвалел руго… дудаги лъалеб батила: нижер ракьалда аскӀоб мугӀрузда буго гьитӀинабго ракь, лъебелазул абураб: дун ине вуго аскаргун, гьелгун вагъизе». с.а. Белокуров абурав гӀурусазул тарихчияс 1889 соналъ къватӀибе бачӀараб жиндирго тӀехьалда бахъун буго гьеб кагъат: {{Цитата|«Нам чинитца теснота великая от горских людей: приходят они в нашу землю украдом… и наших людей побивают и в полон емлют… и то ведомо тебе: близ нашие земли в горах есть землица невеликая, тебельская земля словет: ино можно будет, и яз пойду сам с своею ратью воевати их»}}. ПалхӀасил, Кахеталда аскӀор ругел магӀарулазул жамагӀатаз гьужумал гьарулел рукӀана алазаналде, боцӀи бахъун, гӀадамал асир гьарулел рукӀана. Гьел гӀодориччазариялъул мурадалда александрица къасд тӀамун буго кӀудияб аскарги бакӀарун гьезде гьужум гьабизе. Хадурккунги кӀиязулго чабхъенал зама-заманалдаса жеги чанго соназ унел рукӀана. лъалеб буго александр II-сул ва гьесул вацасул вас теймуразицица 1630-40 соназ анкьракьалде, ЦӀунтӀе ва Кьесерухъе (лъаратӀа, ЦӀунтӀа, ЧӀарада мухъал) кӀудиял аскаралги ракӀарун гьужумал гьарун рукӀин. === Халкъияб бицен === 1664-1675 соназ, Кахеталъул ханлъун арчил II вугеб заманалдаги гьелго рагъал унел рукӀана. амма доб мехалъ магӀарулазул къокъаби тӀадеги щулалъулел рукӀана. Гьелъ рахӀат хун букӀана арчил II-сул. Гуржиязде гьужум гьабулезул бакьулӀ бакӀлъун букӀана ЧӀурмутӀ (тӀомурал), гьеб букӀана Гуржиялъе аскӀобегӀан бугеб бакӀги. Кахетиялъул ханасдаги тӀоцебе гьужум гьабизе кколеблъун гьеб бакӀ бихьулеб букӀана. ЧӀурмутӀазул цевехъан вукӀана гьеб мехалъ Гъенеколоса МахӀал давуд. Къамилухъ росулӀа тарих лъазабулев вукӀарав, мунагьал чураяв ГӀумаров МухӀамадица ракӀарарал баяназда рекъон, гуржиязул рагъулал къокъаби Билканалда кӀийидеги рикьун кӀанцӀун руго кӀиго батӀияб рахъалдаса. тӀоцебесеб: ахӀлъимал – МагӀалараса – Гъенеколоб ва кӀиабилеб: Гъубалъ – лъимсвери – салда. Гуржиязул аскарал халатал читӀирал гьарун цӀалел рукӀана ГӀурахъ мугӀрулги (КӀудияб Кавказалъул бал) рахъун мугӀрузде. МагӀалараса ва лъим-свери абурал бакӀазда рукӀана риидал гӀи хьихьулел ракьал. ГӀемерисеб мехалъ гьенир ругел гӀухьбуздаса лъалаан гуржиял рачӀунел рукӀин. Гьез жидерго боцӀиги бахчун, кӀудияб магӀардеги рахъун цӀа бакулаан. Гьелъул магӀна букӀана хӀинкъи бугин абураб. М. ГӀумаровасул баяназда рекъон, гьеб гьужумалъул хӀасилал цӀакъ захӀматал рукӀана ЧӀурмутӀазе. аскарал цӀакъ дагьал рукӀана магӀарулазул. Гьеб гуребги, кӀиго батӀияб бакӀалдаса цого заманалда тӀаде кӀанцӀиялъ гьел цолъизе рес щвечӀо. Гьеб гуребги, кумекалъе тушалги (тушет мухъ) рачун руго гьез. ГӀемер чагӀи камуниги, гьез квегъана киназдего гӀагарун ЧӀурмутӀалъул росаби. Белъелда росдада аскӀоб гьабсагӀатги буго Хъузхъузул хоб абураб бакӀ. (Хъизихъал абула Кахеталъул бакъдал рахъалда бугеб халкъалда, гьениса рукӀана рищунго лебалал ва бахӀарчиял рагъухъаби. Гьелдаса, магӀарулаз киналго гуржиязда хъузхъул абула). рухӀана росаби ва кулаби, хвезабуна ракь ва боцӀи бахъана. Гъерелгун Белъелда росабалъ рицунел руго тушаз росаби рухӀиялъул хӀакъалъулӀ харбал. сагӀитил ХӀава абурай хералъ бицана, жиндир кӀудияй эбелалъ тӀомуразде «чӀегӀер тушал» кӀанцӀиялъул хӀакъалъулӀ бицунаанин. Гьеб лъарабго гӀадамал ана мугӀрузда ва рохьазухъ рахчизе, цадахъ боцӀи-магӀишатгун. Цадахъ босана босизе бегьулебщинаб. Бихьиназ росаби цӀунулел рукӀана, рагъал унел рукӀана щибаб росулӀ цадахъ цого заманалда, амма рикӀкӀен гӀемерал гуржияз нахъе къазаруна мугӀрузде. Бищунго вахӀшияб рагъ ккун буго МочӀол-лъар абураб бакӀалда. Гьениб гуржиязде данде чӀун букӀана Гъенеколоса МахӀал давудил къокъа. Биценазда рекъон, гьеб рагъулӀ цӀакъ гӀемер гуржиял гъурун руго. Гьесул росуцояс рагъул кор боркьарабго ахӀун буго: «МахӀал давуд, цӀакъав бахӀарчи, яхӀ бахъе!»,-ян. Гьеб мехалъ гуржиязда бичӀчӀун буго цӀар рагӀарав белади ([[гуржи мацӀ]]алъ цевехъан абураб жо) МахӀал давуд гьенив гӀахьаллъун вукӀин ва жеги тӀадеги кӀудияб къуват реххун буго. МахӀал давуд гьеб рагъулӀ чӀван вуго. Гьениса дагьалъ рикӀкӀад рогьногӀоралда аскӀов чӀвана гьесул вас амирхӀамза. Гьебго заманалъ ккуна МахӀал давудил ясалги, дамалда абураб магӀарда гӀачиязда хадур рукӀарал. дамалда буго кӀудияб гуреб мегӀер, росдада дандбитӀун цебе бугеб. нахъе цӀунун хутӀун буго халкъалъ цоцахъе кьун МахӀал давудил ясазул магӀу. МахӀал Давудил ясазул магӀу …ЧӀегӀер берал данде къан, къасда кьижун йикӀаго. Дида макьилъ бихьана зоб рорцӀагу цӀад банаб. Радал тӀаде яхъана, тӀох рагӀалде йилъана, Росу цӀунулел гьуби цӀед рухӀулел ратана. БагӀар ролӀил рал балел чӀегӀер ракьул гьоцӀабахъ ГӀолохъабиги хъвехъу бидул хӀирал ратана. ХъахӀал маккал рещтӀулел дир инсул рукъзал ХъахӀилал цӀаял рекӀун цӀед рухӀулел ратана. Дамалда тӀад яхъана, нахъе сверун балана, Бидул хӀирал рихьана бухӀараб Гъанаколоб. Эбелалда бихьичӀеб хӀан-гӀарцулаб дир керен, кунта бихъун бихьана тушдил гӀолохъабазда квешадие кӀвекӀула чилъи гьечӀев кашишас. ГӀолохъбизулӀ цӀар арав АмирхӀамза – дирго вац РогьногӀорул кӀалида хвалчад къотӀун ватана. Чакма ретӀун чӀухӀарал МахӀал Давудил ясал ХӀатӀал гӀицӀго йилъана Дамалдаса гӀодое. ПицӀигӀлу гьоцӀо чӀамун Гъанаколоб рукӀарал ПурчӀинадул чӀер швечӀо чӀарисазул къватӀазухъ. Хер инсулго букӀараб аят меседил къуръан ИяхӀ гьечӀев кашишас чоди кьонклой чӀван буго. Мажгит цӀурал къуръанал къватӀ-къватӀазухъ рехана, къватӀал цӀурал гӀолохъби гарбал къотӀун тӀамуна. Буго цоги батӀияб къагӀидаги гьеб кочӀол: {{Цитата|…Дида макьилъ бихьана Дамалда тушал рачIун,<br /> Радалалде батана росу сверун сангар къан.<br /> Росого цIурал сиял сардидаго рухIана,<br /> Сиго цIурал бахIарзал гIияхъего хъвехъана.<br /> кIалцIи бандай хьихьана тушманазул гIаларча.<br /> Дун Дамалда яхиндал нахъ юссун балагьана –<br /> БагIараб цIа бихьула дир инсул минаялда,<br /> ХъахIилаб кIкIуй бихьула бухIараб Гъанабколоб.<br /> Эбелалда рихьичIел хIангIарцулал дир курмул,<br /> копоего кIвекIула намус гьечIев кашишас.<br /> Яц-ваццасда рихьичIел чиллаялъул дир гъалал,<br /> Чол цIалае кьабула чилъи гьечIев тушманас.<br /> ЧвархъичIого кьвагьулеб НурмухIамадил хъирим<br /> кьвагьулаго кьватIана талихI къарал къояца.<br /> кьабулаго къотIулеб МахIал Давудил хъвалчен,<br /> Бахъулаго бекана рагьде тушман кIанцIигун.<br /> кIикъого рузман балеб НурмухIамадил масжит<br /> Чол бокьалъе ккун буго чилъи гьечIев кашишас.<br /> Дабалде босулеб аят меседил къуръан<br /> Чол энкалъе лъун буго сан гьечIел капурзабаз.<br /> ПицIий гьоцIо чIамулел МахIал Давудил ясал<br /> ПурчIинадул чIер чIамун чIарисезул къватIазда.<br /> ЧIари цIулакьо кунел Дан гIурухъа мусудул<br /> Болъоназул гьан кванан капуразул къватIазда.<br /> Гьанже аниш, гIандалал, гIорабалъан рагъизе,<br /> ГIунтIун аниш, лъебелал, дун тушахъа яхъине.}} МахӀал давудил ясал чӀаго тун руго боцӀи цебе гъезе кумекалъе. Гьезул цоялъ – гьитӀинай патӀимаца тӀил кьабун чӀван вуго цо тушав. Жийгоги гьей гьеб бакӀалдаго чӀван йиго. Гьелъул хоб буго дамалде унеб нухда. Гьеб гьабсагӀатги буго. КӀудияй ясалъ боцӀи цебе гъун буго тушбабаз абухъе. свакарал гӀачи гьелъухъ гӀенеккулел рукӀун гьечӀо. Гьеб мехалъ гьелъ гӀачияздехун, щибалъул цӀарги рехсон абурал рагӀаби цӀунун руго халкъалъ: {{Цитата|Гьули гIай ва Чари, дур чехь бихъаяб<br /> Гьули гIай ва къвали, мун къорид хьвеяб<br /> Гьули гIай Дарачу, мун гьирчид чIваяб,<br /> Гьули гIай чари-къвали, къуйла нелъераб талихI.}} ===ХӀужаби=== ТӀадехун рехсарал баянал руго аслияб къагӀидаялъ Къамилухъа ГӀумаров МухӀамадица ракӀарарал. Гьел хӀакъикъиял рукӀиналда щаклъизе бегьилаан, гуржиязул тарихчи Вахушти Багратионицаги гьединалго баянал кьечӀони. Гьесул баяназ кумек гьабулеб буго гьел лӀугьа-бахъиназул заман чӀезабизеги. тӀоцебе гьес рехсолеб буго 1667 соналъ Кахетиялъул ханлъун вукӀарав арчила Багратионил бертин, хадуб бицунеб буго гьес телавиялда гьундул раялъул, хадуб магӀарухъе букӀараб гьужумалъул, ахиралда рехсолеб буго 1674 соналъ букӀараб цоги лӀугьа-бахъин. Гьедин, абизе бегьула ЧӀурмутӀалде гуржиял кӀанцӀун рукӀанин 1667-1674 соназ. Жеги мухӀканго гьеб лӀугьа-бахъин батизе бегьула М. ГӀумаровасда ратарал, доб заманалъ шагьидлъарал рагъухъабазул (Коркендиса ЧӀанкӀал МухӀамад ва абубакар, нехӀдуаса абубакарил давуд, ицбалухъа ГӀумарил Рамазан) заназда ругел тарихазухъ балагьун. Гьел хвараб сонлъун хъван буго гьижраялъул 1085 сон, ай 1674 соналъул рии. Хасало гьел рачӀине рес гьечӀо, щайгурелъул гӀазуца къарал мугӀруздаса ине рес гьечӀо. Гьеб хӀужаялъ рес кьолеб буго МахӀал давудил гӀумруялъул заман рехсезе. Холеб мехалъ гьесул рукӀун руго кӀудиял гӀурал лъимал. Гьебмехалъ, гьев вукӀине ккола гӀага-шагарго 50 сон барав чи, гьавунги вукӀун ватула 1620-лел соназ, хвана 1674 соналъ. Гьеб гьужум гӀезегӀан гуржиязе хӀасил кьураб букӀаниги, гьеб букӀана ахирисеб. Гьеб 1674 соналъ ккараб рагъ букӀана гуржиязул къокъаби Кавказалъул бал бахъун рачӀараб ахираб рагъ. тӀадеги, XVII гӀасруялъул 70-лел соназ гуржиязул кашишас гӀурус хан Федор алексеевичасухъе хъвалеб буго, цониги къо унеб гьечӀин лекӀаз щив вугониги викъун вугин ялъун чӀван вугин рагӀичӀеб. ГӀасруялъул ахиралде ЦӀоралъул магӀарулазул ракьал тӀубанго эркен гьарун рукӀана гуржияздаса.<ref>{{Cite web |title=Тарихчи ШагIбан ХIапизов; ЛъаратIа районалъул газета; № 1-2 * январь 2017 с. |url=https://xn----8sba6bdmqod1k.xn--p1ai/wp-content/uploads/00tlyarata_1-2_na_pechat.pdf |access-date=2022-04-01 |archive-date=2022-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221123203812/https://xn----8sba6bdmqod1k.xn--p1ai/wp-content/uploads/00tlyarata_1-2_na_pechat.pdf |url-status=dead }}</ref> == Демография == [[1959 сон]] — 8438 [[1970 сон]] — 12 222 [[1979 сон]] — 16 461 [[1989 сон]] — 18 271 {{ Халкъалъул къадар | Тляратинский район | Регион = Дагъистан }} {{ Халкъалъул къадар | Тляратинский район | график | Регион = Дагъистан }} Россиялъул экономикияб цебетӀеялъул министерлъиялъул прогнозалда рекъон, агьлулъиялъул рикӀкӀен букӀине буго:<ref>{{cite web |author=[[Минэкономразвития России]] |url=https://www.spsss.ru/assets/files/2018/v-nts_strategiya-prostranstvennogo-razvitiya.pdf |title=Стратегия пространственного развития Российской Федерации на период до 2025 года (проект) |lang=ru |website=СПССС.ru |date=2018-07-27 |accessdate=2020-10-24 |archive-date=2018-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181218010357/https://www.spsss.ru/assets/files/2018/v-nts_strategiya-prostranstvennogo-razvitiya.pdf |deadlink=no }}</ref> * 2024 соналде — 26,04 аз. чи * 2035 соналъе — 30,19 аз. чи ; Миллияб гӀуцӀи Мухъалда гӀумру гьабун руго [[аварал]].<ref>{{cite web |url=http://linguarium.iling-ran.ru/maps/8-dag.gif |title=8-dag.gif (1183x1666 pixels) |lang=en |deadlink=yes |archiveurl= https://web.archive.org/web/20060603164014/http://linguarium.iling-ran.ru/maps/8-dag.gif |archivedate=2006-06-03}}</ref> 2010 соналъул Россиялъул халкъалъул къадар рикӀкӀиналъул баяназда рекъон:<ref>{{cite web |title=ВПН том 3. Табло 4. Дагъистаналъул шагьариял сверухълъиязул ва муниципалиял мухъазул агьлулъи миллатлъиялда ва гӀурус мацӀ лъаялда рекъон|lang = ru | url=http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/cafa4e00421f0cb8805fcc2d59c15b71/ВПН+том3.rar |accessdate = 2019-10-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171011191513/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/cafa4e00421f0cb8805fcc2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC3.rar |archivedate=2017-10-11 |deadlink=yes}}</ref> {|class="standard sortable" |- ! Халкъ !! РикӀкӀен,<br>чи !! Халкъалдаса<br>бутӀа, % |- | [[аварал]] || align="right" | 21 820 || align="right" | 98,4 % |- | цогидал || align="right" | 345 || align="right" | 1,6 % |- | киналниги || align="right" | 22 165 || align="right" | 100 % |} == Территориалияб гӀуцӀи == Административиябгин территориалияб гӀуцӀиялда жаниб ЛъаратӀа мухъалъ гъорлӀе рачуна росдал боял ва росаби.<ref name="АТУ">{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/802038531 |title=Дагъистаналъул Республикаялъул къанун 2002 соналъул 10 апрелалдаса N 16 «Дагъистаналъул Республикаялъул административиябгин территориалияб гӀуцӀиялъул хӀакъалъулӀ»|lang =ru |access-date=2016-09-23 |archive-date=2018-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180402175449/http://docs.cntd.ru/document/802038531 |deadlink=no }}</ref><ref name="реестрАТЕ"/>. БакӀалъулаб жинцаго нухмалъи гьабиялда жаниб гьебго цӀар бугеб [[муниципалияб район (Россия)|муниципалияб мухъалъ]] гъорлӀе бачуна росдал поселениялъул статус бугеб 19 [[муниципалияб гӀуцӀи|муниципалияб гӀуцӀи]], жал росдал боязе ва росабазе данде кколел.<ref name="МО">{{cite web |url = https://docs.cntd.ru/document/802037479 |title = Дагъистаналъул Республикаялъул къанун 2005 соналъул 13 январалдаса № 6 «Дагъистаналъул Республикаялъул муниципалиял гӀуцӀиязул статусалъул хӀакъалъулӀ» |lang =ru |archiveurl = https://web.archive.org/web/20220407093518/https://docs.cntd.ru/document/802037479 |archivedate = 2022-04-07 |access-date = 2022-06-21 |deadlink = no }}</ref> {{Автонумерация | ГӀуцӀа-кӀутӀи = standard sortable | ХӀубал = 6 | БетӀер2 = Росдал бо | БетӀер3 = Административияб<br>центер | БетӀер4 = ЧӀел-бакӀазул<br>къадар | БетӀер5 = Агьлулъи<br>(чи) | БетӀер6 = ГӀатӀилъи<br>(км²) | Ращалъизаби4 = right | Ращалъизаби5 = right | Ращалъизаби6 = right | Рекъезаби4 = цифра | Рекъезаби5 = цифра | Рекъезаби6 = цифра | Рекъезаби = | |[[Гъведиш росдал бо]] | [[Гъведиш]] росу | 3 | {{ Халкъалъул къадар | Сельсовет Гведышский | тр | Регион = Дагъистан }} | 7,42<ref name="82_8006001"/> | |[[Гъерел росдал бо]] | [[Белъелда]] росу | 4 | {{ Халкъалъул къадар | Сельсовет Герельский | тр | Регион = Дагъистан }} | 13,25<ref name="82_8006001"/> | |[[Гьиндиб росдал бо]] | [[Бугьнада]] росу | 2 | {{ Халкъалъул къадар | Сельсовет Гиндибский | тр | Регион = Дагъистан }} | | |[[Колоб росдал бо]] | [[Колоб (ЛъаратӀа мухъ)|Колоб]] росу | 4 | {{ Халкъалъул къадар | Сельсовет Колобский | тр | Регион = Дагъистан }} | 12,78<ref name="82_8006001"/> | |[[Кутлаб]] росу | [[Кутлаб]] росу | 1 | {{ Халкъалъул къадар | Село Кутлаб | тр | Регион = Дагъистан }} | 4,52<ref name="82_8006001"/> | |[[Къамилухъ росдал бо]] | [[Къамилухъ]] росу | 2 | {{ Халкъалъул къадар | Сельсовет Камилухский | тр | Регион = Дагъистан }} | 26,90<ref name="82_8006001"/> | |[[Къардиб росдал бо]] | [[Къардиб]] росу | 2 | {{ Халкъалъул къадар | Сельсовет Кардибский | тр | Регион = Дагъистан }} | 11,46<ref name="82_8006001"/> | |[[КӀособ росдал бо]] | [[КӀособ]] росу | 5 | {{ Халкъалъул къадар | Сельсовет Кособский | тр | Регион = Дагъистан }} | 7,10<ref name="82_8006001"/> | |[[ЛъаратӀа росдал бо]] | [[ЛъаратӀа (ЛъаратӀа мухъ)|ЛъаратӀа]] росу | 7 | {{ Халкъалъул къадар | Сельсовет Тляратинский | тр | Регион = Дагъистан }} | 39,11<ref name="82_8006001"/> | |[[Мазада росдал бо]] | [[Мазада]] росу | 8 | {{ Халкъалъул къадар | Сельсовет Мазадинский | тр | Регион = Дагъистан }} | 6,15<ref name="82_8006001"/> | |[[НачӀада росдал бо]] | [[НачӀада]] росу | 5 | {{ Халкъалъул къадар | Сельсовет Начадинский | тр | Регион = Дагъистан }} | 5,84<ref name="82_8006001"/> | |[[СанигӀортӀа росдал бо]] | [[ЦӀумилухъ]] росу | 5 | {{ Халкъалъул къадар | Сельсовет Саниортинский | тр | Регион = Дагъистан }} | 18,90<ref name="82_8006001"/> | |[[ТӀохьотӀа росдал бо]] | [[ТӀохьотӀа]] росу | 2 | {{ Халкъалъул къадар | Сельсовет Тохотинский | тр | Регион = Дагъистан }} | 12,46<ref name="82_8006001"/> | |[[Хадиял росдал бо]] | [[Хадиял]] росу | 4 | {{ Халкъалъул къадар | Сельсовет Хадияльский | тр | Регион = Дагъистан }} | 13,99<ref name="82_8006001"/> | |[[Хидиб росдал бо]] | [[Хидиб]] росу | 6 | {{ Халкъалъул къадар | Сельсовет Хидибский | тр | Регион = Дагъистан }} | 7,04<ref name="82_8006001"/> | |[[Хьиндахъ росдал бо (ЛъаратӀа мухъ)|Хьиндахъ росдал бо]] | [[Хьиндахъ (ЛъаратӀа мухъ)|Хьиндахъ]] росу | 9 | {{ Халкъалъул къадар | Сельсовет Хиндахский (Тляратинский район) | тр | Регион = Дагъистан }} | 5,73<ref name="82_8006001"/> | |[[ЧӀадаколоб росдал бо]] | [[ЧӀадаколоб]] росу | 7 | {{ Халкъалъул къадар | Сельсовет Чадаколобский | тр | Регион = Дагъистан }} | 9,93<ref name="82_8006001"/> | |[[ЧӀорода росдал бо]] | [[ЧӀорода]] росу | 2 | {{ Халкъалъул къадар | Сельсовет Чородинский | тр | Регион = Дагъистан }} | 8,45<ref name="82_8006001"/> | |[[Шидиб росдал бо]] | [[Ланда (росу)|Ланда]] росу | 11 | {{ Халкъалъул къадар | Сельсовет Шидибский | тр | Регион = Дагъистан }} | 12,11<ref name="82_8006001"/> }} == ЧӀел-бакӀал == ЛъаратӀа мухъалда буго 90 росдалаб чӀел-бакӀ.<ref name="реестрАТЕ">{{Cite web |url=http://minyustrd.ru/otkrytye-dannye/item/id/148 |title=Дагъистаналъул Республикаялъул административиябгин территориалиял цвелазул реестр, 27.07.2018 № 00 |lang = ru |access-date=2020-06-19 |archive-date=2020-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200622030725/http://minyustrd.ru/otkrytye-dannye/item/id/148 |deadlink=no}}</ref><ref name="МО"/> {{Автонумерация | ГӀуцӀа-кӀутӀи = standard sortable collapsible collapsed | ЦӀар = Мухъалъул чӀел-бакӀазул сияхӀ | ХӀубал = 5 | БетӀер2 = ЧӀел-бакӀ | БетӀер3 = Тайпа | БетӀер4 = Агьлулъи | БетӀер5 = Росдал бо | Ращалъизаби4 = right | Рекъезаби4 = цифра | | [[АнгӀада]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Анада | тр | Регион = Дагъистан}} | [[Хидиб росдал бо]] | | [[Анцухъ (росу)|Анцухъ]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Анцух (село) | тр | Регион = Дагъистан}} | [[ЧӀадаколоб росдал бо]] | | [[Барнаб]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Барнаб | тр | Регион = Дагъистан}} | [[ЛъаратӀа росдал бо]] | | [[Бежуда]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Бежуда | тр | Регион = Дагъистан}} | [[НачӀада росдал бо]] | | [[Белъелда]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Бетельда | тр | Регион = Дагъистан}} | [[Гъерел росдал бо]] | | [[Бочохъ]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Бочох | тр | Регион = Дагъистан}} | [[Шидиб росдал бо]] | | [[Бугьнада]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Ибрагимотар | тр | Регион = Дагъистан}} | [[Гьиндиб росдал бо]] | | [[Бусукь]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Бусутли | тр | Регион = Дагъистан}} | [[КӀособ росдал бо]] | | [[Гендухъ]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Гендух | тр | Регион = Дагъистан}} | [[Гъведиш росдал бо]] | | [[Гъараколоб]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Гараколоб | тр | Регион = Дагъистан}} | [[СанигӀортӀа росдал бо]] | | [[Гъведиш]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Гведыш | тр | Регион = Дагъистан}} | [[Гъведиш росдал бо]] | | [[Гъебгъуда]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Гебгуда | тр | Регион = Дагъистан}} | [[Хидиб росдал бо]] | | [[Гъенеколоб]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Генеколоб | тр | Регион = Дагъистан}} | [[Къамилухъ росдал бо]] | | [[Гъерел]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Герель | тр | Регион = Дагъистан}} | [[Гъерел росдал бо]] | | [[Гъоркьноб]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Гортноб | тр | Регион = Дагъистан}} | [[Гъерел росдал бо]] | | [[Гъоркьросу]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Катросо | тр | Регион = Дагъистан}} | [[ЧӀадаколоб росдал бо]] | | [[Гьагьар]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Гагар | тр | Регион = Дагъистан}} | [[Колоб росдал бо]] | | [[ГьидалӀ (росу)|ГьидалӀ]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Гидатли | тр | Регион = Дагъистан}} | [[КӀособ росдал бо]] | | [[Гьиндиб]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Гиндиб | тр | Регион = Дагъистан}} | [[Къардиб росдал бо]] | | [[Гьукъал]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Укал | тр | Регион = Дагъистан}} | [[ЛъаратӀа росдал бо]] | | [[ГӀулгьеб]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Ульгеб | тр | Регион = Дагъистан}} | [[Гъерел росдал бо]] | | [[Жажада]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Жажада | тр | Регион = Дагъистан}} | [[НачӀада росдал бо]] | | [[Жалда]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Жалда | тр | Регион = Дагъистан}} | [[Хьиндахъ росдал бо (ЛъаратӀа мухъ)|Хьиндахъ росдал бо]] | | [[Ицда]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Изта | тр | Регион = Дагъистан}} | [[Хьиндахъ росдал бо (ЛъаратӀа мухъ)|Хьиндахъ росдал бо]] | | [[Кверсакь]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Кверсатль | тр | Регион = Дагъистан}} | [[Хьиндахъ росдал бо (ЛъаратӀа мухъ)|Хьиндахъ росдал бо]] | | [[Кишдакь]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Кишдатль | тр | Регион = Дагъистан}} | [[Хьиндахъ росдал бо (ЛъаратӀа мухъ)|Хьиндахъ росдал бо]] | | [[Колоб (ЛъаратӀа мухъ)|Колоб]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Колоб (Тляратинский район) | тр | Регион = Дагъистан}} | [[Колоб росдал бо]] | | [[Кутлаб]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Кутлаб | тр | Регион = Дагъистан}} | [[Кутлаб]] росу | | [[Къамилухъ]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Камилух | тр | Регион = Дагъистан}} | [[Къамилухъ росдал бо]] | | [[Къардиб]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Кардиб | тр | Регион = Дагъистан}} | [[Къардиб росдал бо]] | | [[Къобосида]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Кабасида | тр | Регион = Дагъистан}} | [[ЧӀадаколоб росдал бо]] | | [[Кьанада]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Тлянада | тр | Регион = Дагъистан}} | [[Колоб росдал бо]] | | [[Кьаниб]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Тиланиб | тр | Регион = Дагъистан}} | [[Хьиндахъ росдал бо (ЛъаратӀа мухъ)|Хьиндахъ росдал бо]] | | [[Кьобзода]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Тлобзода | тр | Регион = Дагъистан}} | [[Хидиб росдал бо]] | | [[КӀарада]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Карадла | тр | Регион = Дагъистан}} | [[Шидиб росдал бо]] | | [[КӀособ]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Кособ | тр | Регион = Дагъистан}} | [[КӀособ росдал бо]] | | [[Ланда (росу)|Ланда]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Ланда (село) | тр | Регион = Дагъистан}} | [[Шидиб росдал бо]] |$| [[ЛъаратӀа (ЛъаратӀа мухъ)|ЛъаратӀа]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Тлярата (Тляратинский район) | тр | Регион = Дагъистан}} | [[ЛъаратӀа росдал бо]] | | [[Лъилукь]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Тилутль | тр | Регион = Дагъистан}} | [[ЛъаратӀа росдал бо]] | | [[ЛъихӀаб]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Тихаб | тр | Регион = Дагъистан}} | [[Гъведиш росдал бо]] | | [[МагъилӀ]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Магитль | тр | Регион = Дагъистан}} | [[КӀособ росдал бо]] | | [[Мазада]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Мазада | тр | Регион = Дагъистан}} | [[Мазада росдал бо]] | | [[МачӀар]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Мачар | тр | Регион = Дагъистан}} | [[ЧӀадаколоб росдал бо]] | | [[Микдакь]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Микдатль | тр | Регион = Дагъистан}} | [[Хьиндахъ росдал бо (ЛъаратӀа мухъ)|Хьиндахъ росдал бо]] | | [[Надар (росу)|Надар]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Надар (село) | тр | Регион = Дагъистан}} | [[ЛъаратӀа росдал бо]] | | [[НачӀада]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Начада | тр | Регион = Дагъистан}} | [[НачӀада росдал бо]] | | [[НикӀар]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Никар | тр | Регион = Дагъистан}} | [[Хадиял росдал бо]] | | [[НитӀицухъ]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Нитилсух | тр | Регион = Дагъистан}} | [[СанигӀортӀа росдал бо]] | | [[Нихьлида]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Никлида | тр | Регион = Дагъистан}} | [[Мазада росдал бо]] | | [[НугӀрухъ]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Нойрух | тр | Регион = Дагъистан}} | [[Мазада росдал бо]] | | [[НухтӀаколоб]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Нухотколоб | тр | Регион = Дагъистан}} | [[Шидиб росдал бо]] | | [[Росноб]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Росноб | тр | Регион = Дагъистан}} | [[СанигӀортӀа росдал бо]] | | [[РостӀа]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Роста (Дагестан) | тр | Регион = Дагъистан}} | [[Мазада росдал бо]] | | [[Сабда]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Сабда | тр | Регион = Дагъистан}} | [[Хьиндахъ росдал бо (ЛъаратӀа мухъ)|Хьиндахъ росдал бо]] | | [[Салда]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Салда (село) | тр | Регион = Дагъистан}} | [[ЧӀорода росдал бо]] | | [[СанигӀортӀа]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Саниорта | тр | Регион = Дагъистан}} | [[ТӀохьотӀа росдал бо]] | | [[СантӀа]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Санта (Дагестан) | тр | Регион = Дагъистан}} | [[Шидиб росдал бо]] | | [[Сараф]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Сараф | тр | Регион = Дагъистан}} | [[ЧӀадаколоб росдал бо]] | | [[СикӀар]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Сикар (Дагестан) | тр | Регион = Дагъистан}} | [[Хадиял росдал бо]] | | [[Синида]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Синида | тр | Регион = Дагъистан}} | [[Мазада росдал бо]] | | [[ТӀадиял (Гьиндиб росдал бо)|ТӀадиял]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Калининаул (Тляратинский район) | тр | Регион = Дагъистан}} | [[Гьиндиб росдал бо]] | | [[ТӀадиял (Хадиял росдал бо)|ТӀадиял]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Тадиял | тр | Регион = Дагъистан}} | [[Хадиял росдал бо]] | | [[ТӀалцухъ]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Талсух | тр | Регион = Дагъистан}} | [[СанигӀортӀа росдал бо]] | | [[ТӀамуда]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Тамуда | тр | Регион = Дагъистан}} | [[Мазада росдал бо]] | | [[ТӀинчуда]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Тинчуда | тр | Регион = Дагъистан}} | [[НачӀада росдал бо]] | | [[ТӀонсуда]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Албания (село) | тр | Регион = Дагъистан}} | [[Хьиндахъ росдал бо (ЛъаратӀа мухъ)|Хьиндахъ росдал бо]] | | [[ТӀохъ]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Тох (Дагестан) | тр | Регион = Дагъистан}} | [[Шидиб росдал бо]] | | [[ТӀохгӀорда]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Тох-Орда | тр | Регион = Дагъистан}} | [[ЛъаратӀа росдал бо]] | | [[ТӀохьотӀа]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Тохота | тр | Регион = Дагъистан}} | [[ТӀохьотӀа росдал бо]] | | [[Хадиял]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Хадиял | тр | Регион = Дагъистан}} | [[Хадиял росдал бо]] | | [[Харада]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Харада (село) | тр | Регион = Дагъистан}} | [[Шидиб росдал бо]] | | [[Хидиб]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Хидиб | тр | Регион = Дагъистан}} | [[Хидиб росдал бо]] | | [[Хорода]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Хорода (Тляратинский район) | тр | Регион = Дагъистан}} | [[КӀособ росдал бо]] | | [[Хорта]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Хорта | тр | Регион = Дагъистан}} | [[Хидиб росдал бо]] | | [[Хьиндахъ (ЛъаратӀа мухъ)|Хьиндахъ]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Хиндах (Тляратинский район) | тр | Регион = Дагъистан}} | [[Хьиндахъ росдал бо (ЛъаратӀа мухъ)|Хьиндахъ росдал бо]] | | [[Хьобохъ]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Хобох | тр | Регион = Дагъистан}} | [[Мазада росдал бо]] | | [[ХӀадаколоб]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Хадаколоб | тр | Регион = Дагъистан}} | [[Шидиб росдал бо]] | | [[ХӀамар]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Хамар (Дагестан) | тр | Регион = Дагъистан}} | [[ЛъаратӀа росдал бо]] | | [[ХӀантӀаколоб]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Хантаколоб | тр | Регион = Дагъистан}} | [[Шидиб росдал бо]] | | [[ХӀинтӀида]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Хинтида | тр | Регион = Дагъистан}} | [[Шидиб росдал бо]] | | [[ХӀокьоб]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Хотлоб | тр | Регион = Дагъистан}} | [[НачӀада росдал бо]] | | [[ЦӀимгъуда]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Цимгуда | тр | Регион = Дагъистан}} | [[Колоб росдал бо]] | | [[ЦӀумилухъ]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Цумилух | тр | Регион = Дагъистан}} | [[СанигӀортӀа росдал бо]] | | [[Чарахъ (ЛъаратӀа мухъ)|Чарахъ]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Чарах (Тляратинский район) | тр | Регион = Дагъистан}} | [[Хьиндахъ росдал бо (ЛъаратӀа мухъ)|Хьиндахъ росдал бо]] | | [[ЧӀадаколоб]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Чадаколоб | тр | Регион = Дагъистан}} | [[ЧӀадаколоб росдал бо]] | | [[ЧӀилда]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Чилда | тр | Регион = Дагъистан}} | [[Хидиб росдал бо]] | | [[ЧӀодода]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Чодода | тр | Регион = Дагъистан}} | [[ЧӀадаколоб росдал бо]] | | [[ЧӀорода]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Чорода | тр | Регион = Дагъистан}} | [[ЧӀорода росдал бо]] | | [[Шидиб (Мазада росдал бо)|Шидиб]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Шидиб (Сельсовет Мазадинский) | тр | Регион = Дагъистан}} | [[Мазада росдал бо]] | | [[Шидиб (Шидиб росдал бо)|Шидиб]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Шидиб (Сельсовет Шидибский) | тр | Регион = Дагъистан}} | [[Шидиб росдал бо]] }} 2018 соналъ Хьиндахъ росдал боялда гъорлӀ гӀуцӀана цӀияб чӀел-бакӀ — [[ТӀонсуда]] росу.<ref>{{cite web |title =ДРалъул ХДялъул лъазаби (N554, 28.06.2018) » Дагъистаналъул Республикаялъул административиябгин территориалияб гӀуцӀиялде хис-бас босиялъул хӀакъалъулӀ |url = http://www.nsrd.ru/storage/doc/post_nsrd_n554_28062018.rtf |access-date = 2018-07-18 |archive-date = 2018-07-18 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180718204908/http://www.nsrd.ru/storage/doc/post_nsrd_n554_28062018.rtf |deadlink = no }}</ref> ГьечӀолъизарурар чӀел-бакӀал: [[Росноб (КӀособ росдал бо)]], [[Свекь]], [[ТӀагьада (ЛъаратӀа мухъ)|ТӀагьада]]. ; [[Хъутан|Хъутанал]] [[ТӀадиял (Гьиндиб росдал бо)|ТӀадиял]] ва [[Бугьнада]] росаби ккола ЛъаратӀа мухъалул лъарагӀлъиялда батӀа-ругел анклаваллъун. ЧӀел-бакӀалъул расмияб статус гьечӀел хъутаби руго: ДахӀадалаб, [[Къамилухъ-хъутан]], [[Хъутанавал]], Мазада хъутан, Орджоникидзе, Фрунзе, [[Цъумилухъ-хъутан]], [[Чувал-хъутае]], [[Щедрин-хъутан]]. == Карта == {| |- |align=center|[[Файл:Blue 000080 pog.svg|15px]] || Административияб центер, 1200 чи |- |align=center|[[Файл:Green 008000 pog.svg|13px]] || 1000-ялдаса цӀикӀкӀун |- |align=center|[[Файл:Yellow pog.svg|11px]] || 500-ялдаса 1000-де щвезегӀан чи. |- |align=center|[[Файл:Orange pog.svg|9px]] || 100-ялдаса 500-де щвезегӀан чи |- |align=center|[[Файл:Red pog.svg|9px]] || 100-де щвезегӀан чи. |} {{БакӀКарта+|Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ|width=1000|float=|caption=[[ЛъаратӀа мухъ]]алъул росаби. Цифрабаздалъун рихьизарун руго: 1 — [[Анцухъ (росу)|Анцухъ]]; 2 — [[Бочохъ]]; 3 — [[Гъебгъуда]]; 4 — [[Ицда]]; 5 — [[КӀарада]]; 6 — [[Къобосида]]; 7 — [[Мазада]]; 8 — [[МачӀар]]; 9 — [[НачӀада]]; 10 — [[Нихьлида]]; 11 — [[НугӀрухъ]]; 12 — [[РостӀа]]; 13 — [[Сараф]]; 14 — [[Синида]]; 15 — [[ТӀамуда]]; 16 — [[ТӀинчуда]]; 17 — [[Хорта]]; 18 — [[Хьобохъ]]; 19 — [[ХӀантӀаколоб]]; 20 — [[ХӀинтӀида]]; 21 — [[ХӀокьоб]]; 21 — [[Чарахъ (ЛъаратӀа мухъ)|Чарахъ]] |places= {{БакӀКарта~|Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42| lat_min = 06 |lat_sec = | lon_deg = 46|lon_min = 20|lon_sec = |marksize=15|mark=Blue 000080 pog.svg|position=left|background=|label='''[[ЛъаратӀа (ЛъаратӀа мухъ)|ЛъаратӀа]]'''}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.09644 | lon_deg = 46.3302 | marksize = 13| mark = Green 008000 pog.svg | position = bottom | background = | label = [[Кутлаб]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.05974 | lon_deg = 46.41242 | marksize = 11| mark = Yellow pog.svg | position = right | background = | label = [[ЦӀумилухъ]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 41 | lat_min = 54 | lat_sec = 35 |lon_deg = 46 | lon_min = 38 | lon_sec = 0 | marksize = 11| mark = Yellow pog.svg | position = right | background = | label = [[Къамилухъ]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.13642 | lon_deg = 46.41105 | marksize = 11| mark = Yellow pog.svg | position = right | background = | label = [[Гъведиш]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 41.9171 | lon_deg = 46.59894 | marksize = 11| mark = Yellow pog.svg | position = left | background = | label = [[Гъенеколоб]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 41.99956 | lon_deg = 46.59147 | marksize = 11| mark = Yellow pog.svg | position = left | background = | label = [[Гьагьар]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.017456 | lon_deg = 46.463921 | marksize = 11| mark = Yellow pog.svg | position = left | background = | label = [[ТӀохьотӀа]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.21733 | lon_deg = 46.27557 | marksize = 11| mark = Yellow pog.svg | position = bottom | background = | label = [[Ланда (росу)|Ланда]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 41.951 | lon_deg = 46.54143 | marksize = 9 | mark = Orange pog.svg | position = right | background = | label = [[Белъелда]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.02915 | lon_deg = 46.510873 | marksize = 9 | mark = Orange pog.svg | position = right | background = | label = [[Кьанада]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.12153 | lon_deg = 46.34831 | marksize = 9 | mark = Orange pog.svg | position = left | background = | label = [[Гьукъал]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 41.98042 | lon_deg = 46.49697 | marksize = 9 | mark = Orange pog.svg | position = right | background = | label = [[ЧӀорода]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.07937 | lon_deg = 46.3756 | marksize = 9 | mark = Orange pog.svg | position = left | background = | label = [[Барнаб]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 41.94366 | lon_deg = 46.55164 | marksize = 9 | mark = Orange pog.svg | position = right | background = | label = [[Гъерел]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.047 | lon_deg = 46.40573 | marksize = 9 | mark = Orange pog.svg | position = left | background = | label = [[ТӀалцухъ]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.11096 | lon_deg = 46.51388 | marksize = 9 | mark = Orange pog.svg | position = right | background = | label = [[Къардиб]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.01825 | lon_deg = 46.52409 | marksize = 9 | mark = Orange pog.svg | position = right | background = | label = [[Колоб (ЛъаратӀа мухъ)|Колоб]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 41.97429 | lon_deg = 46.51096 | marksize = 9 | mark = Orange pog.svg | position = right | background = | label = [[Салда]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.10905 | lon_deg = 46.35011 | marksize = 9 | mark = Orange pog.svg | position = left | background = | label = [[Лъилукь]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.22248 | lon_deg = 46.2587 | marksize = 9 | mark = Orange pog.svg | position = left | background = | label = [[Харада]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.100307 | lon_deg = 46.462891 | marksize = 9 | mark = Orange pog.svg | position = left | background = | label = [[Хадиял]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.11274 | lon_deg = 46.50547 | marksize = 9 | mark = Orange pog.svg | position = top | background = | label = [[Гьиндиб]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.03247 | lon_deg = 46.44324 | marksize = 9 | mark = Orange pog.svg | position = right | background = | label = [[СанигӀортӀа]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.13426 | lon_deg = 46.40281 | marksize = 9 | mark = Orange pog.svg | position = left | background = | label = [[Гендухъ]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.05299 | lon_deg = 46.41208 | marksize = 9 | mark = Orange pog.svg | position = left | background = | label = [[Росноб]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.25629 | lon_deg = 46.42114 | marksize = 9 | mark = Orange pog.svg | position = right | background = | label = [[Хорода]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.23293 | lon_deg = 46.26203 | marksize = 9 | mark = Orange pog.svg | position = left | background = | label = [[ХӀадаколоб]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.04738 | lon_deg = 46.42873 | marksize = 9 | mark = Orange pog.svg | position = bottom | background = | label = [[НитӀицухъ]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.04866 | lon_deg = 46.45465 | marksize = 9 | mark = Orange pog.svg | position = right | background = | label = [[Гъараколоб]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.24174 | lon_deg = 46.36831 | marksize = 9 | mark = Orange pog.svg | position = right | background = | label = [[КӀособ]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.075329 | lon_deg = 46.410880 | marksize = 9 | mark = Orange pog.svg | position = right | background = | label = [[НикӀар]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.1919 | lon_deg = 46.32136 | marksize = 9 | mark = Orange pog.svg | position = top | background = | label = [[ЧӀадаколоб]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.19222 | lon_deg = 46.3811 | marksize = 9 | mark = Orange pog.svg | position = bottom | background = | label = [[НугӀрухъ|11]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.19801 | lon_deg = 46.45414 | marksize = 9 | mark = Orange pog.svg | position = right | background = | label = [[ТӀинчуда|16]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 41.96402 | lon_deg = 46.52383 | marksize = 9 | mark = Orange pog.svg | position = left | background = | label = [[ГӀулгьеб]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.21406 | lon_deg = 46.30132 | marksize = 9 | mark = Orange pog.svg | position = right | background = | label = [[Шидиб (Шидиб росдал бо)|Шидиб]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.19317 | lon_deg = 46.42839 | marksize = 9 | mark = Orange pog.svg | position = bottom | background = | label = [[Жажада]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 41.96214 | lon_deg = 46.52632 | marksize = 9 | mark = Orange pog.svg | position = right | background = | label = [[Гъоркьноб]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.19762 | lon_deg = 46.39131 | marksize = 9 | mark = Orange pog.svg | position = left | background = | label = [[Мазада|7]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.113 | lon_deg = 46.36058 | marksize = 9 | mark = Orange pog.svg | position = right | background = | label = [[ТӀохгӀорда]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.09568 | lon_deg = 46.38401 | marksize = 9 | mark = Orange pog.svg | position = right | background = | label = [[ХӀамар]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.09937 | lon_deg = 46.35964 | marksize = 9 | mark = Orange pog.svg | position = right | background = | label = [[Надар (росу)|Надар]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.19934 | lon_deg = 46.40642 | marksize = 9 | mark = Orange pog.svg | position = right | background = | label = [[Нихьлида|10]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.29807 | lon_deg = 46.39071 | marksize = 9 | mark = Orange pog.svg | position = right | background = | label = [[Хьиндахъ (ЛъаратӀа мухъ)|Хьиндахъ]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.19801 | lon_deg = 46.44753 | marksize = 9 | mark = Orange pog.svg | position = top | background = | label = [[НачӀада|9]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.080680 | lon_deg = 46.411051 | marksize = 9 | mark = Orange pog.svg | position = right | background = | label = [[СикӀар]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.20138 | lon_deg = 46.43285 | marksize = 9 | mark = Orange pog.svg | position = top | background = | label = [[ХӀокьоб|21]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.01257 | lon_deg = 46.56692 | marksize = 9 | mark = Orange pog.svg | position = right | background = | label = [[ЦӀимгъуда]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.19298 | lon_deg = 46.31466 | marksize = 9 | mark = Orange pog.svg | position = left | background = | label = [[ЧӀодода]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.2221 | lon_deg = 46.292 | marksize = 9 | mark = Orange pog.svg | position = right | background = | label = [[ТӀохъ]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.16404 | lon_deg = 46.34788 | marksize = 9 | mark = Orange pog.svg | position = left | background = | label = [[ЧӀилда]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.20366 | lon_deg = 46.37869 | marksize = 9 | mark = Orange pog.svg | position = left | background = | label = [[Хьобохъ|18]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.20649 | lon_deg = 46.33518 | marksize = 9 | mark = Orange pog.svg | position = left | background = | label = [[МачӀар|8]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.18948 | lon_deg = 46.33904 | marksize = 9 | mark = Red pog.svg | position = right | background = | label = [[Анцухъ (росу)|1]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.18955 | lon_deg = 46.32677 | marksize = 9 | mark = Red pog.svg | position = bottom | background = | label = [[Гъоркьросу|4]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.23138 | lon_deg = 46.37844 | marksize = 9 | mark = Red pog.svg | position = right | background = | label = [[Шидиб (Мазада росдал бо)|Шидиб]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.21892 | lon_deg = 46.28608 | marksize = 9 | mark = Red pog.svg | position = top | background = | label = [[Бочохъ|2]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.19998 | lon_deg = 46.3974 | marksize = 9 | mark = Red pog.svg | position = top | background = | label = [[РостӀа|12]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.17988 | lon_deg = 46.37466 | marksize = 9 | mark = Red pog.svg | position = right | background = | label = [[Кьобзода]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.21015 | lon_deg = 46.38213 | marksize = 9 | mark = Red pog.svg | position = left | background = | label = [[ТӀамуда|15]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.19279 | lon_deg = 46.36024 | marksize = 9 | mark = Red pog.svg | position = right | background = | label = [[Хорта|17]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.22035 | lon_deg = 46.27488 | marksize = 9 | mark = Red pog.svg | position = left | background = | label = [[ХӀинтӀида|20]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.20373 | lon_deg = 46.31767 | marksize = 9 | mark = Red pog.svg | position = left | background = | label = [[Сараф|11]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.17314 | lon_deg = 46.37045 | marksize = 9 | mark = Red pog.svg | position = right | background = | label = [[АнгӀада]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.190188 | lon_deg = 46.354825 | marksize = 9 | mark = Red pog.svg | position = top | background = | label = [[Гъебгъуда|3]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.23212 | lon_deg = 46.26565 | marksize = 9 | mark = Red pog.svg | position = right | background = | label = [[НухтӀаколоб]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.286308 | lon_deg = 46.398419 | marksize = 9 | mark = Red pog.svg | position = right | background = | label = [[ТӀонсуда]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.178534 | lon_deg = 46.362473 | marksize = 9 | mark = Red pog.svg | position = left | background = | label = [[Хидиб]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.2418 | lon_deg = 46.25428 | marksize = 9 | mark = Red pog.svg | position = left | background = | label = [[СантӀа]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.21059 | lon_deg = 46.29844 | marksize = 9 | mark = Red pog.svg | position = right | background = | label = [[КӀарада|5]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.30607 | lon_deg = 46.35715 | marksize = 9 | mark = Red pog.svg | position = bottom | background = | label = [[Чарахъ (ЛъаратӀа мухъ)|22]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.19966 | lon_deg = 46.4768 | marksize = 9 | mark = Red pog.svg | position = right | background = | label = [[Бежуда|Бежуда]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.30436 | lon_deg = 46.34187 | marksize = 9 | mark = Red pog.svg | position = left | background = | label = [[Кишдакь]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.24761 | lon_deg = 46.36625 | marksize = 9 | mark = Red pog.svg | position = right | background = | label = [[МагъилӀ]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.20341 | lon_deg = 46.39071 | marksize = 9 | mark = Red pog.svg | position = top | background = | label = [[Синида|13]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.31121 | lon_deg = 46.37389 | marksize = 9 | mark = Red pog.svg | position = bottom | background = | label = [[Ицда|4]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.20595 | lon_deg = 46.34144 | marksize = 9 | mark = Red pog.svg | position = right | background = | label = [[Къобосида|6]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.24523 | lon_deg = 46.36324 | marksize = 9 | mark = Red pog.svg | position = left | background = | label = [[Бусукь]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.30956 | lon_deg = 46.38118 | marksize = 9 | mark = Red pog.svg | position = right | background = | label = [[Микдакь]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.30214 | lon_deg = 46.39286 | marksize = 9 | mark = Red pog.svg | position = right | background = | label = [[Кверсакь]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.310964 | lon_deg = 46.366528 | marksize = 9 | mark = Red pog.svg | position = left | background = | label = [[Кьаниб]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.31172 | lon_deg = 46.37071 | marksize = 9 | mark = Red pog.svg | position = top | background = | label = [[Сабда]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.26607 | lon_deg = 46.37406 | marksize = 9 | mark = Red pog.svg | position = left | background = | label = [[ГьидалӀ (росу)|ГьидалӀ]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.316666 | lon_deg = 46.424956 | marksize = 9 | mark = Red pog.svg | position = top | background = | label = [[Жалда]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.1466 | lon_deg = 46.44899 | marksize = 9 | mark = Red pog.svg | position = right | background = | label = [[ЛъихӀаб]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.110109 | lon_deg = 46.480571 | marksize = 9 | mark = Red pog.svg | position = left | background = | label = [[ТӀадиял (Хадиял росдал бо)|ТӀадиял]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан ЛъаратӀа мухъ | lat_deg = 42.21927 | lon_deg = 46.29055 | marksize = 9 | mark = Red pog.svg | position = bottom | background = | label = [[ХӀантӀаколоб|19]]}} }} {{БакӀКарта+| Россия Дагъистан |width=500|float=|caption=[[ЛъаратӀа мухъ]]алъул анклавал ва хъутаби.|places= {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан | lat_deg = 42| lat_min = 06 |lat_sec = | lon_deg = 46|lon_min = 20| lon_sec = | marksize = 15 | mark=Blue 000080 pog.svg| position = right | background = | label = '''[[ЛъаратӀа (ЛъаратӀа мухъ)|ЛъаратӀа]]'''}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан | lat_deg = 43.563341 |lon_deg = 46.46728 | marksize = 13 | mark = Green 008000 pog.svg | position = left | background = | label = [[Бугьнада]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан | lat_deg = 43.576341 | lon_deg = 46.484224 | marksize = 11| mark = Yellow pog.svg | position = right | background = | label = [[ТӀадиял (Гьиндиб росдал бо)|ТӀадиял]]}} {{БакӀКарта~| Россия Дагъистан | lat_deg = 43 | lat_min = 39 | lat_sec = 11 | lon_deg = 46 | lon_min = 37 | lon_sec = 24 | marksize = 11| mark = Yellow pog.svg | position = right | background = | label = ''[[Чувал-хъутан]]''}} }} == Экономика == Мухъалъул экономикаялъул аслу гӀуцӀулеб жо буго [[росдал магӀишат]]. Гьелъул гӀаммаб продукциялъул 85 %-алдаса цӀикӀкӀараб бутӀа ккола боцӀи ва гӀи хьихьиялъул продукция. == МугъчӀваял == === Баянкьелал === {{мугъчӀваял|group=комм.}} ===Иццал === {{мугъчӀваял}} == РегӀелал == * {{cite web |author = |url = http://dagmo.ru/tlyaratinskiy-rayon |deadlink = yes |title = Дагъистаналъул Республикаялъул муниципалитетал; МГӀ «ЛъаратӀа мухъ» |lang = ru|archiveurl = https://web.archive.org/web/20141016074711/http://dagmo.ru/tlyaratinskiy-rayon |archivedate = 2014-10-16}} * {{cite web |author = |url = http://www.minnaz.ru/one_new.php?nid=30 |title = Мухъалъул хӀакъалъулӀ Миллияб сиясаталъул ва къватӀисел хурхеназул министерлъиялъул сайталда |lang = ru |website = www.minnaz.ru |date = |accessdate = |archiveurl = |archivedate = |deadlink = yes }}{{Хвараб регӀел|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{cite web |author = |url = http://tlarataruo.dagschool.com/ |deadlink = yes |title = Мухъалъул лъайкьеялъулал идараби |lang = ru |archiveurl = https://web.archive.org/web/20100129081734/http://tlarataruo.dagschool.com/ |archivedate = 2010-01-29}} * http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rndaghestan.html {{ЛъаратӀа мухъ|state=autocollapse}} {{Авария|state=collapsed}} {{Дагъистан|state=collapsed}} {{Authority control}} [[Категория:ЛъаратӀа мухъ|*]] [[Категория:Авариялъул мухъал]] [[Категория:Дагъистаналъул мухъал]] 4j0o02b2rhuirpqveqrvbg0qt4uo14c 0 8591 101089 99582 2026-09-07T12:29:03Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101089 wikitext text/x-wiki {{ГІадан}} {{Диналда хурхарав инсан | цІар = ГІиса | сурат = Isa (Jesus)1.png | сураталъул гІеблъи = Perfumeだせ感線ヨヒキナ、ゆびきりマイラサバ、カデナビジャキナヨバトウ〜イムラタ、ジャムルヨディアリマワ、ヒラドルト〜ワガ、スシトキヤマ、ラプマ。 | alt = | сураталда гъоркьахъвай = | тІокІцІарал = Марямил вас, АлмасихІ, Расулу Ллагь, Набийб Ллагь, Ал-Важигь, Ал-Мубарак, ГІабдуллагь | гьавураб къо-моцІ = | гьавураб бакІ = | хвараб къо-моцІ = | хвараб бакІ = | кІодо гьавула = | авараглъи кьураб заман = | авараглъи кьураб бакІ = | вукъун вуго = | ракІалде щвезавулеб тарих = | гІаламат = [[Инжил]] | шапагІаталъе росула = | насаб = '''эбел''': [[Марйям]] | мугьро = | мугьроялъул гІеблъи = 50px }} [[Исламияб Пачалихъ|'''Ма́рьямил вас ГӀиса Ал-Маси́хӀ''' (]]{{lang-ar|عيسى ابن مريم}} — ''Марямил вас ГӀиса'') — жиндир Исламалда жаниб цӀакъ адаб-хӀурмат гьабулев авараг (наби). ЦӀияб Заветалда рехсолев Иисус Христосгун цого чи ккола. Къуръаналда жанив '''масихӀ''' (мессия), '''Ибн Марьям''' (Марьямиял вас), '''ГӀабдуллагь''' (Аллагьасул лагъ) абурал цӀараздалъун 25 нухалъ рехсон вуго гьев<ref>{{Къуръан/Линк|19|31}}</ref>[[Исламияб Пачалихъ|. ТӀадегӀанав Аллагьас гьесие гьадинал цӀарал кьолел руго: '''расулюллагь''' (Аллагьасул расул), '''салихӀ''' (ритӀухъав), '''калима''' ([Аллагьасул] рагӀи), '''къавлул хӀакъ''' (хӀакаб рагӀи) ва цогидал.]] [[Файл:Isa-3.jpg|thumb|230px|[[Исламияб Пачалихъ|Perfumeだせ感線ヨヒキナ、ゆびきりマイラサバ、カデナビジャキナヨバトウ〜イムラタ、ジャムルヨディアリマワ、ヒラドルト〜ワガ、スシトキヤマ、ラプマ。 ГӀиса аварагасул цӀар: «Аль-Маси́хӀу ГӀи́са бну Марьям»]]<ref name=autogenerated1>{{Къуръан/Линк|3|45}}</ref>|альт=Perfumeだせ感線ヨヒキナ、ゆびきりマイラサバ、カデナビジャキナヨバトウ〜イムラタ、ジャムルヨディアリマワ、ヒラドルト〜ワガ、スシトキヤマ、ラプマ。]] [[Исламияб Пачалихъ|ГӀиса авараг витӀун вукӀана бану исраилалъухъ Таврат (Тора) тасдикъ гьабун цӀияб Мукъадасаб тӀехь — Инжил (Евангелие) босун]]<ref name=autogenerated2>{{Къуръан/Линк|3|48}}</ref><ref>{{Къуръан/Линк|5|46}}</ref>[[Исламияб Пачалихъ|. ГӀиса вуго Аллагьасул авараг, илчи (''расул'') ва цӀияб къануналъе кьучӀ лъурав чи{{ИЭС+2007|sfn=1}}]][./ГӀиса_авараг#cite_note-FOOTNOTEАли-заде,_А._А.2007-5 <span class="mw-reflink-text"><nowiki>[5]</nowiki></span>]. == Тарих == === Гьави === ГӀисал гӀажаибаб гьавиялъул [[Къуръан]]алда цӀакъ мухӀканго бицун буго. [[малаик|Малаикас]] лъазабула [[Марьям]]ида, Аллагьасул рагӀиялдалъун, жинца караматал жал гьаризе кӀолев вас гьавизе вукӀи. Къуръаналда ГӀиса авараг [[Адам авараг|Адамида]] релъизавун вуго, щайгурелъул гьел кӀиялго рукӀана Аллагьас эмен гьечӀого гьарурал<ref>{{Къуръан/Линк|3|59}}</ref>. [[Файл:Virgin Mary and Jesus (old Persian miniature).jpg|thumb|left|220px|Марьямилги ГӀисаги персазул миниатюраялда]] Гьавун хадуб ГӀисаца абула жиндирго эбелалда, Аллагьас дуе гӀакъуба бигьа гьабулеб бугин аскӀоб бугеб гъотӀода чамастак бижизабун ва ицц баккизабун{{sfn|Ислам: ЭС|1991}}. ГӀисаца сихӀтун йикӀеян абула эбелалда, гӀадамал гьелда гьикъа-бакъи гьабизе лӀугӀараб мехалъ. ГӀадамаз гъибат-бугьтан гьабизе байбихьараб мехалъ, лъимералъ абула, жив Аллагьасул авараг вугин<ref>{{Къуръан/Линк|3|42|50}}</ref><ref>{{Къуръан/Линк|19|16|34}}</ref>. Гьеб букӀана гьесул тӀоцебесаб карамат. [[Ягьудал]] уна румазул бетӀерасухъе Марьям эмен гьечӀого вас гьавиялъ чӀваеян гьарун. Гьеб сабаблъун Марьям васги вачун [[Миср]]алда лӀутизе ккун йикӀана. ГӀисае анцӀилакӀиго цон тӀубараб мехалъ гьел [[Ягьудия (бакӀ)|Ягьудиялда]] нахъруссун рачӀуна ва [[Назарет]]алда чӀчӀола (Насир){{ИЭС+2007|sfn=1}}. [[Файл:Umayyad Mosque Jesus Minaret.jpg|thumb|230px|[[Омеядазул мажгит]]алъул минареталдасан вачӀизе ккола ГӀиса авараг цӀидасан.]] === Саллиб (распятие) === Бану Ираилалъ ГӀиса авараглъун къабул гьавичӀо, тӀадежоялъе, гьел гьесда данде рахъана ва гьев чӀвазе хӀукму гьабуна. Ягьудиял ун руго Румалъул кесарихъ, гьез абун буго гьесда, ГӀисае нужер хӀукумат бокьун гьечӀин букӀизе ва гьев [[Ягьудия (бакӀ)|Ягьудиялда]] жиндирго ханлъи гӀуцӀизехъин вугин. Гьезул мацӀалдаги божун, гьес ГӀиса кквезеги ккун, таслиб гьабун, чӀвазе буюрухъ кьун буго. Гьеб гьесул амру тӀубазе цо ягьудиязул къокъа яргъилалгун уна ГӀисахъе. ЦӀар арав тарихчи ва къуръаналъул тафсирчи [[Ибн Касир]]ица [[Ибн ГӀаббас]]ил рагӀабаздаса хъвала буго: {{цитатаялъул байбихьи}}Гьеб заманялъ ГӀиса вукӀула жиндир анцӀилакӀиго-анцӀилалъабго асхӀабгун. Бицула, гьеб букӀанила рузанкъо, бакъ тӀерхьулеб гӀадинаб заман, ай шаммат сордо. Гьез рукъ сверухъ ккола, ГӀисада жив ворчӀизе гьечӀелъиги лъан, яги дол гьабсагӀат жанир кӀанцӀизе кколаан, яги гьав живго ине ккела дозухъе, абуна жиндирго асхӀабзабазда: «Лъие бокьун бугеб дида ралъарав лӀугьине ва алжаналъув дида аскӀов вукӀизе?». Цо вас вахъула тӀаде, амма гьев цӀакъго гьитӀинавлъун рикӀкӀуна. ГӀисаца жиндир суал кӀиабизеги кьола, лъабабизеги кьола, амма гьев гӀолохъанав вас гурони щивниги вахъуларо. Хадуб ГӀисаца абула: «Мун вукӀизе вуго гьев чи!». Хадуб Аллагьас хисизабула досул сипат-куц, кӀиялго цоцада релъарал лӀугӀула. Гьеб заманалъ тӀохалъул каратӀ рагьун бачӀула ва ГӀиса кьижун ккола. Гьеб хӀалалда гьев восун уна зодов, ТӀадегӀанасги абуна: «Ле, ГӀиса! Дица мун цӀидасан щвезе гьавила ва цӀидасан тӀаде вачила…» (Къуръан, 3: 55). Гьев зодов вачун араб мехалъ, гьесул асхӀабзаби къватӀире уна. Ягьудияз, дов вас ГӀиса авараг вугинги ккун, ккола дов, зазил горги къазабула бетӀералда ва таслиб гьабула{{ИЭС+2007|sfn=1}}.{{цитатаялъул ахир|ицц=}} == Исламалда бакӀ == Цогидал аварагаздасанги цӀикӀкӀун хъван буго Къуръаналда ГӀиса аварагасул хӀакъалъулӀ. 25 нухалъ рехсон буго гьениб гьесул цӀар. Биценалда рекъон, «[[Сура Марьям|Марьям]]»-абураб сура [[мугьажирал|мугьажираца]] [[Эфиопия]]лъул негусасда цебе цӀалула букӀун буго христианлъиялъулги МухӀаммад аварагас {{Сав}} гьабулеб дагӀваталъулги ругел релъенлъаби рихьизарун{{sfn|Ислам: ЭС|1991}}. Къуръаналъ цо лъабго аллагь вугин - живго Аллагьги, ГӀисаги гьесул эбел Марьямги - абулеб [[Троица|Троицаялъул]] идеяби нахъчӀвала<ref>{{Къуръан/Линк|4|171}}</ref><ref>{{Къуръан/Линк|5|73}}</ref><ref>{{Къуръан/Линк|5|116}}</ref>. Къуръаналъ чӀезабула, ГӀиса кинавнги аллагь гьечӀин ва Аллагьасул вас гьечӀин, гьев вугилан, киналго гӀадамал гӀадин, цохӀого-цо вугев Аллагьасул лагъ<ref>{{Къуръан/Линк|9|30}}</ref><ref>{{Къуръан/Линк|5|72}}</ref><ref>{{Къуръан/Линк|43|59}}</ref>. == ХӀужаби == {{ХІужаби|4}} == Адабият == * {{ИЭС1991|М. П.|ГІиса|102}} * Али-заде, А. А. ГӀиса ибн Марьям (архив) // Исламияб энциклопедияб къамус. — М.: Ансар, 2007. {{Исламалъул аварагзаби}} [[Категория:Исламалъул аварагзаби]] [[Категория:Иисус Христосил напсалъул трактовкаби]] 3wwe8ctx1d51h3wxlw44qc149r6jcao 0 8757 101325 100405 2026-09-07T13:12:13Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101325 wikitext text/x-wiki {{Пачалихъ |Статус = |МагӀарул мацӀалъ цӀар = Словакиялъул Жумгьурият |Эбелаб мацӀалъ цӀар = {{lang-sk|Slovenská republika}} |Родительный падеж = Словакиялъул |Герб = Coat of Arms of Slovakia.svg |Гербалъул бакӀалда = |Байрахъ = Flag of Slovakia.svg |ШигӀар = |Гимналда цӀар = Nad Tatrou sa blýska |Аудио = |ХӀукмуялъул низам = [[парламенталъулаб жумгьурият]] |Пачалихъалъулаб дин = [[Насранияб дин|Насранияб]], [[Файл:Christian cross.svg|12px]] [[Католицизм]] |lat_dir =N |lat_deg =48 |lat_min =52 |lat_sec = 0 |lon_dir =E |lon_deg =19 |lon_min =41 |lon_sec = 0 |region = SK |CoordScale = 1000000 |Картаялда = EU-Slovakia.svg |картаялда гъоркь хъвай-хъвагӀай = |Картаялда2 = |МацӀал = [[Словак мацӀ|словак]] |КьучӀ лъуна/ГӀуцӀцӀана = |Истикълал щвараб къо-моцӀ= [[1 январ]] [[1993]] |БатӀа тӀуна = [[Чехословакия|Чехословакиялдасан]] |Тахшагьар = [[Братислава]] |ЧӀахӀиял шагьарал = [[Братислава]], [[Кошице]], [[Прешов]], [[Жилина]], [[Нитра]] |БутӀрузул хъулухъал = [[Президент]]<br />[[Премьер-министр]] |БутӀрул = [[Киска, Андрей|Андрей Киска]]<br />[[Фицо, Роберт|Роберт Фицо]] |Ракьалъул рахъалъ тартиб= 126 |Ракь = 49&nbsp;034 |Лъел бутӀа = дагьаб |Этнохороним = словакияв, словакияй, [[словакиял]]<ref>Городецкая И. Л., Левашов Е. А. Русские названия жителей: Словарь-справочник. — М.: Русские словари: Астрель: АСТ, 2003. — С. 266.</ref> |Халкъалъул къадаралъул рахъалъ тартиб = 112 |Халкъалъул къадар = 5&nbsp;400&nbsp;536 |Къимат кьураб сон = 2012 |Халкъалъул хъвай-хъвагӀаялда рекъон халкъалъул къадар = |Халкъалъул хъвай-хъвагӀай гьабураб сон = |Халкъалъул гъунки = 110 |Халкъалъул гъункиялъул рахъалъ тартиб = |ГӀЖП (БББ) = 127,111 млрд<ref name="IMF">[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/02/weodata/weorept.aspx?sy=2011&ey=2011&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=918%2C936&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a=&pr.x=56&pr.y=7 Report for Selected Countries and Subjects]</ref> |ГӀЖП (БББ) рикӀкӀараб сон = 2011 |ГӀЖП (БББ) ялъул рахъалъ тартиб = 61 |Халкъалъул цо чиясе ГӀЖП (БББ) = 23 384<ref name="IMF" /> |Место по ГӀЖП (ППС) на душу населения = |ГӀЖП (номинал) = 97,239 млрд<ref name="IMF" /> |Год расчёта ГӀЖП (номинал) = 2011 |Место по ГӀЖП (номинал) = 60 |ВВП (номинал) на душу населения = |Халкъалъул цо чиясе ГӀЖП (БББ) рахъалъ тартиб = 17&nbsp;888<ref name="IMF"/> |ИПГӀИ = {{цІикІкІен}} 0,830<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_Table1.pdf|title=Human Development Report 2013|publisher=United Nations|accessdate=2013-03-14|deadlink=404}}</ref> |ИПГӀИ рикӀкӀараб сон = 2013 |ИПГӀИялъул рахъалъ тартиб = 37 |ИПГӀИялъул уровен = <span style="color:#090;">цІакъго цІикІкІараб</span> |Авиакомпания = |ГӀарац = [[евро]] (EUR)&nbsp;<ref>[[2009]] соналда щвезегӀан&nbsp;— [[словакияб крона]].</ref>[[1999]] соналда щвезегӀан&nbsp;— Испаниялъул [[песета (валюта)|песета]].</ref> |Домен/Доменал = [[.sk]] |ISO = |МОК = |Телефоналъул код = 421 |СагӀтил рачел = [[Бакьулъевропаялъулаб заман|CET]] ([[UTC+01:00|UTC+1]], [[Роол заман|риида]] [[Бакьулъевропаялъулаб роол заман|UTC+2]]) |Шапакъатал = |ХIужаби = <references/> <!-- |Байрахъги гербги гьечӀого=* --> <!-- |Гимн гьечӀого=* --> }} '''Слова́кия''' ({{lang-sk|Slovensko}}), официалияб къагӀидаялъ — '''Слова́киялъул Жумгьурият''' ({{lang-sk|Slovenská republika}}) — [[Европа|Европаялъул]] бакьулӀ бугеб [[пачалихъ]], [[Евроцолъи]]ялъулги [[НАТО]]ялъулги гӀахьалаб. Тахшагьар — [[Братислава]]. Пачалихъалъулаб мацӀ — [[Словак мацӀ|словак]]. == ХӀужаби == {{хIужаби}} == Линкал == {{Навигация |Тема = Словакия |Портал = Словакия |Викикъамус = Словакия |Викимактаб = Словакия |Викихарбал = Категория:Словакия |Викигид = Словакия |Метавики = Category:Slovakia }} * {{dmoz|World/Russian/Страны_и_регионы/Европа/Словакия/}} * [http://www.government.gov.sk Официальный сайт правительства] * [http://www.prezident.sk Официальный сайт президента] * [http://www.nrsr.sk Národná Rada — Официальный сайт Национального Совета (парламента страны)] * [http://www.mzv.sk/moskva Посольство Словацкой Республики в Москве] * [http://www.mapy.zoznam.sk/ Карты Словакии] * [http://www.sktoday.com/ SK TODAY] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080224063654/http://www.sktoday.com/ |date=2008-02-24 }} Новости из Словакии. Независимое интернет-издание.{{ref-en}} * Krejčí, Oskar: [http://book.publica.cz/ ''Geopolitics of the Central European Region. The view from Prague and Bratislava''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060816024204/http://book.publica.cz/ |date=2006-08-16 }} Bratislava: Veda, 2005. 494 p. {{stub}} {{Европа}} [[Категория:Словакия]] [[Категория:Словакия| ]] [[Категория:НАТОялъул пачалихъал]] 1zuj0umrvp1ft8p4kgvdf1thakz9ikm 0 8773 101209 99962 2026-09-07T12:52:53Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101209 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | embed = | name = КӀудияв ГӀумахан | title = | titletext = | more = | image = Khalil-Bek Musayasul. Umma Khan of Avary hosting the Georgian prince Alexander.jpg | image_size = | image_upright = | alt = | caption = КӀудияв ГӀума-ханги [[Гуржи принц Александер|гуржи принц Александерги]] ([[Мусаясул Халилбег]]ица бахъараб сурат) | succession = {{flagicon|Авар|coat_of_arms}} [[Нуцал]] | moretext = | reign = {{Nowrap|1774&nbsp;– 1801}} | reign-type = | coronation = | cor-type = | investiture = | predecessor = [[МухӀаммад-нуцал IV|МухӀамад-нуцал]] | pre-type = | successor = [[Гебек-хан]] | suc-type = | regent = | reg-type = | birth_name = | birth_date = 1761<!-- For Gregorian dates: {{birth date and age|YYYY|MM|DD|df=y}} --> | birth_place = [[Хунзахъ]], [[Авария]] | death_date = {{death date and age|1801|03|22|1761|||df=y}}<!-- {{death date and age|1761|||1801|03|22|df=y}} --> | death_place = [[Билкан]], [[Авария]] | burial_date = | burial_place = | queen = | spouses = * [[МухӀамадмирзал КӀилъилай|КӀилъилай]] * [[Хайдахъалдаса ХъистӀаман|ХъистӀаман]] * [[Дарижа Абашидзе]] * ''Кванадаса чӀужу'' | consort = <!-- yes or no --> | issue = {{plainlist|*Сурхай *Суйдукъ *[[Баху-бика]] *Пари *Баху *ЯхсипатӀимат}}<!--list children in order of birth. Use {{plainlist}} or {{unbulleted list}} --> | issue-link = | issue-pipe = | issue-type = Лъимал | house = | house-type = | royal house = | dynasty = | father = [[МухӀаммад-нуцал IV|МухӀамад-нуцал]] | mother = ХанмухӀамадил Баху | religion = [[Ислам]] | occupation = | signature_type = | signature = | signature_alt = | module = }} '''ГӀумахан V КӀудияв'''<ref name="Историко-биографические и исторические очерки">{{книга |автор= Х. Геничутлинский|часть= |заглавие= Историко-биографические и исторические очерки|оригинал= |ссылка= http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XIX/Arabojaz_ist/Haidarbek/text2.htm|издание= [[Дагестанский научный центр РАН]]|ответственный= Пер. с араб. Т. М. Айтберова|место= {{Мх.}}|издательство= |год= 1992|том= |страницы= |страниц= |isbn= }}</ref> гьединго '''КӀудияв ГӀумахан'''<ref>Атаев Б. М. Аварцы: язык, история, письменность. — Махачкала, 2005, стр. 192—193</ref><ref>Гаджиева М. Н. Аварцы. История, культура, традиции. С. 14</ref><ref>Омарова Г. А. Некоторые аспекты политики аварских ханов в отношении России (XVIII — нач. XIX в.)</ref> (1761 яги 1762, [[Хунзахъ]], Авар нуцаллъи — 22 март 1801, [[Билкан]], [[ЧӀарахъ бо]]) — кӀудияв [[Аварал|аваразул]] нуцал 1774 соналдаса 1801 соналде щвезегӀан бетӀерлъуда вукӀарав.<ref>{{книга |автор= [[Магомедов, Расул Магомедович|Р. М. Магомедов]], [[Магомедов, Ахмед Магомедович|А. М. Магомедов]]|часть= |заглавие= Хронология истории Дагестана|оригинал= |ссылка= https://books.google.ru/books?id=-axgBwAAQBAJ&pg=PA1761&dq=омар+хан+1774+1801&hl=ru&sa=X&ved=0CCMQ6AEwAGoVChMI1v-Kjb23yAIVq2tyCh0wpQ5K#v=onepage&q=омар%20хан%201774%201801&f=false|издание= Институт востоковедения РАН|ответственный= |место= {{Мх.}}|издательство= Эпоха|год= 1996|том= |страницы= |страниц= 200|isbn= 978-5-98390-111-7}}</ref> Авар нуцаллъиялъул тахиде ГӀумахан вачӀана 12 яги 13 сон бараб гӀужалда, Хубаялъул хан ПатагӀалилгун къотӀи гьабулаго чияца рекӀкӀ гьабун жиндир эмен [[МухӀаммад-нуцал IV|МухӀаммад-нуцала IV]] чӀван хадув.<ref name="Традиционные институты управления и власти Дагестана" >{{книга |автор= Б. Г. Алиев|часть= |заглавие= Традиционные институты управления и власти Дагестана XVIII — первая половина XIX в.|оригинал= |ссылка= |издание= Институт ИАЭ ДНЦ РАН|ответственный= |место= {{Мх.}}|издательство= |год= 2006|том= |страницы= |страниц= 378|isbn= }}</ref>{{Sfn|Бакиханов|1991|p=161}}<ref>{{публикация|статья |автор= Искендер-бек Гаджинский|часть= |заглавие= Жизнь Фет-Али-хана Кубинского|место= {{Тф.}}|издание= газета «[[Кавказ (газета)|Кавказ]]»|год= 1947|номер= 48|страницы= }}</ref>. КӀудияв ГӀумаханил заманалда Авар нуцаллъиялъул гӀурхъаби гӀатӀилъана аваразул эркенал боял цолъизариялдалъунги,<ref>{{книга|ссылка часть=http://enc-dic.com/enc_sovet/Volne-obschestva-dagestana-5427.html|часть=Вольные общества Дагестана|заглавие=[[Большая советская энциклопедия]]|место=М.|издательство=[[Советская энциклопедия]]|ref=БСЭ}}</ref>.|group=к}}, сверун ругел территориял мутӀигӀ гьариялдалъунги.<ref name="Государство Шамиля">{{книга |автор= Ю. У. Дадаев|часть= |заглавие= Государство Шамиля: социально-экономическое положение, политико-правовая и военно-административная система управления|оригинал= |ссылка= https://books.google.ru/books?hl=ru&id=1KsiAQAAIAAJ&dq=ханша+Баху-бике+Аварское+ханство&focus=searchwithinvolume&q=при+нем+аварское+ханство+расширило|издание= |ответственный= |место= {{Мх.}}|издательство= Ихлас|год= 2005|том= |страницы= 21|страниц= |isbn= }}</ref><ref name="Атаев">{{книга |автор= Б. М. Атаев|часть= |заглавие= Аварцы: язык, история, письменность|оригинал= |ссылка= |издание= Дагестанский научный центр РАН|ответственный= |место= {{Мх.}}|издательство= |год= 2006|том= |страницы= |страниц= 287|isbn= 5-94434-055-X}}</ref>. КӀудияв ГӀумахание магъало кьолаан гуржиязул пача [[ГьерекӀли II|II ГьерекӀлица]], [[Дербенталъул ханлъи]]ялъ, [[Хубаялъул ханлъи]]ялъ, [[Бакуялъул ханлъи]]ялъ, [[Ширваналъул ханлъия]]ялъ, [[Шекиялъул ханлъи]]ялъ, [[Ахалсихъ|Ахалсихъ]] пашаясги.<ref name="Краткий исторический взгляд на северный Дагестан">{{книга |автор= [[Неверовский, Александр Андреевич|А. А. Неверовский]]|часть= |заглавие= Краткий исторический взгляд на северный и средний Дагестан до уничтожения влияния лезгинов на Закавказье|оригинал= |ссылка= http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XIX/1820-1840/Neverovskij_A_A/text4.htm|издание= Книга по Требованию|ответственный= |место= СПб.|издательство= {{Тип.}} военно-учебных заведений|год= 1848|том= |страницы= |страниц= 44|isbn= 978-5-518-06845-2}}</ref><ref name="Аварская экспедиция">{{книга |автор= [[Костенецкий, Яков Иванович|Я. И. Костенецкий]]|часть= |заглавие= Записки об Аварской экспедиции на Кавказе 1837 года|оригинал= |ссылка= http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XIX/1820-1840/Kosteneckij_Ja_I/text1.htm|издание= Книга по Требованию|ответственный= |место= СПб.|издательство= {{Тип.}} Э. Праца|год= 1851|том= |страницы= |страниц= 122|isbn= 978-5-518-08193-2}}</ref> Гьезда гуребги, магъало тӀад лъун букӀана [[Гъарабагъалъул ханлъи]]ялдаги,<ref name="Взаимоотношения России с Аварским ханством" >{{публикация|статья |автор= М. М. Гасаналиев|часть= |заглавие= Взаимоотношения России с Аварским ханством в 1774—1801 гг.|ссылка= http://alchevskpravoslavniy.ru/forum/viewtopic.php?p=8175|место= М.|издание= [[Вопросы истории]]|год= 2012|номер= 5|страницы= }}</ref> [[Тушети|Тушетиялдаги]],<ref>{{публикация|статья |автор= [[Хрисанф]]|часть= |заглавие= Сведения об Аварском ханстве|ссылка= http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XIX/1820-1840/Chrisanf/text1.htm|место= М.|издание= История, география и этнография Дагестана XVIII—XIX вв.|издательство= [[Восточная литература (издательство)|Восточная литература РАН]]|год= 1958|номер= |страницы= 273}}</ref><ref>{{публикация|статья |автор= Г. М. Мирзамагомедов, Н. И. Стоянова|часть= |заглавие= Дибир-кади Хунзахский — письмоводитель правителей Аварии|ссылка= |место= {{Мх.}}|издание= Дибир-кади из Хунзаха и вопросы гуманитарного наследия дореволюционного Дагестана|издательство= Институт языка, литературы и искусства им. [[Цадаса, Гамзат|Г. Цадасы]] Дагестанского научного центра РАН|год= 2012|номер= |страницы= 20—45}}</ref> чачаназдаги.<ref>{{статья |автор= [[Умалат Лаудаев|У. Лаудаев]].|часть= |заглавие= Чеченское племя|ссылка= http://oldcancer.narod.ru/caucasus/Laudaev.htm|язык= |автор издания= |издание= [[Сборник сведений о кавказских горцах]]|тип= |место= {{Тф.}}|издательство= {{Тип.}} Главного управления Наместника Кавказского|год= 1872|том= |выпуск= 6|страницы= |isbn= 978-5-4458-0423-9|issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid=}}</ref><ref>{{книга |автор= Ф. В. Тотоев, П. А. Кузьминов|часть= |заглавие= Общественный строй Чечни: вторая половина XVIII — 40-е годы XIX века|оригинал= |ссылка= |издание= |ответственный= |место= [[Нальчик]]|издательство= Эль-Фа|год= 2009|том= |страницы= 238|страниц= 374|isbn= 978-5-88195-977-7}}</ref>. Гьесие мутӀигӀаб букӀана [[ЧӀарахъ бу|ЧӀарахъ республикаги]].<ref name="История аварцев">{{книга|автор=[[Магомедов, Мурад Гаджиевич|''М. Г. Магомедов'']]|часть=|заглавие=История аварцев|оригинал=|ссылка=http://a-u-l.narod.ru/Magomedov-M_Istoriya_avarcev.html|издание=|ответственный=|место={{Мх.}}|издательство=[[Дагестанский государственный университет]]|год=2005|том=|страницы=|страниц=250|isbn=|deadlink=да|archiveurl=https://archive.today/20120711160330/http://a-u-l.narod.ru/Magomedov-M_Istoriya_avarcev.html|archivedate=2012-07-11}} {{Cite web |url=http://a-u-l.narod.ru/Magomedov-M_Istoriya_avarcev.html |title=Архивированная копия |access-date=2017-12-22 |archive-date=2012-07-11 |archive-url=https://archive.today/20120711160330/http://a-u-l.narod.ru/Magomedov-M_Istoriya_avarcev.html |deadlink=yes }}</ref> == Биография == Гьесул эмен вукӀун вуго [[МухӀамад-нуцал IV]], эбел – Хайдакъуцуми ХанмухӀамадил яс Баху. МухӀамаднуцалица Баху ячун Йиго Хайдакъалъул ханзаби [[Надиршагь]]асдаса тӀурун [[Хунзахъ]]е рачӀараб мехалъ. [[1741]]–[[1743]] соназ [[магӀарулал|магӀарулаз]] авалияб кьабгӀен швезабун буго «дунялго жиндасан хӀинкьулеб» Надирида. Надирица [[1742]] соналда Хунзахъе ритӀун рачӀун руго [[Сурхайхан]]ги [[Хаспулатшамхал]]ги. Гьез абун буго: «Надирииа гьарулеб буго жиндихъе гъоркь – лъалие цо чанго чи кьеян, жив гьелдаса хадув [[Дагъистан]]алдаса нахъе инила». [[МухӀамаднуцал]]ица жаваб кьун буго: «Дица гӀадамалги кьеларо. Надирида данде тӀарамагъадисеб гамачӀги багъизабила», – ян. [[ГӀ. Бакиханов]]ас хъвалеб буго: {{Цитата|[[XVIII гӀасру]]ялде щвезeгIан [[магIарулал]] гьедигIан рагIарал чагIи рукIинчIила, гьелдаса нахъе гьезул къуватги, цIарги тIибитIанила кибго [[Кавказ]]алда.}} Гьес мисалалъе бачунеб буго цо [[шагӀир]]асул кечӀ: {{Цитатаялъул байбихьи}} :«Кьерун чӀая, чӀужу, мун :ЛекӀи вачӀине гурин, :Чармидаса къвакӀараб :ЛекӀиясул ракӀ бугин, :Багъдадазул кьергицин :Гьесде данде чӀоларо».{{Цитатаялъул ахир}} ГӀумаханасул талихӀаб лъимерлъи халатбахъун гьечӀо. [[1772]] соналъ [[ЦӀор]]алда чӀван руто гьесул имгӀал МухӀамадмирзаги гьесул вас Булачги. {{Цитатаялъул байбихьи}} :«Хунзахъ тӀалагӀанаб тӀухьи арабин. :ТӀолабго кьвагьаги гьитӀинав Булач? :ТӀалтӀа бараб сигӀан гьир харил анин, :Кинабго бухӀаги МухӀамадмирза?»{{Цитатаялъул ахир}} [[1774]] соналъ гьезул рецӀел босизе арав МухӀамаднуцал рекӀкӀ гьабун чӀван вуго [[ФатагӀали–хан]]асул чадпралда жанив. ГӀумаханасда тӀаса гьитӀинго ун буго инсул кваркьи. Гьев гьитӀииго кӀудияв гӀун вуго, 15 сон байдал. гьесне гьабун буго хвалчен бухьи – вас гӀеялъул байрам. ГӀумаханас дагьал чагӀиги цадахъ рачун сверун (С.55) буго кинабго улка, щун вую киналго кӀудиял ро – сабалъе. Гьев рещтӀунев вукӀун вуго мажгиталда. Гьес магӀарулазул росабалъ абулеб букӀун буго: «Дун вуго нужер росдал гьобол. Нужеда лъала дида тӀад бугеб налъи, дица рецӀел босизе ккола ФатагӀалиханасдаса дир инсулги, имгӀаласулги, вацгӀаласулги, цойги гьезда цадахъ чӀварал гӀагаразулги. Нужеца кумек кьечӀони, дида гьеб босизе кӀоларо», – ян. ГӀумаханас церехъабазе, гӀалимзабазе кьолел рукӀун руго сайгъатал. Гьес абулеб букӀун буго: «ГӀадамасе сайгъат къохьое нах гӀадинаб жо буго. Инсан гьелъ тамах гьавулаян». ==ГӀумаханасул лъудби== ГӀумаханас ячун йиго ункъо чӀужу. ТӀоцеесей йикӀун йиго яцгӀал – МухӀамадмирзал яс КӀилъилай. Гьей йикӀун йиго цӀодорай, рагӀи чӀарай. Гьелъие букӀун бугоханасул магъалоялъул бутӀаги. Гьелъул букӀун буго гӀемераб бечелъиги, цӀакъ къачӀарал рукъзалги. МагӀарулазул кици буго: «КӀилъилалъул гьиниш, ГьетӀарасул сийищ?» Хадусей ккола ХъистӀаман – Хайдакъуцумиясул яс, Бахумеседол эбел. Лъабабилей чӀужу – Дарижа (Дареджан) Абашидзе. Вахан хъалаялъул князь Евгений Абашидзел яс. Гьей йикӀун йиго берцинлънялъул цӀар бугей гӀадан. ГӀумаханас Дарижа ячун йиго Вахан бахъараб мехаль. Гьелда цадахъ ГьерекӀли кӀиабилес кьун буго 3 гӀала, 1 барти, 3 лагъ – гъаравашги. Гьезда гьоркьоб букӀун буго цо гӀараб тайпаялъул гӀала, «Дарижал гӀала» абун бицен хутӀун буго гъелъул магӀарулазда гьоркьоб. Гъарабагъалъул Ибрагьим – ханас бачӀараб бартиялдасанги гьеб гӀалаялдасанги лӀугьун буго магӀарухъ цӀияб чуязул тайпа. Чуязул элхъи (завод) нуцалазул букӀун буго цӀакъго цебего. Элхъи риидал букӀунааннла ГӀарахъ – магӀарда, хасало – ЗагӀиб. ГӀумаханасул ункъабилев инсуда хурхараб кици буго: «Дугърил гӀули гӀадин риччан тун ругила». Ячун йиго ГӀумаханас КӀванада росулӀа ясги. Гьеб иш ккун буго гьадин. Бодулнухдасан унаго рекӀаралгун, лъелалгун нуцал шун вуто КӀванаде. Руччаби, лъимал тӀох – тӀохазде рахун ралагьун рукӀун руго. Циндаго абулеб рагӀун буго: «Гьагъав нуцаласул лъадуеги гьаб дунялалда гьагъасда аскӀойги йикӀун алжанги кьелеб батани, гьев дурги битӀараб гуро, БетӀергьан», – илан. Киналго эхеде ралагьун рую, йихьун йиго гьайбатай гӀолохъанчӀужу. ГӀумаханас ячун йиго гьей. Рокъор ругез цӀакъго рахӀат тун гьечӀо. Ханас цӀар тӀамизе ккун буго. Гьельул адаб гьабун КӀванада росдадаса магьалогн рехун буго. ==ГӀумаханасул кумекчагӀи== Бодул бетӀерлъун (гьесда абулеб букӀун буго майиндурилан) вукӀун вуго ГӀумаханасул яцалъул рос Чупан. Гьев киналго рагьаздаги гӀахьаллъун вуго. Нахъа Чупан беццлъун вуго. ГӀумаханас, беццав вугониги. Чупан цадахъ вачунев вукӀун вуго. Халкъияб кочӀолъ гьесдасан абун букӀуна: «ГӀакълу камиллъарав беццав Чупанилан». ГӀумаханасул тӀоцевесев вазир вукӀун вуго ГьоцӀалъа ГӀалиханил ГӀалисканди, кӀиабилев имам ХӀамзатил эмен. ГӀалисканди цӀодорав. бахӀарчияв чи вукӀун вуго. КӀиабилев вазир вукӀун вуго Хъазантидада. Гьесде гӀурус документазда Дадайин абун букӀуна. КӀиабилев вазирасда тӀадаб букӀун буго магъало бакӀариги, дулугъ бахъинги, бегиги, ханзабазул хъалаялъул гӀадлуги. Хунзахъа Дибиркъади вукӀун вуго [[Аваристан]]алъул къадиги. ГӀумаханасул [[мирзаги]] (секретар). Гьесда лъалеб букӀун буго лъабго мацӀ: [[ГӀараб мацӀ|гӀараб]], [[фарс мацӀ|фарс]], [[турк мацӀ|турк]]. Дибиркъадица гьел мацӀазул словарьги гьабун буго. ГӀумахан хведал Днбиркъадица гӀараб мацӀалда поэмаги гьабун буго. Гьел гурелги, ГӀумаханасда аскӀор киназго рикӀкӀунел чагӀи рукӀун руго Гушу (Гунаш), ГӀадалав, ГӀали, Гари. ==Бодул санарал== Аваразул пачалихъалда рукӀана киназдаго лъалел болнухал. Болнухде нуцал вахъинелде, гьес хъалаялъул тӀохда чӀвалеб букӀун буго рагъулаб байрахь. «ТӀалла байрахъ чӀвала бодул кьал ккани» – ян буго халкъияб кочӀолъ. Цинги Тобтида чӀвалеб букӀун буго чадир. Гьелдаса хадуб ГӀалагӀарталда данде ахӀулеб букӀун буго 50 росдал бо. Гьеб букӀун буго хундерил бо. Гьеб богун къватӀиве вахъунев вукӀун вуго ГӀумахан Игьалиие, Болъи.хъ, КӀаратӀе, ГӀахьвахье, Анцухъе. Гьидалъе. ТӀелекье, Ругъжаве. ЧӀарале, Гъолоде. Нагагь болъе вахъинчӀев чиясда лъолеб букӀун буго рогьодал гӀакӀа. Гъолода данделъулел рукӀун руго ЦӀоралъул магӀарулазул боялги. БодулӀ 15 – 20 азарго чи гӀолев вукӀун вуго. Рагъал гьарун ГӀумаханас рахъун руго: Кухна шагьар, Ахъсу, 17 кьояль сверунги ккун Нахичеван, гуржиязул хъала Гавази (лъабцӀул), къварели Вахан, Ахалцихалъул пачаясул гӀарадабиги рачун, Гумущ (9 моцӀаль сверунги ккун). Салян, 1785 соналда. ==Тифлис== Гиничукьа ХӀайдарбегица хъвалеб буго: (С.56) «Гьес рахъарал шагьаралги, хъулбиги рикӀкӀун хӀалкӀоларо», – ян. Неверовскияс хъвалеб буго ГӀумаханасе магъало кьолаанила ЦӀоралъул 17 вилаяталъ. Нилъеда цӀарал лъалеб микьгоялъ кьолеб букӀун буго 115 азарго гӀарцул гъуруш, , хутӀаразги гьедигӀан кьолеб букӀун батани, гьеб ккола 230 азарго гъуруш. ГӀумаханасдаса цебе цониги нуцаласдаги, яги Дагъистаналъул цойгидал ханзабаздаги кӀун букӀинчӀо гьедин магъало лъезе ва гьеб бакӀаризе. Щибаб соналъ вазир ГӀалискандил бетӀерлъиялда унел рукӀун руго гьеб магъало бакӀаризе хъулухъчагӀиги нукарзабиги. БакӀарун бачӀараб магъало кьолеб букӀун буго вазир Дадахъе, гьес хазиначиясухъе. Гьес гьеб сокӀкӀунеб букӀун буго цагърахъ ва санкӀахъ. Гьеб хазина ГӀумаханас сахаватаб квералъ бикьулеб букӀун буго бесдалазе, ятимазе, къорол руччабазе. Бахумеседо имам ХӀамзатица чӀвайдал гьабураб магӀуялъулӀ руго гьадинал рагӀаби: «ГӀарцул лал тӀамурав шагь ГӀабасил яс...» ГӀумахан данде кколев вуго [[иран]]азул цӀар рагӀарав шагь ГӀабасида. Щиб жоха «гӀарцул лал?» ТӀоцебе дида гьелъул магӀна лъачӀо, дагь – дагьккун хадув гъуна гьел рагӀабазул магӀнаялда. ГӀумаханас бахъун буго ГьерекӀли кӀиабилесул магӀданалда тӀад бараб Гумушхъала. Гьениса нахъе баччун буго бацӀцӀадаб гӀарац ва хӀамузда, гӀорцӀабазда, варанабазда лъун бацӀцӀад гьабичӀеб магӀдангун (руда) Хунзахъе шведал, ханзабазул гьиналда аскӀоб бекизабун буго тӀалу, гьабун буго гьоцӀо. Гьабизабун буго кӀудияб михир, вахъун чӀарав чиясул рачлихъе бахунеб, маххул мохрочалаби, гьезда ран руго оцал, тӀамун буго «гӀарцул лал», хадуб рехун буго, лалго гӀадин хутӀараб «тӀоршел» лъаралъ чурун буго. Лал тӀамун лӀугӀун хадуб ГӀумаханасе бахъун буго лъабго къали гӀарцул (43 кг.) ГӀумаханасул пикру ккола жиндирго пачалихъалъул ракьалда гӀарцул магӀдан (руда) балагьизе. Нахъисеб соналъ Гумущалдаса рачун руго магӀдан лъалел гӀадамал. Нукарзабигун цадахъ гьез сверун буго Аваристаналъул ракь. Гьезда гӀарцул магӀдан батун буго ГьимагӀурул тӀарада. Живго нуцал цадахъ чагӀигун ун вуго гьениве. Рагьун буго гьениб гӀарцул магӀдан, хӀамуз, гӀурцӀмуз Хунзахъе баччун буто гьеб. Гьелдаги тӀамун буго «гӀарцул лал». Гьеб магӀданалда гъорлӀ гӀарац мукъсанго батун буго. ГӀумаханас кӀвар кьолеб букӀун буго росдал магӀишаталдеги. ЦӀоралдаса ккурал лагъзалерида гъорлӀа ралагьун руго церет пиринчӀ бекьулел рукӀарал чагӀи. Гьолокь росдал [[АваргӀор|АваргӀурул]] рагӀалда бугеб Ахалахада абураб бакӀалда бекьун буго пиринчӀ. Гьеб гьениб барщулебги букӀун буго. Гьолокь ГӀумаханасул букӀун буго кӀудияб [[ракь]]ги, рукӀун руго рукъзалги. 1795 соналда [[Иран]]алъул шагь [[АгъамухӀамадхан]]асдаса лӀутун рачӀун руго Ибрагьимханги, Бахтикаги, лъималги. Гьел нуцаласул [[Гьолокь]] ругел рукъзабахъ тун рукӀун руго дунял хинлъизегӀан. Жиндирго ракьалда Гьолокьги ЛъагӀилухъги бекьизабун буго самсаму (цӀоросаролъ). Гьолокьги ЛъагӀилухъги букӀараб ханзабазул ракь [[имам Шамил]]ица [[байтулмал]]алде хъван буго. Гьелдаса хадуб [[гӀурусал|гӀурусаз]] къазнаялде босун, жидее хъулухъ гьабурал офицерзабазе кьолеб букӀун буго. ЦӀоралдаса ГӀумаханасе ритӀулел рукӀун руго пихъил гъутӀби (нуцабазул кокон, сабудаса гӀеч). Къоло шуго соналъ гьабун буго ГӀумаханас нуцаллъи. Гьес чӀвазе къотӀун буго цо чиясе – гьелдаги гьесул ракӀ бухӀун букӀун буго. ГӀумаханасул буюрухъалда рекъон пачалихъалда гьабун буго халкъалъул хъвай – хъвагӀайги. Гьеб хӀалтӀи тӀадкъан буго дибирзабазда. Хадуб данде босун буго къадар. Халгьабураб мехалъ, аваразул пачалихъалда вукӀун вуго нусазарго чи. ГӀумаханасул заманаялда цӀикӀкӀун букӀун буго магӀарулазул жанисан гъунки. Киназдаго бичӀчӀун буго жал цо чагӀи рукӀинги, ГӀумахан [[нуцал]] вукӀинги, цо тахшагьар букӀинги. Гьеб цокӀаллъиялъги гъункиялъги [[магӀарулал|магӀарулазе]] квербакъула [[Надиршагь щушахъ виххизави]]зеги. Гьев нуцаласул рагӀи [[Кавказ]]алъе [[къанун]]лъун лӀугьун буго. Жанисан гъункичӀеб хӀукуматалъ къватӀире кьалбалги риччаларо. Гьелъие нугӀлъи гьабулел кочӀол мухъал нахъеги хутӀун руго: {{Цитата| :МегIер гIандадерил. :ГIи буртиязул. :Ясахъ ГIумаханил :ГIажаибаб жо.}} [[1800]] соналъ [[Тифлис]]алде бачӀуна инаралзаби Лазарев ва Гуляковасул бетӀерлъиялда гӀурусазул аскар. Гьеб аскаралде мугъги чӀван, гуржияз магъало кьоларо. ГӀумахан аскарги бакӀарун Тифлисалде тӀаде ун вуго. Цо бутӀа гуржиязул магӀарулазул рахъалда букӀун буго. ГӀурусазул аскаралъ нух ккун буго магӀарулазе. Нуцалас буюрухъ кьун буго, гӀурус аскарги рештӀаралъуб тун, цере аян. МагӀарулазул бо сордо базе рештӀун буго. Сордоялъ рилъун гӀурусаз нахъойги нух ккун батун буго. МагӀарулаз рагъ гьабун гьечӀо, ругелъур [[гӀурусал]]ги тун [[Тифлис]]алдехун ун руго. Лъабабизеги Иори гӀурул рагӀалда гӀурусаз нух ккун батун буго. Гьеб мехалъ нуцалас (С.57) буюрухъ кьелалдего, АхӀмадхан юрталъул боги бачун гӀурусазде тӀаде кӀанцӀун вуго, рагъ гьабун буго. ГӀурусал нахъе къан руго. Вазир ГӀалискандица кьаби щвезабун буго [[гуржиял|гуржиязда]], гьел лӀутун руго. [[ГӀалисканди]] богун гӀурус аскаралде нахъе лӀугьун вуго. ГӀурусаз батальонал, гьоркьор гӀарадабиги лъун, ункъбокӀон (каре) гьабун чӀезарун руго. ТӀаде гӀарададул сачмаги гуллаги байдал, АхӀмадханил бо тӀурун буго. ГӀумаханас цойгидал боязе тӀаде кӀанцӀизе буюрухъ кьун буго. Гьезулги жо ккун гьечӀо. Цинги живго ГӀумахан кӀанцӀун вуго тушманасде тӀаде («угъузилал рачун, дайтилал рачун, маххулӀан бер баккун хунз цадахъ рачун»). Нахъе къалел ругел магӀарулазда гьес гьарулеб букӀун буго: «Нужеца яхӀ бахъе, гӀолохъаби! Нилъеда данде гьал чӀоларо», – ян. Гьел тӀуридал, живго тӀаде ун вуго тушманасде. Гьесда сверун ругел Гушу, ГӀалибулат, гьесул гӀагарал чагӀи – дайтилазул анлъгояв гӀарададул сачмаялъ гъурун руго. АскӀор хутӀараз ГӀумахан нахъеун вуго. Боги нахъе биччан лӀукъарав живго [[ЧӀарахъ]] чӀун вуго гьев. ТалихӀкъосараб гьеб рагъ ккун буго [[1800]] соналъул [[7 ноябр]]алда. ГӀумахан хун вуго [[1801]] соналъул [[апрел]]алда. Бицен букӀуна гьесие загьру кьун бугилан. Гьеб хӀалтӀи гьабун бугин абула гьобол ХӀалаж ГӀабдулагьицаги гьесул рагьтӀател АхӀмадил ГӀашибицаги. ГӀумахан вукъун вуго [[ЧӀарахъ]] росдал [[мажгит]]алъул азбаралда<ref>{{Cite web |title=ГIалибег Хъазанбиев. ХIакъикъат. Макъала |url=http://nkaa.ru/71-kiudiyav-giumahan-1761-1801-ss.html |access-date=2015-08-12 |archive-date=2015-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150728152831/http://nkaa.ru/71-kiudiyav-giumahan-1761-1801-ss.html |url-status=хвараб }}</ref>. ==Адабият== * ГӀалибег Хъазанбиев. ХӀакъикъат. №№236–248. 2000. Гь.54–59. Макъала "КӀудияв ГӀумахан (1761 – 1801 сс.)" ==ХӀужаби== {{ХӀужаби}} == Линкал == * [http://www.academia.edu/11846269/Ума-нуцал_Умахан_Великий_очерк_истории_Аварского_нуцальства_второй_половины_XVIII_в._ Ума-нуцал (Умахан) Великий (очерк истории Аварского нуцальства второй половины XVIII в.)] [[Категория:Аваристаналъул ханал]] 5ykhswmlvn3oapuu7sz0xtoousaeezo 0 8981 101380 100638 2026-09-07T13:21:23Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101380 wikitext text/x-wiki {{Пачалихъалъул хӀалтӀухъан |цӀар =XIажи Мурад |аслияб цӀар = |сурат =Хаджи-Мурат.JPG |гӀеблъи =250px |сураталда гъоркь хъвай-хъвагӀай=[[Лансере, Евгенил Евгений|Е. Е. Лансере]]ца «Хаджи-Мурат» абураб къисаялъе бахъараб сурат |герб = |гербалъул гӀеблъи= |гербалда гъоркь хъвай-хъвагӀай= |хъулухъ= Наиб |пачалихъ= Дагъистангун Чачаналъул Имамат |титул= |байрахъ=Caucasian Imamate.svg |байрахъ2=Caucasian Imamate.svg |тартиб= |тартиб-ручч= |хӀукмуялъул заман= |заманбайбихьи= |хъулухъ байбихьи=январ [[1841]] |заманлъугӀи=июл [[1851]] |хъулухъ лӀугӀи= |цӀаралда гъоркь= |шигӀар= |цеве вукӀарав=[[Ахъбердил МухӀамад (Ахъбердилав)|Ахъбердил МухӀамад]] |хадув вачӀарав=[[ПатагӀали (наиб)|ПатагӀали]] |гъоркьхъвай= |хъулухъ_2=[[Аваристан|Авариялъул]] мудир |титул_2= |байрахъ_2= |байрахъ2_2= |тартиб_2= |тартиб-ручч_2= |хӀукмуялъул заман_2= |хъулухъ байбихьи_2= |хъулухъ лӀугӀи_2= |ирсилав_2= |цеве вукӀарав_2= |хадув вачӀарав_2= |ватӀанчилъи=[[Россиялъул империя]] |гьавураб къо-моцӀ=[[1818 сон]] |гьавураб бакӀ=[[Хунзахъ]] р., [[МагӀарул ханлъи]] (гьанже {{гьавурабБакІ|Хунзахъ мухъ|Хунзахъ мухъалда}}, [[Дагъистан|Дагъистан Жумгьурият]]) |хвараб къо-моцІ=5.05.1852 |хвараб бакІ=[[Онджалы]] р., [[КъахӀиб район]], [[Азарбижан]] |вукъун вуго= |династия= |тухум= |дин=[[ислам]] [[Агьлу сунна вал жамагІа|суннияб мазгьабалъул]] |эмен= |эбел= |лъади= |лъимал= |миллат= [[аварал|аварав]] |партия= |аслияб хъулухъ= |деятельность= |сайт= |рагъул цІар=[[имам Шамил]]ил [[наиб]] |хъулухъ гьабурал сонал= |гъорлӀе уна= |род войск= |бетІерлъи гьабуна= |къеркьей= |гІелмияб рахъ= |хІалтІулеб бакІ= |машгуьрав вуго= |гъулбас= |гъулбасалъул гІеблъи= |гъулбасалъул гІеблъи= |шапакъатал= |викигъамас= }} '''Хунзахъа ХӀажимурад'''{{Efn|ТӀобараб цӀар: '''Хунзахъа Тавулазул ГьитӀинмухӀамадил ХӀажимурад'''.}} ([[1816]], [[Хунзахъ]], [[Авария]] — [[5 Май|5 май]] [[1852]], ) — [[Аварал|аваразул]] аскаралъул бетӀер, халкъияв бахӀарчи, [[Имам Шамил]]ил [[наиб]] ва бищун аскӀовегӀанав кумекчи<ref>''Р. Н. Иванов.'' Хаджи-Мурат: документы, письма, очерки, факты. М.: Эхо Кавказа, 1999—247 с.</ref>. [[Лев Толстой|Лев Толстоясул]] «Хаджи-Мурат» абураб литературияб къисаялъул бахӀарчи. Гьавуна ва кӀудияв гӀуна [[Хунзахъ]] росулӀ нуцабазул лъималазда аскӀов. Нуцабазул лъималазул рахьдал вац. Вукъун вуго [[Азарбижан]]алъул [[КахӀиб мухъ]]алда. == Цересел сонал == === Гьави=== ХӀажимурад гьавураб сон чӀван-къотӀун лъалеб гьечӀо, биографчагӀаз реххсолел руго батӀи-батӀиял сонал — 1812, 1815 яги 1818.<ref>{{cite book |last= Хайбуллаев|first= М. Р.|author-link= |date= 2002|title= Хаджи Мурат в памяти потомков|url= |location= МахӀачхъала|publisher= |page= |isbn=}}</ref>{{Sfn|Тахнаева|2019|p=23}}. Эсул кӀудияв вас Гуллаца бицаралда рекъон, эв гьавун вуго гьижрияб 1230 соналъ ([[Грегорианияб календар|грег]]. 1815–1816).<ref name="Хунзахъ2009">{{cite book |last= |first= |author-link= |date= 2009|title= Хунзахъа ХIажимурадил хIакъалъулӀ хундерил биценал|url= |location= |publisher= |page= 19|isbn=}}</ref> Киналниги цӀех-рех гьабулез ХӀажимурад гьавураб дата ччӀезабулелъул мугъчӀвай гьабулеб буго эсул вац ГӀусман [[Абу СултӀан-хан|Абу СултӀан-ханасул]] рахьдал вацлъунги, живго ХӀажимурад [[СултӀан АхӀмад-хан Аварияв|Авар СултӀан АхӀмад-ханасул]] кӀиабилев васасул, ГӀумаханил, гӀелцоявлъунги вукӀанин абураб информациялде.<ref>{{cite book |last= Гаджиев|first= Б. И.|author-link= |date=1965|title= Дагестан в истории и легендах|url= |location= МахӀачхъала|publisher= |page= 103|isbn=}}</ref>. Археограф А. П. Бержеда рекъон, Абу-СултӀан хан гьавураб сон кколеб буго 1813 (гьебго соналъ гьавун вуго ГӀусманги), эсул гьитӀинав вац ГӀумахан гьавун вуго 1816 соналъ,<ref>{{cite book |last= Берже|first= А. П.|author-link= |date= 1859|title= Материалы для описания нагорного Дагестана|url= |location= Типлис|publisher= |page= 27|isbn=}}</ref> гьезул гӀелцояллъун ГӀусманги ХӀажимурадги рукӀанин абураб информация ритӀухъаблъун тани, лъала ГӀусман гьавураб сон 1813, ХӀажимурад гьавураб сон 1816 букӀин.{{Sfn|Тахнаева|2019|p=26}} Эб информация ритӀухъаблъун тани, ХӀажимурад гьавураб сон кколеб буго 1816, эб сон дандеккола цинги Гуллаца бицаралъеги.{{Sfn|Тахнаева|2019|p=26}}<ref name="Хунзахъ2009"/> Гьавуна [[Авария|Авариялъул]] тахшагьар [[Хунзахъ]],{{Efn|Эсул вас Гуллаца рехсон гьечӀо ХӀажимурад гьавураб бакӀ, гьеб киназдаго лъалеб жо бугилан, хӀо инсул хӀакъалъулӀ бицен эс байбихьулеб буго "Хунзахъа ХӀажимурад, ГьитӀинамухӀамал вас" абун.<ref name="Хунзахъ2009"/>{{Sfn|Тахнаева|2019|p=26}}}} Тавулал абулеб узден тухумалда. Хунзахъа историк, М. Д. Атаевас роццӀинабулеб буго эб букӀанин хундерил нексӀияб тухум, жинда ''БацӀукъилал-Тавулал'' абулеб (''[[БацӀ|бацӀ]]'' абураб рагӀудаса) ва нуцалзабазул гӀагараблъун риккӀунеб букӀараб.{{Sfn|Тахнаева|2019|p=26}}<ref> Д. Атаев (1960-лел) «История Хунзаха», басма гьабичӀеб хӀалтӀи, хассаб архив</ref> === Хъизан === ХӀажимурадил эмен вукӀана Тавулазул ГьитӀинмухӀамад, гьоркьохъеб буголъул чи, гьев вукӀана рагъазулӀги гӀалхьаллъулев бахӀарчи<ref name="Хунзахъ2009"/> ва чӀвана 1830 соналъ [[Имам ГъазимухӀамад|ГъазимухӀамадил]] бодаса [[Хунзахъе тӀаде кӀанцӀи (1830)|Хунзахъ цӀунулаго]].{{Sfn|Тахнаева|2019|p=31}} Эбелалъул цӀар букӀана Залму. ХӀажимурадил вукӀана кӀудияв вац — ГӀусман. Эв 1834 соналъ Хунзахъ мажгиталда ккарал лӀугьа-бахъиназда чӀвана, гьесул хъизамалъул рахъалъ щибго лъалеб гьечӀо.<ref>{{cite book |last= Москаленко (Хаджи-Мурат)|first= Леонора|date= 2017|title= Непридуманная сага: рассказы о родословии и истории семьи|url= |location= Москва|publisher= Наука|page= 600|isbn=978-5-600-01423-7}}</ref> Гьезул йикӀана яцги, лъалеб жо буго элъул цо вас вукӀаравлъи, жинда Элдар абун цӀар бугев ва 1852 соналъ ХӀажимурадида цадахъ [[ЦӀор|ЦӀоралда]] чӀварав.{{Sfn|Тахнаева|2019|p=32}} ХӀажи-Мурадица гьитӀинаб къоялдаса нахъе лъазабулаан [[Къуран]], Мухтасар ва Тафсир. ЦӀализе ва хъвадаризе гьесда лъалаан гӀажам мацӀалда ([[Авар мацӀ|магӀарул мацӀ]], гӀараб алфавиталъ хъвараб). ГьитӀинаб къоялдаса нахъе гьесие рокьулаан чуялги, ярагӀ-матахӀги<ref name=ReferenceB>http://xynzax.ucoz.ru/index/khadzhi_murad/0-24</ref>. ХӀажи-Мурадида гьитӀинал къоядаса нахъе бихьана рагъ. Гьеб заманаялъ Кавказалда ине букӀана рагъ АлекӀсей Ермоловасде данде. Хадуб гьасда бихьана имамзабазул къеркьей гӀурусазде данде Кавказалда байбихьараб. ХӀажи-Мурадие букӀана 11 сон Гъази-МухӀаммад жиндирго аскаргун ХундеритӀе кӀанцӀараб мехалъ. Гьеб къеркьеялда чӀвана ХӀажи-Мурадил эмен. Хунзахъ росу тӀолго бикъун, щущахъбан букӀана Гъази-МухӀаммадил рахӀму гьечӀеб аскаралъ. Гьединабги ва цогидабги захӀмалъи бихьарав ХӀажи-Мурад гӀолохъанлъана хекко. Гьев вукӀана кутакалда къвакӀарав бахӀарчи, бокьараб суал дандеккезабизе кӀолеб хӀал букӀана гьесул доб мехалъго<ref name="ReferenceA" />. Бицен буго, кӀудияв гӀураб мехалъ гьасие гӀурусаз къунила цо суал: «кида дуда бичӀараб мун хӀинкъи гьечӀев чи вукӀин?». Гьеб суалалъе ХӀажи-Мурадица къола къучӀаб жаваб: «БецӀаб сардилъ дахӀададаца дун витӀун вукӀана Бакъдай (боцӀцӀи-гьанз хундерица хьихьулеб авлахъ) чода хадув. ГьитӀтӀаб хӀетӀегун дун тӀад чӀчӀана хинаб, тамахаб жоялда тӀад. Гьеб букӀана гӀанкӀ, гӀундулги ккун кодобе босар. Гьеб букӀана дир тӀоцебесеб бахӀарчияб иш». ХӀажи-Мурадил гӀамал-хасият букӀана хундерил бахӀарзабазда рекъараб. Гьесда лъимерлъиялдаса нахъе бихьана ханзабаз гьабулеб букӀараб иш, унел рукӀарал рагъулал къеркьеял ва цогидал захӀматал ишал<ref name="ReferenceA"/>. === ХӀамзат-Бекица Хунзахъ росу кквей === 1834 соналъул 13 августалъ ХӀажи-Мурадил кӀудияв вац ГӀусман вукӀана ГӀабу-Нуцалидаги ва ГӀумаханидаги цадахъ ХӀамзат-бекихъе ине ахӀунругелъул имамас. АскӀове вачӀун ХӀамзатил мюридас бицуна ГӀусманида ханзаби чӀвазе ахӀаралъи махсародеги ккун. Мюридас абула ГӀусманида хекко рокъове тӀад вусаян, гурони ХӀамзатица мунги чӀвалин. Чуги кьолон ГӀусман тӀад вусуна Хунзахъ росулъе<ref name=ReferenceA /><ref name=ReferenceB />. Гьединан 13 августалъ 1834 соналъ ХӀамзат-Бекица гьркьо ине гьаруна лебалал васал жиндиего Хунзахъ росу бахъизе бигьалъиялъе. Гьебго къоялъ Баху-бикаги ХъистӀаман-бикаги Хунхзахъа рачахъула [[Гиничукь]] росулъе. ГӀабу-Нуцалил хъизан хутӀана ханасул рокъой Хунзахъа лъимергьайизе йикӀиналъе гӀоло. Бихьинлъиялъ къвакӀарай Баху-бикае бокьун букӀана ХӀамзатгун дандчӀвазе. Баху-бикада гьитӀинаб къоялдасанахъе лъалаан ХӀамзат. Гьев вукӀана ханзабазул рокъов хъулухъ гьабулесул васлъун. ХӀамзатие бокьичӀо Баху-бика йихьизе. Гьес ханзабазул рукъ жиндирго кверщеликье босула гьеб къоялдаса нахъе.<ref>{{cite web|urI=http://a-u-I.narod.ru/Neverovskiy_IstrebIenie_Avarskih_hanov_v_1834.htmI|titIe=Неверовский. Истребление Аварских ханов в 1834 году|accessdate=2013-04-21|archiveurI=http://www.webcitation.org/6GDVgPA2m|archivedate=2013-04-28}}</ref> [[Файл:Hadji Murad.jpg|thumb|''ХӀажи-Мурад'', [[1858 сон]], сурат[[Тимм, Василий Фёдорил|В. Ф. Тимма]]]] ХӀамзат-бекида лъалеб букӀана цо нуцаби чӀван Авар нуцаллъи жиндирго кверщеликье босуларелъи. Гьес буюрухъ кьуна Сахъадерил хан Сурхай кквезе. Сурхай-хан вукӀана Баху-бика вацгӀал. Гьелдаса хадуб ХӀамзатие бокьана нуцабазул бечелъи бахъизе<ref name=autogenerated1 />. Гьелъие хӀажатал буюрухъалги кьун, ХӀамзатица ахӀана жиндихъего Баху-бика. КъвакӀарай гӀаданалъ ХӀамзатида баркула бергьенлъи. Гьеб бокьичӀев ХӀамзатица мюридасде къинкӀула бетӀер къотӀеян<ref name=autogenerated1 />. ХӀамзатица гьабуралда рекъоларо гьасул бищун гӀагаразегицин. Инжилъарав жиндица гьабуралдаса ХӀамзат гьардола тӀаса лӀугьаян. Гьес гьерсал рицуна, Баху-бика чӀаго тани, гьелъ гӀурусазда кумек гьарулин. Киназдаго бичӀулеб букӀана ХӀамзатица гьабураб вахӀшияб жо. Хадусеб къоялде чӀвала Сурхай-ханги<ref name=autogenerated1 />. Хундерие вокьулароан ХӀамзат-бек. Хундерица ургъула хӀилла ХӀамзат чӀвазе<ref name=autogenerated1 />. Гьаз ургъухъе бахча-ккван 18 бахӀарзал рачӀуна ХӀамзат чӀвазе. 18-сго КъураналтӀа кверлъун рагӀи кьола лъидаго бицинарин жидерго сихӀр<ref name=autogenerated1 />. === Россиялъул рахъалда === ХӀажимурадил машгьурлъи байбихьана 1834 соналъ, гьесги вац ГӀусманицаги ханалъул васал чӀваралъухъ рецӀел босиялдасан. [[Россиялъул империя|Россиялъул рахъалда]] ХӀажимурад гӀахьаллъана ХӀамзатил бакӀалда тарав Шамил имамасде данде гьарулел рагъулал тунка-гӀусиязда. Бихьизабураб бахӀарчилъиялъухъ ХӀажимурадие офицерлъиялъул чинги кьола<ref name="Миллат">{{Cite web |title=«Наиб ХIажимурад» – ПатІимат МухІамадова; Казият "Миллат". МахIачхъала; 31.10.2016 с. |url=http://avarpressa.ru/tarix/75-naib-hiazhimurad.html |access-date=2022-04-04 |archive-date=2022-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220404175540/http://avarpressa.ru/tarix/75-naib-hiazhimurad.html |url-status=хвараб }}</ref>. === Имаматалъул рахъалда === 1840 соналъ ХӀажимурадиде [[Имам Шамил|Шамил имамасулгун]] балъгоял гьоркьорлъабазда вугилан гӀайибги гӀунтӀизабун, генерал Клюгенаул буюрухъалда рекъон, туснахъги гьавун, гьев Темир-хан-Шураве витӀула. Гьев щвезавизе ритӀарал кӀиявго чиги цадахъ цӀан, кьурул рагӀалдасан бугеб сухъмахъалдасан унаго, гъоркье кӀанцӀула ХӀажимурад. Цадахъ рукӀаразда тӀадги ккун, гӀицӀго бох бекун гурони тӀокӀаб къварилъи кколаро гьесие. Гьеб заманалдаса нахъе, Шамил имамасги тӀамун, киналго магӀарулазул росабазул наиблъун вукӀана ХӀажимурад. І0 соналъ имамасул кваранаб кверлъун вукӀана гьев. Гьел соназ ХӀажимурадил бетӀерлъиялда гъоркь гьарурал бахӀарчиял чабхъеназ гьесул цӀар кибго машгьурлъана. ХӀажимурадиде абулеб букӀун буго «вихьуларевилан». ХӀажимурад вачӀине бегьулеб бакӀалде, гӀурус армиялъул нухмалъиялъ гьесде данде бищун къуватал, тӀаса рищарал рагъухъабазул къокъаби рехулаан. ХӀажимурадица чабхъенал гьарулаан давлаялъе гӀоло гуребги, рецӀел босизелъунги. Давлаялъул бутӀа гьес кидаго бесдалазе ва къоролзабазе бикьулаан. Имамасул рагъухъабазда гьоркьов ХӀажимурад вукӀана бищунго цеветӀуравлъун. Гьесул къвакӀиялъгун бахӀарчилъиялъ Дагъистанги Чачанги хӀайран гьарун рукӀана. Гьесул багьадурлъиялъул цӀар тӀолабго Кавказалдаги Россиялдаги тӀибитӀун букӀана. 1851 соналъ имамасдаги ХӀажимурадидаги гьоркьоб ккараб дагӀба сабаблъун, имамасул буюрухъалдалъун ХӀажимурадил хъизан-лъимал асир гьарула. ХӀажимурадги имамасдаса нахъеги ун, БакьагьечӀив чӀола<ref name="Миллат"/>. {{Цитата|«ХІажимурад вукІана рагъуе гІорхъолъа ун тІокІ борчІараб махщел-гьунар БетІергьанасго кьурав чи. Бищун къвакІарал бахІарзазулги бахІарчи вукІанин ХІажимурадилан аби ккола гьесул хІакъалъулӀ щибго жо абичІолъи. ХІажимурадил хІинкъи гьечІолъи букІана Кавказалъецин гІадатияб гуреб, гІажаиблъилъун. Гьев вукІана чол рекІаразул хІикматав цевехъан. Тушманасда хадув гІунтІарав, захІмалъабаздаса ворчІизе бажарулев, гьужумазулӀ нахъекъай гьечІев, нахъе къалаго лъиданиги жинда хадув гъезе, лъиданиги кквезе кІоларев. РукІана заманал гьев багьадурас князь Аргубинский – Долгоруков ва князь М. С. Воронцов гІадал цІодорал полководцал бакараб цІадутІа бугеб боркьараб къанитІа тІад гІадин гьел чІезаруралги. Гьев бергьараб гьунаралъул гІалхулав цогидаб армиялде вачаниги – французазул армиялде ялъуни дагьабги лъикІаб Мольткел армиялде, Европаялъул бокьараб армиялде вачаниги, киве кканиги ХІажимурад вукІине вукІана хІинкъи-къай гьечІев тулакав рагъухъанлъун ва чол рекІаразул бищун лъикІав командирлъун»|автор=[[А. Зиссерман]]ил хъвай-хъвагIаяздаса}} === Хвел === ХӀажимурад тӀадвуссун магӀарухъе ине хӀал бихьулаго, [[Азарбижан]]алъул [[КъахӀиб район]]алъул [[Онджалы]] росда аскӀоб хадур лӀугьарал хъазахъазул ва милициялъул чанго нухалъ цӀикӀкӀараб къуватгун ккараб рагъулӀ ХӀажимурад чӀвала. [[Кавказ]]алъул цӀар рагӀарав бахӀарчи хвана гъветӀги ккун. Гьесул къаркъалаялда сверун гӀодор ккун рукӀана цохӀо ХӀажимурадица чӀварав 17 тушманги. ХӀажимурадил хоб лӀугьана зияратлъун<ref name="Миллат" />. == МугъчӀваял == ===Комментариял === {{notelist}} === Иццал === {{references}} == Библиография == *{{cite book | last = Тахнаева | first = ПатӀимат | author-link = | date = 2019 | title = Хаджи-Мурат. Хаджимурад из Хунзаха | url = | location = Москва | publisher = Институт востоковедения РАН | page = 688 | isbn = 978-5-6042536-9-4 }} boq34httt6d97vz8eqpjfs007t8ejyp 0 9165 101284 100238 2026-09-07T13:05:23Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101284 wikitext text/x-wiki [[Файл:Stamp Soviet Union 1977 CPA 4775.jpg|thumb|190px|left|<small>[[Почалъул марка|Марка]] [[СССР]] ([[1977]]): [[кагъат]] ва [[конверт]]алда индекс хъвалеб куцалъул мисал</small>]] [[Файл:Stamp Soviet Union 1977 CPA4778.jpg|thumb|190px|left|<small>[[Почалъул марка|Марка]] [[СССР]] ([[1977]]): автоматикияб куцалда [[кагъат|кагътал]] рикьи </small>]] '''Почалъул и́ндекс''' — ккола цоцада хадур цун хъварал [[хӀарп]]ал яги [[рикӀкӀен]]ал, жиб жубалеб [[Почалъул адрес|почалъул адресалде]] кагътал рикьизе бигьалъиялъул мурадалда. Жакъасеб заманаялда цӀикӀкӀунисел халкъиял почалъул хъулухъаз хӀалтӀизабула почалъул индексал. == МухӀканго магӀна чӀезаби == [[Россиялъул Федерация]]лъул «Почалъул хӀакъалъулӀ» бачӀараб Федералияб къануналда рекъон (редакциялда 22.08.2004, № 122-ФЗ), «'''почалъул индекс''' ккола — почалъул адресалъул шартӀияб рикӀкӀеналдалъун гьабураб гӀуж, щибаб почалъул бухьеналъулаб бакӀалъе жиб кьолеб. == Номера почтовых зон == Почалъул индексал раккаралдаса хадуб заманго инчӀого, чӀахӀиял шагьарал рикьун рукӀана '''почалъул зонаязде''', жодое рихьизарурал '''[[почалъул бутӀа|почалъул бутӀабаз]]''' хъулухъ гьабулел рукӀарал ва жодор хассал нумерациял рукӀараб. Почалъул индексазул цӀияб баккараб системаялда гьел цере рукӀарал почалъул бутӀабазул кодал (номерал) гьоркьоб-гьоркьоб данде чӀвала. [[Файл:Russian postal codes.svg|thumb|210px|[[СССР]]алъул ва [[Россия]]лъул почалъул [[конверт]]алда хъвараб почалъул индексалъул мисал]] [[Россия]]лда хӀалтӀизабула 6-гоялдасан гӀуцӀараб система XXXYYY, жинда жаниб тӀоцебесеб XXX — шагьаралъул кодлъун букӀунеб, ва хадусеб YYY — почалъул бутӀаялъул кодлъун букӀунеб, амма цо-цо чӀахӀиял шагьаразул, мисалалъе [[Москва]] яги [[Хабаровск]] гӀадинал, гьезул рукӀуна чанго шагьаралъул кодал. <center><gallery caption='Цо-цо пачалихъазул почалъул зонаялзул ва индексазул мисалал'> Файл:Postleitzahlen oesterreich.svg|<center><small>[[Австрия]]</small></center> Файл:Brussels Hoofdstedelijk GewestGemeenten.png|<center><small>[[Брюссель]] ([[Бельгия]])</small></center> Файл:German postcode information.png|<center><small>[[Алмания]]</small></center> Файл:Map of Russian postal codes.svg|<center><small>[[Россия]]</small></center> Файл:ZIP Code zones.svg|<center><small>[[АЦШ]]</small></center> </gallery></center> == ХӀужаби == {{хІужаби}} == Адабият == * [http://fc.russianpost.ru/DownLoad/Gurnal_PR/PochtaRossii_5_2010.pdf Секрет шести цифр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120510142215/http://fc.russianpost.ru/DownLoad/Gurnal_PR/PochtaRossii_5_2010.pdf |date=2012-05-10 }} // [[Россиялъул поч]]. — 2010. — № 5 (75). — С. 70—71. {{v|2|2|2011}} == МугъчӀваял== {{Навигация |Портал = Филателия |Викикъамус = postal code |ВикитІехь = |Викицитата = |Викимактаб = |Викихарбал = |Метавики = |Проект = Филателия ва поч }} * {{cite web|url=http://www.upu.int/en/resources/postcodes/universal-postcoder-database.html|title=Universal POST*CODE® DataBase|work=Resources. Postcodes|publisher=Universal Postal Union|description=[[База данных]] почтовых индексов стран — членов Всемирного почтового союза|lang=en|accessdate=2011-02-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110903121406/http://www.upu.int/en/resources/postcodes/universal-postcoder-database.html|archivedate=2011-09-03|url-status=хвараб}} * [http://www.russianpost.ru/portal/ru/home/normative/postlaw/postlaw1 Федеральный закон «О почтовой связи»] на сайте компании [http://www.russianpost.ru «Почта России»] * {{cite web|url=http://www.russianpost.ru/rp/servise/ru/home/postuslug/rule_adress|title=Правила оформления почтовых отправлений|work=Почтовые услуги|publisher=[[Почта России]]|accessdate=2010-09-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101127190056/http://russianpost.ru/rp/servise/ru/home/postuslug/rule_adress|archivedate=2010-11-27|url-status=хвараб}} * [http://www.upu.int/post_code/en/postal_addressing_systems_member_countries.shtml Правила оформления адреса] {{Webarchive|url=http://arquivo.pt/wayback/20090724141812/http://www.upu.int/post_code/en/postal_addressing_systems_member_countries.shtml |date=2009-07-24 }}, действующие в разных странах{{ref-en}} * [http://www.upns.org/archives/16 «The First Postal (ZIP) Code in the World»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721062622/http://www.upns.org/archives/16 |date=2011-07-21 }} — статья Ингерта Кузича ({{lang-en2|Ingert Kuzych}}) на сайте [http://www.upns.org/ Союза украинских филателистов и нумизматов] ({{lang-en2|Ukrainian Philatelic and Numismatic Society}}; США){{ref-en}} ;Некоторые сайты, содержащие индексы России, Украины и Белоруссии: * [http://www.statkod.ru/post.html Живой поиск по почтовым индексам стран мира]{{Хвараб регӀел|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://info.russianpost.ru/database/ops.html Эталонный справочник индексов объектов почтовой связи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061212001823/http://info.russianpost.ru/database/ops.html |date=2006-12-12 }} * [http://info.russianpost.ru/servlet/department Почтовые индексы России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090925092503/http://info.russianpost.ru/servlet/department/ |date=2009-09-25 }} на сайте [http://info.russianpost.ru/ Общероссийской автоматизированной системы учета и контроля за прохождением регистрируемых почтовых отправлений (ОАСУ РПО)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061024015725/http://info.russianpost.ru/ |date=2006-10-24 }} Почты России * [http://services.ukrposhta.com/postindex_new/ Почтовые индексы Украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121209234811/http://services.ukrposhta.com/postindex_new/ |date=2012-12-09 }} и отделения связи, которые их обслуживают, на сайте УДППЗ «[[Укрпочта]]» * [http://zip.belpost.by/ Почтовые индексы Белоруссии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120915101506/http://zip.belpost.by/ |date=2012-09-15 }} и отделения связи, которые их обслуживают, на сайте «[[Белпочта]]» {{Поч}} [[Категория:Почалъул индексал| ]] [[Категория:Почалъул конвертал]] bt1wae05wohxlhjel55lxfe730rsb3c 0 9306 101034 99388 2026-09-07T12:19:53Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101034 wikitext text/x-wiki {{ГӀБ+Россия |статус = Росу |магӀарул мацӀалъ цӀар = Гарагъар |эбелаб мацӀалъ цӀар = {{lang-lez|Гарагъар}} |герб = |гербалъул сипат гьаби = |байрахъ = |байрахъалъул сипат гьаби = |lat_deg = 41 |lat_min =28 |lat_sec = 54 |lon_deg = 48 |lon_min =02 |lon_sec = 53 |CoordAddon = |CoordScale = |икълималъул картаялъул размер = |мухъалъул картаялъул размер = |икълим = Дагъистан |икълим таблицаялда = |мухъалъул тайпа = Муниципалияб мухъ |мухъ = МухӀарамхур мухъ |мухъ таблицаялда = МухӀарамхур мухъ{{!}}МухӀарамхур |жамагӀаталъул тайпа = Росдал жамгӀат |жамагӀат = |жамагӀат таблицаялда = |жанисеб бикьи = |бетӀер = |кьучӀ лъураб къо-моцӀ = |тӀоцебесеб нухалъ рехсей = |цебе букӀараб цӀар = |статуслъун рикӀкӀана = |площад = |майданалъул борхалъи = |халкъалъул къадар = {{дагьлъи}} 362<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2015/bul_dr/mun_obr2015.rar Оценка численности постоянного населения Республики Дагестан на 1 января 2015 года]</ref> |хъвай-хъвагІай гьабураб сон = 2015 |гъунки = |агломерация = |миллатал = [[куралал]] |динал = [[ислам]] |этнохороним = |телефоналъул код = +7 87225 |почалъул индекс = 368790 |почалъул индексал = |цифровой идентификатор = 82 237 815 001 |Commonsалда категория = |сайт = |сайталъул мацІ = }} '''Гарагъар''' ({{lang-ru|Гарах}}, {{lang-lez|Гарагъар}}) — ккола [[Россия]]лъул [[Дагъистан]] жумгьурияталъул [[МухӀарамхур мухъ]]алъул росу<ref>[http://pravo.levonevsky.org/bazazru/texts06/txt06121.htm ЗАКОН РЕСПУБЛИКИ ДАГЕСТАН ОТ 13.01.2005 N6 О СТАТУСЕ И ГРАНИЦАХ МУНИЦИПАЛЬНЫХ ОБРАЗОВАНИЙ РЕСПУБЛИКИ ДАГЕСТАН]</ref>. == ХӀужаби == {{хІужаби}} == Линкал == * [http://magaramkent.com/ Официальный сайт Муниципального района «Магарамкентский район» РД] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121215000806/http://www.magaramkent.com/ |date=2012-12-15 }} * [http://garah.dagschool.com/nemnogo_istorii_o_shkole.php Школалъул хӀакъалъулӀ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714183820/http://garah.dagschool.com/nemnogo_istorii_o_shkole.php |date=2014-07-14 }} {{ТӀинчӀ-Дагъистан}} {{Дагъистан}} {{МухӀарамхур мухъалъул росаби}} [[Категория:МухӀарамхур мухъалъул росаби]] 6zrzduip6vdwr17dbk519zlr1ykvm5j 0 9329 100983 99224 2026-09-07T12:11:23Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100983 wikitext text/x-wiki {{ГӀБ+ |статус = Шагьар |магӀарул мацӀалъ цӀар = Амстердам |эбелаб мацӀалъ цӀар = Amsterdam<br /> |пачалихъ = Нидерландал |герб = Wapen van Amsterdam.svg |гербалъул сипат гьаби = Амстердамалъул герб |байрахъ = Flag of Amsterdam.svg |сурат = |байрахъалъул сипат гьаби = Амстердамалъул байрахъ |гербалъул гӀеблъи = 100 |байрахъалъул гӀеблъи = 100 |lat_deg= 52|lat_min= 23|lat_sec= |lon_deg= 4|lon_min= 54|lon_sec= |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = http://maps.yandex.ru/?text=Нидерланды,%20Амстердам&sll=4.882954,52.340469&sspn=1.406223,0.645986&l=map |икълималъул тайпа = Нидерландазул провинциял{{!}}Провинция |икълим = Шималияб Голландия |икълим таблицаялда = Шималияб Голландия (провинция){{!}}Шималияб Голландия |мухъалъул тайпа = |мухъ = |мухъ таблицаялда = |жанисеб бикьи = |бетӀерасул тайпа = Бургомистр |бетӀер = Эберхард ван дер Лан |кьучӀ лъураб къо-моцӀ = |тӀоцебесеб нухалъ рехсей = 1275 |цебе букӀараб цӀар = |статуслъун рикӀкӀана = |площад = 219,4 |борхалъиялъул тайпа = |майданалъул борхалъи = |гьава-бакъ = |расмияб мацӀ = |халкъалъул къадар = {{цІикІкІен}}821 926<ref name="dem">{{cite web|url=http://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?DM=SLNL&PA=37230ned&D1=0,17&D2=39,66,88,121&D3=(l-4)-l&VW=T|title=Bevolkingsontwikkeling; regio per maand|date=2013-05|publisher=Centraal Bureau voor de Statistiek, Den Haag|description=Amsterdam|lang=nl|accessdate=2013-06-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130909034839/http://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?DM=SLNL&PA=37230ned&D1=0,17&D2=39,66,88,121&D3=%28l-4%29-l&VW=T|archivedate=2013-09-09|url-status=хвараб}}</ref> |хъвай-хъвагІай гьабураб сон = 2014 |гъунки = 4768 |агломерация = |миллатал = |динал = |этнохороним = |сагІтил рачел = +1 |DST = буго |телефоналъул код = +31 020 |почалъул индексал = 10xx |автомобилалъул код = |идентификаторалъул тайпа = |цифровой идентификатор = |Commonsалда категория = Paris |сайт = http://www.amsterdam.nl/ |сайталъул мацІ = nl }} '''Амстерда́м''' ({{lang-nl|Amsterdam}} {{IPA|[ˌɑmstərˈdɑm]}}) — [[тахшагьар]] ва бищун кӀудияб [[шагьар]] [[Нидерландал|Нидерландазул]]. Ханлъиялъул тахшарлъун буго [[1814 сон]]алдасан байбихьун. Гьеб буго [[Шималияб Голландия]] провинциялда, улкаялъул бакътӀерхьул рахъалда [[Амстел]] ва [[Эй]] гӀорал лӀугӀулеб бакӀалда. [[Нордзе-канал]]алдалъун Амстердам хурхинабун буго [[Шималияб ралъад]]гун. [[2012 сон]]алъул 1 январалде щвезегӀан Амстердам муниципалитеталъул халкъалъул къадар бахун букӀана 801 847 чиясде<ref name="dem"/>, шагьаралъул рагӀаллъабазда ругелгун цадахъ (шагьаралъул округ) — 2,3 млн чиясде. Шагьаралъул цӀар бачӀун буго кӀиго рагӀиялдасан: «Амстел» ва «дам». Амстел — шагьар жинда аскӀоб бугеб гӀоралда цӀар, ва «дам» нилӀер мацӀалде буссинабуни «сангар къай». [[XII гӀсару]]ялъ гьеб букӀана гьитӀинаб ччугӀихъабазул росулъун, амма [[Голландиялъул меседил гӀасру|Нидерландазул меседил гӀасруялъ]] Амстердам лӀугьана дунялалъулго бищун кӀвар бугел [[порт]]азул цояблъун ва кӀудияб бича-хисиялъул центрлъунги. Шагьар ккола батӀи-батӀиял маданиятал дандечӀвалеб бакӀлъун — 2009 соналъул апрелалда гьениб гӀумру гьабун рукӀана 177 миллаталъул вакилзаби. Амстердам гьединго ккола Нидерландазул финансазул ва маданияталъултахшагьарлъунги. Гьанир рукӀана бищунго дунялалда чӀахӀиял 500 компанияздаса кколеб 7 компаниялъул штаб-рукъал, мисалалъе, [[Philips]] ва [[ING Groep]]. Гьединго шагьар бакьулӀ буго дунялалдаго бищун некӀсияблъун рикӀкӀунеб [[фондалъулаб биржа]]. Амстердамалда буго [[Гринпис]]алъул бетӀераб офисги. == Ракьхъвай == == Тарих== == Байрахъ ва герб == == Экономика == == Транспорт == == Лъай == == Архитектура == == Спорт == == Динал == == ХӀужаби== {{хІужаби|2}} == МугъчӀваял == {{Навигация |Тема = Амстердам |Портал = |Викицитата = Амстердам }} * [http://www.iamsterdam.com/ I Amsterdam]{{ref-en}} * [http://www.amsterdam.nl/ City of Amsterdam] * [http://sradio.ru/city/%C0%EC%F1%F2%E5%F0%E4%E0%EC FM радио из Амстердама] * [http://www.amsterdamhotspots.nl/ Amsterdam Hotspots] {{^}}{{weld|{{Европаялъул тахшагьарал}} |{{Роол Олимпиял хІаязул тахшагьарал}} |{{Нидерландал темабаздалъун}}}} [[Категория:Амстердам| ]] [[Категория:Города, основанные в XIII веке]] 0fodmxy2iwwbl9wvxevdexg6fxkieeq 0 9414 101332 100445 2026-09-07T13:13:23Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101332 wikitext text/x-wiki {{Сураялъул карточка |Сураялъул цІар = Ан-НахІл |ГІарабалъ цІар = النحل |ЦІаралъул магІна = [[На]] |Цогидал цІарал = «ан-Ниʻам» |Классификация = Маккаялъулаб |РещтІараб заман = |РещтІиялъул тартиб = 70 |Сураялъул номер = 16 |Аятазул къадар = 128 |Жуз = 14 |ХІизб = 27,28 |РукугІазул къадар = 16 |Сужудазул къадар = 1 (50-леб аят) |РагІабазул къадар = 2840 |ХІарпазул къадар = 7707 |Шаблон = |Номер хІарпаздалъун = анцІилаанлъабилеб }} [[Сура (Къуръан)|Сура]] букӀана рештӀун [[Макка]]ялда, ва гьелда жаниб буго 128 [[аят]]<ref name="Исламист">{{Исламист|ан-нахль|Сура 16. Ан-нахль}}</ref>. == Баян == Гьаб сураталда жанибги аслияб бакӀ кколеб буго [[Аллагь]] вукӀин чӀезе гьабулел далилал рициналъ, гьев жиндие гӀибадат гьабизе хӀакъав БетӀергьан вукӀинги чӀезе гьабулеб буго. Аварагзаби ритӀи, ахират букӀин, хӀисаб-мизан, алжан-жужахӀ букӀинги баян гьабулеб буго. Аллагьасул хӀалкӀолъиялда тӀоритӀел гьабулел далилал рачун зобал-ракьал, гӀорал, мугӀрул, ралъадазул бицун буго. Зодисан рещтӀунеб цӀадалъул, ракьалдасан бижулеб хур-хералъул бицун буго. Зодир хьвадулел цӀвабзазул, ралъдада хьвадулел гумузул бицун буго: гьел киналго далилалги руго инсанасул хӀавасаздалъун (жо лъалел лугби: бер, гӀин) жал лъалел ва жиделъ пикру гьабун гьезул БетӀергьан вукӀиналда тӀоритӀел гьабулел. Аллагьасул свалат салам лъеяв аварагасда вахӀю рещтӀине байбихьараб мехалъ маккаялъул мушриказ гьев махсароде гьавиялъул бицен гьабун буго. Къиямасеб къоялде инкар кквеялъул, гӀазаб хех бачун вачӀа абун аварагасда тӀад релъанхъиялъулги бицун буго. Аллагьасда ва гьесул кӀудиял ва гӀемерал нигӀматазда инкар ккурал гӀадамазул ахир кин кколеб бицун, гьедин инкар кколел чагӀазе хӀинкъи кьолеб буго. сураталъул ахиралдаги Аллагьасул свалат салам лъеяв аварагасда амру гьабулеб буго Аллагьасул диналде халкъ ахӀе абун берцинаб хабаралдалъун ва хӀикматалдалъун: гӀелмиял далилал рачун ва мисалал рачун. Аллагьасде халкъ ахӀулаго щвараб къварилъиялде сабру гьаби ва гӀадамаздаса тӀаса лӀугьун, гьезда гурхӀел гьабе абунги амру гьабулеб буго хирияв аварагасда. Сураталда цӀар тун буго «Найялъул сурат» абун, гьаб сураталда жаниб гьеб гӀажаибаб рухӀчӀаго-лъиялъул бицен гьабулеб букӀиналъ. Аллагьасул хӀалкӀолъиялда, гьесул гӀелму къудраталда тӀоритӀел гьабулел гӀемерал хӀикматал руго гьеб гьитӀинаб наялъул хьвадиялде балагьарав чиясе.<ref>http://guraba.net/images/stories/Sura%20Al%20nahl.doc{{Хвараб регӀел|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Текст == {{Къуръан/Цитата |Веление Аллаха придет, и не пытайтесь это ускорить. Преславен Он и превыше того, что они приобщают в сотоварищи! {{аят}} Он ниспосылает ангелов с духом (откровением) по Своему велению тому из Своих рабов, кому пожелает: "Предостерегайте тем, что нет божества, кроме Меня. Бойтесь же Меня". {{аят}} Он сотворил небеса и землю во истине. Он превыше тех, кого они приобщают в сотоварищи! {{аят}} Он сотворил человека из капли, и после этого тот открыто пререкается. {{аят}} Он также сотворил скот, который приносит вам тепло и пользу. Вы также употребляете его в пищу. {{аят}} Они украшают вас, когда вы пригоняете их обратно вечерами и выводите на пастбище по утрам. {{аят}} Они перевозят ваши грузы в края, достичь которых вы могли бы только ценой больших усилий. Воистину, Господь ваш – Сострадательный, Милосердный. |16|1|7 | префикс = Къуръан | таржама = Кулиев<!--[[Сасикьа МухІамадил ГІабдурахІим|Сасикьа ГІабдурахІим]]--> | аслу = }} [[На]]бзазул хӀакъалъулӀ сураялда хъван буго 68 ва 69 аятазда. == ХӀужаби == {{хІужаби}} == Линкал == * {{Исламист|ан-нахль|Сура 16. Ан-нахль}} {{Сураби|16|Ал-ХІижр|Ал-Исраъ|НахІл}} oq177ry3i6fg0nc03kngi0wzbe8zuul 0 9428 100977 99212 2026-09-07T12:10:22Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100977 wikitext text/x-wiki {{ГІараб хъвай-хъвагІай|Image=01-Alif.png}} '''Алиф''' ({{lang-ar|ﺍ}} — ''’алиф'') — [[ГӀараб алипба]]ялъул тӀоцебесеб хӀарп. == РекӀинаби == БатӀаго яги рагӀиялъул байбихьуда — {{ar2|ﺍ}}; бакьулӀ яги ахиралда — {{ar2|ﺎ}}. {{ГІараб хІарпазул формаби|хІарп=Алиф|батІаго=ﺍ|байбихьуда=ﺍ|бакьулӀ=ﺎ|ахиралда=ﺎ}} == Абджадия == ХӀарпалъул тарих буго [[1 (тарих)|цоил]]. == ХӀужаби == {{хІужаби}} {{ГІараб мацІ}} gnrx2c0d1jjbonnhydz9x4jo7arxy3c 0 9457 101002 99280 2026-09-07T12:14:32Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101002 wikitext text/x-wiki {{ГІараб хъвай-хъвагІай|Image=02-Ba.svg}} '''Ба''' ({{lang-ar|ب}} — ''Ба'') — [[гӀараб алипба]]ялъул кӀиабилеб хӀарп. == РекӀинаби == БатӀаго гьадин хъвала — {{ar2|ب}}; рагӀиялъул байбихьуда гьадин — {{ar2|بـ}}; бакьулӀ — {{ar2|ـبـ}}; ахиралда — {{ar2|ـب}}. {{ГІараб хІарпазул формаби|хІарп=Ба|батІаго=ب|байбихьуда=بـ|бакьулӀ=ـبـ|ахиралда=ـب}} == Абджадия == ХӀарпалъул тарих буго [[2 (тарих)|кӀиил]]. == ХӀужаби == {{хІужаби}} {{ГІараб мацІ}} fn1s5wfxz4fm6s6hlg6rl7g8x3r55u4 0 9461 101067 99516 2026-09-07T12:25:23Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101067 wikitext text/x-wiki {{Пачалихъалъул хӀалтӀухъан |цӀар = ГӀабдулаев ХӀажил МухӀамад |сурат = Абу Дуджана Гимринский.jpg |гӀеблъи = 300px |сураталда гъоркь хъвай-хъвагӀай = |хъулухъ = 4-ев [[Имарат Кавказ]]алъул [[амир]] |цӀаралда гъоркь = Абу Дуджана Гимравий |герб = |гербалъул гӀеблъи = |байрахъ = Flag of Caucasian Emirate.svg{{!}}border |байрахъ2 = |хъулухъ байбихьи = [[12 август]] [[2015]] |хъулухъ лӀугӀи = [[17 августа]] [[2015]] |цеве вукӀарав = [[Сулайманов, ГӀалил МухӀамад|МухӀамад Сулайманов]] |хадув вачӀарав = |хъулухъ_2 = 2-ев [[Вилайят Дагъистан]]алъул МугӀрузул бутӀаялъул амир |байрахъ_2 = Flag of vilayat dagestan.png{{!}}border |хъулухъ байбихьи_2= [[30 сентябрь]] [[2014]] <ref name=autogenerated1>[http://vd.ag/muxiammad-abu-dudzhana-gimrinskij-amir-gs-vd.djihad МухӀаммад Абу Дуджана Гимринский — амир ГС ВД.]{{Хвараб регӀел|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |хъулухъ лӀугӀи_2 = [[12 август]] [[2015]] |цеве вукӀарав_2 = [[Сулайманов, ГӀалил МухӀамад|МухӀамад Сулайманов]] |гьавураб къо-моцӀ = 26.12.1984 |гьавураб бакӀ = [[Генуб]] росо, [[Унсоколо мухъ]], [[Дагъистан]], [[Россия]] |хвараб къо-моцӀ = 17.08.2015 |хвараб бакӀ = [[Генуб]] росо, [[Унсоколо мухъ]], [[Дагъистан]], [[Россия]] |эмен = ГӀабдулаев ХӀажи |эбел = |лъади = |лъимал = 3 |лъай = Димишкъалъул Тагьзиб ва ТагӀлим институт |аслияб хъулухъ = [[гъазават|гъазичи]] |миллат = [[МагӀарулал|МагӀарулав]] |дин = [[Ислам]], [[Салафиял|салафияб мазгьаб]] |гъорлӀе уна = {{Флагификация|Имарат Кавказ}} (2014-2015) |рагъул цІар = ''баянал гьечІо'' |къеркьей = [[Шималияб Кавказалда исламияб къеркьей (2009 соналдасан байбихьун)|Шималияб Кавказалда къеркьей]] |шапакъатал = |сайт = |викисклад = }} '''ГӀабдулаев ХӀажил МухӀамад''', гьев вуго '''МухӀаммад абу Дуджана ал-Гимравий''' (гь. [[1984 сон]]алъ, [[Генуб]], [[Унсоколо мухъ]], [[Дагъистаналъул АССР]], [[РСФСР]], [[СССР]] — хв. [[2015 сон]]алъул [[17 август]]алъ, гьебго бакӀалда) — дагъистаналъул мужагьид, [[2015 сон]]алъул [[30 сентябрь|30 сентябралдаса]] бахъун «вилайят Дагъистаналъул» «МугӀрузул бутӀаялъул» амир<ref name=autogenerated2>[http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/266321/ Боевиков горного Дагестана возглавил воевавший в Сирии уроженец Гимров]</ref>. [[Сулайманов, ГӀалил МухӀамад|МухӀамад Сулайманов]] чӀван хадуб гьев вачӀана [[Имарат Кавказ]]алъул ункъабилев амирлъун ва гьеб хъулухъалда анлъго къо гурони бачӀо. == Биография == Гьавуна 1984 соналъ Унсоколо мухъалъул [[Генуб]] росулӀ. [[2003 сон]]алдасан байбихьун шаргӀиял гӀелмаби цӀалан [[Сирия]]лда, [[2010 сон]]алъ лӀугӀизабуна [[Димишкъ]]алъул Тагьзиб ва ТагӀлим абураб шаргӀиял гӀелмабазул институт, цинги [[Дагъистан]]алде тӀад вуссана. [[2013 сон]]алдасан бахъун вукӀана дагъистаналъул мужагьидзабазул къокъабазда гъорлӀ. [[2013 сон]]алъ Сириялде ана Башар Асадил пачалихъибя армиягун вагъиялъул мурадалда ва гьебго соналъ Сириялъул шималияб рахъалде щвейгун «Шайх Сулейман» абулеб ХӀалаб шагьаралъул бакътӀерхьуда бугеб лагералда рагъул гьунарал лъазаруна. ГӀахбаллъи гьабуна [[Асад, Башар|Асадил]] армиялде данде гьарурал чанго рагъазулӀ<ref name=autogenerated1 /> 2014 соналъул бакьулӀ заманаялда Дагъистаналде тӀад вуссана лъикӀаб рагъул гьунарги щун ва заманго инчӀого [[Сулайманов, ГӀалил МухӀамад|Абу ГӀусманил]] бетӀерлъиялда гъоркь бугеб «Гендерил жамагӀат» абулеб жигьад гьабулезда гъорлӀе лӀугьана. 2015 соналъ байгӀат кьуна дагъистаналъул мужагьидзабазул амир ГьаракӀуниса СагӀидие<ref name=autogenerated3>[http://vd.ag/prisyaga-amira-gs-muxiammada-abu-dudzhany-gimrinskogo.djihad Присяга амира ГС МухӀаммада абу Дуджаны Гимринского. (ВИДЕО)]{{Хвараб регӀел|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Хвел == 2015 соналъул 17 августалъ Генуб росдал парсазда гӀурусазулгун ккараб рагъул хӀасилалда шагьидлъана<ref>{{cite web|url=http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/267331/|title=Один из убитых в Гимрах предварительно опознан как амир горного сектора»}}</ref>. == ХӀужаби == {{хІужаби|2}} {{Цоцада хадур рачІарал гІадамал | цеве вукІарав = [[Сулайманов, ГІалил МухІамад|МухІамад Сулайманов]] | хадув вачІарав = | сияхІ = [[Имарат Кавказ]]алъул амир | сонал = 12 - 17 август [[2015 сон|2015]] }} {{Имарат Кавказалъул амирзаби}} [[Категория:Дагъистаналъул мужагьидзаби]] [[Категория:Имарат Кавказалъул амирзаби]] l3ykv9prkwwow9b339td7dki9r8jrdq 0 9524 101356 100541 2026-09-07T13:17:23Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101356 wikitext text/x-wiki [[Файл:British Museum Reading Room Section Feb 2006.jpg|thumb|350px|Машгьураб [[БритӀаниялъул музеялъул цӀалдолеб зал]] (рагьана 1857 соналъул авалалда)]] '''ТӀахьалхана''' ({{lang-el|βιβλιοθήκη / bibliothēkē}}, бачӀана гьал рагӀабаздасан: {{lang-el2|βιβλίον / biblíon}} «тӀехь» ва {{lang-el2|θήκη / thēkē}} «цӀунулеб бакӀ») ккола — жинда жаниб зарбуялда рахъарал ва квералъ хъварал тӀахьал ракӀарулеб ва цӀунулеб [[идара]], гӀаммаб куцалда жинда жаниб бугелдасан мукагӀат босизе рес бугеб. НилӀер заманаялда цӀикӀкӀун машгьурлъулел руго тӀахьал гурелги аудиокассетаби, видеокассетаби ва электрониял тӀадраччал (CD-ROM, DVD-ROM) цӀунулел тӀахьалханабазул фондалги. == БатӀалъаби == [[Файл:Bibliotheque_alencon_670px.jpg|thumb|350px|Франсиялъул [[Алансон]]алда бугеб икълимияб тӀахьалхана, бана 1800 соналъ]] ТӀахьалханаби рукӀуна: * Пачалихъиял * Муниципалиял * Хасал * Хъизаналъулал * ЦӀалул ва гь. ц. Универсалиял тӀахьалханабазул социалиял тайпаби: * ГӀаммаб * Беццазе * Лъималазул * ГӀолилазул * Вузалъулаб * Академикияб * Хасал хъулухъазул * ва цогидал Хасал хъулухъазул тӀахьалханаби рукӀуна: * Медицинаялъул * Росдал магӀишаталъул * Техникаялъул * Художествоялъул * ва цогидал == Тарих == == ХӀужаби == {{хІужаби}} == Адабият == {{Навигация|Тема=ТІахьалхана|Викикъамус=тІахьалхана|Викицитата=ТІахьалхана|Викимактаб=ТІахьалхана}} * {{ВТ-ЕЭБЕ|Библиотека}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Библиотека}} * Энциклопедия Майкрософт® [[Encarta]]® 2006. © 1993—2006 [[Microsoft|Microsoft Corporation]]. * {{тІехь |автор = [[Володин, Борис Фёдорович|Володин Б. Ф.]] |бутІа = |бутІаялъул ссылка= |бетІер = Всемирная история библиотек |ссылка = |жавабияв = |басма = |бакІ = СПб. |басмаялде бахъараб бакІ = Профессия |сон = 2004 |гьумерал = 464 |серия = Библиотека |isbn = 5-93913-073-9 |тираж = 3&nbsp;000 }} (в пер.) * ''Das Bertelsmann Lexikon'' в 24 томах. [[Штутгарт]], 2000. == МугъчӀваял == * [http://www.library.ru/ Всероссийский информационно-справочный портал Library.Ru] [[Категория:ТӀахьалханаби|*]] [[Категория:ТӀахьалханабазул иш]] 3rl0l64wnvttvcetdbesujqi97978z0 0 9556 101038 99402 2026-09-07T12:20:32Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101038 wikitext text/x-wiki {{Исламалъул гӀалимчи | ЦӀар = ГӀабдуллагь-хӀажи | Эбелаб мацӀалъ цӀар = {{lang-ar|عبد الله حجي الغيمراوي}} | Гьавураб мехалъ букӀараб цӀар = Ражабилав | Машгьурав вуго = | Титулал ва званиял = | Гьабулеб хӀалтӀи = | Хъулухъал = [[накъшубандияб тӀарикъат]]алъул муршид | Гьави = {{comment|1269 гь.с.|1853 с.}} | Хвей = {{comment|1334 гь.с.|1916 с.}} | Пачалихъ = {{Флагификация|Россиялъул пачалихъ}} | Миллат = [[магІарулал|магІарулав]] | Эмен = КІудияв ГІалимухІамад | Эбел = Рекъав Ражабил ГІайшат | Лъимал = | Мадраса, мазгьаб = [[суниял|сунияб мазгьаб]], [[тӏарикъатчагӏи|тӏарикъатчи]] | Направление деятельности = | Лъай = | МугІалимзаби = Унсоколоса <br />ГІабдуразакъ-хІажияв<br /> Унсоколоса <br />ГІабдулагь-хІажияв<br />Муниса ГІабдусамад ва <br />Сугъралъа <br />ГІабдурахІман-хІажияв | МутагІилзаби = | ЗахІматал, муаллифатал = }} '''Ге́нуса ГӀали́мухӀамадил ГӀабдулла́гь-хӀажи''', цӀикӀкӀун машгьурав вуго '''ГӀабдулла́гь уста́р''' абун (гь. {{comment|1269 гь.с.|1853 с.}} [[Генуб]], [[Россиялъул империя]] — х. {{comment|1334 гь.с.|1916 с.}} гьенивго) — [[Тасавуп|тасавупалъул]] [[Накъшубандияб тӀарикъат]]алъул щайих, муршид. == Гьесул хӏакъалъулӀ == Генуса ГӀабдулагь-хӀажияв гьавуна 1853 соналда имам Шамилил наиб КӀудияв ГӀалимухӀамадил ва мурид Рекъав Ражабил яс ГӀайшатил хъизамалда. ТӀоцебесеб цӀар гьесда букӀана Ражабилав абун. Гьев цӀалана доб мехалда [[Генуб]] росулӀ дибирлъун вукӀарав [[Унсоколо|Унсоколоса]] ГӀабдуразакъ-хӀажиясда, Унсоколоса ГӀабдулагь-хӀажиясда, [[Муни]]са ГӀабдусамадида ва [[Сугъралъ]]а ГӀабдурахӀман-хӀажиясда цеве. 1877 соналда гьев вукӀана «хъанда-шаригӀаталъул», ай къокъаб гъазаваталъул жигарав гӀахьалчилъун. Жигараб динияб хӀаракатчилъиялъе гӀоло пачаясул хӀукуматалъ, чанцӀулго туснахъ гьавун, гьев [[Дагъистан]]алдаса къватӀиве витӀана. 1899 соналда, цадахъ муридзабазул кӀудияб боги бачун ун, гьес борхана хӀеж. == Гьарурал хӀалтӀаби == [[Файл:Баня в с. Гимры.JPG|thumb|right|250px|ГӀабдуллагь-хӀажияс бараб къулгӀа]] Гьесул хӀаракаталдалъун Генуб росулӀ гьаруна цӀакъ гӀемерал, гӀадамазе пайдаял, кири цӀикӀкӀарал хӀалтӀаби. Гьезда гьоркьор рехсезе бегьула: * Гендерил парсазде кьурулӀан нух бахъи * мажгит гӀатӀидаби * иххидаса росу цӀунизе щулалъаби гьари * къулгӀа бай * [[Имам ГъазимухӀамад|имам ГъазимухӀамадил]] зиярат къачӀай. === Мадраса === ГӀабдулагь-хӀажиясул гӀумруялъулӀ хасаб бакӀ ккола Генуб росулӀ XX гӀасруялъул авалалда гьес рагьараб мадрасаялъ. Мадрасаялъе устарас бан букӀана кӀудияб, кӀитӀалаяб санагӀатаб мина. МагӀарухъ тӀокӀаб гьединаб, хасаб, киналго шартӀал чӀезарураб Мадраса букӀин лъалеб гьечӀо. ТӀолабго Дагъистаналдаги, цӀакъ къанагӀат гурони, букӀун батиларо гьеб тайпаялъул цӀалул идара. Гендерил мадрасаялде хьвадулаан как-диналъул кьучӀаздасан, [[Къуръан]] цӀалиялдасан байбихьун камилаб гӀелмуялде рахинегӀан цӀалулел цӀивурзабиги, мутагӀилзабиги, тӀалибзабиги. Гьелги рукӀана батӀи-батӀиял росабалъа рачӀарал, батӀи-батӀиял миллатазул вакилзаби. == Хвел == КӀудияв гӀалимчи, шайих, тӀарикъаталъул устар, жамгӀияв гӀуцӀарухъан, динияв хӀаракатчи, мискинхалхъалъул гьудул, гӀадатияв инсан Генуса ГӀабдулагь-хӀажияв устар халкъалда жаниб цӀакъ къадру цӀикӀкӀарав, гӀадамазе живгоги жиндиего гӀадамалги цӀакъ рокьулев, гӀаламалъул жинде кӀудияб мугъчӀвай бугев чилъун вукӀана. Иргадулаб нухалъ пачаясул тӀадтараз туснахъ гьавизе ахӀун [[Шура|Шурагьиве]] унаго, [[Гендерил мугӀрул|гендерил мугӀрузда]] тӀад росо бихьулеб бакӀалда шагьидаб хвелалдалъун гьев гӀумруялдаса ватӀалъана 1916 соналда. == Гьесул хӀакъалъулӀ назмаби == Устар ракьалдаса ин халкъалъего захӀматлъараб, гӀаламалдаго унтараб лӀугьа-бахъинлъун букӀин бихьула гьев лъалезул асарал цӀалулаго. Машгьурал шагӀирзаби гурел, гӀалимзабиги, рекьарухъабиги, ахихъабиги, ай, къокъго абуни, гӀадатиял магӀарулал назмаби гьаризе, жидерго рагӀи абизе лӀугьиналъго бихьизабула ГӀабдулагь-хӀажияв халкъалда жаниб цӀакъго кӀвар бугев, кӀудияб даражаялъул, жинде гӀадамазул божилъи цӀикӀкӀарав Аллагьасул вали вукӀаравлъи. {{Врезка |Ращат гьаби=centre |ГӀеблъи=300px |БетӀер='''ХарачӀиса Аминат'''<br /><small>Устарасде</small> |Жаниб бугеб жо= : Бисмиллагьи ррахӀмани ррахӀим : НилӀер Халикъасул тавпикъалдалъун : ХӀабибасул нухда халкъ тӀобитӀулев. : Дагъистаналдаго ц lap машгьурлъарав, : ЧӀахӀиял ханзаби мукӀур гьарурав, : ТӀолго устарзаби жинде мутӀигӀав, : Генуб шагьаралда чӀвалеб шагьримоцӀ. : Дуниял гвангъулеб багӀар бакъ гӀадав, : Щваги дур даража, XІажи-ГӀ абдулагь. : ВачӀине рагӀула муршидун камил : МоцӀрол хьибил ккурав, канаб цӀва гӀадав, : ГӀелмуялда жаниб сирру гӀадинав, : ХӀабибасда хьолбохъ Сиддикъун агӀзам, : Гъов жиндирго муршид цадахъги вачун, : Диналъул вацазде гьоболлъи базе. : Кванан гӀорцӀулареб хъахӀаб чамасдак : Гьурщун бищун кванай диналъул вацал. : Гьекъон къеч чӀвалареб Замзамалъул лъим : ЧӀалгӀинегӀан гъекъе диналъул яцал. : Риццалъарал ракӀал тӀерен гьарулев, : Гъафлаталъул чурхдул чурун рацӀцӀунев, : СиратӀалъул кьотӀа цадахъ рачунев : Щваги дур даража, хӀакъав мусаниф. : Жиндир гъапуялде цихӀин сверарав, : Жиндир хӀужрабахъе xlacpaт бергьарав, : Жиндир каламалъухъ гӀашикълъарав чи : ГӀарасалъул къоялъ къварид толарев. : Аллагь вокьулесе рокьул сабаблъун : РухӀ бахъулеб къоялъ къаданив чӀолев, : XІабиб хириясе даруялъул лъим, : Щвайги дур даража, жагӀфару сиддикъ. : Мухтарасул камиллъи кинахъего щун буго : Воре, щула гьабун ккве, диналъул вацал-яцал, : БецӀаб сордо гвангъизе релъедал моцӀ баккула, : Баккун буго нилъее гьекъон гӀорцӀулареб лъим. : Алжаналъул нуцӀида ц lap хъван батаяв шайих, : Дуца квер тӀад лъеч Іони кинанха ниж рукӀинел? : Фирдавсалъул мусудал насиб гьарун ратаяв, : Мун нижее щвеялъе щибаб рецц АллагьасеІ : Алжаналда жанивго хӀавагӀечул гъветӀ гӀадав, : ХӀасратаца кваназе Аллагьас нилъей кьурав, : XІежрукъалда сверулеб тӀавафалъул милъиршо, : Дур рокъосан баккулеб зикруялъул гьуинлъи. : ХӀабибасул силсилат сабаблъун ккурав шайих, : Мун цевеса тӀерхьани къиямасеб къо гурищ? : ЧӀегӀерлъарал ракӀаздажаниббакулеб чирахъ, : Дур калам рагӀарасул керен нуралъул цӀолеб. : ЧӀагӀа-гӀаракъи гьекъон гӀабдаллъун мехтарасе : Гьекъезе шарабги кьун, гӀакъил гьавун витӀулев, : Къасаваталъул цӀеца гьалаглъарал гӀадамал : РакӀал чурун, черх бацӀцӀун тавбуялде ахӀулев. : XІабибасул РавзагӀан нур гвангъарал хӀужраби : Байтул магӀмур абураб гӀилиюналде аги. : Аллагьас дуе кьурал дунялалъул мусудул : ГӀайишат, Хадижатгун ГӀарасалде ахӀаяв. : Бичас насиб гьарурал бараках бугел васал : ТӀагьир Лайибгун цадахъ Фирдавсалде ахӀаяв. : PaxІматлъун дуй гьарурал адаб бугел дур ясал : Расуласул ясазул силсилагун ахӀаяв. : ТӀоцебе Халикъасде, хадуб Расуласдеги, : Цинги устарасдеги аманат нижер, Аллагь : ГӀарасаталъул къоялъ къварид тогеян абун. : Устарас квер тӀад лъурай муъминзабазул эбел, : Муъминзабаз кваналеб алжанул нигӀмат гӀадай, : АхӀаги мун РабигӀат-ГӀадавиятгун цадахъ : Фирдавус алжаналда Аллагь вихьун хӀалхьизе. : Шайихас квербакъулел киналго загьидинал : Кавсаралъул лъималде ПатӀиматгун ахӀаги. : Гьесул балагьи щолел тӀолго мутакъиназе, : Аллагь разилъиги щун, xІуснул хатимат кьеги. : Гьесул адаб цӀунулел тӀолго муъминзабазда : Алжанул рохел бицун Ризван малаик щваги. : Каранда цӀа бакидал абурал рагӀабазда, : ГӀ абдалалъул paгӀ иян, воре, гӀемер релъуге. : Лугбуда сири байдал угьун биччараб хӀухьел, : АхӀмакъалъул хабаран, халгьабичӀого тоге. : ХарачӀиса Аминтил цӀакъаб урхъараб салам : Генуса ГӀайиштиде, диналъул яцаздеги. <ref>{{cite news | title = |publisher = | url= }}</ref> | Фон =#E7E7F1 }} == ХӀужаби == {{хІужаби}} == МугъчӀваял == * {{тІехь | автор = Ибрагьимов МухIамаднаби А. | бутІа = | бутІаялъул ссылка = | бетІер = Генуб. Тарихалъул нугIзал | аслу = | ссылка = | жавабияв = | бакІ = | басмаялде бахъараб бакІ = МахIачхъала | сон = | гьумерал = | серия = | isbn = | тираж = | ref = }} * {{тІехь | автор = Ибрагьимов МухIамаднаби А. | бутІа = | бутІаялъул ссылка = | бетІер = Генуса ГIабдуллагь-хIажияв устарасул хIакъалъулӀ марсиятал | аслу = | ссылка = - | жавабияв = | бакІ = | басмаялде бахъараб бакІ = МахIачхъала | сон = - | гьумерал = | серия = | isbn = | тираж = | ref = }} [[Категория:Дагъистаналъул диниял хӀаракатчагӀи]] [[Категория:Россиялъул диниял хӀаракатчагӀи]] [[Категория:МагӀарулал]] sfc4jrep3ki7h8wojpmd0zel61u7mlt 0 9603 101253 100114 2026-09-07T13:00:13Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101253 wikitext text/x-wiki {{Пачалихъалъул хӀалтӀухъан |цӀар = Мулла МухӀаммад ГӀумар |аслияб цӀар = {{rtl-lang|ps|{{nastaliq|ملا محمد عمر}}}} |сурат = |гІеблъи = |сураталда гъоркь хъвай-хъвагІай = |хъулухъ = Афгъанистаналъул ТІадегІанаб советалъул бетІер |байрахъ = Flag of Taliban.svg |тартиб = 1 | тартиб2 = (ахирисев) | хъулухъ байбихьи = [[27 сентябрь]] [[1996]] | хъулухъ лъугІи = [[13 ноябрь]] [[2001]] | цеве вукІарав = Хъулухъ гІуцІана | хадув вачІарав = Хъулухъ нахъ бахъана | хъулухъ_2 = [[Вазиристан]]алъул ТІадегІанаб советалъул бетІер | байрахъ_2 = Flag of Waziristan resistance (1930s).svg | тартиб_2 = 1 | хъулухъ байбихьи_2 = [[14 февраль]] [[2006]] | хъулухъ лъугІи_2 = 23 май 2011 | цеве вукІарав_2 = Хъулухъ гІуцІана | хадув вачІарав_2 = [[Барадар, ГІабдул Гъани|ГІабдул Гъани Барадар]] | хъулухъ_3 = [[Исламияб Имарат Вазиристан]]алъул амир | байрахъ_3 = Flag of Waziristan resistance (1930s).svg | тартиб_3 = 1 | хъулухъ байбихьи_3 = [[14 февраль]] [[2006]] | хъулухъ лъугІи_3 = 23 апрель 2013 | цеве вукІарав_3 = Хъулухъ гІуцІана | хадув вачІарав_3 = ? |гьавураб къо-моцІ = 27.09.1962 |гьавураб бакІ = [[Къандагьар]] [[Файл:Flag of Afghanistan 1930.svg|30 px]] |хвараб къо-моцІ = 23.04.2013 |хвараб бакІ = [[Пакистан]] |миллат = [[Пуштун]] |тухум = |эмен = |эбел = |лъади = |лъимал = |лъай = [[Мадраса]] |дин = [[Ислам]], [[агьлу сунна вал жамагІа|суннияб мазгьаб]] |шапакъатал = |гъулбас = |викисклад = }} [[File:Mullah Omar (page 6 crop).jpg|thumb]] '''МухӀаммад ГӀумар''', гьединго машгьурав вуго '''[[Мулла]] ГӀумар''' абунги ({{lang-ps|ملا محمد عمر}}; гь. [[1962 сон]]алъ<ref name="AFB">{{cite web|url=http://www.flb.ru/info/1530.html|title=Черный мулла|date=30.09.2001|publisher=Агентство федеральных расследований|accessdate=2010-10-30}}</ref> яги [[1959 сон]]алъ<ref name="antiterror">{{Cite web |title=News.ru: лидер талибов после 11 сентября |url=http://antiterror.ntvru.com/article/53.html |access-date=2015-09-19 |archive-date=2012-07-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120720214030/http://antiterror.ntvru.com/article/53.html |url-status=хвараб }}</ref> — хв. 23 апрелалъ 2013 соналъул<ref>[http://www.dawn.com/news/1197371/ Mullah Omar did not die in Pakistan, say Afghan Taliban - Pakistan - DAWN.COM<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref name="RT">[http://russian.rt.com/article/106317 «Талибан» подтверждает смерть своего лидера]</ref>) — [[ТӀалибан]] хӀаракаталъе кьучӀ лъурав, [[Исламияб Имарат Афгъанистан]]алъул амир. == ГӀумрухъвай == ЧӀван-къотӀараб гьавураб къо-моцӀ лъалеб гьечӀо. Миллат - [[пуштунал|пуштун]], Хотаки тухумалъул чи<ref name="fergana">[http://www.ferghana.ru/article.php?id=393 Глава талибов: человек или миф?]</ref>. Гьавуна Къандагьаралъул Нодех абулеб бакӀалда<ref name="antiterror"/>), мискинаб векьарухъанасул хъизамалда. БакӀалъулаб мадрасаялда байбихьул шаригӀаталъул лъай щварав гьев, эмен хун хадуб росдал дибирлъун вукӀана. 1970-ел оназул бакьулӀ МухӀаммад ГӀумар вачӀана кӀиго анкьалъ халат бахъун чӀей гьабиялъул мурадгун [[Пакистан]]алде<ref name="kaz">[http://zonakz.net/articles/18643 Короли террора: Афганская прелюдия]</ref>, ва гьениб бугеб ХӀакъкъания абураб [[Пешавар]]алда аскӀоб бугеб мадрасаялда диниял гӀелмабазул курсазда гӀахьаллъи гьабуна<ref name="kaz"/> (цоги хӀужабазда рекъон, — [[Кветта]] шагьаралъул динияб школалда<ref name="infros">[http://www.inforos.ru/?id=3884 Мулла призывает продолжить джихад]</ref>). [[1979 сон]]алдаса бахъун жигарчияб гӀахьаллъи гьабуна гьеб мехалъ советазулгун байбихьараб [[Афганская война (1979—1989)|рагъулӀ]] ва гьезул низамалъул рахъ ккурал [[Кабул]]алда рукӀарал хиянат чагӀазулгунги: [[мужагьид]]азда гъорлӀе лӀугьана. Советиял рагъул къуватал нахъе ун хадуб, [[1989 сон]]алъ мулла ГӀумар лӀугьана жинцаго кьучӀ лъураб<ref name="fergana"/> мажгиталъул [[имам]]лъун, Къандагьаралъул бакътӀерхьуда бугеб Майванд икълималъул<ref name="kaz"/> Сангсар росулӀ<ref name="fergana"/>. Гьев вукӀана [[Афгъанистан]]алъул бетӀерлъун ([[Исламияб Имарат Афгъанистан|Исламияб Имараталъул заманаялда]]) [[1996]] - [[2001]] сс. Жиндир хӀукмуялда вугеб гӀанасеб заманаялъ МухӀаммад ГӀумар, гьеб заманаялъ Афгъанистаналъул официалияб гуреблъун букӀараб тахшагьар Къандагьаралда букӀараб резиденция бахун цӀакъ къанагӀат гурони къватӀиве унев вукӀинчӀо; Кабулалде гьев ваккана гӀицӀго ункъго нухалъ<ref name="AFB"/>. [[2001 соналъул 11 сентябралда ккараб хӀинкъикьеялъул акт|11 сентябралъул лӀугьа-бахъиназдаса]] хадуб [[Шималиябгун-атлантикияб къотӀиялъул организация|НАТО]]ялъул къуватаз Афгъанистаналда гьабураб рагъул хӀасилалда ТӀалибаназул хӀукумат биххизабуна, ва мулла ГӀумар вахчана. Гьелдаса хадуб лъабго моцӀалъ халат бахъун батӀи-батӀиял баянал кьолел рукӀана рагъул экспертаз, сиясатчагӀаз ва газет-журналазул мухбирзабаз, киве ва кинаб хӀалалда Афгъанистаналъул бетӀер ун ватизе бегьулеван. [[2002 сон]]алъул январалда Пакистаналда «[[Newsweek]]» изданиялъул мухбирас интервью босана мулла ГӀумарил вукӀарав шопера Кари Сахебихъ ва гьес бицана кинаб куцалда ТӀалибазул бетӀер гьеб мухъалдаса вахчараван. Сахебил рагӀабазда рекъон, ахирисеб къо щкезегӀан ГӀумар дандечӀун вукӀун вуго Къандагьар ьун иналда ва гӀицӀго америкаялъул рагъул къуватал шагьаралде лӀугьунеб къоялъ разилъун вуго гьениса цодагьабго цӀодорлъи гьабизе рес рекъараб бакӀалдехун ине. Шоперасул рагӀабазда рекъон, резиденциялдаса мулла вахъун вуго [[рикша]]ялда рекӀун, цинги гӀадатияб шагьаралъул къайичалдаги рекӀон гьев вахчун вуго лъалареб бакӀалда<ref name="Newsweek">[http://www.chas-daily.com/win/2002/01/15/v_034.html Daily Newspaper. Petit № 12 (1343)]{{Хвараб регӀел|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Гьев вугеб бакӀ бицаралъухъ, [[Америкалъул Цолъарал Штатал|АЦШ-аз]] 10 млн доллар кьезе бихьизабун букӀана. === '''Суфизм''' === Цо-цо информалатазда хъван буго гьев суфизмаялда нахъ вилълъарав, тӀарикъат гьабулев чи вукӀанин, амма гьел жалазе хӀужжа гьечӀо. == Хасал баянал == {{цитата байбихьи}}— Дуе кинаб асар гьабураб Мулла ГӀумарица? <br /> — ЦӀакъаб. ЦӀакъ вацӀцӀадав чи. Аллагьасукь хӀинкъарав.{{цитата лъугІи|босараб бакІ=[[Яндарбиев, Зелимхан ГІабдулмуслимович|Зелимхан Яндарбиевасулгун]] ккараб гара-чІвариялдаса, 2000 соналда кІицІулго мулла ГІумаргун дандечІварав<ref>[http://www.vremya.ru/2001/230/4/17592.html Время новостей: N°230, 17 декабря 2001]</ref>}} Исламияб Имарат Афгъанистаналъул вукӀарав къватӀисеб сиясаталъул идараялъул бетӀер Вакил АхӀмад Мутаваккал, жив гӀемерав мулла ГӀумаргун дандечӀварав, гьес гьадин абуна ГӀумарил хӀакъалъулӀ: «мулла ГӀумарил бищун цӀакъал хасияталлъун ккола гьесул ритӀухълъи, нич букӀин, гьев вукӀана рацӀцӀадал ниятазул чи. Жигьадалда гьесул цояб бер бахъана. Гьев вушл лъикӀав рагъухъан»<ref>{{Cite web |title=В. А. Мутаваккиль (экс-МИД талибов): Итог работы правительства Карзая нулевой (интервью казахстанской ДН) {{!}} ЦентрАзия<!-- Заголовок добавлен ботом --> |url=http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1165614000 |access-date=2015-09-20 |archive-date=2013-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131219220531/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1165614000 |url-status=хвараб }}</ref>. === Хъизан === Мулла ГӀумарил рукӀана ункъго лъади ва ункъго лъимер: кӀиго вас ва кӀиго яс<ref name="kaz"/>. [[1999 сон]]алъ гьесул цояй яс хвана, ТӀалибаназул цевехъанасде иргадулаб гьужум гьабизе гьесул рукъалда аскӀоб лъун букӀараб<ref name="AFB"/> бомба кьвагьиялъул хӀасилалда<ref name="kaz"/>. Согласно другой версии, у него было пятеро сыновей<ref name="AFB"/>. == Хвалил хабар == [[2011 сон]]алъул [[23 май|23 маялъ]] цо-цо информалатазда бачӀун букӀана, [[Пакистан]]алъул [[Кветта]] шагьаралда аскӀоб Мулла ГӀумар чӀванин абураб хабар<ref>[http://www.rian.ru/incidents/20110523/378472613.html Убит лидер «Талибана» Мулла Омар]</ref><ref>{{Cite web |title=В Пакистане уничтожен лидер Талибана Мулла Омар " Украинское новостное интернет-издание |url=http://newzz.in.ua/mir/1148865170-v-pakistane-unichtozhen-lider-talibana-mulla-omar.html |access-date=2015-09-20 |archive-date=2014-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141101051532/http://newzz.in.ua/mir/1148865170-v-pakistane-unichtozhen-lider-talibana-mulla-omar.html |url-status=хвараб }}</ref>. 2015 соналъул июлалда МухӀаммад ГӀумар хвей мухӀканаб бугин загьир гьабуна афгъаназул тӀалъиялъ<ref>{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2015/07/29/mullahomar/|title=Власти Афганистана заявили о смерти муллы Омара|date=29 июля 2015|publisher=lenta.ru|lang=ru|accessdate=2015-07-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150729110021/http://lenta.ru/news/2015/07/29/mullahomar/|archivedate=2015-07-29|url-status=live}}</ref>, гьев «чанго соналъ цеве» хун вукӀаниги абун<ref>[http://www.kommersant.ru/doc/2778085 Лидер движения «Талибан» Мулла Омар умер несколько лет назад] {{ref-ru}} на сайте ''kommersant.ru'', 29 июля 2015</ref>. 2015 соналъул 30 июлалъ ТӀалибан хӀаракаталъул мужагьидзабаз тасдикъ гьабуна жодорго цевехъан хвеялъул хабар<ref>[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/55ba2eef9a7947ff4fda990d «Талибан» подтвердил смерть своего лидера муллы Омара]</ref>. == ХӀужаби == {{хІужаби|2}} == МугъчӀваял == * [http://www.religio.ru/dosje/14/81.html ГӀумар МухӀаммад] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120422135548/http://www.religio.ru/dosje/14/81.html |date=2012-04-22 }} * Густерин П. В. [http://topwar.ru/57934-kak-vyrozhdaetsya-taliban.html Как вырождается «Талибан»] {{Афгъанистаналъул бутІрул}} [[Категория:Афгъанистаналъул бутӀрул]] [[Категория:Азиялъул исламиял хӀаракатчагӀи]] [[Категория:ТӀалибан]] nmkkb62vcntkjmvbd1w9ep82st8qvkp 0 9631 101165 99838 2026-09-07T12:41:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101165 wikitext text/x-wiki {{Пачалихъ |МагӀарул мацӀалъ цӀар = Кипр Жумгьурият |Эбелаб мацӀалъ цӀар = {{lang-el|Κυπριακή Δημοκρατία}}<br/>{{lang-tr|Kıbrıs Cumhuriyeti}} |Родительный падеж = Кипралъул |Герб = |Байрахъ = Flag of Cyprus.svg |ШигӀар = |Гимналда цӀар = Эркенлъиялде |Аудио = |ХӀукмуялъул низам = Президентасулаб жумгьурият |Пачалихъалъулаб дин = [[Ислам]] |lat_dir =N |lat_deg =34 |lat_min =54 |lat_sec =0 |lon_dir =E |lon_deg =32 |lon_min =56 |lon_sec = 0 |region = CY |CoordScale =1000000 |Картаялда = EU-Cyprus highlighted.svg |МацӀ = [[Грек мацӀ|грек]] ва [[Турк мацӀ|турк]]<ref name=official>{{Cite web |url=http://www.presidency.gov.cy/presidency/presidency.nsf/all/1003AEDD83EED9C7C225756F0023C6AD/$file/CY_Constitution.pdf |format=PDF |title=The Constitution of the Republic of Cyprus |publisher=President of the Republic of Cyprus |section=Article 3 |page=2 |accessdate=18 November 2013 |archive-date=3 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203001544/http://www.presidency.gov.cy/presidency/presidency.nsf/all/1003AEDD83EED9C7C225756F0023C6AD/$file/CY_Constitution.pdf |url-status=хвараб }}</ref> |Истикълал щвараб къо-моцӀ= [[1960 сон]]алъул [[1 октябрь|1 октябр]]алъ |БатӀа тӀуна = [[КӀудабритӀания]]лдаса |Тахшагьар = [[Никосия]] |ЧӀахӀиял шагьарал = Никосия |БутӀрузул хъулухъал = Президент |БутӀрул = [[Анастасиадис, Никос|Никос Анастасиадис]] |Ракьалъул рахъалъ тартиб= 162 |Ракь = 9250<ref name="cyprus">[[Туркиялъул Северияб Кипралъул Жумгьурият|Туркиялъул Кипрги]] гъорлӀе бачун.</ref> |Лъел бутӀа = |Этнохороним = туркав, туркай, туркал |Халкъалъул къадаралъул рахъалъ тартиб = 152 |Халкъалъул къадар = 1 142 575 |Халкъалъул хъвай-хъвагӀай гьабураб сон = 2012 |Халкъалъул гъунки = 117 |ВЖП (БСП) = 15,76 млрд |ВЖП (БСП) рикӀкӀараб сон = 2004 |ВЖП (БСП) ялъул рахъалъ тартиб = 117 |Халкъалъул цо чиясе ВЖП (БСП) = 20 428 |ИПГӀИ = {{дагьлъи}} 0,848<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_Table1.pdf|title=Human Development Report 2013|publisher=United Nations|accessdate=2013-03-14|deadlink=404}}</ref> |ИПГӀИ рикӀкӀараб сон = 2013 |ИПГӀИялъул рахъалъ тартиб = 31 |ИПГӀИялъул уровен = <span style="color:#090;">цІакъ цІикІкІараб</span> |Авиакомпания = |ГӀарац = [[Евро]]<nowiki> ("EUR", код 978]])</nowiki> |Домен = [[.cy]]<ref>Гьединго [[.eu]], [[Европаялъул цолъи|Евроцолъиялъул]] гІахьалчи хІисабалда.</ref> |Телефоналъул код = 357 |СагӀтил рачел = +2, риидал UTC+3 |ХIужаби = <references /> }} '''Респу́блика Кипр''' ({{lang-el|Κυπριακή Δημοκρατία}}, {{lang-tr|Kıbrıs Cumhuriyeti}}) — [[Ракьдагьоркьосеб ралъад]]алъул бакътӀерхьудехун кколеб [[чӀинкӀиллъиялъулаб пачалихъ]]. [[2004 сон]]алъул [[1 май|1 маялдаса]] байбихьун [[Европаялъул цолъи|Евроцолъиялъул]] гӀахьалчи-пачалихъ. Официалияб куцалда Кипр Жумгьурияталъ жаниб бачун буго 98 % [[Кипр (чӀинкӀиллъи)|Кипр чӀинкӀиллъиялъул]] ракьал (хутӀараб 2 %-алда кверщел гьабун буго [[Акротири ва Декелия]] абурал [[КӀудабритӀания|бритӀаниялъул]] рагъул базабаз), гьединго аскӀар ругел чӀинкӀиллъаби [[Агиос Георгиос]], [[Геронисос]], [[Глюкиотисса]], [[Кила (чӀинкӀиллъи)|Кила]], [[Киедес]], [[Кордилия]] ва [[Мазаки]]. ХӀакъикъаталда [[1974 сон]]алдаса хадуб чӀинкӀиллъи бикьана лъабго бутӀаялде: чӀинкӀиллъиялъул ракьазул 60 % кверщел гьабула Кипр Жумгьурияталъул тӀалъиялъ (аслияб куцалда [[Кипралъул грекал|греказ]] гӀумру гьабун бугеб), 38 % — [[Туркиялъул Северияб Кипралъул Жумгьурият]]алъ (аслияб куцалда [[Кипралъул туркал|туркаца]] гӀумру гьабун бугеб), 2 % — [[КӀудабритӀаниялъул яргъид гӀуцӀарал къуватал|БритӀаниялъул яргъид гӀуцӀарал къуватаз]]. [[Туркиялъул Северияб Кипралъул Жумгьурият|ТСКЖ]] [[Дипломатияб рикӀкӀин|рикӀкӀун буго]] [[Абхазия]]лъ ва [[Туркия]]лъ жибго жиндаго чӀараб пачалихълъун. == Халкъ == == Дин == == Тарих == == ХӀужаби == {{хІужаби|2}} == МугъчӀваял == {{Навигация}} {{wikiatlas|Cyprus}} * [http://www.cyprus.gov.cy/ Republic of Cyprus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100106033238/http://www.cyprus.gov.cy/portal/portal.nsf/dmlcitizen_en/dmlcitizen_en?OpenDocument |date=2010-01-06 }} * [http://www.visitcyprus.org.cy/ Кипралъул официалияб туризмаялъул сайт] == Адабият == * ''Эдуард Савуляк.'' Кипр: 170 жаваб магъалоялъул хӀакъалъулӀ. — М., 2011. — 125 гь. * Кипрская рапсодия. Стихи поэтов Кипра. ЦӀиябгрек мацӀалдаса таржама. Я. Смеляковалъул нухмалъиялда гъоркь. — М., 1961. — 106 гь. {{^|1em}}{{Кипр темабаздалъун}} {{Азия}} {{Ракьдагьоркьосеб ралъдал рагІалда ругел пачалихъал}} {{Евроцолъи}} {{Ракьдагьоркьосеб ралъдал цолъи}} [[Категория:Республика Кипр|*]] [[Категория:ЧӀинкӀиллъиялъулал пачалихъал|Кипр]] [[Категория:Евроцолъиялъул гӀахьалчи-пачалихъал|Кипр]] babqkwmfawdmwjbpji4zw0t4w1bp8st 0 9674 100994 99266 2026-09-07T12:13:13Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100994 wikitext text/x-wiki {{Пачалихъалъул хӀалтӀухъан |цӀар = АхӀмад Давудогълу |аслияб цӀар = {{lang-tr|Ahmet Davutoğlu}} |сурат = Ahmet Davutoğlu (cropped).jpg |гӀеблъи = 280px |сураталда гъоркь хъвай-хъвагӀай = |хъулухъ = [[Турциялъул премьер-министр]] |герб = |гербалда гъоркь хъвай-хъвагӀай = |гербалъул гӀеблъи = |байрахъ = Flag of Turkey.svg{{!}}border |президент = [[Ражаб ТӀайип Эрдогъан]] |хъулухъ байбихьи = [[28 август]] [[2014|2014 сон]] |хъулухъ лӀугӀи = |цеве вукӀарав = [[Ражаб ТӀайип Эрдогъан]] |хадув вачӀарав = |хъулухъ_2 = [[Турциялъул къватӀисел ишазул министр]] |байрахъ_2 = Flag of Turkey.svg{{!}}border |президент_2 = [[АхӀмад Сезер]]<br />[[ГӀабдуллагь Гюл]] |премьер_2 = [[Ражаб ТӀайип Эрдогъан]] |хъулухъ байбихьи_2 = [[1 май]] [[2009 сон]]алъул |хъулухъ лӀугӀи_2 = [[28 август]] [[2014 сон]]алъул |цеве вукӀарав_2 = [[Бабажан, ГӀали|ГӀали Бабажан]] |хадув вачӀарав_2 = [[Чавушоглу, Мевлют|Мевлют Чавушоглу]] |гьавураб къо-моцӀ = 26.2.1959 |гьавураб бакӀ = [[Ташкент (Турция)|Ташкент]], [[Кония (ил)|Кония]], [[Турция]] |ватӀанчилъи = {{флагификация|Турция}}, {{флагификация|Малайзия}} |эмен = АхІмет Эрдогъан |эбел = |лъади = йиго |лъимал = руго |партия = [[РитІухълъиялъул ва цебетІеялъул партия (Турция)|РитІухълъиялъул ва ЦебетІеялъул Партия]] |лъай = |гІелмияб даража = |аслияб хъулухъ = [[Сиясатчи]] |миллат = [[туркал|туркав]] |дин = [[Ислам]], [[суниял|сунияб мазгьабалъул]] |шапакъатал = |сайт = [http://www.basbakanlik.gov.tr/Forms/pg_Main.aspx Ahmet Davutoğlu] |гъулбас = Ahmet Davutoğlu signature.svg }} '''АхӀмад Давудогълу''' ({{lang-tr|Ahmet Davutoğlu}}; гь. [[26 февраль|26 февралалъ]] [[1959]], Кония, Турция) — [[Турция|турциялъул]] [[пачалихъияв цевехъан|пачалихъияв]] ва [[политикияв цевехъан]]. БетӀерлъи гьабулеб [[РитӀухълъиялъул ва цебетӀеялъул партия (Турция)|РитӀухълъиялъул ва цебетӀеялъул партиялъул]] цевехъан 2014 соналъул 21 августалдасан байбихьун. [[Турциялъул премьер-министр]] 2014 соналъул 28 августалдасан байбихьун. == Гьави == Гьавуна [[1959 сон]]алъул [[26 февраль|26 февралалъ]] [[Кония]] илалъул Ташкент мухъалда ([[Турция]]). == Лъай == Гьоркьохъеб лъай щвана Истамбулалъул бихьиназул лицеялда. 1983-84 цӀалул соназда лӀугӀизабуна [[Босфорил университет]] ([[Истамбул]]) кӀиго рахъалъул лъайгун: «Экономика» ва «Политология ва халкъаздагьоркьосел бухьенал». Вузалда цӀали цебе бачунаго, [[магистр]]асул даражаялде вахана, «Пачалихъияб цебе бачин»-алъул рахъалъ ва [[гӀелмабазул доктор|докторасул даража]] щвана «Политология ва халкъаздагьоркьосел бухьеназул» рахъалъ. == ХӀалтӀи == [[1990]] соналъ мугӀалимасул хъулухъ тӀубазе лӀугьана Малайзиялъул Халкъаздагьоркьосеб Исламияб Университеталде. Гьениб рагьана политологиялъул кафедра, [[1993 сон]]алде щвезегӀан жинцаго бетӀерлъи гьабураб. [[1993 сон]]алъ [[доцент]]асул цӀаралъе мустахӀикълъана. [[1995]] - [[1999]] соналде щвезегӀана [[Мармара университет|Мармара Университеталда]] халкъаздагьоркьосел бухьеназул кафедраялда хӀалтӀана. [[1998]]—[[2002]] сс. ахӀун вачӀарав мугӀалимасул хӀисабалда лекциял цӀалана Турциялъул ЯргъидагӀуцӀарал къуватазул Академиялда ва цогидал рагъул академиязда. [[1999]]—[[2004]] сс. хӀалтӀана Бейкент Университеталъул профессорасул хъулухъалда, идараялъул шураялда гӀахьаллъи гьабуна, гӀалимзабазул шураялда вукӀана, халкъаздагьоркьосел бухьеназул кафедраялъе бетӀерлъи гьабуна, ахӀун вачӀарав мугӀалимасул хӀисабалда лекциязул курс цалана Мармара Университеталда. [[2003 сон]]алъул [[18 январь|18 январалъ]] [[Турциялъул Президент|Турциялъул президент]] [[Сезер, АхӀмад Неждет|АхӀмад Неждетил]] ва [[Турциялъул премьер-министр|премьер-министр]] [[ГӀабдуллагь Гюл]]ил хӀукмоялдалъун АхӀмад Давудогълуе кьун букӀана ГӀадаталдаса борчӀараб ва Ихтияразул вакиласул даража. [[2009 сон]]алъул [[1 май|1 маялъ]] гьев лъуна [[Турциялъул къватӀисел ишазул министр]]асул хъулухъалда, ва гьеб цебе бачана [[2014 сон]]алъул [[28 август]]алде щвезегӀан. [[2014 сон]]алъул [[21 август]]алъ гьев вищана бетӀерлъи гьабулеб [[РитӀухълъиялъул ва цебетӀеялъул партия (Турция)|РитӀухълъиялъул ва цебетӀеялъул партиялъул]] цевехъанлъун<ref>[http://itar-tass.com/mezhdunarodnaya-panorama/1392908 Кандидатом на пост премьер-министра Турции стал глава МИД Ахмет Давутоглу]// itar-tass.com</ref>, ва [[2014 сон]]алъул [[28 август]]алъ вихьизавуна Турциялъул премьер-министрасул ишал тӀубалевлъун<ref>[http://ria.ru/world/20140828/1021782141.html Ахмет Давутоглу назначен и.о премьер-министра Турции]// ria.ru</ref>. Хадусеб къоялъ киналго рекъон Турциялъул парламенталда божилъи щвана. [[2015 сон]]алъул [[9 июнь|9 июналъ]] премьерасул хъулухъалдаса нахъе ине бокьи лъазабун кагъат хъвана<ref>[http://www.kommersant.ru/doc/2744573]</ref>. 2015 соналъул 28 августалъ РитӀухълъиялъул ва цебетӀеялъул партиялъул 13 министрасдасан ва батӀиял партиязул 13 министрасдасан гӀуцӀана заманаялъулаб хӀукумат, 2015 соналъул ахиралда рищиял лӀугӀизегӀан пачалихъ цебе бачне букӀине. == АхӀмад Давудогълул хӀукуматалъул гӀуцӀи == {| class="wikitable" |- ! Хъулухъ !! Сиясатчиясда цӀар !! Хъулухъалде вачӀараб заман !! Хъулухъ лӀугӀизе тараб заман |- | Премьер-министр || АхӀмад Давудогълу || 28 август 2014 || |- | Премьер-министрасул информалатазул ва гӀелмабазул вакил || Бюлент Арынч || 1 май 2009 || 9 июнь 2015 |- | Премьер-министрасул диниял ишазул ва тӀолабго турк халкъазул ишазул вакил || Нуман Куртулмуш || 29 август 2014 || 9 июнь 2015 |- | Премьер-министрасул экономикаялъул ва финансазул вакил || ГӀали Бабакан || 28 август 2007 || 9 июнь 2015 |- | Премьер-министрасул терроралда дандечӀеялъул суалазул, инсанасул ихтиярал цӀуниялъул ва Кипралъул суалазул вакил || Ялчин Акдоган || 29 август 2014 || 9 июнь 2015 |- | КъватӀисел ишазул министр || Мевлют Чавушогълу || 29 август 2014 || 9 июнь 2015 |- | Жанисел ишазул министр || Эфкан Ала || 25 декабрь 2013 || 7 март 2015 || Себахаттин Озтюрк || 7 март 2015 || 9 июнь 2015 |- | Финансазул министр || МехӀмет Шимшек || 1 май 2009 || 9 июнь 2015 |- | ГӀадлугьабиялъул министр|| Бекир Боздаг || 26 декабрь 2013 || 7 март 2015 || Кенан Ипек || 7 март 2015 || 9 июнь 2015 |- | Энергетикаялъул ва тӀабигӀиял сурсатазул министр || Танер Йылдыз || 1 май 2009 ||9 июнь 2015 |- | Росдал магӀишаталъул министр || МехӀмет Мехди Экер ||29 август 2014 || 9 июнь 2015 |- | Маданияталъул ва туризмаялъул министр || Эмер Челик || 24 январь 2013 || 9 июнь 2015 |- | Сахлъи цӀуниялъул министр || МехӀмет Меззиногълу|| 24 январь 2013|| 9 июнь 2015 |- | Миллияб лъайкьеялъул министр || Наби Авки || 24 январь 2013 || 9 июнь 2015 |- | Миллияб тущман нахъекьабиялъул министр || Исмет Йылмаз || 6 июль 2011 || 9 июнь 2015 |- | ГӀелмабазул, касбоялъул ва технологиязул министр || Фикри Изык || 25 декабрь 2013 || 9 июнь 2015 |- | ЗахӀматалъул ва жамгӀияб цӀуниялъул министр || Фарук Челик || 29 август 2014 || 9 июнь 2015 |- | Транспорталъул, ралъадазул ва коммуникациязул министр || Лютфи Эльван || 26 декабрь 2013 || 7 март 2015 ||Феридун Бельчин ||7 март 2015 || 9 июнь 2015 |- | ЖамгӀияб сиясаталъул ва хъизаналъул ишазул министр || Айшенур Ислам || 26 декабрь 2013 || 9 июнь 2015 |- | Европаялъул цолъиялъул ишазул министр || Волкан Бозкир || 29 август 2014 || 9 июнь 2015 |- | Экономикаялъул министр || Нихат Зейбекчи || 25 декабрь 2013 || 9 июнь 2015 |- | ГӀолилазул ва спорталъул министр || Акиф Чагатай Килич || 25 декабрь 2013 || 9 июнь 2015 |- | ЦебетӀеялъул министр || Жевдет Йылмаз || 6 июль 2011 || 9 июнь 2015 |- | Таможнялъул ва бича-хисиялъул министр || Нуреттин Каникли || 29 август 2014 || 9 июнь 2015 |- | Сверухъ мухъалъул ва шагьаралъул планал чӀезабиялъул министр || Идрис Гюллюсе || 25 декабрь 2013 || 9 июнь 2015 |- | Рохьил ва лъел ишазул министр || Вейсел Эроглу || 29 август 2007 || 9 июнь 2015 |} <ref>[http://www.aksam.com.tr/siyaset/tarihi-kongrede-ahmet-davutoglu-genel-baskan-secildi/haber-334404 Tarihi kongrede Ahmet Davutoğlu Genel Başkan seçildi<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>[http://bloknot.ru/v-mire/pravitel-stvo-turtsii-ushlo-v-otstavku-242342.html Правительство Турции ушло в отставку<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> == 2014 соналдасан бахъун АхӀмад Давудогълул хӀукуматалъул сиясат == == ХӀужаби == {{хІужаби}} == Ссылкаби == * [http://www.mfa.gov.tr/ahmet-davutoglu.en.mfa Турциялъул КЪИМ сайталда гӀумрухъвай]// www.mfa.gov.tr {{ref-en}} * {{ВТ-ЛП|АхІмад Давудогълу}} {{Турциялъул премьер-министрал}} [[Категория:Турциялъул къватӀисел ишазул министерзаби]] [[Категория:Турциялъул сиясатчагӀи]] [[Категория:Турциялъул дипломатал]] [[Категория:Турциялъул премьер-министрал]] [[Категория:РитӀухълъиялъул ва цебетӀеялъул партия (Турция)]] mtn8sy01wcxrleijj27ey5zlr9bawwz 0 9678 101296 100295 2026-09-07T13:07:23Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101296 wikitext text/x-wiki {{Цоги магIнаби|РитІухълъиялъул ва цебетІеялъул партия}} '''РитӀухълъиялъул ва цебетӀеялъул партия''' ({{lang-ar|حزب العدالة والتنمية}}, {{lang-fr|Parti de la Justice et du Développement}}) — [[Марокко]]ялъул чӀахӀиял политикиял партияздаса цояб, исламияб балагьиялда жинца кӀвар кьолеб. Баккана 1960-ел соназул бакьулӀ, [[Вацал-бусурбаби|Вацал-бусурбабазул]] политикияб кваркьи хӀисабалда, амма жакъасеб цӀаралда гъоркь машгьурлъана 1998 соналъ. [[Бенкиран, ГӀабдулилагь|ГӀабдулилагь Бенкиранил]] нухмалъиялда гъоркь 2011 соналъул рищиязда бергьана цебе лъураб исламияб программагун, политикияб къанунал рахъи демократиялдалъун гьаби, лъай кьеялъул реформаби гьари ва жамгӀияб политика консерватизмаялда рекъон бачи гӀадал цебеккун хӀисаб гьабун лъурал программабигун. [[Категория:Мароккоялъул политикиял партиял]] [[Категория:Алфавиталда рекъон политикиял партиял]] [[Категория:Исламиял партиял]] lsp3vza7ik14hfsk7m2en6ic5ro0lke 0 9705 101320 100386 2026-09-07T13:11:23Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101320 wikitext text/x-wiki {{Пачалихъалъул хӀалтӀухъан |цӀар = АхӀмет Сезер |аслияб цӀар = {{lang-tr|Ahmet Necdet Sezer}} |сурат = Ahmet Necdet Sezer.jpg |гӀеблъи = 280px |сураталда гъоркь хъвай-хъвагӀай = |хъулухъ = [[Турциялъул Президент]] |премьер = [[ГӀабдуллагь Гюл]]<br />[[Ражаб ТӀайип Эрдогъан|Ражаб Эрдогъан]] |байрахъ = Emblem of the Presidency of Turkey.svg{{!}}border |байрахъ2 = Flag of the President of Turkey.svg |тартиб = 10 |хъулухъ байбихьи = [[16 май]] [[2000 сон]] |хъулухъ лӀугӀи = [[28 август]] [[2007 сон]] |цеве вукӀарав = [[Демирел, Сулейман|Сюлейман Демирел]] |хадув вачӀарав = [[ГӀабдуллагь Гюл]] |гьавураб къо-моцӀ = 13.09.1941 |гьавураб бакӀ = {{БакІГьавураб|Апйонкарагьисар}} [[Турция]] [[Файл:Flag of Turkey.svg|30px]] |эмен = |эбел = |лъади = (1964 с. бахъун) Семра Сезер (1944) |лъимал = ясал Зейнеб ва Эбру, вас Левент |партия = |лъай = [[Анкараялъул университет]] |гӀелмияб даража = [[къади]] |аслияб хъулухъ = [[сиясатчи]] |миллат = [[туркал|туркав]] |дин = [[Ислам]], [[суниял|суннияб мазгьабалъул]] |шапакъатал = {{Марямил ракьалъул рахсида бараб Хъанчил Орден}} |сайт = |гъулбас = }} '''АхӀме́т Нежде́т Сезе́р''' ({{lang-tr|Ahmet Necdet Sezer}}; [[13 сентябрь]] [[1941 сон]], [[Апйонкарагьисар]]) — [[Турция|Турциялъул]] анцӀабилев [[президент]]. [[Турциялъул ТӀадегӀанаб Миллияб Шура]]ялъ Сезер президентлъун вищана [[2000 сон]]алъ, гьесда цеве вукӀарав [[Демирел, Сулейман|Сюлейман Демирелил]] анкьго сонил болжал лӀугӀидал. [[2007 сон]]алъул [[28 август]]алъ гьев хисана [[ГӀабдуллагь Гюл]]ица. == ГӀумрухъвай == АхӀмет Неждет Сезер гьавуна [[1941 сон]]алъул [[13 сентябрь|13 сентябралъ]] [[Апйонкарагьисар]] шагьаралда. Школа лӀугӀун хадуб [[1958 сон]]алъ, гьев цӀалана [[Анкара]]ялъул Университеталъул къанунияб Факультеталда ва жиндирго хӀалтӀул нух байбихьана Анкараялда [[къади]]лъун. Рагъул Академиялда хъулухъ гьабуралдаса хадуб, цин гьев хӀалтӀана къадилъун, ва хадубккун тӀаде валагьулев къадилъун Анкараялъул ТӀадегӀанаб Апелляциялъул Судалда. [[1983 сон]]алъул марталда, гьев вищана ТӀадегӀанаб Апелляциялъул Судалъул гӀахьалчилъун. 1998 соналъул январалда, АхӀмет Неждет Сезер вищула Конституциялъулаб Судалъул бетӀерав къадилъун. АхӀмет Неждет Сезер вищана [[президент]]лъун 2000 соналъ, гьа бай къабул гьабуна [[2000 сон]]алъул [[16 май|16 маялъ]]. {{Турциялъул президентал}} [[Категория:Турциялъул президентал]] [[Категория:Европаялъул XXI гӀасруялъул церехъаби]] [[Категория:Турциялъул юристал]] a2m8s3ue3chc3fpc6j9fkmb11qmrq56 0 9733 101222 99993 2026-09-07T12:55:03Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101222 wikitext text/x-wiki {{ГӀБ+ |пачалихъ = Польша |статус = росу |магӀарул мацӀалъ цӀар = {{PAGENAME}} |эбелаб мацӀалъ цӀар = Łobez |герб = |байрахъ = |гербалъул гӀеблъи = 128 |байрахъалъул гӀеблъи = 128 |сурат = |размер = <!--300px--> |хъвай-хъвагӀай = |lat_dir = N|lat_deg = 53|lat_min = 38|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 15|lon_min = 37|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |Яндекскарта = |ХӀукумат = Польша |карта = {{PAGENAME}} |пачалихъалъул картаялъул размер = 300 |икълималъул картаялъул размер = 300 |мухъалъул картаялъул размер = 300 |икълим = |икълим таблицаялда = |икълималъул тайпа = |мухъ таблицаялда = |хІукуматалъул карта = Польша |икълималъул карта = |мухъалъул карта = |жанисеб бикьи = |бетІерасул тайпа = мэр |бетІер = Piotr Ćwikła |кьучІ лъураб къо = |цебе букІараб цІар = |площад = 12,84 |гьава-бакъ = |майданалъул борхалъи = |расмияб мацІ = |халкъалъул къадар = 10409<ref>Główny Urząd Statystyczny, dane za rok 2015, stan na 01.01.2015.[http://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/powierzchnia-i-ludnosc-w-przekroju-terytorialnym-w-2015-r-,7,12.html]</ref> |хъвай-хъвагІай гьабураб сон = 2015 |гъунки = 811 |агломерация = |миллатал = |динал = |этнохороним = |сагІтил рачел = |DST = |телефоналъул код = 91 |почалъул индексал = 73-150 |автомашинаялъул код = ZLO |идентификаторалъул тайпа = Официалияб код TERYT |цифровой идентификатор = 4324318024 |категория Commons алда = Łobez |сайт = http://www.lobez.pl |сайталъул мацІ = }} [[Файл:Lobez main street.jpg|thumb|right|250px|Лобез]] '''Лобез''' ({{lang-pl|Łobez}}, {{IPA|ˈwɔbɛs}}, {{Audio|Pl-Łobez.ogg}}) - ккола [[Польша]]ялда бугеб росу. [[2019]] соналъ гьабураб хъвай-хъвагӀаязда рекъон росулӀ гӀумру гьабула 10066<ref>[http://www.polskawliczbach.pl/Lobez Polska w liczbach w oparciu o dane GUS, 2019.]</ref> чияс. == Халкъалъул къадар == <timeline> ImageSize = width:420 height:320 PlotArea = left:50 right:20 top:25 bottom:30 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:11000 ScaleMajor = unit:year increment:11000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:20 align:center bar:1680 from:0 till:800 bar:1740 from:0 till:1191 bar:1749 from:0 till:1339 bar:1831 from:0 till:2443 bar:1861 from:0 till:4756 bar:1895 from:0 till:5187 bar:1925 from:0 till:5994 bar:1933 from:0 till:6947 bar:1939 from:0 till:7310 bar:1945 from:0 till:1710 bar:1946 from:0 till:4144 bar:1957 from:0 till:6026 bar:1970 from:0 till:7355 bar:1990 from:0 till:10953 PlotData= textcolor:black fontsize:S bar:1680 at: 800 text: 0,8 shift:(0) bar:1740 at: 1191 text: 1,2 shift:(0) bar:1749 at: 1339 text: 1,3 shift:(0) bar:1831 at: 2443 text: 2,4 shift:(0) bar:1861 at: 4756 text: 4,8 shift:(0) bar:1895 at: 5187 text: 5,2 shift:(0) bar:1925 at: 5994 text: 6 shift:(0) bar:1933 at: 6947 text: 7 shift:(0) bar:1939 at: 7310 text: 7,3 shift:(0) bar:1945 at: 1710 text: 1,7 shift:(0) bar:1946 at: 4144 text: 4,1 shift:(0) bar:1957 at: 6026 text: 6 shift:(0) bar:1970 at: 7355 text: 7,4 shift:(0) bar:1990 at: 10953 text:11 shift:(0) </timeline> == Мэр == {| class="wikitable" | 1632 – Carsten Beleke || || 1809 – Johann Georg Falck |- | 1670 – Bernd Bublich || || 1823–1840 – Johann Friedrich Rosenow |- | 1700 – Paul Belecke || || 1842–1844 – Adolf Ludwig Ritter (privremeno) |- | 1702 – Theele || || 1844–1845 – Albert Wilhelm Rizky |- | 1723 – F. C. Hackebeck || ||1846–1852 – Heinich Ludwig Gotthilf Hasenjäger |- | 1734 – F. W. Weinholz || || prije 1859. Hasenjaeger |- | 1736 – Schulze || || 1852–1864 – Carl Albert Alexander Schüz |- | 1732 – Hackenberken || || 1921 – Willi Kieckbusch |- | 1745 – M. C. Frize || || 1945 – Hackelberg, Teofil Fiutowski, Stefan Nowak, Feliks Mielczarek |- | 1746 – Johann Friedrich Thym || || 1946 – Władysław Śmiełowski |- | 1752 – Johann Gottsried Severin || || 1948 – Tadeusz Klimski |- | 1753? – J. F. von Flige || || 1949 – Ignacy Łepkowski |- | 1757 – Johann Friedrich Thym || || 1972-1990 - Zbigniew Con |- | 1757 – Heller || || 1990–94 - Marek Romejko |- | 1767 – Gottlieb Timm || || 1994–1998 - Jan Szafran |- |1775 – Johann Gottfried Severin|| || 1998–2002 - Halina Szymańska |- |1790 – Jahncke|| || 2002–2006 - Marek Romejko |- |1805 – Heinrich (?) Falck|| || 2006–2014 - Ryszard Sola |- |1806 – Zuther (drugi dan 1712)|| ||2014 - Piotr Ćwikła |- |1806 – Nemitz|| || |} == Архитектура == <gallery> File:Łobez z lotu ptaka.JPG| File:Lobez kosciol kz.jpg| File:Kamienica w Łobzie (obok dworca PKP).jpg| File:Zabytkowa Poczta w Łobzie.JPG| File:Zabytkowy dom w Łobzie.jpg| File:Świętoborzec - dworek.jpg| </gallery> == Internet == * [http://www.lobez.pl Łobez] * [http://www.bip.lobez.pl/ BIP Łobez] * [http://www.youtube.com/watch?v=mPWlmToO5FY/ Łobez - You Tube] * [http://pl.wikivoyage.org/wiki/%C5%81obez Tourist Information] [[Категория:Польша]] sp6ii0bynf0ic8t0c8ikyy3i2fn4wj3 0 9737 101324 100397 2026-09-07T13:12:03Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101324 wikitext text/x-wiki {{Авиакатастрофа |ЦӀар = Рейс 9268 Metrojet |Сурат = |Сураталда цӀар = |Къо-моцӀ = [[31 октябрь]] [[2015 сон]] |Заман = 07:15 МСК (гӀага-шагарго) |Хасият = |Сабаб = |БакӀ = {{байрахъ|Египет}} [[Синаялъул бащдаб чӀинкӀиллъи]],<br /> {{s|[[Ал-ГІариш]]алдаса <br />къиблаяб рахъалдехун ([[Египет]])}} |Координатал = {{coord|30|11|10.66|N|34|9|26.24|E|type:event|display=inline,title}} |Гьавадул гамил сурат = Airbus A321-231 MetroJet EI-ETJ.JPG |Гьавадул гамил сураталда цӀар = 15 моцӀалъ цебе бахъараб бортараб самолеталъул сурат |Тайпа = [[Airbus A321|Airbus A321-231]] |Самолёталда цӀар = |Авиакомпания = {{байрахъ|Россия}} «Когалымавиа» ([[Metrojet]]) |БетӀергьанлъи = {{байрахъ|Нидерландал}} {{тгь3|AerCap}} |Боржараб бакӀ = {{s|{{байрахъ|Египет}} [[Шарам аш-Шайх (аэропорт)|Шарам аш-Шайх]] ([[Египет]])}} |Нухда чӀолеб бакӀал = |Боржунеб букӀараб рахъ = {{байрахъ|Россия}} [[Пулково (аэропорт)|Пулково]], [[Санкт-Петербург]] ([[Россия]]) |Рейс = 7K-9268<ref>{{cite web|url=https://pulkovoairport.ru/flights/schedule/?city=Шарм-эль-Шейх&dt_day=31&dt_month=10&dt_year=2015|title=Расписание рейсов|date=2015-10-31|publisher=Аэропорт Пулково (Санкт-Петербург)|lang=ru|accessdate=2015-10-31}}</ref><ref>{{cite news|title=Номер рейса 7K9268 не значится на табло прилета в Пулков|url=http://www.gazeta.ru/social/video/2015/10/31/polet_7k9268_ne_vidno_tablo_pribyvshih_reisov_v_mezhdunarodnom_aeroportu_pulkovo_v_sankt-peterburge.shtml|accessdate=2015-10-31|publisher=[[Газета.ru]]|date=2015-10-31}}</ref> |Борталъул номер = [[:c:Category:EI-ETJ (aircraft)|EI-ETJ]] |КъватІибе биччараб къо-моцІ = [[9 май]] [[1997 сон]] <small>(тӀоцебесеб роржен)</small> |РекІарал = |Экипаж = 7 |Хварал = 224 <small>(киналго)</small> |Лъукъарал = |nocat = 1 }} {{бл. гьединго|Рейс 9268}} '''Синаялъул бащдаб чӀинкӀиллъиялда тӀад А321-ялъул катастрофа''' — ккола, [[2015 сон]]алъул щамат къо [[31 октябрь|31 октябралъ]] [[Синаялъул бащдаб чӀинкӀиллъи]]ялъул централияб бутӀаялда ккараб дунялалъул авиациялъул тарихалда жаниб [[100 чӀахӀиял авиациялъул катастрофаби|бищун чӀахӀиял катастрофабазул]] цояблъун ккараб [[авиациялъул катастрофа]]. Россиялъул «Когалымавиа» ([[Metrojet]] марка) авиакомпаниялъул авиалайнер [[Airbus A321]] букӀана туризмаялъул Brisco операторалъ ижараялъе босун иргадулал гурел рорженал гьабизе биччан [[Шарам аш-Шайх]] — [[Санкт-Петербург]] мухъалда. Ракьалдаса батӀалъун 23 минут араб заманаялда экипажалъулгун бухьен къотӀана ва жибго лайнер радараздаса тӀагӀана<ref>{{cite news|title=Минавиации Египта: пилот А321 не обращался за помощью к диспетчерам|url=http://ria.ru/world/20151031/1311491003.html|accessdate=2015-10-31|publisher=РИА Новости|date=2015-10-31}}</ref>. Египеталъул хӀукуматалъул хъирщиялъул къокъабазда самолёталъул хутӀарал кускул ратана {{Тгь3|Нехел||en|Nekhel}} шагьаралда аскӀоб. Киналниги борталда рукӀарал 224 чи (гьездаса 17 лъимер ва 7 экипажалъулав) хвана<ref>{{cite news|title=Авиакатастрофа в Египте|url=https://meduza.io/live/2015/10/31/aviakatastrofa-v-egipte?wtf=112697|accessdate=2015-10-31|publisher=РИА Новости|date=2015-10-31}}</ref>. Гьеб ккола [[Египет]]алъул тарихалда ва [[Airbus A320]] самолётазул тарихалда жаниб ккараб бищун кӀудияб авиациялъул катастрофа<ref name="ASN">{{cite web|url=http://aviation-safety.net/database/record.php?id=20151031-0|title=ASN Aircraft accident Airbus A321-231 EI-ETJ Sinai|publisher=[[Aviation Safety Network]]|lang=en|accessdate=2015-10-31}}</ref>. Гьединго авиакатастрофаялда бищун гӀемер Россиялъул ватӀанчагӀи хвараб катастрофа<ref>{{cite web|url=http://lifenews78.ru/news/167447|title=Life78 вспомнил крупнейшие российские авиакатастрофы|date=2015-10-31|publisher=[[LifeNews]]|lang=ru|accessdate=2015-11-01|archive-date=2015-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20151104022118/http://lifenews78.ru/news/167447|url-status=dead}}</ref>. «[[ГӀиракъалъул ва Шамалъул Исламияб Пачалихъ|Исламияб Пачалихъ]]» абулеб хӀинкъикьеялъул къокъаялъ Египеталда бортараб Россиялъул самолёталъул жавабчилъи тӀаде босана.<ref>{{cite web|title=Исламисты заявили об ответственности за катастрофу российского лайнера в Египте|url=http://lenta.ru/news/2015/10/31/egypt1/|publisher=[[Лента.ру]]}}</ref> Кинго Египеталъул тадчагӀаз А321 бортиялъе сабаблъун чӀезабулеб буго техникиял гъалатӀал. БатӀи-батӀиял информалатаз бицана Египеталъул хӀинкъибукӀунгутӀиялъул хъулухъазул рагӀабаздасан, самолёт бортиялъулӀ кинабгӀаги хӀинкъикьеялъул акт гьечӀоян<ref>{{cite news|title=Крушение российского Airbus 321 в Египте: онлайн-трансляция|url=http://www.rbc.ru/textonlines/31/10/2015/563485c69a7947eb34062e8a|accessdate=2015-10-31|publisher=[[РБК]]|date=2015-10-31}}</ref>. == Самолёт == == Экипаж ва рекӀарал == {|class="wikitable" style="float:right;font-size:90%;text-align:center;" |- bgcolor=ccccff !colspan=4 style="font-size:110%;"|Борталда рукӀаразул ватӀанчилъи</tr> !ВатӀанчилъи||РекӀарал||Экипаж||Кинниги |- |align=left|{{BLR}}||1||0||1<ref>{{cite web|title=«Все формы предполетного технического обслуживания выполнены своевременно и в полном объеме»|url=http://www.kommersant.ru/doc/2845238|date=2015-10-31|publisher=[[Коммерсантъ]]|accessdate=2015-10-31}}</ref><ref>{{cite web|title=По предварительным данным Посольства в Египте, среди погибших при катастрофе российского авиалайнера один гражданин Беларуси|url=https://twitter.com/BelarusMID/status/660431991272316928|date=2015-10-31|publisher=МИД Беларуси|accessdate=2015-10-31}}</ref></tr> |align=left|{{RUS}}||212||7||219</tr> |align=left|{{UKR}}||4||0||4<ref>{{cite web|title= МЧС РФ сообщило о четырех украинцах на борту A321|url=https://tvrain.ru/news/mchs_rf_soobschilo_o_chetyreh_ukraintsah_na_bortu_a321-397346/|publisher=[[Дождь (телеканал)]]}}</ref></tr> |- !Кинниги||217||7||224 |} Самолёт бачунеб букӀана россиялъул экипажалъ, кӀиго пилотасдасан ва щуго бортпроволникасдасан гӀуцӀараб<ref>{{cite web|url=http://www.atorus.ru/news/press-centre/new/33181.html|title=Списки пассажиров и экипажа рейса 9268 «Когалымавиа»|date=2015-10-31|publisher=Ассоциация туроператоров|lang=ru|accessdate=2015-10-31}}</ref><ref name="metrojet">{{cite web|url=http://www.metrojet.ru/posts/71-informatsiya-po-reysu-9268-sharm-el-sheyh-sankt-peterburg-31-oktyabrya-2015|title=Информация по рейсу 7К-9268 Шарм-Эль-Шейх – Санкт-Петербург 31 октября 2015|date=2015-10-31|publisher=Пресс-центр Metrojet|lang=ru|accessdate=2015-10-31|archive-date=2015-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20151104012641/http://www.metrojet.ru/posts/71-informatsiya-po-reysu-9268-sharm-el-sheyh-sankt-peterburg-31-oktyabrya-2015|url-status=хвараб}}</ref>: * [[Гьавадул гамил командир]] — Немов Валерий Юрьевич. Гьес гьабун букӀана {{рикІкІен|12000}} сагӀаталъул роржен, гьелдаса 3860 сагӀат Airbus A321 самолётазда. * [[КӀиабилев пилот]] — Трухачёв Сергей Станиславович * КӀудияв [[Стюард|бортпроводник]] — Марцевич Валентина Петровна * Бортпроводникал: ** Беломестнов Андрей Витальевич ** Олару Ирина Дмитриевна ** Свиридов Станислав Васильевич ** Филимонов Алексей Андреевич [[Гьавадул транспорталъул федералияб агентство|Росавиациялъул]] баяназда рекъон, борталда рукӀун руго 192 чӀахӀиял пассажирал ва 25 гӀисинал лъимал<ref name="rt1">{{cite web |url=https://russian.rt.com/article/127040|title=СМИ опубликовали список пассажиров самолёта Airbus «Когалымавиа»|author= |date=2015-10-31 |work= |publisher=[[RT]] |accessdate=2015-10-31 |lang=}}</ref>. == Катастрофа == [[Файл:Flight 7K9268 crash.svg|thumb|250пкс|Рорженалъул карта]] {{external media |topic= |width=330px |video1=[https://www.youtube.com/watch?v=cV_2KF4KUrk «Когалымавиа»-ялъул самолёт бортараб бакӀ гьаваялдасан] }} 30 октябралъ EI-ETJ борталъ гьабун кӀиго рейс 7K-9266/9265 [[Шарам аш-Шайх]] — [[Самара]] — [[Шарам аш-Шайх]] маршруталда. Шарам аш-Шайхалда гӀодоб рещтӀин гьабун букӀана 15:30 UTC. [[Шарам аш-Шайх (аэропорт)|Шарам аш-Шайхалъул аэропорталда]] самолёталъе гьабуна техникаялъулаб хъулухъ, ва 31 октябралъул радал гьеб бачине хӀадурана цӀияб экипажалъ, хадусеб 7K-9268 рейс гьабилалда цебе<ref>{{cite web|url=http://lifenews78.ru/news/167411|title=Летевший в Египет на самолете А-321 пилот не имел замечаний к судну|date=2015-10-31|publisher=[[LifeNews]]|lang=ru|accessdate=2015-10-31|archive-date=2015-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20151102231628/http://lifenews78.ru/news/167411|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.flightradar24.com/data/airplanes/ei-etj/|title=Full flight information and flight history for aircraft EI-ETJ|publisher=[[Flightradar24]]|lang=en|accessdate=2015-10-31}}</ref>. 03:49 UTC (05:49 бакӀалъул заманалда рекъон) 9268-еб рейс гьаваялде бахъана аэропорталдаса, ва [[ГӀакъаба (ралъдал мацӀ)|ГӀакъаба ралъдал мацӀ]] ккун рагӀалдасан боржунаго гьелъ борхалъи босулеб букӀана. [[Flightradar24]] сайталъул баяназда рекъон, 04:13 минут араб мехалда {{s|404 узелалъул}} хехлъигун {{s|(748 км/с)}} 9268-еб рейс бахана 30875 футалде (9411 м), ва гьеб мехалъ гьелъулгун бухьен тӀагӀана. 04:13:19 UTC заманалда рекъон EI-ETJ борт тӀагӀана радио­лока­то­разул экраназдаса; гьеб мехалъ гьелъул борхалъи букӀана 27925 фут (8512 м), нухлул хехлъи — {{s|62 узел}} {{s|(115 км/с).}} ГӀага-шагарго 04:15 UTC (06:15 бакӀалъул заман, 07:15 [[москваялъул заман|MSK]] рекъон) «Аэробус» бортана мугӀрузул мухъалде<!-- Горы видны на фото--> Синаялъул централияб бутӀаялданая. == Расследование == == Реакция == [[Россиялъул Федерациялъул президент|Россиялъул Президент]] [[Путин, Владимирил Владимир|Владимир Путиница]] гъваридаб зигара бана хваразул гӀагарлъиялда. Премьер-министр [[Дмитрий Медведев]]асда тӀад къана, Египеталда бортараб «Когалымавиа»-лъул самолёт бортиялда хурхун пачалихъияб комиссия гӀуцӀизе<ref>{{cite web|date=2015-10-31|url=http://ria.ru/incidents/20151031/1311250885.html |title=Путин поручил сформировать госкомиссию по катастрофе самолета в Египте |publisher=РИА Новости |accessdate=2015-10-31 }}</ref>. Россиялда 1 ноябрь лъазабуна [[ЧӀегӀербаялъул къо|чӀегӀербаялъул къолъун]]<ref>{{cite web |date=2015-10-31|url=http://kremlin.ru/events/president/news/50598 |title=1 ноября объявлен в России днём траура по погибшим в авиакатастрофе |publisher=АП |accessdate=2015-10-31 }}</ref><ref name="траур">{{cite web |url=http://ria.ru/incidents/20151031/1311298113.html|title=В России 1 ноября объявлено Днём траура в связи с крушением самолета|publisher=[[РИА Новости]]|date=2015-10-31|accessdate=2015-10-31 }}</ref>. Гьединго зигара бан бачӀана Египеталъул<ref>{{cite web |date=2015-10-31 |url=http://ria.ru/world/20151031/1311196193.html|title=СМИ: премьер Египта отменил все визиты из-за инцидента с самолётом РФ|publisher=[[РИА Новости]]|author=Маргарита Кислова |accessdate=2015-10-31}}</ref>, Эрменистаналъул, Белоруссиялъул, Украиналъул<ref>{{cite news|title=Петр Порошенко выразил соболезнования через Twitter|url=http://ren.tv/novosti/2015-10-31/petr-poroshenko-vyrazil-soboleznovaniya-cherez-twitter|accessdate=2015-11-01|publisher=[[РЕН ТВ]]|date=2015-10-31}}</ref>, Азарбижаналъул, Турциялъул, Франсиялъул<ref>{{cite web|title=Франсуа Олланд выразил соболезнования России в связи с катастрофой A321|url=http://www.ntv.ru/novosti/1559079/|date=31.10.2015|publisher=[[НТВ]]}}</ref><ref>{{cite web|title=Франсуа Олланд выразил соболезнования России в связи с катастрофой A321.|url=http://president.gov.by/ru/news_ru/view/soboleznovanie-prezidentu-rossijskoj-federatsii-vladimiru-putinu-12470/|date=2015-10-31|4=|access-date=2015-11-01|archive-date=2015-11-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20151103042056/http://president.gov.by/ru/news_ru/view/soboleznovanie-prezidentu-rossijskoj-federatsii-vladimiru-putinu-12470|url-status=dead}}</ref>, АЦШ-ялъул<ref>{{cite news|url=https://russian.rt.com/article/127067|title=Джон Керри выразил соболезнования в связи с крушением российского самолёта в Египте|date=2015-10-31|publisher=RT.com|accessdate=2015-10-31}}</ref>, Эстониялъул<ref>{{cite news|title=Президент Эстонии направил Владимиру Путину письмо с соболезнованиями|url=http://rus.postimees.ee/3382235/prezident-jestonii-napravil-vladimiru-putinu-pismo-s-soboleznovanijami|accessdate=2015-11-01|publisher=Postimees|date=2015-10-31}}</ref> ва цоги пачалихъазул церехъабаз. === Авиакомпаниязул реакция === [[Emirates Airline]], [[Air France]] ва [[Lufthansa]] авиакомпанияз чӀезе тана Синаялъул бащдаб чӀинкӀиллъиялда тӀасан рукӀарал рорженал, россиялъул лайнер бортиялъе сабабал чӀезаризегӀан<ref>{{cite news|url=http://www.rbc.ru/business/31/10/2015/5634ebdd9a79471ff5bc6a69|title=Air France и Lufthansa приостановили полеты над Синайским полуостровом|date=2015-10-31|publisher=[[РБК]]|accessdate=2015-11-01}}</ref><ref>{{cite news|url=https://slon.ru/posts/58908|title=Emirates прекратила полеты над Синаем|date=2015-11-01|publisher=[[Slon Magazine]]|accessdate=2015-11-01}}</ref>. == ХӀужаби == {{хӀужаби|2}} == Ссылкаби == * [http://www.metrojet.ru/posts/71-informatsiya-po-reysu-9268-sharm-el-sheyh-sankt-peterburg-31-oktyabrya-2015 Информация по рейсу 7К-9268 Шарм-Эль-Шейх — Санкт-Петербург 31 октября 2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151104012641/http://www.metrojet.ru/posts/71-informatsiya-po-reysu-9268-sharm-el-sheyh-sankt-peterburg-31-oktyabrya-2015 |date=2015-11-04 }} — Metrojet * {{cite web|title=Список пассажиров и экипажа самолета Airbus A321 авиакомпании «КогалымАвиа» 7К9268 |url=http://www.mchs.gov.ru/operationalpage/Operativnaja_informacija/item/5216330/|work=МЧС России}} * {{cite web |url=http://ria.ru/incidents/20151031/1311197621.html|title= Крушение российского лайнера в Египте|author= |date=2015-10-31 |work= Онлайн-репортаж |publisher=[[РИА Новости]] |accessdate=2015-10-31 |lang=}} * [http://www.flightradar24.com/data/flights/7k9268/#7d986d3 7K9268 flight history — FlightRadar24] * {{en icon}} [http://www.airbus.com/crisis/ Crisis] — Airbus * {{Ref-fr}} [http://www.bea.aero/fr/enquetes/sinai/sinai.php Accident survenu dans la péninsule du Sinaï (Egypte) à l’Airbus A321-231, immatriculé EI-ETJ, Vol 7K-9268, samedi 31 octobre 2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151226063534/http://www.bea.aero/fr/enquetes/sinai/sinai.php |date=2015-12-26 }} — [[Бюро по расследованию и анализу безопасности гражданской авиации (Франция)|Бюро по расследованию и анализу безопасности гражданской авиации]] * {{en icon}} [http://www.bea.aero/en/enquetes/sinai/sinai.php Accident in the Sinai Peninsula (Egypt) to the Airbus A321-231, registered EI-ETJ, flight 7K-9268, on Saturday 31 October 2015 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151117021724/http://www.bea.aero/en/enquetes/sinai/sinai.php |date=17 November 2015 }} — Бюро по расследованию и анализу безопасности гражданской авиации {{Aviation accidents-stub}} {{Авиациялъул лӀугьа-бахъинал 2015}} {{DEFAULTSORT:Синаялъул бащдаб чІинкІиллъи 20015}} [[Категория:Авиациялъул лӀугьа-бахъинал 2015 соналъ]] [[Категория:Египеталда аиациялъул лӀугьа-бахъинал]] [[Категория:Синай]] 8ws675a6qogphpp7tiwiwfar7kgv98x 0 9769 101015 99323 2026-09-07T12:16:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101015 wikitext text/x-wiki {{Пачалихъалъул хӀалтӀухъан |цӀар = Къурбангъули Мяликгулиевич БердимухӀамадов |аслияб цӀар = {{lang-tk| Gurbanguly Mälikgulyýewiç Berdimuhamedow}} |сурат = Gurbanguly Berdimuhamedov in July 2025 (cropped).jpg |гӀеблъи = 300px |сураталда гъоркь хъвай-хъвагӀай = |хъулухъ = [[Туркменистаналъул Президент]] |байрахъ = Flag of the President of Turkmenistan.svg |тартиб = 2 |хъулухъ байбихьи = [[14 февраль]] [[2007]]<br /><small>(и. тӀ. [[2006 сон]]алъул [[21 декабрь|21 декабралдаса]] байбихьун)</small> |цеве вукӀарав = [[Ниязов, Сапармурат Атаевич|Сапармурат Ниязов]] |хадув вачӀарав = |хъулухъ_2 = [[Туркменистаналъул демократияб партия|Туркменистаналъул демократияб партиялъул Председатель]] |тартиб_2 = 2 |байрахъ_2 = Flag of Turkmenistan.svg |хъулухъ байбихьи_2 = [[4 август]] [[2007 сон]] |хъулухъ лӀугӀи_2 = [[17 август]] [[2013 сон]]<ref>[http://world.fedpress.ru/news/russia_and_cis/1376733385-prezident-turkmenii-ushel-iz-svoei-demokraticheskoi-partii Президент Туркмении ушел из своей Демократической партии]</ref> |цеве вукӀарав_2 = [[Ниязов, Сапармурат Атаевич|Сапармурат Ниязов]] |хадув вачӀарав_2 = Касимгули Бабаев<ref name=autogenerated7>[http://www.turkmenistan.ru/ru/articles/38889.html Гурбангулы Бердымухамедов приостановил членство в Демпартии Туркменистана на время своего президентства]</ref> |хъулухъ_3 = [[Туркменистаналъул Министерзабазул Кабинеталъул председателасул наиб]] |байрахъ_3 = Flag of Turkmenistan.svg |хъулухъ байбихьи_3 = [[3 апрель]] [[2001 сон]] |хъулухъ лӀугӀи_3 = [[14 февраль]] [[2007 сон]] |президент_3 = [[Ниязов, Сапармурат Атаевич|Сапармурат Ниязов]] |хъулухъ_4 = [[Туркменистаналъул СахлъицӀуниялъул министерство|Туркменистаналъул СахлъицӀуниялъул]] [[министр]] |байрахъ_4 = Министерств Здравоохранения и Медицинской промышленности Туркменистана.jpg |хъулухъ байбихьи_4 = [[1997 сон]] |хъулухъ лӀугӀи_4 = [[14 февраль]] [[2007 сон]] |цеве вукӀарав_4 = |хадув вачӀарав_4 = [[Ата Сердаров]]<ref>[http://www.turkmenistan.ru/ru/node/18522 Министром здравоохранения и медицинской промышленности Туркменистана назначен Ата Сердаров]</ref> |президент_4 = [[Ниязов, Сапармурат Атаевич|Сапармурат Ниязов]] |гьавураб къо-моцӀ = 29.6.1957 |гьавураб бакӀ = р. [[Бабарап]], [[Гёкдепе этрап]], [[ГӀашкъабад область]], [[Туркменистаналъул ССР]], {{флагификация|СССР}} |эмен = [[БердимухӀамадов, Мяликгули БердимухӀамадович|Мяликгули БердимухӀамадович БердимухӀамадов]]<ref>[http://www.chrono-tm.org/2012/08/kniga-k-yubileyu/ Книга к юбилею]</ref> |эбел = Огулабат БердимухӀамадова |лъади = Огульгерек Атаевна БердимухӀамадова |лъимал = вас: Сердар БердимухӀамадов<ref>[http://www.gundogar.org/?02470513069000000000000011000000 Цирк с конями]</ref> ва лъабго яс |партия = [[Туркменистаналъул демократияб партия]] ([[2013 сон]]алде щвезегӀан)<ref>[http://www.itar-tass.com/c1/843494.html Президент Туркмении заявил о своем выходе из состава Демократической партии]</ref><br />Партия гьечӀев |лъай = [[Туркменистаналъул пачалихъияб медицинаялъул институт]] |гӀелмияб даража = [[медицинаялъул гӀелмабазул доктор]]<br /> [[экономикиял гӀелмабазул доктор]] |аслияб хъулухъ = [[гӀусазул тохтур]] |миллат = [[туркал|туркав]] |дин = [[Ислам]]<ref name="turkmenistan.ru">[http://www.turkmenistan.ru/ru/node/18695 Сегодня начинается государственный визит президента Туркменистана в Королевство Саудовская Аравия]</ref> [[суниял|суннияб мазгьабалъул]] | хъулухъ гьабурал сонал = | принадлежность = {{флагификация|Туркменистан}} |звание = [[Туркменистаналъул яргъидгӀуцӀарал къуватал|Туркменистаналъул яргъидгӀуцӀарал къуватазул]] [[генерал]]<ref>[http://turkmenistan.gov.tm/?id=3037 Совместное заседание Кабинета Министров и Государственного совета безопасности]. Государственное информационное агентство Туркменистана (TDH)</ref> |шапакъатал = {{{!}} style="background: transparent; color:inherit" {{!}} {{Медаль Меседил моцІ}}{{!!}} {{Орден Галкиниш}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent; color:inherit" {{!}} {{Орден Президентасул ЦІва}} {{!!}} {{Орден Битараплик}} {{!}}} '''КъватӀисел пачалихъазул шапакъатал''' {{{!}} style="background: transparent; color:inherit" {{!}}{{Орден Мустакиллик}} {{!!}}{{Цере тІурал хъулухъазухъ орден (Узбекистан)}} {{!!}}{{Орден Исмоили Самони}} {{!}}- {{!}}{{Турциялъул 1 даражаялъул орден}}{{!!}}{{Сербия Жумгьурияталъул орденалъул чІоло}}{{!!}} {{ал-Халипа 1 даражаялъул орден}} {{!}}} {{{!}} {{!}}{{Медаль Астанаялъе 10 сон}} {{!}}} | сайт = |гъулбас = }} '''Къурбангъули Мяликгулиевич БердимухӀамадов''' ({{lang-tk|Gurbanguly Mälikgulyýewiç Berdimuhamedow}}; гь. [[29 июнь|29 июналъ]] [[1957]] с., [[Бабарап]] росулӀ, Гёкдепе этрап]], [[ГӀашкъабад область]], [[Туркменистаналъул ССР]], [[СССР]]) — [[2007 сон]]алъул [[14 февраль|14 февралалдаса]] байбихьун [[Туркменистаналъул президент]] (2006 соналъул 21 декабралдаса 2007 соналъул 14 февралалде щвезегӀан Туркменистаналъул президентасул ишал тӀоралев), пачалихъияв жигарчи, [[Туркменистаналъул министерзабазул кабинет]]алъул председатель, [[Туркменистаналъул яргъидгӀуцӀарал къуватал|Туркменистаналъул яргъидгӀуцӀарал къуватазул]] [[тӀадегӀанав боязул бетӀер]], армиялъул генерал, медицинаялъул гӀелмабазул доктор, экономикиял гӀелмабазул доктор, [[Туркменистаналъул гӀелмабазул академия]]лъул академик, [[Туркменистаналъул демократияб партия]]лъул председатель (2007 - 2013 соназ)<ref>[http://lenta.ru/news/2013/08/17/out/ Бердымухамедов вышел из своей партии // lenta.ru (17 августа 2013 года)]</ref>. ;;; == ГӀумрухъвай == [[Файл:Dmitry Medvedev in Turkmenistan December 2009-2.jpg|мини|[[ГӀашкъабад]]алда [[Дмитрий Медведев]]гун дандечӀвай, [[2009 сон]]алъул [[22 декабрь]]]] [[Файл:Gurbanguly Berdimuhammedov with Obamas.jpg|мини|[[АЦШ]]-ялъул президент [[Барак Обама]]гун ва гьесул лъадигун бахъараб сурат]] [[Файл:Gurbanguly Berdimuhammedow - Putin.jpg|мини|[[Тегеран]]алда [[Владимир Путин]]илгун данделъиялда, [[2007 сон]]алъул [[16 октябрь]]]] [[Файл:RIAN archive 320886 Turkmen President Gurbanguly Berdymukhammedov in the Kul Sharif Mosque during his visit to Tatarstan.jpg|мини|Туркменистаналъул президент Къурбангъули БердимухӀамадов, Татаристаналъул президент Минтимер Шаймиевгун [[Кул Шариф]] мажгиталда]] Гьавуна 1957 соналъул 29 июналъ Туркменистаналъул ССР-алъул ГӀашкъабад областалъул Гёкдепе мухъалъул Бабарап росулӀ. Эмен, [[БердимухӀамадов, Мяликгули БердимухӀамадович|Мяликгули БердимухӀамадович БердимухӀамадов]] — мугӀалим, [[КПСС]]-алъул гӀахьалчилъиялде кандидат, битӀа-бишизабулелгун-захӀматалъул идарабазул вукӀарав нухмалъулев, гьанже — пенсионер<ref name=autogenerated1>[http://www.gundogar.org/?02470512768000000000000011000000 В Туркмении вышла книга о Мяликгулы Бердымухамедове]</ref>. Мать — Огулабат-эдже<ref>[http://tdh.gov.tm/?id=5683 Президент Туркменистана совершил восхождение по Тропе здоровья]</ref>. Дед, Бердымухамед Аннаев, был известным учителем, работал директором начальной школы, в годы Великой Отечественной войны он воевал на фронте<ref name=autogenerated4>[http://www.lenta.ru/news/2011/10/24/roman/ Гурбангулы Бердымухамедов написал роман]</ref>. Къурбангъули вукӀана хъизаналда цохӀого цо вугев васлъун, гьесул яцазда цӀарал руго: Гулнабат, Дурдинабат, Гулжамал, Огулжамал ва Мягьри. [[1979 сон]]алъ лӀугӀизабуна [[Ташкенталъул пачалихъияб медицинаялъул институт|Туркменистаналъул пачалихъияб медицинаялъул институталъул]] [[гӀусазул медицина]]ялъул факультет, хадубго цун аспирантураги. Гьев ккола медицинаялъул гӀелмабазул докторлъун. ЗахӀматалъул нух байбихьана [[1980 сон]]алъ [[гӀусазул тохтур]]лъиялдасан. == 2012 соналъул президентасул рищиял == == ХӀужаби == {{хІужаби}} == Ссылкабии == * {{ВТ-ЛП|Бердымухамедов, Гурбангулы}} * [http://medportal.ru/mednovosti/news/2009/07/22/lipoma/ Президент Туркмении провёл операцию в новом онкоцентре] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170310201435/http://medportal.ru/mednovosti/news/2009/07/22/lipoma/ |date=2017-03-10 }} * [http://www.themoscowtimes.com/news/article/turkmenistan-president-called-dumb-dishonest-in-cable/425538.html Turkmenistan President Called 'Dumb, Dishonest' in Cable] * Густерин П. [http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1356500340 Сердар Бердымухамедов: Штрихи к портрету] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923230510/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1356500340 |date=2015-09-23 }} {{start box}} {{succession box|title=[[Туркменистаналъул президент]]<br />[[Файл:Coat of Arms of Turkmenistan.svg|45 px]]|before=[[Ниязов, Сапармурат Атаевич|Сапармурат Ниязов]]|after=''Гьанже хъулухъалда''|years=[[14 февраль]] [[2007]] — гь.з.<br /><small>([[2006]] [[21 декабрь|21 декабралдаса]] и.тІ.)</small>}} {{end box}}{{^|1em}} {{Туркменистаналъул президентал}} [[Категория:ГӀусазул тохтурзаби]] [[Категория:Генералы Туркменистаналъул генералзаби]] dyuwdniij36pvpnz3lwxiiwj0hpoulb 0 9798 100967 99198 2026-09-07T12:08:42Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100967 wikitext text/x-wiki {{ГӀБ+Россия |пачалихъ = Россия |статус = Росу |магӀарул мацӀалъ цӀар = Акнада |эбелаб мацӀалъ цӀар = |герб = |гербалъул гӀеблъи = 150px |гербалъул сипат гьаби = |сурат = |lat_deg = 43.377578 |lon_deg = 46.913106 |CoordAddon = type:city_region:RU-DA |CoordScale = |икълим = Дагъистан |икълималъул тайпа = Жумгьурият |мухъ = Гъизилюрт мухъ |мухъ таблицаялда = Гъизилюрт мухъ{{!}}Гъизилюрт |мухъалъул тайпа = Муниципалияб мухъ |жанисеб бикьи = |жамагӀаталъул тайпа = Росдал бо |жамагӀат = Акнада росо |бетӀерасул тайпа = |бетӀер = |кьучӀ лъураб къо-моцӀ = 1957 |расмияб мацӀ = |халкъалъул къадар = {{цІикІкІен}} 4267 |хъвай-хъвагІай гьабураб сон = 2015 |гъунки = |площад = |агломерация = |миллатал = [[магӀарулал]] |динал = [[Ислам]]-сунияб мазгьабалъул |этнохороним = |сагІтил рачел = +4 |DST = |телефоналъул код = |почалъул индекс = 368110 |цифровой идентификатор = 82226000002 |Commonsалда категория = |сайт = |сайталъул мацІ = ru }} {{Шаблон:Цоги магІнаби|Акнада}} '''Акнада''' — [[Дагъистан]] жумгьурияталъул [[Гъизилюрт мухъ]]алъул росу. == Ракьхъвай == Гьеб буго мухъалъул северияб рахъалда [[Гъизилюрт]] шагьаралдаса 35 км рикӀкӀад, [[Хасавюрт мухъ]]алъул гӀорхъода. == Тарих == Гьенир гӀумру гьабун ругел ([[магӀарулал]]), 1957 соналъ [[буртиял|чачанал]] сибиралдаса тӀад руссун хадуб, [[Дышне-Ведено]] росулӀа гьенире гочиналъул хӀасилалда лӀугьараб росу буго гьеб. МагӀарулал Чачанистаналде гочинарун рукӀана 1944 соналда ЦӀумада мухъалъул Акнада, Ангида ва Ашша росабалъан. == Халкъ == {{ Халкъалъул къадар | Акнада (Кизилюртовский район) }} БацӀцӀадаб магӀарулазул росу <ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/kizilyurtovskiy02.html Итоги переписи 2002 года по Кизилюртовскому району]</ref>. == Ссылкаби == [http://aknada.narod.ru Акнада росдал сайт] == ХӀужаби == {{хІужаби}} {{Dagestan-geo-stub}} {{Гъизилюрт мухъалъул росаби}} {{Дагъистан}} [[Категория:Гъизилюрт мухъалъул росаби]] 5712ez66q4dznibjt4x9xij1v944u03 0 9825 101414 100754 2026-09-07T13:27:03Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101414 wikitext text/x-wiki {{ГӀБ+Россия |пачалихъ = Россия |статус = Росу |магӀарул мацӀалъ цӀар = ЦӀияб Кировауль |эбелаб мацӀалъ цӀар = {{lang-ru|Кироваул}} |герб = |гербалъул гӀеблъи = 150px |гербалъул сипат гьаби = |сурат = | lat_deg = 43.239284 | lon_deg = 46.849064 | CoordAddon = type:city_region:RU |CoordScale = |икълим = Дагъистан |икълималъул тайпа = Жумгьурият |мухъ = Гъизилюрт мухъ |мухъ таблицаялда = Гъизилюрт мухъ{{!}}Гъизилюрт |мухъалъул тайпа = Муниципалияб мухъ |жанисеб бикьи = |жамагІаталъул тайпа = Росдал бо |жамагІат = ЦІияб Кировау росо |бетІерасул тайпа = |бетІер = |кьучІ лъураб къо-моцІ = 1957 |расмияб мацІ = |халкъалъул къадар = 2823 |хъвай-хъвагІай гьабураб сон = 2015 |гъунки = |площад = |агломерация = |миллатал = [[магIарулал]] |динал = [[Ислам]]-сунияб мазгьабалъул |этнохороним = |сагІтил рачел = +4 |DST = |телефоналъул код = |почалъул индекс = 368112 |цифровой идентификатор = 82226000004 |Commonsалда категория = |сайт = |сайталъул мацІ = }} '''ЦӀияб Кироваул''' — [[Дагъистан]] жумгьурияталъул [[Гъизилюрт мухъ]]алъул росу. == Ракьхъвай == Гьеб буго [[Сулахъ]] гӀорул квегӀаб рахъалда, [[Гъизилюрт]] шагьаралдаса 4 км севергун-бакъбаккулрахъалдехун. == Халкъалъул къадар == {{ Халкъалъул къадар | Кироваул }} == Тарих == Росу лӀугьана ХХ гӀасруялъул бакьулӀ, [[ЦӀумада мухъ]]алъул [[Силди]] росулӀан гочун рачӀарал гӀадамаз гьениб чӀей гьабиялъул хӀасилалда. == Ссылкабии == * [http://archive.libfl.ru/win/law/islamic/book2004-2_15.htm/ Опыт введения шариата на микро-уровне: пример дагестанского селения Кироваул] * [http://www.riadagestan.ru/news/2010/07/21/100536/ В селе Кироваул убиты два молодых человека] * [http://www.rg.ru/2010/07/16/kirovaul.html/ Главу села выследили в городе] * [http://www.rian.ru/incidents/20091009/188121122.html/ Установлены личности боевиков, убитых в дагестанском селе Кироваул] * [http://www.chernovik.net/news/399/News/2010/07/23/10735/ Без шансов на жизнь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100730012315/http://chernovik.net/news/399/News/2010/07/23/10735 |date=2010-07-30 }} == ХӀужаби == {{хІужаби}} {{Dagestan-geo-stub}} {{Гъизилюрт мухъалъул росаби}} {{Дагъистан}} [[Категория:Гъизилюрт мухъалъул росаби]] fe2hdp3ji6oqycz1mv4rhqwb9vl1nt7 0 9829 101210 99963 2026-09-07T12:53:03Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101210 wikitext text/x-wiki {{ГӀБ+Россия |пачалихъ = Россия |статус = Росу |магӀарул мацӀалъ цӀар = КӀулзеб |эбелаб мацӀалъ цӀар = {{lang-ru|Кульзеб}} |герб = |гербалъул гӀеблъи = 150px |гербалъул сипат гьаби = |сурат = | lat_deg = 43|lat_min = 10|lat_sec =16.51 | lon_deg = 47|lon_min = 0|lon_sec =50.37 | CoordAddon = type:city(12900)_region:RU |CoordScale = |икълим = Дагъистан |икълималъул тайпа = Жумгьурият |мухъ = Гъизилюрт мухъ |мухъ таблицаялда = Гъизилюрт мухъ{{!}}Гъизилюрт |мухъалъул тайпа = Муниципалияб мухъ |жанисеб бикьи = |жамагӀаталъул тайпа = |жамагӀат = |бетӀерасул тайпа = |бетӀер = |кьучӀ лъураб къо-моцӀ = 1957 |расмияб мацӀ = |халкъалъул къадар = {{ Халкъалъул къадар | Кульзеб | тс }} |хъвай-хъвагӀай гьабураб сон = {{ Халкъалъул къадар | Кульзеб | г }} |гъунки = |площад = |агломерация = |миллатал = [[магIарулал]] |динал = [[Ислам]]-сунияб мазгьабалъул |этнохороним = |сагІтил рачел = +4 |DST = |телефоналъул код = |почалъул индекс = 368086 |цифровой идентификатор = 82226000006 |Commonsалда категория = |сайт = |сайталъул мацІ = }} '''КӀулзеб''' — [[Дагъистан]] жумгьурияталъул [[Гъизилюрт мухъ]]алъул росу. == Ракьхъвай == Гьеб буго «Кавказ» федералияб нухда, [[Гъизилюрт]] шагьаралдаса 12 км бакъбаккудехун. росулӀ буго [[Шималияб-Кавказалъул маххул нух]]нул чӀей гьабулеб бакӀ. == Тарих == == Халкъалъул къадар == {{ Халкъалъул къадар | Кульзеб }} гьездаса ккола (2002 с.): * магӀарулал — 2566 чи (84,0 %) * лакал — 324 чи (10,6 %) * даргиял — 56 чи (1,8 %) * лъарагӀал — 32 чи (1,0 %) * цогидал — 78 чи (2,6 %)<ref name="ethno-kavkaz">[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/kizilyurtovskiy02.html Итоги переписи 2002 г. по Кизилюртовскому району]</ref> == Ссылкаби == * [http://www.odnoselchane.ru/?sect=158/ Село Кульзеб на сайте Односельчане] * [http://www.rgvktv.ru/open_news/proisshestviya/v_kizilyurtovskom_rayone_prorvalo_platinu_na/ в Кизилюртовском районе прорвало платину на канале Октябрьской революции, были затоплены села Комсомольское и Кульзеб]{{Хвараб регӀел|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.dagpravda.ru/?com=materials&task=view&page=material&id=3015/ Народная благодарность] == ХӀужаби == {{хІужаби}} {{Dagestan-geo-stub}} {{Гъизилюрт мухъалъул росаби}} {{Дагъистан}} [[Категория:Гъизилюрт мухъалъул росаби]] 0baa7xyfbd92790g5gdv5rrwmoxjt00 0 9835 101417 100916 2026-09-07T13:27:33Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101417 wikitext text/x-wiki {{ГӀБ+Россия |пачалихъ = Россия |статус = Росу |магӀарул мацӀалъ цӀар = ЦӀияб ЧӀикӀаб |эбелаб мацӀалъ цӀар = {{lang-ru|Новый Чиркей}} |герб = |гербалъул гӀеблъи = 150px |гербалъул сипат гьаби = |сурат = | lat_deg = 43 |lat_min = 09 |lat_sec = 42 | lon_deg = 47 |lon_min = 03 |lon_sec = 24 | CoordAddon = type:city_region:RU-DA |CoordScale = |икълим = Дагъистан |икълималъул тайпа = Жумгьурият |мухъ = Гъизилюрт мухъ |мухъ таблицаялда = Гъизилюрт мухъ{{!}}Гъизилюрт |мухъалъул тайпа = Муниципалияб мухъ |жанисеб бикьи = |жамагӀаталъул тайпа = |жамагӀат = |бетӀерасул тайпа = |бетӀер = |кьучӀ лъураб къо-моцӀ = 1867 |расмияб мацӀ = |халкъалъул къадар = {{ Халкъалъул къадар | Новый Чиркей | тс }} |хъвай-хъвагӀай гьабураб сон = {{ Халкъалъул къадар | Новый Чиркей | г }} |гъунки = |площад = |агломерация = |миллатал = [[магIарулал]] |динал = [[Ислам]]-сунияб мазгьабалъул |этнохороним = |сагІтил рачел = +4 |DST = |телефоналъул код = 87234 |почалъул индекс = 368106 |цифровой идентификатор = 82226860001 |Commonsалда категория = |сайт = |сайталъул мацІ = }} '''ЦӀияб ЧӀикӀаб''' — [[Дагъистан]] республикалъул [[Гъизилюрт мухъ]]алъул росу. == Ракьхъвай == Росу буго [[Гъизилюрт]]алдаса 19 км бакъбаккудехун, «Кавказ» федералияб нухда. Севериябгун-бакътӀерхьуда гӀорхъи цо гьабула [[КӀулзеб]] росдалгун, къиблаябгун-бакъбаккуда [[Маххулиц]] росдалгун. == Халкъалъул къадар == {{ Халкъалъул къадар | Новый Чиркей }} 98,5 % ккола — магӀарулал<ref name=autogenerated1>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/kizilyurtovskiy02.html Этнокавказ. Национальный состав Кизилюртовского района по переписи 2002]</ref>. == Тарих == Росу гӀуцӀана 1957 соналъ, [[Ножай-Юрт мухъ]]алъул [[Галайти]] росулӀа рачӀарал гӀадамаз. == Транспорт == Росдада жанисан ккола Ростов-Баку маххул нухлул бутӀа ва федералияб нух «Кавказ». == ХӀужаби == {{хІужаби}} {{Dagestan-geo-stub}} {{Гъизилюрт мухъалъул росаби}} {{Дагъистан}} [[Категория:Гъизилюрт мухъалъул росаби]] oupjj1ffpbopu8h2xxele0g5uqrsjf2 0 9837 101331 100426 2026-09-07T13:13:13Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101331 wikitext text/x-wiki {{ГӀБ+Россия |пачалихъ = Россия |статус = Росу |магӀарул мацӀалъ цӀар = СултӀанилросу |эбелаб мацӀалъ цӀар = {{lang-kum|Султан-Янгы-Юрт}} |герб = |гербалъул гӀеблъи = 150px |гербалъул сипат гьаби = |сурат = | lat_deg = 43|lat_min = 13|lat_sec = | lon_deg = 46|lon_min = 52|lon_sec = | CoordAddon = type:city_region:RU-DA |CoordScale = |икълим = Дагъистан |икълималъул тайпа = Жумгьурият |мухъ = Гъизилюрт мухъ |мухъ таблицаялда = Гъизилюрт мухъ{{!}}Гъизилюрт |мухъалъул тайпа = Муниципалияб мухъ |жанисеб бикьи = |жамагӀаталъул тайпа = |жамагӀат = |бетӀерасул тайпа = |бетӀер = |кьучӀ лъураб къо-моцӀ = 1867 |расмияб мацӀ = |халкъалъул къадар = {{ Халкъалъул къадар | Султан-Янги-Юрт | тс }} |хъвай-хъвагӀай гьабураб сон = {{ Халкъалъул къадар | Султан-Янги-Юрт | г }} |гъунки = |площад = |агломерация = |миллатал = [[магIарулал]], [[лъарагІал]], [[лакал]] ва ц. |динал = [[Ислам]]-сунияб мазгьабалъул |этнохороним = |сагІтил рачел = +4 |DST = |телефоналъул код = 87234 |почалъул индекс = 368108 |цифровой идентификатор = 82226870001 |Commonsалда категория = |сайт = |сайталъул мацІ = }} '''СултӀанилросу''' ({{lang-kum|Султан-Янгы-Юрт}}) — [[Дагъистан]] жумгьурияталъул [[Гъизилюрт мухъ]]алъул росу. == Ракьхъвай == Росу буго [[Сулахъ]] гӀорул кваранаб рахъалда ва [[Гъизилюрт]] шагьаралъул гӀорхъода. == Халкъалъул къадар == {{ Халкъалъул къадар | Султан-Янги-Юрт }} 2012 соналъул баяназда рекъон росулӀ гӀумру гьабулеб букӀана 8753 чияс<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2012/bul_dr/mun_obr2012.rar Таблица 35. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2012 года]</ref>. ; Миллияб гӀуцӀи * [[магӀарулал]] — 5906 чи (55,9 %), * [[лъарагӀал]] — 3630 чи (34,4 %), * [[лакал]] — 667 чи (6,3 %), * [[Даргиял]] — 118 чи (1,1 %), * [[гӀурусал]] — 102 чи (1,0 %), * [[чачанал]] — 94 чи (0,9 %), * хутӀарал — 21 чи<ref>{{Cite web |title=Итоги переписи 2002 г. |url=http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/kizilyurtovskiy02.html/ |access-date=2011-07-10 |archive-date=2011-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110710151535/http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/kizilyurtovskiy02.html/ |url-status=live }}</ref> == Тарих == 1965 соналъ росулъе гочинаруна [[Лак мухъ]]алъул [[Ханар]] росулӀан лакал, ва гьез гӀуцӀана цӀмяб микрорайон ЦӀияб Ханар. == ХӀужаби == {{хІужаби}} {{Dagestan-geo-stub}} {{Гъизилюрт мухъалъул росаби}} {{Дагъистан}} [[Категория:Гъизилюрт мухъалъул росаби]] qaq0hw1c2ahvub4mq0o930mct3c3gks 0 9843 101420 100764 2026-09-07T13:28:03Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101420 wikitext text/x-wiki '''ЦӀобокь Миякьуб''' — [[Дагъистан]] жумгьурияталъул [[Гъизилюрт мухъ|Гъизилюрт мухъалъул]] росу{{ГӀБ+Россия |пачалихъ = Россия |статус = Росу |магӀарул мацӀалъ цӀар = ЦӀобокь Миякьуб |эбелаб мацӀалъ цӀар = {{lang-ru|Зубутли-Миатли}} |герб = |гербалъул гӀеблъи = 150px |гербалъул сипат гьаби = |сурат = | lat_deg = 43 |lat_min = 11 |lat_sec = 58 | lon_deg = 46 |lon_min = 48 |lon_sec = 46 | CoordAddon = type:city_region:RU |CoordScale = |икълим = Дагъистан |икълималъул тайпа = Жумгьурият |мухъ = Гъизилюрт мухъ |мухъ таблицаялда = Гъизилюрт мухъ{{!}}Гъизилюрт |мухъалъул тайпа = Муниципалияб мухъ |жанисеб бикьи = Росдал бо |жамагӀаталъул тайпа = росдал совет ЦӀобокь Миякьуб |жамагӀат = |бетӀерасул тайпа = |бетӀер = |кьучӀ лъураб къо-моцӀ = |расмияб мацӀ = |халкъалъул къадар = {{ Халкъалъул къадар | Зубутли-Миатли | тс }} |хъвай-хъвагӀай гьабураб сон = {{ Халкъалъул къадар | Зубутли-Миатли | г }} |гъунки = |площад = |агломерация = |миллатал = [[магIарулал]], [[лъарагІал]], [[чачанал]] ва ц. |динал = [[Ислам]]-сунияб мазгьабалъул |этнохороним = |сагІтил рачел = +4 |DST = |телефоналъул код = 87243 |почалъул индекс = 368115 |цифровой идентификатор = 82226845001 |Commonsалда категория = |сайт = |сайталъул мацІ = }} . == Ракьхъвай == Росу буго [[Сулахъ]] гӀорул рагӀалда, [[Гъизилюрт]] шагьаралдаса 9 км бакътӀерхьудехун. Северияб рахъалдасан гьелъ гӀорхъи цо гьабула [[ЦӀияб Сулахъ]] гьиналъулгун. == Халкъалъул къадар == {{ Халкъалъул къадар | Зубутли-Миатли }} ГӀицӀго цо миллаталъул росу — 98,7 % ккола [[магӀарулал]]<ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/kizilyurtovskiy02.html Итоги переписи 2002 г. по Кизилюртовскому району]</ref>. == Тарих == Росу лӀугьана 1970 соналъ ккараб ракь багъариялъул хӀасилалда риххарал [[ЦӀобокь]] ва [[Миякьуб]] росабазул гӀадамал гочиналъул хӀасилалда. == Транспорт == РосулӀан буго федералияб нух {{гІаламат-ru|M|29}} [[Кавказ (нух)|«Кавказ»]] ва [[Шималияб-Кавказалъул маххул нух]]лул цо бутӀа. РосулӀ буго маххулнухлул [[Сулахъ (станция)|станция Сулахъ]]. == ХӀужаби == {{хІужаби}} {{Dagestan-geo-stub}} {{Гъизилюрт мухъалъул росаби}} {{Дагъистан}} {{Дагъистаналъул М-29 автонухда ругел росаби ва шагьарал}} [[Категория:Гъизилюрт мухъалъул росаби]] eyreph95d6lcfdcj22ze88l0np9eyc0 0 9851 101413 100752 2026-09-07T13:26:53Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101413 wikitext text/x-wiki {{ГӀБ+Россия |пачалихъ = Россия |статус = Росу |магӀарул мацӀалъ цӀар = ЦӀияб Гъадари |эбелаб мацӀалъ цӀар = {{lang-ru|Новые Гадари}} |герб = |гербалъул гӀеблъи = 150px |гербалъул сипат гьаби = |сурат = | lat_deg = 43.193497 | lon_deg = 46.768602 | CoordAddon = type:city_region:RU |CoordScale = | ЯндексКарта = |икълим = Дагъистан |икълималъул тайпа = Жумгьурият |мухъ = Гъизилюрт мухъ |мухъ таблицаялда = Гъизилюрт мухъ{{!}}Гъизилюрт |мухъалъул тайпа = Муниципалияб мухъ |жанисеб бикьи = |жамагӀаталъул тайпа = Росдал бо |жамагӀат =росдал совет ЦӀобокь Миякьуб |бетӀерасул тайпа = |бетӀер = |кьучӀ лъураб къо-моцӀ = 1974 |расмияб мацӀ = |халкъалъул къадар = {{ Халкъалъул къадар | Новые Гадари | тс }} |хъвай-хъвагӀай гьабураб сон = {{ Халкъалъул къадар | Новые Гадари | г }} |гъунки = |площад = |агломерация = |миллатал = [[магIарулал]] |динал = [[Ислам]]-сунияб мазгьабалъул |этнохороним = |сагІтил рачел = +4 |DST = |телефоналъул код = 87243 |почалъул индекс = 368115 |цифровой идентификатор = 82226845003 |Commonsалда категория = |сайт = |сайталъул мацІ = }} '''ЦӀияб Гъадари''' — [[Дагъистан]] жумгьурияталъул [[Гъизилюрт мухъ]]алъул росу. == Ракьхъвай == Гьеб буго [[Гъизилюрт]]алдаса 10 км бакътӀерхьудехун, [[Хасавюрт мухъ]]алъул гӀорхъода. == Халкъалъул къадар == {{ Халкъалъул къадар | Новые Гадари }} ; Миллияб гӀуцӀи * магӀарулал — 5155 чи (84,5 %), * лъарагӀал — 666 чи (10,9 %), * лакал — 147 чи (2,4 %), * лезгиял — 62 чи (1,0 %) * даргиял — 30 чи (0,5 %), * хутӀарал — 44 чи (0,7 %)<ref>{{Cite web |title=Итоги переписи 2002 г. |url=http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/kizilyurtovskiy02.html/ |access-date=2011-07-10 |archive-date=2011-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110710151535/http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/kizilyurtovskiy02.html/ |url-status=live }}</ref> == Тарих == Гьеб гӀуцӀана 1974 соналъ [[Бакълъул мухъ]]алъул [[Гъадари]] росулӀа рачӀарал гӀадамаз. == Транспорт == РосулӀан уна федералияб нух {{гІаламат-ru|M|29}} [[Кавказ (нух)|«Кавказ»]] ва [[Шималияб-Кавказалъул маххул нух]]лул бутӀа. == Ссылкаби == * [http://www.gosspravka.ru/05/019/000000.html Справочник почтовых индексов / кодов ОКАТО / Кизилюртовский (район)] == ХӀужаби == {{хІужаби}} {{Dagestan-geo-stub}} {{Гъизилюрт мухъалъул росаби}} {{Дагъистан}} {{Дагъистаналъул М-29 автонухда ругел росаби ва шагьарал}} [[Категория:Гъизилюрт мухъалъул росаби]] gs7dzwwvmfeqmp58ul09d70vhobb2ik 0 9856 101093 99594 2026-09-07T12:29:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101093 wikitext text/x-wiki {{Пачалихъалъул хӀалтӀухъан |цӀар = ГӀумаханов Дарбишил Сайгидпаша |аслияб цӀар = {{lang-ru|Сайгидпаша Дарбишевич Умаханов}} |сурат = Сайгидпаша Умаханов.jpg |гӀеблъи = 280px |сураталда гъоркь хъвай-хъвагӀай = |хъулухъ = [[Дагъистан]]алъул <br />транспорталъул, энергетикаялъул <br />ва бухьеназул министр |хъулухъ байбихьи = [[2015 сон|2015 с.]] 30 ноябрь |хъулухъ лӀугӀи = |цеве вукӀарав = цӀияб баккараб хъулухъ |хадув вачӀарав = |хъулухъ_2 = Хасавюрталъул мэр |байрахъ_2 = |хъулухъ байбихьи_2 = [[6 апрель]] [[1997]] |хъулухъ лӀугӀи_2 = [[23 сентябрь]] [[2015]] |цеве вукӀарав_2 = |хадув вачӀарав_2 = Зайнуддин Охъмазов |гьавураб къо-моцӀ = 3.4.1962 |гьавураб бакӀ = [[Буртунай]] росу, [[НахъбакӀ мухъ]], {{БакІГьавураб|Дагъистаналъул АССР|Дагъистаналда}}, [[РСФСР]], [[СССР]]І |эмен = Дарбиш ГӀумаханов |эбел = |рос = |лъади = Бурлият ГӀумаханова |лъимал = Якъуб ГӀумаханов |партия = Цолъараб Россия |лъай = Дагъистаналъул хӀукуматалъул Университет,экономикияб факультет. |гӀелмияб даража = Экономикиял гӀелмабазул кандидат |аслияб хъулухъ = [[Сиясатчи]] |миллат = [[МагӀарулал|МагӀарулав]] |дин = [[Ислам]] |шапакъатал = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{ХІурматалъул Орден}}{{!!}}{{Гьудуллъиялъул Орден}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" [[Файл:Revolver icon.svg|40px|Именное оружие от министра обороны РФ маршала И. Д. Сергеева (1999)|link=Наградное оружие (Российская Федерация)]] [[Файл:Revolver icon.svg|40px|Именное оружие от министра обороны РФ А. Э. Сердюкова (2009)|link=Наградное оружие (Российская Федерация)]] {{!}}} }} '''ГӀумаханов Дарбишил Сайгидпаша''' (3.4.1962 [[Буртунай]], [[НахъбакӀ мухъ]], {{БакІГьавураб|Дагъистаналъул АССР|Дагъистаналда}}, [[РСФСР]], [[СССР]]) — [[дагъистан]]алъулсиясатчи, [[Хасавюрт]] шагьаралъул вукӀарав [[мэр]]. [[2005 сон]]алдасан байбихьун — муниципалияб гӀуцӀи «Хасавюрт шагьар» шагьаралъул округалъул бетӀер. [[2015 сон]]алъул [[30 ноябрь|30 ноябралъ]] [[Дагъистаналъул БетӀер|Дагъистаналъул бетӀерасул]] №229 амруялдалъун тӀамуна цӀияб гӀуцӀараб Дагъистаналъул транспорталъул, энергетикаялъул ва бухьеназул министрлъун<ref>{{cite web|url=http://www.riadagestan.ru/news/the_government_of_the/saygidpasha_umakhanov_naznachen_ministrom_transporta_energetiki_i_svyazi_dagestana/|title=Указ главы Дагестана от 30.11.2015 № 229|description=«О назначении Сайгидпаши Умаханова министром транспорта, энергетики и связи Дагестана»|accessdate=2015-11-30}}</ref>. == ГӀумрухъвай == Сайгидпаша гьавуна [[1962 соналъул 3 апрелалъ Буртунай росулӀ [[магӀарулал|магӀарулазул хъизамалда]]<ref name="Умаханов">{{cite news | title=Чем известен Сайгидпаша Умаханов |publisher=Газета "Коммерсантъ"| url=http://www.kommersant.ru/doc/1348789|date=03.04.2010 | lang=ru}}</ref>. ЛъугӀизабуна МахӀачхъалаялъул нухмалъигьабиялъул ва бизнесалъул институталъул юристлъиялъул факультет, Дагъистаналъул пачалихъияб университеталъул экономикаялъул факультет. Экономикиял гӀелмабазул кандидат. ХӀалтӀана [[Сбербанк]] банкалъул цо бутӀаялъул нухмалъулевлъун. Эркенаб гугариялъул спорталъул мастер, Россиялъул мустахӀикъав тренер. 1997—2003 соназда — Дагъистан Жумгьурияталъул Халкъияб Шураялъул депутат. [[2001 сон]]алдасан байбихьун — [[Цолъараб Россия]] партиялъул член, гьебго партиялъул Хасавюрталъул бутӀаялъул секретарь. == Сиясатияб хъулухъ == == Шапакъатал == * [[Гьудуллъиялъул Орден]]<ref name="Умаханов"/><ref>{{cite web|url=http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?726827|title=Указ Президента РФ от 29.07.2002 № 806|description=«О награждении государственными наградами Российской Федерации»|accessdate=2013-02-11|archive-date=2013-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20130729182006/http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?726827|url-status=хвараб}}</ref> * ХӀурматалъул Орден<ref name="Умаханов"/> * Мининил ва Пожарскиясул цӀаралда бугеб орден * медаль «За укрепление боевого содружества» * медаль «За службу на Кавказе» * Благодарность Верховного Главнокомандующего Вооруженными силами РФ за самоотверженность и отвагу при защите Отечества * золотые часы Президента России за заслуги при защите Конституции РФ от международных террористов * знак «Участник боевых действий». * Дважды награждён именным оружием от министра обороны РФ — первый раз в 1999 г. от маршала [[Сергеев, Игорь Дмитриевич|И. Д. Сергеева]], второй раз в 2009 г. от [[Сердюков, Анатолий Эдуардович|А. Э. Сердюкова]]<ref>{{тІехь|автор= Муртазалиев А. С.|бутІа= Город, овеянный славой|бетІер= Десять победных лет|ссылка= http://www.calameo.com/books/0004639030bb030d964fe|бакІ= Хасавюрт|издательство= Редакция хасавюртской городской еженедельной газеты «Дружба»|год= 2007|страницы= 8|страниц= 144}}</ref>. [https://pp.vk.me/c628119/v628119658/1759/OBYXKQexLoM.jpg Фото "орденоносца"] == Хасаб гӀумру == == ХӀужаби == {{хІужаби|2}} == МугъчӀваял == [[Категория:Дагъистан]] [[Категория:Хасавюрталъул бутӀрул]] [[Категория:Дагъистаналъул сиясатчагӀи]] [[Категория:Дагъистан Халкъияб Шураялъул депутатал]] [[Категория:СССРалъул спорталъул мастерзаби]] po9m8s5cxtfhirl8dmw9xmyat6qeuqb 0 9864 101097 99608 2026-09-07T12:30:23Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101097 wikitext text/x-wiki {{Пачалихъалъул хІалтІухъан |цІар = ГІусман Губе |аслияб цІар = СагІиднуров ГІусман |сурат = Осман Губе (Саиднуров).gif |гІеблъи = 300px |гьавураб къо-моцІ = 1892 |гьавураб бакІ = [[Эрпели]] росулӀ, Темир-Хан-Шурагьиб округ, [[Дагъистаналъул АССР]] |лъимал = |партия = |аслияб хъулухъ = сиясатчи, жасус |миллат = магIарулав |шапакъатал = }} [[Файл:Удостоверение Османа Губе.jpg|thumb|300px|right|ГӀусман Губехъаса бахъараб удостоверение. Россиялъул ФСБялъул архивалдаса документ<ref>[http://rostend.su/?q=node/317 Абвер на Северном Кавказе ]</ref>]] '''ГӀусман Губе''' (СагӀиднуров<ref>{{Cite web |title=газета «Дуэль» : политика экономика Россия поединок история цензура демократия борьба общество идея |url=http://www.duel.ru/200843/?43_6_1 |access-date=2015-12-19 |archive-date=2011-12-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111215202738/http://www.duel.ru/200843/?43_6_1 |url-status=хвараб }}</ref>, гьавуна 1892 соналъ [[Эрпели]] росулӀ Темир-Хан-Шурагьиб округ, [[Дагъистаналъул АССР]]) — германазул жасус, полковник. == ГӀумрухъвай == СагӀиднуров ГӀусман, [[аварал|авар]] миллаталъул чи, гьавуна [[1892 сон]]алъ [[Эрпели]] росулӀ<ref>{{Cite web |title=Великая оболганная война — Местечковые страсти в чеченских горах |url=http://liewar.ru/content/view/103/1/1/4/ |access-date=2015-12-22 |archive-date=2009-06-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090626051559/http://liewar.ru/content/view/103/1/1/4 |url-status=хвараб }}</ref> [[Темир-Хан-Шурагьиб округ]] [[Дагъистаналъул Автономияб Советияб Солиализмаялъул Республика|Дагъистаналъул АССР]] гьанже [[Шурагьиб мухъ]]алъул росу. === 1940 сс. === Гьес хъулухъ гьабуна Кавказалъул бакӀалъулал чагӀазул дивизиялъул Дагъистаналъул полкалда. [[1919]] с. гьев лӀугьана генерал [[Деникин]]ил армиялде, 1921 с. [[Гуржи]]ялдаса гочун ана [[Трапезунд]]алде, цинги [[Истамбул]]алде. 1938 соналъ Губе хъулухъ гьабизе лӀугьана [[Абвер]]алде, ва рагъ байбихьигун германаз ГӀусмание рагӀи кьуна Шималияб Кавказалъул «сиясияб милициялъул» нухмалъиялъул хъулухъалде тӀамизе. КӀудияб ВатӀанияб Рагъ байбихьун хадуб ГӀусман цӀалана германазул школалда ва гьенисан гьев ккезавуна Германазул рагъулгун-ралъдал малъ-халалъул нухмалъиялда гъоркье. 1942 соналъул 25 августалъ Лангел къокъагун цадахъ цого заманаялда [[Чачангун-Гъалгъаялъул АССР]]алъул ракьазде рехун букӀана, СагӀиднуров ГӀусманил къокъаги. Фашистазул мурад букӀана ГӀусман Губе германазул Кавказалда тӀад таравлъун гьавизе. {{БутІа хІадури}} === Асирлъи === 1943 соналъул январалъул авалалда СагӀиднуров ГӀусманги гьесул къокъаги асирлъун гьаруна [[СССР]]алъул пачалихъалъул хӀинкъибукӀунгутӀиялъул идарабаз. {{БутІа хІадури}} == ХӀужаби == {{хІужаби}} == Линкал == * [http://army-news.ru/2011/02/za-chto-nakazali-chechencev/osman_gube/ Немецкий диверсант Осман Губе (Сайднуров)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304195346/http://army-news.ru/2011/02/za-chto-nakazali-chechencev/osman_gube/ |date=2016-03-04 }} * [http://www.fhthf.com/news_facts/factsheets/publications/publications_011.cfm Абвер на Северном Кавказе (из истории ВОВ)]{{Хвараб регӀел|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://forum.patriotcenter.ru/index.php?topic=18149.10;wap2 ДИВИЗИЯ МИЛИЦИИ ЮЖНОГО ФРОНТА] * [http://books.google.ru/books?id=ns4zcO_2_ToC&pg=PA553&lpg=PA553&dq=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD+%D0%93%D1%83%D0%B1%D0%B5&source=bl&ots=XXTNBuFwXT&sig=xPMAUg5pBoiJj2H5GR4CHVvvOgg&hl=ru&sa=X&ei=UhrkULqDOY7E4gSJ9oH4CA&ved=0CHkQ6AEwCTgU#v=onepage&q=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD%20%D0%93%D1%83%D0%B1%D0%B5&f=false Осман Губе (Сайднуров)] * [http://books.google.de/books?id=ns4zcO_2_ToC&pg=PA553&lpg=PA553&dq=%22%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD+%D0%93%D1%83%D0%B1%D0%B5%22&source=bl&ots=XXTIEABv1P&sig=rh6hAY2geyr76joi-GukKvetWCc&hl=de&sa=X&ei=hz2dUJvaEsmOswb7uICwCQ&ved=0CCkQ6AEwATgU#v=onepage&q&f=false Осман Губе (Сайднуров)] {{rq|stub}}{{босараб бакІ гьечІо|къо-моцІ=2012-11-09}} [[Категория:Нацистазул такъсирчагӀи]] o6f6kr6y78ajux4fucrn7jwzki9g75g 0 9890 101157 99819 2026-09-07T12:40:23Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101157 wikitext text/x-wiki [[Файл:Moscow Catholic church.JPG|thumb|right|250px|Маскавалда бугеб Католикияб килиса]] '''Католиклъи''' ({{lang-la|catholicismus}} бачӀана {{lang-el|καθολικός}} рагӀиялдасан — «киназего гӀаммаб», «киналдаго данде кколеб») — [[Насранияб дин|Насранияб диналъул]] гӀемерисел гӀадамал нахъ рилълъараб (гӀага-шагарго 1 миллиардги 229 миллионги чи 2012 соналъул баяназда рекъон<ref>{{Cite web |title=Увидел свет новый выпуск Церковного статистического ежегодника, содержащий данные за 2012 г. |url=http://sibcatholic.ru/2014/05/28/blagodarya-azii-i-afrike-rastet-udelnyj-ves-katolikov-v-mire-i-kolichestvo-svyashhennikov |access-date=2016-01-02 |archive-date=2015-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150714145248/http://sibcatholic.ru/2014/05/28/blagodarya-azii-i-afrike-rastet-udelnyj-ves-katolikov-v-mire-i-kolichestvo-svyashhennikov/ |url-status=хвараб }}</ref>) мазгьаб (гӀаркьел), жиб баккараб нилӀер рикӀкӀеналъул I азарсоналъ [[БакътӀерхьул Римазул империя]]лъул ракьазда. Гьеб мазгьабалъ жибго рикӀкӀуна гӀицӀго гьеб кколин — [[ГӀиса авараг|ГӀиса аварагас]] кьучӀ лъун бетӀерлъи гьабураб мазгьабан. Жакъа заманаялда жаниб Католикияб килисаялъул бетӀерлъун ккола [[папалъи|Румалъул Папа]], жив [[Папал БакӀ]]алъул ва [[Рум|Румалда]] бугеб пачалихъ-шагьар [[Ватикан]]алъулги бетӀерлъун кколев. == ХӀужаби == {{хІужаби}} {{Reli-stub}} [[Категория:Христианлъи]] [[Категория:Динал]] hy1tva49a83ou0hbw3zsmhamn92h04e 0 9895 101013 99308 2026-09-07T12:16:22Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101013 wikitext text/x-wiki [[Файл:Calligraphy.malmesbury.bible.arp.jpg|thumb|Латин мацӀалда НекӀсияб КъотӀиялъул цо бутӀа]] '''Басрияб къотӀи''' ({{lang-ru|Ве́тхий Заве́т}}) — ккола [[Инжил|Библиялъул]] кӀиго бутӀаялдаса цояблъун. Гьеб ккола [[ЦӀияб КъотӀи]]ялдаса цебесеб бутӀалъун. Гьеб рикӀкӀуна христианлъиялдаги ягьудиялдаги Муъаддасаб Хъвайлъун. Ягьудияз гьелде ([[Танах]]-ан) абула. НекӀсияб КъотӀиялъул тӀахьал хъван рукӀанин абула [[XIII гӀасру н. р. цебе|XIII-даса]] [[I гӀасру н. р. цебе|I-себ]] гӀасрабазда нилӀер рикӀкӀеналдаса цебе<ref>У современных исследователей нет единодушия в оценке периода создания книг Ветхого Завета. Датировка самых ранних текстов колеблется в промежутке XII—VIII веков до н. э., самые поздние книги датируются II—I веками до н. э. (См., напр., [http://bse.sci-lib.com/article116088.html Библия] в [[БСЭ]], [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/427211/Old-Testament Old Testament] {{ref-en}} ([[Encyclopedia Britannica]])</ref> [[НекӀсиябгӀибри мацӀ|некӀсиябгӀибри мацӀалда]], [[Даниялил тӀехь|Даниялил]] ва [[ГӀазрал тӀехь|ГӀазрал]] тӀахьазул цо-цо бутӀабиниги хутӀун<ref>Езд. 4:8 — 6:18, 7:12-26, {{Библия|Дан|2:4|—7}}, 28, а также Иер. 10:11.</ref>, жал [[арамияб мацӀ]]алда хъварал<ref>P.R. Ackroyd, C.F. Evans, ''The Cambridge history of the Bible'' Cambridge, 1975, стр. 1.</ref>. == ХӀужаби == {{хІужаби}} {{Reli-stub}} [[Категория:Христианлъи]] [[Категория:Динал]] mj76fg4kginnhh8bfohr0lgbp0qxvg3 0 10001 101272 100158 2026-09-07T13:03:23Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101272 wikitext text/x-wiki {{Административияб бутӀа |Статус = [[муниципалияб мухъ]] |Даража = |БутӀаялъул тайпа = |МагӀарул мацӀалда цӀар = НахъбакӀ мухъ |Эбелаб мацӀалда цӀар = |Сурат = |Сураталъул сипат = |Байрахъ = |Байрахъалъул гӀеблъи = |Байрахъалъул хӀакъалъулӀ макъала = |Байрахъалъул сипат гьаби = |Герб = Coat of Arms of Kazbekovsky District.png |Гербалъул гӀеблъи = |Гербалъул хӀакъалъулӀ макъала = |Гербалъул сипат гьаби = |Гимн = |Координатал = |lat_deg = 43 |lat_min = 04 |lat_sec = 17 |lat_dir = |lon_deg = 46 |lon_min = 37 |lon_sec =54 |lon_dir = |Пачалихъ = {{RUS}} |CoordScale = |display = |type = |Кьер1 = {{Кьер/Россия}} |ТӀасияб даражаялъул АБ-ялъул тайпа = [[Россиялъул Федерациялъулаб гӀуцӀи|Федерациялъул субъект]] |Гъорлъе уна = {{Флагификация|Дагъистан}} |ТӀасияб даражаялъул АБ-ялъул тайпа1 = |Гъорлъе уна1 = |ТӀасияб даражаялъул АБ-ялъул тайпа2 = |Гъорлъе уна2 = |Гъоркьияб даражаялъул АБ-ялъул тайпа = |Гъорлъе бачуна = 13 муниципалияб гӀуцӀи<br>1 шагьаралъул в 12 росдал бо |Гъоркьияб даражаялъул АБ-ялъул тайпа1 = |Гъорлъе бачуна1 = |Тахшагьаралъул тайпа = Административияб марказ |Тахшагьар = [[Дилим]] |БетӀерасул цӀар = Мухъалъул бетӀер |БетӀер = Мусалазул ХӀажил ХӀажимурад |БетӀерасул цӀар2 = Депутатазул данделъиялъул председатель |БетӀер2 = Гирисханилазул МухӀамадил Гирисхан |БетӀерасул цӀар3 = |БетӀер3 = |Къо-моцӀ = 1929 соналъул 3 июнь<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://kazbekovskiy.ru/rajon/ |access-date=2020-07-25 |archive-date=2022-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220312163151/http://kazbekovskiy.ru/rajon/ |url-status=хвараб }}</ref> |ГӀуцӀана = |ГӀатӀилъи = 585,13<ref name="82_8006001">[https://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst82/DBInet.cgi?pl=8006001 Республика Дагестан. Общая площадь земель муниципального образования]</ref> |ГӀатӀилъиялъул рахъалъ бакӀ = 32 |ГӀатӀилъиялдаса процент = |Бищун кӀудияб борхалъи = |Гьоркьохъеб борхалъи = |Бищун гьитӀинаб борхалъи = |СагӀтил рачел = {{MSK+0}} |ГІЖП = |ГІЖП рахъалъ бакІ = |ГІЖП халкъалъул цо чиясе = |ГІЖП сон = |ГІЖП халкъалъул цо чиясул рахъалъ бакІ = |ГІИП = |ГІИП рахъалъ бакІ = |ГІИП халкъалъул цо чиясе = |ГІИП сон = |ГІИП халкъалъул цо чиясул рахъалъ бакІ = |Халкъалъул къадар = 49 162 |Хъвай-хъвагІай гьабураб сон = 2020 |Халкъалъул къадаралъул рахъалъ бакІ = 15 |Халкъалъул къадаралдаса процент = 1,58 |Халкъалъул къадар рикІкІин = |РикІкІараб сон = |Гъунки = 84,02 |Гъункиялъул рахъалъ бакІ = 11 |Миллияб гІуцІи = [[Аварал]] |Процент = 85,87 |Миллияб гІуцІи1 = [[чачанал]] |Процент1 = 10,34 |Миллияб гІуцІи2 = [[лъарагІал]] |Процент2 = 1,23 |Миллияб гІуцІи3 = ''цогидал'' |Процент3 = 2,56 |Миллияб гІуцІи4 = |Процент4 = |Миллияб гІуцІи5 = |Процент5 = |Динияб гІуцІи = [[Ислам]] |Дин_процент = |Динияб гІуцІи1 = |Дин_процент1 = |Динияб гІуцІи2 = |Дин_процент2 = |МацІ = |МацІал = [[Авар мацІ|Авар]] ва [[ГІурус мацІ|гІурус]] |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефоналъул код = |Почталъул индексал = |Цифрабазул идентификатор = |Цифрабазул идентификатор2 = |Цифрабазул идентификатор3 = |Интернет-домен = |Автомобилазул номеразул код = |Идентификаторалъул тайпа = |Идентификаторалъул тайпа2 = |Идентификаторалъул тайпа3 = |Почалъул индексал = |Сайт = http://www.kazbekovskiy.ru/ |Сайталъул мацІ = ru |Карта = Kazbekovsky district locator map.png |Картаялъул кІодолъи = |Картаялъул гъоркьхъвай = |Административияб бутІаялъул карта = |Карта2 = |Картаялъул кІодолъи аб = |Картаялъул кІодолъи2 = |Картаялъул гъоркьхъвай2 = |Баянал = |Жаниблъел = |Commons-алда категория = |Commons = |nocat = }} '''НахъбакӀ мухъ''' ([[ГӀурус мацӀ|гӀур]]. Казбековский район) — [[Дагъистан]]алда бугеб муниципалияб мухъ. Административияб центр — [[Дилим]] росо. == География == Мухъ буго [[Дагъистан]]алъул севериябгун-бакъьІерхьул рахъалда [[Чачанистан|Чачан Жумгьурияталъул]] гӀорхъода. Ракьазул къадар — 560&nbsp;км². == Тарих == == Халкъалъул къадар == ; Миллияб гӀуцӀи 2010 соналъ тӀобитӀараб тӀолгороссиялъул халкъазул хъвай-хъвагӀаялъул баяназда рекъон<ref name="Даг2010">{{Cite web |title=Перепись 2010 года. Дагстат. Том 3 |url=http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/cafa4e00421f0cb8805fcc2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC3.rar |access-date=2016-01-17 |archive-date=2017-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011191513/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/cafa4e00421f0cb8805fcc2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC3.rar |url-status=хвараб }}</ref>: {|class="standard sortable" |- !Миллат !Къадар, <br />чи !Кинниги <br />халкъалдаса бутӀа, % |- |[[магӀарулал]] | align="right" | 36 714 | align="right" | 85,87 % |- |[[чачанал]] | align="right" | 4 422 | align="right" | 10,34 % |- |[[лъарагӀал]] | align="right" | 524 | align="right" | 1,23 % |- |[[гӀурусал]] | align="right" | 287 | align="right" | 0,67 % |- |[[даргинал]] | align="right" | 221 | align="right" | 0,52 % |- |[[лакал]] | align="right" | 123 | align="right" | 0,29 % |- |[[лезгиял]] | align="right" | 100 | align="right" | 0,23 % |- | цогидал | align="right" | 70 | align="right" | 0,16 % |- | миллат бихьизабичӀел | align="right" | 291 | align="right" | 0,68 % |- | кинниги | align="right" | 42 752 | align="right" | 100,00 % |} == ХӀужаби == {{ХIужаби}} == МугъчӀваял == * [http://dagmo.ru/kazbekovskiy-rayon Сайт муниципалитета Республики Дагестан "Казбековский район"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141012122435/http://dagmo.ru/kazbekovskiy-rayon |date=2014-10-12 }} * [http://prd.e-dag.ru/map/9/ Казбековский район на сайте Президента Республики Дагестан]{{Хвараб регӀел|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ТӀинчӀ-Дагъистан}} {{Дагъистан}} {{Казбек мухъалъул росаби}} [[Категория:Дагъистаналъул административияб бикьи]] [[Категория:Ракьхъвай:Дагъистан]] [[Категория:Казбек мухъ]] tmsw8awtyhdnjjor6zdspu7k0jvsais 0 10023 101108 99652 2026-09-07T12:32:13Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101108 wikitext text/x-wiki {{ГӀБ+Россия |пачалихъ = Россия |статус = Росу |магӀарул мацӀалъ цӀар = Дилим |эбелаб мацӀалъ цӀар = |герб = |сурат = |lat_deg = 43.071394 |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = 46.631618 |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = type:city(7500)_region:RU |CoordScale = |икълим = Дагъистан |икълималъул тайпа = Жумгьурият |мухъ = Казбек мухъ |мухъ таблицаялда = Казбек мухъ{{!}}Казбек |мухъалъул тайпа = Муниципалияб мухъ |жанисеб бикьи = |бетӀерасул тайпа = Росдал бегавул |бетӀер = |тӀоцебесеб нухалъ рехсей = 1617 |цебе букӀараб цӀар = |майданалъул борхалъи = 567 |расмияб мацӀ = [[магӀарул мацӀ|магӀарул ]] ва [[ГӀурус мацӀ|гӀурус]] мацӀал |халкъалъул къадар = {{ Халкъалъул къадар | Дылым | тс }} |хъвай-хъвагӀай гьабураб сон = {{ Халкъалъул къадар | Дылым | г }} |гъунки = |площад = 31,6 |агломерация = |миллатал = [[магІарулал]] |динал = [[Ислам|бусурбаби]]-[[суниял]] |этнохороним = |сагІтил рачел = +4 |DST = |телефоналъул код = 87279 |почалъул индекс = 368140, 368141 |цифровой идентификатор = 82222825 |Commonsалда категория = |сайт = |сайталъул мацІ = ru }} '''Дилим''' - ккола [[Дагъистан]] жумгьурияталъул [[Казбек мухъ]]алъул административияб центр ва бищун кӀудияб росолъун<ref name="ethno-kavkaz.narod.ru">[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/kazbek02.html Итоги переписи 2002 г. по Казбековскому району]</ref>. == Ракьхъвай == Гьеб [[МахӀачхъала]]ялдаса 108 км бакътӀерхьудехун ккола. Бищун гӀагарда бугеб маххул нух [[Хасавюрт]]алда буго, 22 км севералдехун. == ГӀадамазул къадар == {{ Халкъалъул къадар | Дылым}} 2002 соналъ тӀобитӀараб халкъазул хъвай-хъвагӀаялъул баяназда рекъон росулӀ гӀумро гьабула 7537 чияс. Гьездаса цӀикӀкӀунисеб бутӀа (99,1 %) ккола [[магӀарулал]]. Гьединго гьениб гӀумру гьабун руго: * [[лъарагӀал]] — 20 чи (0,3 %) * [[гӀурусал]] — 13 чи (0,2 %) * [[даргинал]] — 10 чи (0,1 %) * [[чачанал]] — 9 чи (0,1 %) * [[лакал]] — 9 чи (0,1 %) * цогидал — 7 чи (0,1 %)<ref>[http://www.kazbekovskiy.ru/dilim Описание села Дылым на сайте районной администрации]{{Хвараб регӀел|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Тарих == == Яшав == == Линкал == == ХӀужаби == <references/> {{dagestan-geo-stub}} {{Казбек мухъалъул росаби}} {{Дагъистан}} [[Категория:Дагъистаналъул мухъал]] fvj53wxelutqonklgu51yt5lp1oi20u 0 10028 101339 100476 2026-09-07T13:14:33Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101339 wikitext text/x-wiki {{ГӀБ+Россия |пачалихъ = Россия |статус = Росу |магӀарул мацӀалъ цӀар = Тарумовка |эбелаб мацӀалъ цӀар = |герб = |сурат = |lat_deg = 44|lat_min = 4|lat_sec = 25 |lon_deg = 46|lon_min = 32|lon_sec = 5 |CoordAddon = type:city(12900)_region:RU |CoordScale = |икълим = Дагъистан |икълималъул тайпа = Жумгьурият |мухъ = Тарумасул мухъ |мухъ таблицаялда = Тарумасул мухъ{{!}}Тарумасул |мухъалъул тайпа = Муниципалияб мухъ |жанисеб бикьи = |бетӀерасул тайпа = Росдал бегаул |бетӀер = |тӀоцебесеб нухалъ рехсей = 1786 |цебе букӀараб цӀар = |майданалъул борхалъи = |расмияб мацӀ = |халкъалъул къадар = {{ Халкъалъул къадар | Тарумовка (Дагестан) | тс }} |хъвай-хъвагӀай гьабураб сон = {{ Халкъалъул къадар | Тарумовка (Дагестан) | г }} |гъунки = |площад = |агломерация = |миллатал = [[магІарулал]], [[гІурусал]], [[даргинал]] |динал = [[Ислам|бусурбаби]]-[[суниял]], ва [[ортодоксия]]л-[[христианлъи|христианал]] |этнохороним = |сагІтил рачел = +4 |DST = |телефоналъул код = 87261 |почалъул индекс = 368870 |цифровой идентификатор = 82249000001 |Commonsалда категория = |сайт = |сайталъул мацІ = ru }} '''Тарумовка'''- ккола [[Дагъистан]] жумгьурияталъул [[Тарумасул мухъ]]алъул административияб центр. == Ракьхъвай == Гьеб буго [[МахӀачхъала]]-[[Астрахан]] автонухда. [[МахӀачхъала]]ялдаса 175 км севералдехун. == ГӀадамазул къадар == {{ Халкъалъул къадар | Тарумовка (Дагестан) }} * [[магӀарулал]] — 30,2 %, * [[гӀурусал]] — 29,5 %, * [[даргинал]] — 19,8 % ва ц<ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/tarumovka02.html Этнокавказ. Национальный состав Тарумовского района по переписи 2002]</ref>. РосулӀ буго 1856 соналъ бараб гьатӀан. == Тарих == == МагӀишат-яшав == == Линкал == * [http://www.tarumovka.ru/ Официальный сайт администрации МО «Тарумовский район»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210117095307/http://www.tarumovka.ru/ |date=2021-01-17 }} == ХӀужаби == <references/> {{dagestan-geo-stub}} {{Тарумасул мухъалъул росаби}} {{Дагъистан}} [[Категория:Дагъистаналъул мухъал]] gnd1iwc72d5dyawr6wg4u1bci01ysud 0 10048 101191 99928 2026-09-07T12:49:53Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101191 wikitext text/x-wiki {{Байрам |байрамалда цӀар = Къурбан къо {{lang-ar|عيد الأضحى}} |тайпа(кьер) = LightGreen |гӀатӀидаб тайпа = Исламияб |сурат = Eid plate.jpg |гӀеблъи = |гъоркьхъвай = байрамалъул квен |кӀвар букӀин = [[хӀаж]]алда хурхараб |лъуна = [[МухӀамад|МухӀамад аварагас]] {{сваллаллагу гӏалайгьи ва саллам}} |расмияб = киналго бусурбабазул пачалихъазда |цоги куцалда = Къурбан-Байрам |гьединго = Къурбан хъвеялъул къо |кІодо гьабула = Бусурбабаца |къо-моцІ = 10-еб [[Зул-ХІижжа]] |кІодо гьабулеб бакІ = [[мажгит|мажгитазда]] ва рокъоб |гьарулел пишаби =[[ГІидалъул как|Байрамалъул как]],<br /> «[[ГІид мубарак]]»-абун барки,<br /> [[Къурбан|къурбан хъвей]]. |хурхараб буго = [[хІаж]]алда, Ибрагьим аварагасда }} {{Ислам}} '''Къурбанкъо''' яги '''ГӀидул адхӀа''' <ref>Русский орфографический словарь Российской академии наук. Отв. ред. В. В. Лопатин.</ref> ({{lang-ar-com|عيد الأضحى|‘Īd ’al-’Aḍḥā}} — ''къурбан хъвеялъул байрам'') — [[хӀаж]] лӀугӀиялда хурхараб [[исламалъул байрам]], жиб кӀодо гьабулеб [[КӀалбиччанкъо|КӀалбиччанкъоялдаса]] хадуб 70 къо араб мехалда, [[Зул-ХӀижжа]] моцӀалъул 10-еб къоялъ. == БачӀараб бакӀ == == ХӀужаби == {{хІужаби}} == Адабият == * {{ВТ-ЭСБЕ|Къурбан гІид}} == Ссылкаби == * [http://toislam.ws/books-fikh/48-udhiya О жертвоприношении в Исламе и положениях, связанных с ним] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130815030202/http://toislam.ws/books-fikh/48-udhiya |date=2013-08-15 }} * [http://gumer.info/bogoslov_Buks/Islam/holiday_sacrif.php Праздник жертвоприношения] * [http://strenjer.livejournal.com/38565.html Адха Исмаила или Акеда Ицхака?] * [http://www.al-iman.ru/Blog/?p=62 Правила жертвоприношения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220613034624/http://www.al-iman.ru/62 |date=2022-06-13 }} * [http://askimam.ru/news/2009-12-06-66 Сущность Курбани] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131022225929/http://askimam.ru/news/2009-12-06-66 |date=2013-10-22 }}--> {{Islam-calend}} {{ХІаж}} [[Категория:Исламалъул байрамал]] [[Категория:Ибрагьим]] 8m3l001bs6y76pgehsgl6i1im2th120 0 10050 101419 100762 2026-09-07T13:27:53Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101419 wikitext text/x-wiki {{Административияб бутӀа|Статус=[[муниципалияб мухъ]]|Даража=|БутӀаялъул тайпа=|МагӀарул мацӀалда цӀар=Болъихъ мухъ|Эбелаб мацӀалда цӀар=|Сурат=|Сураталъул сипат=|Байрахъ=|Байрахъалъул гӀеблъи=|Байрахъалъул хӀакъалъулӀ макъала=|Байрахъалъул сипат гьаби=|Герб=|Гербалъул гӀеблъи=100px|Гербалъул хӀакъалъулӀ макъала=|Гербалъул сипат гьаби=|Гимн=|Координатал=|lat_deg=|lat_min=|lat_sec=|lat_dir=|lon_deg=|lon_min=|lon_sec=|lon_dir=|Пачалихъ={{RUS}}|CoordScale=|display=|type=|Кьер1={{Кьер/Россиялъул Федерация}}|ТӀасияб даражаялъул АБ-ялъул тайпа=[[Россиялъул Федерациялъулаб гӀуцӀи|Федерациялъул субъект]]|Гъорлъе уна={{Флагификация|Дагъистан}}|ТӀасияб даражаялъул АБ-ялъул тайпа1=|Гъорлъе уна1=|ТӀасияб даражаялъул АБ-ялъул тайпа2=|Гъорлъе уна2=|Гъоркьияб даражаялъул АБ-ялъул тайпа=|Гъорлъе бачуна=20 муниципалияб гӀуцӀи:|Гъоркьияб даражаялъул АБ-ялъул тайпа1=|Гъорлъе бачуна1=|Тахшагьаралъул тайпа=Административияб марказ|Тахшагьар=[[ЦӀияблак]]|БетӀерасул цӀар=Мухъалъул бетӀер|БетӀер=|БетӀерасул цӀар2=Депутатазул данделъиялъул председатель|БетӀер2=|БетӀерасул цӀар3=|БетӀер3=|Къо-моцӀ=[[1929 сон|1929]]|ГӀатӀилъи=218,00<ref name="82_8006001">{{cite web |author = |url = http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst82/DBInet.cgi?pl=8006001 |title = Республика Дагестан. Общая площадь земель муниципального образования |lang = ru |website = www.gks.ru |date = |accessdate = 2021-11-07 |deadlink = no |archive-date = 2017-08-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170806223020/http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst82/DBInet.cgi?pl=8006001 }}</ref>|ГӀатӀилъиялъул рахъалъ бакӀ=|ГӀатӀилъиялдаса процент=|Бищун кӀудияб борхалъи=|Гьоркьохъеб борхалъи=|Бищун гьитӀинаб борхалъи=|СагӀтил рачел=|ГӀЖП=|ГӀЖП рахъалъ бакӀ=|ГӀЖП халкъалъул цо чиясе=|ГӀЖП сон=|ГӀЖП халкъалъул цо чиясул рахъалъ бакӀ=|ГӀИП=|ГӀИП рахъалъ бакӀ=|ГӀИП халкъалъул цо чиясе=|ГӀИП сон=|ГӀИП халкъалъул цо чиясул рахъалъ бакӀ=|Халкъалъул къадар={{Дагьлъи}}33 265<ref>[https://dagstat.gks.ru/storage/mediabank Численность постоянного населения РД на 01.01.2020.pdf ]{{Хвараб регӀел|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|Хъвай-хъвагІай гьабураб сон=|Халкъалъул къадаралъул рахъалъ бакІ=|Халкъалъул къадаралдаса процент=|Халкъалъул къадар рикІкІин=|РикІкІараб сон=|Гъунки=152,61|Гъункиялъул рахъалъ бакІ=|Миллияб гІуцІи=|Процент=|Динияб гІуцІи=[[Ислам]]|Дин_процент=100|МацІал=|Аббревиатура=|ISO=|FIPS=|Телефоналъул код=|Почталъул индексал=|Цифрабазул идентификатор=|Цифрабазул идентификатор2=|Цифрабазул идентификатор3=|Интернет-домен=|Автомобилазул номеразул код=|Идентификаторалъул тайпа=ОКАТО|Идентификаторалъул тайпа2=|Идентификаторалъул тайпа3=|Почалъул индексал=|Параметралъул цІар1=|Параметр1=|Сайт=http://mo-novolak.ru/|Сайталъул мацІ=ru|Карта=Dagestan Novolakskiy district.png|Картаялъул кІодолъи=|Картаялъул гъоркьхъвай=|Административияб бутІаялъул карта=|Карта2=|Картаялъул кІодолъи аб=|Картаялъул кІодолъи2=|Картаялъул гъоркьхъвай2=|Баянал=|Жаниблъел=|Commons-алда категория=Novolaksky District|Commons=|nocat=}}'''ЦӀияблак мухъ''' — [[Дагъистан]]алда бугеб муниципалияб мухъ. Административияб центр — [[ЦӀияблак]] росо. == География == == Тарих == == Халкъалъул къадар == {{ Халкъалъул къадар | Новолакский район }} {{ Халкъалъул къадар | Новолакский район | д }} ; Миллияб гӀуцӀи 2010 соналъ тӀобитӀараб тӀолгороссиялъул халкъазул хъвай-хъвагӀаялъул баяназда рекъон<ref name="Даг2010">{{Cite web |title=Перепись 2010 года. Дагстат. Том 3 |url=http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/cafa4e00421f0cb8805fcc2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC3.rar |access-date=2016-01-19 |archive-date=2017-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011191513/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/cafa4e00421f0cb8805fcc2d59c15b71/%D0%92%D0%9F%D0%9D+%D1%82%D0%BE%D0%BC3.rar |url-status=хвараб }}</ref>: {|class="standard sortable" |- !Миллат !Къадар, <br />чи !Кинниги <br />халкъалдаса бутӀа, % |- |[[лакал]] | align="right" | 13 852 | align="right" | 48,51 % |- |[[чачанал]] | align="right" | 7 922 | align="right" | 27,74 % |- |[[магӀарулал]] | align="right" | 6 255 | align="right" | 21,90 % |- |[[гӀурусал]] | align="right" | 101 | align="right" | 0,35 % |- |[[даргинал]] | align="right" | 100 | align="right" | 0,35 % |- |[[лъарагӀал]] | align="right" | 54 | align="right" | 0,19 % |- |[[лезгиял]] | align="right" | 43 | align="right" | 0,15 % |- | цогидал | align="right" | 85 | align="right" | 0,30 % |- | миллат бихьизабичӀел | align="right" | 144 | align="right" | 0,50 % |- | кинниги | align="right" | 28 556 | align="right" | 100,00 % |} == Экономика == == ХӀужаби == {{ХIужаби}} == МугъчӀваял == * [http://dagmo.ru/novolakskiy-rayon Муниципалитеты Дагестана МО "Новолакский район"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140907052130/http://dagmo.ru/novolakskiy-rayon |date=2014-09-07 }} * [http://www.auh-inform.ru/index.php?name=News&op=article&sid=40|ДокументЫ по истории аккинцев (ауховцев)]{{Хвараб регӀел|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://politkovskaya.novayagazeta.ru/pub/2006/2006-17.shtml ХОЧЕТСЯ НЕМНОГО РОДИНЫ] * [http://www.syrtash.com/ru/motherland/Sovremenniy+Daymohk/Auhovskiy+rayon/ Ауховский район] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509091418/http://www.syrtash.com/ru/motherland/Sovremenniy+Daymohk/Auhovskiy+rayon/ |date=2008-05-09 }} * [http://d-f-o.ru/rayon-612.htm Индексы Новолакский район]{{Хвараб регӀел|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.zipcode.ru/zipcode/05/05028000000.htm Дагестан Респ Новолакский район] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120618005426/http://www.zipcode.ru/zipcode/05/05028000000.htm |date=2012-06-18 }} * [http://www.igpi.ru/bibl/igpi_publ/dag_akk/chechen-1.html IGPI.RU :: Документы по истории и современному состоянию аккинцев (ауховцев) в Дагестане.] * [http://www.bestpravo.ru/dagest/data02/tex12982.htm ПОСТАНОВЛЕНИЕ ПРАВИТЕЛЬСТВА РД ОТ 31.05.1999 № 123 О МЕРАХ ПО РЕАЛИЗАЦИИ ПРОГРАММЫ ПЕРЕСЕЛЕНИЯ ЛАКСКОГО НАСЕЛЕНИЯ НОВОЛАКСКО…]{{Хвараб регӀел|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://geo.1september.ru/article.php?ID=200600314 «География». Издательский дом «Первое сентября»] {{dagestan-geo-stub}} {{Дагъистан}} {{ЦІияблак мухъалъул росаби}} [[Категория:Дагъистаналъул административияб бикьи]] [[Категория:Ракьхъвай:Дагъистан]] [[Категория:ЦӀияблак мухъ]] aiot3nw2q58zylek2j61zlt7n9h6xws 0 10055 101088 99579 2026-09-07T12:28:52Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101088 wikitext text/x-wiki {{Ислам}} '''ГӀидалъул как''' ({{lang-ar-com|صلاة العيد|салат ал-гІид}} — ''байрамалъул как'') — ккола бусурбабаз [[Къурбан гӀид|Къурбан]] ва [[КӀал биччан гӀид|Къал биччан гӀидаз]] балеб как, жибги машгьураб ал-гӀидайн абун ({{lang-ar|عيدين}}). ГӀидалъул как балеб кӀиго байрам буго исламалда: * [[КӀал биччан гӀид]] ({{lang-ar-com|عيد الفطر|гІидул фитІри}} — ''кӀал биччаялъул байрам'') — кӀодо гьабула [[шаввал]] моцӀалъул 1-себ къоялъ Рамазан моцӀ лӀугӀиялъул хӀасилалда. * [[Къурбан гӀид]] ({{lang-ar-com|عيد الأضحى|гІидул адхІа}} — ''къурбан хъвеялъул байрам'') — кӀодо гьабула [[зул-хӀижжа]] моцӀалъул 10-еб къоялъ [[хӀаж]] лӀугӀиялъул хӀасилалда. Исламалъул [[мазгьааб]]азда бан гӀидалъул как бай букӀуна суннатаблъун яги тӀадаблъун. [[хӀанафил мазгьаб|ХӀанафияз]] гӀидалъул как бай [[важиб]]лъун (тӀадаблъун) рикӀкӀуна<ref group="прим.">В ханафитском мазхабе ваджибом считается такое обязательное действие, отрицание обязательности которого не выводит человека из ислама. В трёх других суннитских мазхабах понятие фард и ваджиб ни чем не отличаются</ref>. [[маликил мазгьаб|Маликил]] ва [[шафигӀил мазгьаб|шафигӀил]] мазгьабазда гӀидалъул как ккола [[суннату-муаккада]]лъун, ай, гьабизе цӀакъго лъикӀаблъун, амма [[хӀанбалил мазгьаб]]алда — [[фарз]]лъун<ref>{{cite web|title=Ruling on Eid prayers|work=Islam Question and Answer|url=http://islamqa.info/en/48983|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151108103559/http://islamqa.info/en/48983|archivedate=2015-11-08|access-date=2016-01-19|url-status=хвараб}}</ref>. ГӀидалъул как балеб замана байбихьула, бакъ баккаралдаса 30 минут араб мехалда. Гьеб ккола ''[[зухӀа (как)|зухӀадул]]'' какил заман. ГӀидалъул какил заман лӀугӀула ''[[зугьр|къалъул какил]]'' заман щварабго<ref>[http://www.islam.ru/content/veroeshenie/2244 Праздничный намаз – это подарок Всевышнего верующим] [[Islam.ru]] 26 октября 2012</ref>. == ХӀужаби == {{хІужаби}} <references group="прим."/> == Ссылкаби == * [http://www.islam.ru/content/veroeshenie/5015 Метод совершения праздничного намаза (салят уль-ид)] [[Islam.ru]] 15 августа 2012 * [http://www.islam.ru/content/veroeshenie/2244 Праздничный намаз – это подарок Всевышнего верующим] [[Islam.ru]] 26 октября 2012 {{islam-stub}} {{Как}} {{Islam-calend}} {{Рамазан}} emq4mjg5fsm4s9c1h5gzknf9xppards 0 10057 101083 99562 2026-09-07T12:28:03Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101083 wikitext text/x-wiki [[Файл:Pilgrims cover Arafat's roads, plains and mountain - Flickr - Al Jazeera English.jpg|мини|справа|ХӀажизаби ГӀарафат мегӀералда]] '''ГӀарафат къо''' ({{lang-ar|يوم عرفة}}) — [[бусурбабазул байрам]], [[ХӀаж]]алъул ахирисеб къо, [[Исламияб календарь|бусурбабазул моцӀрол календаралъул]] 12-моцӀалъул 9-еб къо. Гьеб къоялъ хӀажизаби рахуна [[Макка]]ялда аскӀоб бугеб [[ГӀарафат мегӀер]]алде ва къо лӀугӀизегӀан гьениб гӀибадат гьабула. == ХӀужаби == {{ХІужаби}} == Адабият == * {{ИЭС+2007|82|ГІарафат}} {{Islam-stub}} {{Islam-calend}} {{ХІаж}} d4edjfmhng6s6jr03av49igmh8ciqji 0 10100 101028 99364 2026-09-07T12:18:52Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101028 wikitext text/x-wiki {{ГӀБ+ |пачалихъ = Польша |статус = |магӀарул мацӀалъ цӀар = {{PAGENAME}} |эбелаб мацӀалъ цӀар = Warszawa |герб = Coat of arms of Warsaw.svg |байрахъ = Flag of Warsaw.svg |гербалъул гӀеблъи = 128 |байрахъалъул гӀеблъи = 128 |сурат = |размер = <!--300px--> |хъвай-хъвагӀай = |lat_dir = N|lat_deg = 52|lat_min = 14|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 21|lon_min = 01|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |Яндекскарта = |ХӀукумат = Польша |карта = {{PAGENAME}} |пачалихъалъул картаялъул размер = 300 |икълималъул картаялъул размер = 300 |мухъалъул картаялъул размер = 300 |икълим = |икълим таблицаялда = |икълималъул тайпа = |мухъ таблицаялда = |хІукуматалъул карта = Польша |икълималъул карта = |мухъалъул карта = |жанисеб бикьи = |бетІерасул тайпа = мэр |бетІер = Rafał Trzaskowski |кьучІ лъураб къо = |цебе букІараб цІар = |площад = 517,24 |гьава-бакъ = |майданалъул борхалъи = |расмияб мацІ = |халкъалъул къадар = 1 735 442 |хъвай-хъвагІай гьабураб сон = 2014 |гъунки = 3355 |агломерация = |миллатал = |динал = |этнохороним = |сагІтил рачел = |DST = |телефоналъул код = 22 |почалъул индексал = 00-xxx,..., 04-xxx |автомашинаялъул код = WA,..., WY |идентификаторалъул тайпа = Официалияб код TERYT |цифровой идентификатор = 1465011 |категория Commons алда = Warszawa |сайт = http://www.um.warszawa.pl |сайталъул мацІ = }} [[Файл:Warsaw montage.JPG|thumb|right|330px|Варшава]] '''Варшава''' ({{lang-pl|Warszawa}}) — [[Польша|Полшаялъул]] тахшагьар. [[2014]] соналъ гьабураб хъвай-хъвагӀаязда рекъон росулӀ гӀумру гьабула 1 735 000 чияс. == Халкъалъул къадар == <timeline> ImageSize = width:420 height:320 PlotArea = left:50 right:20 top:25 bottom:30 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:2000000 ScaleMajor = unit:year increment:500000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:500000 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:20 align:center bar:1500 from:0 till:6500 bar:1624 from:0 till:48000 bar:1800 from:0 till:63400 bar:1939 from:0 till:1289000 bar:1945 from:0 till:422000 bar:1960 from:0 till:1139189 bar:2000 from:0 till:1610471 bar:2014 from:0 till:1732707 PlotData= textcolor:black fontsize:S bar:1500 at: 6500 text: 6500 shift:(0) bar:1624 at: 48000 text: 48000 shift:(0) bar:1800 at: 63400 text: 63400 shift:(0) bar:1939 at: 1289000 text: 1289000 shift:(0) bar:1945 at: 422000 text: 422000 shift:(0) bar:1960 at: 1139189 text: 1139189 shift:(0) bar:2000 at: 1610471 text: 1610471 shift:(0) bar:2014 at: 1732707 text: 1732707 shift:(0) </timeline> == Internet == * [http://www.um.warszawa.pl ''www.um.warszawa.pl/''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511092044/http://www.um.warszawa.pl/ |date=2011-05-11 }} [[Категория:Польша]] 020k3zdfn1epo5fxjklmn6uy1yvsdph 0 10117 101427 100795 2026-09-07T13:29:13Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101427 wikitext text/x-wiki {{Пачалихъ|МагӀарул мацӀалъ цӀар=Чехия Жумгьурият|Эбелаб мацӀалъ цӀар={{lang-cs|Česká republika}}|Байрахъ=Flag of the Czech Republic.svg|Герб=Coat of arms of the Czech Republic.svg|Родительный падеж=Чехиялъул|Гимналда цӀар=Kde domov můj?|Аудио=Czech anthem.ogg|Картаялда=EU-Czechia.svg|КьучӀ лъуна=870 сон|МацӀ=[[Чех мацӀ|Чех]]|Миллатал=[[Чехал]]|Ракь=78 866|Тахшагьар=[[Прага]]|ХӀукмуялъул низам=[[Республика|Республика]]|Лъел бутӀа=2|Халкъалъул къадар={{цІикІкІен}} 10 900 555<ref>{{cite web|title=Population of cohesion regions, regions and districts of the Czech Republic, 1 January 2024|url=https://www.czso.cz/documents/10180/218418152/1300722401.pdf/61fe01a6-d309-4e44-be63-b30c279fd184?version=1.0|publisher=[[Czech Statistical Office]]|date=2024-05-17|access-date=2026-02-14|archive-date=2024-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240517095052/https://www.czso.cz/documents/10180/218418152/1300722401.pdf/61fe01a6-d309-4e44-be63-b30c279fd184?version=1.0|url-status=dead}}</ref>|Къимат кьураб сон=2024|ЧӀахӀиял шагьарал=Прага, [[Брно]], [[Острава]]|БутӀрузул хъулухъал=Президент|БутӀрул=[[Павел, Петр|Петр Павел]]|Халкъалъул гъунки=133|ISO=CZ|МОК=CZE|Телефоналъул код=420|CoordScale=2000000|region=CZ|lat_deg=49|lat_min=51|lat_sec=00|lat_dir=N|lon_deg=15|lon_min=28|lon_sec=00|lon_dir=E}} '''Чехия''' ({{Lang-cs|Česko|}}), официалго '''Чехия Жумгьурият''' ({{Lang-cs|Česká republika|}}) ккола [[Европа|Европалда]] бакьулӀ бугеб [[хӀукумат]]. [[Евроцолъи|Евроцолъиялъулги]] [[НАТО|НАТОялъулги]] гӀахьалаб. Пачалихъалъул тахшагьар ва бищун кӀудияб шагьар буго [[Прага]]. Чехиялъул гӀорхъода руго [[Польша]], [[Словакия]], [[Авустур]] ва [[Германия]] хӀукуматал. == ХӀужаби == kj7hg0i0lmp9c5dozcnb9cwkn9mri37 0 10154 100936 99117 2026-09-07T12:02:59Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100936 wikitext text/x-wiki {{гІасраби|7}} '''Анкьабилеб (VII) гӀасру''' халат бахъана [[601 сон|601]] - [[700 сон]]алде щвезегӀан [[Григорианияб календар|григорианияб календаралда]] рекъон. == Лъугьа-бахъинал == * VII гӀасруялъул бакьулӀ — гӀуцӀана [[Хазаразул империя|Хазаразул ханлъи]]. === [[Европа]] === ==== Машрикъ ==== === [[Азия]] === ==== [[Китай]] ==== === [[Америка]] === [[Категория:VII гӀасру| ]] qz5iffnn8q9b2xliiv104prte2bt392 0 10176 101263 100130 2026-09-07T13:01:53Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101263 wikitext text/x-wiki {{Пачалихъалъул хӀалтӀухъан |цӀар = МухӀаммад-нуцал |аслияб цӀар = {{lang-ru|Мухаммад-нуцал}} |сурат = |гӀеблъи = 300px |сураталда гъоркь хъвай-хъвагӀай = |хъулухъ = [[Авар нуцалзабазул наслу|Аваристаналъул нуцал]] |цӀаралда гъоркь = |байрахъ = Awarenflag.png |шигӀар = |хъулухъ байбихьи = [[1765]] |хъулухъ лӀугӀи = [[1774]] |хӀукмуялъул заман = [[1765]] — [[1774]] |цеве вукӀарав = [[ГӀумахан III]] |хадув вачӀарав = [[КӀудияв ГӀумахан]] |хӀужаби = |гьавураб къо-моцӀ = 1730 |гьавураб бакӀ = {{БакІГьавураб|Хунзахъ}}, [[Аваристан]] |хвараб къо-моцІ = 1774 |хвараб бакІ = |вукъун вуго = [[Хунзахъ]] росулӀ |тухум = |гьавураб мехалъ букІараб цІар = |эмен = [[ГIумахан]] |эбел = |лъади = '''1-сей чӀужу:''' Хайдакъуцумил ХанмухIамадил яс Баху <br /> '''2-лей чӀужу:''' Хъистаман <br /> '''3-лей чӀужу:''' Марьям ''' |лъимал = ГIумахан, Гебекхан, Сурхай, Бахтика, Хъистаман, Айсемей |род войск = |бетІерлъи гьабуна = |къеркьей = |аслияб хъулухъ = |миллат = [[Аварал|аварав]] |дин = [[ислам]] |сайт = |викигъамас = }} '''Мухаммад-нуцал''' (гьавуна [[1730]] соналда [[Хунзахъ]] росулӀ — хвана [[1774]] соналда [[Къуба]] ракьалда) — [[Авария|Аваристан]]алъул нуцал. МухӀаммадил эмен вукӀун вуго [[ГӀумахан III]]. 1772 соналъ [[ЦӀор]]алда чӀван руго гьесул имгӀал МухӀамадмирзаги гьесул вас Булачги. КӀиго соналъ хадуб гьезул рецӀел босизе арав МухӀамад-нуцал рекӀкӀ гьабун чӀван вуго [[ФатагӀали–хан]]асул чадпралда жанив. == Линкал == * ''Хапизов Ш. М.'' [http://www.academia.edu/11846269/Ума-нуцал_Умахан_Великий_очерк_истории_Аварского_нуцальства_второй_половины_XVIII_в._ Ума-нуцал (Умахан) Великий: очерк истории Аварского нуцальства второй половины XVIII в.] / П. И. Тахнаева. — Национально-культурная автономия аварцев. — Мх., 2013. — 216 с. — ISBN 978-5-4242-0152-3. svqeoy7xfvcmudrkae5cw07hzw9d2fy 0 10185 101313 100375 2026-09-07T13:10:13Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101313 wikitext text/x-wiki {{Тарихияб пачалихъ |статус = тарихияб пачалихъ |цӀар = Сарир |оригинал_цӀар = |байрахъ = |байрахъ_гъоркьхъвай = |герб = |герб_гъоркьхъвай = |шигӀар = |шигӀаралъул_таржама = |гимн = |карта = |роцен = |сипат-сурат = |successionbelow = |p1 = Сасанилазул империя |flag_p1 = Senmurv.svg |image_p1 = |p2 = |flag_p2 = |image_p2 = |p3 = |flag_p3 = |image_p3 = |s1 = Авар нуцаллъи |flag_s1 = Awarenflag.png |image_s1 = |s2 = |flag_s2 = |image_s2 = |s3 = |flag_s3 = |image_s3 = |гӀуцӀана = [[VI гӀасру|VI]] |тӀагӀинабуна = [[XI гӀасру|XI]] |тахшагьар = [[Хунзахъ]] |Кӏудиял шагьарал = (Иргьани) |мацӀ = |расмияб_мацӀ = |дин = [[Аваразул мифология]], [[насранияб дин|Насранияб]] |валюта = |гӀатӀилъи = |халкъ = 12 азар хъизан<ref name="Бакиханов">{{cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Bakihanov/vved.phtml |lang=ru |title=Гюлистан-и Ирам |author=Аббас-Кули-ага Бакиханов |website=«[[Восточная литература (сайт)|Восточная литература]]» |date=1991 |accessdate=2020-07-06 |description=''<small>Текст воспроизведён по изданию: Аббас-Кули-ага Бакиханов. «Гюлистан-и Ирам». Баку. «Элм». 1991</small>''}}</ref> |хӀакимлъиялъул_форма = |наслу = |тӀадеги_параметр = |параметралда_жаниб = |тӀадеги_параметр1 = |параметралда_жаниб1 = |тӀадеги_параметр2 = |параметралда_жаниб2 = |тӀадеги_параметр3 = |параметралда_жаниб3 = |тӀадеги_параметр4 = |параметралда_жаниб4 = |тӀадеги_параметр5 = |параметралда_жаниб5 = |тӀадеги_параметр6 = |параметралда_жаниб6 = |бутӀрузул_титул2 = |бутӀрузул_титул3 = |бутӀрузул_титул4 = |бутӀрузул_титул5 = |бутӀрузул_титул6 = |бутӀрузул_титул7 = |бутӀрузул_титул8 = |бутӀрузул_титул9 = |бутӀрузул_титул10 = |бутӀрузул_титул11 = |бутӀрузул_титул12 = |бутӀрузул_титул13 = |бутӀрузул_титул14 = |бутӀрузул_титул15 = |бутӀрузул_титул16 = |бетӀер1 = |бетӀерасул_титул1 = |бутӀрузул_титул = |бетӀерасул_сон1 = |бетӀерасул_сон2 = |бетӀер2 = |бетӀерасул_сон3 = |бетӀер3 = |бетӀерасул_сон4 = |бетӀер4 = |бетӀерасул_сон5 = |бетӀер5 = |бетӀерасул_сон6 = |бетӀер6 = |бетӀерасул_сон7 = |бетӀер7 = |бетӀерасул_сон8 = |бетӀер8 = |бетӀерасул_сон9 = |бетӀер9 = |бетӀерасул_сон10 = |бетӀер10 = |бетӀерасул_сон11 = |бетӀер11 = |бетӀерасул_сон12 = |бетӀер12 = |бетӀерасул_сон13 = |бетӀер13 = |бетӀерасул_сон14 = |бетӀер14 = |бетӀерасул_сон15 = |бетӀер15 = |бетӀерасул_сон16 = |бетӀер16 = |этап1 = |дата1 = |сон1 = |этап2 = |дата2 = |сон2 = |этап3 = |дата3 = |сон3 = |этап4 = |дата4 = |сон4 = |этап5 = |дата5 = |сон5 = |этап6 = |дата6 = |сон6 = |этап7 = |дата7 = |сон7 = |этап8 = |дата8 = |сон8 = |этап9 = |дата9 = |сон9 = |этап10 = |дата10 = |сон10 = |этап11 = |дата11 = |сон11 = |цебе = |хадуб = |цебе1 = |цебе2 = |цебе3 = |цебе4 = |цебе5 = |цебе6 = |цебе7 = |хадуб1 = |хадуб2 = |хадуб3 = |хадуб4 = |хадуб5 = |хадуб6 = |хадуб7 = |type_before = |type_after = |flag_p8 = |image_p8 = |p9 = |flag_p9 = |image_p9 = |p10 = |flag_p10 = |image_p10 = |p11 = |flag_p11 = |image_p11 = |p12 = |flag_p12 = |image_p12 = |p13 = |flag_p13 = |image_p13 = |p14 = |flag_p14 = |image_p14 = |p15 = |flag_p15 = |image_p15 = |flag_s8 = |image_s8 = |s9 = |flag_s9 = |image_s9 = |s10 = |flag_s10 = |image_s10 = |s11 = |flag_s11 = |image_s11 = |s12 = |flag_s12 = |image_s12 = |s13 = |flag_s13 = |image_s13 = |s14 = |flag_s14 = |image_s14 = |s15 = |flag_s15 = |image_s15 = |гӀуцӀана2 = |гӀуцӀана3 = |тагӀинабуна = |тагӀинабуна2 = |тагӀинабуна3 = |баянал = |викигъамас = |nocat = }}'''Сарир''', '''Серир''', яги '''Авар''' — [[Аварал|аваразул]]<ref>{{тӀехь|автор=Аббас-Кули-Ага Бакиханов|бутӀа=Топографическое описание Ширвана и Дагестана. Положение и наименование стран, происхождение жителей. Языков и вероисповеданий|бутӀер=Гюлистан-и Ирам|ссылка бутӀа=http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Bakihanov/framevved.htm|место=Баку|басмаялде бахъараб бакӀ=Элм|сон=1991}} Цитата: «Территория Сарира локализуется в междуречье Андийского Койсу, Аварского Койсу и Кара-Койсу. Населена была аварами.»</ref> [[VI гӀасру|VI]] - [[XII гӀасру|XI]] гӀасрабазда [[Бакъбаккул Кавказ|Бакъаккул Кавказалъул]] мугӀрузда гин гӀатӀиракьазда букӀараб гьоркьохъел гӀасруязул хӀукумат. == ЦӀар == Гьелъул цӀар бачӀана [[гӀарабал|гӀарабаца]] гьенив вукӀарав хӀакимасде абулеб букӀараб цӀаралдасан: «''сахӀиб ас-сарир''» — «тах-бакӀалъул бетӀергьан»<ref name="minorskiy">[http://odnapl1yazyk.narod.ru/hududalal.htm В. Ф. Минорский. Худуд ал-Алам.]</ref>. "Сарир" абураб термин кколаро халкъалъул цӀарлъун, гьеб ккола цо-цо бакӀалда бетӀерасул титуллъун ("сахӀиб ас-Сарир"), цогидал бакӀазда пачалихъалъул цӀарлъун.<ref>"Авария в X-XV вв." Введение. (Атаев М. М.).</ref> == Ракь == Жакъа къоялде цӀунун ругел сипатазда рекъон, Сарир букӀана гӀемерал гӀадамалги ругел, гӀемерал хъулбуз щулат гьабураб хӀукуматлъун. Гьелъул тахшагьар букӀана [[Хунзахъ]]. Жиндир бищун цебе тӀураб заманалда Сариралде гъорлӀе унаан Дагъистаналъул мугӀрузул рахъги гӀодолъиги, ва гьединго мадугьалъихъ ругел ракьалги (Черкессалъа бахъараб Дербендалде щвезегӀан){{sfn|Бейлис В. М.|1963|с=258}}. Сариралъул — Дербендалдаса хьундасебгун бакътӀерхьул рахъалда лъабго бахиналъ — букӀана 12000 росу. Сариралъул ханасда цӀар букӀана Пилан-шагь, ва гьев вукӀана христианияв. Цо-цо тарихчагӀаз абухъе, Сасанидазул наслуялъул ахирисев хан Ездигерд, гӀарабаз жив къезавидал, лӀутун вуго Хорасаналде, ва амма жиндирго меседил тах ва гӀемераб бечелъи Бахрам-Чубин абулеб тухумалъул хӀакимгун Ездигердица нухарегӀун буго [[Кавказалъул мугӀрул|Кавказалъул мугӀрузде]]. Гьев Бахрам-Чубиназул хӀакимас, хадуб Саририн жинда цӀар лъураб ракь босун, гьеб тахги ва кинабниги ракьги, мулкги тун буго жиндирго наслабазе. Гьижраялъул VI-леб гӀасруялда (1107 ва 1205 саназда гьоркьоб) вукӀарав машгьурав шагӀир Низамица гьеб цӀар, ай Сарир абулеб, бачӀанин рикӀкӀун буго Кей-Хосровил тахалъулги тажалъулги цӀаралдаса, жалги гьенир (ай Сариралда) нохъабазда рахчун ругел.<ref name="docviewer.yandex.ru">[https://docviewer.yandex.ru/view/0/?*=sl5NDVFuJQRjyfCOu2sb5fCmRel7InVybCI6Imh0dHA6Ly93d3cua2l0YWJ4YW5hLm5ldC9maWxlcy9ib29rcy9maWxlLzEyODQ4MzI2OTMucGRmIiwidGl0bGUiOiIxMjg0ODMyNjkzLnBkZiIsInVpZCI6IjAiLCJ5dSI6IjEzMzM1NjI1MzE1MzA2MjUyMzgiLCJub2lmcmFtZSI6dHJ1ZSwidHMiOjE1NTMwODIyOTQ4MzMsInNlcnBQYXJhbXMiOiJsYW5nPXJ1JnRtPTE1NTMwODIyNjcmdGxkPXJ1Jm5hbWU9MTI4NDgzMjY5My5wZGYmdGV4dD0lRDAlOTAuKyVEMCU5MSVEMCVCMCVEMCVCQSVEMCVCOCVEMSU4NSVEMCVCMCVEMCVCRCVEMCVCRSVEMCVCMislRDAlQkYlRDAlQjglRDElODElRDAlQjAlRDAlQkIlMkMrJUQxJTg3JUQxJTgyJUQwJUJFKyVEMSU4OCVEMCVCNSVEMCVCOSVEMSU4NSslRDAlOTAlRDAlQjElRDElODMtJUQwJTlDJUQxJTgzJUQxJTgxJUQwJUJCJUQwJUI4JUQwJUJDJnVybD1odHRwJTNBLy93d3cua2l0YWJ4YW5hLm5ldC9maWxlcy9ib29rcy9maWxlLzEyODQ4MzI2OTMucGRmJmxyPTIxMyZtaW1lPXBkZiZsMTBuPXJ1JnNpZ249NDNhMjEyZDYyYjc2Yzk2N2NhNmMwZmEyMDkzMWIwODUma2V5bm89MCJ9&page=31&lang=ru]</ref> Цогидаз абула, Сарир абураб цӀар бачӀанин гьеб бакӀалъул ханзабазул меседил тахида гӀодор чӀезе бугеб итяралдаса. Сариралъул ханас жиндирго кверщаликь ругел халкъазул бакьарав чи лӀугьинавулев вукӀун вуго лагълъун, ва гьес чабхъенал гьарулел рукӀун руго хазаразул ракьалде. Сариралда аскӀоб букӀана Зирехгеран, гьабсагӀат бугеб Кубачи, жаниб гӀумру гьабун ругел — бусурбаби, христианал ва жугьутӀал. Сариралдаса хьундехун букӀана Гъумекиб, жиб Хайтакъалдаса бакътӀерхьудехун бугеб. Амма хадуб, Бакихановас рехсолеб буго: Гун (Хун) абулеб рахъ бугин МугӀрузулаб Гъумекиб ва Авар, ва гьезул хан вугин Пилан-шагь, гьес ханлъи гьабулеб буги Гъумекибги, ГӀахъущаги, Аваралдаги. Гелбахъ — Сариралъул хьундасеб тахшагьарилан жинда абулеб букӀараб — Бакихановасда рекъон, букӀун буго Сариралъул цояб рахълъун, жинда жаниб Агран шагьар бугеб, жибги [[Сулахъ|Сулахъалъул]] кваранаб рагӀалда букӀараб, Гъизил-Яралда (Гъизляралда) букӀараб Сурхаб щулалъи, Кичимаджар хъала — Эндиреялдаса тӀадехун, Чумлуялда букӀараб, Улумажар хъала (Татартоп) — гьабсагӀат ГьитӀинаб Кабардаялда бугеб михӀмар. Гьенибго Бакихановас хъвалеб буго, Сариралъул ханасе [[Терек|Терекалъул]] байбихьи бугеб бакӀалда рукӀарал гӀарцул магӀданал рахъулеб бакӀги Аграналда пугеб пахьул магӀдан бахъулеб бакӀги кколеб букӀанин; Сулахъалъул квегӀаб рагӀалда Чирурталдаса тӀадехун ругел рухӀарал иццаазде гьанжеги абулин Гелбахъалъул лъиналин, ва гьеб цебе рехсарабщинабги, Семендерги, Кейванги (Индираялдаги Таркиялдаги гьоркьоб) ва Сулахъалъул кваранаб рагӀалда бугеб Балхги гъорлӀе унин Туман-шагьил ракьазде.<ref name="docviewer.yandex.ru" /> == Тарих == === Сарир лӀугьин === Сарир пачалихъ хӀисабалда баккана V гӀасруялда. Биценазда гьеб хурхинабун буго персазул ханзабазул тах мугӀруде бачӀиналда. Цо-цо баяназда рекъон, Сариралъе кьучӀ лъурав чилъун рикӀуна персазул рагъул цевехъан Бахрам Гур; цогиязда рекъон — бакӀалъул ханлъун чи танин персазул шагь Хасров Ануширваница. Сариралъул бутӀрузул букӀана меседил тах, ва гьеде гьабулеб букӀараб цӀар буго авараншагь. ГӀарабазул Ибн Рустаца (X гӀ.)баян кьолеб буго, Сариралъул ханасда цӀар бугин «Авар» (Auhar) абун. X гӀасруялъул гӀарабазул тарихчи МасгӀудиясдасан бачӀана: «[[ГӀарабал|ГӀарабаз]] [[ГӀарабаз Иран бахъи|Иран бахъидал]], ахир тӀаде гӀунӀана сасанидазде, сасанидазул хан Йездигерд гӀарабаздаса лӀутана, жиндаго цеве гьес витӀана божарав чи Сариралде жиндирго бечелъигун ва меседил тахгун. Хан чӀавана, гьес витӀарав божарав чи вахчана мугӀрузулаб Дагъистаналда. Сариралъул ханас жиндаго абизе лӀугьана СахӀиб-ас-Сарир абун, ай меседил тахалъул хважаин, гьесул кверщаликь ругел гӀадамазде сарирал абун. Сариралъул ханасул букӀана бахъун бадарулареб къуватаб хъала, цӀарги ал-Ал (Аркас) бугеб, гьениб жаниб цӀунун букӀана кинабго гьесул хазина. Тахшагьарлъун букӀана Хумрадж (Хунзахъ). Улкаялда букӀана 12000 тухум, жалги батӀи-батӀиял жанияблъиязде риххарал, ва ханас жиндиего бокьарав чи лагълъун гьавулаан. Сариралъул ханасда абулаан „Авар“-илан. Гьев вукӀана [[Насранияб дин|насранияв]], пачалихъалъул хутӀарал гӀадамал рукӀана хъанчие лагълъи гьабулел, гьез лагълъи гьабулаан „бакъвараб бетӀералъе“. Сариралъул рукӀана батӀи-батӀиял халкъал. Сариралъул гӀоръи цураб букӀана хазаразулгун, ва гьелгун Сариралъе гӀемер рагъал гьарулаан»{{sfn|Магомедов Р. М.|2002|с=59}}. Сарир буго гӀаммаб цӀар. ГӀарабаз Сариралъул хӀакъалъулӀ хъвалеб мехалда, Сариралда гъоркь букӀана Дагъистаналъул гӀемерал ракьал, ва гьенир рукӀана гӀемерал халкъал (гьездаго гьоркьор Европаялде арал аваразул хутӀаралги, хазаралги). ГӀарабазул ракьал Дагъистьан сверун кӀодолъидал, Сариралъул ракьал гьитӀинлъулел рукӀана. Гьелъул хӀасилалда Сариралъулхъ хутӀана цохӀо гьабсагӀат ругел магӀарулазул мухъазулги ва цо-цо гьезда мадугьалихъ ругел мухъазулги ракьал. Сарир абураб цӀар магӀарулазе чияраб кколаро, буртияз гьабсагӀатги абула магӀарулазда сулиял (ай магӀарулал) абун, гьебги Сарир абураб рагӀиялъул гӀагараб ккола{{sfn|Магомедов Р. М.|2002|с=59}}. === Сарир VII–XI гӀасрабазда === В [[VII гӀасру|VII]]–[[VIII гӀасру|VIII]] гӀасрабазда Сариралъ Хазар каганаталъул рахъ ккуна гьелъ гӀарабазде данде гьабулел рагъазулӀ. Гьебго заманалда Сариралъул кколаан Эрети ва Тушети. ГӀарабаз мекъса рикӀкӀунаан Сарир, насранияб хӀукумат хӀисабалда, Византиялда бараб букӀанилан. [[737 сон|737]] соналъ гӀарабасул аскар Марван ибн МухӀамадил бетӀерлъиялда гъоркь Сариралде тӀаде кӀанцӀана. Сариралъ къуватаб данде чӀей гьабуна; лъагӀалица тӀаде кӀанцӀаразде данде рагъ гьабуна. ГӀарабаз, сверун ккун, босана Гъумекиб бугеб хъала. Хадур гьел рачӀана [[Хунзахъ|Сариралъул тахшагьаралде]]. Ал-Куфиясда рекъон, Марваница битӀун лъагӀалица сверун ккуна Сариралъул ханасул [[Хунзахъ|хъала]], ва гьелдаса хадуб Сариралъул ханасда (Абухисрода) тӀад лъуна магъало кьей. ГӀарабал ана мадугьалхъ бугеб Туманалде, Сарир лӀугьана [[ГӀарабазу Халифаталда|ГӀарабазул Халифаталда]] бараб пачалихълъун{{sfn|Магомедов Р. М.|2002|с=67}}. Сариралъул ханасда тӀад лъуна щибаб лъагӀелалъ Дербендалда вугев гӀарабазул сардарасе 500 къвакӀарав гӀолохъанчиги, 500 кьунсрул чӀегӀерал ясги лагълъуде кьезе, гьединго [[Дербенд|Баб-ал-Абвабалъул]] тӀорщел цӀунулеб бакӀалде 100000 роцен тӀорщалилги кьезе{{sfn|Магомедов Р. М.|2002|с=68}}<ref>Древние правовые памятники Аваристана/ / 2013-03-28/</ref>. 1928 соналъ сиясатаб тӀадкъаялдалъун Хунзахъе щварав гӀурус офицер Хринсафил хъвай-хъвагӀиялда буго: «гьаб шагьаралда» (ай Хунзахъ) [[ислам]] тӀибитӀизабуна 790/91 соналъ Аб­дулмуслимица ХӀамзатил «яргъил къуваталдалъун». ГӀарабалда бугеб «Абулмуслимил Тарихалда» гьединго рехсон вуго Абулмуслимги Хунзахъги. Гьелда рекъон, VIII гӀасруялъул машгьурав сиясатчи ГӀабдурахӀман Хорасани, тарихалда живги Абулмуслим цӀаралдалъун рагӀарав, вачӀун вукӀун вуго Бакъдасеб Дагъистаналде, ва гьениб гьес ислам тӀибитӀизабулеб букӀун буго. Гьесул хӀалтӀи цебе бачун буго гьесул лъималазги, лъималазул лъималазги. Абулмуслимил наслуялъул цо гӀаркьел рещтӀун буго Гъумекиб, цогияю — Аваралда, ай Хунзахъ<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://mylektsii.ru/5-56544.html |access-date=2019-08-15 |archive-date=2019-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190326140048/https://mylektsii.ru/5-56544.html |url-status=dead }}</ref>. «[[Дербенд-наме]]»-ялда рекъон в 733/34 соналъ халифасул вац Маслама ибн ГӀабдулмалик, Гъумекибги, Хайдакъги Табасаранги кверде босун хадуб, тӀаде уна гӀахъущдериде ва «аваразде, жидер тахшагьар Хунзах бугел». Мас­ламаца, гьеб иццалда рекъон, гьезда тӀад бергьенлъ босула, хвалчадалъун исламалде руссинарула, гьезул ракьазда мажгитал рала ва, гьенир къадиялги тун, живго Шамалде нахъвуссуна. Сариралъул ханас байбихьула тӀолго Кавказалда жиндирго рахъ кколе чагӀи ралагьизе. Гьедин, Тифлисалъул амир ИсхӀакъ ибн ИсмагӀил (830—853) вукӀана Сариралъул ханасул яс ячаравлъун<ref>В. Ф. Минорский. История Ширвана и Дербента X—XI веков. — М., 1963.</ref>; гьезул данделъиялъе гьабун букӀана динал батӀиял рукӀаниги{{sfn|Магомедов Р. М.|2002|с=72}}. [[IX гӀасру|IX гӀасруялъул]] бакьулӀ Сарир тӀубанго батӀалъула ГӀабасиязул халифаталдаса. Гьебго заманалда Сариралде гъолъе уна Филан абураб вилаят, гьелъ «сахӀиб-ас-Сарирасе» щола «филаншагь» абураб титул{{sfn|Магомедов Р. М.|2002|с=76}}.<ref>Ал-Белазури. Китаб футух ал-булдан. — Лейден, 1866. С. 196.</ref>. 851 соналъ Ширваншагь тӀаде кӀанцӀула Сариралъул ханасде. 912 соналъ Дербедалъул амирас Ширваншагьида цадахъ гьабула чабхъен Шанданалде, гьелъие кумек гьабуле букӀана сариралъул ханас{{sfn|Магомедов Р. М.|2002|с=84}}. 968 соналъ Ибрагьим бин Марзубаница кверде босула Ширван ва буюрухъ кьола Дербендалъул амир АхӀмадие мукӀурлъеян. Сариралъул ханасги Дербендалъул амир ГӀабдул-Маликицаги, Ширваналде тӀаде кӀанцӀун, къуваталдалъун босула Шабаран ва гьеб бухӀула.Ширванги чӀунтизабун, аварал цо къоялъ цере лӀугьуна Дербендалде ва, гьениб гъалмагъирги гьабун, нахъруссуна мугӀрузде<ref name="История Ширвана">''[[Аль-Масуди]].'' [http://www.vostlit.info/Texts/rus13/Sirvan_Derbend/text.phtml?id=1893 История Ширвана и ал-Баба] / Пер. с араб. С. Г. Микаэляна. — {{М.}}: Издательство восточной литературы, 1963.</ref>. Зама-заманалда жанисел рагъа-рачариялниги, къватӀисан Ширваналъул рахъалдасан хӀинкъи бугем мехалъги, Дербендазул амиразизе рахчизе бакӀ щолаан Сариралда. Хадуб Дербенд лӀугьуна Ширваналъул рахъ ккураблъун ва [[Дербенд|ал-Бабалъул]] халкъалъ гьенир ругел аварал гъурула. 971 соналъ Сариралъул ханас чабхъен гьабула Дербендалъул имараталде. Дербендалда аскӀаб авараз дербендалъул амир щущахъ виххизавула, азаргоялдаса цӀикӀкӀун чиги чӀвала<ref name="История Ширвана" />. 1032 соналъ Тмутараканалъул Мистиславица гьабула чабхъен Ширваналде, ва гьев лӀугьуна Сариралъул ханасул тушманлъун, щайгурого Мистилавгун вагъизе хӀадур вукӀуна Дербендалъул амир Мансур, живги Сариралъул хан Бухт-Йищо II дурцлъун вукӀарав. Аварал, аланалгун къотӀиги хъван, гьелгун цадахъ тӀаде кӀанцӀула Ширваналде, гьужум гьабун бахъула гьелъул тахшагьар Шемаха. Аваразги аланазги 10 къоялъ тала гьабула, 10000-ялдаса цӀикӀкӀун чиги чӀван, бечедаб давлагун жидерго ракьалде нахъруссуна<ref name="История Ширвана" />. 1064 соналъ, Ширваналъ гьусун, Сариралъул хан Пиружа цӀидасанги тӀаде кӀанцӀула Дербендалде. Гьединго Сариралъул хазабаца бергьенлъиялъулал рагъул сапарал гьарулаан хазаразул ракьалдеги. Ал-МасгӀудияс хъвалеб буго: «Сариралъун ханас рагъал гьарула хазаралгун ва гьезда тӀад бергьенлъи босула, щайгурого гьел руго гӀодоблъиялда, гьев вуго мугӀрузда. Сариралъул ханзаби лӀугьунаан Ширваналъулги Дербендалъулги ишазде гьоркьобе ва гӀахьаллъи гьабулаан рагъузулӀ. Хазаразулги гӀарабазулги Каваказада къуват загӀиблъидал, Сарир лӀугьуна цогиязда бачӀеб къуватлъун; [[X гӀасру|X гӀасруялде]] ккола Сариралъул бищун къуватаб заман. Сариралъул ханасде гӀарабазул иццазда абулеб буго «хакан ал-джибал» яги мугӀрузул ханилан. А. П. Новосельцевас хъвалеб буго: «бищун кӀудияв мугӀрузулаб Дагъистаналъул бетӀер вукӀана сахӀиб-ас-Сарир»<ref>Ибн ал-Факих. Китаб ал-булдан. — Лейден, 1885. С. 291.</ref>. Сарир букӀана мугӀруздаги гӀодоблъиялдаги бугеб пачалихъ. Аланиягун гьоркьолъаби, хазаразде данде чӀезе гьарурал, щулат гьарулаан ригьиназдалъун<ref>Ал-Масуди. Луга золота и рудники драгоценных камней. (Пер. Караулова Н. А.) — Тифлис. 1908.</ref>. Сариралъул ханлъи, ХӀ. В. ХӀажиевасдаги В. М. Бейлисидаги рекъон, букӀана тӀолго Дагъистаналъул пачалихълъун<ref>[[Гаджиев, Владлен Гадисович|В. Г. Гаджиев]] Сочинение Гербера И. «Описание стран и народов между Астраханью и рекою Курой находящихся». — М., 1973. С. 165.</ref>{{sfn|Бейлис В. М.|1963|с=259}}. Якубияс хъвалеб буго, Арраналда 4000 росу бугин, ва гьезул гӀемерисел Сариралъул ханасул ругин<ref>Якуби. История. (Пер. Жузе П. К.) — Баку, 1927.</ref>. Профессор А. Д. Данияловасда рекъон, Ширван ккола Сариралъул некӀсияб ракьлъун. Сариралъулги Аланиялъулги цоцада цурал гьоркьолъабазул бицуна гӀемерал иццаз. МасгӀудияслул баян кьеялда рекъон, Сариралъул ханас Аланиялъл хангун наслуяю бухьен гьабун буго, цоцазул яцалги рачун<ref>Минорский В.Ф. Указ.соч.С.204.</ref>. Аланиягун букӀараб бухьен бихьизе бегьула ономастикаялда, хасго аваразул бутӀрузул (жидер улбул гӀемерисеб аланиялъул ханзабазул ясаллъун рукӀунел рукӀарал) цӀаразда. Масала, кӀиго нухалъ данде чӀвалеб ХӀII – XIV гӀасрабазул [[Аваразул ханзабазул сияхӀ|Авар нуцалзабазул]] цӀар — Сиртан (яги Саратан) гьединго даде чӀвала аланазул нартазул эпосалда Сырдон, Ширда хӀисабалда. Гьедин Урусманг абураб цӀар, жибги аваразул аристократазда гьоркьоб XV – XVI гӀасрабазда тӀибитӀун букӀараб<ref>Атаев М.М. Авария в X-XV вв. Махачкала, 1995.С.112</ref>. Шамалъул тарихчи [[Абу-ль-Фида|Абу-ль-Фидаца]] (1273 – 1331) баян кьолеб буго: «Матрахиялдаса бакъбаккудехун чвахулеб буго ал-Ганам гӀор, жибги ас-Сарир абураб улка къотӀун чвахулеб. Ас-Сариралъул батӀераб шагьар буго мугӀрузда, жибги мацӀазул мугӀрузда бугеб. ал-Ганам гӀор буго кӀудияб, хасало гьеб цӀорола, ва юк баччулел хӀайванал гьелдасан доррехун уна. Гьеб чвахула [[Каспий ралъад|ал-Хазар]] ралъдалъе...»<ref>Коновалова И.Г. Восточная Европа в сочинениях арабских географов XIII - XIV вв. М., 2009.С.117.</ref>. Ал-Ганам гӀор (гӀараб. – «Куйдул гӀор») В.Ф.Минорскияс [[Сулахъ|Сулахъгун]] цогьабула<ref>Минорский В.Ф. Указ.соч.С.119.</ref>, И.Г.Коноваловас рикӀкӀуна гьеб гӀор Кума бугилан<ref>Коновалова И.Г. Восточная Европа в сочинениях арабских географов XIII - XIV вв. М., 2009.стр68-69.</ref>. Лъалеб жо буго: ХӀI гӀ. ва ХӀII гӀ. байбихьуда Сариралъул гӀорхъабазда жаниб букӀана Дагъистаналъул ракьал, Сулахъ букӀана аваразул пачалихъалъул жанисеб лъел нухлъун. Сулахъ лъарагӀлъиялде лъушьунеб бакӀалда букӀана Сариралъуд хьундасеб тахшагьар — некӀсияб Гелбахъ шагьар. Гьеб букӀана Сариралъул щулалъилъун, ва гьенисан Сариралъул хӀакимлъи тӀибитӀулаан хьундасеб гӀодоблъиялде, жибги гӀемерисеб Сариралъул гӀадамазул кулияз ккураб. Гьединго Гелбахъалда щолаан тущбабазул тӀоцебесеб кьабиги, масала, ХӀII гӀасруялда гъазияз цин къезавула нуцаласул вац Кагьру, жиндир чӀей бугеб бакӀ Гелбахъ букӀараб, ва гьелдаса хадуб Хунзахъги босула<ref>Атаев М.М. Авария в X-XV вв. Махачкала, 1995.С.126</ref>. Гелбахъ археологияб комплексалда гъорлӀ букӀана некӀсияб шагьаралъулги, росабазулги, щулалъи цӀуниялъе рарал гӀуцӀабиги ва хобалги. ГьабсагӀат гьеб тӀерхьун буго Гелбахъ ГЭСалъул хӀорниб. Чирурталъул некӀсиял хабзал рукӀана Сулахъалъул кваранаб рагӀалда ва цебе заманалда Хьундасеб Дагъистаналъул авлахъазул рахъалдаса цӀунун букӀана къуватаб къедалдалъун.<ref>Федоров-Гусейнов Г.С. История происхождения кумыков. Махачкала, 1996. С.44</ref> === Сарир биххи === Сариралъул хӀакъалъулӀ ахирисеб рехсей ккола 1067 соналде. Сарир биххизе байбихьана пачалихъалда жанир рукӀарал насранияздаги, бусурбабаздаги, жугьутӀаздаги, хъанчи лагълъи гьабулездаги гьоркьор лӀугьарал жанисел ва къватӀисел рагъал сабаблъун. XI гӀасруялда Сариралдаса ратаӀалъана бакътӀерхьуда ругел ракьал (гьабсагӀат ругел [[Болъихъ мухъ|Болъихъ]], [[ЦӀумада мухъ|ЦӀумада]] ва [[ГӀахьвахъ мухъ|ГӀахьвахъ]] мухъал).. Е. М. Шиллингил баяназда рекъон: [[ГӀандигӀор|ГӀандигӀоралъул]] квегӀаб рагӀалдаса добехун ругел ракьал кколеллъун рикӀкӀунаан ЖугьутӀ-ханасе, кваранидехун ругел ракьал рукӀана [[Суракъат I|Суракъатил I]]. Батизе бугу, Хазария биххизабидал Сариралде лӀутун рачӀарал жугьутӀал гьенирго чӀун руго, ва Сарир биххидал гьелъул бакътӀерхьул рахъ ккун буго. Сариралъул ракьалда лӀугьана аваразул боял, гьабсагӀат бугеб [[Хунзахъ мухъ|Хунзахъ мухъалда]], Сариралъул ракӀлъун букӀараб, лӀугьана[[Авар нуцаллъи]], жибги Сариралъул битӀараб ирсилаблъун кколеб. == Пачалихъияб низам == Сариралъул низам букӀана ханлъияб. Ханасул кверщеллъи кьолаан ирсалъе. Сариралъул аскаразулӀ рукӀана аза-азар чи<ref>Аликберов А. К. Эпоха классического ислама на Кавказе: Абу Бакр ад-Дарбанди и его суфийская энциклопедия «Райхан ал-хака’ик» (XI—XII вв.) / А. К. Аликберов. Ответственный редактор С. М. Прозоров — М.: Вост. лит., 2003.</ref>. ТӀадегӀанал гӀадамазул рукӀана тӀарханал ва батрикал (патрициял). Ханзабазул рукӀунаан мухьдахъ ккурал бодул къокъаби. == ЖамгӀияб гӀуцӀи == Жакъа къоялъ ругел иццазда рекъон, VI-X гӀасрабазда МугӀрузул Дагъистаналда байбихьана цебесеб феодалияб социум.<ref>Авария в X-XV вв. Атаев М. М.</ref> ЖамгӀияб гӀуцӀиялъул аслияб бут8алъун букӀана гьитӀинаб хъизан. Халкъалъул тӀадегӀанал чагӀилъун рукӀана ханзаби, рагъул церехъаби ва цогидал нухмалъиялъул гӀадамал. Феодалаздаса гъоркьегӀан хӀокӀазда рукӀана рагъухъаби, гьезул церехъаби, росалабазул бутӀрул — раисал ва диналъул хъулухъчагӀи. Бусурбабазул пачалихъазда раис кколаан бакӀалъул халкъалъул бищун хӀурматиял хъизаназдаса рищарал чагӀи, жидеца администрациялдаги халкъалдаги гьоркьочилъи гьабулел рукӀарал: администрациялъул тӀадкъайял тӀуралел, шагьаралъул, росабазул гӀадамазул цӀаралдасаги хӀалтӀулел.<ref name=":0">Минорский В. Ф. Указ. соч. С.163.</ref> "Ширваналъул ва ал-Бабалъул тарихалда" бицен гьабун буго "нусго Сариралъул раисазул".<ref name=":0" /> Раисалин абулел чагӀазда бакӀалъул мацӀазда абулеб букӀараб цӀар лъалеб гьечӀо. === Ханзаби === *[[Абухисро]] (гӀаг. 740) *[[Аваз]] (IX гӀ. кӀиабилеб бащалъи) *[[Бухт-Йишо I]] (905 с.) *[[Пилан-шах]] (940—950 сс.) *[[Бухт-Йишо II]] (1025—26 сс.) *[[Пиружа]] *[[Токку]] (1065 с.), цевесесул вас === Тарханал ва батрикал === === Рагъухъаби === === Узденал === === Райятал ва лагъзал === == ХӀужаби == {{ХӀужаби|2}} == Адабият== * ''Минорский В. Ф.'' История Ширвана и Дербента. — М.,1963 * ''Атаев Д. М.'' Нагорный Дагестан в раннем средневековье (по материалам археологических раскопок Аварии). Махачкала, 1963 * ''Тахнаева П. И.'' Христианская культура средневековой Аварии (VII—XVI вв.) в контексте реконструкции политической истории. Махачкала, 2004 * ''Айтберов Т. М.'' И аварский язык нуждается в государственной поддержке // Журнал «Народы Дагестана». 2002. № 5. С. 33 — 34 * ''Магомедов Мурад'' Походы монголо-татар в горный Дагестан // История аварцев. — Махачкала: ДГУ, 2005. С. 124 [[Категория:Дагъистаналъул тарихалда рукӀарал пачалихъал]] [[Категория:Россиялъул тарихалда рукӀарал пачалихъал]] 3tol36wuxrm522d0hbohghj4h8r9z6s 0 10188 101204 90048 2026-09-07T12:52:03Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101204 wikitext text/x-wiki {{ЧӀБ+Россия |from = | статус = росу • мухъалъул марказ | авар_цӀар = КӀкӀаратӀа | оригинал_цӀар =КӀӀира | сурат = | сураталда_гъоркьхъвай = | CoordAddon = | CoordScale = | икълим = Дагъистан | мухъ = ГӀахьвахъ мухъ | поселениялъул_тайпа = Росдал поселение | поселение =КӀкӀаратӀа росдал бо | жанисеб_бикьи =Авалал | бетӀерасул_тайпа =Бегавул | бетӀер = | кьучӀ_лъей =V-VI нилӀер эраялде щвезегӀан | тӀоцебесеб_рехсей = | цересел_цӀарал = | статус_буго = | гӀатӀилъи = | ЧӀБ_централъул_борхалъи = 1400 | климат = мугӀрулаб | халкъ = {{ Население | Карата | тр | Регион = Дагъистан }} | рикӀкӀараб_сон = {{ Население | Карата | с | Регион = Дагъистан }} | гъунки = | агломерация = | агломерациялъул_халкъ = | миллияб_гӀуцӀи = [[аварал]]-[[кӀкӀаралал]] | конфессионалияб_гӀуцӀи = [[Ислам|бусурбаби]] ([[суниял]]) | этнохороним = кӀкӀаратӀисев, кӀкӀаратӀисей, кӀкӀаратӀисел | телефоналъул_код = | почалъул_индекс = 368990 | цифрабазул_идентификатор = | цифрабазул_идентификатор2 = | цифрабазул_идентификатор3 = | сайт = | сайталъул_мацӀ = | Commons_категория = }} '''КӀкӀаратӀа''' — Дагъистаналда бугеб росу, [[ГӀахьвахъ мухъ|ГӀахьвахъ мухъалъул]] ва гьебго цӀар бугеб муниципалияб гӀуцӀиялъул административияб марказ. == География == Росу буго [[МахӀачхъала|МахӀачхъалаялдаса]] 221 км-алъ жанубиябгин бакътӀерхьудехун. == Демография == {{ Население | Карата | Регион = Дагъистан }} {{Население | Карата |график| Регион = Дагъистан }} Ккола моноэтникияб авар росулъун. == Машгьурал гӀадамал == *[[ГӀабдулманапилазул МухӀамадзагьид]] (1924–1944) — СССРалъул бахӀарчи. *[[ГӀабдулбекилазул ГӀабдулбекил Загъалав]] (гь. 1945) — Шималияб Кавказалдаго эркенаб гугариялъул тӀоцевесев олимпияв чемпион первый. *[[АхӀмаднабилазул ГӀумардибирил АхӀмаднаби]] (1958–2013) — журналист, жамгӀияв санатчи. *[[КӀкӀаратӀаса ГъалбацӀдибир]] (1791–1863) — гӀалим, Шамил имамасул наиб. *[[Расулилазул ХӀажил Баху-Меседо]] (гь. 1954) — Дагъистаналъул халъкияй шагӀир. *[[Гъаирбекилазул ХӀажил Машидат]] (1927–2015) — Дагъистаналъул халъкияй шагӀир. == МугъчӀваял == {{мугъчӀваял}} {{Dagestan-geo-stub}} {{ГӀахьвахъ мухъ}} {{Дагъистаналъул мухъазул марказал}} [[Категория:Аваразул росаби]] [[Категория:ГӀахьвахъ мухъалъул чӀел-бакӀал]] [[Категория:Дагъистаналъул мухъазул марказал]] oafx1i68fcfoiwgsr7h1l2v5rr46a95 0 10189 101445 100863 2026-09-07T13:32:23Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101445 wikitext text/x-wiki {{Пачалихъалъул хӀалтӀухъан | цӀар = Хизри ШихсагӀидов | аслияб цӀар = | сурат =Хизри Исаевич Шихсаидов.jpg | гӀеблъи = | сураталда гъоркь хъвай-хъвагӀай = | хъулухъ = [[Дагъистан Жумгьурияталъул Халкъияб Данделъи]]ялъул 5-ев вакил | байрахъ = Flag_of_Dagestan.svg |байрахъ2 = Coat_of_Arms_of_Dagestan.svg | хъулухъ байбихьи = [[7 февраль]] [[2013 сон|2013]] | хъулухъ лӀугӀи = | цеве вукӀарав = [[МухӀамадов, Байболатил МухӀамадсултӀан|МухӀамадсултӀан МухӀамадов]] | хъулухъ_2 = [[Дагъистан Жумгьурияталъул ХӀукуматалъул вакил]] | тартиб_2 = 2 |байрахъ_2 = Flag_of_Dagestan.svg |байрахъ2_2 = Coat_of_Arms_of_Dagestan.svg | хъулухъ байбихьи_2 = [[20 август]] [[1997 сон]] | хъулухъ лӀугӀи_2 = [[13 октябрь]] [[2004 сон]] | цеве вукӀарав_2 = [[Мирзабеков, Марданил ГӀабдуразакъ|ГӀабдуразакъ Мирзабеков]] | хадув вачӀарав_2 = [[ГӀалиев, Баширил Атай|Атай ГӀалиев]] | хъулухъ_3 = Дагъистан Жумгьурияталъул ХӀисабазул палатаялъул вакил | тартиб_3 = 1 | байрахъ_3 = Flag_of_Dagestan.svg | байрахъ2_3 = Coat_of_Arms_of_Dagestan.svg | хъулухъ байбихьи_3 = сентябрь [[1995 сон]] | хъулухъ лӀугӀи_3 = август [[1997 сон]] | цеве вукӀарав_3 = | хъулухъ_4 = Дагъистан Жумгьурияталъул ХӀисабазул палатаялъул вакил | тартиб_4 = | байрахъ_4 = Flag_of_Dagestan.svg | байрахъ2_4 = Coat_of_Arms_of_Dagestan.svg | хъулухъ байбихьи_4 = [[13 октябрь]] [[2004 сон]] | хъулухъ лӀугӀи_4 = 2007 год | цеве вукӀарав_4 = | хадув вачӀарав_4 = | хъулухъ_5 = Шурагьиб мухъалъул халкъиял депутатазул вакил | тартиб_5 = | байрахъ_5 = Flag_of_Dagestan_ASSR.svg | байрахъ2_5 = Герб_Дагестанской_ССР.JPG | хъулухъ байбихьи_5 = | хъулухъ лӀугӀи_5 = | цеве вукӀарав_5 = | хадув вачӀарав_5 = | гьавураб къо-моцӀ = 1.8.1947 | гьавураб бакӀ = р. [[Буглен]], [[Шурагьиб мухъ]], [[Дагъистаналъул Автономияб Советияб Солиализмаялъул Республика|Дагъистаналъул АССР]], [[РСФСР]], [[СССР]] | эмен = | эбел = | лъади = хъизангун вуго | лъимал = ункъго лъимер | партия = 1) [[КПСС]] (1991-елде щвезегӀан) <br />2) [[Цолъараб Россия]] | аслияб хъулухъ = гӀалимчи-агроном | лъай = Дагъистаналъул росдал магӀишаталъул институт | гъулбас = | шапакъатал = {{ХІурматалъул Орден}} {{Дагъистан Жумгьурияталъе гьабураб хъулухъалъухъ Орден}} }} '''ШихсагӀи́дов ГӀиса́л Хизри́''' (гь. [[1 август]]алъ [[1947]], р. [[Буглен]], [[Шурагьиб мухъ]], [[Дагъистаналъул Автономияб Советияб Солиализмаялъул Республика|Дагъистаналъул АССР]], [[РСФСР]], [[СССР]]) — советияв ва россиялъул пачалихъияв жигарчи, [[Дагъистан Жумгьурияталъул Халкъияб Данделъи]]ялъул вакил. Цеве гьев вукӀана [[Россиялъул Федерациялъул щуабилеб ракӀариялъул Федералияб данделъиялъул пачалихъияб дума|Пачалихъияб думаялъул V]] ва [[Россиялъул Федерациялъул анлъабилеб ракӀариялъул Федералияб данделъиялъул пачалихъияб дума|VI ракӀариязул]] депутатлъун «Цолъараб Россия» партиялдасан, Дагъистан Жумгьурияталъул ХӀукуматалъул вакиллъун (1997—2004). == ГӀумрухъвай == Гьавуна 1947 соналъул 1 августалъ [[Шурагьиб мухъ]]алъул [[Буглен]] росулӀ. Миллат — [[лъарагӀал|лъарагӀав]]<ref>{{cite web|url=http://www.vremya.ru/2010/27/4/247544.html|title=Страна гор|publisher=Время Новостей|author=Иван СУХОВ|date=17.02.2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304210628/http://www.vremya.ru/2010/27/4/247544.html|archivedate=2016-03-04|access-date=2016-02-07|url-status=хвараб}}</ref>. 1970 соналъ ШихсагӀиидовас лӀугӀизабуна Дагъистаналъул росдал магӀишаталъул институт, ва 1982 соналъ — Ростовалъул тӀадегӀанаб партиялъулаб школа. Гьесул вас, Даниял, вукӀана Шурагьиб мухъ]]алъул бетӀерлъун. 2015 соналъул августанлъ Даниял ккуна низам цӀунелел идарабалъулаз жиндирго инсул рокъов, пачалихъалъул боцӀи къанунияб гуреб куцалда хвезабулеб букӀиналда щаклъи букӀиналъ<ref>{{cite web|title=Двое фигурантов дела Данияла Шихсаидова арестованы на два месяца|url=http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/266860/|publisher=Кавкаский узел|accessdate=2015-08-08|website=kavkaz-uzel.ru}}</ref>. === ХӀалтӀул сонал === == ХӀужаби == {{хІужаби}} == Ссылкаби == * [http://www.kumukia.ru/modules.php?name=Qpersons&vm=face&pid=2408 Машгьурал гӀадамал]{{Хвараб регӀел|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.duma.gov.ru/index.jsp?t=deputat/99111082.html ПД-ялъул депутатал] bhs0txh34ctdm8q8ujeawq9pg2xi1dk 0 10192 101102 99622 2026-09-07T12:31:13Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101102 wikitext text/x-wiki {{Гимн | название = Государственный гимн Республики Дагестан | транскрипция = | русское название = Дагъистан Республикаялъул пачалихъияб гимн | изображение = Flag of Dagestan.svg | религия = Ислам | размер = | подпись = | автор слов = [[ХӀамзатил Расул]], гӀурус текст: [[Доризо, Николай Константинович|Николай Доризо]] | дата написания слов = | композитор = [[Кажлаев, Мурад Магомедович|Мурад Кажлаев]] | дата написания музыки = | страна = {{Флагификация|Россия}} ({{байрахъ|Дагъистан}} [[Дагъистан Республика]]) | утверждён = [[25 феврал]] [[2016]] | отменён = | аудиофайл =Anthem of Dagestan (Russian version).ogg | описание =Дагъистан Республикаялъул пачалихъияб гимн | формат =Ogg }} [[File:State Anthem of the Republic of Dagestan.ogg|thumb|Инструментаздалъун бачунеб хъвай-хъвагӀай гимн]] '''Дагъистан Республикаялъул пачалихъияб гимн''' — музикалияб асар, [[Дагъистан|Дагъистан Республикаялъул]] пачалихъиял гӀаламатаздаса цояб, байрахъ ва герб гӀадаб. Гьеб къабул гьабуна [[2003 сон]]алъул [[30 октябр]]алъ Дагъистан жумгьурияталъул «Дагъистан жумгьурияталъул гимналъул хӀакъалъулӀ» - абураб къануналда рекъон № 23. ==РагӀаби== {|class="wikitable" style="text-align:center;" |- |bgcolor="#009349"|<div style="display:inline;color:#FFFFFF">'''ГӀурус мацӀ'''</div> |bgcolor="#009349"|<div style="display:inline;color:#FFFFFF">'''Лезги мацӀ'''</div> |bgcolor="#009349"|<div style="display:inline;color:#FFFFFF">'''Чачан мацӀ'''</div> |bgcolor="#009349"|<div style="display:inline;color:#FFFFFF">'''Табасаран мацӀ'''</div> |bgcolor="#0039A6"|<div style="display:inline;color:#FFFFFF">'''Къажар мацӀ'''</div> |bgcolor="#0039A6"|<div style="display:inline;color:#FFFFFF">'''ЛъарагӀ мацӀ'''</div> |bgcolor="#0039A6"|<div style="display:inline;color:#FFFFFF">'''Нугъай мацӀ'''</div> |bgcolor="#D52B1E"|<div style="display:inline;color:#FFFFFF">'''Тат мацӀ'''</div> |bgcolor="#D52B1E"|<div style="display:inline;color:#FFFFFF">'''Лак мацӀ'''</div> |bgcolor="#D52B1E"|<div style="display:inline;color:#FFFFFF">'''Даргин мацӀ'''</div> |bgcolor="#D52B1E"|<div style="display:inline;color:#FFFFFF">'''МагӀарул мацӀ'''</div> |- |<poem>{{lang|ru|italics=no|Горные реки к морю спешат, Птицы к вершинам путь свой вершат. Ты – мой очаг, ты – моя колыбель, Клятва моя, Дагестан. Тебе присягаю на верность свою, Дышу я тобой, о тебе пою. Созвездье народов нашло здесь семью. Мой малый народ, мой великий народ. Подвиги горцев, братство и честь, Здесь это было, здесь это есть. Мой Дагестан и Россия моя, Вместе с тобой навсегда! Тебе присягаю на верность свою, Дышу я тобой, о тебе пою. Созвездье народов нашло здесь семью. Мой малый народ мой великий народ.}}</poem> |<poem>{{lang|lez|italics=no|ВацӀар катзава дагъларай гьуьлуьхъ, Къушари лув гуз дагъларин кьилихъ, Вун – зи чими къул, вун – зи къулай кьеб, Зи кьин я михьи – хайи Дагъустан! Ваз вафалувал эмир я рикӀин, Зи уьмуьр, нефес, зи мани эркин. Дуствилин хизан – гъетер хьиз къалин, Чан зи гъвечӀи халкь, чан зи халкь чӀехи! Стхавал, намус, игитвал кьетӀен – Гьа ихьтинди я ви руьгь, ви беден! Хайи Дагъустан, Урусат хайи – Санал ала чун са рекье даим! Ваз вафалувал эмир я рикӀин, Зи уьмуьр, нефес, зи мани эркин. Дуствилин хизан – гъетер хьиз къалин, Чан зи гъвечӀи халкь, чан зи халкь чӀехи!}}<ref>https://lezgigazet.ru/wp-content/uploads/sites/12/sites/12/2018/02/2016_9.pdf</ref></poem> |<poem>{{lang|ce|italics=no|Ламанийн хи хӀордче сихдала. Олхазар бохьче некъ шие кхочушдан. Хьо - сан кхерч, хьо - сан ага Сан дуй - ДегӀаста. Хьуна дуйбаа тӀе шие нийса хилар, Со садеӀа сурт ахьа, хьунах ала. Халкъан седамаша каро кхузахь доьзал, Сан кегий къам, сан сийлахь къам. Ламанхойн хӀума, вежаралла а сий, Кхузахь хӀара доьлла, кхузахь хӀара даа. Сан ДегӀаста а сан Оьрсий, Цхьаьна сурт ахьацани гуттаренна! Хьуна дуйбаа тӀе шие нийса хилар, Со садеӀа сурт ахьа, хьунах ала. Халкъан седамаша каро кхузахь доьзал, Сан кегий къам, сан сийлахь къам.}}</poem> |<poem>{{lang|tab|italics=no|Дагъдин нир гьюлагьна тяди апӀуб Ничхир кӀулагьна рякъ жвуван идара апӀуб Уву - йизуб марцар, уву - йизуб кьяб Йизуб аьгьт - Дагъустан! Ивус апӀувал дюзвалихьна жвуван, АчӀаккуб узу учӀвну, ивус мяъли урхуб. Халкьдин кунцӀ бачӀар йивуб мушваъ ургубан Йизуб бицӀи халкь, йизуб зурба халкь. Дагълужвидин гьунар, чвевал ва намус, Мушваъ думу ккайи, мушваъ думу ипӀуб. Йизуб Дагъустан ва йизуб Урусат, СатӀиди ивусиан гьаргандиз! Ивус апӀувал дюзвалихьна жвуван, АчӀаккуб узу учӀвну, ивус мяъли урхуб. Халкьдин кунцӀ бачӀар йивуб мушваъ ургубан Йизуб бицӀи халкь, йизуб зурба халкь.}}</poem> |<poem>{{lang|az-cyrl|italics=no|Дағлардан дәнизә чајлар ахышыр, Гушлар зирвәләрә үз тутуб учур. Доғма оҹағымсан, бешијимсән, Мәним әһдим, еј Дағыстан. Сәдагәтимә анд ичирәм гаршында, Сәнинлә нәфәс алырам, барәндә маһны охујурам. Мүхтәлиф халглар тапмышдыр бурада аиләсини, Еј кичик милләтим, еј даһи милләтим. Дағлыларын иҝидлији, гардашлыг вә шәрәф, Олмушдур бурада, вардыр бурада. Еј мәним Дағыстаным, мәним Русијам, Сәнинлә әбәди бирликдәјәм мән! Сәдагәтимә анд ичирәм гаршында, Сәнинлә нәфәс алырам, барәндә маһны охујурам. Мүхтәлиф халглар тапмышдыр бурада аиләсини, Еј кичик милләтим, еј даһи милләтим.}}</poem> |<poem>{{lang|kum|italics=no|Тав оьзенлер чалтлыкъ денгизге, Къушлар битим олардан ёл тавгъа. Сен мени ялын, сен мени къакъакъ, Мени ант - Дагъыстан. Мен ант сагъа мени тюзлюк Мен тыныш сен, мен йырламакъ сен. Халкъны бурж тапмакъ агьлю мунда Мени гиччи миллет, мени уллу миллет. Альпинистни загьмат, агъа ва намус Мунда бу эди, мунда ол ашамакъ. Мени Дагъыстан ва мени Россия, Бирге сизден гьамангъа! Мен ант сагъа мени тюзлюк Мен тыныш сен, мен йырламакъ сен. Халкъны бурж тапмакъ агьлю мунда Мени гиччи миллет, мени уллу миллет.}}</poem> |<poem>{{lang|nog|italics=no|Тавлы сувдар тенъизге асыгув Кусдар басге оьзининъ йол оьлшеви, Сен меним пеш, сен меним бесик Меним ант - Дагыстан! Сага ант беруьв оьзининъ дурыслыкга Мен тыныс сага, сага йырлав. Халкдинг юлдызлар табув аьел бар. Меним кичик миллет, меним уьлкен миллет. Тавлыдардинг батирлик, кардашлык эм намыс, Бар бу эди, бар бу бар. Меним Дагыстан эм меним Ресей, Бирге сизден оьмирликке! Сага ант беруьв оьзининъ дурыслыкга Мен тыныс сага, сага йырлав. Халкдинг юлдызлар табув аьел бар. Меним кичик миллет, меним уьлкен миллет.}}</poem> |<poem>{{lang|ttt|italics=no|Нуькерегьой догъи э тараф дерьёгь рихдени. Гъушгьо э тараф гъугъ догъгьо паруьсдени. Туь кинлеймени, туь гуфереймени, ШовгӀойме, ой Догъисту. ШовгӀо доренуьм туьре эри бофойме, Нефес кеширенуьм э туьревоз, мэгӀни хунденуьм э товунтуь. Жуьрбежуьре хэлгъгьо офдей инжо кифлет хуьшдере, Ой чуькле хэлгъме, ой буьзуьрге хэлгъме. Игиди догълуьгьо, бирори не гъирьет, Инжо и бирей, инжо и гьисди. Ой Догъистуйме, ой Уруссиетме, Э туьревоз борембор эри гьеммишеи! ШовгӀо доренуьм туьре эри бофойме, Нефес кеширенуьм э туьревоз, мэгӀни хунденуьм э товунтуь. Жуьрбежуьре хэлгъгьо офдей инжо кифлет хуьшдере, Ой чуькле хэлгъме, ой буьзуьрге хэлгъме.}}</poem> |<poem>{{lang|lbe|italics=no|Зунттал нех хьхьиричӀан анавар уккан Лелуххи бакӀчӀан ххуллу цала бакӀ. Ина ттул ужагъ, ина ттул оьрчӀал кӀану, Ттул тавва - Дагъусттан! Инара хъва тӀайлашиннай цала, Ттун инара ссихӀ бигьлан, ттун инара балай тӀун, Халкьуннал цӀурттал чӀютӀа авли уклан шикку арилла. Ттул жагьил ил, ттул хъуннасса ил. Зунтталчув къучагъшиву, уссуллугъ ва къирият, Шикку ва ай, шикку ва канан. Ттул Дагъусттан ва ттул Аьрасат, ЦачӀу инату абадлий! Инара хъва тӀайлашиннай цала, Ттун инара ссихӀ бигьлан, ттун инара балай тӀун, Халкьуннал цӀурттал чӀютӀа авли уклан шикку арилла. Ттул жагьил ил, ттул хъуннасса ил.}}</poem> |<poem>{{lang|dar|italics=no|Дубура хӀеркӀличи бахъал алхни кацӀахъес, Чяка хъарличи гьуни вегӀла тур. ХӀу анкъи дила, хӀу сур сири дила, Дила чесала - Дагъиста! ХӀед хасси хъя вегӀла мардешличиб, Ну хӀуни гьигьбикӀес, хӀечила далайикес. Халкьли закла бутӀа даргес ишаб верхӀна. Дила гӀяшси миллат, дила чебяхӀси миллат. Дубурланли игитдеш, узидеш ва ламус, Ишаб иш лебри, ишаб иш укун Дила Дагъиста ва дила Россия, ЦахӀнабли хӀуничил муртлисалра! ХӀед хасси хъя вегӀла мардешличиб, Ну хӀуни гьигьбикӀес, хӀечила далайикес. Халкьли закла бутӀа даргес ишаб верхӀна. Дила гӀяшси миллат, дила чебяхӀси миллат.}}</poem> |<poem>{{lang|av|italics=no|ГӀурул мугӀрул ралъдахъе ракӀхӀалакинабизе. ХӀанчӀи аскӀове тӀаралъи нух нилӀерго вершок Мун дир цӀараки, мун дир кини Дир гьа бай, Дагъистан. Дуе гьеди тӀад дирго, дурнаб ретӀел Дица дуда ариш, дуе кечӀ. Халкъазул сартӀан тӏатинабизе гьаниб очахъ, Дир гьитIинаб халкъ, дир кIудияб халкъ. МагӀарулазул гьунар, вацлъи ва яхӀ, Гьаниб гьаб букIана, гьанир гьеб буго. Дир дагъистан ва дир Россия Дуда цадахъ абадул-абадиялъ! Дуе гьеди тӀад дирго, дурнаб ретӀел Дица дуда ариш, дуе кечӀ. Халкъазул сартӀан тӏатинабизе гьаниб очахъ, Дир гьитIинаб халкъ, дир кIудияб халкъ.}}</poem> |} == Гь. балагье == * [[Дагъистаналъул байрахъ|Дагъистан Республикаялъул байрахъ]] * [[Дагъистаналъул герб|Дагъистан Республикаялъул герб]] == ХӀужаби == {{хІужаби}} == РегӀелал == * [http://project.rsl.ru/index.php?doc=742 ЗАКОН «О ГОСУДАРСТВЕННОМ ГИМНЕ РЕСПУБЛИКИ ДАГЕСТАН»] * [http://newsru.com/russia/20mar2015/hymn.html Дагестан объявил конкурс на новый гимн — старый главе республики кажется «похоронкой»] {{Дагъистан}} [[Категория:Россиялъул Федерациялъул икълимазул гимнал]] [[Категория:Дагъистаналъул символика]] [[Категория:Алипбаялда рекъон кучӀдул]] [[Категория:Авар мацӀалда кучӀдул]] ikj3z7pko01jd34cwoukin0hxvrw8oz 0 10212 100921 99060 2026-09-07T11:59:55Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100921 wikitext text/x-wiki {{Сонал|2010}} {{alsonumber|2010}} {{гьанжесел лӀугьа-бахъинал}} '''2010''' ('''кӀиазаралда анцӀабилеб''') сон — григорианияб календаралъул рузман къоялъ байбихьараб сон. Гьеб ккола нилӀер рикӀкӀеналъул 2010 сон, лъабабилеб азарсоналъул 10 сон, XXI гӀасруялъул 10 сон, XXI гӀасруялъул кӀиабилеб анцӀсоналъул 1-еб сон. == Лъугьа-бахъинал == * == Гьаруна == * == Хвана == * {{Сон-тӀинчӀ}} [[Категория:2010| ]] 7cfp20tuu806lcght150xs0tg9vxik9 0 10266 101308 100357 2026-09-07T13:09:23Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101308 wikitext text/x-wiki '''[[СагӀудиязул ГӀарабия]]лъул [[Къирал]]''' ккола пачалихъалъул ва [[СагӀудиял|СагӀудиязул ханлъиялъул Рукъалъул]] бетӀерлъун. СагӀудиязул ГӀарабиялъул тӀоцевесев ханлъун вукӀана [[Нажд ва ХӀижаз]]алъул хан [[ГӀабдул-ГӀазиз ибн СагӀуд]]; киналго хадур ккун рачӀарал ханзаби ккола гьесул лъималлъун. [[СагӀудиязул ГӀарабиялъул аслияб къанун]]алда рекъон сагӀудиязул тахбакӀиде рахине изну буго гӀицӀго ГӀабдул ГӀазизил лъималазе ва лъималазул лъималазе, амма тартиб бачн гьабун гьечӀо. [[1986 сон]]алдасан байбихьун сагӀудиязул ханасул тӀокӀцӀар буго [[КӀиябго хӀарамалъул хъулухъчи]] абураб. {| class="wikitable" style="text-align: center;" ! № ! Сурат ! ЦӀар ! Гьавураб <br />къо-моцӀ ! ХӀукму гьабизе<br />байбихьи ! ХӀукму гьаби<br />лӀугӀи ! Хвараб<br />къо-моцӀ |- | 1. | [[Файл:Ibn Saud 1945.jpg|80px|center]] | '''[[ГӀабдул ГӀазиз ибн ГӀабдуррахӀман Ал СагӀуд|ГӀабдул ГӀазиз]]''' | [[26 ноябрь]] [[1880 сон|1880]] | [[22 сентябрь]] [[1932 сон|1932]] |colspan="2"| [[9 ноябрь]] [[1953 сон|1953]] |- | 2. | [[Файл:Saud of Saudi Arabia.jpg|80px|center]] | '''[[СагӀуд ибн ГӀабдул ГӀазиз Ал СагӀуд|СагӀуд]]''' | [[12 январь]] [[1902 сон|1902]] | [[9 ноябрь]] [[1953 сон|1953]] | [[2 ноябрь]] [[1964 сон|1964]]<br />(тӀаса рехана) | [[23 февраль]] [[1969 сон|1969]] |- | 3. | [[Файл:King Faisal of Saudi Arabia on on arrival ceremony welcoming 05-27-1971 (cropped).jpg|80px|center]] | '''[[Фейсал ибн ГӀабдул ГӀазиз Ал СагӀуд|Фейсал]]''' | [[14 апрель]] [[1906сон|1906]] | [[2 ноябрь]] [[1964 сон|1964]] |colspan="2"| [[25 март]] [[1975 сон|1975]]<br />(убит) |- | 4. | [[Файл:King Khalid bin Abdulaziz 1.jpg|80px|center]] | '''[[Халид ибн ГӀабдул ГӀазиз Ал СагӀуд|Халид]]''' | [[13 февраль]] [[1913сон|1913]] | [[25 март]] [[1975 сон|1975]] |colspan="2"| [[13 июнь]] [[1982 сон|1982]] |- | 5. | [[Файл:Fahd bin Abdul Aziz.jpg|80px|center]] | '''[[Фагьд ибн ГӀабдул ГӀазиз Ал СагӀуд|Фагьд]]''' | [[16 март]] [[1921 сон|1921]] | [[13 июнь]] [[1982 сон|1982]] |colspan="2"| [[1 август]] [[2005 сон|2005]] |- | 6. | [[Файл:Abdullah of Saudi Arabia.jpg|80px|center]] | '''[[ГӀабдуллагь ибн ГӀабдул ГӀазиз Ал СагӀуд|ГӀабдуллагь]]''' | [[1 август]] [[1924 сон|1924]] | [[1 август]] [[2005 сон|2005]] |colspan="2"| [[23 январь]] [[2015 сон|2015]] |- | 7. | [[Файл:Salman bin Abdull aziz December 9, 2013.jpg|80px|center]] | '''[[Салман ибн ГӀабдул ГӀазиз Ал СагӀуд|Салман]]''' | [[31 декабрь]] [[1935 сон|1935]] | [[23 январь]] [[2015 сон|2015]] |colspan="2"| |}{{СагІудиязул ГІарабиялъул ханзаби}}{{СагІудиязул ГІарабиялъул ханзабазул хъизан}} == МугъчӀваял == * http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7035991.stm * http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=130747807 * http://www.arabianbusiness.com/550822-saudi-prince-nayaf-named-second-deputy-premier * http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=130747807 * http://www.washingtoninstitute.org/templateC05.php?CID=2526 * http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1716268 * http://ria.ru/world/20150123/1043861831.html#14219786678123&message=resize&relto=register&action=addClass&value=registration {{Азия темабаздалъун|Хан|Ханзаби|кьер=СагІудиязул ГІарабия}} [[Категория:СагӀудиязул ГӀарабиялъул ханзаби|*]] [[Категория:СагӀудиял|*]] [[Категория:СияхӀал:СагӀудиязул ГӀарабия]] 85i2u13t3ljp33juf77mq123rglhpz0 0 10270 101068 99517 2026-09-07T12:25:32Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101068 wikitext text/x-wiki {{Пачалихъалъул хӀалтӀухъан |цӀар = <small> ГӀабдулгӀазиз ибну ГӀабдурахӀман СагӀуд</small> |аслияб цӀар = {{lang-ar2|عبد العزيز آل سعود}} |сурат = Abd Al-Aziz ibn Saud1927.jpg |гӀеблъи = 280px |сураталда гъоркь хъвай-хъвагӀай = Ибн СагӀуд [[1927 сон]]алда |хъулухъ = [[Нажд (султӀанат)|Наждалъул амир]] |байрахъ = Flag of the Second Saudi State.svg{{!}}border |байрахъ2 = |тартиб = |хъулухъ байбихьи = [[15 июнь]] [[1902]] |хъулухъ лӀугӀи = [[8 январь]] [[1926]] |хадув вачӀарав = хъулухъ тӀагӀинабуна; |цеве вукӀарав = [[ГӀабдурахӀман ибн Пайсал]] | хъулухъ_2 = [[Наждалъул ва ХӀижазалъул ханлъи|Наждалъул ва ХӀижазалъул хан]] | байрахъ_2 = Flag of Hejaz (1920).svg | хъулухъ байбихьи_2 = [[8 январь]] [[1926]] | хъулухъ лӀугӀи_2 = [[22 сентябрь]] [[1932]] | цеве вукӀарав_2 = [[ГӀали ибн ХӀусайн]] | хадув вачӀарав_2 = хъулухъ тӀагӀинабуна; | хъулухъ_3 = [[СагӀудиялъул ханзабазул сияхӀ|СагӀудиязул ГӀарабиялъул хан]] | байрахъ_3 = Royal Standard of Saudi Arabia.svg | хъулухъ байбихьи_3 = [[22 сентябрь]] [[1932]] | хъулухъ лӀугӀи_3 = [[9 ноябрь]] [[1953]] | цеве вукӀарав_3 = хъулухъ баккана | хадув вачӀарав_3 = [[СагӀуд ибну ГӀабдулгӀазиз СагӀуд|СагӀуд IV]] |тухум = [[СагӀудиял| СагӀуд]] |гьавураб къо-моцӀ = 26.11.1880 |гьавураб бакӀ = {{БакІГьавураб|Ар-Рияд|Ар-Риядалда}} [[СагӀудиязул ГӀарабия]] [[Файл:Flag of Saudi Arabia.svg|30px]] |хвараб къо-моцӀ = 9.11.1953 |хвараб бакӀ = {{БакІХвараб|АтІ-ТІаип|АтІ-ТІаипалда}} [[СагӀудиязул ГӀарабия]] [[Файл:Flag of Saudi Arabia.svg|30px]] |эмен = [[ГӀабдурахӀман ибну Пайсал]] |эбел = Сарагь |лъади = 1) ВахӀа ХӀазам<br />2) ТӀарпагь<br />3) Жаагьар СагӀуд<br />4) База<br />5) Жавгьар Судайри<br />6) ХӀасса Судайри<br />7) Шагьидат<br />8) Пагьда аш-Шураим<br />9) База<br />10) Мунайир<br />11) Мудни<br />12) СагӀидат |лъимал = |партия = |лъай = |гӀелмияб даража = |аслияб хъулухъ = [[сиясатчи]] |миллат = [[ГӀарабал|гӀарабав]] |дин = [[ислам]], [[суниял|сунияб мазгьабалъул]] |шапакъатал = {{{!}} {{!}} {{!}}} }} '''ГӀабдулгӀазиз ибну ГӀабдурахӀман СагӀуд''' ({{lang-ar|'''عبد العزيز بن عبد الرحمن بن فيصل آل سعود'''}}), гьединго къокъго абун тола '''Ибну СагӀуд''' яги '''ГӀабдулгӀазиз II''' яги '''ГӀабдулгӀазиз ибну ГӀабдурахӀман''' ([[26 ноябир]] [[1880]] — [[9 ноябир]] [[1953]]) — [[СагӀудиязул ГӀарабия]]лъул тӀоцевесев хан ва гьелъие кьучӀ лъурав ([[1932]]—[[1953]]). ГӀарабистан цогьабиялъе гӀоло гӀемерал рагъал гьаруна гьес. [[1902]]—[[1926 сон]]азда — [[Нажд]]алъул амир, худаб — [[1932 сон]]алде щвезегӀан — ''[[Наждалъул ва ХӀижазалъул ханлъи|Наждалъул ва ХӀижазалъул хан]]''. == ГӀолохъанал сонал == ==== Яргъид гӀуцӀарал къуватал ==== == Хъизан == == Балагье гьединго == * [[Хан ГӀабдул ГӀазиз (аэропорт)]] == ХӀужаби == {{ХІужаби}} == Ссылкаби == * [http://echo.msk.ru/programs/48minut/1469064-echo/ Салман бин Абдул Азиз ас-Сауд, наследный принц Саудовской Аравии], передача «48 минут» радиостанции «[[Эхо Москвы]]», 7 января 2015 * [http://archive.kremlin.ru/events/photos/2007/02/117652.shtml Принц ас-Сауд на фотографиях официального визита В. Путина в королевство Саудовская Аравия], 11 февраля 2007 {{СагІудиязул ГІарабиялъул ханзаби}} {{СагІудиязул ГІарабиялъул ханзабазул хъизан}} [[Категория:СагӀудиязул ГӀарабиялъул ханзаби]] [[Категория:СагӀудиязул ГӀарабиялъул сиясатчагӀи]] [[Категория:СагӀудиязул ГӀарабия]] [[Категория:ХӀижазалъул ханзаби]] 7n8h2134zut0be4qdqkd1arjv7bc7kf 0 10271 101306 100351 2026-09-07T13:09:03Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101306 wikitext text/x-wiki {{Пачалихъалъул хӀалтӀухъан |цӀар = <small>СагӀуд IV ибн ГӀабдул ГӀазиз Ал СагӀуд</small> |аслияб цӀар = {{lang-ar2|سعود بن عبد العزيز آل سعود}} |сурат = King Saud.jpg |гӀеблъи = 280px |сураталда гъоркь хъвай-хъвагӀай = Хан СагӀуд [[1957 сон]]алда |хъулухъ = [[СагӀудиялъул ханзабазул сияхӀ|СагӀудиязул ГӀарабиялъул хан]] |байрахъ = Royal Standard of Saudi Arabia.svg{{!}}border |хъулухъ байбихьи = [[9 ноябрь]] [[1953]] |хъулухъ лӀугӀи = [[2 ноябрь]] [[1964]] |цеве вукӀарав = [[ГӀабдул ГӀазиз ибн ГӀабдуррахӀман Ал СагӀуд|ГӀабдул ГӀазиз Ал СагӀуд]] |хадув вачӀарав = [[Фейсал ибн ГӀабдул ГӀазиз Ал СагӀуд|Фейсал Ал СагӀуд]] | хъулухъ_2 = [[СагӀудиязул ГӀарабия]]лъул премьер-министр | байрахъ_2 = Flag of Saudi Arabia.svg | хъулухъ байбихьи_2 = [[9 октябрь]] [[1953]] | хъулухъ лӀугӀи_2 = [[16 август]] [[1954]] | цеве вукӀарав_2 = хъулухъ баккана | хадув вачӀарав_2 = [[Фейсал ибн ГӀабдул ГӀазиз Ал СагӀуд|Фейсал Ал СагӀуд]] | хъулухъ_3 = [[СагӀудиязул ГӀарабия]]лъул премьер-министр | байрахъ_3 = Flag of Saudi Arabia.svg | хъулухъ байбихьи_3 = [[21 декабрь]] [[1960]] | хъулухъ лӀугӀи_3 = [[31 октябрь]] [[1962]] | цеве вукӀарав_3 = [[Фейсал ибн ГӀабдул ГӀазиз Ал СагӀуд|Фейсал Ал СагӀуд]] | хадув вачӀарав_3 = [[Фейсал ибн ГӀабдул ГӀазиз Ал СагӀуд|Фейсал Ал СагӀуд]] |тухум = [[СагӀудиял|Ал СагӀуд]] |гьавураб къо-моцӀ = 15.1.1902 |гьавураб бакӀ = {{БакІГьавураб|Сакъат ГІаназа|Сакъат ГІаназаялда}} [[Кувейт]] |хвараб къо-моцӀ = 23.2.1969 |хвараб бакӀ = {{БакІХвараб|Афинал|Афиназда}} [[Файл:Flag of Greece (1828-1978).svg|30 px]] [[Греция]] |эмен = [[ГӀабдул ГӀазиз ибн ГӀабдуррахӀман Ал СагӀуд|ГӀабдул ГӀазиз Ал СагӀуд]] |эбел = |лъади = |лъимал = |партия = |лъай = |гӀелмияб даража = |аслияб хъулухъ = [[сиясатчи]] |миллат = [[ГӀарабал|гӀарабав]] |дин = [[ислам]], [[суниял|сунияб мазгьабалъул]] |шапакъатал = {{{!}} {{!}} {{!}}} }} '''СагӀуд ибн ГӀабдул ГӀазиз Ал СагӀуд''' ({{lang-ar|'''سعود بن عبد العزيز آل سعود'''&rlm;}}, [[15 январь]] [[1902]] — [[23 февраль]] [[1969]]) — [[СагӀудиязул ГӀарабия]]лъул хан [[1953]]—[[1964]] сс. Ханзабазул хъизан гӀуцӀарав [[ГӀабдул ГӀазиз ибн ГӀабдуррахӀман Ал СагӀуд|ГӀабдул ГӀазиз Ал СагӀудил]] кӀиабилев вас. Жиндирго вац [[Фейсал ибн ГӀабдул ГӀазиз Ал СагӀуд|Фейсалицаго]] гӀадин, СагӀудица кӀвар бугеб асар гьабуна ханлъи бахъун чӀеялъе. СагӀудиязул ГӀарабия гӀуцӀун заман иналдего СагӀуд тӀамун вукӀана [[валигӀагьд]]лъун. ГӀабдул ГӀазиз хун хадуб ханлъун вачӀана СагӀуд. СагӀудица гӀуцӀана гӀемерал министерлъиял ва цогидал хӀукмуялъул институтал, ва гьезул бетӀеразда лъуна жиндирго лъимал <!--(гьесул рукӀана 45 вас ва 50 яс)-->. Гьеб жоялда ццим бахъана СагӀудил вацазул, ва [[1964]] соналъ гьев хисана, гӀалимзабаз гьабураб инкъилабалъул хӀасилалда. Гьесда тӀад гьабуна ханлъиялъул жавабчилъи жиндирго эбел-эмен цадахъав вац [[Фейсал ибн ГӀабдул ГӀазиз Ал СагӀуд|Фейсалихъе]] кьез. Гьелдаса хадуб гьес гьижра гьабуна [[Женева]]лде, ва гьенисан — [[Греция]]лде, гьенибин абуни рохалилаб гӀумру тӀамуна ва хвана [[1969 сон]]алда. == Хъизан == == Хвел == == ХӀужаби == {{ХІужаби}} == МугъчӀваял == {{СагІудиязул ГІарабиялъул ханзаби}} {{СагІудиязул ГІарабиялъул ханзабазул хъизан}} [[Категория:СагӀудиязул ГӀарабиялъул ханзаби]] [[Категория:СагӀудиязул ГӀарабиялъул сиясатчагӀи]] [[Категория:СагӀудиязул ГӀарабия]] [[Категория:ХӀижазалъул ханзаби]] gaa1m5wp3s6ie1gbbp292sj37983wne 0 10272 101365 100580 2026-09-07T13:18:53Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101365 wikitext text/x-wiki {{Пачалихъалъул хӀалтӀухъан |цӀар = <small>Фейсал ибн ГӀабдул ГӀазиз Ал СагӀуд</small> |аслияб цӀар = {{lang-ar2|فيصل بن عبدالعزيز آل سعود}} |сурат = King Faisal of Saudi Arabia on on arrival ceremony welcoming 05-27-1971 (cropped).jpg |гӀеблъи = 280px |сураталда гъоркь хъвай-хъвагӀай = |хъулухъ = [[СагӀудиялъул ханзабазул сияхӀ|СагӀудиязул ГӀарабиялъул хан]] |байрахъ = Royal Standard of Saudi Arabia.svg{{!}}border |хъулухъ байбихьи = [[2 ноябрь]] [[1964]] |хъулухъ лӀугӀи = [[25 март]] [[1975]] |цеве вукӀарав = [[СагӀуд ибн ГӀабдул ГӀазиз Ал СагӀуд|СагӀуд Ал СагӀуд]] |хадув вачӀарав = [[Халид ибн ГӀабдул ГӀазиз Ал СагӀуд|Халид Ал СагӀуд]] |тухум = [[СагӀудиял|Ал СагӀуд]] |гьавураб къо-моцӀ = 14.4.1906 |гьавураб бакӀ = {{БакІГьавураб|Ар-Рияд}} |хвараб къо-моцӀ = 25.3.1975 |хвараб бакӀ = {{БакІХвараб|Ар-Рияд}} |эмен = [[ГӀабдул ГӀазиз ибн ГӀабдуррахӀман Ал СагӀуд|ГӀабдул ГӀазиз I]] |эбел = ТӀарфа бинт ГӀабдуллагь |лъади = 8 хъизан |лъимал = 8 вас ва 7 яс |партия = |лъай = |гӀелмияб даража = |аслияб хъулухъ = [[сиясатчи]] |миллат = [[ГӀарабал|гӀарабав]] |дин = [[ислам]], [[суниял|сунияб мазгьабалъул]] |шапакъатал = {{{!}} {{!}} {{!}}} }} '''Фейсал ибн ГӀабдул ГӀазиз Ал СагӀуд''' ({{lang-ar|فيصل بن عبدالعزيز آل سعود}}; гь. [[14 апрель]] [[1906]] — [[25 март]] [[1975]]) — [[СагӀудиязул ГӀарабия]]лъул лъабабилев хан [[1964]] - 1975 соназде щвезегӀан, [[СагӀудиял|СагӀудиязул]] тухумалдаса. == Биография == Фейсал — ккола [[ГӀабдул ГӀазиз ибн ГӀабдуррахӀман Ал СагӀуд|ГӀабдул ГӀазиз ибн СагӀудил]] лъабабилев васлъун. ЧӀахӀиял васаздаса вукӀиналъ, кӀвар бугев асар гьабуна инсул кодоб ГӀарабистаналъул хӀукмо щулалъиялъе. [[1925 сон]]алъ гьесул бетӀерлъиялда гъоркь сагӀудиязул аскаралъ кверщел гьабуна [[ХӀижаз]] икълималда. Гьелъухъ, [[1932 сон]]алда, СагӀудиязул ГӀарабиялъул цолъараб ханлъи гӀуцӀун хадуб, Фейсалие щвана къватӀисел ишазул министерасул хъулухъ. Цо заманаялъ гьев вакиллъун вукӀана СагӀудиязул ГӀарабиялъул [[Цолъарал Миллатазул ГӀуцӀи|ООНалда]]. [[1930 сон]]азда инсул тӀадкъаялда рекъон гьев вачӀана Москваялде ва Ленинградалде<ref>{{Cite web |title=Наследный Принц Саудовской Аравии — Почётный доктор МГИМО — 5ballov.ru<!-- Заголовок добавлен ботом --> |url=http://5ballov.qip.ru/news/hs_news/2007/11/28/58961/ |access-date=2016-02-12 |archive-date=2013-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131211195549/http://5ballov.qip.ru/news/hs_news/2007/11/28/58961/ |url-status=хвараб }}</ref>. Эмен хун хадуб [[1953 сон]]алда Фейсал лӀугьана тахбакӀалъул ирсилавлъун. Фейсал [[1964 сон]]алда лӀугьана ханлъун, амма гьеб хъулухъалъе гӀоло гьевгун къацандулев вукӀарав гьесул ва [[СагӀуд ибн ГӀабдул ГӀазиз Ал СагӀуд|СагӀуд]] нахъегӀан къала гӀалимзабиги гьоркьоре лӀугьун ва гьев пачалихъалдаса къватӀизе ккезавун [[Женева]]лде витӀула<ref name=alrasheed02>Alrasheed M. (2002) A History of Saudi Arabia Cambridge University Press; pp. 108—109</ref>. Фейсалил хӀукмуялъул замана ракӀалда чӀола нарт бахъи цӀикӀкӀиналдалъун, жиб сабаблъун ккун ханлъиялъе цебе букӀинчӀеб бечелъи щвараб. Гьедин бечелъи цӀикӀкӀиндал, гьелъ рес кьуна пачалихъалда кьучӀдасан бахъун хиса-басиял гьаризе, цӀияб инфраструктура гӀуцӀизе. Фейсалил заманаялъ СагӀудиялъул хурхенал «цӀорона» Гъарбиял пачалихъазулгун, ва хасс гьабун [[Америкаялъул Цолъарал Штатал|АЦШялъулгун]], гьелъие сабаблъун ккана ГӀизраилалъ гӀараб пачалихъазда данде гьабураб рагъ. [[1973 сон]]алъул 17 октябралъ Фейсалица ракӀалда гьечӀеб бакӀалдасан сагӀудиялъул нарт нахъе босана дунялалъул базараздаса, букӀаралдаса гьелъул багьа бахинабуна 4 нухалъ, ва гьелъул хӀасилалда баккана [[1973 соналъул нартил кризис|кӀудияб энергетикияб кризис]]. [[1975 сон]]алъул [[25 март]]алъ жиндирго вацасул вас [[Фейсал ибн МусагӀид ибн ГӀабдул ГӀазиз Ал СагӀуд|Фейсал ибн МусагӀидица]] речӀчӀун чӀвана хан Фейсал, гьевуги вукӀана америкаялъул университеталда цӀалиги лӀугӀун ватӀаналде тӀад вуссарав чи<ref>{{cite book|last=Commins|first=David|title=The Wahhabi Mission and Saudi Arabia|year=2006|isbn=1-84511-080-3|pages=110}}</ref>. Фкйсалидаса хадуб тахбакӀалде вачӀана гьесул вац [[Халид ибн ГӀабдул ГӀазиз Ал СагӀуд|Халид]]. Цоги сагӀудиялъул амирзабазда данде ккун Фкйсалил васазе щвана цебе тӀураб европаялъул лъай. Амир [[Турки ибн Фейсал Ал СагӀуд]] цӀалана [[Ню-Жерси]]ялъул школалдав вв [[Жоржтаунил университет]]алда<ref>{{cite web| author=Georgetown University|title=Reflections on US-Saudi Relations|publisher=georgetown.edu|year=2008| url=http://events.georgetown.edu/events/index.cfm?Action=View&EventID=63916|accessdate=25 May 2009}}</ref>. Амир [[СагӀуд ибн Фейсал Ал СагӀуд|СагӀуд ибн Фейсал]] цӀалана [[Принстоналъул университет]]алда. == ХӀужаби == {{ХІужаби}} == МугъчӀваял == {{СагІудиязул ГІарабиялъул ханзаби}} {{СагІудиязул ГІарабиялъул ханзабазул хъизан}} [[Категория:СагӀудиязул ГӀарабиялъул ханзаби]] [[Категория:СагӀудиязул ГӀарабиялъул сиясатчагӀи]] [[Категория:СагӀудиязул ГӀарабия]] [[Категория:ХӀижазалъул ханзаби]] 5vtfvcpnbfq5vf4m73d395g0ym8jmg5 0 10273 101370 100597 2026-09-07T13:19:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101370 wikitext text/x-wiki {{Пачалихъалъул хӀалтӀухъан |цӀар = <small>Халид ибн ГӀабдул ГӀазиз Ал СагӀуд</small> |аслияб цӀар = {{lang-ar2|خالد بن عبد العزيز آل سعود}} |сурат = King Khalid bin Abdulaziz 1.jpg |гӀеблъи = 280px |сураталда гъоркь хъвай-хъвагӀай = |хъулухъ = [[СагӀудиялъул ханзабазул сияхӀ|СагӀудиязул ГӀарабиялъул хан]] |байрахъ = Royal Standard of Saudi Arabia.svg{{!}}border |хъулухъ байбихьи = [[25 март]] [[1975]] |хъулухъ лӀугӀи = [[13 июнь]] [[1982]] |цеве вукӀарав = [[Фейсал ибн ГӀабдул ГӀазиз Ал СагӀуд|Фейса]] |хадув вачӀарав = [[Фагьд ибн ГӀабдул ГӀазиз Ал СагӀуд|Фагьд]] |тухум = [[СагӀудиял|Ал СагӀуд]] |гьавураб къо-моцӀ = 13.02.1913 |гьавураб бакӀ = {{БакІГьавураб|Ар-Рияд}} |хвараб къо-моцӀ = 13.6.1982 |хвараб бакӀ = {{БакІХвараб|АтІ-ТІаиф}} |эмен = [[ГӀабдул ГӀазиз ибн ГӀабдуррахӀман Ал СагӀуд|ГӀабдул ГӀазиз I]] |эбел = |лъади = |лъимал = '''васал:''' ГӀабдуллагь, Бандар, Фейсал, СагӀд, Фагьд, СагӀуд, ал-Бандари |партия = |лъай = |гӀелмияб даража = |аслияб хъулухъ = [[сиясатчи]] |миллат = [[ГӀарабал|гӀарабав]] |дин = [[ислам]], [[суниял|сунияб мазгьабалъул]] |шапакъатал = {{{!}} {{!}} {{!}}} }} '''Ха́лид ГӀабдул ГӀази́з Ал СагӀу́д''' ({{lang-ar|خالد بن عبد العزيز آل سعود}}; [[1913]], {{БакІГьавураб|Ар-Рияд}} — [[1982]], {{БакІХвараб|АтІ-ТІаиф}}) — [[СагӀудиялъул ханзабазул сияхӀ|СагӀудиязул ГӀарабиялъул ункъабилев хан]] [[1975]]—[[1982 сон]]азда.<ref>{{cite web|title=Khalid ibn Abdulaziz Al Saud|url=http://www.questia.com/read/1E1-Khalidibn/khalid-ibn-abd-al-aziz-al-saud|work=The Columbia Encyclopedia|publisher=Columbia University Press|accessdate=7 September 2013|format=6th edition|year=2013}}</ref> == Биография == Гьавуна [[Нажд]]алъул амир [[ГӀабдул ГӀазиз ибн ГӀабдуррахӀман Ал СагӀуд|ГӀабдул ГӀазизил]] хъизамалда<ref name=kkf>{{cite web|title=King Khalid database|url=http://www.kingkhalid.org.sa/Gallery/Text/ViewBooks.aspx?View=Page&PageID=45&PageNo=1&BookID=7&cntrlId=1|work=King Khalid Foundation|accessdate=27 May 2012|archive-date=24 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120324084956/http://www.kingkhalid.org.sa/Gallery/Text/ViewBooks.aspx?View=Page&PageID=45&PageNo=1&BookID=7&cntrlId=1|url-status=хвараб}}</ref><ref name=rulers>{{cite web|title=King Khalid|url=http://rulers.org/indexk2.html#khali|work=Rulers|accessdate=23 July 2012}}</ref>. Халид лӀугьана валигӀагьдлъун [[1965 сон]]алда, гьеб хъулухъалдаса гьесул вац [[МухӀаммад ибн ГӀабдул ГӀазиз Ал СагӀуд|амир МухӀаммадица]] инкар гьабун хадуб. ТахбакӀалде гӀагарлъизегӀан хӀалтӀана [[Цолъарал Миллатазул ГӀуцӀи]]ялда. Халид хвана 1982 соналда рекӀел унтиялъул хӀасилалда. Гьесул цӀар кьун буго [[Ар-Рияд]]алъул халкъаздагьоркьосеб аэропорталъе. Гьесда хадуб ханлъун вачӀана гьесул вац [[Фагьд ибн ГӀабдул ГӀазиз Ал СагӀуд|Фагьд]], Хадид чӀаго вугеб заманаялъги пачалихъ цебе бачине кумек гьабулев вукӀарв. == ХӀужаби == {{ХІужаби}} == МугъчӀваял == {{СагІудиязул ГІарабиялъул ханзаби}} {{СагІудиязул ГІарабиялъул ханзабазул хъизан}} [[Категория:СагӀудиязул ГӀарабиялъул ханзаби]] [[Категория:СагӀудиязул ГӀарабиялъул сиясатчагӀи]] [[Категория:СагӀудиязул ГӀарабия]] [[Категория:ХӀижазалъул ханзаби]] tb5d3wwg790shc5zmc41rq29l5i79lc 0 10282 101186 99916 2026-09-07T12:49:03Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101186 wikitext text/x-wiki {{Аэропорт |name =Халкъаздагьоркьосеб аэропорт Хан Фагьд |nativename = الملك فهد الدولي |image = |image-width = 200px |namestate = СагӀудиязул ГӀарабия |nameregion = Даммам |type = гӀаммаб |coordinates = |lat_dir = N|lat_deg = 26|lat_min = 28|lat_sec = 16 |lon_dir = E|lon_deg = 49|lon_min = 47|lon_sec = 50 |location = [[Даммам]] {{СагІудиязул ГІарабиялъул байрахъ}} |hub = <!-- аэропорталда аслияб куцалда хІалтІулеб авиакомпания--> |ICAO = OEDF |IATA = DMM |altitude = 22 м |terminals = <!-- аэропорталъул терминалазул къадар--> |region = SA |CoordScale = |time = <!-- БакІалъул заман--> |worktime = <!-- хІалтІулеб заман--> |operator = <!-- Оператор--> |E-mail = | r1-number = 16п/34л | r1-length-m = 4 000 | r1-surface = [[асфалт]] | r2-number = 16л/34п | r2-length-m = 4 000 | r2-surface = [[асфалт]] }} '''Халкъаздагьоркьосеб аэропорт Хан Фагьд''' ({{lang-en|King Fahd International Airport (KFIA)}}, {{lang-ar|مطار الملك فهد الدولي}}) {{Airport codes|DMM|OEDF}} [[Даммам]] ([[СагӀудиязул ГӀарабия]]) шагьаралдаса 25 километраялъ рикӀкӀад бугеб аэропорт. == Тарих == ГӀаммаб куцалда аэропорталъул инфраструктура бан буго 1990 соналда, ва гьелъ хъулухъ гьабуна халкъаздагьоркьосеб коалициялъе 1991 соналда ккараб [[ГӀарабазул ралъдал квачӀалда рагъ|ГӀарабазул ралъдал квачӀалда]] ккараб рагъулӀ. Бчича-хисиялъул къайи баччизе аэропорт рагьана 1999 соналъул 28 ноябралъ. == Статистика == <center> {|class="wikitable style=font-size: 85% width= align=center" |+ '''Хан Фагьд аэропорталъул хӀаракаталъул статистика<ref>[http://www.azworldairports.com/airports/a1100bah.cfm A-Z World Airports Online - Bahrain airports - Bahrain International Airport (BAH/OBBI)<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>''' |- bgcolor=lightgrey ! Сон !! РекӀарал !! Къайи, тонна !! Коммерциялъул рейсал |- ! 1999 | 2 708 000 || 56 968 || 24 216 |- ! 2000 | 2 533 000 || 56 494 || 23 886 |- ! 2001 | 2 542 000 || 55 088 || 23 312 |- ! 2002 | 2 578 000 || 53 029 || 23 281 |- ! 2003 | 2 613 000 || 48 634 || 23 308 |- ! 2004 | 2 782 000 || 48 065 || 23 778 |- ! 2005 | 3 013 000 || 49 633 || 24 457 |- ! 2006 | 3 341 000 || 59 610 || 29 162 |- ! 2007 | 3 841 000 || 66 621 || 39 265 |- ! 2008 | 3 885 000 || 95 862 || 40 776 |- ! 2009 | 4 149 000 || 82 944 || 41 079 |} </center> == ХӀужаби == {{хІужаби}} [[Категория:СагӀудиязул ГӀарабиялъул аэропортал]] fmetrmcwmei6dcuxp5urxronhmpjrc5 0 10293 101278 100200 2026-09-07T13:04:23Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101278 wikitext text/x-wiki {{Пачалихъалъул хӀалтӀухъан |цӀар = <small>Пагьд ибну ГӀабдулгӀазиз СагӀуд</small> |аслияб цӀар = {{lang-ar2|فهد آل سعود}} |сурат = Fahd bin Abdul Aziz.jpg |гӀеблъи = 280px |сураталда гъоркь хъвай-хъвагӀай = |хъулухъ = [[СагӀудиялъул ханзабазул сияхӀ|СагӀудиязул ГӀарабиялъул хан]] |байрахъ = Royal Standard of Saudi Arabia.svg{{!}}border |хъулухъ байбихьи = [[13 июль]] [[1982]] |хъулухъ лӀугӀи = [[1 август]] [[2005]] |цеве вукӀарав = [[Халид ибну ГӀабдулгӀазиз СагӀуд|Халид]] |хадув вачӀарав = [[ГӀабдуллагь ибну ГӀабдулгӀазиз СагӀуд|ГӀабдуллагь]] |тухум = [[СагӀудиял|Ал СагӀуд]] |гьавураб къо-моцӀ = 13.02.1913 |гьавураб бакӀ = {{БакІГьавураб|Ар-Рияд}} |хвараб къо-моцӀ = 13.6.1982 |хвараб бакӀ = {{БакІХвараб|АтІ-ТІаип}} |эмен = [[ГӀабдулгӀазиз ибну ГӀабдурахӀман СагӀуд|ГӀабдул ГӀазиз I]] |эбел = ХӀасса ас-Судайри |лъади = |лъимал = '''васал:''' Пайсал, Халид, МухӀаммад, СагӀуд, СултӀан ва ГӀабдулгӀазиз |партия = |лъай = |гӀелмияб даража = |аслияб хъулухъ = [[сиясатчи]] |миллат = [[ГӀарабал|гӀарабав]] |дин = [[ислам]], [[суниял|сунияб мазгьабалъул]] |шапакъатал = {{{!}} {{!}} {{!}}} }} '''Пагьд ГӀабдулгӀази́з СагӀу́д''' ({{lang-ar|خالد بن عبد العزيز آل سعود}}; [[1921]], {{БакІГьавураб|Ар-Рияд}} — [[2005]], {{БакІХвараб|Ар-Рияд}}) — [[СагӀудиялъул ханзабазул сияхӀ|СагӀудиязул ГӀарабиялъул щуабилев хан]] [[1982]]—[[2005]]азда, [[1986 сон]]алъул 27 октябралдаса бахъун «[[КӀиябго хӀарамалъул хъулухъчи]]». == Жиндирго гӏумру == == РакӀалдещвей == == ХӀужаби == {{ХІужаби}} == МугъчӀваял == {{СагІудиязул ГІарабиялъул ханзаби}} {{СагІудиязул ГІарабиялъул ханзабазул хъизан}} [[Категория:СагӀудиязул ГӀарабиялъул ханзаби]] [[Категория:СагӀудиязул ГӀарабиялъул сиясатчагӀи]] [[Категория:СагӀудиязул ГӀарабия]] [[Категория:ХӀижазалъул ханзаби]] 97i11c3ut9khnmdelhc8185vltgru09 0 10299 101169 99858 2026-09-07T12:42:23Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101169 wikitext text/x-wiki [[Файл:Consulate General of Netherlands in Saint Petersburg 2.jpg|right|thumb|250px|[[Нидерландал|Нидерландазул]] [[Санкт-Петербург]]алда бугеб генералияб консуллъи]] '''Ко́нсуллъи''' — ккола [[Пачалихъ|пачалихъалъул]] къватӀисел бугьеназул тадбирал тӀуралеб идара, цогидаб пачалихъалъул ракьалда жиб букӀунеб. [[Консул]]ас ишал тӀуралел мухъал ва гьесул чӀейбугеб бакӀ бихьизабула кӀиябг пачалихъалда гьоркьор хъварал къотӀи-къаяз. Консуллъиялъул хӀукъукъаздаса ва батӀа бахъияздаса ккола: жиндирго пачалихъалъул [[байрахъ]]гун [[герб]] загьир гьаби; консуллъиялъул мина жибго жиндаго чӀараб букӀин; [[магъало]]ялдаса эркен гьабун букӀин; консуллъиялъул [[архив]]азда хъвангутӀи; клнсуллъиялъ жиндирго [[хӀукумат]]алъулгун, дипломатияб вакиллъиялъулгун ва гьебго пачалихъалъул цогидал консуллъиялъулгун бухьенал эркенго гьари, бокьараб бухьеналдалъун, ричӀчӀуларел шифрабаздалъун ва дипломатиял ва консуллъиялъулал хехал почабаздалъун. == Консуллъиялъул [[Илчилъи|илчилъиялдаса]] батӀалъи == Илчилъиялъ тӀоцебесеб иргаялда тӀорала сиясиял ишал (жиб жаниб бугеб пачалихъгун кӀалъа-басай, гьеб пачалихъалъул хӀакъалъулӀ магӀлуматал ракӀари), консуллъиялъин абуни бухьен гьабула бакӀалъул тӀалъиялъулгун, жодорго ватӀанчагӀазул хъулухъал тӀорала, къануналда рекъон гьезул ишкалал тӀорала, гьезие заман арал хисун цӀиял [[паспорт]]ал, нотариалиял документал, справкаби ва гь.ц. кьола, гьединго консуллъиялъ тӀорала къватӀисел пачалихъазул ватӀанчагӀазе жодорго пачалихъалде рачӀине [[Виза|виза]]базул суалалги. == Генералияб консуллъи == == ХӀурматияб консуллъи == [[Файл:Dip_USA_Ekb.jpg|thumb|240px|АЦШялъул ва КӀудабритӀаниялъул [[Екатеринбург]]алда бугеб генералияб консуллъи]] == Балагье гьединго == * [[Илчилъи]] {{International-law-stub}} {{Халкъаздагьоркьосеб хІукъукъ}} [[Категория:Дипломатия]] [[Категория:Халкъаздагьоркьосеб хӀукъукъ]] sldk1ggks5z5ml34v14n73dc3zr70ee 0 10364 101352 100520 2026-09-07T13:16:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101352 wikitext text/x-wiki {| align="Right" |{{Рагъул къеркьей |къеркьей = Турциялда рагъулаб инкъилаб гьабизе хӀалбихьи |бутӀа = |сурат = {{БакӀКарта+|Турция|width=310|float=center|caption=|center|places= {{БакІКарта~|Турция|lat_deg = 39.875|lon_deg = 32.833|label=Анкара}} {{БакІКарта~|Турция|lat_deg = 41.005|lon_deg = 28.977|label=Истамбул}} {{БакІКарта~|Турция|lat_deg = 36.51|lon_deg = 28.16|label=Мармарис}} {{БакІКарта~|Турция|lat_deg = 38.21|lon_deg = 38.18|label=Малатя}} }}<small><small>Рагъулаб инкъилабалъе хӀалбихьи жанир гьарурал шагьарал</small> |къо-моцӀ = [[15 июль|15]] — [[16 июль|16 июль]] [[2016 сон]] |бакӀ = {{флагификация|Турция}}: [[Анкара]], [[Истамбул]], [[Мармарис]], [[Малатя]] |хӀасил = ''Турциялъул къанунияб пачалихъ бергьин, хӀукумат тӀаса рехизе гьабураб питна лӀугӀизаби'' |данде вагъулев1 = {{Байрахъ|Турция}} '''[[Турциялъул ракълилаб диван|Ракълилаб Диван]]'''<ref>[http://mir24.tv/news/world/14735373 СМИ: Власть в Турции осуществляет «мирный совет»]</ref><ref>[http://allnews.com.ua/9679-vlast-v-turcii-zaxvatil-mirnyj-sovet Власть в Турции захватил «Мирный совет»]</ref> * '''«[[Хизмет]]» хӀаракат''' <br /><small>''(Турциялъул къанунияб пачалихъалъул баяназда рекъон)''</small><ref>[https://meduza.io/live/2016/07/15/perevorot-v-turtsii-onlayn Переворот в Турции: Онлайн]</ref></small><br/> |данде вагъулев2 = * {{Байрахъ|Турция}} '''Къанунияб пачалихъ''' |командир1 = <small>''ХӀукумат тӀаса рехизе рахъаразул церехъаби'':</small><br/> {{байрахъ|Турция}} '''[[Кйосе, Мухаррем|Мухаррем Кйосе]]'''<br/>{{Байрахъ|Турция}} '''[[Озтюрк, Акин|Акин Озтюрк]]'''<ref>[http://ria.ru/world/20160716/1467501053.html Лидером попытки переворота в Турции был бывший главком ВВС страны]</ref><br/>{{байрахъ|Турция}} '''[[Ийидил, Метин|Метин Ийидил]]'''<ref>[http://www.mk.ru/politics/2016/07/16/nazvan-vtoroy-organizator-perevorota-v-turcii.html Назван второй организатор переворота в Турции]</ref> |командир2 = [[File:Emblem of the President of Turkey.svg|15px]] '''[[Эрдогъан, Ражаб ТӀайип|Ражаб ТӀайип Эрдогъан]]'''<br/> [[File:Seal of Prime Ministry of the Republic of Turkey.svg|15px]] '''[[Йилдирим, Бинали|Бинали Йилдирим]]'''<br />{{байрахъ|Турция}} '''[[Акар, Хулуси|Хулуси Акар]]''' <br/>{{байрахъ|Турция}} '''[[Ишик, Фикри|Фикри Ишик]]'''<br/>{{байрахъ|Турция}} '''[[Унал, ГӀабидин|ГӀабидин Унал]]'''<br />{{байрахъ|Турция}} '''[[Гекчек, Мелих|Мелих Гёкчек]]'''<br />{{байрахъ|Турция}} '''[[Атач, Метин|Метин Атач]]''' |къуватал1 = '''ХІукумат тІаса рехизе рахъарал''': ** [[Турциялъул яргъид гІуцІарал къуватал|ЯКЪ]]-зул цо бутІа ** ТІоцебесеб армиялъул бутІа ** [[File:Flag of Turkish General Command of Gendarmerie.svg|border|15px]] Жандармерия ** [[File:Flag of Turkish Air Force Command.svg|border|15px]] [[Турциялъул гьавадул рагъул къуватал|ГЬРКЪ]] |къуватал2 = '''Къанунияб пачалихъ''': ** [[Турциялъул яргъид гІуцІарал къуватал|ЯКЪ]]-зул бутІа ** Турциялъул полиция ** Турциялъул президентасул ва хІукуматалъул рахъ ккурал |камиял1 = [[F-16]] [[Рагъул самолет]]<br /><small>''(сардилъ бортизабуна)''</small><br />2 [[вертолет]]а<br /><small>''(Анкараялда радал бортизабуна)''</small><br />1 генерал <small>''(убит)''</small><br />2839 рагъулал<br /><small>''(асирлъуде ккурал ва кверде арал)''</small><br />29 полковник<br /><small>''(хъулухъалдаса нахъ гьаруна)''</small><br />5 генерал<br /><small>''(хъулухъалдаса нахъ гьаруна)''</small><br />1 контр-адмирал <small>''(жанив тІамана)''</small><br />'''Кинниги данде рахъаразул чІвана 104 чи'''<ref name="Slon">[https://slon.ru/posts/70854 Генштаб Турции рассказал о 194 убитых при попытке переворота]</ref> |камиял2 = 41 полициялъулав<ref>[http://www.vesti.az/news/299241 При мятеже в Турции погибли более 40 полицейских]</ref><br />2 рагъулав<br />47 ракълилав<br />'''ХІукуматалъул рахъ ккуразул кинниги чІвана 90 чи'''<ref name="Slon" /> |гІаммаб куцалда камиял = 265 чи чІвана<ref>http://24tv.ua/ru/perevorot_v_turcii_shokirujushhie_cifry_po_kolichestvu_zhertv_n706124 Данные по количеству жертв</ref> ва 1440 чи лӀукъана<ref>[http://superomsk.ru/news/37434-v_xode_turetskogo_putcha_ranen_1440_chelovek_pogib/ В ходе турецкого путча ранены 1440 человек]</ref> кинниги. }} |} '''Турциялда рагъулаб инкъилаб гьабизе хӀалбихьи'''; {{lang-tr|2016 Türkiye askerî darbe girişimi}}) — 2016 соналъул 15 ва 16 июлалда, Турциялъул къанунияб хӀукумат тӀаса рехиялъул мурадалда, пачалихъалъул рагъул къуватаз хӀукуматалда данде гьабураб гӀассилъи. == ХӀужаби == {{ХІужаби|2}} [[Категория:Турциялда рагъулаб инкъилаб гьабизе хӀалбихьи (2016)]] 9z70jl4djr9y8p5r8up0b2jycj71xtc 0 10379 101098 99613 2026-09-07T12:30:33Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101098 wikitext text/x-wiki {{Мажгит |МагӀарул мацӀалъ цӀар = КПЦД |Эбелаб мацӀалъ цӀар = {{lang-ru|КПЦД}} |Сурат = ZnGvFi8u0Eg.jpg |Сураталда гъоркь хъвай-хъвагІай = |Сураталъул гІеблъи = КПЦД |Пачалихъ = Россия |Икълималъул тайпа = Шагьар |Икълим = |БакІалъул карта = Россия Санкт-Петербург |Бугеб бакІалда цІар = шагьар |Бугеб бакІ = [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербург]] |Адрес = Беринга 23, корпус 3 |lat_dir = N|lat_deg = 59|lat_min = 56|lat_sec = 43 |lon_dir = E|lon_deg = 30|lon_min = 14|lon_sec = 31 |region = RU |CoordScale = 2000 |Статус = |Мазгьаб = [[Сунитал]],<br /> [[ШафигІил мазгьаб]] |БДИ = [[Дагъистаналъул Бусурбабазул Динияб Идара|Дагъистаналъул БДИ]] |Мажгиталъул тайпа = Районалъул мажгит (Жаниб рузмар балеб) |Архитектура = Модерн |Базе тІад босарав = |Базе гІарац кьурал = Петербургалда ругел Дагъистаниял |Аслиял къо-моцІал = |Бай = |Базе байбихьи = 2009 |Бан бахъи = 2011 |Имам = ХӀамзатов ЗайнуллагьХӀажи |Бугеб хІал = хІалтІулеб |ГІадамазул къадар = 500 |Къубаязул рикІкІен = |Къубаялъул борхалъи = |Къубаялъул диаметр = |МихІмаразул рикІкІен = |МихІмаралъул борхалъи = |Материал = |ТаравихӀ = + |ИфтІар ва сухІур = + |Мактаба = + |Мактаб = |Мадраса = + |Сайт = http://kpcd.ru/ |ТІадеги магІлуматал = |Commons = Mosques in Saint-Petersburg }} '''Маданиябгун-Лъай кьеялъул Центр Дагъистан ''', къокъ. '''МЛЪЦД''' — ккола икълималъулаб жамгӀияб гӀуцӀи, [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургалда]] дагъистаниязул цолъи, [[Василевасул чӀинкӀиллъи]]ялда бищун кӀудияб как балеб рукъ. == Тарих == [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургалда]] руго 40-70 азарго дагъистанияв. 2000 соналъул байбихьуда дагъистанияз Санкт-Петербургалда рагьана цо чанго как балеб рукъ. Хадубккун, дингун-лъай кьеялда гӀадамал данде гьаризе, Санкт-Петербугалъул бусурбабазе цо бакӀалда, цадахъ рухӀияб лъай щвезе ва [[МагӀарул мацӀ|авар мацӀги]] маданиятги цӀунизе кканани цо бакӀ чара гьечӀого къваригӀунеблъун букӀиндал, центр рагьизе ккана. Гьелъул хӀасилалда рагьана Дагъистан абун цӀар бугеб Маданиябгун-Лъай кьеялъул Центр, гьел цере рехсарал пикраби тӀоразаризелъун. == Мина == ЛъикӀаб берцинаб лъабтӀалаяб мина бан буго. ТӀоцебесеб этажалда буго как балеб рукъ. Гьениб щибаб къойил рала фаризаял какал, [[Рузман|Рузман]], [[ТаравихӀазул как|ТаравихӀ]], гьединго [[РабигӀул-Аввал|РабигӀул-Аввал]] моцӀалъ гьарула [[Мавлид|мавлидал]]. Гьениб 500 чиясе бакӀ буго. 2-абилеб этаж буго руччабазе (гьенибе нух буго аслияб залалъуса, ва къватӀноса). Рузман къо ва Байрам къо - бихьинаца как базе буго. Гьединго гьениб буго лъималазул рукъ, 20 чиясе кинотеатр. 3-абилеб этажалда малъула мацӀал: [[ГӀурус мацӀ]], [[Ингилис мацӀ]], [[ГӀараб мацӀ]], ва Дагъистаналъул халкъиял мацӀал. Гьединго гьениб малъула республикаялъул тарихги, маданиятги, лъималада малъула кулинарияб маххщел, рукъалъул магӀишат бачине, ва диналъул гӀадаталги. Как балеб рокъое нух азбаралъуса буго. Централда буго кинотеатр, библиотека, классал. == ХӀаракатчилъи == Централда Дарсал кьола: * [[МагӀарул мацӀ|МагӀарул МацӀ]] * [[Ингилис мацӀ|Ингилис МацӀ]] * [[ГӀараб мацӀ]] * [[Къуръан]] ЦӀализе Централда Онлайн Къамус гьабун буго http://avar.me/ Дагъистаналъул ГӀолохъабазул Содружествоялъ гӀемер гьарула лекциял, конкурсал,  ва Санкт-Петербургалъул гӀолохъабазул данделъиялги. Как балеб рокъоб рала киналго фаризаял ва суннатал какал. Щибаб лъагӀелалъ, [[РабигӀул-Аввал]] моцалъ гьарула мавлидал. [[Рамазан]] моцалъ рогьалил как ахӀилалде кванала (Сухур), ва маркӀачӀул как ахӀун хадуб [[КӀал кквей|кӀал бичӀчӀала]] (Ифтар), гьединго [[ТаравихӀазул как|ТаравихӀ какалги]] рала. Централъул руччабазул данделъиялъ гьарула гӀемерал дандчӀваял, мавлидал, лъайгун хис-бас гьабула. Как балеб рукъалъул имамас лъола магьари, ва гьарула цойги-цойги гӀадаталги. Билълъинабула адабияб хъулухъчилъи, гӀадамазда захӀматал суалал ричӀчӀизарула. Санкт-Петербургалда «Ассалам» газета тӀобитӀула централъул кумекалдалъун.     == Имам == * '''ХӀамзатов Зайнуллагь Шариповасул''' (2012 — н.в.) — <nowiki/>гьавуна 1972 соналъ Хьаргаби мухъалъул Хьаргаби росулӀ. Школалдаса хадуб Алихаджи аль-Аймакиясдассанги ва Ахмадхаджиев Мухаммадасдассанги цӀали босун букӀана. 1990-1992 соназда армиялда хъулухъ гьабулев вукӀана. 1992-Ӏ993 соназда  ИдрисХӀажидассан цӀали босана. 1993-1999 соназда цӀалулев вукӀана Сириялъул Фатх аль-Ислами абураб университеталда, гьелда цадахъ цӀалана Дамаскалъул университеталъул ШаригӀаталъул филиалалда. Гьединго университеталда цӀалулеб мехалъ Низал Раши Хасанкаридассан цӀали босана. 1999 соналъ тӀад вуссана Дагъистаналде, гьелдаса нахъе хӀалтӀулев вуго Исламалъул гӀелмабазул мугӀалимлъун. 1999-2003 соназда хӀалтӀулев вукӀана Хьаргаби Мадрасаялда. 2004-2012 хӀалтӀулев вукӀана Дагъистаналъул Исламияб Университеталда. Гьединго 2006-2012 соназда гьев вукӀана Канонический отделалъул Дагъистаналъул Исламалъул Агьлуялъул РухӀияб Управлениялъул хӀалтӀухъанлъун. s2akgxlgj1nqgi56y16gi2rqaxs9oh0 0 10410 101327 100409 2026-09-07T13:12:33Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101327 wikitext text/x-wiki {{Авиакатастрофа |ЦӀар = Сочиялда аскӀоб Ту-154 катастрофа |Сурат = |Сураталда цӀар = |Къо-моцӀ = [[25 декабрь]] [[2016 сон]] |Заман = 05:27 МСК |Хасият = |Сабаб = |БакӀ = {{байрахъ|Россия}} [[ЧӀегӀералъад]], [[Сочи]]ялда аскӀоб |Координатал = |Гьавадул гамил сурат = Туполев Ту-154Б-2 (RA-85572).jpg |Гьавадул гамил сураталда цӀар = [[Чкаловский (аэропорт)|Чкаловский]] аэродромалда, 2016 сон |Тайпа = [[Ту-154|Ту-154Б-2]] |Самолёталда цӀар = |Авиакомпания = |БетӀергьанлъи = {{байрахъ|Россия|МО}} [[Россиялъул Федерациялъул цӀуниялъул министерлъи]] |Боржараб бакӀ = аэродром [[Чкаловский (аэропорт)|Чкаловский]] |Нухда чӀолеб бакӀал = аэропорт [[Сочи (аэропорт)|Сочи]] |Боржунеб букӀараб рахъ = {{байрахъ|Сирия}} авиабаза [[Басил Асадил цІаралда бугеб халкъаздагьоркьосеб аэропорт|ХІмеймим]] |Рейс = |Борталъул номер = [[:c:Category:RA-85572]] |КъватІибе биччараб къо-моцІ = |РекІарал = 85 |Экипаж = 8 |Хварал = 93 <small>(киналго)</small> |Лъукъарал = |nocat = 1 }} '''Сочиялда аскӀоб Ту-154 катастрофа''' — [[2016 сон]]алъул [[25 декабрь|25 декабралъ]] лӀугьараб [[авиациялъул катастрофа]]. [[Чкаловский (аэропорт)|Чкаловский]] аэропорталдаса — [[Сирия]]лъул [[Басил Асадил цӀаралда бугеб халкъаздагьоркьосеб аэропорт|ХӀмеймим]] аэропорталде боржунеб букӀараб [[Россиялъул Федерациялъул тушманасдаса цӀуниялъул министерлъи|Россиялъул ЦӀуниялъул Министерлъиялъул]] самолет бортана [[ЧӀегӀералъад|ЧегӀералъдалъе]] [[Сочи]] шагьаралъул рагӀаллъиялда. == Самолёт == Самолет [[Ту-154|Ту-154Б-2]], борталъул номер RA-85572. Самолёт гьабун букӀана 1983 соналъ «[[Авиакор]]» заводалда. Гьелъул гьоркьохъеб куцалда моцӀида жаниб гьарурал рорженал рахунел рукӀана 27 сагӀаталде. Гьеб гьаваялъул гамица аслиял рорденал гьарулел рукӀана 1,6 сагӀтица халат рахъунел гьоркьохъел манзилазде. 2018 соналъ иргадулаб ремонтги гьабун, цӀидасан пайда босизе биччазе ракӀалда букӀана гьеб самолет<ref>{{cite web |datepublished=25.12.2016|url=http://www.interfax.ru/russia/542991 |title=Источник отметил исправность потерпевшего крушение Ту-154 |publisher=interfax.ru |accessdate=2016-12-25 }}</ref>. Брожиналда цебе самолеталъул киналниги иргадулал хӀалбихьиял гьарун рукӀана ва гьеб ярагьунеблъун букӀана. == Пассажирал ва экипаж == Самолеталда рукӀана 85 пассажирги 8 экипажалъулавги<ref>{{cite web |datepublished=25.12.2016|url=http://www.interfax.ru/russia/543010 |title=В Минобороны уточнили число летевших бортом разбившегося Ту-154 |publisher=interfax.ru |accessdate=2016-12-25}}</ref><ref>{{cite web |datepublished=25.12.2016|url=http://function.mil.ru/news_page/country/more.htm?id=12106925@egNews |title=Список пассажиров, находившихся на борту Ту-154 Минобороны России |publisher=function.mil.ru |accessdate=2016-12-25}}</ref>. Пассажираздаса рукӀана — 65 музыкант, 8 рагъул хъулухъалда вугев<ref>{{cite web |datepublished=25.12.2016|url=http://www.interfax.ru/russia/542985 |title=Источник сообщил о нахождении в упавшем Ту-154 дирижёра Валерия Халилова |publisher=interfax.ru |accessdate=2016-12-25}}</ref>), 9 журналист<ref>{{cite web |datepublished=25.12.2016|url=http://tass.ru/proisshestviya/3904133 |title=Источник: на борту Ту-154 находились 68 музыкантов ансамбля имени Александрова |publisher=ТАСС |accessdate=2016-12-25}}</ref><ref>[https://meduza.io/news/2016/12/25/samolet-tu-154-vyletel-iz-sochi-i-propal-s-radarov-na-bortu-nahoditsya-okolo-100-chelovek Военный самолёт Ту-154 вылетел из Сочи в Сирию и пропал с радаров. На борту находится около 100 человек]</ref> ([[ТӀоцебесеб канал (Россия)|«ТӀоцебесеб каналалъул»]]<ref>{{cite web |datepublished=25.12.2016|url=http://www.1tv.ru/news/2016/12/25/316787-na_bortu_razbivshegosya_samoleta_byla_s_emochnaya_gruppa_pervogo_kanala |title=На борту разбившегося самолёта была съёмочная группа Первого канала. |publisher=1tv.ru |accessdate=2016-12-25}}</ref>, [[Звезда (телеканал)|«Звезда»]]<ref>{{cite web |datepublished=25.12.2016|url=http://tvzvezda.ru/news/vstrane_i_mire/content/201612251018-jf1g.htm |title=Названы имена членов съёмочной группы телеканала «Звезда» на борту Ту-154 |publisher=tvzvezda.ru |accessdate=2016-12-25}}</ref> ва [[НТВ]]<ref>{{cite web |datepublished=25.12.2016|url=http://www.ntv.ru/novosti/1736499/ |title=Журналисты НТВ находились на борту разбившегося Ту-154 |publisher=ntv.ru |accessdate=2016-12-25}}</ref> каналазул лъаб-лъаб журналист), 2 федералияв пачалихъалъул хъулухъчагӀи, гьединго Россиялъул ЦӀуниялъул министерлъиялъул маданияталъул департаменталъул директор [[Губанков, Антон Николаевич|Антон Губанков]]<ref>{{cite web |datepublished=25.12.2016 |url=http://www.spbdnevnik.ru/news/2016-12-25/na-bortu-tu-154-nakhodilas-doktor-liza/ |title=На борту разбившегося Ту-154 находились Доктор Лиза и Антон Губанков |publisher=spbdnevnik.ru |accessdate=2016-12-25 |lang= |description= |archive-date=2016-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161226054919/http://www.spbdnevnik.ru/news/2016-12-25/na-bortu-tu-154-nakhodilas-doktor-liza/ |url-status=dead }}</ref> ва «РитӀухъаб кумек» фондалъул нухмалъулей [[Глинка, Елизавета Петровна|Елизавета Глинка]]<ref>[https://snob.ru/selected/entry/118618 Муж Доктора Лизы подтвердил, что та села на борт упавшего Ту-154]</ref>. == Лъугьа-бахъин ккараб куц == === Катастрофа === [[Россиялъул Федерациялъул тушманасдаса цӀуниялъул министерлъи|Россиялъул ЦӀуниялъул Министерлъиялъул]] самолеталъ тӀубалеб букӀана рейс [[Чкаловский (аэропорт)|Чкаловский]] аэропорталдаса — [[Сирия]]лъул [[Басил Асадил цӀаралда бугеб халкъаздагьоркьосеб аэропорт|ХӀмеймим]] аэропорталде, [[Сочи (аэропорт)|Сочи]]ялъул аэропорталда цӀатари тӀезе лъалхъенги гьабун. Сочиялдаса самолёт къватӀибе бахъана 25 декабралъ сагӀат 05:25 (02:25 GMT), кинго кӀиго минуталдасан, 05:27 минут араб мехалда, гьеб тӀагӀана радаразул экраназдаса ва бортана [[ЧӀегӀералъад|ЧӀегӀералъдал]] рагӀалдаса щуго километраялъ [[Анапа]]ялъул рахъалде кколеб бакӀалда<ref>{{cite web |datepublished=25.12.2016|url=http://www.interfax.ru/russia/543008 |title=Минобороны уточнило время пропажи с радаров разбившегося Ту-154 |publisher=interfax.ru |accessdate=2016-12-25}}</ref><ref name="tass chronic">[https://ria.ru/incidents/20161225/1484531115.html ЧП с самолётом Ту-154. Хроника событий]</ref>. === Хвасар гьариялъул операция === [[Россиялъул Федерациялъул тушманасдаса цӀуниялъул министерлъи|Россиялъул цӀуниялъул министерлъиялъул]] ва [[Россиялъул гӀорхъолъа арал ахӀвал-хӀалазул министерлъи|ГӀАМ]]алъул хъулухъаз байбихьана самолет хъирщизе.<ref name="lenta_tu_music">[https://lenta.ru/news/2016/12/25/tu_music/ На борту пропавшего самолёта Минобороны вылетели музыканты и пресса]</ref>. ЦӀех-рехалъул операция битӀа-бишун ккезабулеб буго [[Россиялъул Федерациялъул цӀуниялъе нухмалъулеб миллияб центр|ЦӀуниялъе нухмалъулеб миллияб централдасан]] ЦӀуниялъул Министр [[Сергей Шойгу|Сергей Шойгуца]]. Байбихьудасанго ЧӀегӀералъдалъ цӀех-рех гьабизе бихьизабун букӀана анкьго гама<ref>[https://ria.ru/incidents/20161225/1484533052.html В Чёрном море семь судов ведут поиск пропавшего ТУ-154]</ref>, ва щуго вертолёт Ми-8<ref>[https://ria.ru/incidents/20161225/1484533013.html В район поиска Ту-154 вылетел вертолёт Ми-8]</ref>. Самолеталъул кускул ва пассажиразул хасал къайи ратана ралъдал рагӀалдасан 12-14 километраялъ 50-70 метраялъул гъварилъуда<ref>{{cite web |datepublished=25.12.2016|url=http://www.interfax.ru/russia/542972 |title=В Чёрном море найдены обломки разбившегося самолёта Ту-154 |publisher=interfax.ru |accessdate=2016-12-25}}</ref><ref>{{cite web |datepublished=25.12.2016|url=http://www.interfax.ru/russia/542984 |title=Обломки разбившегося Ту-154 обнаружили в 12-14 км от береговой линии |publisher=interfax.ru |accessdate=2016-12-25}}</ref>. Катастрофаялъул къурбаналъул щуго жаназа батана. == ЦӀех-рех гьаби== Цереккунисел баяназда рекъон, рагъулаб ТУ-154 самолет балагьалде ккеялъе сабаблъун чӀезабун буго, техникияб жагъаллъи букӀин яги самолет бачиналъулӀ биччараб гъалатӀ<ref>[https://ria.ru/incidents/20161225/1484532184.html Источник назвал предварительную причину крушения самолёта Минобороны России]</ref>. [[Россиялъул Федерациялъул цӀех-рехалъул комитет]]алъул Сочиялъул гарнизоналъул рагъулаб цӀех-рехалъул бутӀаялъ рагьана такъсиралъулаб иш, РФ Такъсиралъулаб Кодексалъул {{Статья УК РФ|351|351 бутІа}}ялда рекъон (захӀматаб хӀасил тӀаде бачараб, рорженалъул къанунал хвезари). Иш кьун буго [[Россиялъул Федерациялъул цӀех-рехалъул комитет|ЦӀех-рехалъул комитеталъул]] Централияб аппараталде<ref>{{cite web |datepublished=25.12.2016|url=http://sledcom.ru/news/item/1090445/ |title=В Краснодарском крае по факту крушения военно-транспортного самолёта возбуждено уголовное дело |publisher=sledcom.ru |accessdate=2016-12-25}}</ref>. Катастрофаялъул цӀех-рех гьабулеб буго Россиялъул ЦӀуниялъул министерлъиялъул комиссиялъ, ЦӀуниялъул министерасул заместител, армиялъул генерал [[Попов, Павел Анатольевич|Павел Поповасул]] бетӀерлъиялда гъоркь<ref>{{cite web |datepublished=25.12.2016|url=http://www.interfax.ru/russia/542994 |title=В Сочи вылетела комиссия Минобороны в связи с крушением Ту-154 |publisher=interfax.ru |accessdate=2016-12-25}}</ref> ва пачалихъияб комиссиялъ ХӀукуматалъул Председатель [[Дмитрий Медведев]]асул бетӀерлъиялда гъоркь<ref>{{cite web |datepublished=25.12.2016|url=http://kremlin.ru/events/president/news/53586 |title=Владимир Путин поручил премьер-министру сформировать и возглавить госкомиссию в связи с крушением самолёта Ту-154 в Сочи |publisher=kremlin.ru |accessdate=2016-12-25}}</ref>. == Реакция== РФ президент [[Владимир Путин]]ил амруялда рекъон, 26 декабрь лъазабун буго тӀолгомиллияб чӀегӀербаялъул къолъун<ref name="tass chronic"/>. == МугъчӀваял == [http://function.mil.ru/news_page/country/more.htm?id=12106925@egNews Россиялъул ЦӀуниялъул министерлъиялъул сайталда бугеб, Ту-154 самолеталда рукӀарал пассажиразул сияхӀ] == ХӀужаби == {{хІужаби|2}} {{Aviation accidents-stub}} {{Авиациялъул лӀугьа-бахъинал 2016}} [[Категория:Авиациялъул лӀугьа-бахъинал 2016 соналъ]] [[Категория:Россиялда 2016 соналъул аиациялъул лӀугьа-бахъинал]] kvh5dixpnzgq6qanv1xady2v9rwqt5z 0 10416 101321 100387 2026-09-07T13:11:33Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101321 wikitext text/x-wiki {{Кинематографист |цӀар = Селена Гомес |аслияб цӀар = Selena Gomez | сурат = [[Файл:Selena Gomez - Walmart Soundcheck Concert.jpg|center|250px|]] |гӀеблъи = 200px |сураталда гъоркь хъвай-хъвагӀай = Селена 2013 соналъ |гьавидал букӀараб цӀар = Селена Мари Гомес |хъулухъ = [[актриса]], [[кочӀохъан]], [[продюсер]], [[дизайнер]], кучӀдузул автор, [[модель]] |гьавураб къо-моцӀ = 22.07.1982 |гьавураб бакӀ = [[Гранд-Прейри]], {{ГьавурабБакІ|Техас}}, [[Америкалъул Цолъарал Штатал|АЦШ]] |ватІанчилъи = [[Америкалъул Цолъарал Штатал|АЦШ]] |хІаракаталъул сонал = 2002 — жакъалъизегІан |эмен = Рикардо Гомес |эбел = Мэнди Корнетт |рос = |шапакъатал ва премиял = | пишаялъул рахъ = поп, поп-рок |сайт = |викигъамас = Selena Gomez }} '''Селе́на Мари́ Го́мес''' ({{Lang-en|Selena Marie Gomez}}; гьай. [[22 Июл|22 июл]] [[1992]], Гранд-Прейри, Техас) — [[Америкалъул Цолъарал Штатал|америкаялъул]] рол хӀалей чи, кочӀохъан, музикалиял асарал хъвалей чи, пардусер, дизайнер, кучӀдузул хъвадарухъан, модел, пакъирзабазе садакъаялдалъун кумек гьабулей чи ва ЮНИСЕФ'алъул лъикӀаб гучалъул вакил. «''Wizards of Waverly Place''» абураб телесериалалда Алекс Руссол рол хӀаралъухъ гьелъие щвана шапакъатал Kids’ Choice Awards-ги (2009, 2010, 2011, 2012) ALMA Award-ги (2009). 2009 соналдаса байбихьун гьей йиго Selena Gomez & the Scene поп-рок-къохъаялъул кочӀохъан. 2012 соналъ гьеб къокъаялъ лъазабуна жодерго жигар чӀезе тезе букӀиналъул, цинги Селенаца жинцаго кучӀдул ахӀизе байбихьана. Селена йиго пайда бугел хӀалтӀаби гьарулей гӀадан. Гьединго гьей йиго ЮНИСЕФ'алъул лъикӀаб гучалъул вакил 2009 соналдаса байбихьун. == Биография == Селена Мари Гомес гьаюна [[22 Июл|22 июлалъ]] [[1992]] соналъул Гранд-Прейриялда (штат Техас, АЦШ) Мэнди Корнеттил ва Рикардо Гомесил хъизаналда. Селенал эмен — мексикаялъулав, эбелалъул буго италиялъулгун-англиязул аслу-тухум<ref>{{Cite web |title=Selena Gomez and Jake T. Austin on being latin |url=http://www.showbizcafe.com/en/interviews/exclusive-selena-gomez-on-being-latin/1247 |access-date=2017-01-08 |archive-date=2010-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101225172708/http://showbizcafe.com/en/interviews/exclusive-selena-gomez-on-being-latin/1247 |url-status=хвараб }}</ref>. Гьелъие 5 сон бугеб мехалъ, гьелъул эбел-эмен ратӀалъула. Гьей гӀезаюна эбелалъ жинцаго. Гьелъул эбел йикӀана театралъул актрисалъун. Эбелалъ гьесизаюна Селена актрисалъун йикӀиналде. 2006 соналъ Селенал эбел Брайан Тифие росасе ана<ref>{{Cite web|title=Is Selena Gomez... the Next Miley Cyrus?|url=http://www.people.com/people/archive/article/0,,20203953,00.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120607131022/http://www.people.com/people/archive/article/0,,20203953,00.html|archivedate=2012-06-07|author=Michelle Tan|work=[[People|People.com]]|date=2008-05|accessdate=2009-11-05|url-status=хвараб}}</ref>. Селенал йиго гьитӀинай яц Грэйси Эллиот Тифи (гьай. 12 июналъ 2013) эбелалъул кӀиабилеб магьариялдасан гьаюрай ва йиго цойги жеги гьитӀинай яц Тори Гомес (гьай. июналъ 2014) инсул кӀиабалеб магьариялдасан гьаюрай<ref>[http://hollywoodlife.com/2014/08/01/selena-gomez-baby-sister-tori-first-picture-dad-ricardo-gomez/ Selena Gomez: Dad Welcomes Adorable Half-Sister Tori — See The Pic]</ref>. 2010 соналъул май моцӀалда Селенае швана рокъоб школа лӀугӀизабураб гьоркьохъеб лъаялъул диплом<ref>[http://www.accesshollywood.com/selena-gomez-graduates-high-school-on-screen-and-off_article_32234 Selena Gomez Graduates High School — On Screen & Off | Access Hollywood — Celebrity News, Photos & Videos]. </ref>. == ХӀужаби == {{хІужаби}} [[Категория:Алфавиталда рекъон гӀадамазул сияхӀ]] 892tlhgiohpy2vkxkmuxkduzij984tk 0 10660 101171 99865 2026-09-07T12:42:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101171 wikitext text/x-wiki {{ГӀБ+Россия |пачалихъ = Россия |статус = Росу |магӀарул мацӀалъ цӀар = Кочубей |эбелаб мацӀалъ цӀар = |герб = |гербалъул гӀеблъи = 150px |гербалъул сипат гьаби = |сурат = |lat_deg = 44|lat_min = 23|lat_sec = 16 |lon_deg = 46|lon_min = 34|lon_sec = 08 |CoordAddon = type:city_region:RU |CoordScale = |икълим = Дагъистан |икълималъул тайпа = Жумгьурият |мухъ = Тарумасул мухъ |мухъ таблицаялда = Тарумасул мухъ{{!}}Тарумасул |мухъалъул тайпа = Муниципалияб мухъ |жанисеб бикьи = |бетӀерасул тайпа = Росдал бегаул |бетӀер = ГьитӀиномухӀамадов МухӀуло МухӀамадович |расмияб мацӀ = |халкъалъул къадар = {{Халкъалъул къадар | Кочубей (Дагестан) | тс }} |хъвай-хъвагӀай гьабураб сон = {{Халкъалъул къадар | Кочубей (Дагестан) | г}} |гъунки = |площад = |агломерация = |миллатал = [[магIарулал]], [[даргинал]], [[гІурусал]],[[лакал]] |динал = [[Ислам|бусурбаби]]-[[суниял]], [[Ортодоксия|ортодоксиял христианал]] |этнохороним = |сагІтил рачел = +4 |DST = |телефоналъул код = |почалъул индекс = |цифровой идентификатор = 82249000008 |Commonsалда категория = |сайт = }} '''Кочубе́й''' — [[Дагъистан]]алъул [[Тарумасул мухъ]]алда бугеб росу. == Тарих == Росдае кьучӀ лъуна буго 18 гӀасруялъул кӀиабилеб бащалъиялда Каспий ралъдал рагӀалда<ref>{{Cite web |title=История {{!}} Сайт администрации Тарумовского района<!-- Заголовок добавлен ботом --> |url=http://www.tarumovka.ru/istoriya |access-date=2017-02-04 |archive-date=2016-09-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160908131934/http://www.tarumovka.ru/istoriya |url-status=dead }}</ref>. 1962 - 1992 соналде щвезегӀан росдал букӀана шагьар тайпаялъул поселокалъул статус. == Халкъалъул къадар == {{Халкъалъул къадар | Кочубей (Дагестан)}} ; Миллияб гӀуцӀи 2002 соналда: * [[магӀарулал]]-34,1 %, * [[гӀурусал]]-34,1 %, * [[даргинал]]-21,4 %, * [[лакал]]-2,3 %<ref>[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/tarumovka02.html Этнокавказ. Национальный состав Тарумовского района по переписи 2002]</ref>. == Средства массовой информации == == Социалияб инфраструктура == == Люди, связанные с селом == == Лъай кьей == == Дин== РосулӀ буго 3 мажгит, цо исламияб мадраса, НикӀалай Чудотворецасул килиса ва гьатӀаналъулаб мадраса. == Топографялъул картаби == * {{Карта|L-38-XXXV}} (на карте обозначен как посёлок) == РегӀелал == * [http://www.nikc.ru/modules/books/big.php?num=87 Н…Н… Записки во время поездки из Астрахани на Кавказ и в Грузию в 1828 году. — Москва. Типография Селивановского. — 1829. — 190 с.]{{Хвараб регӀел|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://baku.eparhia.ru/church/nicolaskochubey/ Храм святителя Николая Чудотворца пос. Кочубей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100805005731/http://baku.eparhia.ru/church/nicolaskochubey/ |date=2010-08-05 }} * [http://kalinovka26.ru/viewtopic.php?f=19&t=127 Историческое описание Кочубей (Черный Рынок) 1897 год]{{Хвараб регӀел|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == ХӀужаби== {{хӀужаби}} {{Тарумасул мухъалъул росаби}} [[Категория:Тарумасул мухъалъул росаби]] 14lt24js2uqjfaa1m1z08asjoznifp5 0 11239 101172 99869 2026-09-07T12:46:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101172 wikitext text/x-wiki [[Файл:191966 10150113625241994 591841993 7048838 8057123 o - копия.jpg|мини|Кудалиб росу]]'''Кудалиб''' ([[ГӀурус мацӀ|гӀур]]. Кудали) — [[Гъуниб мухъ|Гъуниб мухъалда]] бугеб росу. == Росдал тарих == Кудалиб гӏуцӏун буго ичӏго росабаздасан: Ухичур, Къавохъ, Цӏадгьарихъ, Гъунабазул-Болола, Кӏибичӏараб-Ганчӏихъ, Сидохъ, Укикь, Кӏудаламаарда, Агьадиб, Кьодохъ, Багӏаралъул-Бакъдаб, Гӏенчӏасул-Гъегъ. Гьел росаби нахъа данделъуна, доб заман квешаб заманги букӏун. Доб мехалда цо квещаб заманги букӏун куделдерица базе байбихьана куллаби. Гьединал куллаби рукӏана [[Дарада]], [[Мурада]], [[МагӀлиб|Магӏлиб]], [[Кулиб]]. 1837 соналъ анив вукӏарав цо гӏурусав Костеницкиясда Мурада росулӀ ратун руго 125 сон барав цо херав, гьесул чӏужуялъеги 117 сон букӏун буго, гьездаса ккун рагӏула гьеб росуги, гьезул рукӏана 6 васги 4 ясги. Цо заманаялдасан 100 чи гӏуна гьеб хъизамалдасан. Гьанжеги [[Хъвартихьуни|Хъвартихьуниб]], [[Дарада]], [[Мурада]], [[Тунзиб]], [[МагӀлиб|Магӏлиб]], [[Кулиб]], [[Хъварада]], [[Горгониб]], [[Баганиб]], [[Хъуллиб]], [[СилтӀа]], Укикь, [[ИпутӀа|Ипутӏа]], [[ГӀахъушали|Гӏахъушалиб]] росабазда ругел гӏадамаз Кудалида Кӏудаб росу абулеб буго. Гьел киналго кӏалъалел руго куделдерил гаргаралда, жиб [[Авар мацӀ|авар мацӀалъул]] [[ГӀандалазул сверел|гӀандалазул свералиде]] унеб. Цере рукӏарал куделдерил росабазул бицилин: Укикь цӏар букӏун буго Икикь. ''Ик'' абула куделдерил гаргаралда цӏулакьода. Гьанжеги гьеб бакӏалда руго цӏулакьодул гъутӏби. Ухичурги букӏараб батила «ухи чурулеб бакӏги». ''Цӏадгьарихъги'' ккола «цӏад гьарулеб бакӏ»''.'' Гьанжеги гьеб бакӀалде рачӏула цӏад гьаризе. Сидохъ росуги букӏун буго бищун борхатаб 2005 метра бугеб магӏарда. Гьеб бакӏ букӀана хъаравуллъи гьабулеб бакӏ. Кӏибичӏараб-Ганчӏихъ росуги букӏана кӏибичӏараб ганчӏида. Къавохъ букӏараб росулӀ гьанже куделдерица гӏиял, гӏачи хьихьула. Гъуниб буго Рохьдол-Хъавохъ букӏараб росо. Гьунабазул-Болола букӏараб росу букӏана Ухичурги Кӏибичӏараб-Ганчихъги рукӏарал росабазда аскӏоб. Кӏудаламаарда букӏана Рохьомегӏералда. Гӏенчӏасул-Гъегъ букӏана Агьадиб лъаралда аскӏоб. === Дин === Кудалиб росулӀ киналго гӏадамал бусурбаби ккола. Бусурбан динги куделдерица къабул гьабуна 14 гӏасруялда. Кудалиб росулӀ кӏудияб кӏвар кьолаан гӏелмуялде. 33-ниги гӏалимчи вахъана росулӀ. Гьездаса гьоркьоса бищун цӏарарал гӏалимзаби рукӏана [[Кудалиса ХӀасан|Кӏудияв Хӏасан]], Гьитӏинав Хӏасан, [[Гӏумаржан]], Салман, Давуд ва цогидал гӏалимзаби. Гьанжеги исламияб гӏелмуялъе кӏудияб кӏвар кьолеб буго куделдерица, кудел цӏалана батӏи-батӏиял улкабазда, масала, Мисриялда, [[Сирия|Сириялда]], [[СагӀудиязул ГӀарабия|Сагӏудиялда]] ва цогидал улкабазда. == Гаргар == Цо кӏиго рагӏи куделдерил гаргаралъулги бицилин. Куделдерил гаргар уна [[ГӀандалазул сверел|Гӏандалалазул свералиде]] гъорлӀе. {| class="wikitable" !Мацӏ !Рагӏаби !Рагӏаби !Рагӏаби !Рагӏаби !Рагӏаби !Рагӏаби !Рагӏаби !Рагӏаби |- |Болмацӏ |гьабизе |гьабуна |гьабила |гьабула |Цӏулакьо |Нилъ |Рукӏкӏен |Тӏи |- |Куделдерил |буде |буна |була |буня |Ик |Нил |Тӏокӏкӏен |И |- |Болмацӏ |Кӏалъазе |Кӏалъана |Кӏалъала |Кӏалъала |Тӏехь |Къандалъо |Хвел |Къалал |- |Куделдерил |Кӏалгьаде |Кӏалгьана |Кӏалгьала |Кӏалгьаня |Эхь |Къандало |Хӏвел |Хонех |- |Болмацӏ |Кваназе |Кванана |Кванала |Кванала |Бетӏер |Бусен |Мажгит |Торгӏо |- |Куделдерил |Кунаде |Кунана |Кунала |Куниня |Бел'эр |Босен |Межгит |Хӏоркӏо |- |Болмацӏ |Баражизе |Бажарана |Бажарила |Бажарула |Гьоко |Росу |Будун |Лъай |- |Куделдерил |Бажалде |Бажалана |Бажалла |Бажалиня |Гьорко |Росо |Мудун |Гьай |- |Болмацӏ |Тӏетӏезе |Тӏутӏуна |Тӏутӏила |Тӏутӏула |Гьакибер |Мухъ |Лъалкӏ |Даци |- |Куделдерил |Тӏутӏуде |Тӏутӏуна |Тӏутӏла |Тӏутӏуня |Гьиркибер |Нухъ |Гьакӏ |Аци |- |Болмацӏ |Лъазе |Лъана |Лъазабила |Лъала |Тӏокъо |НилӀер |Гӏаг |Тӏоцебе |- |Куделдерил |Гьаде |Гьана |Гьадебула |Гьаня |Гьокъо |Нелълъер |Гӏакӏ |Оцебе |- |Болмацӏ |Цӏехезе |Цӏехана |Цӏехела |Цӏехола |Гьуинлъи |Ахбазан |Бергьенлъи |Тӏатӏала |- |Куделдерил |Цӏухуде |Цӏухуна |Цӏухла |Цӏухуня |Гьоэли |Ахсан |Бергьели |Ал-ала |- |Болмацӏ |Тӏубазе |Тӏубана |Тӏубазабила |Тӏубала |Беэнлъи |Ралъад |Цӏодорлъи |Хур |- |Куделдерил |Обаде |Обана |Обадебула |Обаня |Беэли |Ралгьад |Цӏодоли |Хӏур |- |Болмацӏ |Кьабизе |Кьабана |Кьабила |Кьабула |Эркенлъи |Лъар |Тӏех |Багӏари |- |Куделдерил |Кьапӏде |Кьапӏана |Кьапӏла |Кьапӏиня |Эркели |Гьар |Эх |Багӏали |} Болмацӏ: Метер дун хӏалтӏуде ине вуго. Лъимал цӏализе ине руго. Дир лъимал лъикӏго цӏалула. Дир лъималазда магӏарул мацӏ лъикӏго лъала. Дир лъималаз малълъараб жо гьабула. Лъимал рагьтӏа хӏалел руго. Дие бокьула тӏахьал цӏализе. Метер базаралде ине ккела цӏияб ретӏел босизе, цинги цӏияб ретӏелги ретӏун берталде ине ккола. Жакъа радалгоги вахъун векеризе ун вукӏана дун. Маркӏачул как кватӏулеб буго. Гьакалги гӏемерлъулел руго, ахир-къадги киналго лъелго хьвадизе руго. Мун щай велъулев? Рорхатал мугӏрул. Дур чвантиниб щиб бугеб? Кӏукьмахх буго. Гӏазу балеб буго. Гьаб квар тӏеренаб буго. Гьесул ботӏрода берцинаб тӏагъур бугоан. Жакъа цӏияб тӏажуги хьиталги ретӏине ккела. Хасало росулӀ тӏимугъ къваригӏуна. Малълъараб гьабичӏони, тӏилаца чухӏизе ккола. Дие тӏорахь бокьула. Куделдерил гаргар: Метер дун хӏалтӏоле энде вуго. Гьимал цӏалдоле энде руго. Дир гьимал лъикӏго цӏалиня. Дир гьималазда маарул мацӏ лъикӏго гьаня. Дир гьималаз малълъараб жо буня. Гьимал рагьла хӏанел руго. Де бокьиня ухьдул цӏалде. Метер базаралъе энде ккела цӏияб рел-эл босде, ценги цӏияб рел-элги рогьон бахӏаразде энде ккена. Якъад рогьолего вахъун векерде омо вукӏана дун. Маркӏаяде как кватӏинеб буго. Гьаркалги гӏемелинел руго, ахир-къадги киналго гьелдго хьвадте руго. Мун щимо вохинев? Роркӏадал муърул. Дур цахбиниб щиби бугеб? Кӏвецӏмахх буго. Гӏасо банеб буго. Гьаб квар эренаб буго. Гьесул болола берценаб угъур бугоан. Якъад цӏияб ажуги хьаталги регьеде ккела. Кьиндала росолъ имогъ къваригӏиня. Малълъараб бучӏони, илаца чухӏде ккена. Де орахь бокьиня. == Миллатазул рикьи == Кудалиб росулӀ киналго [[МагӀарулал|аварал]] руго. === Гӏадамазул къадар === {| class="wikitable" !1869 !1886 !1889 !1896 !1899 !1902 !1904 !1905 !1906 !1913 |- |683 |978 |988 |969 |900 |929 |1029 |930 |934 |919 |} === Гӏадамазул къадар гьанже бугеб === {| class="wikitable" !2000 !2002 !2007 !2010 |- |900 |904 |925 |913 |} == Росу бугеб бакӏ == Кудалиб росу буго [[Дагъистан|Дагъистан республикалъул]] [[Гъуниб мухъ|Гъуниб мухъалда]] бугеб росу. Кудалиб росу буго ралъдал гьумералдаса тӀадегӀан 1463 метралъ. [[Файл:Кудалиб росу.jpg|центр|мини|220x220пкс|Кудалиб росу]] [[Файл:Кудалиб росдал ушкул.jpg|центр|мини| Кудалиб росдал ушкул ]] [[Файл:Тӏаса бахъараб сурат.jpg|центр|мини| Тӏаса бахъараб сурат ]] == Гьава-бакъ == Кудалиб росулӀ хасало цӏакъго цӏорораб бакӏ гуро, риидала багӏарун букӏуна. === '''Цӏар рагӏарал гӏадамал''' === [[Ахӏмадкъади Ахтаев]] - цӏар рагӏарав гӏалимчи, цевехъан. [[Кудалиса ХӀасан|Кудалиса Хасан]] - цӏар рагӏарав гӏалимчи. [[Салманил Мухӏамад]] - цӏар рагӏарав гӏалимчи. [[Жахӏпарилазул Мухӏамад]] - гӏурус пачаясул аскаралъул полковник. [[Кудалиса Гӏумаржан]] - цӏар рагӏарав гӏалимчи. [[Кудалиса Давуд]] - цӏар рагӏарав гӏалимчи. [[Патагӏалиев Халил]] - пизика гӏелмуялъул гӏалимчи. [[Муртаза Хӏасанов Кудалиса]] (1873–1937) [[Хӏасанов Мухӏамадбасир]] - гӏалимчи, Московалда бугеб исламияб университеталъул декан == Линкал == [http://www.odnoselchane.ru/?sect=406 Односельчане сайталда бугеб росдал тарих] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160919061234/http://www.odnoselchane.ru/?sect=406 |date=2016-09-19 }} [[:ru:Кудали|Гӏурус википедиялда бахъараб тӏамач Кудалиб хӏакъалъулӀ]] [https://profilib.com/chtenie/80413/amri-shikhsaidov-dagestanskie-svyatyni-kniga-vtoraya-14.php Кудалиб росдал тарих - '''З.А. Магомедова С.Х. Газимагомедова'''] [https://profilib.com/chtenie/80413/amri-shikhsaidov-dagestanskie-svyatyni-kniga-vtoraya-15.php Кудалиб росдал тарих - '''З.А. Магомедова С.Х. Газимагомедова'''] [https://profilib.com/chtenie/80413/amri-shikhsaidov-dagestanskie-svyatyni-kniga-vtoraya-16.php Кудалиб росдал тарих - '''З.А. Магомедова С.Х. Газимагомедова'''] [https://profilib.com/chtenie/80413/amri-shikhsaidov-dagestanskie-svyatyni-kniga-vtoraya-17.php Кудалиб росдал тарих - '''З.А. Магомедова С.Х. Газимагомедова'''] [https://profilib.com/chtenie/80413/amri-shikhsaidov-dagestanskie-svyatyni-kniga-vtoraya-18.php Кудалиб росдал тарих - '''З.А. Магомедова С.Х. Газимагомедова'''] [https://profilib.com/chtenie/80413/amri-shikhsaidov-dagestanskie-svyatyni-kniga-vtoraya-19.php Кудалиб росдал тарих - '''З.А. Магомедова С.Х. Газимагомедова'''] [http://kudali.ucoz.ru/ Юкоз сайталда Кудалиб сайт] [http://wp.wiki-wiki.ru/wp/index.php/Кудали Вики-вики сайталда Кудалиб росдал тарих]{{Хвараб регӀел|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [http://www.academia.edu/9217626/УМАР-ДЖАН_И_КУДАЛИ_ВЕРХОВНЫЙ_КАДИЙ_В_ШАМХАЛЬСТВЕ_ТАРКОВСКОМ Цӏар рагӏарав гӏалимчи Гӏумаржанил хӏакъалъулӀ] [http://velib.com/read_book/bez_avtora/dagestanskie_svjatyni_kniga_vtoraja/auly_stolicy_administrativnye_torgovo_remeslennye_centry/kudali_istoricheskijj_ocherk/ Кудалиб росдал тарих]{{Хвараб регӀел|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [https://kudalib.blogspot.ru/ Блогспоталда Кудалиб сайт] [https://caucasus.date/?id=1773441258 Кудалиб росдал шураялъул вакиллъи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220703152519/https://caucasus.date/?id=1773441258 |date=2022-07-03 }} [http://vestnikdnc.ru/IssSources/59/Kamilov.pdf Кудалиса Кӏудияв Хӏасанил хӏакъалъулӀ] [https://vk.com/kudalisa Вконтакте сайталда] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150412222523/http://vk.com/kudalisa |date=2015-04-12 }} {{Дагъистан}} h09fr3j5chvoyasvx28438r9nnzep3s 0 11247 101122 99692 2026-09-07T12:34:33Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101122 wikitext text/x-wiki [[Файл:ЖахӀпарилазул мухӀамад.jpg|мини|альт=Джафаров Магомед (гӀурус мацӀалда)|Кудалиса ЖахӀпарилазул МухӀамад ]]'''ЖахӀпарилазул МухӀамад''' (Джафаров Магомед - гӀурус мацӀалда) ккола гӀурус пачаясул аскаралъул гӀабицар, полковник цӀар щварав. == Гьавурав бакӀ == ЖахӀпарилазул МухӀамад гьавуна 1884 соналда иххазулӀ (апрел) моцӀалъул 1-себ къоялда [[Дагъистан]] улкаялда [[Гъуниб мухъ|Гъуниб мухъалда]] бугеб [[Кудалиб]] росулӀ. Гьесул эмен ЖахӀпар ХӀажи вукӀана гӀурус пачаясул гӀабицар, инсул эмен вукӀана [[Имам Шамил|Имам Шамилил]] наиб. ЖахӀпар ХӀажил букӀана кӀудияб хъизан: 3 чӀужуги, 9 лъималги. == Рагъул хъулухъ == 1890 соналда инсуца кӀиго вас МухӀамадги ШапигӀги [[Буйнакск|Шурагьаре]] ритӀула цӀализе. ЦӀалун лӀугӀаравго МухӀамад уна 2-б Дагъистаналъул рекӀаразул полкалде. Гьеб полкалда МухӀамад вукӀана рекӀаравлъун. 1905 соналда хъвехъарулӀ (декабир) моцӀалда 2 къоялда гьесие кьуна орден Япониягун рагъул заманаялда бихьизабураб бахӀарчилъиялъухъ. Рагъ лӀугӀун хадуб МухӀамад витӀула Елисаветгарадалда (Совет ХӀукуматалъул заманаялда Киравгарад) бугеб рекӀаразул училищалде юнкерлъун. 1907 соналда Елисаветгарадалда цӀалун лӀугӀун хадуб МухӀамад витӀула Байкалалда нахъа бугеб хъазахъазул Нерчиналъул полкалде хорунжи цӀарги щун. [[ТӀоцебесеб Дунялалъул рагъ]] байбихьарабго МухӀамад витӀула 1-себ Дагъистаналъул рекӀаразул полкалде. Рагъул рахъалъ гӀемерал шапакъатал щварав чи вуго МухӀамад. == Хъизан == ЖахӀпарилазул МухӀамадил чӀужу йикӀана Елена Гогоберидзе. Гьейгун лъай-хъвай гьабуна Шурагьалда. == ГӀумру == [[Файл:ЖахӀпарилазул МухӀамад.jpg|мини|ЖахӀпарилазул МухӀамад]] ЖахӀпарилазул МухӀамадида лъикӀго лъалел рукӀана [[Таргъуялъаса НухӀбек]], [[ГьоцӀоса Нажмудин]], [[Жалалудин Къоркъмасов]], [[ДахӀадазул МахӀач]] ва цогидал доб мехалда цӀар рагӀарал гӀадамал. Жиб-жиб къокъа доб мехалда МухӀамад жиндирго рахъалде цӀазе бокьун букӀана, щайгурелъул МухӀамад вукӀана махщелги вугев рагъухъан, рагъул иш гьесда лъикӀго лъалеб букӀана. ДахӀадазул МахӀачица ахӀулев вукӀана ЖахӀпарилазул МухӀамад, МухӀамадица инкар гьабуна. Доб мехалда букӀараб МугӀрузулаб ХӀукуматги гьес гьедин къабул гьабичӀо. Цо заманаялда ХӀоцоса Нажмудинил рахъалда вукӀана, хадуб тана гьес гьев. 1918 соналда туркал Дагъистаналдаса арал мехалда МугӀрузулаб ХӀукуматалъ ЖахӀпарилазул МухӀамад тӀамуна Чачаналъул БетӀерлъун, гьединго Чачаналъул аскаралъул БетӀерлъун. Доб мехалда Чачанлъул Сунжахъалаялда букӀана Деникинил аскар, амма гьеб аскар Чачаналде жанибе биччачӀо МухӀамадил бетӀерлъиялда букӀараб аскаралъ. Хадуб МухӀамад 1-себ Дагъистаналъул полкалъул бетӀерлъун вагъула Царицин абулеб бакӀалда, гьеб рагъ лӀугӀун полк Дагъистаналде бачула. Къимат бугев чи вукӀана ЖахӀпарилазул МухӀамад. Ингилисалъул вакиллъиялъул бетӀерас МухӀамад ахӀулев вукӀана Гьиндистаналде лъикӀаб хъулухъалде, амма МухӀамадица инкар гьабуна, жив гьанив къваригӀун вугин абун. Амма гьесул къисмат батӀияб букӀана. Совет хӀукумат бергьун хадуб гьев туснахъалде жанивги тӀамун, хӀукму къотӀана МухӀамад чӀвазе. 1937 соналда раччарулӀ (ноябир) моцӀалда 3 къоялда МухӀамадги ва гьесда цадахъ туснахъалда рукӀарал 16 чи чӀвана. Аллагьас мунагьал чураги гьесул. Амин. == Линкал == 1. http://www.gazavat.ru/history3.php?rub=30&art=268 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161126074556/http://gazavat.ru/history3.php?rub=30&art=268 |date=2016-11-26 }} 2. https://www.litres.ru/static/trials/08/68/37/08683777.a4.pdf 3. https://fictionbook.ru/author/sbornik/polkovnik_magomed_djafarov/read_online.html?page=2 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220528112413/https://fictionbook.ru/author/sbornik/polkovnik_magomed_djafarov/read_online.html?page=2 |date=2022-05-28 }} 4. http://www.rumvi.com/products/ebook/полковник-магомед-джафаров/bcc502e2-d985-43ca-bb27-db9a76254675/preview/preview.html 1vqxp7nrawgyr2ncz938izybpopy4ve 0 11256 100997 99269 2026-09-07T12:13:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100997 wikitext text/x-wiki Ахӏмадкъади Ахтаев (1948—1998) гьавуна [[Кудалиб]] росулӀ. Ахӏмадкъади вукӏана динияв гӏалимчи. Гьев вукӏана Ислам цӏилъи абулеб партиялъул цевехъан. == Гӏолохъанлъи == Ахӏамадкъади гьавуна 1942 соналда [[Гъуниб мухъ|Гъуниб мухъалъул]] [[Кудалиб]] росулӀ. Гьесул эмен хвана рагъул заманаялда. Гьитӏинго вугев мехалдаса нахъе байбихьана динияб гӏелму лъазабизе. Цӏалана батӏи-батӏиял гӏалимзабазда цеве. Гьесда лъикӏго лъалеб букӏана [[ГӀараб мацӀ|гӏараб мацӏ]]. Гӏадамазда цеве вахъун кӏалъазе букӏана гьесул гьунар. 15 сон барабго хехаб къагӏидаялда меседил медалги щун лъугӏизабуна ушкул. Цинги [[Дагъистаналъул Гӏадамал сах гьаризе малълъулеб институт|Дагъистаналъул Гӏадамал сах гьаризе малълъулеб институталде]] жанив лӀугьана. Цӏалун вахъаравго 20-ниги соналъ хӏалтӏана тохтурлъун батӏи-батӏиял бакӏазда. == Пища-ищ == 1984 соналда Кавказалъул бусурбабазул данделъиялда Ахӏмадкъади вищана Кавказалъул бусурбабазул багъа-бачариялъул цевехъанлъун. 1990 соналда Астарханалда тӏобитӏараб Совет Хӏукуматалъул бусурбабазул данделъиялда Ахӏмадкъади вищула Ислам Цӏилъи абулеб партиялъул цевехъанлъун, жеги вищула гӏалимзабазул шураялъул цевехъанлъун. [[Совет Хӏукумат]] биххун хадуб Ахӏмадкъади вищула Исламия абулеб гӏуцӏиялъул цевехъанлъун. Гьес кумек гьабуна Россиялдаса гӏебеде 200-ниги мажгит рагьизе, гьединго кумек гьабуна мадрасаби рагьизе. 1992 соналда Ахӏмадкъади вищула [[Болвакил|болвакиллъун]] Дагъистан Жумгьурияталъул Мажлисалде. 1998 соналда Ахӏмадкъади хвана [[Кудалиб]] росулӀ. Мунагьал чураги гьесул. == Линкал == http://www.idmedina.ru/books/history_culture/?6176 sv3lpn9yem2gbusclpc3vwava1xkddp 0 11769 101112 99662 2026-09-07T12:32:53Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101112 wikitext text/x-wiki {{Пачалихъалъул хӀалтӀухъан |цӀар = Евгений Дружинин |аслияб цӀар = {{lang-ru|Евгений Дружинин}} |сурат = Евгений Дружинин.jpg |гІеблъи = 280px |сураталда гъоркь хъвай-хъвагІай = |хъулухъ = [[Гъизляралъул коньякалъул завод|Гъизляралъул конякалъул заводалъул]] нухмалъулев |партия = [[Цолъараб Россия]] |миллат = [[ГӀурусал|ГӀурусав]] }} '''Дружинин, Евгений Анатолил''' ([[ГӀурус мацӀ|гӀур.]] Дружинин Евгений Анатольевич) (гьавуна 29/10/1968 соналъ, [[Гъизляр]], [[Дагъистан]]) — ГӀурус пачалихъалъул капиталист ва халкъияв хӀаракатчи. [[Гъизляралъул коньякалъул завод|Гъизляралъул конякалъул заводалъул]] нухмалъулев. Гьеб завод ккола тӀолго ГӀурус пачалихъалда ругел коняк гьабулел заводазул цояб ва Дагъиястаналда ругел заводазул бищун кӀудияб<ref>{{cite web|url=http://expertsouth.ru/novosti/kizljarskii-konjachnyi-zavod-pererabotae.html|title=Кизлярский коньячный завод переработает в коньяк рекордное в стране количество винограда|author=|date=2017-09-08|website=|publisher=Эксперт ЮГ|accessdate=2018-10-13|lang=ru|archive-date=2018-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20181011172951/http://expertsouth.ru/novosti/kizljarskii-konjachnyi-zavod-pererabotae.html|url-status=хвараб}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/1897492|title=Крупнейшие производители коньяка в России|author=|date=2012-03-21|website=|publisher=[[Коммерсантъ]]|accessdate=2018-10-13|lang=ru}}</ref><ref>{{cite web|url=http://dagestan.regnews.org/doc/nq/n6.htm|title=Об утверждении Перечня системообразующих организаций, имеющих региональное значение и оказывающих существенное влияние на занятость населения и социальную стабильность в Республике Дагестан|author=|date=2015-02-03|website=dagestan.regnews.org|publisher=|accessdate=2018-10-13|lang=ru|archive-date=2018-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20181204005606/http://dagestan.regnews.org/doc/nq/n6.htm|url-status=хвараб}}</ref>. == ГӀумрухъвай == Гьавуна 1968 соналъул 29 октябралда Дагъистаналъул шагьар Гъизляралда, ирсалал чогърохъабазул тухумалда. Эбел — Иванил Людмила Дружинина (гьаюна 1950 соналъ), Гъизляралъул конякалъул заводалъул хӀалтӀухъан. Евгений кӀудияв гӀуна Гъизляралда. 1986 соналъ лӀугӀизабуна анкьабилеб гьоркьохъеб школа. КӀиго соналъ хъулухъ гьабуна Байконуралда. 1992 соналъ лӀугӀизабуна экономический факултет Москваялъул кооперативный институт<ref name="soyuzgos"> {{статья|автор=Игорь Плугатарёв|заглавие=Свой «Багратион» на каждого «Наполеона»|ссылка=http://soyuzgos.ru/2009/40/40_10_vgu.html|язык=ru|издание=Союзное государство|тип=журнал|год=2009|месяц=ноябрь|число=|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=}} </ref>. ЦӀали лӀугӀигун, Евгение рес кьуна хӀалтӀизе чогърохъанлъун Дерберндалъул заводалда. Лъабго соналдасан гьеб завод къана ва Дружинин тӀадвуссина Москваялде, 2005 соналъ лӀугӀизабуна Москваялъул пачалихъияб академия. 2006—2008 сонаца хӀалтӀана ООО «Элида» абураб гӀуцӀиялъул нухмалъулевлъун<ref name="soyuzgos" />. 2008 соналъул май моцӀалъ Дружинин вахъана Гъизляралъул конякалъул заводалъул нухмалъулев Владимир Григорянцил заместителлъун. Владимир Григорянц хӀалтӀудаса нахъеингун, Евгение щвана гьесул бакӀ<ref name="soyuzgos" />. Дружининица завод кӀодо гьабуна цӀияб техникаги босун. ГӀемераб мех иналдего, Гъизляралъул конякалъул завод букӀана аслияб гӀуцӀилъул тӀолго Дагъистаналда<ref>{{cite web|url=https://versia.ru/protiv-okruzheniya-glavy-dagestana-zavedeny-ugolovnye-dela-po-faktam-xishheniya-byudzhetnyx-sredstv-na-summu-okolo-200-mln-rublej|title=Уголовные парадоксы Рамазана Абдулатипова|author=Хайруллин Марат|date=2014-04-21|website=|publisher=[[Наша версия]]|accessdate=2018-10-11|lang=ru}}</ref>. Евгенил хӀаракаталъе гӀоло, 2008 соналъ заводалъул къайи Москваялъул Кремлде баччизе<ref>{{cite web|url=http://www.kremlin-guild.ru/news/detail.php?ID=2100|title=Директором Поставщика Московского Кремля ГУП «Кизлярский коньячный завод» назначен Евгений Дружинин|author=|date=2008-08-26|website=kremlin-guild.ru|publisher=Гильдия поставщиков Кремля|accessdate=2018-11-15|lang=|archive-date=2016-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20160529084510/http://kremlin-guild.ru/news/detail.php?ID=2100|url-status=хвараб}}</ref>. 2012 соналъ Дружинин вищана Гъизляр шагьаралъул халкъияб собраниялъул депутатлъун<ref>{{cite web|url=http://mo-kizlyar.ru/organy-vlasti/sobranie-deputatov/185-sostavy-postoyannykh-komissij-sobraniya-deputatov-gorodskogo-okruga-gorod-kizlyar-pyatogo-sozyva.html|title=Составы постоянных комиссий Собрания депутатов городского округа «город Кизляр» шестого созыва|author=|date=2012-09-2012|website=mo-kizlyar.ru|publisher=Сайт Администрации МО "город Кизляр"|accessdate=2018-11-15|lang=|archive-date=2018-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20181209124450/http://mo-kizlyar.ru/organy-vlasti/sobranie-deputatov/185-sostavy-postoyannykh-komissij-sobraniya-deputatov-gorodskogo-okruga-gorod-kizlyar-pyatogo-sozyva.html|url-status=хвараб}}</ref>. Анатолил Евгенияс кутакаб кумак гьабула Гъизляр шагьаралъул спортсменазе ва цӀалдохъабазе. Мех-мехалдасан гӀарцулаб кумак гьабула Гъизляралъул гӀолохъабазе ва МахӀачхъалаялъул архиереясул ихтияралда бугеб килисаялъе<ref> {{cite web|url=https://lezgigazet.ru/archives/46677|title=Крестный ход в Кизляре собрал более 2 тыс. верующих|author=|date=2018-09-28|website=lezgigazet.ru|publisher=Лезги газет|accessdate=2018-11-15|lang=ru}}</ref><ref>{{cite web|url=https://tass.ru/severnyy-kavkaz/5617930|title=Более 2 тыс. человек приняли участие в крестном ходе в Кизляре в честь Дня города|author=|date=2018-09-28|website=tass.ru|publisher=[[ТАСС]]|accessdate=2018-11-15|lang=ru}}</ref><ref>{{cite web|url=https://pravoslavie.ru/82659.html|title=В Дагестане впервые в новейшей истории состоялся крестный ход|author=|date=2015-10-03|website=pravoslavie.ru|publisher=Православие.Ru|accessdate=2018-11-15|lang=ru}}</ref> == Хъизан == Евгенил йиго хъизан, цо ясги ва кӀиго васги<ref name="soyuzgos" />. == ХӀужаби == {{хІужаби}} == Адабият == * {{cite web|url=http://www.dagestan.vybory.izbirkom.ru/region/region/dagestan?action=show&root=1&tvd=405402290450&vrn=405402290450&region=5&global=&sub_region=0&prver=0&pronetvd=null&type=341&vibid=405402295217|title=Данные кандидата|author=|date=|website=dagestan.vybory.izbirkom.ru|publisher=ЦИК России|accessdate=2018-11-15|lang=ru|archive-date=2018-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20181209124604/http://www.dagestan.vybory.izbirkom.ru/region/region/dagestan?action=show&root=1&tvd=405402290450&vrn=405402290450&region=5&global=&sub_region=0&prver=0&pronetvd=null&type=341&vibid=405402295217|url-status=хвараб}} * {{статья|автор=|заглавие=Евгений Дружинин: «Наша философия предельно проста — работать лучше конкурентов»|ссылка=https://docplayer.ru/41349349-Govorit-o-dum-mozhno-beskonechno-a-mozhno-odin-raz-uvidet-i-vlyubitsya-osen-pora-vlyublyatsya-skoro-otkrytie.html|язык=ru|издание=Проджи|тип=|год=2015|месяц=|число=|том=|номер=5 (50)|страницы=20—22|doi=|issn=}} * {{статья|автор=|заглавие=Кизлярский коньячный завод: в каждой капле коньяка — история|ссылка=http://www.ogni-sochi.ru/pdfs/obs18www.pdf|язык=ru|издание=Огни Большого Сочи|тип=|год=2010|месяц=октябрь-ноябрь|число=|том=|номер=10 (18)|страницы=60—62|doi=|issn=}} * {{cite web|url=http://dargo.ru/news/2010-11-07-623|title=Евгений Дружинин: «Свой «Багратион» на каждый «Наполеон»|author=|date=2010-11-07|website=dargo.ru|publisher=РИА Дагестан|accessdate=2018-11-15|lang=ru}} * {{статья|автор=Трушин Александр|заглавие=«Кизляр»: выдержка и честь|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/master-klass-kizlyar-vyderzhka-i-chest|язык=ru|издание=Прямые инвестиции|тип=|год=2010|месяц=|число=|том=|номер=12 (104)|страницы=66—67|doi=|issn=}} * {{cite web|url=https://kp.ru/daily/24275.4/470283/|title=Кизлярский коньяк испытание временем выдержал с честью|author=|date=|website=kp.ru|publisher=[[Комсомольская правда]]|accessdate=2018-11-15|lang=ru}} egauzzsvdfrwng3t9dtqg5u8nt5mfv8 0 12021 100951 98669 2026-09-07T12:05:29Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100951 wikitext text/x-wiki '''Авар хъвай-хъвагӀи''' ккола [[Авар мацӀ|авар мацӀалъул]] рагӀаби хъвазе хӀалтӀизабулеб [[хъвавул система]]. Жиб бугебгӀан мехалъ, эб букӀана чанго батӀияб графикияб аслуялда, цоцӀул гуреб хисизеги гьабуна. Хакъа къоялъ буго [[Авар алфабет|кириллияб хъвавуда]]. Авар хъвавул историялда батӀа гьабула чанго этап. Жакъа къоялде ратарал жалазда рекъон, аваралда гьарурал тӀоцересел хъвай-хъвагӀаял руго гуржи хатӀалдалъун [[Хъанчазда авар хъвай-хъвагӀаял|хъанчазда хъварал]], XII–XIV гӀасрабазда. КӀиабилеб этап букӀана XIV гӀасруялдаса нахъе, 1928 соналде щвезегӀан, гьеб мехалда хӀалтӀизабулеб букӀана [[Авар гӀажам|гӀараб графика]], жиб авар фонетикалда рекъезабизе кӀудияб хӀалтӀи [[Хунзахъа Дибир-къади|Хунзахъа Дибир-къадица]] гьабураб. Элдалъун хъвадарулаан авар литературалъул классикиял авторал, [[Инхоса ГӀалихӀажияв]], [[БакьайичӀиса ЧӀанкӀа|БакьайчӀиса ЧӀанкӀа]], [[ХъахӀабросулӀа МахӀмуд|МахӀмуд]] гӀадал; 1917 соналде щвезегӀан, къватӀибе биччан букӀана авар гӀажамалда хъвараб нусгниги тӀехь. 1928 Соналъ авар мацӀалъе бахъин [[Латин хъвай-хъвагӀи|латин графикалда]] бугеб [[Авар мацӀалъул романизация#История|алфавит]], жиб цинги анцӀго соналъ букӀараб. Гьеб хисун, 1938 соналъ, билӀинабуна [[Авар алфабет|кириллияб хъвай-хъвагӀи]], жиб жакъа къоялъги хӀалтӀизабулеб бугеб. == История == === Гуржи хъвай === {{Main|Хъанчазда авар хъвай-хъвагӀаял}} Авар хъвавул бищун некӀсияб гӀараслъун рикӀкӀуна [[Хунзахъ мухъ|Хунзахъ мухъалда]] батараб лъабго хъанчида бугеб хъвай-хъвагӀай, жибги гуржи ва авар мацӀалда гьабураб. ТӀоцебесеб хъанч батана [[Гьалла]], элъул декрипция гьабуна [[Чикобава, Арнолд|Арнолд Чикобаваца]] 1940 соналъ.<ref name = "Чикобава">{{cite journal |last= Чикобава|first= А. С.|date= 1940 |title= Грузино-аварская надпись XIV в. из Дагестана |url= |url-access= |trans-title= |format= |journal= Известия Груз. филиала АН СССР|language= |location= Тбилиси|publisher= |issue= 4|volume= I|pages= 321–327}}</ref> Цоги хъанч батана [[Хунзахъ]], ТӀад-рагӀал абулеб бакӀалда,<ref name="ХӀапизов"/> элтӀа хъвараб жо цӀалана [[Гудава, Того|Того Гудаваца]].<ref name ="Гудава">{{cite journal |last= Гудава|first= Т. Е.|date= 1964 |title= Две надписи (грузинская и грузинско-аварская) из Дагестана|url= |trans-title= |journal= Материалы для истории Грузии и Кавказа |issue= Вып. 30|location= Тбилиси|publisher= |pages=195–196}}</ref> [[КӀудияб ГьоцӀалӀ|ГьоцӀалӀ]] батараб буссинабуна [[МикагӀилилазул Илясил Шигьабудиница|Илясил Шигьабудиница]].<ref>{{cite book|last = Атаев|first = Б. М.|title = Формирование и развитие аварского литературного языка. Автореферат диссертации на соискание учёной степени доктора филологических наук|url = https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01000129562?page=19|publisher = ИЯ РАН|year = 1998|pages = 45}}{{Хвараб регӀел|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Гьел хъвай-хъвагӀаял гьарурал руго XII–XIV гӀасрабазда.<ref name="ХӀапизов">{{cite journal|last=ХӀапизов |first = М. Ш.|title=Хъанчазда авар-гуржи хъвай-хъвагӀаязул хӀакъалъулӀ|journal=Вестник ДНЦ|year=2014|issue=54|url=http://www.academia.edu/11853326/О_ГРУЗИНСКО-АВАРСКИХ_НАДПИСЯХ_НА_КАМЕННЫХ_КРЕСТАХ|p=67–74|archive-url=https://web.archive.org/web/20190715230134/https://www.academia.edu/11853326/%D0%9E_%D0%93%D0%A0%D0%A3%D0%97%D0%98%D0%9D%D0%A1%D0%9A%D0%9E-%D0%90%D0%92%D0%90%D0%A0%D0%A1%D0%9A%D0%98%D0%A5_%D0%9D%D0%90%D0%94%D0%9F%D0%98%D0%A1%D0%AF%D0%A5_%D0%9D%D0%90_%D0%9A%D0%90%D0%9C%D0%95%D0%9D%D0%9D%D0%AB%D0%A5_%D0%9A%D0%A0%D0%95%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%A5|archive-date=2019-07-15}}</ref> Бищун цӀар рагӀараб хъанч ккола [[Гьалла]] батараб. Эб буго хъахӀаб ганчӀил гьабураб, 22.3 см халалъи, 17 см гӀеблъи бугеб. КӀиго мацӀалда гьабураб тӀахъвай гӀуцӀун буго 11 мухъидалъун. Гуржи мацӀалъулаб буго [[Гуржи хъвай-хъвагӀи#Асомтаврули|асомтаврули хъвавуда]], тӀасаги гъоркьаги, аваралъ хъвараб — [[Гуржи хъвай-хъвагӀи#Нусхури|нусхуриялда]], хъанчил бакьулӀ.<ref name="ХӀапизов"/> Чикобавада рекъон, аваралъ хъварал мухъал (4–7) руго:{{Efn|Чикобавал транслитерация буго гьанже гуржи мацӀалъе хӀалтӀизабулеб бугеб мхедрули хъвавуда: {{lang|oav|სარკელი: წობ თეგ / ი: ბოტბ ჩოჰლტა რო / ვ: ჩჰე / სიტა}}.<ref name="Чикобава"/>}} {{blockquote |{{lang|oav|ⴑⴀⴐⴉⴄⴊⴈ: ⴜⴍⴁ ⴇⴄⴂ / ⴈ: ⴁⴍⴒⴁ ⴙⴍⴠⴊⴒⴀ ⴐⴄ / ⴅ: ⴙⴠⴄ / ⴑⴈⴒⴀ}}<br>''СаркӀели: цӀоб тег-'' / ''и: ботӀ<а>б чогьлтӀа: ро-'' / ''в: чи гье-'' / ''ситӀа'' }} ХӀапизовасда рекъон, гьанжесебе авар мацӀалде эл руссинаризе бегьула хадусеб куцалда: "СаркӀели, цӀоб теги тӀолго гӀагаразда, росасда". БукӀине бегьула, ''теги'' абун хъвай ''лъеги''-ялъул бакӀалда, щай гурелъул гуржи хъвавуда гьечӀо авар {{angbr|лъ}} бихьизабизе батӀаго бугеб хӀарп.<ref name="ХӀапизов"/> КӀиабилеб хъанч буго гьединго хъахӀаб ганчӀил гьабураб, элъул борхалъи буго 16 см, 9.5 см. Цебеселдаго гӀадин тӀаса мухъалги, тӀарамагъадисеб цо мухъги руго гуржиялъ хъван, бакьулӀ ругел 9–12 мухъазда руго авар рагӀаби. ХӀалтӀизарун руго мргловани ва нусхури хъваял.<ref name ="Гудава"/> ИчӀабилеб мухъил тӀоцересел хӀарпал тӀаса ун руго, гьединлъидал рагӀул кӀал цӀализе щолеб гьечӀо, амма эб букӀине бегьула чиясул цӀарлъун.<ref name="ХӀапизов"/> Хъвай-хъвагӀай хадусеб: {{blockquote |{{lang|oav|ⴇⴄⴂⴈ / ⴒⴀ: ⴇⴈⴋⴀ / ⴊⴀⴒⴀ ⴜ / ⴍⴁ {{angbr|ⴇⴄ}}ⴂ{{angbr|ⴈ}} ⴀ{{angbr|ⴋⴈ}}ⴌ}}<br>''...бери'' / ''-тӀа: тима'' / ''латӀа цӀ'' / ''-об [те]г[и] a[ми]н''<br/>...беритӀа, лъималазда цӀоб теги, амин. }} Буго гьединго 1928 соналъ [[ГӀурада]] батараб ганчӀил рекел тӀад хъвай-хъвагӀигун, жиб асомтаврулиялда гьабураб: {{blockquote |{{lang|oav|{{angbr|...}}Ⴀ : ჀႠႰႳ{{angbr|...}} / {{angbr|...}}Ⴊ : ႢႨႫႳ ႥႠ{{angbr|...}} / {{angbr|...}}Ⴓ : ႳႪႳ ႫႳ ႫႰႫ / {{angbr|...}}ႠႱႧႠႰႨႪ : ႥႠႺ}} }} ТӀоцебе гьеб эпиграфикалъул анализ гьабуна [[Николай Марр|Николай Маррица]] 1924 соналъ, амма гьесул макъаладул къватӀибе бахъана 1947 соналъ, жив Марр хун хадуса. Хъвай-хъвагӀай цӀалулаго, Маррица кьочӀое босун букӀана авар лексикон.<ref>{{cite journal |last= Муравьев|first= С. Н.|date= 1981|title= Три этюда кавказско-албанской письменности|journal= Ежегодник иберийско-кавказского языкознания|volume= VIII |issue= |publisher=|location = Тбилиси |pages= 293|url=|access-date=}}</ref> Маррида рекъон, хъвараб жоялъул магӀна буго "Христ нижер Албаниялъул / бечед, гьардалав / гӀолай Марям / Астаралъул / гьардал".<ref>{{cite journal |last= Марр|first= Н. Я.|date= 1947|title= Албанская надпись|journal= Краткие сообщения о докладах и полевых исследованиях института истории материальной культуры|volume= XV |issue= |publisher= Издательство АН СССР |location = Москва |pages= 7–14|url= https://archaeolog.ru/media/books_ksia/ksia_015.pdf|access-date=}}</ref> Амма эсул щаклъи букӀана, Марям абураб рагӀи тун, цогидал рагӀаби цӀалулӀ. ХӀапизовас гьеб хъвавул дескрипция гьабулеб буго хадусеб:<ref name="Хапизов2">{{cite journal |last= Хапизов|first= Ш. М.|date= 2015|title= Урадинская надпись (к вопросу о развитии аварской письменности на основе грузинского алфавита)|url= https://www.academia.edu/22016948/Урадинская_надпись_к_вопросу_о_развитии_аварской_письменности_на_основе_грузинского_алфавита|journal= Вестник Дагестанского научного центра|volume= |issue= 58|publisher= |pages= 65–70|doi= |access-date=}}</ref> {{lang|oav|(ქრისტედ)ა : ჰარო(ლა) / (გურჰე)ლ : გიმო : ვა(წი) / (ლ)ო : ოლო (გი)მო მ(ა)რ(ია)მ(იე) / (დ)ასთარილ ვაც}} ''(КристӀед)а'' : ''гьару(ла)'' / ''(гурхӀе)л'' : ''гимо'' : ''ва(цӀи)'' / ''(-л)о Оло (ги)мо М(а)р(иа)м(ие)'' / ''(Д)астарил вац''. Гьанжесеб мацӀалде буссинабуни, "КристӀеда (Христосида) гьарула гурхӀел гин вацӀалъи Ологун Мариамие. Дастарил вац". {{Gallery |title= |width=160 |height=170 |align=center |File:Image Avar Kreuz.jpg|Гьалласа хъанч |File:Old Avarian Cross Daghestan Khunzeti.jpg|Хунзахъ батараб хъанч }} === ГӀажам (XV–1928) === {{Main|Авар гӀажам}} [[Файл:Дибир-къадил гӀажам.png|мини|237x237пкс|Дибир-къадил гӀажам]] Ислам тӀибитӀигун цадахъ Авар ракьалде бачӀана [[гӀараб хъвай-хъвагӀи]]. Бищун некӀсияб гӀараб хӀарпаздалъун гьабураб хъвай-хъвагӀай буго Гъуниб мухъалъул [[Къорода]] росдал мажгиталъул къадалӀ бугеб ганчӀида батараб, элъул дата чӀезабун буго [[XIV гӀасру|XIV]] гӀасруялдалъун. Гьединго гӀараб хӀарпаздалъун хъвараб 16 авар рагӀи буго 1485 соналъ бахъараб [[ГӀандуникӀил васият|ГӀандуникӀил васияталда]].{{sfn|Атаев|1996|p=20}} XVI ГӀасруялдаса лӀугьана тӀибитӀизе авар хъвай-хъвагӀай, гӀараб графикалда бугеб, гин XVII гӀасруялде авар гӀажам букӀана гӀатӀидго хӀалтӀизабулеб. Лъала гьеб мехалъул глоссариял, жал [[ГӀободаса ШагӀбан-къади|ГӀободаса ШагӀбан-къадица]], [[Харахьиса ТӀайиб|Харахьиса ТӀайибица]] гӀуцӀарал, гьединго [[Къудукьа Мусалав|Къудукьа Мусаласул]], [[Кудалиса ХӀасан|Кудалиса ХӀасанил]], [[ГӀаймакиса Абубакар|ГӀаймакиса Абубакарил]] литературиял хӀалтӀабазул мисалалги.{{sfn|Атаев|1996|p=20}} Жакъа къоялде цӀунун хутӀун руго XVI–XIX гӀасрабазул манускриптал, жал авар мацӀалда хъварал.{{sfn|Исаев|Магдиев|Маламагомедов|Оразаев|2008}} Авар гӀажам цоккураб куцалде бачана XVIII гӀасруялда [[Хунзахъа Дибир-къади|Хунзахъа Дибир-Къадица]], [[Авар фонология|авар фонетикаялъе]] дандекколедухъ реформа гьабун.<ref>{{cite journal |last= Алибекова|first= П. М.|date= 2009|title= Дибир-кади из Хунзахъ (Мухаммадшафи, сын Максуда-кади ал-Авари)|url= |url-access= |trans-title= |issue= 33|journal= Вестник Дагестанского научного центра|language= |location= Махачкала |publisher= |pages= 72–79|quote=}}</ref> Цо-цо хисизабигун (1845, 1920), гьеб система хӀалтӀизабулаан 1928 соналде щвезегӀан.<ref>* {{cite book |last1= Алексеев |first1= М. Е |last2= Атаев |first2= Б. М. |last3= Магомедов |first3= М. А. |last4= Магомедов |first4= М. И. |last5= Мадиева |first5= Г. И. |last6= Саидова |first6= П. А. |last7= Самедов |first7= Дж. С. |date= 2012 |title= Современный аварский язык |trans-title= Гьанжсеб авар мацӀ |publication-place= МахӀачхъала |publisher= АЛЕФ |pages= 420 |isbn= {{Format ISBN|9785914311107}} |ref=}} </ref> 1845 Соналъ, [[Имам Шамил|Шамил]] имамасул диванханаялъул комиссиялъ, [[ХӀариколоса Лаченилав|ХӀариколоса Лаченилавги]] гъорлӀ вукӀараб, бахъана ڸ хӀарп, {{IPAslink|ɬ}} гьаракь бихьизабизе (гьанжесеб {{angbr|лъ}}).{{sfn|Атаев|1996|p=20}} ТӀоцебесеб тӀехь, авар гӀажамалъ хъвараб, къватӀибе биччана [[Истамбул|Истамбулалда]] 1884 соналъ. Гьелдаса нахъе 1917 соналде щвезегӀан, аслияб куцалъ [[Шурагьиб|Шурагьи]] Мавраевасул типографиялда публикация гьабуна 100-ниги тӀехь. 1888–1889 соназда, [[Телекьа Жаватхан|Телекьа Жаватханги]] гӀахьаллъун, Хъазан шагьаралда кьабун букӀана аваразе гӀурус мацӀалъулги, аваралгъдаги гӀурусалдаги цӀализеги тӀахьал, эсго авар мацӀалде буссинабуна Инжил.{{sfn|Алексеев|2001|p=20}} ГӀажам алипба:<ref name="Саидов">{{статья|автор=СагӀидилазул М.|заглавие=Аваразул хъва-хъвайгӀи бакки|издание=Дагъистаналъул мацӀал|год=1948|место=МахӀач-Хъала}}</ref> {| class="wikitable" cellpadding=5 style="font-size: 1.5em; line-height: 2em; text-align: center;" | style="width:2em;" |ا | style="width:2em;" |ب | style="width:2em;" |پ | style="width:2em;" |ت | style="width:2em;" |ث | style="width:2em;" |ج | style="width:2em;" |چ | style="width:2em;" |چّ | style="width:2em;" |خ | style="width:2em;" |خّ |- | style="width:2em;" |ح | style="width:2em;" |د | style="width:2em;" |ر | style="width:2em;" |ز | style="width:2em;" |زّ | style="width:2em;" |س | style="width:2em;" |سّ | style="width:2em;" |ش | style="width:2em;" |شّ | style="width:2em;" |ص |- | style="width:2em;" |صّ | style="width:2em;" |ط | style="width:2em;" |ظ | style="width:2em;" |ع | style="width:2em;" |غ | style="width:2em;" |ف | style="width:2em;" |ۊ | style="width:2em;" |ۊّ | style="width:2em;" |ک | style="width:2em;" |کّ |- | style="width:2em;" |ڸ | style="width:2em;" |ل | style="width:2em;" |لّ | style="width:2em;" |م | style="width:2em;" |ن | style="width:2em;" |و | style="width:2em;" |ﻫ | style="width:2em;" |ى |} 1920лел соназда, авар гӀажамалъе гьабуна реформа: авар рагьукъад гьаркьазе цӀиял хӀарпал рахъун, рагьарал гьаркьал рихьизаризе симболал рахъун, жал традиционияб гӀараб алфабеталда гьечӀел. Гьеб хисизабураб "ЦӀияб" гӀажам хӀалтӀизе гьабулаан 1928 соналде щвезегӀан.<ref name="Исаев" /> Гьеб авар алфабет букӀана хадусеб куцалда (хӀарпазул тартиб цӀунун гьечӀо):<ref name="КиПВ">{{cite journal|title = Новый алфавит для народностей Дагестана|journal = Культура и письменность Востока|year = 1928|location = Б.|url = https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01005509731?page=177|issue = II|pages = 176–177|archive-date = 2022-04-02|archive-url = https://web.archive.org/web/20220402173608/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01005509731?page=177}}</ref> <font size="+2">{{s|ڗ ژ ز څ ؼ خ و ﻁ ت ش ڝ س ر ڨ ق پ او ن م لّ ڸ ل ک ى اى ﻉ ﺡ ﻫ غ گ اه د ڃ ﺝ ب ا}}</font> === Усларил алфабет === [[Файл:Uslar-Avar alphabet.jpg|thumb|200px|Авар алип, Усларица бахъараб|альт=|слева]] 1860-л саназда, Аваразул пачалихъ [[Россиялъул империя|Россиялъул империялъ]] бахъун хадуб, этнограф ва лингвист [[Услар, Пётр|П. К. Усларица]] гӀуцӀана [[Авар мацӀ|авар мацӀалъул]] тӀоцебесеб грамматика (публикация 1889 соналъ). Гьеб грамматикалда хӀалтӀизабун букӀана дандеккун гьабураб кирилияб алфабет (цо-цо латин ва гуржи хӀарпалги гъорлӀ ругеб). 1865 Соналъ гьеб алфабеталда [[Туплис]]алда басмаялде бахъана «Ҭоцебесаб х̍ундеріл мацаɳ̍ул жуз — Аварская азбука». 1860-абилел саназда публикация гьабуна жеги чанго тӀахьил. Гьебго мехалда хӀал бихьулеб букӀана цӀияб алфабеталда ругел тӀахьаздалъун лъайкьей билӀинабизе, амма халкъалде гьоркьоб гьеб тӀибитӀичӀо. БукӀаниги, Усларил алфабеталда чанги тӀахьал рахъана, эзда гьоркьоб 1900 соналъ [[ТӀелекьа Жаватхан|ТӀелекьа Жаватханица]] авар мацӀалде буссинабураб гьабураб Йогьанил Инжил, 49 тӀамач бугеб. === Латин алфабет (1928–1938) === {{main|Авар мацӀалъул романизация}} [[Файл:Avar alphabet28-37.jpg|thumb|300px|Авар алфабеталъул кӀиго вариант (1928–1938)]] 1923 соналъ [[Пятигорск]] шагьаралда букӀараб исламиял халкъазул данделъиялда цебе лъун букӀана Дагъистаналъул мацӀазул алфабетал латин хъвавуде рачиналъул суал, амма данде чӀана интеллегенциялъул цо бутӀаги, рухӀаниялги, цинги эб рикӀкӀун букӀана мех щвечӀеблъун. КӀиабизе гьебго суал борхана 1926 соналъ. 1928 Сонил февралалда, [[Дагъистаналъул Автономияб Советияб Социалистияб Республика|Дагъистаналъул АССРалъул]] обкомалъулги Совнаркомалъулги 2-абилеб цогьабураб пленумалда масъала лъуна республикалъул халкъазе, гьезулӀго аваразеги, латин алфабетал рахъизе. Гьебго соналъ алфабет гӀуцӀана ва тасдикъ гьабуна. Дагестанской АССРалъул централаб комитеталъул лъазабиялда рекъон, 1930 сонил 1 октобралдаса нахъе латинлъизабураб авар алфабет лӀугьана официалал сферабазда цохӀоги бугеб хӀалтӀизабизеги бегьулеблъун.<ref name="Исаев">{{cite book|last = Исаев |first=М. И.|title = Языковое строительство в СССР|location = Москва|publisher = Наука|year = 1979|pages = 352}}</ref> ТӀоцебесеб латинаб алфабеталъул рукӀинчӀо бетӀерал хӀарпал, жибго алфабет букӀана хадусеб куцалда:{{Efn|Цо-цо хӀарпал графикалго рихьизаризе кӀоларо, щай гурелъул Юникодалъ кколеб латин хъвавуда эл гьечӀо, эзул бакӀалда гьанир кьун кьун кириллиял хӀарпал, жал визуалго рукӀине кколел рукӀарал латин хӀарпазда релълъарал.}}{{sfn|debirop|1928}} {{hlist|a|b|c|ꞓ|d|e|g|ƣ|h|ħ|ⱨ|i|j|k|ⱪ|l|ᶅ|ꝉ̡|m|n|o|p|q|ꝗ|r|s|ş|ꞩ|t|ƫ|u|v|x|ҳ|ӿ|z|ʐ|ƶ|’}} 1932 соналъ алфабеталда гьабуна хиса-баси: тӀаде журана бетӀерал ва F, Ç хӀарпал, гьоркьоса бахъана [[Файл:Latin small letter C with middle tilde.svg|7px]], гьеб куцалда хӀалтӀизабулаан 1938 сониде щвезегӀан. Алфабет букӀана хадусеб:<ref>Şahnazarov, Ħ. (1935). ''Avar alif''. Maħac-Ӿala.</ref> {| class="wikitable" cellpadding=5 style="font-size: 1.3em; line-height: 2.5em; text-align: center;" | style="width:3em;" | A a | style="width:3em;" | B b | style="width:3em;" | C c | style="width:3em;" | Ç ç | style="width:3em;" | D d | style="width:3em;" | E e | style="width:3em;" | G g | style="width:3em;" | Ƣ ƣ | style="width:3em;" | H h | style="width:3em;" | [[Файл:Latin capital letter H with left stroke.svg|16px]] ħ |- | style="width:3em;" | Ⱨ ⱨ | style="width:3em;" | I i | style="width:3em;" | J j | style="width:3em;" | K k | style="width:3em;" | Ⱪ ⱪ | style="width:3em;" | L l | style="width:3em;" | Ļ [[Файл:Latin small letter L with bottom bar.svg|9px]] | style="width:3em;" | Ꝉ [[Файл:Latin small letter L with bottom bar and stroke.svg|9px]] | style="width:3em;" | M m | style="width:3em;" | N n |- | style="width:3em;" | O o | style="width:3em;" | P p | style="width:3em;" | F f | style="width:3em;" | Q q | style="width:3em;" | Ꝗ ꝗ | style="width:3em;" | R r | style="width:3em;" | S s | style="width:3em;" | Ş ş | style="width:3em;" | Ꞩ ꞩ | style="width:3em;" | T t |- | style="width:3em;" | Ҭ [[Файл:Latin small letter T with descender.svg|6px]] | style="width:3em;" | U u | style="width:3em;" | V v | style="width:3em;" | X x | style="width:3em;" | Ҳ ҳ | style="width:3em;" | Ӿ ӿ | style="width:3em;" | Z z | style="width:3em;" | Ⱬ ⱬ | style="width:3em;" | Ƶ ƶ | style="width:3em;" | ' |} === Кириллияб алфабет === {{Main|Авар алфабет|Авар хъвавул реформа 1952}} 1930-л соназул ахиралда СССРалда байбихьана кириллицалде алфабетал руссинаризе. 1938 соналъул 5 январалда Дагестаналъул обкомалъ лъазабуна Дагъистаналъул мацӀазул алфабетал кирилицалде руссине гьари́. 8 февралалъ гьеб хӀукму тасдикъ гьабуна [[Дагъистаналъул АССР|Дагъистаналъул АССРалъул]] ЦКалъ<ref>.{{cite journal|last = Исаев |first=А. А.|title = О формировании и развитии письменности народов Дагестана|journal = Социологический сборник|date = 1970|volume = I|location = МахӀачхъала|pages = 173—232}}</ref> 10 февралалда цӀияб авар алфабет бахъана ''Дагестанская правда'' газеталда. Гьелдаса хадуб алфабет хисизабуна: тӀаде жубана {{angbr|ё}}, тӀаса бахъана {{angbr|тл}} диграф. 1952 Соналъул декембералда Историялъулги, мацӀалъулги литературалъулги институталъул (СССРалъул гӀелмабазул академиялъул дагъистаналъулаб филиал) гӀелмияб сессиялда хӀукму гьабуна авар алфабеталде тӀаде {{angbr|лӀ}} диграф жубазе, {{angbr|цӀцӀ}}, {{angbr|чӀчӀ}} ва {{angbr|кӀкӀ}} тетраграфазул бакӀалда {{angbr|ць}}, {{angbr|чь}} ва {{angbr|Ӏк}} диграфал хӀалтӀизаризе щибалъе,<ref>{{cite journal |last1= Микаилов|first1= Ш. И.|last2= Гаджиев |first2= М. М.|date= 1953|title= Научная сессия, посвящённая вопросам нормализации дагестанских литературных языков |url= http://www.ruslang.ru/doc/voprosy/voprosy1953-3.pdf|url-access= |trans-title= Дагъистаналъул литературиял мацӀазул нормализация гьабиялъул суалазда хурхараб гӀелмияб сессия|format= |journal= Вопросы языкознания|language= |location= Москва|publisher= Издательство АН СССР|url-status= |archive-url= https://web.archive.org/web/20150405064015/http://www.ruslang.ru/doc/voprosy/voprosy1953-3.pdf|archive-date= 2015-04-05|access-date= |issue= 3 |pages=159–162}}</ref> гьеб жо жеги билӀинабун бахъинчӀого буго. Гьебго суал цӀидасанги борхун букӀана 1993 соналъ, хъвай-хъвагӀи бугел мацӀал рукӀалиде ккезариялъул конференциялда, гьениб абулеб букӀана {{angbr|цӀӀ}}, {{angbr|чӀӀ}} тетраграфал рилӀинабиялъул, хӀо эбги лӀугьинчӀо.>{{sfn|Атаев|1996|p = 77}} Гьанже авар алфабет буго гьадинаб: {| style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.3em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |А а | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Б б | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |В в | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Г г | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Гъ гъ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Гь гь | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |ГӀ гӀ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Д д | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Е е | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ё ё |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ж ж | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |З з | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |И и | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Й й | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |К к | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Къ къ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Кь кь | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |КӀ кӀ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Л л | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Лъ лъ |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |(ЛӀ лӀ) | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |М м | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Н н | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |О о | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |П п | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Р р | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |С с | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Т т | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |ТӀ тӀ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |У у |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ф ф | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Х х | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Хъ хъ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Хь хь | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |ХӀ хӀ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ц ц | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |ЦӀ цӀ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ч ч | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |ЧӀ чӀ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ш ш |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Щ щ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ъ ъ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ы ы | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ь ь | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Э э | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Ю ю | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |Я я | | | |} Аслияб авар алфабеталда буго кинабниги 47 симбол, гьезул 33 буго гӀадатаб хӀарп, хӀутӀараб 14 — диграф, ай цогидаб ишара цадахъ бугеб:{{flatlist|indent=1|*гъ *гь *гӀ *къ *кь *кӀ *лъ *лӀ *тӀ *хъ *хь *хӀ *цӀ *чӀ}} АлфабеталулӀ гьечӀо фонематикияб кӀвар бугел лабиаллъаралги хӀалуцаралги рагьукъал.<ref name="ММ">{{cite journal |last1= Магомедов|first1= М. А.|last2= Магомедова |first2= М. М.|date= 2020|title= ПРОБЛЕМЫ СОСТАВЛЕНИЯ СЛОВАРЕЙ НА АВАРСКОМ ЯЗЫКЕ И ПУТИ ИХ РЕШЕНИЯ |url= https://cyberleninka.ru/article/n/problemy-sostavleniya-slovarey-na-avarskom-yazyke-i-puti-ih-resheniya|url-access= |trans-title=|format= |journal= Мир науки, культуры, образования|language= |location= Москва|publisher=|doi=10.24412/1991-5500-2020-685-672-673|access-date= 19 април 2025 |issue= 6#85 |pages=672–673|ISSN =1991-5497}}</ref> Авар хъвай буго аслияб куцалъ ортографияб принципалда, рагӀаби абулеб ва хъвалеб куцазда гьоркьоб дагьабго гурони батӀалъи гьечӀеб. Лабиализация бихьизабула {{angbr|в}} хӀарп цогидалда цадахъ хъван. ХӀалуцарал рагьукъал рихьизарула кӀирекъарал графемабаздалъун, цӀикӀкӀаниселъ гӀадатал фонемабазулгун минималал параби ругони: ''мах'' {{IPA|[mäχ]}} — ''махх'' {{IPA|[mäχː]}}, амма ''мех'' {{IPA|[meχː]}}.{{sfn|Алексеев|2001|p=21}} == Алфабетал дандекквей == {| class="wikitable" style="text-align: center;" ! [[Авар алфабет|Кирилияб]] || [[Интернационалаб фонетикияб алфабет|ИФА]] || Услар || [[Авар мацӀалъул романизация|Латин]] || [[Авар гӀажам|ГӀажам]] |- | а || {{IPA|a}} || а || a || آ ,ا |- | б || {{IPA|b}} || б || b || ب |- | в || {{IPA|w}} || в, у || v || و |- | г || {{IPA|ɡ}} || г || g || گ ,ڲ |- | гъ || {{IPA|ʁ}} || ӷ || ƣ || غ |- | гь || {{IPA|h}} || h || h || ﻫ |- | гӀ || {{IPA|ʕ}} || ꜧ || ⱨ || ع |- | д || {{IPA|d}} || д || d || د |- | е || {{IPA|e}}, {{IPA|je}} || е || e, je || اِ ,اه |- | ж || {{IPA|ʒ}} || ж || ƶ || ج ,ڗ |- | з || {{IPA|z}} || з || z ||ز |- | и || {{IPA|i}} || i || i || اى ,اِ |- | й || {{IPA|j}} || j || j || ى |- | к || {{IPA|k}} || к || k || ک |- | (кк) || {{IPA|k͡xː}} || кّ || kk || ک ,کّ |- | къ || {{IPA|q͡χːʼ}} || q || q || ق |- | кь || {{IPA|t͡ɬːʼ}} || ດ || ꝗ || ق ,ڸّ ,ۊّ ,ڨ |- | кӀ || {{IPA|k’}} || қ || ⱪ || گ ,ڲ ,ک |- | (кӀкӀ) || {{IPA|k͡xːʼ}} || хّ || ⱪⱪ || کّ |- | л || {{IPA|lʲ}}, {{IPA|ɫ}} || л || l || ل |- | лъ || {{IPA|ɬ}} || ɳ || ļ || ڸ |- | (лълъ) || {{IPA|ɬ:}} || ɳ̍, ɳّ || ꝉ, ļļ || ڸّ ,ڸ |- | лӀ || {{IPA|t͡ɬː}} || || || |- | м || {{IPA|m}} || м || m || م |- | н || {{IPA|n}} || н || n || ن |- | о || {{IPA|o}} || о || o || او |- | п || {{IPA|p}} || п || p || ف ,پ |- | р || {{IPA|r}} || р || r || ر |- | с || {{IPA|s}} || ç || s || س |- | (сс) || {{IPA|sː}} || с || ss || صّ ,ص |- | т || {{IPA|t}} || т || t || ت |- | тӀ || {{IPA|tʼ}} || ҭ || ƫ || ط |- | у || {{IPA|u}} || у || u || او |- | ф || {{IPA|f}} || || f || ف |- | х || {{IPA|χ}} || x || x || خ |- | (хх) || {{IPA|χː}} || х̍ || xx || خّ |- | хъ || {{IPA|q͡χː}} || k || ӿ || څ ,خّ |- | хь || {{IPA|x}} || h || ҳ || ؼ ,کّ |- | хӀ || {{IPA|ћ}} || h̑ || ћ || ح |- | ц || {{IPA|ʦ}} || ꚑ || <s>s</s> || ڝ ,ز |- | (цц) || {{IPA|ʦː}} || ц || <s>ss</s> || زّ ,ز |- | цӀ || {{IPA|ʦʼ}} || ц̓ || ⱬ || ڗ ,ز ,زّ |- | (цӀцӀ) || {{IPA|ʦːʼ}} || ц || ⱬⱬ || ژّ |- | ч || {{IPA|ʧ}} || ч || c || ج ,چ |- | (чч) || {{IPA|ʧː}} || ч̍ || cс || ش ,چ ,چّ |- | чӀ || {{IPA|ʧʼ}} || чّ || ç || چ ,چّ ,ڃ |- | (чӀчӀ) || {{IPA|ʧːʼ}} || ч̓ || çç || چّ |- | ш || {{IPA|ʃ}} || ш || ş || ش |- | щ || {{IPA|ʃː}} || ш || şş ||شّ |- | ъ || {{IPA|ʔ}} || || ’ ||ء |- | э || {{IPA|e}} || е || e || اه |- | ю || {{IPA|ju}} || || ju || |- | я || {{IPA|ja}} || || ja || |} Иццал: <ref name="Саидов" /><ref name="КиПВ" /> == Ралагье гьединго == *[[Авар ортография]] *[[Авар гӀажам|ЦӀияб гӀажам]] == РегӀелал == ===Нотаби=== {{notelist}} ===Иццал=== {{reflist|2}} === Библиография === * {{cite book|last = debirop |first=m.|title = avar alipba|location = Махач-Кала|publisher=ЦК НДА|date = 1928|url = https://arch.rgdb.ru/xmlui/handle/123456789/54946}} ([[:commons:File:M. Debirop, Avar alipba, 1928.pdf]]) * {{cite book|last = Атаев |first=Б. М.|title = Аварцы: история, язык, письменность|location = Махачкала|date = 1996|publisher = ДНЦ РАН|pages=287}} * {{cite book|last =Алексеев |first = М. Е.|title = Аварский язык|location = Москва|publisher = Наука|year = 2001|isbn = 5-02-022647-5|series = Языки Российской Федерации и соседних государств|volume = I|pages = 432}} * {{cite book|last1=Исаев|first1=А. А.|last2=Магдиев|first2=С. Я.|last3=Маламагомедов|first3=Д. М.|last4=Оразаев|first4=Г. М.|title=Каталог рукописей и фрагментарных записей на языках народов Дагестана, хранящихся в Рукописном фонде ДНЦ РАН|url=http://www.opentextnn.ru/history/arkheography/specification/?id=2996|location=Махачкала|year=2008|pages=204|publisher=Институт ИАЭ ДНЦ РАН|access-date=2019-07-15|archive-date=2016-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20160417074607/http://www.opentextnn.ru/history/arkheography/specification/?id=2996|url-status=dead}} [[Категория:Кирилиял алфабетал]] [[Категория:Латиниял алфабетал]] [[Категория:Авар хъвай]] tujsxqzqzxwl5ol6gp1htcr375ofz2f 0 12022 101395 100678 2026-09-07T13:23:53Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101395 wikitext text/x-wiki {{Other uses|Хьиндахъ}} {{Infobox Dagestan inhabited locality | av_name = Хьиндахъ | name = Xindaq | image_skyline = Хьиндахъ росдал сурат. The photo ov Khindakh.jpg | image_caption = Росдал сурат | district_map = Russia Dagestan Khunzakh District | coordinates = {{coord|42|39|N|46|34|E|display=inline}} | elevation_m = 1000 <!-- administrative status --> | adm_district_jur = [[Хунзахъ мухъ]] | adm_selsoviet_jur = [[Хьиндахъ росдал совет (Хунзахъ мухъ)|Хьиндахъ росдал совет]] | adm_selsoviet_type = Росдал совет | adm_ctr_of1 = Хьиндахъ росдал советалъул | inhabloc_type = Росу | inhabloc_type_ref = <!-- municipal status --> | mun_district_jur = | mun_district_jur_ref = | rural_settlement_jur = ''«Хьиндахъ росдал совет»'' муниципалаб гӀуцӀи́ | rural_settlement_jur_ref = | mun_admctr_of1 = <ref name="RDagestan_mun"/> | mun_admctr_of1_ref = <!--| pop_density= --> | pop_latest = {{ЧР|Хьиндахъ (Хунзахъ мухъ)|р}} | pop_latest_date = {{ЧР|Хьиндахъ (Хунзахъ мухъ)|с}} | pop_latest_ref = {{ЧР|Хьиндахъ (Хунзахъ мухъ)|л}} | population_demonym = Хьинда́л | ethnicity = [[Аварал]] | website = }} '''Хьи́ндахъ''' ({{lang|av-Latn|Xindaq}}) буго [[Нахъахьиндаллъи|Нахъахьиндаллъул]] росу, жиб Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалде кколе. Эб уна [[Хьиндахъ росдал совет (Хунзахъ мухъ)|Хьиндахъ росдал советалда]] гъорлӀе уна, элъул [[Административияб центер|административияб центерги]] ккола.<ref name="RDagestan_mun"/> == Этимология == Росдада цӀар бачӀиналда хурхун буго кӀигониги версия: * ТӀоцебеселда рекъон, росдал цӀар ''хьин'' абураб рагӀудаса бачӀун буго; биценазда рекъон, Хьиндахъ росдада цере рукӀун руго хӀуцӀал, гьениб хӀалигъун бижулеб букӀун буго [[Хьин|хьин]]. * КӀиабилелда рекъон, цӀар бачӀун буго ''Хьиндаллъи'' терминалдаса яги гьебго рагӀи лӀугьараб кьолбодаса бачӀараб ва ''бахьинаб'' рагӀуеги гӀагараб. == География == === Бугеб мес === Росу буго [[Хунзахъ мухъ|Хунзахъ мухъалъул]] хьондасебгин бакътӀерхьул рахъалда, мухъалъул центр [[Хунзахъ]]а 17 км-алъ рикӀкӀад, [[Бакълъул мухъ|Бакълъул мухъалъулгун]] гӀорхъода. Росдал гӀурхъи буго Хунзахъ мухъалъул [[ГӀоротӀа|ГӀоротӀа]], [[МочӀохъ]], [[ГӀочӀло]] росабигун, гьединго Бакълъул мухъалъул [[Гьарадерихъ росдал бо|Гьарадерихъ росдал богун]]. Географияб рахъалъ Хьиндахъ росу ккола [[Хьиндаллъи|БакътӀерхьул Хьиндаллъуде]], ва мадугьалихъ ругел росабигун цадахъ уна [[Нахъахьиндаллъи]] абулеб [[Авариялъул регионал|регионалде]]. Бакъбаккудехун бугеб росдал ракь цураб буго МагӀаруллъиялда. === Релиеф === Росу шартӀияб къагӀидаялъ бикьула кӀиго бутӀаялде — цӀияб (ГьаматӀа роххен) ва басрияб рахъалде. Басрияб рахъалъ ккола хьундасебгин бакъбаккул рахъалдехун бугеб [[экспозиция (геология)|экспозицияги]] ва тӀубанго гуреб лъар ккун эхебе бугеб [[аллувиалияб ракь|лъарал ракьул]] [[терраса]]ги. ГьаматӀа роххен буго росдадаса лъар ккун добехун, бакъбаккул рахъалде дагьабго гьетӀи бугеб гохӀда. Терраса буго кӀкӀалахараб; руго иццалги. [[Тектоника|Тектоникияб]] планалда росу ккола ЧӀалда синклиналалъул хьундасебгин бакътерхьул кваркьиялде. Росу бугеб бакӀалъул [[Ракьбагъари|ракьбагъарун]] буго [[Ракьбагъарул роцадулаб шкала|7 балл]]. Росдада цебесан чвахулеб [[ГӀанди гӀор|ГӀанди гӀорул]] гӀаркьеллъун жиб кколеб лъар. Гьелъул [[ЦӀад|цӀадал]] райдал, кӀудияб ихх лӀугьуна. Лъараца бахъула рагӀаллъи; рачӀунел ганчӀал рукӀуна 2 метралде щолелги. Росдал хьондасебгин бакъбаккул рахъалда буго 300 метралъул лъар, гьелъулги кӀудияб цӀад байдал лӀугьуна ихх.<ref>"О результатах инженерно-геологического исследования села Хиндах" из администрации сельского поселения "Сельсовет Хиндахский"</ref> === Рижел === [[Хунзахъ тӀалъи|Хунзахъ тӀалъуде]] данде ккун, рижел гӀемер батӀияб буго. Хинаб [[Хьиндаллъи|расалъуда]] букӀиналъги, регьелал букӀиналъги, росулӀ [[Ахихъанлъи|ахал гӀезари]] цебетӀураб буго. РукӀуна батӀи-батӀиял пихъал: [[гӀеч]], [[гени]], [[курак]], [[микьир]], [[кокон]]; камуларо [[ЦӀибил|цӀибилги]] багӀли-жагаги; букӀуна [[цӀулакьо]] (руго нусго сон барал гъутӀбиги), амма ахирисел соназ цӀулакьудал гъутӀби ракъвалел руго. Росдал территориялда буго цӀакъ батӀи-батӀияб ландшафт, гьелъие хасиятал рижалил шартӀазда рекъон, территория бикьизе бегьула чанго зоналде. Бакъбаккулги хьундасебги рахъ, балалда цураб, буго лъагӀалида жаниб бищун гӀемерал къояз бакъул чӀоразукьеги кколеб. Релиеф гьениб буго аслияб куцалъ балъахараб, гьетӀараб. Гьеб рахъалда бижьула бакъги бокьулеб, гӀемер лъимги къваригӀунареб гъветӀ-хер. ГъутӀбузул гьенир рижула пихъилал, дандчӀвала чӀегӀерзазил, гӀинтӀидул, гъарцӀидул батӀа-батӀаго ругел хъархъалги, гьединго тӀубарал массивалги. Хурдузул аслияб форма гьениб буго хӀет, цогидал навгӀазул хурдул дандчӀвала къанагӀат. Расалъуде перпендикуларго ругел кӀкӀалахарал бакӀазда дандчӀвала тӀобанго батӀияб флора. Росдадаса бакъдасебгин бакъбаккул рахъалда буго [[накӀкӀил рохь]]. Бакъдасеб рахъалдехун кколел бакӀазда ([[Хундерил сверел|бакӀалъул гаргаралда]] ''хьунда'') дандчӀвала батӀи-батӀияб гъветӀ-хер. [[чӀчӀвад]], [[мах]], бигьаро, [[микк]], [[рицӀ]], [[ботӀ]], батӀи-батӀиял [[хурдул]], гьезда гьоркьор [[даруял хурдул|даруялги]]. Хъархъазул данде чӀвала [[сани]], [[гӀонхъори]], [[цӀцӀени]], [[гӀинтӀи]]. ГӀалхул хӀайваназул данде чӀвала [[гӀанкӀал]], [[цурдул]], [[гӀанграл]], [[бацӀал]], [[болъонал]], [[гӀандокьал]]. ХӀанчӀазул: [[цӀумал]], [[хъарчигъаби]], [[гъудул]], [[мокъокъал]]. == История == БакӀалъул биценазда рекъон, росдае кьучӀ лъун буго [[ГьацӀалухъ]] росулӀа рачӀарал чагӀаз (гьецӀел-хьиндал абун буго абиги). Росдае кьучӀ лъуразул цӀарал цӀунун хутӀун руго росулӀ, элги ккола: ГӀаликӀо, Сайид, ГӀумардибир, ГӀабдулмуъмин, Чакар, Залихай, ГӀашурай, ГьитӀинагӀали; гьезул тухамалъул цӀарги буго ''ГӀалкӀал'', эб тухум жакъа къоцаги буго Хьиндахъ. ТӀоцебе росу букӀун буго гьанже бугеб бакӀалдаса тӀадегӀан, бакъда, ''ЦӀалӀ'' абураб месда. Гьенир жеги-жеги ратула, рукъзабазул хутӀарал кьучӀал, цӀа бакулел рукӀарал бакӀазул лъалкӀал. XVӀӀ гӀасруялъул ахиралда ЦӀалӀ чӀелги тун, чагӀи рахъун руго гъоркьегӀан, жанжесеб росдал Гьажукь рохен бугеб бакӀалде, лъара́да гӀагарлъухъ. Биценал руго, рахъиналъе гӀилла букӀанин ЦӀалӀ борхьал гӀемерлъи, гьез лъимал гъанкъи. Цоги гӀилла букӀун батизе бегула ЦӀалъ лъим дагьлъи. Росдада сверун анкьгоялде гӀунтӀун рукӀун руго хабзалги,гьанже цо гурони гьечӀо. Гьеб хабзалалӀ батараб бищун басрияб зоное буго лъабнусидаса цӀикӀкӀараб сон. Хьиндахъ букӀана [[Авар нуцаллъи|Авар нуцаллъул]] росу Нахъахьиндаллъи регионалда.<ref name="Khashayev"/> Росдал историялъул кӀвар бугеб ицц ккола XIX гӀасруялъул тӀоцесеб бащалъуда Хьиндахъа чияс гӀарабалъ хъвараб документ, жиндир цӀунун хутӀун бугеб 1928 соналъ бахъарб копия. Эб документалда буго XVIII–XIX гӀасрабазул лӀугьа-бахъин рехсон.<ref>{{cite book|last=Айтберов|first=Т. М.|title=Хрестоматия по истории права и государства Дагестана в XVIII-XIX вв. Ч. I|url=https://instituteofhistory.ru/media/library/publication/files/%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2_1999._%D0%A5%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F_%D0%BF%D0%BE_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B0_%D0%B8_%D0%B3%D0%BE%D1%81-%D0%B2%D0%B0._%D0%A7.1.pdf#page=12.01|date=1998|place=Махачкала|publisher=Издательство ДГУ|page=30|ISBN= {{format ISBN|5230129646}}}}</ref> 1785—1794 соназда букӀана хьиндадерил [[МочӀохъ|мачӀхъадерилгун]] кьал, жиб лӀугӀизабураб [[КӀудияв ГӀумахан|КӀудияв ГӀума-нуцалас]] кӀиябго росдада гьоркьоб къотӀи гьабун, цинги [[ГьацӀалухъ]] росдаде щвезегӀан рукӀарал хьиндадерил ракьазде претензиябиги тӀагӀинарун, гьижрияб 1209 соналъул жумадул-авал моцӀалъ (1794 сон).<ref name="Ajtberilav"/> 1802 соналдаса, Нуцаллъуда [[Авариялда династикияб кризис|династияб кризис]] багъарун, цин [[ГӀоротӀа]] росдаца, хадуцун [[Нахъахьиндаллъи|Анкьросдал]] цогидал росабазги магъало кьей тана, цинги [[Хьиндалазул балъ|хьиндалазул балъги]] къабул гьабуна. Хьиндадеридаги босизабуна гьеб балъ, гьелда рекъараб гьаги тӀамизабуна. Гьеб жо сабаблъун, нуцаллъун вачӀарав СултӀан АхӀмад-хан Авариясдаги нахъахьиндалазул росабаздаги гьоркьоб ккана кьал, тӀоцебесеб тунка-гӀуси букӀана Тек-майданалда. Хьиндахъ росдал чагӀиги хьиндалазул балъалда хадур рилӀун ругелъул, ханасул чагӀаз хъамуна хьиндадерил 500 цӀцӀе бугеб рехъен. Гьелда данде, нахъахьиндалаз чабхъен гьабуна [[ЛъагӀелухъ]] букӀараб ханасул боцӀулги рехъаде, эбги жидедаго гьоркьоб бикьана. [[СултӀан АхӀмад-хан Аварияв|СултӀан АхӀмад-хан]] вачӀана боги бачун Мущуливе. Эсде данде бахъараб нахъахьиндалазул боца лъабго къоялъ сверунккуна ханасул щула́, мущулдерил ракьалда букӀараб. Ракълилаб къотӀи гьабуна, милъи́де чагӀиги кьун, щула́ги щвана нахъахьиндалазе. Нахъа цинги СултӀан АхӀмад-хан, [[Авар нуцаллъи|Аваралъулги]] [[Магьдилазул ханлъи|Магьдилазул ханлъиялъулги]] боял ракӀарун, вачӀана Дики-майданалтӀе. ХӀо, эзда дандечӀел гьабизе рачӀана [[Онсоколо|ансалги]], [[хьиндалазул бо|хьиндалазул боги]]. Гьеб бакӀалда дандечӀун рукӀарал рахъал рачӀана ракълиде, гьабураб къотӀуда рекъон, Нахъахьиндалазги игьелдерицаги кьезе букӀана цохӀо къали ролӀул, гӀиядаса магъалоги; гьединго гьеб территориялда чӀи чӀвани яги ругъун щвезабуни кьолеб гӀакӀаги кьезе букӀана магъалолъун, эб кинабго щвезабизеги букӀана [[Хунзахъ|Хунзахъе]] гуреб, ЛъагӀелухъе.<ref name="Ajtberilav">{{cite book|last=Айтберов|first=Т. М.|title=Хрестоматия по истории права и государства Дагестана в XVIII-XIX вв. Ч. II|url=https://instituteofhistory.ru/media/library/publication/files/Айтберов_Т.М._1999_Хрестоматия_по_истории_права_и_гос-ва_II_ч.pdf#page=48.50|date=1999|place=Махачкала|publisher=Издательство ДГУ|pages=8{{hyphen}}12|ISBN= {{format ISBN|5230129646}}}}</ref> XIX гӀасруялъул кӀиабилеб бащалъуде, Хьиндахъа кьолеб магъало букӀана: 1 къалиги, сахӀил ункъидаса лъабго бутӀаги ролӀул, гвенегадул 2 къали, 1 лъабсонил хӀелеко; чахъаби ругезги, цӀцӀани ругезги рехъадулӀа цо-цо бетӀер. Гьединго лъабго натӀица халатаб 60 гӀанса, буртӀинкилщил биццалъиги бугеб, хъахӀаб кьералъул, битӀараб, цӀвакараб; 60 гомог, 6 къали цӀулакьодул рахъда́л, цӀалкӀун къачӀараб. Щибаб цӀаракухъа 2 ролӀулги 1 гвенегадулги къали, жеги бащдакъали гвенегадул, ''богол рикьи́'' абулеб. Околазул кьибилалдаса 40 къали ролӀул; жудухъ мухь — 32 къали, лъел рикьи́ — 40-ги бащдабги къали гвенегадул. Гьединго ххине къачӀараб ролӀул 40ги бащдабги къали, нихдал 12 къали.<ref name="Khashayev">{{cite book|last=Хашаев|first=Х.-М.|title=Феодальные отношения в Дагестане XX — начало XX вв. Архивные материалы|url=https://instituteofhistory.ru/media/library/publication/files/%D0%A4%D0%B5%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B5_%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%B2_%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B5_XIX-%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%BE_XX_%D0%B2._%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D1%8B%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8B..pdf|date=1969|place=Москва|publisher=Наука|page=263|format=}}</ref> Хьиндахъ билӀараб балъ букӀана росулӀ чияс щивниги чӀвани, чӀварасул гӀагарлъиялъе эсул буголъи унеб, ригьги бихизабулеб. Чи чӀварас кьезе кколаан кӀиго оц: цояб чӀварасул гӀагарлъиялъе, цогидаб — росдае. Гьединабго гӀакӀа кьезе кколаан чӀужугӀадан ккуни. Жо бикъани яги лъиданиги ругъун лъуни, гьеб гьабурас росдае кьезе букӀана кӀиго сон бараб гӀачӀар. Лъалиниса ханжар бахъараз кьезе кколаан чадил роцен.<ref>{{cite book|editor-last= Даниялов|editor-first= Г. Д.|title= Из истории права народов Дагестана. Материалы и документы|date= 1968|place= Махачкала|publisher=Типография Дагфилиала АН СССР|page= 240|url= https://instituteofhistory.ru/library/publications/iz-istorii-prava-narodov-dagestana|access-date= 2025-10-05}}</ref> РосулӀ абула, гьанжесеб мажгиталда гъоркъехун 50 рукъ букӀанин (гьабсагӀат буго 3–4 ). 1845 сонил риидал кӀудияб лъар бачӀун, рукъзалги, гьениб букӀараб мажгитги хвезарун руго. ЦӀияб мажгит бан буго 1847 соналъ, элъул хъвай-хъвагӀи гьабун буго мажгиталда жаниб, элдаса нахъе буго хӀалтӀулебги. 1830–1835 саназда росулӀ байбихьун буго батӀатӀ (картошка) гӀезабизе. ТӀоцебе гьеб байбихьун буго Чупалав абулев чияс; гьесие картошка битӀун бачӀун буго [[Хунзахъ|Хунзахъа]] Хъайтмаз абулев гьоболас, эс, живго вачӀун, малъунги буго картошка хӀалтӀизабизе. Батараб хъвай-хъвагӀиялда буго, [[Гьижра|гьижраялъул]] 1310 соналъ ([[1898|1889 сон]]), росулӀ [[Ракь багъари|ракь багъарун]], гӀемерал чагӀи хванилан. [[Кавказалъул рагъ|Кавказалъул рагъда]] Хьиндахъа гӀахьаллъун руго Чондотилавги Чухъилдибирги (гьел шагьидлъун руго АхӀулгохӀда). Росдал биценалда рекъон, [[Имам Шамил|Имам Шамил]] муридзабигун вачӀун вукӀун вуго Хьиндахъе; гьениб [[ШаригӀат|шаригӀаталъе]] кьучӀги батун, Шамил нахъвуссун вуго [[ЦӀатӀанихъ|ЦӀатанихъе]]. [[Хьундасеб Кавказалъул имамат|Имаматалъул]] мехалда Хьиндахъ росу кколаан Нахъа-Хьиндаллъул наиблъуде гъорлӀе. ЧӀейилаб рагъул соназ росдаца болшевиказде дандечӀей гьабуна. [[1919]] соналъ [[болшевикал]] рачӀана росдаде тӀаде балагьараб МагӀарул-рагӀалде, гьенисан росдатӀе бан буго гӀарадул гулла. ГӀадамал росуги тун ана [[КилалӀ]]е гин гьенир рукӀана кӀиго моцӀица. Болшевикал лӀугьана чӀобоголъараб росулъе, росу тун инчӀого ратарал гӀадамалги чӀван, бата-кӀвараб жоги бикъун, гьез росу чӀунтӀизабун тана. [[1920]] соналъ росулӀ байбихьана [[цӀадулунти]]. [[1920]]−[[1922]] соназда росулӀ лъуна совет низам. ВЦИКалъул [[1921|1921 соналъул]] [[Январ|20 январалъул]] декреталдалъун гӀуцӀана [[Авар сверухълъи|Авар сверухълъул]] ЦӀатӀанихъ бутӀаялде кколеб [[Хьиндахъ росдал совет]]. [[1928]] соналъ Хьиндахъ росу ана цӀигӀуцӀараб [[Хунзахъ мухъ|Хунзахъ мухъалде]] гъорлӀе. [[1930]] соналъ росулӀ рагьана школа. 1936 соналъ гӀуцӀана Калининил цӀаралда бугеб совхоз; гьениб букӀана 148 цӀараки, 35 гектар мегъалъул, 45 гектар ахазул, 125 хӀайван, 220 чахъу-цӀцӀеги. ВДНХ-ялъул дугъги, чанго орденги босун букӀана колхозалъ. [[КӀиабилеб дунялалъулаб рагъ]]да Хьиндахъаги [[Коло|Колосаги]] ана 68 чи, гьезул 36 чи нахъ вуссинчӀо. [[1948]] соналъ росулӀ рагьана анкьго сонил школа-интернат, гьенир цӀалулаан Колоса, Гьарадерихъа, ГӀочӀлоса лъимал. П. В. С. ДАССРалъул 1954 соналъул 18 августалъул амруялдалъун Хьиндахъ росдал совет къана, росу бачана ГӀоротӀа росдал советалде гъорлӀе. 12 соналдаса гьебго П. В. С. ДАССРалъул [[1966]] соналъул [[Январ|17 январалъул]] асруялдалъун Хьиндахъги Кологи гъорлӀеги унеб [[Хьиндахъ росдал бо]] букӀахъинабуна. [[1965]] соналъ рагьана цӀияб школа. Гьеб школа лъазабуна гьоркьохъеблъун [[1975]] соналда. [[2010]] соналъ бана цӀияб кӀитӀалаяб школа. == Демография == {{ЧР|Хьиндахъ (Хунзахъ мухъ)}} {{ЧР|Хьиндахъ (Хунзахъ мухъ)|д}} Хьиндахъ буго моноэтникияб [[Аварал|авар]] росу. Росдал чӀагӀазда абулеб цӀар ккола ''хьинда́л'' (хъв. ''хьинда́дери-''); хьиндадерил буго жидерго гаргар, жиб [[хундерил сверел|хундерил свералил]] кколеб ва нахъахьиндал къокъаялде гъорлӀе унеб. == Жанисеб гӀуцӀи == Хьиндахъ росу бикьула ункъго [[роххен|роххаде]]: ''Гажукь'', ''БакьулӀ'', ''Онсоди'', ''Гьамала''. * '''Гажу́кь роххен''' буго росдал бакътӀерхьул рахъалда, Гажула абулеб гохӀил аххада. Гьеб ккола росдал бищун басрияб роххен. Гьениб бугеб къватӀ — ''Двалъарахъ'' ("Заречная"). * '''Ба́кьулӀ роххен''' буго бищун кӀудияб, гьениб буго болмажгит; къватӀалда цӀар — ''БакьулӀ'' ("Центральная"). БакьулӀ ва Гажукь роххада гьоркьоб буго кӀкӀал. * '''Онсо́ди роххен''' буго бакъбаккул рахъалда; гьениб буго ''Онсоди къватӀ'' ("Онсодинская"). Лъар ккун эхебе буго ''Лъара́тӀа къватӀ'' ("Речная"). * '''Гьама́ла роххен''' (яги '''ГьаматӀа''') буго лъар ккун цогияб рахъалда, гьебго цӀар бугеб гохӀда. Эб буго росдал бищун цӀияб роххен; гьениб буго школаги, росдал администрацияги. КъватӀалда цӀар — Ошкол ("Школьная"). <ref>http://index.kodifikant.ru/ru/0503900004700</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="160px" > Файл:Хасалил тӀабигӀат. Хунзахъ мухъалъул Хьиндахъ росу.jpg|Хасалил рижел Файл:Хьиндахъ рохь..jpg|Росдада аскӀоб бугеб рохь Файл:Школа. Хьиндахъ..jpg|Росдал цӀияб школа </gallery> ==МугъчӀваял== {{мугъчӀваял}} {{Нахъахьиндаллъи}} {{Хунзахъ мухъ|rosu}} {{Хьиндаллъи}} [[Категория:Аваразул росаби]] [[Категория:Нахъахьиндаллъи]] [[Категория:Хунзахъ мухъалъул росаби]] gmugaw947922s7pl4iisx9x6bjn6zzi 0 12023 101079 99549 2026-09-07T12:27:23Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101079 wikitext text/x-wiki {{Пачалихъалъул хӀалтӀухъан |цӀар = ГӀандуникӀ |аслияб цӀар = |сурат = |гӀеблъи = 300px |сураталда гъоркь хъвай-хъвагӀай = |хъулухъ = [[Аваристаналъул хан]] |цӀаралда гъоркь = |байрахъ = Awarenflag.png |шигӀар = |хъулухъ байбихьи = [[1460]] |хъулухъ лӀугӀи = [[1485]] |хӀукмуялъул заман = [[1460]] — [[1485]] |цеве вукӀарав = [[Ибрагьим I]] |хадув вачӀарав = [[Булач-нуцал I]] |хӀужаби = |гьавураб къо-моцӀ = [[XV]] гӀасру |гьавураб бакӀ = {{БакІГьавураб|Хунзахъ}}, [[Аваристан]] - |хвараб къо-моцІ = 1485 сон |хвараб бакІ = [[Аваристан]] |вукъун вуго = |тухум = |гьавураб мехалъ букІараб цІар = |эмен = [[Ибрагьим]] |эбел = |лъади = |лъимал = |род войск = |бетІерлъи гьабуна = |къеркьей = |аслияб хъулухъ = |миллат = [[МагӀарулал|МагӀарулав]] |дин = [[Ислам]] |сайт = |викигъамас = }} '''ГӀандуникӀ''' I ({{lang-el|Ανδρόνικος}}) — XV гӀасруялъул кӀиабилеб бащалъиялда жив вукӀарав Аваристаналъул нуцал. Жиндирго эмен Ибрагьимица гӀадин, ГӀандуникӀица Аваристаналъул ракь гӀатӀид гьабулеб букӀана. Гьесул заманалда Аваристаналъул рукӀарал ракьал ракьал хъван руго ГӀандуникӀица вацасул васасе хъвараб машгьураб васияталда. == ГӀандуникӀил васият == {{Аслияб макъала|ГІандуникІил васият}} "Дир вацасул вас, дуца росе Аваристаналъул кӀулал. Гьелъул тӀоцебесеб — ГӀалигъиличилал, кӀиабилеб — Жунгутдерил ханзаби, лъабабилеб — Бакълъулазул умарал‚ ункъабилеб — гӀандалал, щуабилеб — Хьарусел‚ анлъабилеб — Бакълъал. Дуца гьал кӀулал росани, дуе цӀам, гьоцӀо, цӀибил, махх, ччугӀа — цойгидалги мун хӀажалъулел жал дуда аскӀор рукӀинеги руго. Гьединан дуца гьел росичӀони, дудаса щибаб жоялъ мугъ бала. Цинги хал гьабе дуца нилӀер умумуца жидеда милклъи гьабурал бакӀал, гьезул гӀорхъалабиги: бакътӀерхьул рахъ — Мийасу-гьатӀан‚ бакъбаккул рахъ — ГьоцӀдерил росу бакьулӀ, жанубалъул рахъ — Хучадаса бахъараб Гьаркьадерил кьотӀе швезегӀан‚ шималалъул рахъ — Сала-мегӀер, Таргьуялде щвезегӀан. Цинги хал гьабе дуца нилӀерго умумузул ДагъистаналъулӀ абулеб рагӀиядухъ: нилӀер Дагъистаналда вуго кӀинусазаралдаа лъабкъоялда анцӀ азарго чи (270000). Лъабкъого азарго чи тавасаразул ханасе руго‚ лъебер азарго чи Хайдакъалъул руго, нусазарго чи Гъумеки ханасул руго, къоазарго чи нуцалил аскаралъул руго. Гьев бищун гӀаскар цӀакъав‚ гуч бугевги вуго. ГӀенекке, дир вацасул вас, дуца цӀакъ бахье гьал гӀорхъабадаса жани лӀугьине. Дуца тезеги тогее мун гурезе рокьоб гӀанасеб ракь, мун, дурго умумул гӀадин, ханлъи гьабулев чи ватини". Гьаб тарих хъварав чийилан буго ГӀандуникӀ нуцалил къади ГӀандиса ГӀали Мирза гьаб соналда — 890..<ref>Список А — входит в рукописный сборник исторических материалов, хранящийся в Рукописном фонде ИИЯЛ (см.: ф.16, оп.1, д.498, N 2646):«Завещание Андуника Булач-нуцалу Аварскому и Хаджиали-шамхалу Гидатлинскому» (л.7а-7б) от 1485 г.</ref> ГӀандуникӀ хвана 1485 соналъ, гьесда хадуб нуцаллъун лӀугьана [[Булач-нуцалӀ (Аваристаналъул нуцал)|Булач-нуцал]]. == Адабият == * ''[[Магомедов Р. М.]]'' История Дагестана: Учебное пособие; 8 кл. — Махачкала: Изд-во НИИ педагогики, 2002 г. *Саидов М.С.Д. Возникновение письменности у аварцев // Языки Дагестана. Вып. 1. Махачкала, 1948. С. 137-138 *Шихсаидов А.Р. «Завещание Андуник-нуцала» (к вопросу об изучении) // Вестн. Дагестанского научного центра. Вып.1. Махачкала, 1988. j97hmtyxbwizf1s9trnk1heh3m9iah1 0 12036 101175 99884 2026-09-07T12:47:13Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101175 wikitext text/x-wiki {{ГӀБ+ |статус = тахшагьар |магӀарул мацӀалъ цӀар = Къагьир |эбелаб мацӀалъ цӀар = [[ГӀараб мацӀ|''гӀараб.'']] '''القاهرة''' |пачалихъ = Египет |герб = |байрахъ = Flag of Cairo.svg |гербалъул гӀеблъи = |байрахъалъул гӀеблъи = 100 |сурат = Cairo Montage.png |lat_deg= 30|lat_min = 03|lat_sec = 22 |lon_deg= 31|lon_min = 14|lon_sec = 22 |CoordAddon = type:city(7734602)_region:EG |CoordScale = |мухъ = Каир (губернаторлъи) |мухъалъул тайпа = Египеталъул административияб гӀуцӀ{{!}}Мухафаза |мухъалъул карта = <!-- альтернативная --> |жанисеб бикьи = |бетӀерасул тайпа = Мэр |бетӀер = Атаф ГӀабд аль-ХӀамид |кьучӀ лъураб къо-моцӀ = 969 соналъ н.р.ц. |цебе букӀараб цӀар = ''Египеталъул Бабил", "ФустӀат'' |статуслъун рикӀкӀана = |статус къо-моцӀ = |площад = 3 085 |гьава-бакъ = |борхалъиялъул тайпа = |майданалъул борхалъи = 68 |расмияб мацӀ = гӀараб мацӀ |халкъалъул къадар = 9 717 324<ref>{{cite web|url=http://citypopulation.de/php/egypt-admin.php?adm1id=01|title=The population development in Al-Qāhirah as well as related information and services}}</ref> |хъвай-хъвагӀай гьабураб сон = 2018 |гъунки = 3150 |агломерация = 20 577 113<ref>{{cite web|url=http://citypopulation.de/php/egypt-greatercairo.php|title=The population of the districts of Greater Cairo according to census results and latest official estimates}}</ref> человек (2018) |миллатал = [[Египтянал]] |динал = [[Ислам]], христианство |этнохороним = |сагІтил рачел = +2 |DST = |телефоналъул код = +202 |почалъул индексал = 11511 - 11668 |Commonsалда категория = |сайт = http://www.cairo.gov.eg |сайталъул мацІ = ar |сайталъул мацІ 2 = }} '''Къагьира''' ({{lang-ar|القاهرة|}}, [[Интернационалаб фонетикияб алфабет|[ælˈqɑːhɪɾɑ]]]; {{Lang-cop|Ⲕⲁϣⲣⲱⲙⲓ|}}, [[Интернационалаб фонетикияб алфабет|[kɑʃˈɾoːmi]]]) — [[Мисир|Мисиралъул]] [[Тахшагьар|тахшагьар]] ва [[Египеталъул шагьаразул сияхӀ|бищун кӀудияб шагьар]]. Гьелъул [[КӀудияб Къагьира|алгломерация]], 21,3 миллион чигун, буго бищун кӀудияб [[Африкаялъул шагьаралъулал агломерациязул сияхӀ|Африкаялдаги]], [[ГӀараб ракь-мухъалъул бищун кӀудиял шагьаразул сияхӀ|ГӀараб дунялалдаги]], ва [[КӀудиял шаьаразул сияхӀ#Бищун кӀудиял шагьарал|6-б бищун кӀудияб]] дунялалдаго. Жиндир географияб мухъалда некӀсияб [[Мемфис]] шагьарги машгьураб Джизаялъул пирамидабазул комплексги букӀиналъ, Къагьираялъул ассоциация гьабула [[некӀсияб Египет]]алъулгун. Шагьаралъул чӀчӀей-бакӀ буго [[Нилалъул делта|Нилалъул дельтаялда]] аскӀоб<ref>{{cite web |author=Santa Maria Tours |url=http://www.prlog.org/10332580-cairo-alqahira-is-egypts-capital-and-the-largest-city-in-the-middle-east-and-africa.html |title=Cairo – "Al-Qahira" – is Egypt's capital and the largest city in the Middle East and Africa. |publisher=PRLog |date=4 September 2009 |access-date=10 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111130033634/http://www.prlog.org/10332580-cairo-alqahira-is-egypts-capital-and-the-largest-city-in-the-middle-east-and-africa.html |archive-date=30 November 2011 |url-status=live}}</ref><ref name="forbes1">{{cite magazine|url=https://www.forbes.com/2006/12/20/worlds-most-congested-cities-biz-energy-cx_rm_1221congested_slide.html|title=World's Densest Cities|date=21 December 2006|magazine=Forbes|access-date=6 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100806143348/http://www.forbes.com/2006/12/20/worlds-most-congested-cities-biz-energy-cx_rm_1221congested_slide.html|archive-date=6 August 2010|url-status=live}}</ref>. Къагьираялъе кьучӀ лъун буго нилӀер заманалъул 969&nbsp;соналъ [[ФатӀимиязул Халифат|ФатӀимиязул наслуялъ]], амма гьанжесеб шагьар бугеб ракьалда рукӀана цогидал некӀсиял тахшагьаралги, жидер хутӀелал [[Басрияб Къагьира|Басрияб Къагьираялда]] гъорлӀе кколел. Къагьира цебегоялдаса нахъе буго регионалъулго сиясияб ва маданияб гӀумруялъул центрлъун, гьелда абула "азарго [[минара]]ялъул шагьар" абун — гьениб цӀцӀикӀкӀанисеб [[Исламияб архитектура]] букӀиналъ. Къагьира рикӀкӀуна [[Глобализациялъул ва дунялалъул шагьаразул цӀех-рех гьабиялъул гьин|GaWC]]-ялда рекъон "Бета+" классификацияги бугеб [[гӀаламияб шагьар|дунялияб шагьарлъун]]<ref>{{cite web|title=The World According to GaWC 2016|url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2016t.html|website=[[Globalization and World Cities Research Network]]|publisher=[[Loughborough University]]|access-date=26 May 2017|date=24 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010004859/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2010t.html|archive-date=10 October 2013|url-status=live}}</ref>. ГӀараб дунялалда Къагьиралъул буго бищун цебесеб фильмазулги музыкаялъулги индустрия, ва гьединго дунялалдаго 2-б бищун цебесеб тӀадегӀанаб лъайкьеялъул институт, [[Аль-Азгьар Университет]]. ГӀемерисел халкъаздагьоркьосел медиазул, бизнесалъул ва гӀуцӀалабазул регионалиял бетӀерминаби руго шагьаралда. ГӀараб лигаялъул бетӀерминаги буго гьенибго. 9-ялдаса цӀикӀкӀун миллион чигун<ref name="CAPMAS - Egypt in Figures 2017">{{Citation|url=http://gate.ahram.org.eg/Media/News/2018/3/3/2018-636557110056326955-632.pdf |publisher=Central Agency for Public Mobilisation and Statistics |title=Egypt In Figures 2017, Governorate level, Population distribution by sex |format=xls |access-date=9 July 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090124144207/http://www.msrintranet.capmas.gov.eg/ows-img2/xls/rep1ne.xls |archive-date=24 January 2009 }}. Adjusted census result, as Helwan governorate was created on 17 April 2008 from a.o. {{Clarify|date=October 2012}} parts of the Cairo governorate.</ref>, 3085 км² гӀатӀилъигун, Къагьира жакъа къоялъ буго Египеталда бугеб бищун кӀудияб шагьарлъун. Жеги 9,5 миллион чи вуго Къагьиралда гӀагарлъухъ гӀумру гьабун. Къагьираялъул метро буго [[Африка|Африкаялда]] бугеб кӀигоялъул цояб (цогидаб буго Алжазаиралда), гьеб ккода дунялалъул бищун гӀадамал гӀемер хьвадулезул 15-лъун<ref>{{cite web|url=http://www.meed.com/supplements/2012/tunnelling/cairos-third-metro-line-beats-challenges/3134558.article|title=Cairo's third metro line beats challenges|access-date=29 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170703180753/https://www.meed.com/supplements/2012/tunnelling/cairos-third-metro-line-beats-challenges/3134558.article|archive-date=3 July 2017}}</ref>, жиндир лъагӀалида жаниб пассажирал ин 1 миллиардалдаса цӀикӀкӀараб<ref>{{cite web |url=http://cairometro.gov.eg/uipages/Statistics.aspx |title=Cairo Metro Statistics |access-date=4 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120323180531/http://cairometro.gov.eg/uipages/Statistics.aspx |archive-date=23 March 2012 |url-status=dead}}</ref>. 2005 соналъ ГӀагараб Машрикъалда Къагьираялъул экономикаялъ ккуна тӀоцебесеб бакӀ<ref>{{cite web|url=http://www.citymayors.com/statistics/richest-cities-2005.html|title=The 150 Richest Cities in the World by GDP in 2005|access-date=11 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20120918030640/http://www.citymayors.com/statistics/richest-cities-2005.html|archive-date=18 September 2012|url-status=live}}</ref> ва тӀолго дунялалъул 43-б бакӀ ''[[Foreign Policy|Foreign Policy'ялъул]]'' 2010 гӀаламиял шагьаразул индексалда<ref>{{cite web|url=https://foreignpolicy.com/node/373401 |title=The 2010 Global Cities Index |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141202071827/http://www.foreignpolicy.com/node/373401 |archive-date=2 December 2014 }}</ref>. == Этимология == == Тарих == == География == === Климат === == Инфраструктура == == Маданият == == Спорт == == Диниял бакӀал == == Экономика == == Шагьаралъул пейзажал ва кӀвар бугел объектал == === ТахӀрир майдан === === Къагьираялъул музей === ==== Египеталъул кӀудияб музей ==== === Къагьираялъул си === === Басрияб Къагьира === === Исламияб Къагьира === === Къагьираялъул щулалъи === === Хан аль-Халили === == ЖамагӀат == == Халкъаздагьоркьосел хурхенал == == Машгьурал гӀадамал == == Балагье гьединго == == ХӀужжаби == {{ХІужжаби}} == РегӀелал == == КъватӀисел регӀелал == * [http://www.cairo.gov.eg/ Cairo City Government] * [http://st-takla.org/Links/Coptic-Links-02-Churches-a-Egypt.html#Cairo%20&%20Giza: Coptic Churches of Cairo] * {{osmrelation-inline|5466227}} * [http://beta.nli.org.il/en/maps/NNL_ALEPH002370085/NLI Map of Cairo, 1914.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190724013332/http://beta.nli.org.il/en/maps/NNL_ALEPH002370085/NLI |date=2019-07-24 }} Eran Laor Cartographic Collection, The National Library of Israel. * [http://historic-cities.huji.ac.il/egypt/cairo/cairo.html Maps of Cairo.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211018215105/http://historic-cities.huji.ac.il/egypt/cairo/cairo.html |date=2021-10-18 }} [http://historic-cities.huji.ac.il/historic_cities.html Historic Cities Research Project.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220325051637/http://historic-cities.huji.ac.il/historic_cities.html |date=2022-03-25 }} === Фото ва видео === * [http://www.cairo360.com/ Cairo 360-degree full-screen images] * [https://web.archive.org/web/20141009050058/http://egypt.travel-photo.org/cairo/ Cairo Travel Photos] Pictures of Cairo published under [[Creative Commons]] License * [http://www.vimeo.com/1524704 Call to Cairo] [[Time-lapse]] film of Cairo cityscapes * [https://web.archive.org/web/20160305073047/http://www.globalpost.com/video/global/100824/cairo-travel-egypt Cairo, Egypt] – video by ''[[Global Post]]'' * [http://travel.nationalgeographic.com/travel/countries/egypt-photos// Photos of Cairo / Travel] [[Категория:Къагьира| ]]<!--leave the empty space as standard--> [[Категория:Африкаялъул тахшагьарал]] [[Категория:Египеталъул агломерациял]] [[Категория:Нилалъул дельта]] [[Категория:Египеталъул гьоркьохъел гӀасрабазул шагьарал]] [[Категория:Халифатазул тахшагьарал]] [[Категория:Египеталъул шагьарал]] [[Категория:ФатӀимиязул шагьарал]] 1ghnluo7eukwy338fb6xr6qhax6p39i 0 12063 101338 100475 2026-09-07T13:14:23Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101338 wikitext text/x-wiki {{Комплексияб гӀелму |ЦӀар=Тарих |Цогидал цӀарал={{lang-ar|التاريخ}}, {{lang-grc|ἱστορία}}, {{lang-la|Historia}} |Сурат=1743 - Milano - Via Morigi - Statua 700sca di Clio - Foto Giovanni Dall'Orto - 18-May-2007.jpg|thumb| Клио, жий грекаца историялъул тӀалабчӀужулъун рикӀкӀуней йикӀарай |ГӀелмабазул класс=[[Гуманитариял гӀелмаби|гуманитарияб]] ([[ЖамгӀиял гӀелмаби|жамгӀияб]]) [[ГӀелму|гӀелму]] |Тема=тарихалъулаб цебетӀей |Лъазабулеб предмет=цебе рукӀарал гӀадамал, гьезул рукӀа-рахъин, ишал, гӀумру, гӀезул букӀараб жамгӀияб гӀуцӀи, гьоркьолъаби ва гь. ц. |Баккараб заман=VI гӀ. нилӀер заманалде щвелалде |Аслиял мазгьабал= дунялалъул тарих, бакӀазул тарих; некӀсияб тарих, гьоркьохъел гӀасрабазул тарих, цӀияб тарих |Кумекалъулал дисциплинаби={{Бахчараб блокалъул бетІер|ГІелмаби}} :*[[Палеография]] ([[Кодикология|кодикологиягун]] цадахъ) :*[[Дипломатика]] :*[[Генеалогия]] :*[[Геральдика]] :*[[Сфрагистика]] ва [[Эпиграфика|эпиграфикэ]] :*[[Тарихияб метралогия]] :*[[Нумизматика]] ва [[Бонистика|бонистика]] :*[[Заманхъвай]] :*[[Тарихияб ракьхъвай]] :*[[Тарихияб информатика]] :*[[Иццаллъай]] :*[[Архивлъай]] :*[[Документлъай]] :*тарихияб [[Ономастика]] :*тарихияб [[Антропонимика|Антропонимика]] :*[[Тарихияб халкъхъвай]] :*[[Фалеристика]] :*[[Археография]] :*ва ц. |КІвар бугел гІалимзаби= Гьерадот, Плутарх, Вегеций Флавий Ренат, Диодор Сицилиялъулав, Иосип Флавий, Гай Саллюстий Крисп, Тит Ливий, Такцит, Лев Гумилёв, Эдвард Гиббон, Николай Карамзин, Ал-МасгІуди, Ал-Бируни, Ибн-Халдун, Ибн Джарир ат-ТІабари ва ц. |Категория на Викискладе=History }} '''Тарих''' ({{lang-ar|التاريخ}}) ялъуни '''история''' ({{lang-grc|ἱστορία}}) ккола гӀелмуялъул цо бутӀаги, гьединго гуманитариял гӀелмабазул цоябги, жинца цебе рукӀарал гӀадамал, гьезул рукӀа-рахъин, ишал, гӀумру, гӀезул букӀараб жамгӀияб гӀуцӀи, гьоркьолъаби ва г. ц. лъазе гьабулеб. Дагьабги хас гьабураб магӀнаялда тарих ккола жинца кинабниги цебе букӀараб жоялъуд рицунел иццал лъазе гьабулеб, жибги лӀугьа-бахъиналъул тартибги, тарихиял хӀужжабазул хӀакъикъатги чӀезабулеб ва лӀугьа-бахъиназул гӀиллаялъул хӀакъалъулӀ хӀасилалги гьарулеб [[гӀелму]].<ref name="evans1">{{cite web|url=http://www.history.ac.uk/ihr/Focus/Whatishistory/evans10.html|title=The Two Faces of E.H. Carr|accessdate=2008-11-10|author=Profesor Richard J. Evans|date=2001|work=History in Focus, Issue 2: What is History?|publisher=University of London|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616KUrdfb?url=http://www.history.ac.uk/ihr/Focus/Whatishistory/evans10.html|archivedate=2011-08-21}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.history.ac.uk/ihr/Focus/Whatishistory/munslow6.html|title=What History Is|accessdate=2008-11-10|author=Professor Alun Munslow|date=2001|work=History in Focus, Issue 2: What is History?|publisher=University of London|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/616KVMXWh?url=http://www.history.ac.uk/ihr/Focus/Whatishistory/munslow6.html|archivedate=2011-08-21}}</ref><ref>{{cite book |title= Knowing Teaching and Learning History, National and International Perspectives |url= https://archive.org/details/knowingteachingl00samw |editor= Peter N. Stearns, Peters Seixas, Sam Wineburg (eds.) |chapter= Introduction |year= 2000 |publisher= New York University Press |location= New York & London |isbn= 0-8147-8141-1|page=[https://archive.org/details/knowingteachingl00samw/page/6 6]}}</ref><ref>{{cite book |title= Knowing Teaching and Learning History, National and International Perspectives |url= https://archive.org/details/knowingteachingl00samw |last= Nash |first= Gary B. |editor= Peter N. Stearns, Peters Seixas, Sam Wineburg (eds.) |chapter= The "Convergence" Paradigm in Studying Early American History in Schools |year= 2000 |publisher= New York University Press |location= New York & London |isbn= 0-8147-8141-1|pages=[https://archive.org/details/knowingteachingl00samw/page/104 102]–115}}</ref>. ==БачӀараб бакӀ ва рагӀул магӀна== ''Тарих'' абураб рагӀи авар мацӀалде бачӀана [[ГӀараб мацӀ|гӀараб мацӀалдасан]], (гьенибги ''تاريخ'' абураб рагӀиялъул гьебго магӀна буго). ''История'' абураб рагӀи бачӀараб буго [[НекӀсияб грек мацӀ|НекӀсияб грек мацӀалдаса]] (''ἱστορία'', ''historia''), гьебги буго некӀсияб индоевропаялъул мацӀалъул ''wid-tor-'' рагӀудасан лӀугьараб (гьениб ''weid-'' кьибилалъул магӀна — "лъазе, бихьизе")<ref name=JosephJanda>{{Citation|last =Joseph|first=Brian (Ed.)|last2=Janda|first2=Richard (Ed.)|publication-date=30 December 2004|title=The Handbook of Historical Linguistics|publisher=Blackwell Publishing|page=163|isbn =978-1405127479|year=2008}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://vrn-id.ru/filzaps662.htm |title=''Мюллер М''. О силе корней // Наука о языке. &#91;&#91;Филологические записки&#93;&#93;, Воронеж, 1866. |accessdate=2011-11-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111111175214/http://vrn-id.ru/filzaps662.htm |archivedate=2011-11-11 |deadlink=yes }}</ref>. [[File:Herodotus Massimo Inv124478.jpg|thumb|upright=1.1|[[Гьеродот]] (484 – 425 ), жив гӀемерисеб историялъул эменлъун рикӀкӀунев"]] ''"История"'' абураб рагӀул цебесеб магӀна [[НекӀсияб Греция|НекӀсияб Грециялда]] букӀана «лъазабизе, гьикъизе, лъай тӀалаб гьабизе, жо лъазабизе». История данде ккун хӀалтӀизабулаан хӀакъикъат лъазабигун, хӀужжаби чӀезе гьабигун.<ref>''[[Утехин, Сергей Васильевич|Утехин С. В.]]'' [http://utechin.narod.ru/svu/notice/02_01.htm О понимании истории]</ref>. [[НекӀсияб Рим|НекӀсияб Рималъул]] [[Тариххъвай|тариххъваялда]] (гьанжесеб магӀнаялда тариххъвай ккола тарихияб гӀелмуялъул цо бутӀа, жиннца гьелъулго тарих лъазе гьабулеб) ''‘история’'' абураб рагӀиялъ магӀна кьезе лӀугьана жо лъазе гьабияллъе гуреб, цебе букӀараб жоялъул лӀугьабахъиналъул хӀакъалъулӀ, хадуб цебе ккезабун, бициналъе. Хадуб ‘историяйилан абизе байбихьан бокьараб жиб хӀакъикъаталда лӀугьараб яги ургъараб лӀугьабахъиналъул хӀакъалъулӀ хабралда, Гьединго [[НекӀсияб Греция|НекӀсияб Грециялда]] «история» рагӀиялъ магӀна кьолаан гӀелмияб цӀех-рехалдалъун щвараб бокьараб лъаялде, жакъасеб къоялъ бугеб тарихияб лъай гуребги. Масала, [[Аристотел|Аристотелица]] гьеб рагӀи хӀалтӀизабун буго жиндирго «РухӀчӀаголъабазул историялда» <ref name="Ferrater-Mora">Ferrater-Mora, José. ''Diccionario de Filosofia''. Barcelona: Editorial Ariel, 1994.</ref>. Гьединго гьеб рагӀи дандчӀвала [[Гомер|Гомерил]] гимназулӀ, [[Гераклит|Гераклитил]] адабияталъул асаразда ва Афиназул пачалихъалъе балеб гьаялда. НекӀсияб грек мацӀалда букӀана гьединого ''historeîn'' «гӀелмияб цӀех-рех гьабизе»абураб рагӀи, жибги цин [[Иония|Иониялда]] хӀалтӀизабулеб букӀараб, цинги хадуб гьенисан тӀолго Грециялдеги ва ахиралда тӀолго греказул цивилизациялдеги тӀибитӀараб. Добго некӀсияб грек мацӀалъул магӀнаялда «история» хӀалтӀизабулаан XVII гӀасруялда [[Френсис Бэкон|Френсис Бэконица]] гӀатӀидго хӀалтӀизабулеб «тӀабигӀияб история» терминалда. Гьоркьохъел гӀасрабазул Англиялда «история» рагӀи гӀемерисеб хӀалтӀизабулаан хабаралъул магӀнаялда (''story''). Хасаб термин история Цебесел лӀугьабахъиназул тартиб хӀисабалда хасаб термин история (''history'') баккана [[Ингилис мацӀ|Ингилис мацӀалда]] XV гӀасруялъул ахиралда; «историкияб» (''historical'', ''historic'') абураб рагӀи  — XVII гӀасруялда<ref name="Whitney">Whitney, W. D. ''[https://books.google.com/books?id=wrACAAAAIAAJ The Century dictionary; an encyclopedic lexicon of the English language]''. New York: The Century Co, 1889.</ref>. Германиялдаги, [[Франсия|Франсиялдаги]] Росиялдаги кӀиябго магӀнаялдаги хӀалтӀизабула цо «история» абураб рагӀи<ref name="Ferrater-Mora"/>. ТарихчагӀи цого заманалда лӀугьабахъиназул хал ккун ругеллъунги гьезул гӀахьалчагӀилъунги кколелъул, гьезул тарихиял хӀалтӀаби хъварал рукӀуна гьезул заманалъул пикруялдалъун, ва политикияб рахъ кквей гуребги, гьел хӀалтӀабазулӀ рукӀуна жиндирго заманалъул гъалтӀалги{{стиль фразы}}. Италиязул гӀакъилчи Кроче Бенедеттол рагӀабазда рекъон, «тӀолго тарих ккола жакъасеб тарихлъун». Тарихияб гӀелмуялъ чӀезабула тарихалъул иналъул хӀакъикъияб битӀун бицин, жиблги лӀугьабахъиназул бициналдалъунги, гьезул ритӀухъаб анализалдалъунги<ref name=autogenerated1>Whitney, W. D. (1889). [https://books.google.com/books?id=wrACAAAAIAAJ The Century dictionary; an encyclopedic lexicon of the English language]. New York: The Century Co. Page [https://books.google.com/books?id=wrACAAAAIAAJ&printsec=frontcover#PPA2842,M1 2842].</ref>. НилӀер заманалда тарих чӀезабула гӀелмиял институтазул къуваталдалъун. Киналго лӀугьабахъиназ, жалги наслабазул ракӀалда батӀи-батӀиял куцазда чӀолел, гӀуцӀула тарихиял [[Хроника|хроникабазул]] хӀасил.<ref name="wordnet">[http://wordnet.princeton.edu/perl/webwn WordNet Search — 3.0] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050917065532/http://wordnet.princeton.edu/perl/webwn |date=2005-09-17 }} {{недоступная ссылка|число=23|месяц=05|год=2013|url=http://wordnet.princeton.edu/perl/webwn|id=20090329}}, «History».</ref> Гьеб къваригӀуна цебе букӀараб жо бахъун чӀезабизе бищун кӀвар бугел иццал ралагьезе. Щибаб тарихияб [[Архив|архивалъул]] гӀуцӀи браб букӀуна дагьабги жамгӀияб архивалда, жинда жаниб цоги-цогиял хъвайхъвагӀабиги документалги. Архивиял иццаздалъун гуребги, тарихчаIаз хӀалтӀизарула монументазда ругел суратал ва хъвайхъвагӀай, кӀалзул биценал ва цогидал иццал <ref>Michael C. Lemon (1995).The Discipline of History and the History of Thought. Routledge. Page 201. ISBN 0-415-12346-1</ref>, масала, [[Археология|археологиял]]. Тарихиязда рачӀел иццал рихьизарулаго, археологиялъул цӀакъго кӀудияб мукагӀалъи букӀуна тарихияб гӀелмияб цӀех-рехалъе. Лъугьабахъиназул нугӀзаз бицараб жо ритӀухъ гьабизе яги нахъчӀвазе гуребги, гьелъ рес кьола жиндир заманалъул нугӀзазул жиндие нугӀиялъе жо течӀел заманалъул бутӀабазул хӀакъалъулӀ информация батизе. Цо-цо ауктораз тарих риккӀкӀуна [[Гуманитариял гӀелмаби|гуманитарияб гӀелмулъун]], цогияз — [[ЖамгӀиял гӀелмаби|жамгӀияб гӀелмулъун]]<ref>Scott Gordon and James Gordon Irving, ''The History and Philosophy of Social Science''. Routledge 1991. Page 1. ISBN 0-415-05682-9</ref>, а может и рассматриваться как область между гуманитарными и общественными науками<ref>Ritter, H. (1986). Dictionary of concepts in history. Reference sources for the social sciences and humanities, no. 3. Westport, Conn: Greenwood Press. Page 416.</ref>. == Историография == == Тарихалъул философия == == Тарихалъул къагӀидаби == == Таризалъул заманалъул къотӀелаби == == Тарихиял дисциплинаби == == Тарихалда хурхарал дисциплинаби == == Журарал дисциплинаби == == ХӀужжаби == {{ХІужаби}} == Адабият == 6yst4tu8is2ni7es0r0ta1l5npeha9g 0 12065 101086 99576 2026-09-07T12:28:33Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101086 wikitext text/x-wiki [[Файл:Stylised atom with three Bohr model orbits and stylised nucleus.svg|thumb|170px|[[Атом]]алъул сурат — гӀелмуялъул гӀаламат]] '''ГӀéлму''' ккола гӀадамасул хӀалтӀул рахъ, жибги хӀакъикъаталда бугеб жоялъул бугеб объективияб лъаялъул хӀалтӀул рахъиялдеги систематизация гьабиялдеги буссараб. Гьеб хӀалтӀул кьучӀлъун ккола [[ХӀужжа|хӀужжаби]] ракӀари, гьел цӀи гьари ва гьезул систематизация гьаби, гьезул критикияб анализ гьаби, ва гьеб киналъулго кьучӀалда, цӀияб лъай яги гӀаммал хӀасилал щвей, жидеца гӀелмияб мурадалда [[ТӀабигӀат|тӀабигӀиял]]ги жамгӀиялги рихьулел хӀалазул ва лӀугьабахъиназул хъвай гуребги, гӀилла-хӀасилияб бухьен гӀуцӀизе, цебеккун бициналъул мурадалда. Ай [[Гипотеза|гипотезаби]], хӀужжабаздалъун яги хӀалбихьияздалъун жал ритӀухълъулел, гӀуцӀула [[ТӀабигӀаталъул къанун|тӀабигӀаталъул]] яги обществоялъул къанунал хӀисабалда <ref>''[[Уайтхед, Альфред Норт|Уайтхед А. Н.]]'' Избранные работы по философии. М.: Прогресс, 1990. 716 с.</ref>. ГӀатӀидаб магӀнаялда гӀелмуялъ жаниб бачуна данде кколеб ишазул киналго шартӀалги бутӀабиги: *гӀелмияб хӀалтӀул [[ХӀалтӀи бикьи |бикьи]]гун [[Кооперация|кооперация]]; *гӀелмиял гӀуцӀаби, хӀалбихьиялъул ва лабараторияб къайи-къоно; *[[ГӀелмияб къагӀида|гӀелмиябгун цӀех-рехалъул хӀалтӀул къагӀидаби]]; *[[БичӀчӀи|бичӀчӀиялъул ]] ва категориялъул аппарат; *гӀелмияб информациялъул система; *кинабго цебеккун данде гьабураб лъаялъул гӀаммаб къадар; ГӀелму лъазабулеб гӀелму ккола '''[[ГӀелмулъай]]'''. [[Файл:The Scientific Universe.png|thumb|right|500px|ТӀолго дунялалда ругел объектазул масштаб, гӀелмабазул бутӀабазде данде кколел; формалиял гӀелмаби ратӀа гьарула гӀелмияб лъаялъул кьучӀ хӀисабалда]] == ГӀелмудал аслиял гӀаламатал== *ГӀелму буго лъай, чӀван къотӀун чӀезабураб , ритӀарал къагӀидабазул кьучӀалда бараб, гӀаламатазул системалда жибги хӀисабалде босараб. *ГӀелму кидаго хъвала бащунго чӀан къотӀун чӀезабураб (щибаб тарихияб даражаялда) мацӀалда. *ГӀелму буго объектазул цебетӀеялъул ва хӀалтӀиялъул къануназул хӀакъалъулӀ бугеб лъаялъул система. *ГӀелму жиндалъун ккола лъайлъун, жиб эмпирияб къагӀидаялъ хал гьабунги ритӀухъ гьабунги бажарулеб. *ГӀелму жиндалъун ккола гьоркьоса къотӀичӀиго гӀолел ва цӀубалел лъаязул система. Гьеб цӀубай тӀубазабула бищун камилал къагӀидабазул кумакалдалъун. *ГӀелмуялъул буго гӀуцӀи, объект, теория ва гипотеза, къагӀида ва хӀужжа, эмпирияб материалалъул сипат-сурат гьаби жинде гъорлӀе рачӀунел.<ref>''[[Ракитов, Анатолий Ильич|Ракитов А. И.]]'' Анатомия научного знания. — М., Политиздат, 1969</ref><ref>''[[Копнин, Павел Васильевич|Копнин П. В.]]'' Гносеологические и логические основы науки. — М., 1974, 568 с.</ref> ==Тарих== {{main|ГIелмуялъул тарих}} ==ГӀелмияб сообщество== ===ГӀалимзаби=== ===ГӀелмиял идараби=== ===Халкъаздагьоркьосел институтал=== ===Шапакъал=== ==ГӀелмияб къагӀида== {{main|ГIелмияб къагIида}} ===ЦӀех-рехалъул ккураб рахъ=== ==ГӀелмуялъул философия== ==Дунялалъул гӀелмияб сурат== {{main|Дунялалъул гIелмияб сурат}} ==Классификация== ===Цебе заманалда=== ГӀадамасул лъаялъул рахъалъул батӀи-батӀиял кьучӀаздалъун классификация гьабизе хӀалбихьулаан цебе заманалдаго. Попытки классифицировать области человеческого знания по различным основаниям предпринимались ещё со времён античности. Гьедин, Аристотелица гӀелмаби рикьулаан<ref> Теория познания. Классификация наук https://magisteria.ru/aristotle-intro/epistemologiya-i-teologiya-aristotelya </ref> лъабго батӀиябтайпаялде, жалги хасаб иерархиялда чӀарал: #ТӀадегӀанаб тайпалъун ккола теоритикиял, [[НекӀсияб грек мацӀ|некӀсияб грек мацӀалда]] θεωρία «теория» (философия, физика ва математика). #ХадуррачӀуна хӀалбихьул (практикиял), [[НекӀсияб грек мацӀ|некӀ. грек.]] πράξις «практика» (политика, этика ва экономика). #Иерархиялъул ахиралда гьунаралулал, шигӀриял, [[НекӀсияб грек мацӀ|некӀ. грек.]]ποιησις«творчество» (риторка ва поэтика) Аристотелица жинцаго гьабураб формалияб логика философиялде данде кколароан ва рикӀкӀунаан гьеб лъай щвеялъул тӀагӀеллъун («органлъун»)<ref name="koh" />. Румазул энциклопедист [[Марк Теренций Варрон|Марка Варронил]] классификациялда гъорлӀе уна хадусел гӀелмаби: [[Грамматика (гӀелму)|грамматика]], [[диалектика]], [[риторика]], [[геометрия]], [[арифметика]], [[астрология]], [[музыка]], [[медицина]] ва [[архитектура]] <ref name="DoH-464"/>. ===Гьоркьохъел гӀасрабазда=== ===ГӀелмабазул таблица=== ===ЦебетӀей=== [[Mатематика]], [[логика]], [[информатика]], [[кибернетика]] гӀадал гӀелмаби цо-цо мехалъ ратӀа гьарула хасал гӀелмабазде — формалиял гӀелмаби<ref>C. West Churchman. Elements of Logic and Formal Science. New York: J. B. Lippincott Co., 1940.</ref><ref>James Franklin. [http://www.maths.unsw.edu.au/~jim/philosophersstone.pdf The formal sciences discover the philosophers' stone] // Studies in History and Philosophy of Science. Vol. 25, No. 4, pp. 513—533, 1994.</ref><ref>Stephen Leacock. Elements of Political Science. Houghton, Mifflin Co, 1906. P. 417.</ref><ref>Bernt P. Stigum. Toward a Formal Science of Economics. MIT Press, 1990.</ref><ref>Marcus Tomalin. Linguistics and the Formal Sciences. Cambridge University Press, 2006.</ref>, батӀияб къагӀидаялъ абстрактивиял гӀелмаби жидеда абулел. Оормалиял гӀелмаби данде лъола тӀабигӀиял ва жамгӀиял гӀелмабазде, жидеда гӀамм гьабун эмпирикиял гӀелмабийилан абулел<ref>{{книга|заглавие=Philosophy of Science: From Problem to Theory|автор=Mario Augusto Bunge.|год=1998|издатель=Transaction Publishers|страницы=24|isbn=0-765-80413-1}}</ref>. Цогидал гӀалимзабаз математика рикӀкӀуна битӀараб гӀелмулъун, хутӀарал — когнитивиял гӀелмабилъун<ref>{{Cite web |url=http://virtualcoglab.cs.msu.su/CogSci_R.html |title=Что такое когнитивная наука<!-- Заголовок добавлен ботом --> |accessdate=2008-10-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081207071656/http://virtualcoglab.cs.msu.su/CogSci_R.html |archivedate=2008-12-07 |deadlink=yes }}</ref><ref>{{Cite web |title=Вторая международная конференция по когнитивной науке<!-- Заголовок добавлен ботом --> |url=http://www.cogsci.ru/cogsci06/ |access-date=2019-08-07 |archive-date=2008-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081019065716/http://www.cogsci.ru/cogsci06/ |url-status=хвараб }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://virtualcoglab.cs.msu.su/projects/mf_cogsci.html |title=М. В. Фаликман. Введение в когнитивную науку (программа спецкурса)<!-- Заголовок добавлен ботом --> |accessdate=2008-10-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080924194454/http://virtualcoglab.cs.msu.su/projects/mf_cogsci.html |archivedate=2008-09-24 |deadlink=yes }}</ref><ref>{{Cite web |title=Журнал Санкт-Петербургский университет ISSN 1681—1941 / Страница новостей<!-- Заголовок добавлен ботом --> |url=http://www.spbumag.nw.ru/news/news.shtml |access-date=2019-08-07 |archive-date=2007-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070717030949/http://www.spbumag.nw.ru/news/news.shtml |url-status=хвараб }}</ref>. ==ЦӀияб гӀелму гӀуцӀи== ==ГӀелмияб лъаялъул элементал== *ТӀабигӀатлъай (тӀабигӀаталъул хӀакъалъулӀ гӀелму, тӀабигӀиял гӀелмаби) *Техникалъай (техникалъул хӀакъалъулӀ гӀелму, техникиял гӀелмаби) *Обществолъай (социумалъул хӀакъалъулӀ гӀелму, жамгӀиял гӀелмаби) *ГӀаданлъай (гӀадамасул хӀакъалъулӀ гӀелму, гуманитариял гӀелмаби) ==ГӀелмияб адабият== {{main|ГIелмияб журнал}} ГӀелмияб адабияталде гъорлӀе унв гӀелмиял хӀалтӀаби, монографиял ва журналал. ГӀадатаб адабияталдасаги фолософиял хӀалтӀабаздасаги гьелъул батӀалъи буго хӀужжабаздалъун чӀезарурал пикрабазулӀ, мухӀканал хӀалбихьиязда кьучӀги тӀамурал, гӀелмиял иццазде мугъчӀвайги бугел. ==ГӀелму машгьур гьаби== ==Гьереси гӀелму== ==Баянал== 1kp5qtghz8m9bdl3bf9payub1jt2xdx 0 12078 101312 100374 2026-09-07T13:10:03Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101312 wikitext text/x-wiki {{Нуцал |цІар = Саратан I |сурат = |гІеблъи = |сураталда гъоркь хъвай-хъвагІай = |периодбайбихьи_= |периодлъугІи_= |цадахъ_ханлъи_гьабулев1_= |цадахъ_ханлъи_гьабулев1периодбайбихьи_= |цадахъ_ханлъи_гьабулев1периодлъугІи_= |цеве вукІарав_= [[ГІарацхан II]] |хадув вачІарав_= [[Суракъат I]] |ирсилав_= |гьавураб къо-моцІ = [[XI гІасру|XI гІасруялъул]] ахир |гьавураб бакІ = [[ТӀануси]], [[Авар нуцаллъи|Аваристан]] |хвараб къо-моцІ= XII гІ. кІиабилеб бащалъи |хвараб бакІ = ТІануси/Хунзахъ(?) |вукъун вуго = |наслу = [[Нуцал#Нуцалзабазул сияхІ|Нуцалзабазул наслу]] |эмен = [[ГІарацхан II]] |эбел = |лъади = |лъимал = [[Суракъат I]] |дин = Насранияб (?)/ Аваразул дин(?) |рагъул цІар = |бетІерлъи гьабуна = |рагъ = |викигъамас = |nocat = }} '''Саратан''' — [[XII гӀасру|XII гӀасруялда]] вукӀарав [[Авар нуцаллъи|Аваристаналъул]] нуцал; [[Суракъат I|Суракъатил эмен]]. Гьесул хӀакъалъулӀ информациялъул ицц буго МухӀамад Рафиясул «Дагъистаналъул Тарих». Гьениб Авар нуцалзабазул наслуялъул халатаб сияхӀалда СаратӀанил умумузул беІералда рехсон вуго ГӀарацхан I (батизе буго, жиб «меседил тахил бетӀергьан» абун букӀараб [[Сарир|Сариралъул]] ханасул титулалъулгун хурхен бугеб цӀар). Саратан вукӀана XII гӀасруялъул тӀоцебесеб бащалъиялда. Гьесие магъало кьолаан кинабго Дагъистаналъги, Черкесалъа бахъараб Шамахалде щвезегӀан ругел ракьазги.<ref>МухӀамад Рафи, «Дагъистаналъул Тарих»</ref> Гьесул ирс босана [[Суракъат I|Суракъатица]]. == ХӀужжаби == {{ХІужаби}} 0oz8hgoxei9fbf4asjl6lt9j3zhwg1e 0 12079 101334 100457 2026-09-07T13:13:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101334 wikitext text/x-wiki {{Нуцал |цІар = Суракъат I |сурат = Суракат I.jpg |гІеблъи = 69 |сураталда гъоркь хъвай-хъвагІай = |хІукмуялъул заман_ = 1238/39 –1247/48<ref>Аргъвани росдал тарихалда рекъон</ref> |цеве вукІарав_= [[Саратан I]] |хадув вачІарав_= [[Абу-Муслим (Дагъистаналъул шайх)|Абу-Муслим]] |ирсилав_ = [[Байар II]] |комментариял_ = |гьавураб къо-моцІ = 1190-л санал |гьавураб бакІ = [[ТӀануси|ТІануси]](?), [[Авар нуцаллъи]] |хвараб къо-моцІ = 1240-л санал |хвараб бакІ = ? |вукъун вуго = |наслу = [[Нуцал#Нуцалзабазул сияхІ|Нуцалзабазул наслу]] |эмен = [[Саратан I]] |эбел = |лъади = |лъимал = [[Байар II]] |дин = Аваразул дин/Насранияб |рагъул пиша = 1 |аскар = |рагъ = ГІарабазде данде къеркьей |викигъамас = |nocat = }} '''Суракъат I''' — [[аваразул]] [[нуцал]], жив, цо-цо баяназда рекъон, [[XI гӀасру|XI гӀасруялда]]<ref name="docviewer.yandex.ru">[https://docviewer.yandex.ru/view/0/?*=sl5NDVFuJQRjyfCOu2sb5fCmRel7InVybCI6Imh0dHA6Ly93d3cua2l0YWJ4YW5hLm5ldC9maWxlcy9ib29rcy9maWxlLzEyODQ4MzI2OTMucGRmIiwidGl0bGUiOiIxMjg0ODMyNjkzLnBkZiIsInVpZCI6IjAiLCJ5dSI6IjEzMzM1NjI1MzE1MzA2MjUyMzgiLCJub2lmcmFtZSI6dHJ1ZSwidHMiOjE1NTMwODIyOTQ4MzMsInNlcnBQYXJhbXMiOiJsYW5nPXJ1JnRtPTE1NTMwODIyNjcmdGxkPXJ1Jm5hbWU9MTI4NDgzMjY5My5wZGYmdGV4dD0lRDAlOTAuKyVEMCU5MSVEMCVCMCVEMCVCQSVEMCVCOCVEMSU4NSVEMCVCMCVEMCVCRCVEMCVCRSVEMCVCMislRDAlQkYlRDAlQjglRDElODElRDAlQjAlRDAlQkIlMkMrJUQxJTg3JUQxJTgyJUQwJUJFKyVEMSU4OCVEMCVCNSVEMCVCOSVEMSU4NSslRDAlOTAlRDAlQjElRDElODMtJUQwJTlDJUQxJTgzJUQxJTgxJUQwJUJCJUQwJUI4JUQwJUJDJnVybD1odHRwJTNBLy93d3cua2l0YWJ4YW5hLm5ldC9maWxlcy9ib29rcy9maWxlLzEyODQ4MzI2OTMucGRmJmxyPTIxMyZtaW1lPXBkZiZsMTBuPXJ1JnNpZ249NDNhMjEyZDYyYjc2Yzk2N2NhNmMwZmEyMDkzMWIwODUma2V5bm89MCJ9&page=31&lang=ru 1284832693.pdf<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref name='mylektsii.ru'>{{Cite web |title=X гІасруялъул лӀугьа-бахъинал. 2 гьум. |url=https://mylektsii.su/5-56544.html |access-date=2021-11-09 |archive-date=2020-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201114213607/https://mylektsii.su/5-56544.html |url-status=dead }}</ref>, цогидал баяназда, [[XII гӀасру|XII]]<ref>''Н. Семёнов.'' Туземцы северо-восточного Кавказа. {{СПб}}: {{Тип.}} А. Хомского и Ко, 1895. — 502 с.</ref> яги [[XIII гӀасру|XIII гӀасруялда]]<ref>''Н. Семёнов.'' Туземцы северо-восточного Кавказа. {{СПб}}: {{Тип.}} А. Хомского и Ко, 1895. — 502 с.</ref> яги [[XIII гӀасру]]ялда<ref name="ReferenceA">Криштопа А.Е. Дагестан в XIII - начале XV вв. М., 2007. С. 45</ref><ref name="ReferenceB">Шихсаидов А.Р. Ислам в средневековом Дагестане. Махачкала, 1969.С.206.</ref> вукӀарав. Нуцал [[Саратан I|Саратанил]] вас. Суракъатие мукӀурал ва магъало кьолел рукӀана Черкесалъа бахъараб Шамаха шагьаралде щвезегӀан ругел киналго халкъал.<ref name="Тарих Дагестан">''Мухаммад Рафи аш-Ширвани.'' Тарих Дагестан.</ref><ref name="автоссылка1">[[Магомедов, Мурад Гаджиевич|''М. Г. Магомедов'']]. [https://web.archive.org/web/20130101060315/http://a-u-l.narod.ru/Magomedov-M_Istoriya_avarcev.html#selection-87.0-87.15 История аварцев]. Махачкала: ДГУ, 2005.</ref> == Тухум-кьибил == Суракъат абулеб цӀар буго гӀарабазул. Гьеб цӀар авараз хӀалтӀизабиялъ нугӀлъи гьабулеб буго аваразулгин насраниял ва гӀарабгин бусурбабазул бутӀрузда гьоркьор рукӀарал хурханазе. Суракъадил гӀумруялъул къо-моцӀазул суал жеги тӀубан рагӀалде бахъинабун гьечӀо. Руго батӀи-батӀиял пикраби, жал аслияб къагӀидаялъ гӀараб мацӀалда ругел бакӀалъул иццазул баяназда мугъ чӀван ругел. ГӀемерисел мусанипаз абулеб буго Суракъат вукӀанин XI гӀасруялъул ахиралда — XII гӀасруялъул байбихьуда абун.<ref>Шихсаидов А.Р. Хроника "Тарихи Дагестана" С.108</ref><ref>Шихсаидов А.Р. Хроника "Тарихи Дагестана" С.108</ref><ref>Масуд ибн Намдар. Сборник рассказов, писем и стихов/пред. и указ. В.М.Бейлиса. М.,1970. С. 177-180,187</ref><ref>Масуд ибн Намдар. Сборник рассказов, писем и стихов/пред. и указ. В.М.Бейлиса. М.,1970. С. 177-180,187</ref><ref>Айтберов Т.М., Иванова А.А. Новые арабские надписи XII-XVI вв. из Дагестана // Письменные памятники и проблемы истории культуры народов Востока. М.,1981.Ч.2.Вып.15.С.38-41</ref><ref>Маллачиханов Б. К вопросу о хазарском Семендере в Дагестане // Ученые записки Института истории, языка и литературы Дагфилиала АН СССР. Серия историческая. Махачкала, 1965, т.14,с.194</ref><ref>Абаев В.И. Тюркские элементы в осетинской антропонимии // Теория и практика этимологических исследований. М., 1985. С.24,26</ref><ref>Лавров Л.И. Указ. раб.С. 175-176.</ref> Гьеб периодалъул цӀакъ кӀвар бугеб иццлъун ккола «Бабалъул ва Ширваналъул тарих», гьелъул тексталда, гьижрияб 416/1025 соналъул лӀугьа-бахъинал рицунго, Сариралъул насранияв бетӀерлъун рехсон вуго Бухтйишо II, жиндирго Сарийя абулей яс росасе [[Дербенд|Чоралъул]] амир МухӀамад ибн Гьишамие кьурав.<ref>Минорский В.Ф. История Ширвана и Дербенда стр.70,136</ref> Гьесде щвелалде нусго соналъ цеве рехсон вуго Бухтйишо I, жинца гь. 292/905 с. Чоралъул амир асирлъуде восарав.<ref>Минорский В.Ф. История Ширвана и Дербенда стр.65,136</ref> II Бухтйишол ирсилавлъун, рес бугею жо, вукӀана К-рух яги Ф-рудж (гӀараб хъвай-хъвагӀиялда бихьизабун гьечӀо тӀоцебесеб рагьухъаб ва кӀолеб гьечӀо битӀун цӀализе ахирисеб хӀарп), гьесул вас, ТӀокъу, рехсон вуго гьижрияб 457/1065 соналъ. Чоралъул раис Муфарридж ибн Музаффарил дур хӀисабалда.<ref>Минорский В.Ф. История Ширвана и Дербенда стр.77,136</ref> Гьеб информациялде рекъон, рес гьечӀо Суракъатица XI гӀасруялда ханлъи гьаби. ГӀемерисел тарихчагӀазда рекъон, Суракъат вукӀун ватизе бегьул XII гӀасруялда. ШихсагӀидилазул Р-л. А-ца. ва А.Е. Криштопаца, «Аргъвани росдал хӀакъалъулӀ бицен» абулеб иццалъ кьолеб информациялде мугъчӀвайги гьабун, рикӀкӀунеб буго, гъазиязул тӀоцебесеб сапар гьижрияб 654 (1256) соналъ букӀанин абун, ва гьелдаса бачӀунеб гьезул пикруялда рекъон, Суракъат гьавун вуго гӀ.-ш. 1190-л соназ в хун вуго 1250-л соназ, гъазиязул Хунзахъе тӀоцебесеб сапаралде ва Хунзахъ бахъиялдещвелалде цо чанго соналъ цеве.<ref name="ReferenceA"/><ref name="ReferenceB"/> [[Айтберов, МухӀамадил Тимур|Айтберилазул МухӀмадил Тимурида]] рекъон, Суракъат вукӀун вуго Исламалда цебесев Аваристналъул ахирисев нуцаллъун, ва гьесул ханлъиялъул заман XI гӀасруялъул ахиралде кколеб буго.<ref>Атберов Т. М. Материалы по хронологии и генеалогии правителей Аварии... С. 148.</ref> == ГӀумрухъвай == Бакихановасда рекъон, Абу Муслив вукӀун вуго гьижрияб V гӀасруялда, ай 1009 ва 1107 соназда гьоркьоб заман.<ref name="docviewer.yandex.ru"/> XI–XII гӀасрабазул иццазда рекъон лъалеб буго: [[Ширваншагьазул пачалихъ|Ширваналдаса]] бусурбабаз насранияб букӀараб [[Гъумекиб]] кверде босун буго XI гӀасруялъул кӀиабилеб бащалъиялъул байбихьуда ([[Фарибурз ибн Саллар|Фарибурзиде]] хъварал шигӀрабазул цоялда буго гьадинал мухъал: «Нужер аскаралъул цо къокъаялъ гьабичӀищ чабхъен ва тохлъукьего босичиІищ кверде Гъумекиб?»), гьелъул гӀадамаз Ислам босун буго XI гӀасруялъул ахирисел соназда. Гьел далилаз кьолеб буго аслу Суракъатица Аваристаналда нуцаллъи гьабулеб букӀанин XI гӀасруялъул ахиралда абун рикӀкӀиналъе. [[Аргъвани]] росдал хӀакъалъулӀ биценалъул гӀаммаб информациялда рекъон, Суракъатица нуцаллъи гьабулеб букӀун буго 1038/39 ва 1247/48 соназда гьоркьоб. [[Хунзахъ тӀалъи|Хунзахъ тӀалъиялде]] бусурбаби рачӀиналъе къо-моцӀ кьей гьабизе бегьула XI–XII гӀасрабаздалъун. Гьанибго рехсезе ккола: Хунзахъ батана кӀиги гамачӀ тӀад гӀараб хъвай-хъвагӀаялги ругеб, гьел хъван ругеб хӀатӀалда рекъон, гьел рикӀкӀине бегьула XI–XII гӀасрабазда гьарураллъун.<ref name="mylektsii.ru"/> Суракъат нуцаллъиялъул заманалда гӀуцӀана тах ирсалъе кьеялъул тартиб, жинда рекъон Суракъатил ирсалъул варисзабазе гурони ихтияр букӀинчӀеб Аваристаналъул тахида рукӀине. Суракъатил рагӀият букӀана [[Насранияб дин|насранияб]] ва [[жугьутӀ дин]] ккурал, хъанчие лагълъи гьабулел. Нуцал рикӀкӀунаан цӀакъ къуватав, рагӀи билъарав Дагъистаналъул бетӀерлъун. Авар нуцаласул кверщаликь рукӀана [[Шамаха|Шамахалдаса]] бахъараб [[Кабарда|Кабардаялде]] щвезегӀан ругел киналниги халкъал, [[Туш|тушал]] ва [[чачанал]]. [[Императорасулаб географияб жамагӀаталъул кавказулъулаб идараялъул хъвай-хъвагӀаялда|Императорасулаб географияб жамагӀаталъул хъвай-хъвагӀаялда]] рекъон, Суракъатица ''«хӀакимлъи гьабулаан Шамахалдаса бахъараб Кабардаялъул гӀорхъоде щвезеган ругел халкъазе, чачанал ва тушисел абуни рукӀана гьесул рагӀиятчагӀилъун»''.<ref name="ГӀурус географияб гӀамлъиялъул хъвай-хъвагӀаби">[[Императорасулаб гӀурус географияб жамагӀаталъул кавказалъулаб отделалъул хъвай-хъвагӀаби]]. Кн. VII, Разд. Критика и библиография. Под. ред. Д. И. Коваленского. Первый выпуск. {{Тф.}}, 1866. С. 52.</ref> МухӀамадшафигӀ аш-Ширваниясда рекъон, Суракъатиц хӀакимлъи гьабулаан ''«Авар улкаялда»'' бугеб «ТӀанус» абураб шагьаралда, ''«ва гьеб — жиндир гучалдалъун Дагъистаналъул бищун къуватал шагьарабаздаса цояб, божунгутӀиялъул ицц — вукӀана божи гьечӀев къуватав залим, "къадарав, ццидаллъи, зулму, ва талихӀ къосин тӀибитӀизавулев, жинда Суракъат–илан абулев, жиндир титулги нусал бугев — гьеб буго гьезул гӀадат гьединаб тӀокӀцӀар кьезе ва гьедин жидерго бетӀерасда аби, — Сиртанил вас".'' Гьебго иццалъул информациялда рекъон, Сариралъул хазинаялде бачӀунеб букӀун буго магъало ''«Дагъистаналъул киналниги гӀадамаз, Черкессалъа бахъарб Шамах шагьаралде щвезегӀан ругез»'' кьолеб. Гьеб Шамаха шагьар буго Ширваналда, гьанжесеб Азарбижаналде гъорлӀе кколеб.<ref name="Тарих Дагестан"/><ref name="автоссылка1" /> Къажаразул XIX гӀасруялъул гӀалимчи ГӀаббас-Кули-агъа Бакихановас хъвалеб буго: ''«ТӀануси шагьаралда, [[Аваристан]]алъул некӀсияб тахшагьарлъун кколеб, вукӀана гучав ва кьварарав амир, жинда Суракъайилан абулев. Гьев Суракъаца, Шамахалъул гӀорхъодаса бахъараб черкессазул в чачаназул ракьалде щвезегӀан ракьазда кверщел букӀиндал, магъало бакӀарулаан гӀарцудалъун, боцӀи-панзалдалъун, къайиялдалъун, чадидалъун, пихъаздалъун ва хӀатта гӀанкӀудал ханаздалъун.'' Хадуб: ''«Аслияб магъало букӀана: санайил щибаб хъизаналъ кьезе кколаан гӀарцул лъабго диргьам яги гьелда бащадаб къимат меседалъул ва цо-цо бищун хӀалтӀизабулеб чадил роцен; щибав базарганасда тӀад лъун букӀана дарай ххамалъул кӀиго жо ва кӀиго кагътил; щибаб ахалдаса бакъвараб цӀибилалъул цо-цо хъап. Гьеб гуребги, щибав чи чӀварав чияс кьезее кколаан нусго чахъу, цӀогьорс ва гьесда релълъарав такъсирчияс абуни — цо-цо оц. Щибаб росдаца, цияв нуцаласда баркулаго, кьолаан щуго царал цӀоко — цо чӀегӀераб ва щуго тӀогьилаб, ва щуго куй; нуцал хвараб мехалъ — цо чу, нуцаласул рокъоб щибаб бертадуе абуни — цо оц ва кӀиго куй».''<ref>''[[Бакиханов, ГӀаббас-Кули агъа|ГӀаббас-Кули агъа Бакиханов]]''</ref> Аль-Гъанам гӀор (гӀарабалдаса "Чахъазул гӀор"), жиб Аваристан къотӀун чвахулеб ва кӀудияб, хасало цӀвер чӀвалеб ва [[Каспий ралъад|Аль-Хазар]] ралъдалӀе чвахулеб<ref>Коновалова И. Г. Восточная Европа в сочинениях арабских географов XIII—XIV вв. М., 2009.С.117.</ref>, В. Ф. Минорскияс релълъинабун рикӀунеб буго [[Сулахъ]] гӀорлъун.<ref>Минорский В. Ф. Указ.соч. С.119.</ref> Сулахъ букӀана авар пачалихъалъул жанисеб лълъел артериялъун. МугӀруздаса каспиялъухъаб гӀатӀилъиялде къватӀибе бачӀунеб бакӀалда букӀана шималияб тахшагьар — некӀсияб Гелбахъ шагьар. Гьеб букӀана улкаялъул тӀоцебесеб форпостлъун, гьениса авар пачалихъалъул кверщел тӀибитӀулеб букӀана шималиял ритӀелазде, жидер кӀудияб бутӀаялда аваразул кулал рукӀарал, гьединго гьеб шагьар букӀана къватӀисел тушбабазул гьужум тӀоцебе тӀаде кколеблъун. Гьедин, гӀарабаз цин къезавуна нуцаласул вац Кагьру, жиндир резиденция Гелбахъ букӀарава, ва хадур гьениса рачӀана Хунзахъе.<ref>Атаев М. М. Авария в X—XV вв. Махачкала, 1995.С.126</ref> Суракъатил чӀчӀей бегеб бакӀ букӀана [[Сарир|Сариралъулго]] букараб тахшагьаралда, [[Хунзахъ]], гуреб, [[ТӀануси|ТӀануси]]"; "Хунзахъ-наме"–ялда гьелъие гӀиллалъун бихьизабун буго ТӀануси Хунзахъ тӀалъиялъул бищун щвезе захӀматаб чӀчӀй бугеб бакӀ букӀин, Суракъат гьенив гӀарабаздаса вахчун вукӀун вуго. Абизе бажарула: нуцалзабаздаги тахшагьаралъул гӀадамаздаги гьоркьоб дандеккунгутӀи букӀун буго IX гӀасрулдасаго; гьелъие хъвалса нугӀли гьабула [[нуцал]] Хунзахъ жанив гурев, [[ГӀакаро (мегӀер)|ГӀакаро магӀарда]] букӀаравб хъалаялъув гӀумру гьабун вукӀиналъ. Хундерилгун дандеги ккечӀого, Суракъат жиндирго рагъухъабиги, церетелзабиги гъаравашалги рачун вахъана щвезе захӀматаб ТӀанусиве, жиндир гӀухьбузе кутакалда кӀвар букӀараб Терекалъулги Сулахъалъул гӀодоблъиялде нухалда тӀад контроль букӀараб.<ref name="mylektsii.ru" /> [[ГӀарабал|ГӀарабаз]] Суракъат рикӀунаан Исламалъул тушманлъун ва гьесде данде зенаб рагъ гьабулеб букӀанаАваристан кверде бостзе абун. Хъвай-хъвагӀабазда рехсон буго гьединго: ''«[[Аварал]] гьеб мехалъго рукӀана, гьанжего гӀадин мугӀрулаб Дагъистаналда бищун тӀоцебесеб, цебехъанлъи жиндихъ бугеб халкълъун, ва гьез гӀарабазде бидулаб в халатаб данде чӀей гьбуна».''<ref name="ГӀурус географияб гӀамлъиялъул хъвай-хъвагӀаби"/> Суракъатилгун рагъ байбихьула шайх [[АхӀмад (Дагъистаналъул шайх)|АхӀмадица]]. Цо рагъулӀ Суракъатил бо къола ва гье нахъекъала ТӀанусиве. Шайх АхӀмадица жиндирго муридзаби ГӀабдуллагун ва [[Абу-Муслим (Дагъистаналъул шайх)|Абу-Муслимгун]] [[Хунзахъ]] чӀунтизабула, цо иццалда рехсохъе: ''«хвалие кьола гьесул рагъухъаби цадахъчагӀигун, асир гьарула гьезул руччаби ва лъимал, талавур гьабула кинабго гьезул хазина, киналго гӀдамазда босизабула Ислам...»''. Суракъат хъизангун цадахъ лӀутизе ккола Тушалъ ругел жиндирго ракьазде. ГӀумрудал ахиралда Суракъатица жиндирго богун пачалихъалда хӀакимлъи бахъула. Гьеб заманалде шайх АхӀмад хун вуІуна, гьев вукъула [[Хунзахъ]]. Амма гӀемераб зманал нуцаллъи кквезе Сураъктида кӀоларо: Абу-Муслим цӀидасан тӀаде кӀанцӀула Суракъатиде ва гьев нахъе гъола. Суракъат холе гьелдаса хадув. Абу-Муслимица Суракъат чӀвала, бахъула гьесул кинабниги хазина, гьединго бухӀула гьесул си, хараблъизабула Суракъатил киналниги ракьал ва живго чӀола гӀумру гьабун Аваралда, тӀолго Дагъистаналъул ва щибав бусурманасул имам хӀисабалда. Гьев лӀугьуна авар нуцалчилъун. Абу-Мусли хведал, [[Хунзахъ]] шагьар цӀидасан тӀадбуссуна Суракъатил ирсилазухъе. Суракъатил тухум гӀемерлъула ва нуцаллъи гьезул цоясухъа цогидасухъ ирсалъе кьолеб букӀуна. Гьединлъидал киналго Хунзахъ нуцалзаби ккола Суракъатил наслуялъул чагӀилъун. Кинабниги [[Дагъистан]] хутӀула гьезул кверщаликь. Гьеб лӀугьана Гьижралъул 645 соналъ.<ref>Андийцы: историко-этнографическое исследование М. А Агларов Изд-во "Юпитер", 2002</ref> ==Балагье гьединго== *[[Нуцал]] *[[Авар нуцаллъи]] *[[Аваразул тарих]] *[[Байсар II]] == ХӀужжаби == {{хІужаби|2}} qihidwnk6jelag5x3qks5czd8g7r60k 0 12080 101005 99287 2026-09-07T12:15:02Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101005 wikitext text/x-wiki {{Нуцал |цІар = Байсар I |сурат = |гІеблъи = |сураталда гъоркь хъвай-хъвагІай = |хІукмуялъул заман_ = XII гІ. ахир |цеве вукІарав_= [[Абу-Муслим (Дагъистаналъул шайх)|Абу-Муслим]] |хадув вачІарав_= [[Шайх Масум]] |ирсилав_ = [[ГІамир-СултІан I (аваразул нуцал)|ГІамир-СултІан I]] |комментариял_ = |гьавураб къо-моцІ = [[XII гІасру|XII гІ.]] |гьавураб бакІ = [[ТӀануси|ТІануси]](?), [[Авар нуцаллъи]] |хвараб къо-моцІ = [[XIII гІасру|XIII гІ.]] |хвараб бакІ = ? |вукъун вуго = |наслу = [[Нуцал#Нуцалзабазул сияхІ|Нуцалзабазул наслу]] |эмен = [[Суракъат I]] |эбел = |лъади = |лъимал = [[ГІамир-СултІан I (аваразул нуцал)|ГІамир-СултІан I]] |дин = Аваразул дин/Насранияб |рагъул пиша = 1 |аскар = |рагъ = ГІарабазде данде къеркьей |викигъамас = |nocat = }} '''Байсар''' I, яги Байар<ref>Шихсаидов А.Р. Хроника "Тарихи Дагестана" С.110-111</ref> (XII гӀ.-л ахир) — Аваразул нуцал, [[Суракъат I]] нуцаласул вас. Байярица нуцаллъиялъул иш кодобе босана жидирго эмен Суракъатидаса I хадуб, ва нуцаллъун вукӀана гӀарабаз [[Хунзахъ|Хунзахъе]] тӀоцебесеб рагъул сапар гьабизегӀан. «Аргъвани росдал хӀакъалъулӀ бицен» абураб тарихияб асарги кьучӀалъе босун, рикӀкӀуна тӀоцебесеб рагъул сапар букӀанин гьижраялъул 654 соналъ (1256 с.); цинги гъазиязде данде рагъ гьабунин 30 соналъ.<ref>Криштопа А.Е. Дагестан в XIII - начале XV вв. М., 2007. С. 45</ref><ref>Шихсаидов А.Р. Ислам в средневековом Дагестане. Махачкала, 1969.С.206.</ref> [[Хунзахъ]] Абул-Муслим вугебгӀан заманалъ, Байсар вукӀана Тушетиялда. МагӀарулазда гьоркьоб [[Ислам]] тӀибитӀулеб букӀана захӀматго. КватӀичӀого Абул-Муслим хола, ва Баярица къасд гьабула жиндрго ханлъиги тахги нахъ буссинабизе. Нуцалзабазул кидагосел рахъ ккурал тушетазулги, цӀунтӀисезулги, бацбиязулги кумакалдалъун, Байярица гъазиязда кьаби щвезабула ва нуцаллъиялда кверщел жиндихъего нахъбуссинабула. Амма цо чанго анкьидасан [[Шайх Майсум]]ица Байсар тӀаса рехула. Гьев Тушетиялде лӀутула, ва жиндирго эмен гӀадин, къватӀив хола. ==ХӀужжаби== {{ХІужаби}} == Адабият == * История Дагестана: Учебное пособие; 8 кл. — Махачкала: Изд-во НИИ педагогики, 2002 г. 83 страница. ho0cdz1xdtmlblzim1p39vx777cjvmi 0 12084 101026 99347 2026-09-07T12:18:32Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101026 wikitext text/x-wiki {{Пачалихъалъул хӀалтӀухъан |цӀар = Булач-нуцал I |аслияб цӀар = |сурат = |гӀеблъи = 300px |сураталда гъоркь хъвай-хъвагӀай = |хъулухъ = [[Аваристаналъул хан]] |цӀаралда гъоркь = |байрахъ = Awarenflag.png |шигӀар = |хъулухъ байбихьи = [[1485]] |хъулухъ лӀугӀи = [[1510]] |хӀукмуялъул заман = [[1485]] — [[1510]] |цеве вукӀарав = [[Ибрагьим I]] |хадув вачӀарав = [[ГӀамирхӀамзат-нуцал]] |хӀужаби = |гьавураб къо-моцӀ = [[XV]] гӀасру |гьавураб бакӀ = {{БакІГьавураб|Хунзахъ}}, [[Аваристан]] - |хвараб къо-моцІ = XVI гІасру |хвараб бакІ = [[Аваристан]] |вукъун вуго = |тухум = |гьавураб мехалъ букІараб цІар = |эмен = [[МухІамадмирза]] |эбел = |лъади = |лъимал = ГІума-нуцал ([[ГІамирхІамзат-нуцал|ГІамирхІамзатил]] эмен). |род войск = |бетІерлъи гьабуна = |къеркьей = |аслияб хъулухъ = |миллат = [[МагӀарулал|МагӀарулав]] |дин = [[Ислам]] |сайт = |викигъамас = }} '''Булач-нуцал''' — Аваразул нуцал (1485 – 1510 саназда). Гьев вукӀана [[ГӀандуникӀ|ГӀандуникӀил]] вац МухӀамадмирзал вас. Булачихъе нуцаллъи щвана 1485 соналъ, [[ГӀандуникӀ|ГӀандуникӀил васигаталда рекъон]]. jd1bipbfg09qk29yhhy8vvazhxi3jap 0 12086 101078 99540 2026-09-07T12:27:13Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101078 wikitext text/x-wiki {{Пачалихъалъул хӀалтӀухъан |цӀар = ГӀамирхӀамзат-нуцал |аслияб цӀар = |сурат = |гӀеблъи = 300px |сураталда гъоркь хъвай-хъвагӀай = |хъулухъ = [[Аваристаналъул хан]] |цӀаралда гъоркь = |байрахъ = Awarenflag.png |шигӀар = |хъулухъ байбихьи = [[1510]] |хъулухъ лӀугӀи = [[1540]] |хӀукмуялъул заман = [[1510]] — [[1540]] |цеве вукӀарав = [[Булач-нуцал I]] |хадув вачӀарав = [[Нуцалхан I]] |хӀужаби = |гьавураб къо-моцӀ = [[XVІ]] гӀасру |гьавураб бакӀ = {{БакІГьавураб|Хунзахъ}}, [[Аваристан]] - |хвараб къо-моцІ = 1540 сон |хвараб бакІ = [[Аваристан]] |вукъун вуго = |тухум = |гьавураб мехалъ букІараб цІар = |эмен = ГІума-нуцал |эбел = |лъади = |лъимал = |род войск = |бетІерлъи гьабуна = |къеркьей = |аслияб хъулухъ = |миллат = [[МагӀарулал|МагӀарулав]] |дин = [[Ислам]] |сайт = |викигъамас = }} '''ГӀамирхӀамзат-нуцал''' — 1510 – 1540 саназда вукӀарав Аваристаналъул нуцал. Гьев нуцаллъун лӀугьана жиндирго кӀуди [[Булач-нуцал I|Булач-нуцалидаса]] хадув. ГӀамирхӀамзатил эмен вукӀана Булач-нуцалил ГӀума-хан<ref>Лавров Л. И. Указ. раб. С. 171.</ref>. ==Иццал== 5m7e3r11ie9dvefsxs7g0ln55dlam17 0 12089 100947 99160 2026-09-07T12:04:49Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100947 wikitext text/x-wiki {{Тарихияб пачалихъ |цӀар = Авар нуцаллъи |статус = |байрахъ = Awarenflag.png |байрахъ_гъоркьхъвай = БацӀбайрахъ (тӀад свердиро бахъараб дугъ ккураб бацӀ)<ref>''Исалабдуллаев М. А.'' Мифология народов Кавказа. — Махачкала: КСИ, 2006</ref> |герб = [[Файл:Coat of arms Avar nutsal.jpg|90px]] |герб_гъоркьхъвай = [[Аваразул герб]] |карта = Аварское ханство (карта).jpg |роцен = 300px |сипат-сурат = Нуцаллъи XIX гӀасруялъул байбихьуда |p1 = Сарир |p2 = Гьунназул ханлъи Дагъистаналда |гӀуцӀана = [[VI гӀасру]] |тӀагӀинабуна = [[1864 сон]] |s1 = |s2 = Россиялъул империя |flag_s2 = Romanov Flag.svg |тахшагьар = [[Хунзахъ]] |щулалъаби = [[Хунзахъ]], [[ТӀануси|ТӀануси]], [[Гъуниб]], [[Аргъвани]], [[МелъелтӀа]] |мацӀ = [[БолмацӀ|БолмацӀ]] |валюта = |гӀатӀилъи = |халкъ = |хӀакимлъиялъул_форма = [[Монархия]] |наслу = [[Нуцалзабазул наслу|Нуцаби]] |бутӀрузул_титул = [[Нуцал]] |дин = [[Ислам]] |цебе = Сарир |хадуб = Россиялъул империя }} '''Ава́р нуца́ллъи'''<ref>{{книга|автор=Д. Ю. Арапов|часть=Аварское Ханство|заглавие=[[БРЭ]]}}</ref> яги '''Авар ханлъи''' — [[XI гӀасру|XI]]–[[XIX гӀасру|XIX]] гӀасрабазда Кавказалда букӀараб [[Феодализм|феодалияб]] пачалихъ. Жиндир заманалда Авар нуцаллъи букӀана Дагъистаналъул гурелги, цогидал ракьаздеги кверщел щвезабураб къуватаб пачалихълъун. Авар нуцаллъи гӀуцӀана [[Сарир]] пачалихъ биххун хадуб ([[XI гӀасру]]), гьелъул ирсилаб пачалихъ хӀисабалда. Жиндир байбихьуда Авар нуцаллъиялъул динлъун букӀана насранияб (гьединго росабалъ букӀана тӀибитӀун аваразул некӀсияб динги). Хадуб кьучӀаб динлъун лӀугьана [[Ислам]]. Авар нуцаллъи чияда бачӀеб пачалихълъун букӀана магъулазул заманалдаги, Тимурил заманалдаги. Авар нуцаллъи мукӀур гьабизе кӀвечӀо Надир-шагьидаги. [[XVIII гӀасру]]ялда Авар нуцаллъи лӀугьана бакъбаккул Кавказалда бищщун къуватаб пачалихлъун; гьелъул кверщаликь рукӀана [[Дагъистан]] гуребги гуржиязул хан [[ГьиракӀли II]], [[Дербент]]алъул, Кубаялъул, Шекиялъул, Бакиялъул, Ширваналъул, Саланалъул, Эриваналъул ханзаби, Ахалцихлъул паша, чачаназул къавмал, ва тӀолго ЦӀор<ref>{{книга|автор=[[Магомедов Р. М.]]|заглавие=История Дагестана, т. 1|место=М.|издательство=|год=1967|страниц=}}</ref>. [[Кавказалъул рагъ|Кавказалъул рагъул]] заманалда Авар нуцаллъи ана [[Шималияб Кавказалъул имамат|Шималияб Кавказалъул имаматалде]] гъорлӀе; [[Имам ХӀамзат|ХӀамзатица]] [[Баху-бика|Баху-бикал]] лъималги чӀван, тӀагӀинабуна некӀсияб нуцалзабазул тухум. 1863 соналъ Авар нуцаллъи ана [[Россиялъул империя|Россиялъул империялде]] гъорлӀе, гьелъул бакӀалда гӀуцӀана Дагъистаналъул областалъул Авар округ. ==Тарих== ===Гьоркьохъел гӀасраби=== ====Нуцаллъи гӀуцӀи==== {{main|Сарир}} Нуцаллъиялъул хӀакъалъулӀ лъала тарихиял хроникабаздасаги фольклоралдасаги. ГӀарабал рачӀиналдего, Хунзахъ ТӀалъиялда лӀугьана кӀудияб хӀукумат, жиндир бетӀерасул нуцал абун титулги бугеб, жиндир тахшагьарги [[ТӀануси]] бугеб. ТӀануси бикьулаан кӀиго бутӀаялде: ТӀа-нуси ва Гъоркь-нуси; гьеб кӀиябгоги букӀана аскӀоб цун. Гьенисан букӀун буго ГӀакаро магӀарде цӀан рахас цӀумурги бугеб, тӀаде чи кӀанцӀараб мехалъ ахӀи базе букӀараб. Рахас цӀараб бакӀалъан рукӀун руго цо чанго сиял. Гьенир хъаравуллъуда ругел гӀадамал эркенал рукӀуе руго магъалоялдаса.{{sfn|Магомедов Р. М.|2002|с=82}} Аваристан бугеб ракь кколеб букӀун буго Хун абураб ракьалде гьоркьобе. М.Чамчианица жиндирго «Тарихалда» рехсон буго ункъго вилаят: 1) Алан, 2) Бас лас, 3) Гаптаг и 4) Хун. «Дербент-наме» рехсолеб буго [[Исфандияр]]ицаги и [[Хосров I Ануширван|Нушираваницаги]] гьеб улка бикьун букӀанин ункъго рахъалде: 1) Гулбах, 2) Туман-шагьасул ракь, 3) Кайтаг 4) МугӀрузул Гъумекиб. Гьеб рикьи данде ккола Аваристанги Гъазигъумекибги гьорлъе кколеб букӀараб Хун ракьалъе<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Bakihanov/framevved.htm Аббас-Кули-Ага Бакиханов->Гюлистан-И Ирам->Введение<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Дионисий Периегетица — II-леб гӀасруялъул греказул гӀалимчияс — хъвалеб «уннал» (хуннал) гӀумру гьабун ругин Каспиялдаса бакътӀерхьун рахъалдехун, скифаздаса бакъдасеб ва капияздазагун албанадаса хьудндасеб рахъалда<ref>Д. Периигет. Описание населённой земли. // Известия древних писателей греческих и латинских о Скифии и Кавказе. С.-Пб. 1893 г., том 1., стр. 186.</ref>. VI гӀасруялда гуннал (аварал?), цоги къавмазул тӀадецуй цӀикӀкӀиндал, Дагъистаналъул мугӀрузде гочине ккун руго, ва гьенир мугӀрузда рукӀарал халкъазда цадахъ гьез гӀуцӀун буго Тавйяк абулеб пачалихъ (Сарир хӀисабалда цӀар рагӀараб).<ref name="автоссылка1">Аликберов А. К. Эпоха классического ислама на Кавказе: Абу Бакр ад-Дарбанди и его суфийская энциклопедия «Райхан ал-хака’ик» (XI—XII вв.) / А. К. Аликберов. Ответственный редактор С. М. Прозоров — М.: Вост. лит., 2003.</ref> МугӀрузда гьезул чӀей бугеб бакӀлъун лӀугьун буго [[Хунзах]] и [[Кумух|Гумик]].<ref>Булатова А. Г. Лакцы. Историко-этнографические очерки. Махачкала, 1971</ref> МухӀамад Рафил тарихияб хроникаялда [[Саратан I|Саратан I нуцаласул]] умумузул халатаб сияхӀалда рехсон вуго Ар_скан (ГӀарацхан). Гьенибго буо: Аваралъул султӀанзаби, жалги урус султӀанзабазул тухумалъул... гьев ханасе магъало кьолаан гьесда рарал ханзабаз. ракьаз ва гӀадамаз тӀолго Дагъистналъул, (гьединго) Черкас вилайяталдаса бахъараб Шамах шагьаралде щун" <ref name=autogenerated2>[http://a-u-l.narod.ru/DIS_Tarih_Dagestan_Muhammadrafi.html Тарих Дагестан Мухаммадрафи] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140715004749/http://a-u-l.narod.ru/DIS_Tarih_Dagestan_Muhammadrafi.html |date=2014-07-15 }}</ref>. [[Саратан I|Саратан]] XIII гӀасруялъул кӀиабилеб бащалъиялда вукӀун ватани, ГӀарацханил ханлъиялъул заман ккола VII гӀасруялде, ГӀарабал рачӀараб заманалде. 1032 соналъ къотӀи-къай хъван буго Хунзахъ шагьаралдаги аланаздаги гьоркьоб, жалги жидерго церехъазу бетӀерлъиялда хъватӀир рахъал, Тмутараканалъул русазда цадахъ. Гьел цадахъ тӀаде кӀвнцӀана Ширваналда ва къуваталдалъул бахъана гьелъул тахшагьар Язидия, гьабсагӀат бугеб Шемахаялда аскӀоб гӀадин букӀараб. Тахшагьаралдаги цогидал бакӀаздаги хьундасеб рахъалдаса рачӀарал рагъухъабаз гъурана 10 азар. -гӀанасев чи. Гьез гьениб бан буго 10 къо, давла гьабулаго, гьелдаса хадуб нахъ руссун руго. Аваразулги, аланазулги русазулги аскаралъ, ЧӀоралъул амирасул ракьалдасан рокъоре нахъ руссунаго, хӀукму гьабун буго, гӀодоблъиялдаса инчӀого, мугӀруздасан ине. Амма Хучни росулъе щвараб мехалъ, гьезде тӀаде кӀанцӀун ЧӀоралъул бусурбаби, Мансур ибн Маймун амирасул бетӀерлъиялда гъоркь. Ва аваразулги, аланазулги, русазулги аскаралъул гӀемерав чиги чӀван вуго, гьез Ширваналдаса гьабураб давла нахъе бахъун буго.<ref name="mylektsii.ru">{{Cite web |title=Archive copy |url=https://mylektsii.ru/5-56544.html |access-date=2019-08-15 |archive-date=2019-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190326140048/https://mylektsii.ru/5-56544.html |url-status=dead }}</ref> Гьеб [[Дербенд|Дербендалда]] аскӀоб 1032 соналъ аваразги гӀурусазги бусурбабазде данде гьабураб рагъ хутӀун буго хундерилда гьоркьоб кӀалзул биценлъун XVIII гӀасруялде щвезегӀан, хадуб гьеб хъвана [[ГӀараб мацӀ|гӀараб мацӀалда]] ва лӀугьана "Дагъистаналъул тарихалъул" бутӀалъун. Гьел биценазда буго аваразги гӀурусазги гӀарабазде данде гьабураб рагъалъул хӀакъалъулӀ, жибги, биценалда рекъон, XI–XII гӀасрабазда лӀугьараб, ва гӀарабалги бергьараб: «Дагъистаналда лъараб мехалъ» бусурбабазул аскар бачӀунеб букӀин, «нагӀана батаяб капурзабазул боги ГӀурусил аскарги, рохалида къварилъуда цадахъ рукӀинин къотӀиги хъван, ракӀарана шагьаралда аскӀоб, жинда ЧӀорилан абулеб, Исламалде данде чӀей гьабизе ракӀалдеги ккун, тӀадеги кӀанцӀизе ва бусурбабазу боязе заралги гьабизе»<ref name="mylektsii.ru"/>. XI гӀасруялда биххана аваразул [[Сарир]] пачалихъ (гьелъул ахирисеб рехсей буго 1067 соналъ), гьелъул бакӀалда ТӀануси / [[Хунзахъ]] тахшагьарги бугеб Авар нуцалъи лӀугьана. === Нуцаллъиялда ислам тӀибитӀи === [[Суракъат I|Суракъатил I]] заманалда ханлъи ирасалъе кьеялъул тартиб гӀуцӀана, ва гьелда рекъон тахида чӀезе лъилниги ихтияр букӀинчӀо Суракъатил наслуялъул васазулги язазулги гурони{{sfn|Магомедов Р. М.|2002|с=82}}. Суракъат лӀугьана шайх АхӀмадил бищун кӀудияв тушманлъун. АхӀмадида кӀвана Суракъат Нуцаллъиялдасе нахъе гъезе{{sfn|Магомедов Р. М.|2002|с=83}}. Тарихияб асар «Тарихи Аргъваниялда», XVIII гӀасруялда данде гьабураб, рехсон буго Абу Муслим цин кӀанцӀанин Сариралъул хьундасеб тахшгьар Гелбахъе, гьебги бахъанини гьес, гьенив вукӀарав Суракъатил вац Кагьруги чӀванин, гьесул чӀараб бакӀги биххизабунин. Гьеб иццалда рекъон, гьеб кинабгоги ислам тӀибитӀиги лӀугьун буго гьижраялъул 645 соналъ (1247–1248 санал)<ref name="ReferenceC">Тахнаева П. И. Аргвани: мир ушедших столетий: исторический портрет сельской общины Нагорного Дагестана. М., 2012.</ref>. Гьебго иццалде мугъчӀвайги гьабун, А. Р. ШигӀадовас Хунзахъ гъазизабаз кверде босараб заман хъвана 1256 сон<ref name="ReferenceD">Криштопа А. Е. Дагестан в ХӀII — начале ХV вв. Очерк политической истории. М.,2007.</ref><ref>Шихсаидов А. Р. Ислам в средневековом Дагестане (VII—XV вв.). Махачкала, 1969.</ref>. «Хунзахъ-наме» абураб иццалда рекъон, Суракъатида кӀола тӀоцебесеб рагъулӀ, жибги [[Тобот]] лъарал рагӀалда (гьабсагӀат [[ГӀарани|ГӀараниги]] [[Хунзахъ|Хунзахъги]] гьоркьоб) ккараб, гъазизаби къезаризе. Амма хадуб Абу-Муслимица гьижраялъул 654 соналъ (1256–1257 санал) цебе букӀаралдаса кӀиго нухалъ цӀикӀкӀун бугеб аскар данде гьабула<ref name="ReferenceE">Хайдарбек Геничутлинский. Историко-биографические и исторические очерки / пер. Т. М. Айтберова. Махачкала, 1992.</ref>. Гьеб заманалде (1255 соналде гӀадин), рикӀкӀунеб буго, Суракъат хола<ref name="ReferenceD" />, ва нуцаллъун вукӀуна гьесул вас [[Байар II]]<ref name="ReferenceF">Максуд Алиханов. В горах Дагестана. Путевые впечатления и рассказы горцев / сост. и комм. Р. Н. Иванов. Махачкала, 2005.</ref><ref name="ReferenceG">Шихсаидов А. Р., Айтберов Т. М., Оразаев Г. М.-Р. Дагестанские исторические сочинения М., 1993.</ref>. Хадуб, гьебго иццалда рекъон, Хунзахъе жанибе нух рагъула [[Самилахъ]] авалалъул гӀадамаз, гьелдаса хадуб Аваристаналъул тахшагьар Абу-Муслимица биххизабун, бухӀун чӀунтизабула, гӀадамал яги чӀвала, яги кверде росула ва исламалде руссинарула<ref name="ReferenceE" /><ref name="ReferenceF" />, [[Байар II]] лӀутула Тушетиялде. Бищун цересел Хунзахъ ратарал [[ГӀараб мацӀ|гӀараб мацӀалда]] куфи хатӀалъ хъварал хъвай-хъвагӀаби (XII - XIII гӀ.) ратралги руго с Самилахъ авалалда. Хунздерил биценазда рекъон, тӀоцебе ислам босун буго самилаз, ва тӀоцебесеб мажгитги гьезул авалалда, ай Самилахъалда, бан буго<ref name="ReferenceH">Атаев М. М. Авария в Х-ХV вв. Махачкала, 1995.</ref><ref name="ReferenceI">Магомедов Р. М. По аулам Дагестана. Махачкала, 1977.</ref><ref name="ReferenceJ">Айтберов Т. М. Древний Хунзах и хунзахцы. Махачкала, 1990.</ref><ref name="ReferenceK">Айтберов Т. М., Иванов А. А. Новые арабские надписи XIII—XIV из Дагестана // Письменные памятники и проблемы истории культуры народов Востока. М., 1981. Вып. XV, ч. II.</ref>. Гьеб хилиплъиялдаса хадуб самилазда абун буго хӀамилал абун. «Дагъистаналъул тарихалда» рекъон, Байяр II Тушетиялде лӀутун хадуб, Хунзахъ бетӀерлъи гьабизе лӀугьана ХӀамзатил наслуялъул шайх АхӀмадил наслуялъул Майсумбек. Абумусли лӀугьагьана Аваристаналъул имамлъунги, рузманалъул цевехъанлъунги, къадилъунги (хӀакимлъунги)<ref name="mylektsii.ru2" />. «Хунзахъ-наме-ялда» рекъон, Абу-Муслим шайх — бусурбабазул гьеб заманалда бетӀерав нухмалъулев, гӀумру гьабун вукӀана хасало Таркиялда, риидал — Гъази-Гъумекиб. «Аргъвани росдал тарихалда» рекъон Абу-Муслим гуревги вукӀун вуго ГӀаюдул-Муслимги, жив хеко хварав, Абу-Муслим хун вуго гьелдаса хадуб 30 сон индал, Аваристаналъул имамлъун вугеб мехалъ. Абу-Муслимил аскаралда рукӀун руго Гъази-Гъумекисел гурелиги аваралги ва цогидалги. Суракъат хун хадуб нуцаллъиялда лӀугьараб дандеккунгутӀи ва нуцаллъиялда кверщел гьабизе къварагӀаразул питна сабаблъун, батизе бегьулеб жо буго, Нуцаллъия Абу-Муслимил аскаралде кӀудияб данде-чӀей гьабунутӀи.<ref name="ReferenceI2" /><ref name="ReferenceJ2" />. Щибаб аваразул росулъе цо-цо гӀалимчи витӀун хадуб, Абу-Муслимида ракӀалде ккола Гъази-Гъумекиве тӀадвуссине, амма гьелда цебе гьес бицен гьабула жиндирго наибасе ругел хӀинкъалабазул: «Балагье, божуге гьезда. Дир щаклъи буго, гьезул Аллагьасда иман лъей тӀубараб гьечӀин, гьелъул гӀаксалда — гьеб бугин щаклъигун ва кӀикуцлъигун жубараб. ЦӀодорго чӀа!». Абу-Муслимил хӀинкъи битӀараб батула. Гьебго Хунзахъ-намеялда рекъон, халкъалъе захӀмалъула цӀиял къанунал ва жалго ругьунал гӀадатал рехун тей<ref name="ReferenceE2" />. [[Суракъат I|Суракъатил]] вас [[Байар II|Байяраица]] хӀалбихьула жиндирго умумузул ханлъи нахъбуссинабизе, амма гӀарабаз данде чӀей гьабула. Нуцаллъиялъул тах нахъбуссинабула ригьалда вугев [[Байар II|Баярил]] васас, жиндир цӀар «Дагъистаналъул тарихалда» ГӀамир-СултӀанилан бугеб, магъулазул кумекалдалъун<ref name="ReferenceF2" />{{sfn|Магомедов Р. М.|2002|с=112}}. Хунзахъ намеялда рекъон, гьесда цӀар букӀана ГӀандуникӀ<ref name="ReferenceE2" />, гьеб насранияб цӀар гьес Хунзахъ нахъбуссниабун хадуб бусурбанаб цӀаралде хисун батизе бегьула. ГӀамир-султӀаница цӀумадаса ва Ариштиялдаса кӀвараб аскарги бакӀарун вачӀуна Хунзахъе къаселъухъ, гьеб заманалда Хунзахъ бетӀерлъун вукӀуна наиб ГӀамир-АхӀмад. Хадуб, Дагъистаналъул тарихалда рекъон, ГӀамир-СултӀаница, шималияб рахъалдасан тӀаде кӀанцӀун, Абу-Муслимида Аваристаналъул тахшагьар тезабула, гьелдалъул нахъбуссинаблу Хунзахъ-шагьар, ГӀамир-АхӀмад чӀвала, гьесул къотӀараб бетӀер лъола киназдаго бихьизе<ref name="ReferenceE2" /><ref name="ReferenceG2" />. Халкъалъул биценазда рекъон, авараз ГӀамир-АхӀмад чӀвала [[БакьайчӀи]] росдадаса 4 км-ялъ рикӀкӀад бугеб Карчик абулеб бакӀалда, ва хадув вукъула Хунзахъ «Самилазул хӀор» абулеб бакӀалда<ref name="ReferenceI2" />. ==== Нуцаллъи магъулазул ва Меседил Урдуялъул заманалда ==== ==== Рекъав Тимур тӀаде кӀанцӀи ва гьелъул хӀасилал ==== ==== Аваристан XV гӀасруялда ==== === Нуцаллъи цӀияб заманалда === ==== XVI гӀасру ==== ==== XVII гӀасру ==== ==== Нуцаллъиялда жаниб данде ккунгутӀаби ==== ===== Гьидерил жамагӀатгун данде чӀей ===== === XVIII гӀасру === ==== XVIII гӀасруялъул байбихьи ==== ==== Надир-шагь тӀаде кӀанцӀи ==== ==== Нахъа ЦӀоралда рагъ ==== ==== БаакътӀеохьуда ругел ракьазда тӀад кверщел лӀугӀи ==== === Нуцаллъиялъул заман лӀугӀи === == География == == Халкъ == === Халкъалъул къадар === === Миллияб гӀуцӀи ва мацӀал === === ЖамгӀияб гӀуцӀи === == Пачалихъияб гӀуцӀи == === Пачалихъалъул символал === === Пачалихъалъе нухмалъи гьаби === === Ихтияр ва къанунал === === Маданият === === Дин === == Нуцалзабазул сияхӀ == == Баянал == 1d18d4etbcnios7xk3esx0uzxef6sbg 0 12093 101114 99668 2026-09-07T12:33:13Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101114 wikitext text/x-wiki {{Расмияб хъулухъ |post = Дуче |body = Фашизм |bodysuff = а |code = it |native_name = Duce del Fascismo |insignia = Flag of Mussolini as Capo del governo of Fascist Italy.svg |insigniasize = 140px |insigniacaption = [[Италиялъул байрахъазул сияхӀ|Дучеясул штандарт]] |image = Mussolini biografia.jpg |imagesize = 150px |imagecaption = '''[[Бенито Муссолини]]''' |style = [[БетӀерчӀахъад|Жиндир бетӀерчӀахъаяв]] |residence = [[Palazzo Chigi]]<br/>{{small|(1925–1929)}}<br/>[[Palazzo Venezia]]<br/>{{small|(1929–1943)}}<br/>[[Villa Torlonia (Rome)|Вилла Торлония]]<br/>{{small|(1925–1943)}} |appointer = [[Фашизмалъул кӀудияб данделъи]] |appointer_qualified = |precursor = [[Бенито Муссолини]] {{small|([[Италиялъул премьер-министр|Премйер-министер]] хІисабалда)}} |formation = 23 март, 1919 |first = Бенито Муссолини |last = Бенито Муссолини |abolished = 25 апрель, 1945 |succession = |salary = }} [[Файл:Mussoliniposter.jpg|thumb|Муссолинил тӀубараб титул букӀана «Жиндир тӀадегӀанлъи Бенито Муссолини, ХӀукуматалъул бетӀер, Фашизмалъул Дуче ва Империялъе кьучӀ лъурав» ({{lang-it|Sua Eccellenza Benito Mussolini, Capo del Governo, Duce del Fascismo e Fondatore dell'Impero}})]] '''Ду́че''' ({{langx|it|Duce}}, {{IPA|it|ˈduːtʃe|pron}}), {{langx|la|dux}} «цевехъан» рагӀудаса бачӀараб) — [[Националаб фашистияб партия|Националаб фашистияб партиялъул]] бетӀер [[Бенито Муссолини]]л букӀараб титул, жиб 1925 соналда гӀуцӀараб; Муссолиние гьеб щвана, жиндаго хадуб Италиялъул хӀакимзабазул данделъул бетӀерасул хъулухъги букӀаго. Гьелдалъун гьесие рес щвана Италиялъул пачалихъалъул унгояв бетӀерлъун вукӀине, Виктор Эммануил III къираллъун вукӀаниги. Хадуб титулалде тӀаде жубана «Империялъе кьучӀ лъурав» абун, жибги кӀиабилеб италгин хӀабаш рагъулӀ Италияги бергьинеги гьабун, гьелъул колониалияб пачалихъ Муссолиница бахъинабиялъе гӀоло. Дуче титул хвезабуна 1943 соналъ, къираласул амруялдалъун Муссолини гьелдаса ватӀагьавун хадуб. Гьелъул бакӀалда премйер-министрасул титул букӀадахъин гьабуна, ва гьебги щвана Пиетро Бадолиохъе «Дуче» титул лӀугьана кьучӀаблъун фашистиял ва радикалиял миллиял партиязул церехъабазул титулабазе (гьездаго гьоркьоб [[Фюрер]] титулги). 1943 соналъ, жиндирго пачалихъ къураблъун рикӀкӀинчӀев Муссолини лӀугьана «Италиялъул социалияб жумгьурияталъул Дуче»<ref>Quartermaine, L. (2000). [http://books.google.fi/books?id=Vwx6hN8zyIsC&printsec=frontcover&dq=%22italian+social+republic%22&hl=en&sa=X&ei=5iLjT7L0Ic7ItAa_qL3FBg&redir_esc=y#v=onepage&q=%22italian%20social%20republic%22&f=false Mussolini’s Last Republic: Propaganda and Politics in the Italian Social Republic]. p. 21</ref>. == БачӀараб бакӀ ва тарих== «Дуче» титул хӀалтӀизабулаан жиндирго гӀадатлъун билъараб магӀнаялда (ай цевехъан хӀисабалда) 1860-л саназда Италия цолъизабулеб заманалда: [[Джузеппе Гарибалди]]л рахъккураз гьедин абулаан гьесда, амма гьес жинцаго жиндаго гьедин абулароан<ref>Lucy Riall, «Garibaldi, Invention of a Hero», London, 2007, Ch. 9</ref>. 1915 соналъ «ТӀадегӀанав цевехъан» ({{lang-it|Duce Supremo}}) абураб цӀар жиндего абизе лъкгьана Виктор Эммануил III, Италиялъул рагъуд гӀуцӀарал къуватазул бетӀерав цевехъан хӀисабалда. [[ТӀоцебесеб дунялалъул рагъ]] лӀугӀун хадуб гьеб ккуна Габриеле Д’Аннунциоца, Фиуме Республикалъул бетӀер хӀисабалда. Амма гьеб титулалъе бищунго цӀар щвана Бенито Муссолинихъ, Джерардо Доротил гьебго цӀар бугеб сураталдаса хадуб гьеб титул лӀугьана Муссолинил [[Антомасия|цӀар хисулеб гӀаламатлъун]]. Гьанже заманалда Италиялъул сиясатчагӀаз ва жигарчагӀаз «Дуче» рагӀул бакӀалда хӀалтӀизабула «цевехъан» хӀисабалда цогидал гьебго магӀналъул рагӀаби. ==Тартиб== Муссолинида ракӀалда букӀана КӀудияб фашистияб шураялъ гьесул ирсилавлъун вищщилин лъабго гьес рихьизарурал чагӀазда гьоркьоса, ва вищарасул цӀар ханасухъе тӀасдикъ гьабизе битӀилилан. 1940 соналдаса Муссолиница жиндирго бакӀалде хӀадурулев вукӀун ватизе рес буго жиндирго дурц Галеаццо Чиано<ref name="gunther1940">{{cite book | url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.149663/2015.149663.Inside-Europe#page/n277/mode/2up | title=Inside Europe | publisher=Harper & Brothers | author=Gunther, John | authorlink=John Gunther | location=New York | year=1940 | pages=255,257-258}}</ref> ==СияхӀ== === Дуче === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! rowspan="3" width="85px" | Сурат ! rowspan="3" width="200px" | ЦӀар<br><small>(Гьавуна-Хвана)</small> ! colspan="3" width="200px" | ВукӀараб заман ! rowspan="2" width="200px" | Сиясатаб партия |- !<small>Хъулухъалде лӀугьана</small> !<small>Хъулухъ тана</small> !<small>Хъулухъалда бараб заман</small> |- ! colspan="3" |Дуче | rowspan="4" |[[Миллияб фашистияб партия]] |- | rowspan="3" |[[Файл:Mussolini biografia.jpg|100px]] | rowspan="3" |[[Бенито Муссолини]] <br><small>(1883 – 1945)</small> |24 декабрь, 1925 |25 июль, 1943 |17 сонги 213 къоги |- ! colspan="3" |Италиялъул социалияб республикалъул Дуче |- |23 сентябрь, 1943 |25 апрель, 1945 |1 сонги 214 къоги |} ==Гьединго балагье== * [[Каудилйо]] * [[Кондукэтор]] * [[Дож]] * [[Фюрер]] * [[Поглавник]] * [[Диктатор (НекӀсияб Рома)]] == МугъчӀваял == {{мугъчӀваял}} [[Категория:Бенито Муссолини]] [[Категория:Итал фашизм]] [[Категория:Титулал]] 7oxjyrdlfyd5ugadi3ianffyev1apwd 0 12102 101014 99313 2026-09-07T12:16:33Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101014 wikitext text/x-wiki {{ЧІужугІадан |цІар=Бахтика |гьаюраб заман=гІага-шагарго 1767 |гьаюраб бакІ=[[Хунзахъ]], [[Аваристан|Авар нуцаллъи]] |хвараб заман = ''лъалеб гьечІо'' |хвараб бакІ=? |юкъараб бакІ=? |миллат=[[Аварал|магІарулай]] |эмен=[[МухІамад-нуцал IV]] |эбел=Баху |рос=[[Ибрагьим Халил-хан]] |лъимал='''васал:''' Ханлар, АхІмадхан<br>'''яс''': СултІанат }} '''Бахтика''', [[Падар мацӀ|падар.]] ''Bikə ağa'' (гӀага-шагарго 1762 с., Хунзахъ, Авар нуцаллъи — ?) йикӀана [[МухӀаммад-нуцал IV|IV МухӀамад-нуцалил]] яс, жиндирго вац [[КӀудияв ГӀумахан|КӀудияв ГӀумаханица]] гъарабагъазул Ибрагьим-ханасе чӀужулъун кьурай. Гьей ккола «Бахтикал кечӀ» абураб машгьураб магӀуялъул автор{{ГъоркьегІан|#Бахтикал кечІ}}. ==ГӀумрухъвай== === Гьаюраб заман === Бахтикал гьаюраб ва росасе араб къо-моцӀ мухӀканго лъалеб гьечӀо, гӀага-шагарго чӀезабун гурони. Гьелъул вац [[КӀудияв ГӀумахан|КӀудияв ГӀумахан]] гьелдаса ригьалъ кӀудияв вукӀана ва гьев гьавуна 1761-абилеб соналъ. 1767-абилеб соналъ [[МухӀаммад-нуцал IV|МухӀамад-нуцалил]] лъади, Бахтикал эбел [[Баху, ХанмухӀамадил яс|Баху]] хвана. Бахтикаца жиндирго кӀудияв вас гьавуна 1785 абилеб соналъ. Гьевги гьавуна жеги Бахтикал гӀумруялъул 20 сонцин букӀинчӀеб мехалдда. Биценазда рекъон, Баху хун йиго Бахтика гьаюлаго, яги гьей гьаюн хадуй унтун. Гьелда рекъон Бахтика гьаюн йиго 1767 соналъ. [[Гиничукьа ХӀайдарбег|Гиничукьа ХӀайдарбегица]] хъвалеб буго: «Бахуца МухӀмаднуцалие гьаруна ункъго лъимал – цо васги, ункъго ясги. Цо ясалда цӀар букӀана ХъистӀаман. Хадуй гьей росасе кьуна Жунгуталдаса ХӀасанханил вас ГӀалисултӀанханасе. ХъистӀаманица ГӀалисултӀанханасе гьавуна кӀиго вас: ХӀасанхан ва СултӀанахӀмадхан. МухӀмаднуцалил кӀиабилей ясалда цӀар букӀана Аймесей. Гьей кьун йикӀана Гъазигъумекиса Шахмарданил вас МухӀамадхание. Гьесие Аймесейица Арсланхан. Лъабабилей ясалда цӀар букӀана Бахтика. 1784 соналъ, 17 сонил ригьалда кьун йиго Гъабагъалъул хан Ибрагьимханасе (1726-1806). КӀикъогогӀан соналъ кӀудияв вукӀун вуго гьев Бахткадаса. Гьеб цӀех-рехалъ мекъиияблъун гьабулеб буго Б.Карапетянил «Бахтика 14 сонил ригьалда кьуна Ибрагьимханасе» абураб хъвай-хъвагӀай. === Шушу ханаса росасе кьей === Бахтика [[Ибрагьим Халил-хан|Ибрагьим-ханасе]] кьеялда разилъуларого йикӀун йиго. [[КӀудияв ГӀумахан|ГӀуммаханил]] вазир ГӀалискандида кьунилан гӀайиб гьабун буго. Живго Ибрагьим-ханги гьев чӀарав бакӀ — Шушаги какун руго. Жиндирго хварал-чӀваралги рехсон, гӀайибал чӀван жийго кьунилан. П.Г. Бутковас хъвалеб буго, 1786 соналъул апрелалъул ахиралда КӀудияв ГӀумаханас ячанин Ибрагьим-ханасул чӀужу, хадуб Дербендалъул ФатагӀали ханас шушаханасул яс ячине.ГӀумаханица Ибрагьимханасул яц ячун йикӀинчӀо, гьелъул гӀаксалда дос ячана ГӀумаханил яц Бахтика, гьеб жо къосун гъалатӀ гьабуна Бутковас. Амма Бахтикал кӀудияв вас Ханлар 1785-абилеб соналъ гьавунин абураб хӀужа битӀараб батани гьаб пикруги мекъаблъун кколеб буго. Гьенив автор мекъи ккеялъе гӀиллалъун ккун батизе рес буго ГӀумаханил батӀияб ригьин. Гьебго 1785-абилеб соналъ гьес асир гьаруна гуржиязул гиназ Евгена Абашатдзел ясал, гьездаса цояй Дарижа (Дареджан) ГӀумаханица жиндиего чӀужулъун ячана. Гьеб ишги ккана Гъарабагъалда, гьеб ригьин къосун батизе рес буго Бутковас, Ибрагьимханасул яц ячанин. Бертин букӀун буго маялъул ахиралда, яги июналъул тӀоцересел къояз. Хунзахъе цӀияй бахӀарайгун ГӀумахан вуссуна 1786-абилеб соналъул 27-абилеб июналда. Бахтикал Ибрагьимханасулгун букӀараб ригьнадаса гьавула кӀиго вас — Ханлар ва АхӀмадхан, яс Султанат. 1805-абилеб соналъул хъвай-хъвагӀаязулӀ [[Ханлар|Ханларил]] букӀана 20 сон, АхӀмадханил — 10 сон. 1791 соналъ Ибрагьим-ханасе Агъа МухӀамадиде данде рагъ гьабизе кумакалъе гьесго ахӀун Гъарабагъалде щола КӀудияв ГӀумахан. Гьеб заманалда хӀинкъигьечӀолъи цӀуниялъул мурадалда Бахтика ва лъимал ритӀула Авариялде. Авариялда йигеб заманалда Бахтикаца ва лъималаца гӀумру гьабуна ЗагӀиб, гьенир ран рукӀана хасалил рукъзал, гьединго рукӀунаан Гьолокьги. Цо-цо Хунзахъеги щолаан. ЗагӀиб тӀаса бищиялъе гӀиллалъунги букӀана гьава-бакъ хинаб бакӀ букӀин. Гьенир ран рукӀана Бахтикае рукъзал, гьарун рукӀана ахал, гӀезабула Гъарабагъалъул пиринчӀ, хӀалтӀулаан Бахтикада цере тарал хӀалтӀухъаби. Гьенир ругеб заманалда жаниб Бахтикал яс Султанатида ва васал АхӀмадханида ва Ханларида лъала авар мацӀги. Гьениб гӀумру гьабуна гьез 1791 соналдаса 1797 абилеб соналде щвезегӀан. Гьенир ругел гӀалимзабазда цере цӀалун лъималазе щола авар ва гӀараб мацӀалъул лъайги. ТӀад юссун Шушаялде Бахтикагун лъимал уна АгъамухӀамдханги чӀван гьениб парахатаб гӀумру лӀугьарабго. 1797 абилеб соналъ хаслихъе аваразул аскаралъул ва чанго нусго жиндир рекӀаразул кумекалдалъун тӀад буссинабула Ибрагьимханас жиндирго Гъарабагъалда букӀараб ханлъи. [[КӀудияв ГӀумахан|ГӀумаханида]] жиндирго яц Бахтика ахирисеб нухалда йихьула 1800 абилеб соналъ Иори гӀурухъ рагъ ккун хадуб. 2000 гӀан чи вугеб аскар гьес хасел тӀамизе ритӀула Шушаялде гьениб гьезие рукӀа-рахъиналъе кванил шартӀал чӀезарула Ибрагьимханас. 1801 абилеб соналъул 22 марталда ГӀумахан нуцал хун хадуб Гъарабагъалда ахӀвал-хӀал квешлъула ва лъабго соналдаса Ибрагьимханас гьеб кквезе кӀвеларин гӀурсазда гьарула жидерго къайимлъиялда гъоркье босе Гъарабагъ ва живгоян. Гьебго заманалда Ибрагьимханасул васасе щола гӀурусазул полковникасул чин, Гъарабагъалъул ханасул вас хӀисабалда. Амма гьесдехун ГӀумахан-нуцаласул чагӀазул ва гӀагарлъиялъул букӀана рокьукъаб бербалагьи. 1806 абилеб соналъул июналда Шушаялъул риидалил хӀухь бахъулеб рокъов мацӀал гьариялъул хӀасилалда Д.Т.Лисаневичасул егераз хучдуца чӀвала Ибрагьимхан. Гьесдаго цадахъ чӀвала хъизаналъул чагӀиги. Инсуда цадахъ чӀвала гьесулгун Бахтикал яс Султанатги, гьеб букӀана Бахтикаде бачӀараб кӀудияб балагь. Гьеб заманалда эменгун вукӀарав Ханлар лӀутун ворчӀула ва уна [[Персия|Персиялде]]. Амма 1807-абилеб соналъул 16-абилеб апрелалда Гъарабагъалдеги вуссун гӀурус пачаясе ритӀухълъиялъул гьа бала. Гьеб заманалда Бахтикал ахӀвал-хӀалалъ рахӀат хвезабурав аваразул нуцал СултӀанахӀмадханас бухьен гьабула Кавкзалда кӀудиявлъун гӀурусаз тарав И.В.Гудовичасгун, Бахтика ватӀаналде тӀад юссинайизе рес кьеян. «Бокьун букӀана ункъачо ва лъимал жиндихъего рачине». Бахтикал ва гьелъул лъималазул кверщаликь рукӀана 20 росуги 948 хъизанги (578 рукъалъ гьезие магъало кьолаан, 370 кьолароан). Гьездаса 869 хъизан букӀана бусурбаби, 79 — эрмениял.Гьенир ругел гӀурусазул ритӀунчагӀаз кидаго провокациял гьарулаан, ханасул бечелъиялдаса жидеего жо тӀезабизеян. Гьединал гьужумал рукӀана Ханларидеги. 1827 абилеб соналда гьесул кверщаликьа бахъана 23 хъизан Шушаялда. 1822-абилеб соналъ Ермоловас хӀалбихьана гьев Россиялъул хиянатчилъун вихьизавизе ва магӀишат бахъизе. Ханлар хвана цо-цо баяназда рекъон 1831-абилеб соналъ, цогидазда — 1833-абилеб соналъ. 1837 абилеб соналда Ханларида цере рукӀарал эрмениязул 14 хъизаналъ хъулухъ гьабулеб букӀана гьесул гьитӀинав вац АхӀмадхание. АхӀмадхан гьавуна 1793 яги 95-абилеб соналъ, гьес ячана Шамшадилазул Юсупханил яс Гюриджагьан, 1820-абилеб соналъ гьаюрай. Гьезул йикӀана гӀицӀго цохӀо яс, Бахтика (Бике-ага) абураб цӀар бугей. Гьей ана генерал ХӀасанбек Агъаларовасе росасе. Гьезулги вукӀана цохӀо вас — Давудхан Агъаларов-Джеваншир. Жийго Бахтика хвараб заман мухӀканго лъалеб гьечӀо<ref>https://www.radioerkenli.com/a/umakhan-daughter-bakhtika/25245135.html</ref>. ==Бахтикал кечӀ== Бахтикал хӀакъалъулӀ магӀарулазухъе щварал хӀужаби руго халкъияблъун лӀугьараб, гьелъ жинцаго гьабурабин абулеб «Бахтика» кочӀолъ ругел баянал. Адабияталъул махщелчагӀазул къиматалдалъун гьеб асар рагӀула аваразул кӀалзул гьунаразулӀ бищунго тӀадегӀанаб даражаялъул асарздаса цояблъун. Гьелдаго цадахъ загьирлъулел руго Бахтика хӀалбихьи бугей политик йикӀиналъул рахъалги, гьелъул гӀумруялдаса цо-цо хӀужабиги. Жийго Шушуханасе кьеялъе рази йикӀинчӀей Бахтикаца гӀайибияллъун рехсолел руго вац ГӀумахан ва гьесул вазир ГьоцӀалъа [[ГӀалисканди]] ([[ХӀамзат (имам)|ХӀамзат]] имамасул эмен. Гьединго какулеб буго Бахтикаца жийго унеб [[Шуша|Шушаги]] ва жиндирго росги. КочӀолъ Бахтикаца магӀу тӀолеб буго эменги, имгӀал МухӀамадмирзаги гьесул вас Булачги чӀаго рукӀаралани жий Шушаялде йиччалароанин. Дое кьоелей йикӀин бачӀараб рокьукъаб хабарги, росулӀ ханазабазул ссиги бихьизабулеб кочӀолъ байбихьудаго руго :«''Меседил гьаркьица гъалал халаго, хабар бачӀанила Шушаялдаса''» - абурал мухъал. [[МагӀарулал|Авар халкъалъе]] халкъияблъун лӀугьараб Бахтикал кочӀол буго чанго батӀияб батияб къагӀида , аслияблъун буго хадусеб кечӀ<ref>https://www.radioerkenli.com/a/umakhan-daughter-bakhtika/25245135.html</ref>: <poem> :Меседил гьаркьица гъалал халаго, :Хабар бачӀанила Шушуялдасан. :ГӀарцул саргъасалъуй дун чвердолагун, :Чапар гӀунтӀанила гъарабагъазул :Хъатир-хъулухъилан, - бихьинав-цӀуяв, :ЦӀер гӀадин эхетун хӀатӀида чӀана. :Щурщун гӀемерлъана дир гӀолилазул :ХӀалай захӀмалъарай КӀилъилай щвана, :Щапун, магӀилги тӀун, бицана гӀодун :Гьал рачӀарал гьалбал, ГӀумма-ханиде, :Гьарун мун кьейилан Шуша-ханасе. :Бицарабго рагӀи, гьабураб къотӀи. :КъачӀай ле, хазина, гьанже къокъине. :Къваридай, чучизе чи тӀагӀинин дир. :Чорхол чара хварай, дарман тӀагӀаралъ. :ТӀад речӀчӀун КӀилъилай гуюгун рехун, :КӀицӀулго тирана байтулманаб рукъ. :Къварилъи ракӀалъул! КӀоларо чӀезе: :«Кьоге, вац ГӀумма-хан, дун Шушуялде, :ЦӀарго лъикӀаб гьечӀин Шушу-ханасда. :КӀанцӀизе кьуруни, гӀела борхалъи. :ГӀасияб хвел босзе бокьулеб гьечӀо. :ЙитӀуге, яц хваяв, Гъарабагъалде, :Инсул тушманасул улкайин кколеб». :КьечӀого кин гӀелей мун Шушуялде, :ГӀуммаханил кӀалгӀа гӀарцуца цӀедал. :ГӀелищ йитӀичӀого Гъарабагъалде, :ГьоцӀдерил чӀункӀбузда дарай ретӀиндал. :Нусго яс гьаеги ГӀалискандие, :ГӀарац къваригӀиндал гӀарцухъ ричизе. :ГӀарцул лал тӀамаги хундерил ТӀалтӀа, :Дирго вац ГӀуммахан гӀарцуд гӀорцӀизе. :Дун йичун босараб меседгин гӀарцул, :Пурций махал гьаре хундерил бое. :Нахъе хутӀаралъул, тӀад-хӀебдалазе :Харицелал къотӀе къваригӀел ккедал. :Дун кьуралъухъ кьураб мирзай-хамалъул :ЛъагӀилухъ тукен лъе, вац дир ГӀуммахан. :Киниса киниги дун толарелъул, :Къолоца бай гӀарац магӀарулазе. :КигӀан гьараниги, дир гьариялъе :ГьечӀин къабуллъулев, къвакӀун чӀанин мун. :Къалица кье харай хундерил бое, :Игилъа гӀодое дун уней мехалъ. :Хадув валагьизе ГӀуммахан анищ, :Гъое ЗагӀиехун дун тӀавагьиндал. :Аман, горсан ваккун ГьитӀинав Булач, :Берцинав Булачил хъалиян бухӀун. :Хъабалайги ретӀун, тӀалу кин телеб. :Гьаб тӀалугӀанасеб тӀухьиги кьвагьун. :Кьалда хваралазул хиял кӀоченищ, :ТӀалтӀа бараб сигӀан, гьир харил бухӀун. :ХӀиллаялъ чӀваразухъ чӀегӀер бахъани, :ЧӀвалел гӀайибазул ургъелго гьечӀо. :Ургъалаби гъунел гъваридал кӀкӀалал, :Гъарин дун яхунел рорхатал щобал! :Дунял хӀарамлъаги ХӀебдал боялъе, :АхӀи бан аниги, аман гьабичӀо. :Инсул къайи чӀвалеб доб Къарбиялда, :Меседил щуб ккаги, щварас босизе. :Свакарал рещтӀунеб доб АхӀлъималда, :ГӀарцул полоп баги, банин гьоболлъи. :Цинги танин абе Илусуялда, :Хъурмил хӀулабаде ругьулайги ран. :Гьанже йигин абе Гъарабагъалда, :Роржунел хъурмузда хадуй ялагьун. :ГӀазу балеб къоялъ къватӀий яккани, :Капураб махӀ буго росдадасанго, :Гьури пулеб къоялъ гортӀе яккани, :Квешаб махӀ бахъула авалалдаса. :Гьекъезе лӀинилан дун зигардани, :Хъаба цӀун бачӀуна лахӀчӀегӀераб жа. :Какичуризелан дун гаргадани, :Парчи цӀун бачӀуна болъоназул би. :Какикь жойин абун дица абидал, :Бехъерхъула цебе болъонил цӀоко, :Ибрагьим абидал уйилан ккана, :ГӀадатӀа кар тарав кашиш ватана. :Ханилан абидал, божун йикӀана, :Килищ-малъ къуларав хӀама-къажарав.</poem> == Баянал == 8arvann8ffs47fn94wvlh4q7z9h8x5f 0 12127 101273 100162 2026-09-07T13:03:33Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101273 wikitext text/x-wiki {{НекӀсияб дунялалъул цивилизация |Стаутс=[[НекӀсияб дунялал|НекӀсияб дунялалъул]] [[цивилизация]] |Стаутс1=[[Тарихияб пачалихъ]] |Стаутс2=[[Тарихияб регион]] |Стаутс3=Маданияб регион |географияб регион = [[Шималияб-бакъбаккул Африка]] |МагӀарул мацӀалъ цӀар=НекӀсияб Египет |Эбелаб мацӀалъ цӀар=<center><hiero>N16-km-m-t:O49</hiero></center><br>[[Египеталъул мацӀ|егип.]] [[Египеталъул текстазул транслитерация|транслит.]] tA-kmt |Сурат =Egypt.Giza.Sphinx.01.jpg |Сураталда гъорхъ хъвай =[[Хефренил Пирамида]] ва [[Абул-Гьол]] [[Мемфис (НекӀсияб Египет)|''Инбу-хедж'']] некрополалда ({{lang-grc|}}Мемфис, гьанж. [[Джиза]]) |Цогидал цӀарал = Та-кемет, Та-мери, Та-уи, ''Кеми'' |Экзотопонимал = {{lang-ar|مصر}} ''Миср'', {{lang-he|‏מִצְרַיִם}} ''Мицраим'', Мудраия |Локализация = Шималияб-бакъбаккул Африка |ВатӀан = {{Флагификация|Египет}} |Бищун кӀудиял гӀурхъаби = [[Египет]], [[Судан]] ([[Нубия]]), ХӀабаш, Эритрея, Джибути, Сомали), [[ГӀарабистан|ГӀарабистаналъул хьундасеб-бакътӀерхьул рахъ]], [[Киренаика]] (Ливия), [[ФилистӀин]], [[ХанагӀан]], [[Ливан]], [[Сирия]], [[Туркия|Туркиялдеги]] [[Кипр|Кипралдеги]] [[ГӀиракъ|ГӀиракъалдеги]] гӀунтӀун{{ref+|ЦӀияб ханлъиялъул заманалда|{{баянал}}group=к}} |Тахшагьар = *[[Мемфис]] *Гераклеополь *[[Уасет]] *Ахетатон *Чени *Саис *Алискандерия |КӀудиял шагьарал=Уасет, Мемфис, Саис, Иуну, Абу |Пачалихъияб низам= [[Абсолютияб монархия]] |БетӀер=[[ПиргӀавн]] |БутӀрузул наслаби={{Бахчараб блокалъул бетІер|[[ПиргІавназул сияхІ|ПиргІавназул наслаби]]}} *[[Египеталъул тӀоцебесеб Наслу|I]] · [[Египеталъул кӀиабилеб Наслу|II]] ([[Египеталъул Цебесеб ханлъи|Цебесеб ханлъи]]) *[[Египеталъул Лъабабилеб Наслу|III]] · [[Египеталъул ункъабилеб Наслу|IV]] · [[Египеталъул щуабилеб Наслу|V]] · [[Египеталъул анлъабилеб Наслу|VI]] ([[Египеталъул НекӀсияб ханлъи|НекӀсияб ханлъи]]) *[[Египеталъул анкьабилеб Наслу|VII]] · [[Египеталъул микьабилеб Наслу|VIII]] · [[Египеталъул ичӀабилеб Наслу|IX]] · [[Египеталъул анцӀабилеб Наслу|X]] · [[Египеталъул анцӀила цабилеб Наслу|XI]] ([[Египеталъул ТӀоцебесеб хиси ккараб заман|ТӀоцебесеб хиси ккараб заман]]) *[[Египеталъул анцӀила цоабилеб Наслу|XI]] · [[Египеталъул анцӀила кӀиабилеб Наслу|XII]] ([[Египеталъул Гьоркьохъеб ханлъи|Гьоркьохъеб ханлъи]]) :*[[Египеталъул анцӀила лъабабилеб Наслу|XIII]] · [[Египеталъул анцӀила ункъабилеб Наслу|XIV]] · [[Египеталъул анцӀила щуабилеб Наслу|XV]] · [[Египеталъул анцӀила анлъабилеб Наслу|XVI]] · [[Абидосалъул Наслу|A]] · [[Египеталъул анцӀила анкьабилеб Наслу|XVII]] ([[Египеталъул КӀиабилеб хиси ккараб заман|КӀиабилеб хиси ккараб заман]]) *[[Египеталъул анцӀила микьабилеб Наслу|XVIII]] · [[Египеталъул анцӀила ичӀабилеб Наслу|XIX]] · [[Египеталъул къоабилеб Наслу|XX]] ([[Египеталъул ЦӀияб ханлъи|ЦӀияб ханлъи]]) *[[Египеталъул къоло цоабилеб Наслу|XXI]] · [[Египеталъул къоло кӀиабилеб Наслу|XXII]] · [[Египеталъул къоло лъабабилеб Наслу|XXIII]] · [[Египеталъул къоло ункъабилеб Наслу|XXIV]] · [[Египеталъул къоло щуабилеб Наслу|XXV]] ([[Египеталъул Лъабабилеб хиси ккараб заман|Лъабабилеб хиси ккараб заман]]) *[[Египеталъул къоло анлъабилеб Наслу|XXVI]] · [[Египеталъул къоло анкьабилеб Наслу|XXVII]] · [[Египеталъул къоло микьабилеб Наслу|XXVIII]] · [[Египеталъул къоло ичӀабилеб Наслу|XXIX]] · [[Египеталъул лъеберабилеб Наслу|XXX]] · [[Египеталъул лъебералда цоабилеб Наслу|XXXI]] ([[Египеталъул Хадусеб заман|Хадусеб заман]]) |Административияб бикьи = 42 септ (ном) (балагье [[НекӀсияб Египеталъул административияб бикьи]]) |Заман= [[IV азарсон н. щ.|4 азарсон. н. щ.]] — [[IV]]–[[VII|VII гӀасраби н. з.]] |Байьихьана= |КьучӀ лъуна=3150 н. щ. |ЛъугӀана= нилӀер заманалъул [[VII|VII гӀасрабаздехун ]] |Периодизация={{Бахчараб блокалъул бетІер|[[НекІсияб Египеталъул хронология|Тарихиял периодал]]}} *[[Наслабазда цебесеб заман (НекІсияб Египет)|Наслабазда цебесеб Египет]] ([[Тарихалда цебесеб Египет|тарихалда цебесеб заманалъул]] бутІа хІисабалда) *[[Египеталъул Наслабазулаб заман|Наслабазулаб Египет]] **([[Египеталъул Цебесеб ханлъи|Цебесеб ханлъи]] **[[Египеталъул НекІсияб ханлъи|НекІсияб ханлъи]] **[[Египеталъул ТІоцебесеб хиси ккараб заман|1-б хиси ккараб заман]] **[[Египеталъул Гьоркьохъеб ханлъи|Гьоркьохъеб ханлъи]] **[[Египеталъул КІиабилеб хиси ккараб заман|2-б хиси ккараб заман]] **[[Египеталъул ЦІияб ханлъи|ЦІияб ханлъи]] **[[Египеталъул Лъабабилеб хиси ккараб заман|3-б хиси ккараб заман]] **[[Египеталъул Хадусеб заман|Хадусеб заман]]) *[[Эллиназулаб Египет]] *[[Румалъулаб Египет]] *[[Византиялъулаб Египет]] (хадусеб античность/цебесел гьоркьохъел гІасраби) |Миллат=Египтянал, коптал |Цогидаб халкъ=гиксосал, семитал, жугьутІал, грекал |МацІ=[[Египеталъул мацІ]] |Хъвай-хъвагІи=[[Египеталъул хъвай-хъвагІи]] |Дин=[[НекІсияб Египеталъул дин ]] ([[Египеталъул илагьазул сияхІ|илагьазул сияхІ]]) |Регионалъул карта=Ancient Egypt map-hiero.svg |Картаялъул сипатсурат= |Пачалихъ= |Викигъамасалда медиафайлал=Ancient Egypt }} '''НекӀсияб Еги́пет''' ({{Lang-grc|Αἴγυπτος}} и {{Lang-la|Aegyptus}} рагӀудасан), жиндирго букӀараб цӀар '''Та-кемет, Та-мери, Та-уи''' ва ц. ([[Египеталъул текстазул транслитерация|транслит.]] [[Египеталъул мацӀ|егип.]] tA-kmt, tA-mrj, tA-wy), '''Ке́ми''', ккола даража тӀадегӀанаб на цӀакъ кӀудияб кӀвар бугеб [[НекӀсияб дуниял|НекӀсияб дуниялалъул]] цивилизациялъун, жибги [[Нил]] гӀоралъул рагӀалда, гьанжесеб [[Египет|Египеталъул]] пачалихъ бугеб бакӀалда букӀараб. НекӀсияб Египеталъул цивилизация бачӀуна тарихалда цебесеб Египеталдаги ва гӀ. ш. 3100 с. н. щ. Египет Менесица (гӀемерисев гьевги Нармерги цого чагӀи ругин рикӀкӀуна)<ref>Dodson (2004) p. 46</ref> цолъилъазибиялдаги (Египеталъул аслияб заманлъаялда рекъон)<ref>{{cite web|url=http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/chronology/index.html|title=Chronology|accessdate=25 March 2008|publisher=Digital Egypt for Universities, University College London|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080316015559/http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/chronology/index.html|archivedate=16 March 2008 <!--DASHBot-->|url-status=live}}</ref> хадуб. [[НекӀсияб Египеталъул тарих|НекӀсияб Египеталъул тарихалъул]] буго [[НекӀсияб Египеталъул заманхъвай|40 гӀасру]], гьеб тарих гӀалимзабаз бикьула [[Неслабазда цебесеб заман|неслабазда цебесеб заманалдеги]] (ккола [[Тарихалда цебесеб Египет|Тарихалда цебесеб заманалъул]] ахиралде), [[Наслабазулаб заман|наслабазулаб заманалдеги]] (аслияб Египеталъул цивилизациялъул заман, 27 гӀасруялъул халалъи бугеб), [[Эллиназулаб Египет|эллиназулаб заманалдеги]] (грекгун македониялъулгун жубай, Птолемеязул наслуялъул бетӀерлъуда гъоркь), [[Румалъулаб Египет|румалъулаб заман]] ([[НекӀсияб Рум|НекӀсияб Румалда]] гъорлӀ, [[Румалъул империя|Румалъул империялъул]] цӀакъ кӀвар бугеб икълим хӀисабалда). НекӀсияб Египет букӀараб заманалъул гӀорхъабаз, гӀалимзабаз тасдикъ гьабураб, жаниб бачуна VI аз.соналдаса н. щ. IV гӀасруялде щвезегӀан. Византиялъулабгун-копт заман (Византиялда гъорлӀ, IV гӀасруялдаса гӀарабаз Египет кверде босараб VII гӀасруялде щвезегӀан) цебесеб гьоркьохъел гӀасрабазде кколеб букӀаниги, рикӀкӀуна НекӀсияб Египеталъул букӀараб заманалъул гӀурхъабазда жаниб. НекӀсияб Египеталъул цивилизация заманалъул рахъалъ ккола бищун кӀудияблъун. [[Египеталъул ЦӀияб ханлъи|ЦӀияб ханлъиялъул]] заманалда, Египет лӀугьана кутакалда къуватаб империялъун, жиндир Нубиялдаса бахъараб Киликиялде щун, [[ГӀагараб Машрикъ|ГӀагараб Машрикъалъул]] цӀикӀараб бутӀаялда кверщел бугеб; гьелъие мутӀигӀал дунялалда ругел ругел гӀадамазул 20 %. Жиндир заманалда Египет гьединго букӀана цогидар пачалихъазда гъорлӀги: кверщел гьабун букӀана ливиялъул ва нубиялъул гӀадамаз, персаз, [[Александр Македонияв|Александа Македонияс]]. Гьев хун хадуб гӀуцӀана Птолемеязул ханлъи, жибги н. щ. 30 соналде щвезегӀан букӀараб. Н. щ. 30 соналъ, Египет ана Румалде гъорлӀе ва лӀугьана [[Румалъул Египет|гьелъул икълимлъун]].<ref>Clayton (1994) p. 217</ref> НекӀсияб Египеталъул цивилизация тӀадегӀанлъи букӀана гьелъул гӀурул жаниблъиялдеги Нилалъул дельтаялдеги ругьунлъиялъул хӀасилалдалъун. Щибаб лъагӀалил Нилалъул щвеялъги, жинца беэн гьабулеб гьарзаго жинда жо бижулеб хӀариялдалъун Нилалъу рагӀалда ругел ракьал, гьединго ракь хӀалтӀизаялъул мухӀкканго гӀуцӀараб лъалъаялъул системаялъги рес кьолаан къваригӀунелдаса цикӀкӀун могьол культураби гӀезабизе, жидеца жамгӀияб ва маданияталъулаб цебетӀей чӀезабулеб букӀараб. Египеталъул [[Администрация|администрациялъ]] кӀвар кьолаан [[Нилалъул жаниблъи|Нилалъул жаниблъиялда]] ва гьелда аскӀор ругел салул авлахъаздаги батӀи-батӀиял магӀданал ва мнералал рахъиялде, гьединго жидерго, чияда бачӀеб, [[Египеталъул хъвай-хъвагӀи|хъвай-хъвагӀиялъул система]] цебе тӀеялъе, жамгӀияб къагӀидаялъ батӀи-батӀил жал раялъе ва хурул магӀишаталъул проектазе, мадугьалихъ ругел ракьалгун даран-базаралул хурхеназе ва рагъул гӀуцӀиялъе, жибги Египеталъул цогидал ракьазда кверщел лъеялде буссараб. Гьеб хӀалтӀул гъира базабулеблъул ва гӀуцӀулеблъул рукӀана хъвай-хъвагӀи бацунел чагӀазул бюрократияб аппарат, диниял хӀаракатчагӀи ва кагьинал, ва [[ПиргӀавн|ПиргӀавнил]] администрация, жидеца магӀна гӀадидго гӀуцӀараб [[НекӀсияб Египеталъул дин|диналъул системалъул]] контексталда Египеталъул халкъалъул цахъ хӀалтӀи во цолъи чӀезабулел рукӀарал.<ref>James (2005) p. 8</ref><ref>Manuelian (1998) pp. 6–7</ref> Египтяназ гьабуна цивилизация, жиб цогиязда релъараб гьечӀеб, жибго жиндаго чӀараб, ва жиндир аслияб хасият хиси гьечӀолъи бугеб<ref>Eternal Egypt. Pierre Montet.</ref>. Египтяназул жал гӀемерал ругел бергьенлъабазде гъорлӀе уна батӀи-батӀиял магӀданал ва минералал рахъи, геодезия ва конструкторияб техника, жидеца кутакал [[Египеталъул пирамидаби|пирамидаби]], [[Египеталъул кӀалгӀаби|кӀалгӀаби]], ва [[Обелиск|обелискал]] гьариялъе квер бакъулел рукӀарал; [[Египтяназул математика|математикаялъул]] система, хӀалбихьи бугеб ва цебе тӀураб [[НекӀсияб Египеталъул медицина|медицина]], лъалъалъул система ва хурул магӀишаталъул технология, тӀоцебе хъорщол гьабураб гама,<ref name="AIA" /> [[Египеталъул фаянс|фаянс]] ва цӀвер гьабиялъул техника, [[НекӀсияб Египеталъул адабият|адабияталъул]] цӀиял формаби; сиясат ва дунялалда тӀоцебесеблъун рикӀкӀунеб [[Египеталъул хеттазулгун ракълил къотӀи|ракълил къотӀи]].<ref>Clayton (1994) p. 153</ref> НекӀсияб Египеталъ нахъе тана бечедаб ва щулияб ирс. Гьелъул [[НекӀсияб Египеталъул исскуство|искусство]] ва [[НекӀсияб Египеталъул архитектура|архитектура]] гӀемер такрар гьабуна, гьелъул хазинаби руго дунялалъул батӀи-батӀиял бакӀазда. Гьелъул монументазул хутӀелаз гӀасрабаз асар гьабуна сапарчагӀазе ва хъвадарухъабазе. ЦӀияб заманалъул байбихьуда Египтяназул ва европаялъул гӀадмазул Египеталъул ирсалде бижараб интересалъги, гьелде бугеб хӀурматалъги, гьединго гьарурал археологиял рухъа-хъваязги сабаблъул Египеталъул цивилизациялъул [[Египтология|гӀелмияб цӀех-рех]] гьабуна ва кӀудияб къимат кьуна гьелъул маданияб ирсалъе.<ref>James (2005) p. 84</ref> ==ЦӀар== === Этимология === [[Европ|Европаялъул]] халкъазул мацӀазде «Египет» абураб цӀар бачӀана [[НекӀсияб Греция|некӀсиял греказдасан]]; грек мацӀалда абулеб рагӀи букӀана «Эгиптос» ({{lang-grc|Αἴγυπτος}}). Гьеб [[Топоним|топонималъул]] бачӀараб бакӀ тӀубан лъалеб гьечӀо, буго цо чанго теория: # [[НекӀсиял греказул мифология]] — «Эгиптос» абураб цӀар бачӀараб буго Эгиптос цӀар бугев хан (Эги́пт, Еги́пт, Еги́пет)<ref group="~">[[Бел (хан, мифология)|Белал]] вас, жив инсуца цин ГӀарабистаналда тарав. Гьев ватӀа гьавизе кколаЭгиптил цӀаргӀахьал васгун, жив Эгиптил данаидал сабаблъун хварав 50 вас-египтиадида гьоркьоса цоявлъун кколев.</ref>, жинца Нилалъул расалъиялда букӀараб цо меламподазул къавмалда тӀад кверщеллъи гьабурав ва гьезие жиндирго цӀарги кьурав.<ref name="РСКД">{{ВТ-РСКД|Aegyptus}}</ref> Амма гьев персонаж ватизе вуго хадув греказ Египеталъул цӀаралдаса персонификация гьабурав. Эгипт рехсон вуго греказул цо-цо автораз: [[Псевдо-Аполлодор|Псевдо-Аполлодорица]],<ref>{{публикация|книга|автор=Аполлодор|автор линк=Псевдо-Аполлодор|заглавие=Мифологическая библиотека|ответственный=Изд. подгот. В. Г. Борухович|ответственный2=отв. ред. Я. М. Боровский|место=Л.|издательство=Наука|год=1972|страниц=216|страницы=25|раздел=кн. II, ч. I, абз. 4–5}}</ref> [[Гесиод|Гесиодица]],<ref>{{публикация|книга|автор=Гесиод|автор линк=Гесиод|часть=Перечень женщин, фр. 127|заглавие=Полное собрание текстов|ответственный=вступ. ст. В. Н. Ярхо|ответственный2=комм. О. П. Цыбенко и В. Н. Ярхо|место=М.|издательство=Лабиринт|год=2001|страниц=256|страницы=128}}</ref> [[Милеталдаса Гекатей|Милеталдаса Гекатейица]],<ref>''[[Гекатей Милетский]]''. фр.19 Якоби = Схолии к Еврипиду. Орест 872.</ref> [[Павсаний (географ)|Павсанийица]]<ref>''[[Павсаний (географ)|Павсаний]]''. Описание Эллады VII 21, 13.</ref>. # Тарихияб этимология — некӀсияб грек мацӀалда «Айгюптос» рагӀи лӀугьун буго Египеталъул Цебесеб ва Басрияб ханлъиялъул тахшагьаралъул цӀаралдаса — [[Мемфис (Египет)|ХӀут-ка-Птах]] ({{lang-grc|}}Мемфис). Гьеб цӀаралъул магӀна буго «ПтахӀил каялъул рукъ» абун ([[Египеталъул текстазул транслитерация|транслит.]] [[Египеталъул мацӀ|егип.]] Hwt-kA-ptH)<ref group="~">Буссинабизе бегьула хадусел къагӀидабазги: ''ПтахӀил каялъул'' кӀалгӀа, ''ПтахӀил каялъул'' рукӀел, ''ПтахӀил каялъул'' рукӀелалъул къед.</ref>. Гьеб цӀар жалго египтяназ абулеб букӀана цин Мемфисалда бугеб ПтахӀ илагьасул килисаялде, хадуб гьеб цӀар абизе байбихьана жибго шагьаралде ва гьелъул вилаяталде (септалде). Хадуб греказ гьеб шагьаралъул цӀар тӀибитӀизабуна тӀолго пачалихъалде<ref name="A.E.">{{публикация|книга|заглавие=Древний Египет|подзаголовок=Энциклопедия|ответственный=Сост. и ред. В. В. Солкин|место=М.|издательство=Арт-Родник|год=2008|страниц=480|isbn=978-5-9794-0100-3}}</ref>{{rp|294}}. # Гьединго бегьулеб жо буго гьеб цӀар лӀугьараб бати [[Нил]] гӀоралъул цӀаралдаса, масала [[Гьомер|Гьомерициа]] «Эгиптос» рагӀиялдалъул бихьизабун буго цин гӀор ([[Нил]]), ва хадуб гурони бихьизабун гьечӀе гьеб гӀоралъ "гьабураб" пачалихъ<ref name="РСКД" /><ref name="A.M.">{{публикация|книга|автор=Морэ|автор имя=А.|заглавие=Нил и Египетская цивилизация|место=М.|издательство=[[Центрполиграф]]|год=2007|страниц=504}}</ref>{{rp|403}}. Лъугьиналъухъ балагьичӀого, Египет абураб цӀар тӀибитӀи хурхараб буго Ракьдагьоркьосеб ралъадалъул регионалъул эллинизациялда, жиб сабаблъул греказул маданият гуребги, гьезул географиял топонималги тӀиритӀарал. Хадуб гьеб цӀар щвана [[НекӀсияб Рум|румазухъе]] — {{lang-la|Aegyptus}} (классикияб абулеб къагӀида — Айгиптос), ва [[Латин мацӀ|латин мацӀалдаса]] Египет абураб цӀар бачӀана тӀолгоевропаялъулаб гӀадаталде<ref>{{публикация|статья|заглавие=A Brief History of Alchemy|ссылка=http://www.chm.bris.ac.uk/webprojects2002/crabb/history.html|архив=https://web.archive.org/web/20130825040455/http://www.chm.bris.ac.uk/webprojects2002/crabb/history.html|архив дата=2013-08-25|издание=Alchemy|издательство=Univercity of Bristol School of Chemistry|-язык=en}}{{v|21|8|2008}}</ref>. ===Египтяназ абулеб букӀараб цӀар=== {|align=right style="border: 1px solid DarkGray; text-align: center; border-collapse: collapse; margin-right: 2em" |- ! class="bright" colspan=2 style="height:23px; width:200px; border-right: 1px solid DarkGray" | Жиндирго халкъалъ абулеб цӀар <br>иероглифазул хъвай-хъвагӀи |- | style="border: 1px solid DarkGray" | <center><hiero>N16-km-m-t:O49</hiero></center> | style="width:150px; border: 1px solid DarkGray" | tA-kmt — ''Та-кемет'' <br> «ЧӀегӀераб ракь» |- | style="border: 1px solid DarkGray" | <center><hiero>N16-U6:D21-M17-M5-N25</hiero></center> | style="border: 1px solid DarkGray" rowspan=2 | tA-mrj — ''Та-мери'' <br> «Бокьулеб ракь» |- |style="border: 1px solid DarkGray"| <center><hiero>N16-U6:D21-M17-N37:O49</hiero></center> |- |style="border: 1px solid DarkGray"| <center><hiero>N16:N16</hiero></center> |style="border: 1px solid DarkGray"| tA-wy — ''Та-уи'' <br> «КӀиго ракь» |- |style="border: 1px solid DarkGray"| <center><hiero>N21:N21</hiero></center> |style="border: 1px solid DarkGray"| jd-bwy — ''Иде-буи'' <br> «КӀиго рагӀал» |} Наслабазул заманалъул сипат гьабулаго «Египет» абура топоним хӀалтӀизаби буго шартӀияб, щайгурелъул гьеб топоним тарихчагӀаз тасдикъ гьабуна хадуб, некӀсиял греказ Нилалъул рагӀаллъиялда бугеб регионалде ва маданияталде абулеб букӀараб цӀаралдаса. Жалго некӀсиял египтяназ жидерго пачалихъалде абулеб букӀана чанго аллегорияб цӀар, жиндица ракьалъул гьарзалъи ва бечелъи бихьизабулеб — ''Та-кемет'', «ЧӀегӀараб ракь» (ай Нилалъул рагӀалда бугеб бечедаб чӀегӀер-ракьалдаса<ref>{{публикация|книга|автор=Rosalie|автор имя=D.|заглавие=Pyramid Builders of Ancient Egypt|подзаголовок=A Modern Investigation of Pharaoh's Workforce|-язык=en|издательство=Routledge|год=1997|pages=18|allpages=304|isbn=0-41515-292-5}}</ref>, сверухъ ругел салул авлахъазул «багӀараб» ракьалде данде ккун) ялъуни ''Та-мери'', ай «Бокьулеб ракь». Цогидал цӀарал — ''Та-уи'', ай «КӀиго ракь», жиндица, батизе бегьулеб жо, Египеталъул кӀиго бутӀа — [[ТӀасияб Египет|Расалъи]] ва [[Гъоркьияб Египет|Дельта]] цолъизаби бихьизабулеб. Египеталъул текстазда гьединго ратизе бегьула жидерго улкаялде абулел рукӀарал шигӀруял цӀар— «Сикоморалъул ракь», «Хорил берзул ракь» ва цогидал. ===Цогидал цӀарал=== Египтяназулгун хурхен гьабулел халкъаз жидерго цӀар кьолаан Нилалъул рагӀалда бугеб пачалихъалъе: * Муцур, Мисир ([[Аккад мацӀ|аккад.]] Muṣur, Miṣir) [[Гъоркьияб Египет]] ва Урису ([[Аккад мацӀ|аккад.]] Uriṣṣu) [[ТӀасияб Египет]] — [[Ассирия]]ялъул халкъалъ; * Мицра́им ([[НекӀсияб жугьутӀ мацӀ|некӀ.-жугь.]] מִצְרַיִם [[Транслитерация|транслит.]] Mitzráyim) — [[НекӀсиял жугьутӀал|некӀсиял жугьутӀаз]]. ЦӀаралъул магӀна буго мецар ([[НекӀсияб жугьутӀ мацӀ|некӀ.-жугь.]] מֵצַר) — «къваридаб бакӀ», «къваридаб нух», «къварилъи» абураб рагӀиялъул кӀирекъараб форма. Гьанисанго цогидаб магӀнаби: ''балагь'', ''къварилъи'', ''жиндаса къватӀибе нух батизе захӀматаб хӀал''. Библиялъул гӀадатазда рекъон, ''Мицраим'' цӀар хурхараб буго бицадулӀ вугев кӀудияв эмен [[ХӀам|ХӀамил]] вас [[Мицраим|Мицраимида]], жиндасан, библиялда рекъон, египтянал, цо-цо [[Либиялъул къавмал|либиялъул къавмал]], [[ПилистӀинал|пилистӀинал]] ва [[кафторитал]] рачӀарав({{Библия|Быт|10:13|-14}}). * Мудраия — [[НекӀсиял персал|некӀсиял персазул]] [[НекӀсияб перс мацӀ|мацӀалда]] Египеталъул цӀар; * Миср/Маср ({{lang-ar|مصر}}) — [[ГӀарабал|гӀарабаз]] абулеб цӀар<ref group="~">Литературияб гӀараб мацӀалда — Миср, Египеталъул мацӀалъул свериялда — Маср.</ref>. Гьеб цӀар бачӀун батизе бегьула наслабазул заманалдаго, гӀарб мацӀалъул рагӀудасан, жинца гӀадамал чӀараб бакӀ ва шагьар бихьизабулеб. Батизе бегьула, гӀарабгун семит къавмазда бихьулеб букӀин Египеталъул халкъалъул гӀемерлъи. Цогидаб этимологияб вариант хурхараб бугогьоркьохъел гӀасрабазул Египетгун; гьелда рекъон, цӀар бачӀараб буго массара — «гӀумру гьабун чӀезе» абураб рагӀудасан (гьеб гипотезаялда рекъон цӀар хӀалтӀизабизе рес буго [[VII гӀасру|VII гӀасруялдаса]], гьеб заманалъ гӀарабаз байбихьана Египеталда жидерго гӀумру гьабизе чӀеял гьаризе). == География == {{БакӀКарта+|Египеталъул септал|width=340|float= right |caption= НекӀсияб Египеталъул тахшагьарал ва марказал. Рихьизарун руго тахшагьарал ва цо-цо септазул марказал батӀи-батӀиял заманабаз рукӀарал, ва гьединго диниял марказал (гьанжесеб картаялда тӀад лъун руго)<ref group="~">Кьун руго шагьаразул Египеталъул мацӀалда цӀарал, скобкабазда жаниб — некӀсиял грек цӀарал. Точкаялдаса кваранидехун ругел цӀараз бихьизабула Нилалъул кваранаб рагӀал, квегӀидехун ругел цӀараз — квегӀаб рагӀал; гьоркьоса рахъиял: ''Абу'' шагьар букӀана гӀоралда бакьулӀ бугеб чӀинкӀиллъиялда, ''Алискандерия'' — ралъдал рагӀалда, Нилалъул дельтаялда ругел шагьарал руго кьун кваранида-квегӀида Нилалъул гьаркьалабазде данде ккун.</ref>.<br>1 — <u>Тер-рему</u> (Леонтополь I) |alt = physical |places= {{БакІКарта~|Египеталъул септал | lat=30.966667 |lon=31.866667 | marksize=7 | position= right | label= <u>''Джант''</u> (Танис)}} {{БакІКарта~|Египеталъул септал | lat=30.79937 |lon=31.834217 | marksize=7 | position= right | label= <u>''Пер-Рамсес''</u>}} {{БакІКарта~|Египеталъул септал|lat=24.08892|lon=32.89973 | mark= Black pog.svg | marksize=7 | position= bottom | label= <big>'''↑'''</big><br>''Абу'' (Элефантина)}} {{БакІКарта~|Египеталъул септал|lat=24.08892|lon=32.89973 | marksize=7 | position= right | label=''Сунну''<br>(Сиена)}} {{БакІКарта~|Египеталъул септал|lat=31.196389|lon=30.744722 | marksize=7 | position= top | label= &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<u>''Пер-Уаджит''</u>}} {{БакІКарта~|Египеталъул септал|lat=31.196389|lon=30.744722 | marksize=7 | label= (Буто)}} {{БакІКарта~|Египеталъул септал|lat=24.978056|lon=32.878889 | marksize=7 | label= }} {{БакІКарта~|Египеталъул септал | lat=29.570278 | lon=31.231111 | position= left | marksize=7 | label = <u>''Ити-тауи''</u> (?)}} {{БакІКарта~|Египеталъул септал|lat=30.572778|lon=31.51 | marksize=7 | position= right | label= <u>''Баст''</u> (Бубастис)}} {{БакІКарта~|Египеталъул септал|lat=29.844667|lon=31.250917 | marksize=7 | position= left| label= <u>''Инбу-хедж''</u> (Мемфис)}} {{БакІКарта~|Египеталъул септал|lat=25.720934|lon=32.610208 | marksize=7 | position= right | label= <u>''Уасет''</u> (Фивал)}} {{БакІКарта~|Египеталъул септал|lat=31.2|lon=29.916667 | marksize=7 | mark= Green pog.svg | position= left | label= ''Ра-Кедет''}} {{БакІКарта~|Египеталъул септал|lat=31.2|lon=29.916667 | marksize=7 | mark= Green pog.svg | position= bottom | label= (<u>Александрия</u>)}} {{БакІКарта~|Египеталъул септал|lat=30.129528| lon=31.288889 | marksize=7| label= ''Иуну'' (Гелиополь)}} {{БакІКарта~|Египеталъул септал|lat=25.097222| lon=32.779044 | marksize=7 | position= left | label= <u>''Нехен''</u> (Иераконполь)<br>''Бехдет'' (Аполлонополь Великий)}} {{БакІКарта~|Египеталъул септал | lat=26.184861 | lon= 31.918878 | marksize=7 |position= bottom | label= }} {{БакІКарта~|Египеталъул септал | lat=26.333333 | lon=31.9 | marksize=7 | position= left| label= <u>''Чени''</u> (Тинис)<br>''Абджу'' (Абидос)}} {{БакІКарта~|Египеталъул септал | lat=29.085556 | lon= 30.934444 | marksize=7 | position= left|label= <u>''Нени-несу''</u><br> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;(КІудияб Гераклеополь)}} {{БакІКарта~|Египеталъул септал | lat=27.781389 | lon= 30.803889 | marksize=7 | position= left|label= <u>''Хемену''</u><br>(КІудияб<br>Гермополь)}} {{БакІКарта~|Египеталъул септал | lat=27.661667 | lon= 30.905556 | marksize=7 | position= right | label= <u>''Ахетатон''</u>}} {{БакІКарта~|Египеталъул септал | lat=30.966667 | lon= 30.766667 | marksize=7 | label= <u>''Сау''</u>}} {{БакІКарта~|Египеталъул септал | lat=30.966667 | lon= 30.766667 | marksize=7 | position= bottom | label= &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;(Саис)}} {{БакІКарта~|Египеталъул септал | lat=30.683333 | lon= 31.35 | marksize=7 | label= }} {{БакІКарта~|Египеталъул септал|lat=30.572778|lon=31.51 | marksize=7 | position= top | label= 1&nbsp;&nbsp;&nbsp;}} {{БакІКарта~|Египеталъул септал | lat=24.08892 | lon=32.89973 | marksize=1 | mark= Black pog.svg | position= bottom | label= <br><br><br><tt>'''<big><big>''Та-сети''<br />(Эфиопия)</big></big><br />[Нубия]'''</tt>}} {{БакІКарта~|Египеталъул септал | lat=30.872778 | lon=30.30 | marksize=1 | mark= Black pog.svg | position= bottom | label= <br><tt>'''<big><big>''Та-меху''(Дельта)</big></big><br />[Гьоркьияб Египет]'''</tt>}} {{БакІКарта~|Египеталъул септал | lat=27.661667 | lon= 30.905556 | marksize=1 | mark= Black pog.svg | position= bottom | label= <br><br><tt>'''<big><big>''Та-шемау''<br />(Фиваида)</big></big><br /> [ТІасияб Египет]'''</tt>}} {{БакІКарта~|Египеталъул септал | lat=29.370278 | lon=31.191111 | mark= Black pog.svg | position= left | marksize=1 | label = <tt>'''<big><big>''Та-ше''</big></big>[Файюм]'''</tt>}} {{БакІКарта~|Египеталъул септал | lat=30.329528 | lon=33.393333 | mark= Black pog.svg | position= bottom | marksize=1 | label= <tt>'''<big><big>''Биау''</big></big><br />[Синай]'''</tt>}} {{БакІКарта~|Египеталъул септал | lat=29.085556 | lon= 32.934444 | mark= Black pog.svg | marksize=1 | position= bottom |label=<br><br><br><br><tt>'''<big><big>''Та-нутер''</big></big><br />(троглодитазул<br /> ва ихтиофагазул ракьал)<br />[БагІараб ралъдал<br /> рагІал]'''</tt>}} }} НекӀсияб Египеталъул цивилизация бижана [[Нил]] гӀоралъул рагӀалда, ва гьелъул тӀегьай гӀемерго хухараб букӀана Нилалъул щвеялда (июналдаса ноябралде щвезегӀан), жинца ракь хӀалтӀизабизе рес кьолеб букӀараб. ТӀоцебесеб хӀокӀалъул мухъалда бугеб къварилъиги тун хадуб (НекӀсияб Египеталъул жанубияб гӀурхъи) чвахула шималияб-бакъбаккул [[СахӀара|СахӀараялъул]] гӀатӀилъиялда лъеца чурун лӀугьараб чӀедераб ва халатаб расалъиялдасан. Расалъиялъул гӀеблъи буго 10–20 км, амма бакӀ-бакӀазда гьеб чӀедерлъула гӀоралъул гӀеблъиялде щвезегӀан, бакътӀерхьудехун расалъи ккун буго [[Либиялъул салул авлахъ|Либиялъул салул авлахъалъ]], бакъбаккуда — [[ГӀарабияб салул авлахъ|ГӀарабияб салул авлахъалъ]]. Расалъи сверун ругел хъитӀал руго гӀизагӀанго кӀудиял, 180 метраялде щолел, гӀага-шагарго 900 км-ялдаса<ref group="~">НекӀсияб ТӀасияб Египеталъул («Расалъиялъул») гӀага-шагарго ругел гӀурхъалабилъун рукӀине бегьула гьанжесел [[Къагьир]] ва [[Асван]] шагьарал. Къагьиралдаса Асваналде щвезегӀан бугеб маххул нухалъул халалъи буго 892 км.</ref> расалъи сверун ругел хъитӀал уна рахъ-рахъалде — бакътӀерхьуде, [[Киренаика|Киренаикаялд]]а бугеб [[Киренаика тӀалъи|Барка тӀалъиялде]] ва бакъбаккудео — [[БагӀараб ралъад|БагӀараб ралъдал]] рахъалдехун. Хадуб гӀор гьурихьвагӀалда релъун биххула гӀаркьалабазде ва гӀага-шагарго 200 км-ялдаса<ref group="~">НекӀсияб Гъоркьияб Египеталъул («Дельтаялъул») гӀага-шагарго жанубияб рахъалдаса шималияб рахъалде ругел гӀурхъалабилъун рукӀине бегьула гьанжесел [[Алискандерия]] ва [[Къагьир]] шагьарал. Алискандериялдаса Къагьиралде щвезегӀан бугеб маххул нухалъул халалъи буго 201 км.</ref> гьел чвахула [[Ракьдагьоркьосеб ралъад|Ракьдагьоркьосеб ралъдалъе]] (Египеталъул шималияб гӀурхъи), гьениб лӀугьуна [[Нилалъул Дельта|лъабокӀонаб дельта]]. ГӀоралъул гӀаммаб гьетӀи цӀакъго кӀудияб гьечӀо — тӀадегӀан 91 м ([[Асван|Асваналда]]), дельтаялда бищун борхатаб бакӀалъул ралъдал гьумералдаса борхалъи — 12 м.<ref name="A.M."/>{{rp|44-45}}. Жибго НекӀсияб Египеталъ жаниб бачунаан [[Нилалъул Дельта]] — тарихияб икълим [[Гьоркьияб Египет]] («Дельта») ва расалъи 1-сел хӀокӀазде щвезегӀан — [[ТӀасияб Египет]] («Расалъи»), ва гьединго [[Фаюмалъул оазис|Фаюмалъул оазисалъул]] мухъги. Гьанжесеб гьел ракьазул локализация данде ккола [[Египет|Египеталъул ГӀараб Жумгьурияталъул]] Нилалда сверун ругел [[Египеталъул административияб бикьи|мухӀафазаталгун]]. ===Ралъдал рагӀаллъиялъул мухъ=== ===Ракь, пайдаял магӀданал=== ===Цогидал=== ==Тарих== ===ГанчӀил гӀасру=== ====Палеолит==== ====Гьоркьохъеб ва тӀасияб палеолит==== =====БетӀербахъи гьаби===== =====ГӀумру гьабулел бакӀал ва технологиял===== ====Наслабазда цебесеб заман==== ===Наслабазулаб заман=== ==== Цебесеб ханлъи (гӀ. ш. 3050–2686 н. щ.) ==== ==== Басрияб ханлъи (2686–2181 н. щ.) ==== ==== ТӀоцебесеб хиси ккараб заман (2181–1991 н. щ.) ==== ==== Гьоркьохъеб ханлъи (2134–1690 н. щ.) ==== ==== КӀиабилеб хиси ккараб заман (1674–1549 н. щ.) ==== ==== ЦӀияб ханлъи (1549–1069 н. щ.) ==== ==== Лъабабилеб хиси ккараб заман (1069–653 н. щ.) ==== ==== Хадусеб заман (672–332 н. щ.) ==== === Птолемеязул заман (332–30 н. щ.) === === Румалъул ва Византиялъул Египет (30 н. щ.–641 н. з.) === ==Сиясат== ===Администрация=== Египеталъе бетӀерлъи гьабулаан ПиргӀавнас. Гьев кколаан абсолютияв монарх, жиндихъ кинабниги ракьалда ва сурсатазда тӀад кверщел бугев. Гьев кколаан бищун тӀадегӀанав рагъул цевехъан ва нухмалъи гьабулеб идараялъул бетӀер, жинца бюрократиялъун ва хӀакимлъиялъун мулк билъинабулев вукӀарав. Администрациялъул жавабиявлъун вукӀана пачалихъалъул [[Чати|вазир]], жинца пиргӀавнил вакиласул хӀисабалда вилаятазул ишаздаги, пачалихъалъул буголъиялдаги, батӀи-батӀиял архитектуриял проектаздаги, къануназул системаялдаги ва архиваздаги хадуб хал кколев<ref name="Manuelian358">Manuelian (1998) p. 358</ref>. Вилаятазул даражаялда, пачалихъ бикьун букӀана 42, жидеда септал-ян абулеб букӀараб, гьанжесеб къагӀидаялда номал; ва жидер щибалъе нухмалъи гьабулев номархги вугев. Номархал рукӀана вазирасда цере жавабияллъун ва гьесул юрисдикциялда гьоркье кколеллъун. КӀудияб кӀвар букӀана кӀалгӀабазул; гьел рукӀана диниял рукъзал гурелги ханасул бечелъи цӀуниялъул жавабияллъунги, тӀорщалил нахърателал цӀунулел системабилъунги, буголъи цӀунулеб бакӀлъунги ва гьединго жидеца тӀорщел ва цогидаб магӀишат бикьулеб бакӀлъунги.<ref>Manuelian (1998) p. 363</ref> ===Социум=== ===ЖамгӀияб иерархия=== ====ТӀадегӀанал гӀадамал==== ====КагӀинал==== ====Узденал==== ====Лагъзал==== ====Ханзабазул хемуу==== ===Аскар=== ===Къануназул система=== ===КъватӀисеб сиясат=== ==Экономика== ===Росдал магӀишат=== ===БоцӀи-панз хьихьи=== === ТӀабигӀиял сурсатал === ===Даран-базар=== ==Халкъ== === Генетика ва Раса === ==МацӀ ва хъвай-хъвагӀи== === МацӀалъул цебе тӀей === === Фонетика ва грамматика === === Хъвай-хъвагӀи === ==Дин ва мифология== ===Атонизм=== ===РухӀалъул хӀакъалъулӀ пикру=== ===Хварал рукъиялъул гӀадатал=== ====ХӀайваназул мумификация==== ==Маданият ва искусство== === РукӀа-рахъин === ===Адабият=== ===Музыка=== ===Сурат бахъиялъулаб искусство=== ===Архитектура=== ===Скульптура=== ===Квен-тӀех=== ==ГӀелму== ===Паянс ва цӀер=== ===Гуми гьари=== ===Математика=== ===Астрономия=== ===Медицина=== == Ирс == ==Археология== ==Балагье гьединго== == ХӀужжаби == ; Комментариял {{ХІужаби|33em|group="~"}} ; Иццал {{ХІужаби|27em}} == Адабият == '''гӀурус мацӀалда''': {{Div col|шир=30em}} * {{публикация|книга|автор=Авдиев|автор имя=В. И.|заглавие=Военная история древнего Египта|томов=2|место=М.|издательство=Советская наука|год=1948—1959|том=1|том заглавие=Возникновение и развитие завоевательной политики до эпохи крупных войн XVI—XV вв. до н. э|том ссылка=http://annales.info/egipet/avdiev/avdiev.htm#vide1}}{{cont|том=2|том заглавие=Период крупных войн в Передней Азии и Нубии в XVI—XV вв. до н. э.|том ссылка=http://annales.info/egipet/avdiev/avdiev.htm#vide2}} * {{публикация|статья|автор=Александров|автор имя=Б. Е.|автор2=Большаков|автор2 имя=А. О.|автор2 линк=Большаков, Олег Георгиевич|заглавие=Изображение и текст|подзаголовок=два языка древнеегипетской культуры|издание=[[Вестник древней истории]]|год=2003|номер=4 [251]|страницы=3—20}} * {{публикация|книга|автор=Альдред|автор имя=Сирил.|заглавие= Египтяне. Великие строители пирамид / Пер. с англ. М. К. Якушиной|место=М.|издательство=ЗАО «[[Центрполиграф]]»|год=2004|страниц=190|серия=Загадки древних цивилизаций|isbn=5-9524-1267-X}} * {{публикация|книга|автор=Ассман|автор имя=Я.|автор линк=Ассман, Ян|заглавие=Египет|подзаголовок=теология и благочестие ранней цивилизации|место=М.|издательство=Присцельс|год=1999|страниц=369|isbn=5-85324-058-7}} * {{публикация|книга|автор=Банщикова|автор имя=А. А.|заглавие=Женские образы в художественных произведениях древнего Египта|место=М.|издательство=Либроком|год=2014|страницы=168|isbn=978-5-397-04577-3}} * {{публикация|книга|автор=Банщикова|автор имя=А. А.|заглавие=Переломные эпохи в исторической традиции и сознании древних египтян|подзаголовок=По источникам конца II тыс. до н. э. — I тыс. н. э.|место=М.|издательство=ЛЕНАНД|год=2015|издание=Изд. стереотип|страниц=208|isbn=978-5-9710-1511-6}} * {{публикация|книга|автор=Берлев|автор имя=О. Д.|автор линк=Берлев, Олег Дмитриевич|заглавие=Общественные отношения в Египте эпохи Среднего царства|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1978|страниц=364}} * {{публикация|книга|автор=Берлев|автор имя=О. Д.|заглавие=Трудовое население Египта в эпоху Среднего царства|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1972|страниц=368}} * {{публикация|книга|автор=Берлев|автор имя=О. Д.|автор2=Ходжаш|автор2 имя=С. И.|заглавие=Скульптура древнего Египта в собрании ГМИИ им. A. C. Пушкина|вид=каталог|место=М.|издательство=Восточная литература|год=2004|страниц=568|isbn=5-02-018364-4}} * {{публикация|книга|автор=Богословский|автор имя=Е. С.|заглавие=«Слуги» фараонов, богов и частных лиц|подзаголовок=к социальной истории Египта XVI—XIV вв. до н. э.|основной автор=Е. С. Богословский|ответственный=[отв. ред. М. А. Коростовцев]|ответственный2=Акад. наук СССР, Ин-т востоковедения|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|издательство2=Гл. ред. вост. лит.|год=1979|страниц=236}} * {{публикация|книга|автор=Богословский|автор имя=Е. С.|заглавие=Древнеегипетские мастера|подзаголовок=по материалам из Дер-эль-Медина|основной автор=Е. С. Богословский|ответственный=[отв. ред. Ю. Я. Перепелкин]|ответственный2=Акад. наук СССР, Ин-т востоковедения|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|издательство2=Гл. ред. вост. лит.|год=1983|страниц=365,[2]}} * {{публикация|статья|автор=Богословский|автор имя=Е. С.|заглавие=О системе древнеегипетского общества второй половины II тысячелетия до н. э.|издание=Восток (Oriens)|год=1991|номер=6|страницы=85}} * {{публикация|статья|автор=Богословский|автор имя=Е. С.|заглавие=Повседневная жизнь в древнем Египте|издание=Восток (Oriens)|год=1995|номер=4|страницы=139—147}} * {{публикация|книга|автор=Большаков|автор имя=А. О.|заглавие=Человек и его двойник|подзаголовок=изобразительность и мировоззрение в Египте Среднего царства|ссылка=http://www.egyptology.ru/scarcebooks.htm#Bolshakov|место=СПб.|издательство=Алетейя|год=2001|страниц=288|isbn=5-89329-357-6}} * {{публикация|статья|автор=Большаков|автор имя=А. О.|автор2=Сущевский|автор2 имя=А. Г.|заглавие=Герой и общество в древнем Египте|издание=[[Вестник древней истории]]|год=1991|номер=3|страницы=3—27}} * {{публикация|книга|автор=Большаков|автор имя=В. А.|заглавие=Дочь Ра Хатшепсут|место=М.|издательство=РУДН|год=2009|страниц=184|isbn=978-5-209-03154-3}} * {{публикация|книга|автор=Брэстед|автор имя=Дж. Г.|автор линк=Брэстед, Джеймс Генри|заглавие=История Египта с древнейших времён до персидского завоевания|томов=2|место=М.|издательство=Изд-во М. и С. Сабашниковых|год=1915}} * {{публикация|книга|автор=Геродот|автор линк=Геродот|заглавие=История в девяти книгах|ответственный=Пер. и коммент. Г. А. Стратановского|место=М.|издательство=АСТ|издательство2=Ладомир|год=2002|страниц=752|серия=Классическая мысль|isbn=5-17-005085-2}} * {{публикация|статья|автор=Густерин|автор имя=П. В.|автор линк=Густерин, Павел Вячеславович|заглавие=Египетский музей|подзаголовок=История создания|издание=Мир музея|год=2011|номер=6|страницы=40—47}} * {{публикация|книга|автор=Демидчик|автор имя=А. Е.|заглавие=Безымянная пирамида|подзаголовок=государственная доктрина древнеегипетской Гераклеопольской монархии|место=СПб.|издательство=Алетея|год=2005|страниц=272|isbn=5-89329-765-2}} * {{публикация|книга|заглавие=Древние цивилизации|основной автор=С. С. Аверинцев, В. П. Алексеев, В. Г. Ардзинба [и др.]|ответственный=Под общ. ред. Г. М. Бонгард-Левина|место=М.|издательство=[[Мысль (московское издательство)|Мысль]]|год=1989|раздел=Гл. III|раздел заглавие=Древняя цивилизация Египта|раздел ссылка=http://www.sno.pro1.ru/lib/drevnie_civilizacii/drevnie_civilizacii.pdf#page=35|страниц=479|страницы=37—69}} * {{публикация|книга|заглавие=Древний Восток|вид=учеб. пособие для вузов|основной автор=Российская академия наук ; Государственный университет гуманитарных наук ; Научно-образовательный центр по истории; Н. В. Александрова, И. А. Ладынин, А. А. Немировский [и др.]|ответственный=рук. проекта А. О. Чубарьян|место=М.|издательство=Астрель|издательство2=АСТ|год=2008|раздел=Гл. 1|раздел заглавие=Древний Египет|isbn=978-5-17-045827-1}} * {{публикация|книга|автор=[[Егер, Оскар|Егер]]|автор имя=Оскар|заглавие=Всемирная история|подзаголовок=Т. 1. Древний мир|место=СПб.|издательство=Полигон|год=2010|страниц=672|isbn=978-5-17-050157-1}} * {{Книга:Советская военная энциклопедия|3||Египет Древний}} * {{публикация|книга|автор=[[Жак, Кристиан|Жак]]|автор имя=Кристиан|заглавие=Египет великих фараонов. История и легенда|место=М.|издательство=Наука, Главная редакция восточной литературы|год=1992|страниц=326|серия=[[По следам исчезнувших культур Востока]]|isbn=5-02-016654-5}} * {{публикация|книга|заглавие=Историография истории древнего Востока|томов=2|вид=учебное пособие|основной автор=В. И. Кузищин, М. А. Дандамаев, Н. В. Козырева и др.|ответственный=Под ред. В. И. Кузищина|место=М.|издательство=Высшая школа|год=2008|том=1|раздел=разд. II|раздел заглавие=Древний Египет|страниц=719|страницы=17—275|isbn=987-5-06-005240-4}} * {{публикация|книга|заглавие=История древнего мира|ответственный=Под ред. {{Автор|Дьяконов, Игорь Михайлович|И. М. Дьяконова}}, {{Автор|Неронова, Валентина Дмитриевна|В. Д. Нероновой}}, {{Автор|Свенцицкая, Ирина Сергеевна|И. С. Свенцицкой}}|издание=Изд. 3-е, испр. и доп|место=М.|издательство=Гл. ред. вост. лит-ры [[Наука (издательство)|изд-ва «Наука»]]|год=1989|том=1|том заглавие=Ранняя Древность|том ссылка=http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000001/index.shtml|страницы=97}} * {{публикация|книга|автор=Кацнельсон|автор имя=И. С.|автор линк=Кацнельсон, Исидор Саввич|заглавие=Напата и Мероэ — древние царства Судана|место=М.|издательство=Наука|год=1970|страниц=452}} * {{публикация|книга|автор=Картер|автор имя=Г.|автор линк=Картер, Говард|заглавие=Гробница Тутанхамона|ответственный=[Вступ. статья И. С. Кацнельсона, с. 7—25]|ответственный2=Акад. наук СССР. Ин-т востоковедения|место=М.|издательство=Изд-во вост. лит.|год=1959|страниц=262}} * {{публикация|книга|автор=Кеес|автор имя=Г.|заглавие=Заупокойные верования древних египтян|подзаголовок=от истоков и до исхода Сред. Царства|ответственный=Пер. И. В. Богданова|место=СПб.|издательство=Журн. «Нева»|год=2005|страниц=489,[6]|серия=Александрийская библиотека. Серия Египет|isbn=5-87516-055-1 (с)}} * {{публикация|книга|автор=Кинк|автор имя=Х. А.|автор линк=Кинк, Хильда Августовна|заглавие=Египет до фараонов|подзаголовок=По памятникам материальной культуры|основной автор=Акад. наук СССР. Ин-т народов Азии|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1964|страниц=196}} * {{публикация|книга|автор=Кинк|автор имя=Х. А.|заглавие=Как строились египетские пирамиды|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1967|страниц=110|серия=[[По следам исчезнувших культур Востока]]}} * {{публикация|книга|автор=Кинк|автор имя=Х. А.|заглавие=Древнеегипетский храм|ссылка=http://www.egyptology.ru/architect.htm#oldegtemple|основной автор=АН СССР, Ин-т востоковедения|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1979|страниц=199}} * {{публикация|книга|автор=Кормышева|автор имя=Э. Е.|автор линк=Кормышева, Элеонора Ефимовна|заглавие=Религия Куша|основной автор=Э. Е. Кормышева; АН СССР, Ин-т востоковедения|место=М.|издательство=Наука|год=1984|страниц=264}} * {{публикация|книга|автор=Кормышева|автор имя=Э. Е.|заглавие=Мир богов Мероэ|место=М.|издательство=ИВ РАН|место2=СПб.|издательство2=Лет. сад|год=2000|страниц=364,[3]|isbn=5-89282-148-X (ИВ РАН)}} * {{публикация|книга|автор=Коростовцев|автор имя=М. А.|автор линк=Коростовцев, Михаил Александрович|заглавие=Путешествие Ун-Амуна в Библ|ссылка=http://www.egyptology.ru/scarcebooks.htm#Korostovtsev|подзаголовок=Египетский папирус № 120 Гос. музея изобразит. искусств им. А. С. Пушкина в Москве|основной автор=Изд. текста и исследование М. А. Коростовцева|ответственный=[Отв. ред. В. В. Струве]|место=М.|издательство=Изд-во вост. лит.|год=1960|страниц=134|серия=Памятники литературы народов Востока. Большая серия|серия ответственный=Акад. наук СССР, Ин-т востоковедения; Гос. музей изобразит. искусств им. А. С. Пушкина 4|примечание=Библиогр.: с. 115—116}} * {{публикация|статья|автор=Коростовцев|автор имя=М. А.|заглавие=Египетский иератический папирус № 167 Государственного Музея Изобразительных Искусств им. А. С. Пушкина в Москве|издание=Древний Египет|тип=Сб. статей|место=М.|год=1960}} * {{публикация|книга|автор=Коростовцев|автор имя=М. А.|заглавие=Писцы древнего Египта|основной автор=Акад. наук СССР, Ин-т народов Азии|место=М.|издательство=Изд-во вост. лит.|год=1962|страниц=175|примечание=Библиогр.: с. 170—172}} * {{публикация|книга|автор=Коростовцев|автор имя=М. А.|заглавие=Религия древнего Египта|основной автор=М. А. Коростовцев; АН СССР, Ин-т востоковедения|место=М.|издательство=Наука|год=1976|страниц=336}} * {{публикация|книга|автор=Котрелл|автор имя=Л.|автор линк=Котрелл, Леонард|заглавие=Во времена фараонов|основной автор=Леонард Котрелл; АН СССР, Ин-т востоковедения|ответственный=[Авт. вступ. ст. И. С. Кацнельсон, с. 3—21]|место=М.|издательство=Наука|год=1982|страниц=380|серия=[[По следам исчезнувших культур Востока]]|примечание=Библиогр.: с. 359—360. Библиогр. в примеч.: с. 356—358}} * {{публикация|книга|заглавие=Красноморский мир в древности|основной автор=[Э. Е. Кормышева, О. В. Томашевич, Т. Н. Савельева и др.]|издательство=РГГУ|год=2012|страниц=484}} * {{публикация|книга|заглавие=Культура древнего Египта|основной автор=[В. В. Струве, И. С. Кацнельсон, Т. Н. Савельева и др.]|ответственный=[Отв. ред. И. С. Кацнельсон]|ответственный2=АН СССР, Ин-т востоковедения|место=М.|издательство=Наука|год=1976|страниц=444}} * {{публикация|книга|заглавие=Культурное наследие Египта и Христианский Восток|оригинал=Cultural heritage of Egypt and Christian Orient|вид=[сборник]|основной автор=Ин-т востоковедения Рос. акад. наук, Рос. гос. гуманитар. ун-т|ответственный=[отв. ред. Кормышева Э. Е.]|выпуск=1–2|место=М.|год=2002–2004}} * {{публикация|книга|автор=Ладынин|автор имя=И. А.|автор линк=Ладынин, Иван Андреевич|часть=Сакрализация царской власти в древнем Египте в конце IV–начале II тыс. до н.э.|часть ссылка=http://www.inafran.ru/sites/default/files/page_file/sacred.pdf#page=55|заглавие=Сакрализация власти в истории цивилизаций|ответственный=Рос. акад. наук, Центр цивилизац. и регион. исслед.|ответственный2=[отв. ред. Л. А. Андреева, А. В. Коротаев]|раздел=Ч. 1|раздел заглавие=Сакрализация власти в доосевых цивилизациях|место=М.|издательство=Ин-т Африки: Центр цивилизац. и регион. исслед.|год=2005|isbn=5-201-04781-5|серия=Цивилизационное измерение|серия том=12}} * {{публикация|книга|заглавие=Лирика древнего Египта|ответственный=Пер. с египетского А. Ахматовой и В. Потаповой|ответственный2=Сост., вступ. статья, подстроч. переводы и примеч. И. Кацнельсона|ответственный3=Ил.: Ф. Константинов|место=М.|издательство=[[Художественная литература (издательство)|Худож. лит.]]|год=1965|страниц=158}} * {{публикация|книга|автор=Лурье|автор имя=И. М.|автор линк=Лурье, Исидор Михайлович|заглавие=Очерки древнеегипетского права XVI—X веков до н.э.|место=Л.|год=1960}} * {{публикация|книга|автор=Масперо|автор имя=Г. К. Ш.|автор линк=Масперо, Гастон|заглавие=Египет|основной автор=Г. Масперо, чл. ин-та, дир. музея древностей в Каире|ответственный=Авториз. пер. Н. Д. Гальперина, под ред. А. М. Эфроса|место=М.|издательство=«Пробл. эстетики» (М. Марек)|год=1915|страниц=[4], 401, II|серия=Ars-una species-mille. Всеобщая история искусств|примечание=Библиогр. в конце глав}} * {{публикация|книга|автор=Матье|автор имя=М. Э.|автор линк=Матье, Милица Эдвиновна|заглавие=Древнеегипетские мифы|основной автор=М. Э. Матье; Акад. наук СССР, Музей истории религии и атеизма|место=М.|место2=Л.|издательство2=Изд-во Акад. наук СССР|год=1956|страниц=173}} * {{публикация|книга|автор=Матье|автор имя=М. Э.|заглавие=Избранные труды по мифологии и идеологии древнего Египта|основной автор=М. Э. Матье; Сост. и авт. вступ. ст., с. 8—22, А. О. Большаков; Рос. акад. наук, Ин-т востоковедения|место=М.|[[Восточная литература (издательство)|Вост. лит.]]|год=1996|страниц=325,[1]|isbn=5-02-017823-3 (В пер.)}} * {{публикация|книга|автор=Матье|автор имя=М. Э.|заглавие=Искусство древнего Египта|место=СПб.|издательство=Журн. Нева|издательство2=Лет. сад|год=2001|страниц=798,[1]|серия=Александрийская библиотека. Серия Египет|isbn=5-87516-213-9 (Журн. Нева)}} * {{публикация|книга|автор=Малых|автор имя=С. Е.|заглавие=Вотивная керамика Египта эпохи Древнего царства |место=М.|издательство=Ин-т востоковедения РАН|год=2010|страниц=319|isbn=978-5-8125-1540-9}} * {{публикация|статья|автор=Максимов|автор имя=Е. Н.|заглавие=Папирус № 1115 из собрания государственного Эрмитажа|подзаголовок=Перевод и некоторые замечания|издание=Древний Египет и древняя Африка|тип=Сборник статей, посвящ. памяти акад. В. В. Струве|издание ответственный=АН СССР, Ин-т народов Азии|издание ответственный2=Отв. ред. И. С. Кацнельсон|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1967|страниц=147}} * {{публикация|книга|автор=[[Мертц, Барбара|Мертц]]|автор имя=[[Мертц, Барбара|Барбара]].|заглавие= Красная земля, Чёрная земля. Древний Египет: легенды и факты / Пер. с англ. А. И. Коршунова|место=М.|издательство=ЗАО «[[Центрполиграф]]»|год=2001|страниц=458|серия=|isbn=5-227-01199-0}} * {{публикация|книга|автор=Мертц|автор имя=Барбара.|заглавие= Древний Египет. Храмы, гробницы, иероглифы / Пер. с англ. Б. Э. Верпаховского |место=М.|издательство=ЗАО «[[Центрполиграф]]»|год=2003|страниц=364|серия=Загадки Древнего Египта|isbn=5-227-01932-0}} * {{публикация|книга|автор=Монте|автор имя=Пьер.|автор линк=Монте, Пьер|заглавие=Египет Рамсесов. Повседневная жизнь египтян во времена великих фараонов|Пер.=Ф. Л. Мендельсона|место=М.|издательство=Наука|год=1989|страниц=376|серия=[[По следам исчезнувших культур Востока]]}} * {{публикация|книга|автор=Морэ|автор имя=А.|автор линк=Морэ, Александр|заглавие=Во времена фараонов|место=М.|издательство=Алетейа|год=1998|страниц=236|серия=Vita Memoriae}} * {{публикация|книга|автор=Морэ|автор имя=А.|заглавие=Цари и боги Египта|место=М.|издательство=Алетейа|год=1998|страниц=240|серия=Vita Memoriae}} * {{публикация|книга|автор=Морэ|автор имя=А.|заглавие=Нил и Египетская цивилизация|место=М.|издательство=ЗАО «[[Центрполиграф]]»|год=2007|страниц=480|серия=Загадки Древнего Египта}} * {{публикация|книга|автор=Морэ|автор имя=А.|заглавие=Египетские мистерии|место=М.|издательство=Новый Акрополь|год=2009|страниц=192|серия=Традиция, религия, культура}} * {{публикация|книга|автор=[[Мюррей, Маргарет|Мюррей Маргарет]]|автор имя=|заглавие= Величие Древнего Египта / Пер. с англ. Л. А. Игоревского|место=М.|издательство=ЗАО «[[Центрполиграф]]»|год=2009|страниц=320|серия=Загадки Древнего Египта|isbn=978-5-9524-4482-9}} * {{публикация|книга|автор=Нуреев|автор имя=Р. М.|заглавие=[[Всемирная история экономической мысли]]|томов=6|ответственный=Гл. ред. В. Н. Черковец|место=М.|издательство=[[Мысль (издательство, Москва)|Мысль]]|год=1987|том=1|том заглавие=От зарождения экономической мысли до первых теоретических систем политической жизни|раздел=гл. 1|раздел заглавие=Древний Египет|раздел ссылка=http://www.booksite.ru/fulltext/mys/lye/cjn/omik/2.htm#5|страницы=35—50|страниц=606|isbn=5-244-00038-1|тираж=20 000|ref=Черковец}} * {{публикация|книга|автор=Павлова|автор имя=О. И.|заглавие=Амон Фиванский|подзаголовок=Ранняя история культа (V—XVII династии)|ответственный=АН СССР, Ин-т востоковедения|место=М.|издательство=Наука|год=1984|страниц=143}} * {{публикация|статья|автор=Перепёлкин|автор имя=Ю. Я.|автор линк=Перепёлкин, Юрий Яковлевич|заглавие=Частная собственность в представлениях египтян Старого царства|издание=Палестинский зборник|издание ответственный=Отв. ред. Н. В. Пигулевская|выпуск=16 (79)|место=М.-Л.|издательство2=Наука|год=1966}} * {{публикация|книга|автор=Перепёлкин|автор имя=Ю. Я.|заглавие=Переворот Амен-хотпа IV|подзаголовок=Часть 1|место=М.|издательство=Наука|год=1967}} * {{публикация|книга|автор=Перепёлкин|автор имя=Ю. Я.|заглавие=Переворот Амен-хотпа IV|подзаголовок=Часть 2|место=М.|издательство=Наука|год=1984}} * {{публикация|книга|автор=Перепёлкин|автор имя=Ю. Я.|заглавие=Кейэ и Сенмехкерэ|подзаголовок=К исходу солнцепоклоннического переворота в древнем Египте|место=М.|издательство=Наука|год=1979}} * {{публикация|книга|автор=Перепёлкин|автор имя=Ю. Я.|заглавие=Хозяйство староегипетских вельмож|место=М.|издательство=Наука|год=1988}} * {{публикация|книга|автор=Перепёлкин|автор имя=Ю. Я.|заглавие=История Древнего Египта|ссылка=http://www.egyptology.ru/perepelkin.htm#History|место=СПб.|издательство=Летний сад|год=2000|страниц=549|isbn=5-89740-011-3}} * {{публикация|книга|заглавие=Повесть Петеисе III|подзаголовок=Древнеегипетская проза|ответственный=Пер. [[Коростовцев, Михаил Александрович|М. А. Коростовцева]]|место=М.|издательство=[[Художественная литература (издательство)|Худож. лит.]]|год=1978|страниц=304}} * {{публикация|книга|автор=Прусаков|автор имя=Д. Б.|автор линк=Прусаков, Дмитрий Борисович|заглавие=Природа и человек в древнем Египте|место=М.|издательство=Моск. лицей|год=1999|страниц=240|серия=Социоестественная история|серия выпуск=14|isbn=5-7611-0210-2|примечание=Библиогр.: с. 199—229}} * {{публикация|книга|автор=Прусаков|автор имя=Д. Б.|заглавие=Раннее государство в древнем Египте|место=М.|издательство=Ин-т востоковедения|год=2001|страниц=176}} * {{публикация|книга|автор=Прусаков|автор имя=Д. Б.|заглавие=Древний Египет|подзаголовок=Почва цивилизации|подзаголовок2=Этюд о неолитической революции|место=М.|издательство=Либроком|год=2009|страниц=152}} * {{публикация|статья|автор=Рубинштейн|автор имя=Р. И.|автор линк=Рубинштейн, Ревекка Ионовна|заглавие=Поучение гераклеопольского царя своему сыну|подзаголовок=Эрмитажный папирус № 1116 А|издание=[[Вестник древней истории]]|год=1950|номер=2|страницы=122—133}} * {{публикация|книга|автор=Рэй|автор имя=Дж. Д.|часть=Египет в период с 525 до 404 г. до н. э.|заглавие=[[Кембриджская история Древнего мира]]|томов=14|место=М.|издательство=Ладомир|год=2011– |том=4|том заглавие=Персия, Греция и Западное Средиземноморье ок. 525—479 гг. до н. э|страницы=309—346|isbn=978-5-86218-496-9}} * {{публикация|статья|автор=Савельева|автор имя=Т. Н.|автор линк=Савельева, Татьяна Николаевна|заглавие=Надписи из гробницы Мечена|подзаголовок=Перевод и комментарий|издание=Древний Египет и древняя Африка|тип=сборник статей, посвящённый памяти академика В. В. Струве|издание ответственный=отв. ред. И. С. Кацнельсон ; АН СССР|место=М.|издательство=Наука|год=1967|страниц=148|страницы=113—132}} * {{публикация|книга|автор=Савельева|автор имя=Т. Н.|заглавие=Как жили египтяне во времена строительства пирамид|основной автор=Т. Н. Савельева|место=М.|издательство=Наука|год=1971|страниц=118}} * {{публикация|книга|автор=Савельева|автор имя=Т. Н.|заглавие=Храмовые хозяйства Египта времени Древнего царства|подзаголовок=III–VIII династии|основной автор=Т. Н. Савельева|место=М.|издательство=Наука|год=1992|страниц=179}} * {{публикация|книга|заглавие=Сказки и повести древнего Египта|ответственный=Пер. и комм. И. Г. Лившица|место=СПб.|издательство=Наука|год=2004|страниц=288|isbn=5-02-026987-5}} * {{публикация|книга|заглавие=Сказки древнего Египта|ответственный=Сост. Г. А. Белова, Т. А. Шерковой|место=М.|издательство=Алетейа|год=1998|страниц=352|isbn=5-89321-012-3}} * {{публикация|книга|автор=Солкин|автор имя=В. В|автор линк=Солкин, Виктор Викторович|заглавие= Египет: Вселенная фараонов|место=М.|издательство=Алетейа-Новый Акрополь|год=2001|страниц=448|серия=Сокровенная история цивилизаций|isbn=5-89321-065-4}} * {{публикация|книга|автор=[[Струве, Василий Васильевич|Струве В. В.]]|автор имя=|заглавие=Речение Ипувера|подзаголовок=Лейденский папирус № 344|подзаголовок2=Социальный переворот в Египте в конце Среднего царства|основной автор=В. В. Струве|место=М.|место2=Л.|год=1935|страниц=56}} * {{публикация|книга|автор=Стучевский|автор имя=И. А.|заглавие=Земледельцы государственного хозяйственного хозяйства древнего Египта эпохи Рамессидов|основной автор=И. А. Стучевский |место=М.|издательство=Наука|год=1982|страниц=256}} * {{публикация|книга|автор=Стучевский|автор имя=И. А.|заглавие=Рамсес II и Херихор|подзаголовок=Из истории древнего Египта эпохи Рамессидов|основной автор=И. А. Стучевский|место=М.|издательство=Наука|год=1984|страниц=247}} * {{публикация|книга|автор=Стучевский|автор имя=И. А.|заглавие=Храмовая форма царского хозяйства древнего Египта|основной автор=И. А. Стучевский|ответственный=АН СССР, Ин-т народов Азии|место=М.|издательство=Наука|год=1962|страниц=127}} * {{публикация|книга|автор=Тилдесли|автор имя=Джойс.|заглавие= Египет. Возвращение утерянной цивилизации / Пер. с англ. М. А. Павловой|место=М.|издательство= Столица-Принт|год=2007|страниц=344|серия= Non-fiction |isbn=978-5-98132-085-9}} * {{публикация|книга|автор=Тураев|автор имя=Б. А.|автор линк=Тураев, Борис Александрович|заглавие=Бог Тот|подзаголовок=Опыт исслед. в области истории древ.-египет. культуры|место=Лейпциг|издательство=тип. Ф.А. Брокгауза|год=1898|страниц=VIII, 182}} * {{публикация|книга|автор=Тураев|автор имя=Б. А.|заглавие=Египетская литература|подзаголовок=|место=М.|издательство=Изд. М. и С. Сабашниковых|год=1920|страниц=279|том=1|том заглавие=Исторический очерк древне-египетской литературы}} * {{публикация|книга|автор=Тураев|автор имя=Б. А.|заглавие=История Древнего Востока|томов=2|подзаголовок=|ответственный=Б. А. Тураев|место=Л.|издательство=Социально-экономическое изд-во Ленинградское отд.|год=1935|страниц=|том=|том заглавие=}} * ''Томсинов В. А.'' Государство и право Древнего Египта. — {{М.}}: Зерцало-М, 2011. — 512 с. * Хрестоматия по истории древнего мира / Под ред. [[Струве, Василий Васильевич|Струве В. В.]]. — {{М.}}, 1951. — Том I. * ''Чегодаев М. А.'' Папирусная графика Древнего Египта. — {{М.}}, 2004. * ''[[Шампольон, Жан-Франсуа|Шампольон Ж.-Ф.]]'' О египетском иероглифическом алфавите. — {{М.}}, 1950. * ''Шоу Я.'' Древний Египет / Пер. с англ. И. Сергеевой. — {{М.}}: ООО «АСТ»; Астрель, 2006. — 206 с.: ил. — ISBN 5-17-031742-5. * ''Эмери У. Б.'' Архаический Египет. — {{СПб.}}: Журнал Нева; Летний Сад, 2001. — 384 с. — (Александрийская библиотека). — ISBN 5-87516-230-9. * Aegyptiaca Rossica: сб. ст. / Под редакцией М. А. Чегодаева, Н. В. Лаврентьевой. — Вып. 1. — {{М.}}, 2013; Вып. 2. — М., 2014 {{колонкаби|конец}} '''ингилис мацӀалда''': {{Div col|шир=30em}} * {{публикация|книга|автор=Aldred|автор имя=C.|заглавие=Akhenaten, King of Egypt|издательство=Thames and Hudson|место=L.|год=1988|isbn=0-500-05048-1}} * {{публикация|книга|автор=Allen|автор имя=J. P.|заглавие=Middle Egyptian|подзаголовок=An Introduction to the Language and Culture of Hieroglyphs|издательство=Cambridge University Press|место=Cambridge, UK|год=2000|isbn=0-521-77483-7}} * {{публикация|книга|автор=Badawy|автор имя=A.|заглавие=A History of Egyptian Architecture|volume=III|издательство=University of California Press |место=Berkeley, California|год=1968|isbn=0-520-00057-9}} * {{публикация|книга|автор=Billard|автор имя=J. B.|заглавие=Ancient Egypt|подзаголовок=Discovering its Splendors|издательство=National Geographic Society|место=Washington D.C.|год=1978}} * {{публикация|книга|автор имя=J|автор=Cerny|заглавие=Egypt from the Death of Ramesses III to the End of the Twenty-First Dynasty' in The Middle East and the Aegean Region c.1380–1000&nbsp;н. щ.|издательство=Cambridge University Press|место=Cambridge, UK|год=1975|isbn=0-521-08691-4}} * {{публикация|книга|автор=Clarke|автор имя=S.|автор2=Engelbach|автор2 имя=R.|заглавие=Ancient Egyptian Construction and Architecture|место=N. Y.|издательство=Dover Publications|год=1990|allpages=242|isbn=0-486-26485-8}} * {{публикация|книга|автор=Clayton|автор имя=P. A.|заглавие=Chronicle of the Pharaohs|подзаголовок=The Reign-By-Reign Record of the Rulers and Dynasties of Ancient Egypt|место=L.|издательство=Thames and Hudson|год=1994|allpages=224|isbn=0-500-05074-0}} * {{публикация|книга|автор=Cline|автор имя=E. H.|автор2=O'Connor|автор2 имя=D. K.|заглавие=Amenhotep III|подзаголовок=Perspectives on His Reign|место=Ann Arbor, Michigan|издательство=University of Michigan Press|year=2001|pages=273|allpages=448|isbn=0-472-08833-5}} * {{Cite book |title=Egyptian Rock Cut Tombs |url=https://archive.org/details/egyptianrockcutt0000dods |last=Dodson |first=Aidan |publisher=Shire Publications Ltd |year=1991 |location=Buckinghamshire, UK |isbn=0-7478-0128-2}} * {{Cite book|author=Dodson, Aidan|coauthor=Hilton, Dyan|title=The Complete Royal Families of Ancient Egypt|url=https://archive.org/details/completeroyalfam0000dods_a3h8|publisher=Thames & Hudson |location=London, England|year=2004|isbn=0-500-05128-3}} * {{Cite book | last=El-Daly | first=Okasha | title=Egyptology: The Missing Millennium | location=London, England | publisher=UCL Press | year=2005 | isbn=1-84472-062-4}} * {{публикация|книга|заглавие=Encyclopedia of Archaeology|ответственный=Editor-in-chief Deborah M. Pearsall|издательство=Elsevier Inc.|год=2008|allpages=2233|isbn=978-0-12-373962-9}} * {{публикация|книга|заглавие=Encyclopedia of Archaeology of Ancient Egypt|ответственный=Edited by Kathryn A. Bard|издательство=Routledge|год=1999|allpages=1227|isbn=978-0-415-18589-9}} * {{Cite book |author=Filer, Joyce |title=Disease |url=https://archive.org/details/disease00file |publisher=University of Texas Press |location=Austin, Texas |year=1996 |isbn=0-292-72498-5}} * {{Cite book | last=Gardiner | first=Sir Alan | title=[[Egyptian Grammar: Being an Introduction to the Study of Hieroglyphs]] | publisher=Griffith Institute | location=Oxford, England | year=1957 | isbn=0-900416-35-1}} * {{статья |заглавие=Most Ancient Egypt: Chapter III. The Neolithic and Chalcolithic Communities of Northern Egypt |издание=[[Journal of Near Eastern Studies|JNES]] |издание=No. 4 |страницы=217—272 |том=23 |язык=en |тип=journal |автор=Hayes, W. C. |месяц=10 |год=1964}} * {{Cite book | last=Imhausen | first=Annette | coauthors= [[Eleanor Robson]], [[Joseph Dauben|Joseph W. Dauben]], Kim Plofker, J. Lennart Berggren, Victor J. Katz | title=The Mathematics of Egypt, Mesopotamia, China, India, and Islam: A Sourcebook | url=https://archive.org/details/mathematicsofegy0000unse | publisher=Princeton University Press | location=Princeton | year=2007 | isbn=0-691-11485-4}} * {{Cite book|last=James|first=T.G.H.|title=The British Museum Concise Introduction to Ancient Egypt |url=https://archive.org/details/britishmuseumcon00jame|publisher=University of Michigan Press|location=Ann Arbor, Michigan|year=2005 |isbn=0-472-03137-6}} * {{Cite book|author=Kemp, Barry|title=Ancient Egypt: Anatomy of a Civilization|publisher=Routledge|year=1991|location=London, England|isbn=0-415-06346-9}} * {{Cite book |last= Lichtheim |first=Miriam|title=Ancient Egyptian Literature, vol 1|publisher=University of California Press|year=1975|location=London, England |isbn=0-520-02899-6}} * {{Cite book |last= Lichtheim | first=Miriam | title=Ancient Egyptian Literature, A Book of Readings. Vol III: The Late Period | publisher=University of California Press | year=1980 | location=Berkeley, California| isbn=}} * {{Cite book | last=Loprieno | first=Antonio | title= Ancient Egyptian: A linguistic introduction | url=https://archive.org/details/ancientegyptianl0000lopr | publisher=Cambridge University Press | location=Cambridge, UK | year=1995a |isbn=0-521-44849-2}} * {{Cite book | last=Loprieno | first=Antonio | contribution=Ancient Egyptian and other Afroasiatic Languages | title=Civilizations of the Ancient Near East | editor-last=Sasson | editor-first=J. M. | volume=4 | publisher=Charles Scribner | place=New York, New York | year=1995b | pages=2137–2150 | isbn=1-56563-607-4}} * {{Cite book | last=Loprieno | first=Antonio | contribution=Ancient Egyptian and Coptic | title=The Cambridge Encyclopedia of the World's Ancient Languages | url=https://archive.org/details/cambridgeencyclo0000unse_t8o9 | editor-last=Woodward | editor-first=Roger D. | publisher=Cambridge University Press | place=Cambridge, UK | year=2004 | pages=[https://archive.org/details/cambridgeencyclo0000unse_t8o9/page/160 160]–192 | isbn=0-521-56256-2}} * {{Cite book |last=Lucas |first=Alfred |authorlink=Alfred Lucas |title=Ancient Egyptian Materials and Industries, 4th Ed |url=https://archive.org/details/ancientegyptianm0000luca |location=London, England |year=1962 |publisher=Edward Arnold Publishers|isbn=1-85417-046-5}} * {{статья |заглавие=The Geographical, Spatial, and Temporal Distribution of Predynastic and First Dynasty Basalt Vessels |издание=[[Journal of Egyptian Archaeology|The Journal of Egyptian Archaeology]] |место=London, England |издательство=Egypt Exploration Society |том=88 |страницы=67—93 |doi=10.2307/3822337 |jstor=3822337 |язык=en |тип=journal |автор=Mallory-Greenough, Leanne M. |год=2002}} * {{Cite book|year=1998|author=Manuelian, Peter Der|title=Egypt: The World of the Pharaohs|url=https://archive.org/details/egyptworldofphar00unse|location=Bonner Straße, Cologne Germany|publisher=Könemann Verlagsgesellschaft mbH|isbn=3-89508-913-3}} * {{Cite book |author=McDowell, A. G. |title=Village life in ancient Egypt: laundry lists and love songs |publisher=Oxford University Press |location=Oxford, England |year=1999|isbn=0-19-814998-0 }} * {{Cite book |author=Meskell, Lynn |title=Object Worlds in Ancient Egypt: Material Biographies Past and Present (Materializing Culture) |publisher=Berg Publishers |location=Oxford, England|year= 2004|isbn=1-85973-867-2}} * {{Cite book | last=Midant-Reynes | first=Béatrix | title=The Prehistory of Egypt: From the First Egyptians to the First Pharaohs | url=https://archive.org/details/prehistoryofegyp0000mida | location=Oxford, England | publisher=Blackwell Publishers | year=2000 | isbn=0-631-21787-8}} * {{Cite book |last=Nicholson |first=Paul T. |title=Ancient Egyptian Materials and Technology |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, UK |year=2000 |isbn=0-521-45257-0 |author-separator=, |display-authors=1}} * {{Cite book |author=Oakes, Lorna |title=Ancient Egypt: An Illustrated Reference to the Myths, Religions, Pyramids and Temples of the Land of the Pharaohs |url=https://archive.org/details/ancientegyptillu00unse |publisher=Barnes & Noble |location=New York, New York |year=2003|isbn=0-7607-4943-4}} * {{Cite book |last=Robins |first=Gay |title=The Art of Ancient Egypt |publisher=Harvard University Press |year=2000 |location=Cambridge, Massachusetts|isbn=0-674-00376-4 }} * {{публикация|статья|заглавие=Russian Archaeological Mission at Giza, Eastern plateau|вид=2012 Expedition Report|ссылка=http://www.ivran.ru/attachments/551_egypt2012.doc|издание=Institute of Oriental Studies of the Russian Academy of Sciences|тип=[official web]|год=2013}} * {{Cite book |author=Kim Ryholt|title=The Political Situation in Egypt During the Second Intermediate Period |year=1997 |month=January |location=Copenhagen, Denmark|publisher=Museum Tusculanum |isbn=87-7289-421-0}} * {{книга|автор=Parkinson R. B. |заглавие=Poetry and Culture in Middle Kingdom Egypt: A Dark Side to Perfection |место=London |издательство=[[Continuum International Publishing Group]] |год=2002 |allpages=352 |isbn=0826456375 |ref=Parkinson}} * {{Cite book |last=Scheel |first=Bernd |title=Egyptian Metalworking and Tools |publisher= Shire Publications Ltd |location=Haverfordwest, Great Britain |year=1989|isbn=0-7478-0001-4}} * {{Cite book|last=Shaw|first=Ian|title=The Oxford History of Ancient Egypt|url=https://archive.org/details/oxfordhistoryofa00shaw|publisher=Oxford University Press|year=2003|location=Oxford, England|isbn=0-19-280458-8}} * {{Cite book |author=Siliotti, Alberto |title=The Discovery of Ancient Egypt |publisher=Book Sales, Inc |location=Edison, New Jersey |year=1998|isbn=0-7858-1360-8}} * {{Cite book | last=Strouhal | first=Eugen | title=Life in Ancient Egypt | url=https://archive.org/details/lifeofancientegy0000stro | publisher=University of Oklahoma Press | location=Norman, Oklahoma | year=1989 | isbn=0-8061-2475-X}} * {{Cite book|author=Tyldesley, Joyce A. |title=Ramesses: Egypt's greatest pharaoh |url=https://archive.org/details/ramessesegyptsgr0000tyld |publisher=Penguin|location=Harmondsworth, England|year=2001|pages= [https://archive.org/details/ramessesegyptsgr0000tyld/page/76 76]–77|isbn=0-14-028097-9}} * {{статья |заглавие=Zum koptischen Sprachgut im Ägyptisch-Arabisch |издание=Wiener Zeitschrift für die Kunde des Morgenlandes |место=Vienna, Austria |издательство=Institut für Orientalistik, Vienna University |том=81 |страницы=197—227 |язык=und |автор=Vittman, G. |год=1991}} * {{Cite book |author=Walbank, Frank William |authorlink = F. W. Walbank|title=The Cambridge ancient history |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, UK |year=1984 |isbn=0-521-23445-X}} * {{Cite book |author=Wasserman, James; Faulkner, Raymond Oliver; Goelet, Ogden; Von Dassow, Eva |title=The Egyptian Book of the dead, the Book of going forth by day: being the Papyrus of Ani |url=https://archive.org/details/egyptianbookofde0000unse |publisher=Chronicle Books |location=San Francisco, California |year=1994 |isbn=0-8118-0767-3}} * {{Cite book|last=Wilkinson|first=R. H.|year=2000|title=The Complete Temples of Ancient Egypt|url=https://archive.org/details/completetempleso0000wilk|location=London, England|publisher=Thames and Hudson|isbn=0-500-05100-3}} {{колонкаби|конец}} == МугъчӀваял == {{Навигация |Тема = НекІсияб Египет |Портал = НекІсияб Египет |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = |Викивиды = |Викиновости = }} * [http://konan.3dn.ru/ История ДРЕВНЕГО МИРА] * [http://www.cesras.ru/ Центр египтологических исследований РАН]; * [http://ru-egypt.com/ Религия, история и культура Древнего Египта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090309180840/http://ru-egypt.com/ |date=2009-03-09 }}; * [http://aegyptica.orientalstudies.ru/{{Хвараб ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} Aegyptica. Подсайт СПб ИВ РАН]{{Хвараб ссылка|date=Сентябрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}; * [https://web.archive.org/web/20180407221652/http://hieroglyphica.ru/ Обзор переводов с египетского языка на русский]; * [http://egyptiaca.narod.ru/tpy.htm Египтологическая библиотека] * [http://www.egyptology.ru/ Египтологический изборник] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050312194755/http://www.egyptology.ru/ |date=2005-03-12 }}. * [http://www.egyptarchive.co.uk The Egypt Archive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220307231127/https://www.egyptarchive.co.uk/ |date=2022-03-07 }}{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20090626053015/http://narmer.us/ Ancient Egypt: History and Chronology]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20041221061251/http://www.insecula.com/contact/A001726.html Тутанхамон на сайте-галерее Insecula]{{ref-en}} * [http://www.tyndale.cam.ac.uk/Egypt/index.htm Egyptian Royal Genealogy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090407043434/http://www.tyndale.cam.ac.uk/Egypt/index.htm |date=2009-04-07 }}{{ref-en}} * [http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/Welcome.html Digital Egypt for Universities] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090414225912/http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/welcome.html |date=2009-04-14 }}{{ref-en}} * [http://www.gizapyramids.org/ The Giza Archives] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081011131428/http://www.gizapyramids.org/ |date=2008-10-11 }}{{ref-en}} * [http://www.aeraweb.org/ Ancient Egypt Research Associates]{{ref-en}} {{НекІсияб Египет}} [[Категория:НекӀсияб Египет| ]] p127w4ckm3ugxsuo1yplr168rg0v2w1 0 12133 101281 100212 2026-09-07T13:04:53Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101281 wikitext text/x-wiki {{ПиргІавн |Пачалихъалъулаб хъулухъ=[[Египеталъул ПиргІавн]] |Бищун машгьураб цІар=Пен-Абу (Пил),<br>[[Египеталъулаб мацІ|егип.]] [[Египеталъулал текстазул транслитерация|транслит.]] pn-Abw |Эбелаб мацІалда цІар= |Сурат= |Иллюстрирование=Dreyer2.jpg |Гъоркьхъвай=Пен-Абу пиргІавнил цІар Г. Дрейерида рекъон. Гробница U-j-ялда батараб бирка, [[Умм ал-Кааб]], [[Абидос]]|КІодолъи=|Наслу=[[00 наслу]] |Тарихияб заман= наслабазда цебесеб заман |Цевесев=? |Хадусев=Бугъа (?) |Заманхъвай=гІ-ш. 3300—3200 с-л. н. щ. <br>(фазаби [[Негада|Накада]] IIIa1 и IIIa2) |Эмен=? |Эбел=? |Рос= |ЧІужу=? |Дети=? |Тухум= |Вукъараб бакІ=?}} '''Пен-Абу''', '''''Пил''''' ([[Египеталъулаб мацӀ|егип.]] [[Египеталъулал текстазул транслитерация|транслит.]] pn-Abw, «Гьав Пил») — [[Наслабазда цебесеб Египет|наслабазда цебесеб Египеталъул]], конфедерация-илан абулеб, жиндир тахшагьарги ''[[Тинис|Чени]]'' кколеб букӀараб, (н.-грек. Тинис) ялъуни ''[[Абидос|Абджу]]'' (н.-егип. Абидос) [[пиргӀавн]]. БетӀерлъи гьабулев вукӀана гӀага-шагарго 3300—3200 саназда н. щ., [[Негада]] маданияталъул  — IIIa1 и IIIa2 фазабазде данде кколеб. Гьеб заманалъул пиргӀавнал гьанжесел гӀалимзабаз рачуна шартӀияб [[00 наслу|00 наслуялде]] гъорлӀе<ref name="R">Сайт Ф. Раффаэле: {{cite web | author = | authorlink = | datepublished = | url = http://xoomer.virgilio.it/francescoraf/hesyra/dynasty00.htm | title = «Late Predynastic and Early dynastic Egypt» (раздел: Dynasty 00) | format = | work = | publisher = | accessdate = | lang = | description = | archiveurl = https://www.webcitation.org/618gatNAH?url=http://xoomer.virgilio.it/francescoraf/hesyra/dynasty00.htm | archivedate = 2011-08-22 | deadlink = no }}</ref>. Пен-Абун вукӀараблъи чӀезабула гьесул цӀаралъул [[Нубия|Нубиялда]] ратарал лъалкӀаз: Жебель Шайх-Сулайман ([[Вади-Хальфа|Вади-Хальфаялда]] аскӀоса гӀебеде) гӀохӀалъул графитиязул цоялъ, ва Кустулаялда({{lang-de|}}''[[:de:Qustul|Qustul]]'') ратаразги; гьединго [[ТӀасияб Египет|ТӀасияб Египеталда]] ратаразги: батизе бегьула, гьесул цӀар хъван букӀин [[Пилалъул къоно|Пилалъул къанида]] (Ху, гробница B 102)<ref>Сайт Ф. Раффаэле: {{cite web | author = | authorlink = | datepublished = | url = http://xoomer.virgilio.it/francescoraf/hesyra/palettes/elephant.htm | title = «Late Predynastic and Early dynastic Egypt» (раздел: Corpus of Labels) | format = | work = | publisher = | accessdate = | lang = | description = | archiveurl = https://web.archive.org/web/20190824133007/http://xoomer.virgilio.it/francescoraf/hesyra/palettes/elephant.htm | archivedate = 2019-08-24 | url-status = хвараб }}</ref>. Тинисалъул конфедерациялъул 00 наслуялъул бутӀрузул цӀарал ва бетӀерлъи гьабиялъул тартибалъул ахиресеб реконструкцияб гьабуна германазул египтолог [[Дрейер, Гюнтер|Г. Дрейерица]] ({{lang-de|}}''[[:de:Günter Dreyer|Günter Dreyer]]''); гьев жиндирго хӀисабалда аслияб мугъчӀвай гьабуна Мин илагьасул колоссаздаса (Коптос) графиттияздаги U-j гробницаялъул (Умм ал-Кааб) пилалъул ракьаялъул бирказла ругел протоиероглифабаздаги<ref>''Dreyer G.'' Umm el-Qaab I. — Mainz, 1998. — 173-180; id., in: SDAIK 28, 1995.</ref>. Гьанжесеб гӀелмуялда лъалеб гьечӀо Пен-Абул бетӀерлъиялъул хӀакъалъулӀ щиб букӀаниги, [[Египтология|египтологазул]] гьечӀо цо ккураб пикру гьесул цӀар битӀун хъваялда ва, гьанжелъагӀан рагьараб буго суал Пен-Абу хӀакъикъаталда вукӀанадай абураб.<ref name="R" />. [[Файл:Gebelsheikhsuleiman.jpg|400px|thumb|center|Жебель Шайх-Сулайманиб къадада бугеб сураталъул кагътиде бахъи, гьениб рехсон батизе буго Пен-Абул цӀар.]] == Бл. гьединго == * [[ПиргӀавназул сияхӀ]] == Баянал == == Адабият == * ''Dreyer G.'' Umm El-Quaab I. Das prädynastische Königsgrab U-j and seine frühen Schriftzeugnisse. — von Zabern, Mainz 1998. — ISBN 3-8053-2486-3, (Deutsches Archäologisches Institut, Abteilung Kairo: ''Archäologische Veröffentlichungen'' 86). == Иццал == * {{cite web |author = Francesco Raffaele |url = http://xoomer.virgilio.it/francescoraf/hesyra/dynasty00.htm |title = «Late Predynastic and Early dynastic Egypt» |lang = en |archiveurl = https://www.webcitation.org/618gatNAH?url=http://xoomer.virgilio.it/francescoraf/hesyra/dynasty00.htm |archivedate = 2011-08-22 |accessdate = 2012-03-22 |deadlink = no }} * {| class="standard" cellpadding="5" cellspacing="0" align="center" style="border: black solid 1px" |- | colspan=3 align="center" style="background: #FFE39B;"|'''[[00 наслу]]''' |- | align="center" width="30%" style="background: #FFFACD;"|[[Файл:HekaNemesNechacha PioMs.svg|60px]]<br><small>Цевесев:</small><br>'''[[—]]''' | align="center" style="background: #FFE39B;" width="40%"|'''[[НекӀсияб Египет|Египеталъул пиргӀавн]]''' <br>гӀ.-ш. '''[[3300 год до н. э.|3300]] — [[3200 год до н. э.|3200 до н. э.]]'''<br> | align="center" width="30%" style="background: #FFFACD;"|[[Файл:HekaNemesNechacha PioMs.svg|60px]]<br><small>Хадусев:</small><br>'''[[Бык (фараон)|Бугъа (?)]]''' |- |} [[Категория:ПиргӀавнал алипалда рекъон]] [[Категория:Наслабазде цересел пиргӀавнал]] ehzmzaxkrws89pjf3xal6p8sfvpbqw9 0 12204 101294 100279 2026-09-07T13:07:03Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101294 wikitext text/x-wiki {{ПиргӀавн |цӀар = Рамсес II ТӀадегӀанав |аслияб цӀар= Усирмаатра-сетепенра Рамсес-Мериамон |сурат = Luxor temple24.JPG |гӀеблъи = 300px |сураталда гъоркь хъвай-хъвагӀай = [[Лукъсур|Лукъсуралда]] бугеб II Рамсесил статуя |периодбайбихьи_=1279 |периодлъугӀи_=июль 1213 сс. н. щ. |коронация_= 31 май 1279 н. щ. |регент_= |регентӀпериодбайбихьи_= |регентӀпериодлъугӀи_= |цадахъ_ханлъи_гьабулев1_= |цадахъ_ханлъи_гьабулев1периодбайбихьи_= |цадахъ_ханлъи_гьабулев1периодлъугӀи_= |цеве вукӀарав_= [[Сети I]] |хадув вачӀарав_= [[МернептахӀ]] |ирсилав_= [[Хаемуас]], [[МернептахӀ]] |комментариял_= |тарихияб период = [[Египеталъул цӀияб ханлъи|ЦӀияб ханлъи]] |наслу = [[Египеталъул анцӀила ичӀабилеб Наслу|XIX Наслу]] |хронология =<br/> * 1279– 1213 н. щ. (66 сон) — Ю. фон Бекератида, K. A. Китченида, Р. Крауссида ва W. Helck-ида рекъон * 1279–1212 н. щ. (67 сон) — Э. Ф. Вентеда рекъон * 1290–1224 н. щ. (66 сон) — Э. Хорнунгида рекъон * 1290–1223 н. щ. (67 сон) — Р. Паркерида рекъон |преномен_= Усирмаатра-сетепенра |преномен_иероглифал = <hiero> ra-wsr-mAat-ra*stp:n- </hiero> |преномен_трансли = wsr-Mȝˁt-Rˁ stp.n-Rˁ |номен_= Рамсес-Мериамон |номен_иероглифал = <hiero> i-mn:n:N36-ra:Z1-ms-s-sw </hiero> |номен_транслит = Rˁ-msj-sw mrj-Jmn |номен_магӀна = Ра илагьас вижарав, Амуние вокьулев |хор-цӀар_= Канахт Меримаат |хор-цӀар_иероглифал = <hiero> E1:D44-C10-mr </hiero> |хор-цӀар_транслит =kȝ-nḫt mrj-Mȝˁt |небти-цӀар_= Мек-кеметуафхасут |небти_иероглифал = <hiero> G20-V31-I6-t:O49-G45-f:Z7 </hiero> |небти_транслит = mk-Kmt wˁf.-ḫȝswt |меседил цӀар_= Userrenput–aanehktu |меседил цӀар_иероглифал_= <hiero> wsr-s-M4-M4-M4-O29:D44:Z2 </hiero> |меседил цӀар_транслит_= wsr-rnpwt ˁȝ-nḫtw |титул_комментариял = балагье [[Рамсес ТӀадегӀанав#ЦӀар|ЦӀаралде]] |гьавураб къо-моцӀ = 22 февраль(?) 1303 с. н. щ. |гьавураб бакӀ = [[Гъоркьияб Египет]] |хвараб къо-моцӀ = июль [[1213 сон н. щ.|1213 с. н. щ.]] |хвараб бакӀ = [[Пер-Рамсес]], [[Египеталъул цӀияб ханлъи|Египеталъул империя]] |вукъун вуго = [[KV7]] ([[Ханзабазул расалъи]]) |эмен = [[Сети I]] |эбел = [[Туйя (I Сетил чӀужу)|Туйя]] |лъади = 1) [[Нефертари Меренмут]] <br>2) [[Меритамон]] <br>3) [[Иситнофрет]] <br>4) [[Бент-Анат]] <br>5) [[Небеттави]] <br>6) [[Хенутмира]] <br>7) [[Маатхорнефрура]] |лъимал = '''васал:''' [[Амонхерхопшеф]], [[Хаэмуас]], [[МернептахӀ]] <small>ва жеги 100-де гӀунтӀун лъимал</small> (бл. II Рамсесил лъималазул сияхӀ) |миллат = [[Египтянал|Египтянав]] |дин = [[НекӀсияб Египеталъул дин]] |рагъул цӀар = Египеталъул аскаразул цевехъан |аскаралъул тайпа = |бетӀерлъи гьабуна = [[НекӀсияб Египеталъул аскарал|Египеталъул аскар]] |рагъ = ГӀагараб Машрикъалда рагъул кампаниял, [[Рамсес ТӀадегӀанав#Хеттазулгун рагъ|Хеттазулгун рагъ]], [[Кадешалъул рагъ]], [[Рамсес ТӀадегӀанав#Дапур бахъи|Дапур бахъи]] |картуш = Ramesses II cartouches at Tanis.jpg |картушалъул гӀеблъи = |монументал = Абу-Симбел, Абидос<ref>{{cite web |url=http://www.philae.nu/akhet/ARamsTempl.html |title=Mortuary temple of Ramesses II at Abydos |accessdate=2008-10-28 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081222024716/http://www.philae.nu/akhet/ARamsTempl.html |archivedate=2008-12-22 |df= }}</ref>, [[Рамессеум]], Лукъсур <ref name="Bart">{{cite web |url=http://euler.slu.edu/Dept/Faculty/bart/egyptianhtml/kings%20and%20Queens/Temples_of_Ramesses_II.html |title=Temples of Ramesses II |author=Anneke Bart |accessdate=2008-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080428001908/http://euler.slu.edu/Dept/Faculty/bart/egyptianhtml/kings%20and%20Queens/Temples_of_Ramesses_II.html |archive-date=2008-04-28 |url-status=dead }}</ref>, Карнак. |викигъамас = Ramses II |nocat = }} '''Рамсес II'''{{efn|Цогидал [[НекӀсияб египти транслитерация|египти транслитерациязда]] гъорлӀе рачуна '''Рамесес''' ва '''Рамессес''' ( {{langx|grc-x-koine|Ῥαμέσσης}}, {{Transliteration|grc|Rhaméssēs}}).<ref>{{cite encyclopedia |year=2004 |title=Rameses |encyclopedia=Webster's New World College Dictionary |publisher=Wiley Publishing |url=http://www.yourdictionary.com/Rameses |access-date=27 април 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111002183650/http://www.yourdictionary.com/Rameses |archive-date=2 октобер 2011 |url-status=live}}</ref>}} ({{langx|egy|[[wikt:rꜥ-ms-sw|rꜥ-ms-sw]]}}, {{Transliteration|egy|Rīꜥa-masē-sə}},{{Efn|МагӀна "[[Ра]]ца жив гьавурав" [[Египти мацӀ]]алда.}} {{IPA|egy|ɾiːʕamaˈseːsə}}; {{nowrap|{{circa|1303 НЩ – 1213 НЩ}}}}),<ref>{{cite encyclopedia |year=2004 |title=Ramses |encyclopedia=Webster's New World College Dictionary |publisher=Wiley Publishing |url=http://www.yourdictionary.com/Ramses |access-date=27 април 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120124063401/http://www.yourdictionary.com/ramses |archive-date=24 январ 2012 |url-status=live}}</ref> жив '''Рамсес КӀудияв''' абунги лъалев, вукӀана [[НекӀсияб Египет|НекӀсияб Египталъул]] [[пиргӀан]], [[Египталъул анцӀила ичӀабилеб династия|анцӀила ичӀабилеб династиялъул]] лъабабилев. РикӀкӀуна [[НекӀсияб Египет|НекӀсияб Египеталъул]] бищун тӀадегӀанал ва гучал [[пиргӀавн|пиргӀавназул]] цоявлъун<ref name="putnam"/>. Гьесул ирсилаз ва хадусел египтяназ гьесда абулаан "КӀудияв Эменилан" ва "А-нахту", ай ''"Берьенлъи кколев"'', абун. Папирусазда ва монументазда гьединго рехсон вуго ''Сессу'' абун бугеб халкъияб цӀаралдалъуниги. Греказул ицазда гьев рехсон вуго Озимандиас абураб цӀаралда гъоркь ({{langx|grc|Οσυμανδύας}} ''Osymandýas''),<ref>{{cite web |author1=Diodorus Siculus |authorlink1=Diodorus Siculus |title=Diodorus Siculus, Bibliotheca Historica, Books I-V, book 1, chapter 47, section 4 |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A2008.01.0540%3Abook%3D1%3Achapter%3D47%3Asection%3D4 |website=www.perseus.tufts.edu |access-date=2011-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110506022136/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A2008.01.0540%3Abook%3D1%3Achapter%3D47%3Asection%3D4 |archive-date=2011-05-06 |url-status=live }}</ref> жиб Рамсесил ''Усирмаатра Сетепенра'' абун бугеб [[Тахилаб цӀар|тахилаб цӀаралдаса]] лӀъугьараб.<ref name="pdsOzymandias">{{cite web|url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/egypt/explore/ramses.html|title=Ozymandias|accessdate=2008-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20071213185559/http://www.pbs.org/wgbh/nova/egypt/explore/ramses.html|archive-date=2007-12-13|url-status=live}}</ref> КӀудияв рагъухъан II Рамсесица бетӀерлъи гьабуна чанго [[Левант|Леванталде]] гьабураб рагъул экспедициязе, жидедалъун [[КанагӀан|КанагӀаналда]] Египеталъ цӀидасан кверщел гьабураб. Жиндирго бахӀарчилъиялдалъун Рамсесица [[Кадешалъул рагъ|Кадешалъул рагъулӀ]] хвасар гьабуна аскар. Рамсесица ва хеттазул ханас хъвана тарихалда тӀоцебесеб раклил къотӀи, жиндалъун рагъ лӀугӀизабураб. Гьединго гьес гьабуна чанго экспедияция Нубиялдеги, жиндие Байт-ал-Валиялда ва Герф-ХӀусейналда ругел хъвай-хъвагӀабаз нугӀлъи гьабулел. Рамсесица кьучӀ лъуна [[Нилалъул делта|Делтаялда]] [[Пер-Рамсес]] шагьаралъе, жиб Египеталъул тахшагьарлъун ва [[Шам|Сириялде]] гьарурал рагъул кампаниязе базалъун гьабураб. 14 соналъул гӀужалда, жиндир эмен [[Сети I|I Сетица]] гьев гьавуна принц-регентлъун.<ref name="putnam">Putnam (1990)</ref> РикӀкӀуна, Рамсес II пиргӀанлъуде вачӀанин гӀолохъанго, ва, лъалеб жо, Египеталъе нухмалъе гьабуна НЩ 1279 соналдаса НЩ 1213 соналде щвезегӀан.<ref>Rice (1999), p. 165.</ref> [[Манефон|Манефоница]] II Рамсесил пиргӀанлъул мехалъе кьолеб буго 66 сонги 2 моцӀги, жакъасел египтологистаз, некӀсиял иццаздасан лъалеб мухӀканаб къо-моцӀги (БачӀиналъул моцӀалъул 27 къо) кьочӀое босун, рикӀкӀуна гьев тахиде вачӀанин н. щ. 1279 соналъул 31 маялда абун.<ref>von Beckerath (1997), pp. 108, 190</ref><ref>Brand (2000), pp. 302–05</ref> Рамсесица гӀумруда 90 ялъуни 91 сон бай мухӀканаблъун ккола<ref>von Beckerath (1997), pp. 108, 190.</ref><ref>Brand (2000), pp. 302–05.</ref>. II Рамсесица жиндир ханлъиялъул заманалда жаниб тӀобитӀула 13 яги 14 [[ХӀеб-Сед]] (тӀоцебесеб тӀобитӀулаан пиргӀавница 30 соналъ ханлъи гьабун хадуб, хадусел тӀоритӀулаан щибаб лъабго лъагӀалидасан) — тӀокӀав цониги пиргӀавнас тӀоритӀичӀелгӀан гӀемерал<ref>O'Connor & Cline (1998), p. 16.</ref>. Хун хадув, Рамсес II вукъула [[Ханзабазул расалъи|Ханзабазул расалъиялда]] гьабураб хоб-рукъалъув ([[KV7]])<ref>{{cite web|author=Christian Leblanc|url=http://ourworld.compuserve.com/homepages/Gerard_Flament/ramstomb.htm|title=Gerard |accessdate=2008-04-23 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20071204180741/http://ourworld.compuserve.com/homepages/Gerard_Flament/ramstomb.htm <!-- Bot retrieved archive --> |archivedate = 2007-12-04}}</ref> Гьесул жаназа батула [[Ханзабазул балъгояб рукъ|ханзабазул балъгояб рокъоб]] [[1881 сон|1881 соналъ]], жакъа къоялъ гьеб буго [[Египеталъул музей|Египеталъул музеялда]]<ref>Rice (1999), p. 166.</ref>. == ЦӀар == Рамсес абулеб цӀар буго грек ва латин мацӀалдаса бачӀараб Ра-меси-су ({{Lang-egy2|Rˤ-msj-sw}} абураб египтяназул цӀар, жиндир магӀнаги «Ра илагьас вижарав» абун бугеб. Рамсес ТӀадегӀанасесул жиндирго цӀар (номен) букӀана Рамесису Мериамон абун. Грек мацӀалда [[Диодор Сицилияв|Диодор Сицилияс]] абулеб буго II Рамсесида '''Осимандиас''' абун ({{lang-grc|Ὀσυμανδύας}})<ref>{{Cite web|url=http://simposium.ru/ru/node/9859#_ftnref13|title=1.42-68. Египет: первые цари {{!}} Симпосий Συμπόσιον|publisher=simposium.ru|lang=ru|accessdate=2018-04-25}}</ref>, гьеб цӀарги бачӀун батизе ккола Рамсесит тах цӀар Усирмаатра абураб цӀаралдаса (ялъуни «Uashmuariya» — семитаз хъвалеб букӀараб цӀаралдаса). {{Бахчараб блокалъул бетІер|ЦІарал|Рамка=bold|Ссылка=|бетІералъул_шрифт=|бетІералъул_гьетІи=|бетІералъул_фон=#FFE39B|БетІер=}} {| style="border: 1px solid DarkGray; border-collapse: collapse; width: 100%" | colspan="2" |'''ЦӀаралъул тайпа''' | colspan="2" style="border-left: 1px solid DarkGray; border-right: 1px solid DarkGray" |'''ЦӀар иероглифаздалъун''' |'''Транслитерация — МагӀна''' |- style="border-bottom: 1px solid DarkGray; border-top: 1px solid DarkGray" | colspan="5" style="background: #FFFFFF; border-right:1px solid #FFFFFF; border-left:1px solid #FFFFFF; height:6px" | |- | rowspan="15" style="text-align: center; border-right:1px solid #FFFFFF" |'''«Тах цӀар»'''([[ТӀасияб Египет|ТӀасияб]] ва [[Гъоркьияб Египет|Гъоркьияб]] Египеталъул хан хӀисабалда) | rowspan="15" style="border-right:1px solid DarkGray" |<hiero>nswt*bity</hiero> | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |{{Hiero/картуш|<hiero>N5-F12-C10-O34</hiero>}} | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" | ''wsr-Mȝˁt-Rˁ'' — усер-маат-Ра — ''«Рал хӀакъикъаталдалъун къуватав вуго»'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |{{Hiero/картуш|<hiero>N5-F12-S29-C10</hiero>}} | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<small>цебе рехсаралда релъараб</small> |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |{{Hiero/картуш|<hiero>N5-C177-O34</hiero>}} | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<small>цебе рехсаралда релъараб</small> |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |{{Hiero/картуш|<hiero>N5-C178</hiero>}} | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<small>цебе рехсаралда релъараб</small> |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |{{Hiero/картуш|<hiero>N5-C178-N5*X1:D17</hiero>}} | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''wsr-Mȝˁt-Rˁ tjt-Rˁ'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |{{Hiero/картуш|<hiero>N5-C178-S38-R19</hiero>}} | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''wsr-Mȝˁt-Rˁ ḥqȝ-Wȝst'' — ''«Рал хӀакъикъаталдалъун къуватав, Уасеталъул хан»'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |{{Hiero/картуш|<hiero>N5-C178-N5:F44</hiero>}} | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''wsr-Mȝˁt-Rˁ jwˁ-Rˁ'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |{{Hiero/картуш|<hiero>N5-C178-N5*Z1:U7</hiero>}} | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''wsr-Mȝˁt-Rˁ mrj-Rˁ'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |{{Hiero/картуш|<hiero>N5-F12-C10-U21:N35-N5::</hiero>}} | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''wsr-Mȝˁt-Rˁ stp.n-Rˁ'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |{{Hiero/картуш|<hiero>N5-F12-H6-U21:Z1*N5:N35</hiero>}} | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<small>цебе рехсаралда релъараб</small> |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>Ca1-N5-F12-U5:D40-X1-H6-N5:U21-:N35-Ca2</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<small>цебе рехсаралда релъараб</small> |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |{{Hiero/картуш|<hiero>N5-F12-C10-V30:F23</hiero>}} | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''wsr-Mȝˁt-Rˁ nb-ḫpš'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |{{Hiero/картуш|<hiero>N5-F12-C10-O34:V30-F23</hiero>}} | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<small>цебе рехсаралда релъараб</small> |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |{{Hiero/картуш|<hiero>N5-F12-C10-U21:N35-N5::-F9:X1*Z4-C2-W19</hiero>}} | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''wsr-Mȝˁt-Rˁ stp.n-Rˁ pḥtj-mj-Mnṯw'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |{{Hiero/картуш|<hiero>C59A-U21:N35-N5::</hiero>}} | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''wsr-Mȝˁt-Rˁ'' |- style="border-bottom: 1px solid DarkGray; border-top: 1px solid DarkGray" | colspan="5" style="background: #FFFFFF; border-right:1px solid #FFFFFF; border-left:1px solid #FFFFFF; height:6px" | |- | rowspan="20" style="text-align: center; border-right:1px solid #FFFFFF" |'''«Жиндирго цӀар»'''([[Ра]]л вас хӀисабалда) | rowspan="20" style="border-right:1px solid DarkGray" |<hiero>G39-N5::</hiero> | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |{{Hiero/картуш|<hiero>C59-C12I-N36:F31s*S29s*S29s</hiero>}} | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''Rˁ-msj-sw mrj-Jmn'' — ''«[[Ра]] илагьас вижарав, [[Амун|Амуние]] вокьулев»'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |{{Hiero/картуш|<hiero>M17-Y5:N35:N36-N5:Z1-F31-S29-M23</hiero>}} | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<small>цебе рехсаралда релъараб</small> |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |{{Hiero/картуш|<hiero>M17-Y5:N35:N36-C2-F31-S29-M23</hiero>}} | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<small>цебе рехсаралда релъараб</small> |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |{{Hiero/картуш|<hiero>N5-M17-Y5:N35:U7-F31-S29-M23</hiero>}} | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<small>цебе рехсаралда релъараб</small> |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |{{Hiero/картуш|<hiero>N5-C12-F31-S29-S29-U6</hiero>}} | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<small>цебе рехсаралда релъараб</small> |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |{{Hiero/картуш|<hiero>M17-Y5:N35:N36-C2-F31s*S29s:O34</hiero>}} | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<small>цебе рехсаралда релъараб</small> |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |{{Hiero/картуш|<hiero>N5-M17-Y5:N35:N36-F31-S29-S29</hiero>}} | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<small>цебе рехсаралда релъараб</small> |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |{{Hiero/картуш|<hiero>U6-C12-C2-F31-S29-M23</hiero>}} | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<small>цебе рехсаралда релъараб</small> |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |{{Hiero/картуш|<hiero>M17-Y5:N35:N36-C2-F31-O34:O34</hiero>}} | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<small>цебе рехсаралда релъараб</small> |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |{{Hiero/картуш|<hiero>C12-C2-N36-F31-S29-M23</hiero>}} | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<small>цебе рехсаралда релъараб</small> |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>Ca1-N5-F31-S29-M23-:Z7-U6-M17-Y5:N35-G7-Ca2</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<small>цебе рехсаралда релъараб</small> |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |{{Hiero/картуш|<hiero>C12-C2-N36-F31s:O34-S38-R8-O28</hiero>}} | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''Rˁ-msj-sw mrj-Jmn nṯr-ḥqȝ-Jwnw'' — ''«[[Ра]] илагьас вижарав, [[Амон|Амоние]] вокьулев, [[Иуну|Иунуялъул]] илагьияв бетӀер»'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |{{Hiero/картуш|<hiero>C12-C2-N36-F31-R8-S38-O28-O34:O34</hiero>}} | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<small>цебе рехсаралда релъараб</small> |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>Ca1-N5-F31-S29-M23-:Z7-U6-M17-Y5:N35-G7-R8-S38-:N29-G7-O28-Z1-Ca2</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<small>цебе рехсаралда релъараб</small> |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |{{Hiero/картуш|<hiero>C12-C2-N36-F31-S29-M23-U7:D21:X1*Z4-W19-C98B</hiero>}} | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''Rˁ-msj-sw mrj-Jmn mrwtj-mj-Jtm'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |{{Hiero/картуш|<hiero>U6-C12-C2-F31-S29-M23-G36-Y5:W24*W24*W24</hiero>}} | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''Rˁ-msj-sw mrj-Jmn wr-mnw'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |{{Hiero/картуш|<hiero>C12H:N36-N5:Z1-F31s*S29s:O34</hiero>}} | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''Rˁ-msj-sw mrj-Jmn'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>Ca1-S29-S29-:Z4-M23-:Z7-U6-M17-Y5:N35-G7-Ca2</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''ss(j)-sw mrj-Jmn'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>Ca1-S29-S29-:X1-M23-:Z7-Ca2</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''ss-sw'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>Ca1-S29-:X1-M23-:Z7-Ca2</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''s-sw'' |- | rowspan="28" style="text-align: center; border-right:1px solid #FFFFFF" |'''«ХӀарув-цӀар»'''(ХӀарув хӀисабалда) | rowspan="28" style="border-right:1px solid DarkGray" |<hiero>G5</hiero> | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>E1:D40-C10-U6</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''kȝ-nḫt mrj-Mȝˁt'' — ка-нахт мери-Маат — ''«Къуватаб бугъа хӀакъикъаб бокьулеб»'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>E1:D40-Aa11:X1-C10-N36</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<small>цебе рехсаралад релъараб</small> |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>E1:D40-C177</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<small>цебе рехсаралад релъараб</small> |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>E1:D40-C10-U6-V30:W4-Z3-W19-X1:I9:Z1:I9-Q3:X1-V28-C18C</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''kȝ-nḫt mrj-Mȝˁt nb-ḥȝbw-sd-mj-jt.f-Ptḥ-Tȝṯnn'' — ''«Къуватаб бугъа, хӀакъикъаталъе бокьулеб, ХӀеб-сед байрамазул бетӀер, жиндирго эмен ПтахӀида релъарав»'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>E1:D40-C2-U6</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''kȝ-nḫt mrj-Rˁ'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>E1:D40-C2-Q3:X1-Q3:X1-Z9:D40-N25:X1*Z1:V30-T28-S33*S33:I9</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''kȝ-nḫt mrj-Rˁ ptpt-ḫȝst-nb(t)-ḫr-ṯbwj.f'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>E1:D40-V28-D36:Z4-D2-C10</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''kȝ-nḫt ḥˁj-ḥr-Mȝˁt'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>E1:D40-S29-N29-A28-R19-X1:O49</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''kȝ-nḫt sqȝj-Wȝst'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>E1:D40-S42-F9*F9:D40</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''kȝ-nḫt sḫm-pḥtj'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>E1:D40-F12-S29-F9:F9</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''kȝ-nḫt wsr-pḥtj'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>E1:D40-G36:F9*F9</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''kȝ-nḫt wr-pḥtj'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>E1:D40-X1:U15-H8:Z1</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''kȝ-nḫt zȝ-Jtm'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>E1:D40-D34-D2:Z1-F23:I9</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''kȝ-nḫt ˁḥȝ-ḥr-ḫpš.f'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>E1:D40-G36:D21-n*xt-Z2:D40-D34-D2-F23:I9</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''kȝ-nḫt wr-nḫtw ˁḥȝ-ḥr-ḫpš.f'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>E1:D40-O29V-M23:X1-M17*M17:Z2</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''kȝ-nḫt ˁȝ-nsyt'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>E1:D40-O29:F7*X1:Z2</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''kȝ-nḫt ˁȝ-šfjt'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>E1:D40-U39-C10</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''kȝ-nḫt wṯz-Mȝˁt'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>E1:D40-F12-T16</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''kȝ-nḫt wsr-ḫpš'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>E1:D40-M44-F16:F16</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''kȝ-nḫt spd-ˁbwj'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>E1:D40-N29-A28-S1</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''kȝ-nḫt qȝj-ḥḏt'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>E1:D40-V28-A24-N17:V30</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''kȝ-nḫt ḥwj-tȝ-nb'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>E1:D40-S24:O34:D40-N19:N21*N21</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''kȝ-nḫt ṯz-tȝwj'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>E1:D40-mn: n:Y1-F34:Z1-S42-F9*F9:X1*X1:D40</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''kȝ-nḫt mn-jb sḫm-pḥtj'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>E1:D40-G36:D21-W4:Z2-N36:N19:N21*N21</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''kȝ-nḫt wr ḥȝbw-sd mrj-tȝwj'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>E1:D40-S29-D46:N21*Z9:D40-S22:X1*X1-G4</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''kȝ-nḫt sḏ-Sṯtjw'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>E1:D40-N35:N5:Z1-:A40-S29-D46:N21*Z9:D40-S22-X1-G4-Z2ss::</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''kȝ-nḫt n-Rˁ sḏ-Sṯtjw'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>E1:D40-E1:N35-S38-S38-S38-C2</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''kȝ-n-ḥqȝw'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>G36:D21-W4-Z1:TWO-W19-C18C </hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''wr-ḥȝbw(-sd)-mj-Tȝtnn'' |- style="border-bottom: 1px solid DarkGray; border-top: 1px solid DarkGray" | colspan="5" style="background: #FFFFFF; border-right:1px solid #FFFFFF; border-left:1px solid #FFFFFF; height:6px" | |- | rowspan="9" style="text-align: center; border-right:1px solid #FFFFFF" |'''«Небти цӀар»'''(кӀиябго тажалъул БетӀергьан хӀисабалда) | rowspan="9" style="border-right:1px solid DarkGray" |<hiero>G16</hiero> | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>G20-V31:I6-X1:O49-G45-I9:Z7:D40-N25:X1*Z2ss</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''mk-Kmt wˁf.-ḫȝswt'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>Aa15:D36:V31-I6:X1*O49-G45-I9:D40-N25:X1*Z2ss-C2-F31-S29-R8A-W11:D21-U17:Y1-N19:N21*N21</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''mk-Kmt wˁf.-ḫȝswt Rˁ-msj-nṯrw grg-tȝwj'' — ''«Египеталъул БахӀарчи, жиндие ирсалъе чияр вилаятал щварав, илагьазул рижи, жинца кӀиябго ракь рукӀалиде бачарав»'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>S29-O43B:Q3-A53-R8-X1:D21:Z4-Y1:N35-L1:D21-A40</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''šzp-nṯrj-n-Ḫprj'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>G36:D21-F7:X1-G20-V31:I6-X1:O49............</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''wr-šfjt mk-Kmt'' — уер-шефит-мек-Кемет — ''«Многоуважаемый защитник Египта»'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>S29-Y5:N35:Aa1*U22-Y5:N35:W24*W24*W24-Aa15:O45*X1-M24-N35:X1:I9-M17-Y5:N35:D37-M23-G43-D2-X1:W11*O1:I9</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''smnḫ-mnw-m-Jpt-rsj(t)-n-jt.f-Jmn-dj-sw-ḥr-nst.f'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>V71-:Z4-A28-Y1V-D2:Z1-Aa11:X1-C10-W19-N27:X1*Z4-O1:O1</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''ḥˁj-ḥr-Mȝˁt-mj-ȝḫtj'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>D34-D40:N35-C11-Z1:Z2-E22-S42-G17-F34::</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''ˁḥȝ-n-ḥḥw mȝj-sḫm-jb'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>D34-D40:D2*Z1-F23:D40:I9-Aa15:D36:V31-A12*Z3:I9</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''ˁḥȝ-ḥr-ḫpš.f mk-mšˁw.f'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>S29-Aa1:A15:D40-F22:D54-M23-W25-N35:F22-Z7*Z4:N17</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''sḫr-pḥw-sw jnj-pḥwj-tȝ'' |- style="border-bottom: 1px solid DarkGray; border-top: 1px solid DarkGray" | colspan="5" style="background: #FFFFFF; border-right:1px solid #FFFFFF; border-left:1px solid #FFFFFF; height:6px" | |- | rowspan="10" style="text-align: center; border-right:1px solid #FFFFFF" |'''«Меседил цӀар»''' (Маседил ХӀарув хӀисабалда) | rowspan="10" style="border-right:1px solid DarkGray" |<hiero>G8</hiero> | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>F12-S29-M4-M4-M4-O29:D40:Z2</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''wsr-rnpwt ˁȝ-nḫtw'' — ''«Саназдалъун къуватав, бергьенлъабаздалъун кӀудияв»'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>F12-S29-M4:I8:N33-M4:I8:N33-M4:I8:N33-O29:D36:Y1-n*xt-G45-Z3</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<small>цебе рехсаралда релъараб</small> |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>O29:F23-U6-M17-M17-N19:N21*N21</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''ˁȝ-ḫpš mry-tȝwj'' — ''«КӀиябго улкаялда инициативияв ва вокьулев»'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>F12-F23:N36-N19:N21*N21</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''wsr-ḫpš mrj-tȝwj'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>S42-W19-Z11-R19-A40</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''wḫȝ-mj-jmj-Wȝst'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>V28-V28-Z4:D54-:X1-G25-Aa1:Z2ss-S3-F31-S29-S29</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''ḥḥ-ȝḫwt-n-msj-sw'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>S42-Aa15:D40-F23-D46:D21:D40-T10:X1*Z2ss-Z2ss:Z2ss</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''sḫm-ḫpš dr-pḏt-9'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>G36:D21-N35:M3-:X1-G45-Aa1:Z2ss-D2:Z1-N25:V30:X1</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''wr-nḫtw-ḥr-ḫȝst-nbt'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>G36:D21-I9:F40*X1:Z7*Z2-S42-F9*F9:D40</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''wr-fȝw sḫm-pḥtj'' |- | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |<hiero>G45-I9:Z7:D40-N25:X1*Z2ss-D46:D21:D40-D58-N37:X1*Z7-A14:Z2</hiero> | style="border-right:1px solid DarkGray; border-bottom:1px solid DarkGray" | | style="border-bottom:1px solid DarkGray" |''wˁf.-ḫȝswt dr-bšṯw'' |- style="border-bottom: 1px solid DarkGray; border-top: 1px solid DarkGray" | colspan="5" style="background: #FFFFFF; border-right:1px solid #FFFFFF; border-left:1px solid #FFFFFF; height:6px" | |- |} {{Бахчараб блокалъул ахир}} == Цересел санал == ===Лъимерлъи ва гӀолохъанлъи=== [[Файл:Egypte_louvre_124_enfant.jpg|мини|ГьитӀинав Рамсесил сурат. Лувр.]] Рамсес гьавуна гӀага-шагарго н. щ. 1303 соналъ, [[Сети I|I Сетил]] ва Туйял хъизаналда. Рамсесие 5 сон бугеб мехалъ, гьесул кӀудияв эмен [[Рамсес I]], цевесев пиргӀавн [[ХӀоремхӀеб|ХӀоремхӀебица]] жиндирго ирсилавлъун вищарав, лӀугьуна [[НекӀсияб Египет|Египеталъул]] [[ПиргӀавн|пиргӀавнлъун]]. Гьес ханлъи гьабула 2 соналъ, ва гьесдаса хадув н. щ. 1290 соналъ пиргӀавнлъун лӀугьуна II Рамсесил эмен [[Сети I]]. ГӀага-шагарго гьебго заманалда, Рамсесил яц росасе кьола Тийя хӀакимчиясе, ханасул къаламчи Амунуахил васлъун вукӀарав, ва II Рамсесил заманалда гьев лӀугьана пиргӀавнасул гӀакълучилъун ва пачалихъалъул хазиначилъун. Тийял хъизаналъул хоб-рукъ батана Саккараялда ХӀоремхӀебил букӀараб тӀоцебесеб хоб-рукъалда аскӀоб. 10 сонил гӀужалда II Рамсесие инсуца кьола хӀурматияб рагъул цӀар — аскаралъул бетӀерав цевехъан, — ва кӀудияб кӀвар кьеялда байбихьула рагъулаб хъулухъалде хӀадури; пиргӀавнасул бищун лъикӀал рагъул хъулухъалъул устарзабаз байбихьула Рамсесида рагъулаб гӀелму малъизе<ref>Tyldesley, op.cit., p.90</ref>. КӀиго соналдасан Рамсес вачуна инсуца Ливиялъул ''"техену"'' ва ''"мешвеш"'' къавмазул чабхъенал чӀезаризе гьарураб рагъул сапаралде, ва гьениб Рамсесица гӀахьаллъи гьабула жиндир тӀоцебесеб рагъулӀ. Хадусеб соналъ Рамсесица гӀахьаллъи гьабула хеттазде данде Шамалда гьабураб рагъулӀ, жиндир хӀасилалда египтяназ, хеттал нахъе къазарун, Кадеш шагьар Египеталъул кверщаликье бачараб. === Инсуда цадахъ ханлъи гьаби === Рамсесие 15 сон бугем мехалъ, [[Сети I|инсуца]] гьев тӀамула жиндаго цадахъ ханлъи гьабулевлъун, гьелъие нугӀлъи гьабизе бегьула инсуца Рамсесие [[Мемфис (Египет)|Мемфисалда]] бараб кӀалгӀаялъ<ref>Tyldesley, op. cit., p. 91</ref>. Гьебго заманалъ Рамсесица рачуна [[Нефертари Меринмут|Нефертари]] ва [[Исетнофрет]]. 16 сонил гӀужалда, II Рамсесица Египеталъул аскаразде нухмалъи гьабулеб букӀуна, ва гьеб заманалъул хъвай-хъвагӀабазда Рамсес рехсон вуго ''"цӀодорав гӀолохъанав цевехъан"'' хӀисабалда. Инсуда цадахъ ханлъи гьабулеб заманалда, Рамсесица къинабула [[Нубия|Нубиялда]] дагьа-макъаб данде рахъин ва гьабула чанго операция ралъдал хъачагъазде данде. Гьединго Рамсесил бетӀерлъуда гъоркь байбихьула Египеталъул бакътӀерхьул гӀурхъаби щула гьаризе ва [[Ливиялъул къавмал|Ливиялъул къавмазул]] чабхъенал къотӀизаризе. Рагъулал ишал гурелги, Рамсесица тӀуралел рукӀуна официалияв делегатасул ишалги, жинде гъорлӀе батӀи-батӀиял монументал раялдаги гьелъия материалал тӀала гьабиги кколе. ==Ханлъи байбихьи== ===Тахиде вачӀин === Н. щ. 1279 соналъ, [[Шему моцӀ|Шему моцӀалъул]] 26 къоялъ, [[Сети I]] накълулъула, нахъисеб къоялъ, [[Шему моцӀ|Шему моцӀалъул]] 27 къоялъ (нилӀер къагӀидаялъ 31 май) Рамсес II лӀугьуна [[НекӀсияб Египет|Египеталъул]] [[ПиргӀавн|пиргӀавнлъун]], жинцаго ханлъи бачунев, гьесие гӀумрудал букӀуна 20 сон. [[НекӀсияб Египеталъул календар|НекӀсияб Египеталъул къо-моцӀал]] нилӀер календаргун данде кквезе кумек гьабула Рамсесил ханлъиялъул 52 соналъ бихьараб [[МоцӀ цӀилъи|моцӀ цӀилъиялъ]], жиб египтологазул цӀех-рехалда рекъон, гьебго Рамсес тахиде вачӀараб Шему моцӀалъул 27 къоялде кколеб. ГӀага-шагарго [[7 Август|7 августалъ]] ([[Ахет моцӀ|Ахет моцӀалъул]] 12-б къо) Рамсесица [[Сети I|эмен]] вукъула, гьелде хӀадурлъиялъ, египтяназул гӀадатазда рекъон, балаан чи хваралдаса 70 къо. Гьелдаса хадуб гьабула Рамсесие коронация ва гьесие кьола [[ПиргӀавнасул титулал|тӀубараб ханасул титулатура]], щуго цӀаралдаса гӀуцӀараб. === Нубиялъул кампания === [[Файл:Ramses_II_charging_Nubians.jpg|мини|240x240пкс|Рамсес II жиндирко колесницаялда нубиязде данде вагъулев.]] [[Файл:Gerf_Hussein.jpg|слева|мини|Джирф ХӀусейналъул килисаялъул бутӀа, Нубия]] Рамсесил ханлъиялъул 2-б соналъ Египеталъул Нубиялда байбихьула кӀудияб данде рахъин, в Рамсесица бухьуна гьенибе кӀудияб рагъулаб сапар, гьесда цадахъ гьенире вукӀуна гьесул кӀиявго вас: [[Амон-хер-хепшеф]] ва [[Хаэмуас]]. Ирем абулеб вилаяталда чӀвала 7000 чи, данде рахъин къинабула. Гьелъи нугӀлъилъун руго Байт-ал-Валиялдаги<ref>{{cite web|url=http://oi.uchicago.edu/gallery/pa_egypt_bees_beit_el-wali/|title=Beit el-Wali|accessdate=2008-04-21|publisher=University of Chicago|archive-url=https://web.archive.org/web/20080906200351/http://oi.uchicago.edu/gallery/pa_egypt_bees_beit_el-wali/|archive-date=2008-09-06|url-status=live}}</ref><ref>Ricke & Wente (1967)</ref>, Джирфа-ХӀусейналдаги ва Калабшаялдаги ругел Рамсесил килисаби ва монументал. Байт-ал-Валиялда бугеб килисаялъул жанубияб къадада Рамсес вахъун вуго колесницаялдаги рекӀун нубиязде данде вагъилаго, гьенирго рихьизарун руго гьесул кӀиявго васги колесницабазда рекӀун. === Ливиялъул къавмазда тӀад бергьенлъи кквей === II Рамсесил заманалда Египеталъул кверщел бакътӀерхьудехун букӀуна [[Ракьдагьоркьосеб ралъад|Ракьдагьоркьосеб ралъдал]] рагӀаллъиялдаса ва гьенире мадугьалихъе кколел ракьазда 300 км-ялъул манзилалда, гъоркьяб къадар, Завият Ум-ал-Рахамалде щун<ref>{{cite web|url=http://www.zurdig.com/HomeFrame.htm|title=Zawiyet Umm el-Rakham|accessdate=2008-04-07|author=Geoff Edwards|archive-url=https://web.archive.org/web/20050913160440/http://www.zurdig.com/HomeFrame.htm|archive-date=2005-09-13|url-status=live}}</ref>. Гьенил хъули раялъе гӀиллалъун рукӀарал лӀугьа-бахъинал лъалел гьечӀо, амма гьеб вилаяталда Египеталъул кверщел букӀин битӀараблъун ккезе ккола. Ливиязде данде II Рамсесица кӀудиял рагъул экспедициял гьариялъул рагӀа-ракьанде щварал рехсеял гьечӀо, руго гӀамм гьабун рехсарал хъвай-хъвагӀиял, жидеца мугъчӀвай гьабизе бегьулел цо хасал лӀугьа-бахъиназда. [[Асван|Асваналда]] батараб гӀадал стелаязда рукӀине бегьула хъвай-хъвагӀиял. жеги [[Сети I|I Сетил]] заманалдаго Ливиялде гьарурал рагъул сапаразда релъараб информациягун. Гьелъ, батизе бегьулеб жо буго I Сетида ракӀалда букӀун бати Ливиялдаги цӀуниялъул хъулбузул мухъ гьабизе, жиндир заманалда Хорил нухалда рекъон [[Синаялъул бащдаб чӀинкӀиллъи|Синаялда]] гьабураб гӀадаб. ===Шерданал гъури=== Ханлъиялъул 2-б соналъ, II Рамсесица гъурана [[Шерданал|Шерданазул]] ралъдал хъачаъал, жал Египеталъул Ракъдагьоркьосеб ралъадал рагӀаллъиялдаса гӀебеде, ралъдал нухаздасан Египеталде рачӀунел гумузде тӀаде кӀанцӀун, хъачагълъи гьабулел рукӀарал<ref>Grimal (1992), pp. 250–53.</ref>. Шерданазул халкъ бачӀун батизе бегьула Иониялъул ва жанубияб-бакътӀерхьул [[Анатолия|Анатолиялдаса]], ва гьединго [[Сардиния|Сардиниялдаса]]<ref>Drews 1995, p.&nbsp;54: "1840 соналъго египтологазул букӀана бахӀс, жидеца ливиялъул къавмазул цевехъаназе Египеталде тӀаде кӀанцӀизе кумек гьабурал "шималияб рахъалдаса, киналго ракьаздаса рачӀарал" гӀадамал лӀугьиналда сверун. Цо-цо гӀалимзабаз рикӀкӀунаан гьел рукӀанин жалго Ливиялъул къавмалин, цогидаз гьел рикӀкӀунаан Шималияб Кавказалдаса рачӀарал индоевропиял ругин. ТӀоцебе ьединаб пикру загьир гьабуна Эммануэль де Ружеца, жинца бихьизабураб Ракьдагьоркьосеб ралъдал шималияб рахъалда ругел ракьазул цӀарал ругин гьел къавмаздасан рачӀаралрукӀин ва Лукка, Эквеш, Турша, Шекелеш ва Шардан къавмазул гӀадамал Лидиялдаса, Ахеялдаса, Тирсенеялдаса (бакътӀерхьул Италия), Сицилиялдаса ва Сардиниялдаса рукӀин. Де Ружеца рикӀкӀунаан Ливиялъул къавмазул цевехъан Мерирал кумекчагӀи — жидеда ралъда чагӀи абулел — рукӀанин мухьдахъ ккурал рагъухъабилъун, щайгурелъул Шерданал гьединал мухьдахъ ккурал рагъухъабилъун рехсон руго Рамсесил ТӀадегӀанасесул ханлъиялъул байбихьудансаго. Гьединлъидал, цо бугеб гочин, жиндир хӀакъалъулӀ Карнакалъул стелаялда рехсон батизе бегьулеб, букӀун буго ливиялъул къавмазул мадугьалихъ бугеб ракьалде тӀаде кӀанцӀизе хӀалбихьи</ref><ref>Gale, N.H. 2011. ‘Source of the Lead Metal used to make a Repair Clamp on a [[Nuragic civilization|Nuragic]] Vase recently excavated at Pyla-Kokkinokremos on Cyprus'. In V. Karageorghis and O. Kouka (eds.), ''On Cooking Pots, Drinking Cups, Loomweights and Ethnicity in Bronze Age Cyprus and Neighbouring Regions'', Nicosia.</ref><ref>O'Connor & Cline 2003, pp. 112–13.</ref>. Рамсесица аскар ва гуми лъуна ралъдал рагӀалда бищун стратегияб рахъалъ кӀвар бугел бакӀазда. Цин, сабуралда чӀун, Рамсесица рес кьуна хъачагъазе хасал гьезие хӀадурарал гумузде тӀаде кӀанцӀизе, ва хадуб тохлъукье гьезде тӀаде кӀанцӀун, ккуна гьел киналго цо бакӀалда ва гьениб гъурана<ref>Tyldesley (2000), p. 53.</ref>. [[Тинис|Тинисалъул]] стелаялда бицунеб буго, гьел рачӀанин "ралъдал рахъалдасан жидерго гумузда ва гьезде данде чӀезе кӀолев чи вукӀинчӀо" абун. [[Нил|Нилалъул]] гӀурул ахиралда ккараб рагъалдаса хадуб, шерданазу нахъе хутӀарал мукӀурлъун ратизе руго. Гьеб заманалъул монументазда (Кадешалъул рагъалда хурхараздаги) шерданал рихьизарун руго пиргӀавнасул рагъухъабилъун, лълъурдул ругел шлемалгун ва кӀудиял хвалчабигун<ref>{{cite web|url=http://www.eclectichistorian.net/Griffzungenschwert|title=The Naue Type II Sword|accessdate=2008-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20080720183900/http://www.eclectichistorian.net/Griffzungenschwert/|archive-date=2008-07-20|url-status=live}}</ref>. Гьеб ралъдал рагъулӀ шерданазда цадахъ пиргӀавнас гъурула шерданазду цадахъ рукӀарал Лукка (L'kkw, хадур рукӀарал ликиял ратизе бегьула) ва Шекъелеш (Šqrsšw) халкъалги. ==Хеттазулгун рагъ== ===ТӀоцебесеб рагъул сапар === ===Кадешалъул рагъ=== ===Дапур шагьар бахъи=== ===Шамалде ва Финикияялде рагъул кампаниял === ===Хадусеб рагъул кампания=== ==Хеттазулгун ракълил къотӀи== ==Хеттазул ханасул ясазулгун ригьин == ==Дунялалъул даран-базар цебе тӀей== Египеталдаги Азиялдаги гьоркьоб лӀугьараб щулияб рекъел лӀугьун хадуб, гьеб регионалда байбихьула кутакалда цебетӀезе даран-базар. ГӀемерисел шагьарал, масала, Угарит гӀадал, гьеб даран-базаралъул хӀасалилалда кӀодолъула ва экономикаяб рахъалъ церетӀола. Египеталдаги Азиялдаги гьоркьор хурхеназеги хиса-басиял ккола. II Рамсесиде щвезегӀан египтянал рагъул сапараздаса хадур давлагун нахъруссунел рукӀун ратани ватӀаналде, Рамсесил заманалдаса байбихьула египтяназ цо-цо [[Шам|Шамалъул]] ва [[ПилистӀин|ПилистӀиналъул]] шагьаразда жидерго чӀей бугб бакӀал гьаризе. ==ХӀеб-Сед== Жинца ханлъи гьабулеб заман 30 соналде бахиндал, Египеталда билъараб гӀадаталда рекъон, Рамсесица тӀобитӀана тӀоцебесеб фестиваль [[ХӀеб-Сед|Сед]] ({{Lang-egy|Ḥb-sd}})<ref name="GEMHedSed">{{cite web|url=http://www.globalegyptianmuseum.org/glossary.aspx?id=334|publisher=The Global Egyptian Museum|accessdate=2008-04-07|title=Sed festival|archive-url=https://web.archive.org/web/20080906154922/http://www.globalegyptianmuseum.org/glossary.aspx?id=334|archive-date=2008-09-06|url-status=live}}</ref>. 66 сонил ханлъиялъул бащалъи лӀугӀилалде, Рамсесица батӀи-батӀиял бергьенлъабазул рахъалъ нахъа тана гӀемерисел жинда цере рукӀарал пиргӀавнал. Гьес чӀезабуна рекъел, цӀунана Египеталъул гӀурхъаби, рана гӀемерал ва кӀудиял монументал тӀолго империялда. Гьес Египет лӀугьинабуна тӀегьалеб ва кутакалда цебе тӀураб пачалихълъун. ТӀоцебесеб ХӀеб-Сед, гӀадаталда рекъон, тӀобитӀулаан пиргӀавнас жиндир ханлъиялъул сон 30 бахиндал, ва хадусеб щибаб лъабго лъагӀалидасан. Рамсесица жиндир ханлъиялъул заманалда жаниб тӀобитӀана бокьарав батӀияв пиргӀавнасдаса цӀикӀкӀун ХӀеб-Сед — 13 яги 14<ref>{{cite web|url=http://www.arabworldbooks.com/egyptomania/sameh_arab_sed_heb.htm|title=Renewal of the kings' Reign : The Sed Heb of Ancient Egypt|publisher=|access-date=2016-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20161106064130/http://www.arabworldbooks.com/egyptomania/sameh_arab_sed_heb.htm|archive-date=2016-11-06|url-status=live}}</ref>. ==Архитектуриял проектал гӀумруялде рахъинари== [[Файл:Statua di Ramesse II seduto tra il dio Amon e la dea Mut 10147222g.tif|мини|Ramesses II with [[Amun]] and [[Mut]], [[Museo Egizio]], [[Turin]], [[Italy]]]] [[Файл:Luxor_Temple_-_panoramio_(10).jpg|слева|мини|Рамсес II, Лукъсур]] Рамсесица Египеталда ва нубиялда рана гӀемерал монументал ва минаби, гьесул картушал ратизе бегьула гьесде щвелалде рукӀарал монументаздаги<ref>{{cite web|url=http://digital.library.upenn.edu/women/edwards/nile/nile-XV.html|title=Chapter XV: Rameses the Great|author=Amelia Ann Blandford Edwards|accessdate=2008-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20080513112609/http://digital.library.upenn.edu/women/edwards/nile/nile-XV.html|archive-date=2008-05-13|url-status=live}}</ref>. Гьесул хӀурматалъул хӀакъалъул бицуна ганчӀида рекӀкӀун гьарурал хъвай-хъвагӀабаз, статуяз, кӀалгӀабаз ва [[Египеталъул магӀбадал|магӀбадаз]] — тӀоцере [[Уасет|Уасеталдаса]] бакътӀерхьудехун бугеб [[Рамессеум|Рамессеумалда]] ругез ва [[Абу-Симбил|Абу-Симбилалда]] ругез. [[НекӀсияб Египет|Египеталда]] ва [[Нубия|Нубиялда]] Рамсесил гӀадал монуменатал рукӀинчӀо цониги гьесда цере рукӀарал пиргӀавназул<ref>Wolfhart Westendorf, Das alte Ägypten, 1969</ref>. Рамсесица кьучӀ лъуна [[Нилалъул Дельта|Дельтаялда]] цӀияб тахшагьаралъе, жиндие [[Пер-Рамсес]], ай "Рамсесил рукъ", абураб цӀар кьураб. Гьелдаса цебе, [[Сети I|I Сетил]] ханлъиялъул заманалдасаго гьеб бакӀалда букӀана риидалил резиденция<ref>Kitchen (1982), p. 119.</ref>. Гьесул мемориалияб магӀбад, жакъа къоялъ [[Рамессеум]] абулеб цӀаралда гъоркь машгьураб, букӀана Рамсесил архитектуриял проектазул байбихьилъун. Проектал гӀумруялде рахъинарулаго, Рамсесица гьел гьарулаан жеги киданиги рукӀинчӀел масштабазда. Жиндир ханлъиялъул лъабабилеб соналъ Рамсесица байбихьана гьелде щвелалде 1500 соналъ ран рукӀарал [[Египеталъул пирамидаби|пирамидабаздаса]] хадуб бищун кутакаб архитектурияб проект. Аза-азар къадахъабазулги, ганчӀил устарзабазулги суратчагӀазулги хӀалтиялдалъун байбихьана тӀолго [[НекӀсияб Египеталъул шагьарал|Египеталъул шагьарал]] хисизабизе. [[Уасет|Уасеталда]] щибаб магӀбадалъе гьабуна реконструкция, тӀаде рана цӀиял бутӀаби, ва гьеб щибалда букӀана Рамсесил къуват ва гьесие бугеб хӀурмат бихьизаби. Жиндирго хӀакъалъулӀ абадияб цӀар ганчӀида хӀутӀизе, Рамсесица лъазабуна ганчӀил устарзабазда гьезул гамачӀгун хӀалтӀулел къагӀидаби хисизареян абун. Гьесде щвелалде ганчӀида бекӀкӀун гьарурлаан гъваридал гурел рельефал, Рамсесица лъазабуна жиндие ганчӀида гьарулел хъвай-хъвагӀабиги сураталги гъваридго гьабеян, гьел хвечӀого рукӀине Гьел проектал гьарулаго, Рамсесица хӀалтӀизаруна гьезул кӀодолъи ва гуч, жиндирго ирсалда тӀад заманалъ кверщел гьабичӀого букӀине ва гьеб гӀасрабаз хвечӀого хутӀизе. Гьединго Рамсесица искусство хӀалтӀизабуна жиндирго къватӀисел пачалихъазда тӀад бергьенлъабазул пропаганда хӀисабалдаги. Гьесул гӀадал гӀемерал статуял гьечӀо цониги пиргӀавнасул. БукӀаниги, Рамсесил картушал руго цересица жиндирго гьарун руго цо-цо цересел пиргӀавназул статуялги, тӀад жиндирго картушалги лъун. ===Пер-Рамсес шагьаралъе кьучӀ лъей=== {{Main|Пер-Рамсес}}<br /> ===Рамессеум=== ===Абу-Симбел=== ===Нубиялда монументал=== ===Нефертарил хоб-рукъ=== ===Хоб-рукъ KV5=== ===КӀудияб статуя=== [[Файл:Egypt-Memphis-Giant-Ramses-II.jpg|мини|II Расесил кӀудияб статуя Мемфисалда бугеб.]] {{Main|II Рамсесил кІудияб статуя}}[[II Рамсесил кӀудияб статуя]], жиндие 3200 сон бугеб, тӀоцебе батана анлъго бутӀаялде бикьун Мемфисалда аскӀоб бугеб магӀбудалда. Гьелъул бакӀлъи буго 83 тонна. 1955 соналъ статуялъе гьабуна реконструкция ва лъуна Къагьиралда бугеб Рамсесил Майданалда. Августалда 2006 соналъул статуя гьениса нахъе босизе ккана машинабазул газал сабаблъун гьелъие хӀинкъи бижидал<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/5282414.stm|publisher=BBC NEWS|title=Giant Ramses statue gets new home|date=2006-08-25|accessdate=2008-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20080720194419/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/5282414.stm|archive-date=2008-07-20|url-status=live}}</ref>. Статуя лъезе ракӀалда буго [[КӀудияб Египеталъул музей|КӀудияб Египеталъул музеялда]] аскӀоб<ref name="ColossalHawass">{{cite web|last=Hawass|first=Zahi|authorlink=Zahi Hawass|title=The removal of Ramses II Statue|url=http://guardians.net/hawass/news/removal_of_ramses_ii_statue.htm|accessdate=2007-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20070312235259/http://guardians.net/hawass/news/removal_of_ramses_ii_statue.htm|archive-date=2007-03-12|url-status=live}}</ref>. ==Хъизан== === Рамсесил лъудби ва лъимал === * '''[[Нефертари Меренмут]]''' — тӀоцеесей лъади, жий Рамсесил ханлъиялъул тӀосебесеб соналъго кӀудияй лъадилъун рикӀкӀуней йикӀарай<ref>{{Книга|автор=Kitchen, K. A.|заглавие=Pharaoh triumphant : the life and times of Ramesses II King of Egypt|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/9835142|ответственный=|издание=|место=Warminster|издательство=Aris & Phillips|год=1982|страницы=|страниц=272|isbn=0856682152|isbn2=}}</ref> (Амонил кагӀин Небуненефил хоб-рукъоб батараб хъвай-хъвагӀиялда рекъон). Гьей йикӀана [[Уасет|Уасеталдаса]] ханзабазул чукъбузул хъизаналдаса<ref name=":3">{{Книга|автор=John K. McDonald|заглавие=House of Eternity: The Tomb of Nefertari|ссылка=https://books.google.ru/books?id=upRQAgAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false|ответственный=|издание=|место=|издательство=Getty Publications|год=1996|страницы=15|страниц=124|isbn=9780892364152|isbn2=}}</ref>. Пикру буго гьей [[Египеталъул анцӀила микьабилеб Наслу|XVIII наслуялъул]] пиргӀавн [[Ай (пиргӀавн)|Айил]] гӀагарай кколин абун<ref>{{Книга|автор=|заглавие=The Cambridge Ancient History|ссылка=https://books.google.ru/books?id=n1TmVvMwmo4C&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false|ответственный=|издание=|место=|издательство=Cambridge University Press|год=1970|страницы=81|страниц=1172|isbn=9780521086912|isbn2=}}</ref><ref name=":0">{{Книга|автор=Dodson, Aidan|заглавие=The complete royal families of Ancient Egypt|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/59265536|ответственный=|издание=|место=London|издательство=Thames & Hudson|год=2004|страницы=|страниц=320|isbn=0500051283|isbn2=}}</ref>, амма гьелъие кьучӀал далилал гьечӀо<ref>{{Книга|автор=|заглавие=Journal of the American Research Center in Egypt|ссылка=https://books.google.ru/books?id=fwQOAQAAMAAJ&q=Nefertari+Ay+knob&dq=Nefertari+Ay+knob&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwjr1oez6KLfAhVGCywKHVxKAl4Q6AEIVDAG|ответственный=|издание=|место=|издательство=American Research Center in Egypt|год=1984|страницы=60|страниц=240|isbn=|isbn2=}}</ref>. Нефертарилги хеттазул ханасалул чӀужу Пудухеппалги букӀана хъвай-хъвагӀи ва цоцазе сайгъатал ритӀи<ref name=":2">{{Книга|автор=Tyldesley, Joyce|заглавие=Chronicle of the Queens of Egypt|ответственный=|издание=|место=|издательство=Thames & Hudson|год=2006|страницы=|страниц=|isbn=0-500-05145-3|isbn2=}}</ref><ref name=":1">{{Книга|автор=Joann Fletcher|заглавие=The Story of Egypt|ссылка=https://books.google.ru/books?id=MwXABQAAQBAJ&pg=PT272&dq=Meritamen+Ramses's+daughter&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwiu2MyIjLTXAhUDDJoKHatsDLIQ6AEIMDAB#v=onepage&q=Meritamen%20Ramses's%20daughter&f=false|ответственный=|издание=|место=|издательство=Hodder & Stoughton|год=2015|страницы=|страниц=552|isbn=9781444785159|isbn2=}}</ref>. Жиндир гьитӀинаб килиса Нефертарие бугеб [[Абу-Симбил|Абу-Симбилалда]] килисаби рай лӀугӀиялда хурхараб байрамалда, гӀага-шагарго н. щ. 1255 соналъ (Рамсесил ханлъиялъу 24 ва 26 саназда гьоркьоб), унтун йигей Нефертари хисула гьелъул яс Меритамоница; Нефертари хола гьебго соналъ<ref name=":1" />. Рамсесил ва Нефертарил васал хола Рамсесидаса цере ва ханлъуде рачӀунаро<ref name=":3" />. Нефертарил лъималлъун рикӀкӀуна<ref name=":3" /><ref name=":2" />. ** вас '''Амонхирвенемеф''' — лъимерлъудаго хола; **'''[[Амонхерхопшеф]],''' киналго II Рамсесил васазул сияхӀазде тӀоцеве рехсон вугев. Рехсон вуго Рамессеумалдаса, Лукъсуралдаса ва Дерраялдаса стандартиял килисабазул сияхӀазда, гьединго туриналъулаб статуялда. **'''Парахерунемеф''' лъала чанго сияхӀалдасан ва Абу-Симбилалъул килисаялда ругел хъвай-хъвагӀабадасан. ГьесулцӀар хъвараб скарабейги буго. ** яс '''[[Меритамон]]''' — Лукъсуралъул сияхӀалда йиго ункъабилей, Абу-Симбилалъул — щуабилей. Бент-Анатго гӀадин, гьей юкъана Ханзабазул лъудбузул расалъиялда, гьелъулги букӀана «ханасул кӀудияй чӀужу» абураб титул, эбел хун хадуб щвараб<ref>{{Книга|автор=Farid Atiya|заглавие=Ancient Egypt|ссылка=https://books.google.ru/books?id=lEBiDW0JyyQC&pg=PA240&dq=Who+is+who+in+ancient+egypt+meritamun&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwju2I6jlrTXAhXoDZoKHbMfChoQ6AEINjAC#v=onepage&q=meritamun&f=false|издательство=American Univ in Cairo Press|год=2006|страниц=308|isbn=9789771736349}}</ref><ref>{{Книга|автор=Delia Pemberton, Joann Fletcher|заглавие=Treasures of the Pharaohs: The Glories of Ancient Egypt|ссылка=https://books.google.ru/books?hl=ru&id=YRXlAAAAMAAJ&dq=merit-amun+nefertari&focus=searchwithinvolume&q=meritamun|ответственный=|издание=|место=|издательство=Duncan Baird|год=2004|страницы=150|страниц=234|isbn=9781844830480|isbn2=}}</ref>. Гьелъул сурат цӀурат цӀунун хутӀун буго Абу-Симбилалда, статуя батана Танисалда. **'''Хенуттави''' — II Рамсесил 7-й яс. **'''Мерира''' (Рамери) — II Рамсесил 11-в вас. **'''Мериатум''' — II Рамсесил 16-в вас. **'''Сети''' — 9-в вас. Рамсесил ханлъиялъул 53-б соналъ гьев жеги чӀаго вукӀуна. Карнакалда гьев вихьизавун вуго Дапур шагьар бахъулеб ва рагъулал сценабазда. **'''Бакетмут''', '''Нефертари''' ва '''[[Небеттави]]''' рукӀун ратизе бегьула цогидал лъималлъун. * II Рамсесил кӀиабилей лъадилъун — батизе бегьулеб жо, Нефертари Меренмутида цадахъ, йикӀана '''[[Иситнофрет]]'''. Иситнофрет жиндирго лъималазда цадахъ йихьизаюн йиго гӀемерал монументазда. [[Файл:Bentanat_Louxor.jpg|альт=|мини|285x285пкс|Дочь Рамсеса II — [[Бент-Анат]]]] **'''[[Бент-Анат]]''' — II Рамсесил кӀудияй яс, Лукъсуралда ясазул сияхӀалда бищун цее рехсон йигей. Гьелъул статуял рукӀана [[Синаялъул бащдаб чӀинкӀиллъи|Синаялда]], [[Танис|Танисалад]], Карнакалда, А[[Бу-Симбил|бу-Симбилалда]]. Гьелъул хоб-рукъ буго [[Ханзабазул лъудбузул расалъи|Ханзабазул лъудбузул расалъиялда]]. Бент-анат ханасул кӀудияй чӀужулъун яхъуна инсул ханлъиялъул 25-б соналъ, эбел хун хадуб<ref>{{Книга|автор=Gay Robins|заглавие=Women in Ancient Egypt|ссылка=https://books.google.ru/books?id=UTSA88SVHCMC&pg=PA205&dq=Meritamun&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwi65rb1irTXAhUEDJoKHTt-B8AQ6AEIUzAG#v=onepage&q=Meritamun&f=false|издательство=Harvard University Press|год=1993|страниц=212|isbn=9780674954694}}</ref><ref>{{Книга|автор=Charlotte Booth|заглавие=People of ancient Egypt|ссылка=https://books.google.ru/books?hl=ru&id=BMotAQAAIAAJ&dq=meritamun+nefertari&focus=searchwithinvolume&q=meritamun|ответственный=|издание=|место=|издательство=Tempus|год=2007|страницы=173|страниц=312|isbn=|isbn2=}}</ref>. **'''Рамесесу''' — II Рамсесил 2-в вас. Вихьизавун вуго жиндирго эбелалда ва вац Хаэмуасида цадахъ кӀудияб гьечӀеб скульптурияб группаялда, гьабсагӀат [[Париж|Парижалда]] бугеб, ва гьединго [[Асван|Асваналда]] ва Джибал-ас-Сильсилаялда ругел стеллабазда, Абу-Симбилалъул килисаялда. Гьесие, зун хадуб, гьабураб буго вац Хаэмуасица статуя. Рамесесул [[ушебти]] фигура лъун буго [[Серапеум|Серапеумалда]] II Рамсесил ханлъиялъул 25-б соналъ. **'''[[Хаэмуас]]''' — II Рамсесил 4-в вас, инсуда аскӀоб бищун рагӀи билъаравлъун вукӀарав. Гьес Мемфисалда тӀубалаан ПтахӀил бетӀерав кагӀинасул хъулухъ ва II Рамсесил ханлъиялъул 30-б соналъ гьев лъазавун вукӀана пиргӀанасул ирсилавлъун. Хаэмуса рехсон вуго II Рамсесил лъималазул лъабго сияхӀалда. ГӀолохъанаб зааналда гӀахьаллъи гьабуна Шамалда гьарурал рагъазулӀ, жиндие Рамессеумалда ва Карнакалда ругел суратаз ва хъвай-хъвагӀабаз нугӀлъи гьабулеб. Мемфисалда ПтахӀил бетӀерав кагӀин хӀисабалда, Хаэмуасие нугӀи гьабун буго ушебти фигурабаз, жал Рамсесил ханлъиялъул 16, 26, 30-б ва жеги лъалареб соналъ Аписал (хасал бугъи) рукъиялда хурхун гьарурал. II Рамсесил ханлъиялъул 30-соналдаса 40-б (яги 42-б) соналде щун, Хаэмуасица нухмалъи гьабуна жиндирго инсул ункъго (батизе бегьула щугоги) «лъеберсонил» юбилеязе. ПтахӀил бетӀерав кагӀинасул хъулухъалда Хаэмуасет II Рамсесил ханлъиялъул 55-б соналъ хисула вац [[МернептахӀ|МернептахӀица]]. Хаэмуасил ушебтиял в хоб-рукъал ратана, гьединго Серапеумалда ратана батӀ-батӀиял тӀагӀалаби (каранда ралел, амулетал). Британиялъул музеялда буго гьесул берцинаб статуя. **'''[[Мернептах|МернептахӀ]]''' — II Рамсесил 13-в вас. II Рамсесил ханлъиялъул 55-б соналъ хисула вац Хаэмуас ПтахӀил бетӀерав кагӀинасул хъулухъалда. Гьебго соналъ лъазавула тахалъул исилавлъун ва эмен II Рамсесидаса хадув лӀугьуна пиргӀавнлъун. * '''[[Маатхорнефрура]]''' («Рал берцинлъи бихьулей»; гьелъул хетт цӀар лъаларо) — Рамсесил лъабабилей лъади, хеттазул хан [[Хаттусили III|III Хаттусилил]] кӀудияй яс. Гьезул сиясатаб ригьиналъул акталъ щула гьабуна кӀиябго пачалихъалда гьоркьоб хъвараб [[Египеталда ва хеттазда гьоркьоб ракълил къотӀи|ракълил къотӀи]]<ref>{{Книга|автор=Tyldesley, Joyce A.|заглавие=Ramesses : Egypt's greatest pharaoh|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/45437460|ответственный=|издание=|место=London|издательство=Penguin|год=2001|страницы=|страниц=225|isbn=0140280979|isbn2=}}</ref>. Маатхорнефрура ячӀана Пер-Рамсесалде 1245 соналъул февралалда<ref>{{Книга|автор=Wilkinson, Toby A. H.|заглавие=The rise and fall of ancient Egypt : the history of a civilisation from 3000 BC to Cleopatra|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/619919217|ответственный=|издание=|место=London|издательство=Bloomsbury|год=2010|страницы=340–341|страниц=646|isbn=9780747599494|isbn2=}}</ref>. Цо версиялда рекъон, Маатхорнефрура гӀумру гьабуна йикӀуна ''Mer-wer'' абулеб хӀаремалда (гьанжесеб Гуроб)<ref>{{Cite web|url=http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/gurob/papyri/maathorneferu.html|title=Papyrus from Gurob|publisher=www.digitalegypt.ucl.ac.uk|accessdate=2018-04-27|archive-date=2012-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20120908201617/http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/gurob/papyri/maathorneferu.html|url-status=dead}}</ref>, цогидаб версиялда — гьелъ пиргӀавнасе гьавула вас ва гьелдаса хадуб хекого хола<ref>{{Книга|автор=Tyldesley, Joyce A.|заглавие=Egypt's golden empire : the age of the New Kingdom|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/47036840|ответственный=|издание=|место=London|издательство=Headline Book Pub|год=2001|страницы=|страниц=304|isbn=0747251606|isbn2=}}</ref>. Маатхорнефрура йихьизаюн йиго жиндирго эмен III Хаттусилида цадахъ стелаялда, жиб Абу-Симбилалъул кӀудияб хӀарамалъул жанисеб залалъул жанубияб къадада бекӀкӀун гьабураб, ва гьединго йихьизаюн йиго II Рамсесида цадахъ гьесул Танисалда бугеб колоссазул цоялдаги. * II Рамсесил 4-й лъадилъун лӀугьуна III Хаттусилил цоги яс, амма гьелъул цӀар лъаларо. * '''[[Хенутмира]]''' («[[Ра]] илагь гӀадай») — II Рамсесил гьитӀинай яц ялъуни яс<ref name=":03" /><ref>{{Книга|автор=Schneider, Thomas|заглавие=Lexikon der Pharaonen|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/49884678|ответственный=|издание=|место=Düsseldorf|издательство=Albatros|год=2002|страницы=270|страниц=327|isbn=3491960533|isbn2=}}</ref>. Гьеб гипотезаялъе далиллъун буго Ватиканалъул музеялда бугеб гьелъул сурат жиндирго эбел Туял, жий гьединго Рамсесилги эбеллъун кколей, статуялда бугеб. Ругел иццазда рекъон, Хенутмирал роль кӀудияб букӀунаро, лъелъул васал рукӀунаро ва гӀумруги букӀуна къокъаб. Юкъула гьей Ханзабазул лъудбузул расалъиялда гьабураб хоб-рокъоб ([[QV75]]) * Лъала II Рамсесил хӀаремалда Бабилалъул ханасул ва Зулапи улкаялъул (Шималияб Сирия) бетӀерасул ясал рукӀараблъи. * Рамсесил гӀемерисел васазул ва ясазул улбузул цӀар лъаларо.У ** '''Монтухерхепшеф''' — II Рамсесил 5-в вас, гӀахьаллъи гьабуна Азиялде гьарурал рагъул сапаразда. Гьесул скарабей буго [[Берлин|Берлиналда]]. Ментухерхопшеф вукӀана чуязда ва колесницабазда тӀад таравлъун. ** '''Небенхару''' — II Рамсесил анлъабилев вас., Дапур шагьар бахъиялда гӀахьаллъи гьабуна. ** '''Мериамун''' — II Рамсесил анкьабилев вас., рехсон вуго Рамессеумалда ва Лукъсуралда, вихьизавун вуго Дапур шагьар бахъиялдау. ** '''Аменемуа''' — II Рамсесил микьабилев вас., вихьизавун вуго Дерраялъул килисалда Сетимуа цӀаралда гъоркь. представлен в храме в Дерре под именем Сетимуа. Гьесги Дапур шагьар бахъиялда гӀахьаллъи гьабуна. ** Лъала гьединго '''Сетепенрал''' (10-в вас), '''Рамерил''' (11-в вас), '''Хорхерунемефил''' (12-в вас) ва цогидал васазул цӀарал. ** '''[[Небеттави]]''' — II Рамсесил яс. Йихьизаюн йиго гьесул колоссалда аскӀой Абу-Симбилалда. Гьелъул [[QV60]] хоб-рукъ буго [[Ханзабазул лъудбузул расалъи|Ханзабазул лъудбузул расалъиялда]]. Абидосалъул хӀарамалъул цебесеб къадада цӀунун хутӀун руго суратал ва цӀарал Рамсесил 59 васасул ва 60 ясалъул, гьездалъун бич8чӀула Рамсесил нилъеда лъалел лъудби гуребги, цогидалги гӀемерал руччаби рукӀин, цо-цояз рикӀкӀиналда Рамсесил рукӀун руго 111 вас ва 67 яс. === II Рамсесил тухум-кьибил === {{XIX Наслуялъул генеалогияб гъветІ}} ==Ханлъиялъул хӀасил== == Хун хадуб== ==Рамсес маданияталда== ==Кинематограф== == Балагье гьединго == * [[Абу-Симбел]] * [[Кадешалъул рагъ]] * [[ПиргӀавназул сияхӀ]] * [[Египеталъул анцӀила ичӀабилеб Наслу]] * [[Озимандиас]] * [[Рамссеум]] ==Референсал== ; Комментариял {{notelist|33em|group="~"}} ; Иццал {{reflist|27em}} ===Библиография=== {{refbegin}} *{{cite book|last1=Balout |first1 = L.|last2 = Roubet |first2 = C. | last3 = Desroches-Noblecourt | first3 = C.| title=La Momie de Ramsès II: Contribution Scientifique à l'Égyptologie|year=1985}} *{{cite book|last=Bietak|first=Manfred|title=Avaris: Capital of the Hyksos – Recent Excavations|year=1995|publisher=British Museum Press|location=London|isbn=978-0-7141-0968-8}} *{{cite book|last=von Beckerath|first=Jürgen|year=1997|title=Chronologie des Pharaonischen Ägypten|location=Mainz|publisher=Philipp von Zabern}} *{{cite book|last=Brand|first=Peter J.|title=The Monuments of Seti I: Epigraphic, Historical and Art Historical Analysis|url=https://archive.org/details/monumentsofsetii0000bran|publisher=Brill|location=NV Leiden|year=2000|isbn=978-90-04-11770-9}} *{{cite book|last=Brier|first=Bob|title=The Encyclopedia of Mummies|publisher=Checkmark Books|year=1998}} *{{cite book|last=Clayton|first=Peter|title=Chronology of the Pharaohs|publisher=[[Thames & Hudson]]|year=1994}} *{{cite book|last=Dodson|first=Aidan|author2=Dyan Hilton |title=The Complete Royal Families of Ancient Egypt|url=https://archive.org/details/completeroyalfam0000dods_a3h8|publisher=Thames & Hudson|year=2004|isbn=978-0-500-05128-3}} *{{cite book|last=Grajetzki|first=Wolfram|year=2005|title=Ancient Egyptian Queens – a hieroglyphic dictionary|publisher=Golden House Publications|location=London|isbn=978-0-9547218-9-3}} *{{cite book|last=Grimal|first=Nicolas|title=A History of Ancient Egypt |url=https://archive.org/details/historyofancient0000grim|location = Oxford | publisher=Blackwell|year=1992|isbn=978-0-631-17472-1}} *{{cite book|last=Kitchen|first=Kenneth|title=Pharaoh Triumphant: The Life and Times of Ramesses II, King of Egypt|url=https://archive.org/details/pharaohtriumphan0000kitc_r6r6|year=1983|location=London|publisher=Aris & Phillips|isbn=978-0-85668-215-5}} *{{cite book|last=Kitchen|first=Kenneth Anderson|year=2003|title=On the Reliability of the Old Testament|url=https://archive.org/details/onreliabilityofo00kitc|location=Michigan|publisher=William B. [[Eerdmans Publishing|Eerdmans Publishing Company]]|isbn=978-0-8028-4960-1}} * {{cite book|last=Kitchen|first=Kenneth Anderson|year=1996|title=Ramesside Inscriptions Translated and Annotated: Translations. Volume 2: Ramesses II; Royal Inscriptions|location=Oxford|publisher=Blackwell Publishers|isbn=978-0-631-18427-0}} Translations and (in the 1999 volume below) notes on all contemporary royal inscriptions naming the king. * {{cite book|last=Kitchen|first=Kenneth Anderson|year=1999|title=Ramesside Inscriptions Translated and Annotated: Notes and Comments. Volume 2: Ramesses II; Royal Inscriptions|location=Oxford|publisher=Blackwell Publishers}} * {{cite book|last=Kuhrt|first=Amelie|year=1995|title=The Ancient Near East c. 3000–330 BC|volume=Vol. 1|location=London|publisher=[[Routledge]]}} * {{cite book|last=O'Connor|first=David|author2=Eric Cline |title=Amenhotep III: Perspectives on his reign|publisher=University of Michigan Press|year=1998}} * {{cite book|last=Putnam|first=James|title=An introduction to Egyptology|year=1990|title-link=Egyptology}} *{{cite book | last=Rice|first=Michael|title=Who's Who in Ancient Egypt | url=https://archive.org/details/whoswhoinancient0000rice|publisher= Routledge | year = 1999 |isbn=978-0-415-15448-2}} *{{cite book | last1= Ricke|first1=Herbert|title=The Beit el-Wali Temple of Ramesses II| author2=George R. Hughes | author3=Edward F. Wente| year=1967}} *{{cite book | last = Rohl | first = David M. | title = Pharaohs and Kings: A Biblical Quest | author-link = David M. Rohl | edition = illustrated, reprint | publisher = Crown Publishers | year = 1995 | url = https://books.google.com/books?id=aeKCAAAAIAAJ | isbn = 978-0-517-70315-1}} *{{cite web |author=RPO Editors |title=Percy Bysshe Shelley: Ozymandias |website=University of Toronto Department of English |publisher=University of Toronto Libraries, University of Toronto Press |url=http://rpo.library.utoronto.ca/poem/1904.html |accessdate=2006-09-18 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061010122400/http://rpo.library.utoronto.ca/poem/1904.html |archivedate=2006-10-10 |df= }} *{{cite book | last=Siliotti|first=Alberto|title=Egypt: temples, people, gods|year=1994}} *{{cite book | last=Skliar|first=Ania|title=Grosse kulturen der welt-Ägypten|year=2005}} *{{cite journal|journal=Journal of Near Eastern Studies|first=Robert R.|last=Stieglitz|year=1991|title=The City of Amurru|volume=50.1}} *{{cite book|last=Tyldesley|first=Joyce|year=2000|title=Ramesses: Egypt's Greatest Pharaoh|url=https://archive.org/details/ramessesegyptsgr0000tyld_o1b9|location=London|publisher=Viking/Penguin Books}} *{{cite book|last=Westendorf|first=Wolfhart|title=Das alte Ägypten|year=1969|language=de}} * Can. Assoc. Radiol. J. 2004 Oct; 55(4):211–17, {{PMID|15362343}} * The Epigraphic Survey, Reliefs and Inscriptions at Karnak III: The Bubastite Portal, Oriental Institute Publications, vol. 74 (Chicago: [[University of Chicago Press]], 1954 {{refend}} == КъватӀисел линкал == {{Commonscat|Ramses II}} * [https://www.pbs.org/empires/egypt/newkingdom/ramesses.html Egypt's Golden Empire: Ramesses II] * [http://www.aldokkan.com/egypt/ramses.htm Ramesses II] * [http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/chronology/ramsesii.html Ramesses II Usermaatre-setepenre (c. 1279–1213 BC)] * [http://www.egyptsites.co.uk/upper/luxorwest/temples/rameses2.html Egyptian monuments: Temple of Ramesses II] * [https://web.archive.org/web/20080724005332/http://euler.slu.edu/Dept/Faculty/bart/egyptianhtml/kings%20and%20Queens/Ramses-II.html List of Ramesses II's family members and state officials] * [https://web.archive.org/web/20080924023718/http://www.netnewspublisher.com/remains-of-pharaoh-ramses-ii-temple-discovered-near-cairo-egypt/ Newly discovered temple] * [http://pharaoh.se/pharaoh/Ramesses-II Full titulary of Ramesses II including variants] * [http://ru-egypt.com/sources/63 Мирный договор между Рамсесом II и хеттским царём Хаттусили III] * [http://ru-egypt.com/library/53 Матье М. Э. Коронация Рамсеса II] * [http://www.lib.uchicago.edu/cgi-bin/eos/eos_page.pl?DPI=100&callnum=DT57.C2_vol59&object=168 Фотографии мумии Рамсеса II] [[Категория:НекӀсияб Египеталъул пиргӀавнал]] [[Категория:Рамсес II| ]] [[Категория:XIII гӀ. н. щ. пиргӀавнал]] [[Категория:Египеталъул XIX Наслуялъул пиргӀавнал]] [[Категория:н. щ. 1213 соналъ хварал]] [[Категория:н. щ. 1300 соналъ гьарурал]] [[Категория:Египеталъул музей]] a77iuldfjf1au7ws9hqvnnirqaywykn 0 12217 101082 99561 2026-09-07T12:27:53Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101082 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс |цӀар = ГӀарани гьоркьохъеб школа, ХӀамзатил Расулил цӀаралда бугеб |тӀаса0 = ЦӀалул бакӀ |стил_тӀаса0 = |тӀаса = ГӀарани гьоркьохъеб школа-''интернат'', ХӀамзатил Расулил цӀаралда бугеб |стил_тӀаса = background:#76E3B4; |тӀаса2 = ГӀарани Школа |стил_тӀаса2 = |сурат = [[файл:Arani School.jpg|300px]] |стил_сурат = |гъоркьхъвай = Школалъул сурат |стил_гъоркьхъвай = |стил_бутӀрул = background: #98E8C6; |стил_гӀаламатал = background:#C1EFDB |стил_текст = text-align:left |бетӀер1 = |гӀаламатӀ = ТӀубараб цӀар |текстӀ = Муниципалияб пачалихъалъулаб гӀаммаб лъай кьеялъулаб гӀуцӀи «ГӀарани гьоркьрхъеб гӀаммаб лъай кьеялъул школа-интернат, ХӀамзатил Расулил цӀаралда бугеб» |гӀаламат2 = Цогидал цӀарал |текст2 = {{Lang-ru|Аранинская средняя общеобразовательная школа-интернат имени Расула Гамзатова}} |викибаянал2 = |бетӀер3 = История |текст4 = * [[1930 сон|1930]] — ГӀараниб школа рагьи * 1939 — Гьоркьохъеб школалъул статус щвей * 2021 — Реконструкциялда хурхун школалъул хӀалтӀи чӀезе тей * 2023 — ЦӀияб школа рагьи |бетӀер5 = ГӀуцӀи |гӀаламат6 = Тайпа |текст6 = Гьоркьохъеб школа |гӀаламат7 = Директор |текст7 = ПатахӀилазул МухӀамадил СалихӀал |гӀаламат8 = ЦӀалурахъ бачуней |текст8 = МухӀаммадгӀалилазул ГӀалил Зарипат |гӀаламат9 = Малъарухъаби |текст9 = 48 чи (2021) |гӀаламат10 = ЦӀалдохъаби |текст10 = 210 (2020) |гӀаламат11 = Интернат |текст11 = Буго |бетӀер12 = Адрес |гӀаламат13 = Бугеб бакӀ |текст13 = [[ГӀарани]], [[Хунзахъ мухъ]] |гӀаламат14 = Унгояб адрес |текст14 = 368273, [[Дагъистан]], [[Хунзахъ мухъ]], [[ГӀарани]] |гӀаламат15 = Сайт |текст15 = https://s1arn.siteobr.ru |гӀаламат16 = Цогидаб |текст16 = |стиль_гъоркьа = background:#baffb7; |гъоркьа = }} '''ГӀарани школа'''{{efn|grupa=comment|Гьединго '''ГӀарани школа, ХӀамзатил Расулил цӀаралда бугеб''', 2023 соналдаса ''школа-интернат''; тӀубараб цӀар: '''Муниципалияб пачалихъалъулаб гӀаммаб лъайкьеялъул гӀуццӀи «ГӀарани гьоркьрхъеб гӀаммаб лъайкьеялъул школа-интернат, ХӀамзатил Расулил цӀаралда бугеб»''', {{Lang-ru|Муниципальное казенное общеобразовательное учреждение "Аранинская средняя общеобразовательная школа-интернат им. Расула Гамзатова" }}, къокъго {{Lang-ru|Аранинская СОШ-интернат им. Р. Г. Гамзатова}}}} — [[Хунзахъ мухъ|Хунзахъ мухъалъул]] [[ГӀарани]] бугеб гьоркьохъеб школа, жибги аваразул кӀудияв шагӀир [[Расул ХӀамзатов|ХӀамзатил Расулил]] цӀаралда бугеб. ГӀарани школа ккола [[Хунзахъ мухъ|Хунзахъ мухъалда]] ругел кӀудиял школабазул цояб ва бищун кӀудияб жиндир интернат бугеб школалъун. ГӀараниб тоцебесеб школа рагьана 1930 соналда, 1939 соналъ гьеб гьабуна гьоркьохъеб школалъун; 2021–2023 соназда тӀобитӀана школалъул реконструкция: кьуччӀдасанго бана цӀияб школаги, гьелда хурхарал карталги, 2023 соналъул 1 септембралдаса буго хӀалтӀулеб цӀияб школа. [[2016]] соналъул [[Январ|январалдаса]] байбихьун ва 2021 соналде щвезегӀанги, 2023 соналъул 1 септемралдасаги ГӀарани школалъе нухмалъи гьабулей йиго директор ПатахӀилазул СалихӀат.<ref name = "РЗ" /><ref>{{cite web |url= https://www.instagram.com/p/BAm4reyTdDr |title = Инстаграмалда ГӀарани школалъул гьумералдаса публикация |date= 2016|website= instagram.com |access-date= 2024-02-08|quote=}}</ref> ==История== ГӀарани росулӀ школалъул история байбихьана 1930 соналъда. Гьеб соналъ совет хӀукуматалъ киназего гӀаммаб бабихьул лъайщвеялъул канон бахъизегӀан, щибабго росулӀ букӀинчӀо школа. Гьел соназ ГӀаранир, [[ГӀарани хъала|хъалалъул]] рукӀана кинабго мухъалъул гӀуцӀаби ва лъабго лъай кьолеб бакӀ: # Авар субтехникум; # Рекьарухъабазул гӀолилазул школа (гьенире росулаан 3–4 класс лӀугӀизарурал); # МугӀрузул мухъазул росабазе кадраби хӀадурулеб школа; ТӀоцебесеб байбихьул школа рагьана 1930 соналъул 1 сентябралъ МухӀамадилазул МуртазгӀалил рокъоб, [[Гиничукь]], [[ГӀарани]], [[ЦӀада]] росдал 7–16 сон барал лъималазе. Гьел рикьун рукӀана бугеб лъаялда рекъон. Дарсал кьолел чагӀи рукӀана: * ТӀалхӀатилазул Мухтар * ХӀажилазул МухӀамад * МухӀамадилазул МухӀидин * Чупанилазул Запир Школалъул нухмалъулев вукӀана ИлӀаса Шамилилазул ГӀали; гьединго гьений хӀалтӀулей йикӀана гӀурус учительница Дора. 1934 соналъ Авар субтехникум бахъана [[Шура|Шурабе]], Рекьарухъабазул гӀолилазул школалъул гьабуна тӀобачӀеб гьоркьохъеб школа (ТӀГЬШ), гьелъул директорлъун лӀугьана авар фолклор данде бакӀарарав, [[Авар мацӀ|авар мацӀалъул]] тӀахьал хъварав ГӀалиханилазул Заирбег (ДАССР-алъул мустахӀикъав малъарухъан). ГӀарани тӀобачӀеб гьоркьохъеб школалъул тӀоцебесеб школлӀугӀи букӀана 1935 соналъ. Гьеб соналъул школа лӀугӀаразда гьоркьов вукӀана [[Хунзахъ|Хунзахъа]] МуртазгӀалилазул МухӀамад, жиндие кӀудиб ватӀанияб рагъулӀ 9 орден щварав. ГӀарани ТӀ. Гь. школа лӀугӀарал гӀемерисез гӀахьаллъи гьабуна кӀудияб ватӀанияб рагъулӀ, гьезда гъорлӀ ЛъагӀелухъа ГьитӀинавасасулазул ХӀайдарбег, ГӀахьалчӀиса Сайпулагьилазул МухӀамад, БакьайчӀиса ГӀалилазул МалламухӀамад ва Баринилазул ГӀабдулвахӀид. 1939 соналъ ГӀарани тӀобачӀеб гьоркьохъеб хисун гьабуна ГӀарани гьоркьохъеб школа; директорлъун тана тӀоцебе жиндие тӀадегӀанаб лъайги щварав, чӀахӀиял классазда [[Математика|математикаги]] кьолев вукӀарав ИлӀаса ХӀажилазул МухӀамадсайгид. Гьеб заманалъ школалда хӀалтӀулел рукӀана ЧӀохъа ГӀалилазул ИсхӀакъ ([[Физика|физикалъул]] мугӀалим) ва Маклакилазул ГӀумар ([[Математика|математикаялъул]] мугӀалим), МухӀамадилазул Бадави, НурмухӀамадилазул Камалудин (''военрук''), МухӀамадилазул Сайгид (бабихьул классазул мугӀалим), ЗайнулгӀабидилазул АхӀмад. ХӀалтӀулел рукӀана гӀурус мугӀалимзабиги: Сталинград областалдаса Адукова Н. С. ва Воронеж областалдаса Смирнова Н. А. Школалъул цӀулурахъ бачуневлъун вукӀана ХӀамзатил МухӀамад, [[ЦӀадаса ХӀамзат|ЦӀадаса ХӀамзатил]] вас. 1939–1940 соназда ГӀарани школалда хӀалтӀулев вукӀана [[ХӀамзатил Расул|ХӀамзатил Расул]], байбихьул классазул малъарухъан хӀисабалда. Рагъда цересел соназ ГӀарани школалда гьединго хӀалтӀулев вукӀана хадув жив Совет пачалихъалъул бахӀарчилъун вахъарав гӀурус мугӀалим Михаил Федин.<ref name = "K2" /> 1942 соналъ ГӀарани школалъул директорлъун вукӀана Степовой М., гьесда цадахъ хӀалтӀулей йикӀана гьесул чӀужу Самарченко О., математикаялъул мугӀалим. Рагъдаса хадусел соназул тӀоцебесеб школа лӀугӀи букӀана 1946 соналъ. Гьеб 10-леб классалда вукӀана микьго цӀалдохъан. Школалда тӀадегӀанаб лъай бугел мугӀалимзабиги рукӀинчӀого, цӀалдохъаби ине кколаан экзамен кьезе [[ЧӀохъ|ЧӀохъе]]. Гьезда цадахъ гьениве ун вукӀана директор ГӀалисултӀанил МухӀамад. 2008 соналъ лъай кьеялъул миллияб проекталдалъун ГӀарани школалъе кьуна президентасул грант.<ref name = "K2">{{cite web|url= http://aranin.dagschool.com/istoriya.php |url-access= |title= История школы |website=aranin.dagschool.com|language= ru|trans-title= Школалъул история|access-date= |url-status= хвараб|archive-url= https://archive.ph/M2Ru0#selection-1023.0-1097.103|archive-date= 2024-02-08}}</ref> 2021 соналъ байбихьана ГӀараниб цӀияб школа базе, гьелда хурхун, ГӀарани школалъул коллективги, цӀалдохъабиги рикьа-къотӀана цогидал школабазде. 2023 соналъул 1 септембралда тӀобитӀана цӀияб школа рагьи, букӀараб коллективги гьенибе нахъбуссана. == Школалъул гӀуцӀи == ===БукӀараб школа=== ГӀарани школалъул букӀана 90 бакӀ бугеб интернат, боголрукъ ва 120 бакӀ бугеб кваналеб рукъ. БукӀана магӀишаталъулаб амбар ва гараж. Школалде бачун букӀана лъим. Жиндир заманалда рукӀана автодром ва лъабго машина. Школалъул букӀана цебетӀураб лъай кьеялъулгин материалияб аслу. БукӀана цӀалул устархана (90 м²) ва 0,8 гектар бугӀеб бакӀ, цӀалдохъабазе хӀалтӀаби гьаризе. Школалда цебетӀураб букӀана [[Спорт|спортги]], школалъул азбаралда рукӀана [[Волейбол|волейболалъеги]], [[Футбол|футболалъеги]], гимнастикаялъеги майданал, школалъул стадион, спортзал, гугарухъабазул зал, кьвагьдеялъул зал. Жибго школалъул минаялъуб букӀана 23 классалъул рукъ, 17 паспорт бугеб кабинет, 15 компьютер бугеб класс. ГӀураб къадар букӀана цӀалуе къварегӀунебщинаб материалалъул. ГӀарани школа букӀана [[Хунзахъ мухъ|мухъалъул]] аслияб школазул цояб. Гьенир гьарулаан мухъалъул спорталъулал къецал, гугарухъабазул къецӀал. Щибаб соналъ гьабулаан математикалъул батӀи-батӀиял мухъазда гьоркьосеб олимпиада.<ref>{{cite web|url= https://www.instagram.com/p/BwSoaWaBtgP/|title = Математикалъул олимпиада ГӀарани школалда |date= |website= instagram.com |access-date= 2024-02-08|quote=}}</ref> Жиндир заманалда гьабулаан [[Хунзахъ мухъ|Хунзахъ мухъалъул]] щибаб олимпиада. Школалда жигаралда ва кӀудияб кӀваралда хӀалтӀулаан батӀи-батӀиял горсвераби; лъикӀал хӀасилал рихьизарулаан мухъалъул ва мухъазда гьоркьосел къецазда кечӀ ахӀиялъул горсвериялъ (Дагъистаналъул маданияталъул министерлъиялъ гьелъие 2002 соналъ кьуна 3-леб даражаялъул диплом, 2003 — 2-леб даражаялъул). ГӀарани школалъул цӀалдохъабаз гӀахьаллъи гьабулаан ва бергьенлъаби росулаан мухъалъул олимпиадабазда ва цогидал цӀалул къецазда. Гугари цебе тӀеялъе чӀезарун рукӀана киналго шартӀал. ЦӀалдохъабаз гӀахьаллъи гьабулаан ва бергьенлъаби росулаан мухъалъулги республикалъулги къецазда. Ахираб 10 соналда жаниб, ГӀарани школа лӀугӀизабурав 4 чи вахъана спорталъул мастерлъун, цояв — спорталъул мастерасде кандидатлъун, кӀигояв — Дагъистаналъул чемпионлъун, 1 — Россиялъул Жанублъиялъул къецазул лъабцӀул бергьаравлъун. ===ЦӀияб школа === ЦӀияб ГӀарани школа, националияб проекталда гъорлӀ, бана евростандарталда рекъон.<ref name = "Хунзахъ">{{cite web |url= http://khunzakh.ru/info/news/15992/ |title = Новая школа на 308 мест открылась сегодня в селе Арани Хунзахского район | trans-title = 308 бакӀ бугеб цӀияб школа рагьана жакъа Хунзахъ мухъалъул ГӀараниб|date= 1 Септембер 2023|website= Хунзахъ мухъ. Официалаб сайт|access-date= 2024-02-11|quote=}}</ref> буго лъабтӀалаяб. Щибаб этажалда руго цӀалул классал, музеял, батӀи-батӀияб тематикиял бокӀнал. Буго кӀигониги спортзал, кӀудияб актияб зал, кванил блок. Школалда цӀализе бегьула 308 чи цӀалдохъабазул. 78 чиясе гӀолеб гӀаммрукъги буго. ТӀубараб школалдаго чӀезабун буго цӀорорабги бухӀарабги лъим ва ц. Руго васазеги ясазеги рацӀцӀа-ракъалъи гьабизе ратӀа-ратӀаго рихьизарурал рукъзал, дарсазде хӀадуризе хасал бокӀнал.<ref>{{cite magazine |last= ГӀалиева |first = Н. |title= НИЖ ЦlАЛИЛА, ХӀАЛТӀИЛА НИЖЕР ЦЕРЕСЕЛ ГӀАДИН |url= https://tryjenik.3dn.ru/news/nizh_clalila_khlaltlila_nizher_ceresel_gladin/2024-02-05-1324 |url-access= |url-status= |format= |department= |newspaper= Росдал захӀматчи|series= |language= |edition= |location= |publication-place= Хунзахъ|publication-date= 5 Фебруар 2024|number= |page= 1|at= |no-pp= |arxiv= |asin= |bibcode= |doi= |doi-broken-date= |isbn= |issn= |jfm= |jstor= |lccn= |mr= |oclc= |ol= |osti= |pmc= |pmid= |rfc= |ssrn= |zbl= |id= |archive-url= |archive-date= |access-date= 2024-02-11 |via= |registration= |quote= |postscript= |ref= }}</ref> Школалда цебе лъун буго ХӀамзатил Расулил барелиеф.<ref name = "Хунзахъ" /> == Коллектив == === Директорзаби === ГӀарани школалъул директорзабилъун рукӀана: {{Div col|colwidth=15em}} # ХӀажилазул МухӀамадсайгид # Сулейманилазул Каримулагь # ТӀалхӀатилазул Мухтар # Степовой Михаил # МухӀамадилазул Бадави # Юсупилазул МухӀамад # ГӀалисултӀанилазул МухӀамад # ХӀажилазул МуртазгӀали # ГӀабдурахӀманилазул ГӀабдурахӀман # Хуршилазул ГӀабдула # Сиражудинилазул МухӀамадгӀали # Ясулазул ХӀажи # ГӀамирханилазул МухӀамад # Шахшалазул ХӀамзат # Расулилазул Ислам # ХӀамзалазул ГӀбдулатӀип # Насухилазул МухӀамад # РахӀматулагьилазул Заурбег # Мусалазул Сулейман # ПатахӀилазул СалихӀат (''2016 соналдаса''). {{Div col end}} Школалъул директорлъун 2016 соналдаса 2021 соналде щвезегӀанги, 2023 соналдаса нахъеги йиго ПатахӀилазул МухӀамадил СалихӀат. 1984 соналда гьелъ лӀугӀизабуна Дагъистаналъул педагогикияб университет (биологиялъулги химиялъулги факультет), хад гьей цӀалана Московалъул Рагьараб социалаб университеталъул психологиялъул катедралда, лӀугӀизабуна университет багӀараб дипломалда 1984 соналда. ЦӀалун хадуса МухӀамадил СалихӀат хӀалтӀана лъагӀалица ЦӀадаса ХӀамзатил музейлда, хад [[ТӀануси|ТӀануси школалда]] биологиялъул малъарухъанлъун 24 соналъ. 2016 соналъул январалде щвезегӀан гьей йикӀана Хунзахъ мухъалъул лъайкьеялъул методикияб централъул нухмалъулейлъун.<ref name = "РЗ">{{cite magazine |title= Лъай-хъвай гьабе: цӀиял директорзаби |url= https://tryjenik.3dn.ru/publ/22_janvar_2016g_3_4_9846_9847/1-1-0-279 |url-access= |url-status= |format= |department= |newspaper= Росдал захӀматчи|series= |language= |edition= |location= |publication-place= Хунзахъ|publication-date= 22 Январ 2016|number= 3-4 #9846-9847|page= 1|at= |no-pp= |arxiv= |asin= |bibcode= |doi= |doi-broken-date= |isbn= |issn= |jfm= |jstor= |lccn= |mr= |oclc= |ol= |osti= |pmc= |pmid= |rfc= |ssrn= |zbl= |id= |archive-url= |archive-date= |access-date= 2024-02-11 |via= |registration= |quote= |postscript= |ref= }}</ref> СалихӀат ккола Россиялъул лъайкьеялъул мустахӀикъай малъарухъанлъун.<ref name = "K1">{{cite web|url = https://s1arn.siteobr.ru/about|website = s1arn.api.siteobr.ru|title = Школалъул рахъалъ|access-date = 8 Фебруар 2024|publisher = МЛъГӀ "ГӀарани школа"|archive-date = 2024-02-07|archive-url = https://web.archive.org/web/20240207225822/https://s1arn.siteobr.ru/about|url-status = хвараб}}</ref> ===Малъарухъаби=== ====Цересел соназда==== ГӀарани школалъул рагъулӀ гӀахьаллъи гьабурал мугӀалимзаби. {{Div col|colwidth=15em}} * ХӀайдарбегилазул Мансур * ХӀусейнилазул ГӀумардибир * Сиражудинилазул МухӀамадгӀали * ЗайнулгӀабидилазул АхӀмад * МухӀамадилазул Наби * МухӀамадилазул ГӀалибулат * ХӀамзатилазул МухӀамад * ГӀабдулмажидов ГӀабдулмажид * ХӀажилазул МухӀамадсайгид * ГӀабдурахӀманилазул ГӀабдурахӀман * Гьиматилазул МухӀамадрасул * Аталазул МахӀач * Аталазул ХӀусейнхӀажи * Абакарилазул МухӀамад * Халидилазул НурмухӀамад * Сулейманилазул Каримулагь * ГӀусманилазул ГӀусман * ГӀусманилазул Заку * МалахӀусейнилазул МухӀамад * МухӀамадилазул Басир * ХӀажилазул МуртазгӀали {{Div col end}} Рагъул соназги, гьезда хадусел соназги гӀемерисел мугӀалимзаби рукӀана къватӀиса рачӀарал, бакӀалъул лъайкьеялъул система кколеб къадаралъул букӀинчӀо. ГӀарани школалда хӀалтӀулел рукӀарал къватӀиса рачӀарал малъарухъаби: {{Div col|colwidth=15em}} * Степовой М. * Самарченко О. * Серебрякова Б. * Серебрякова С. * Шардюкова * Сухина П. * Штефаненко Т. * Чалова В * Урюпина * Кодинцова Д. * Астратянц * Ниженка * Орел В. * Катин В. * Цупенова Р. * Бахталовская * Бухтова А * Крутова В * Кузнецов А. * Кузнецова У * Чантурия Л. * Заурбеков Арсланали * Скориков * Толмачева А. * Кириченко * Сухенко * Федин М. * Цогоева * Семиренова * Афанасьева {{Div col end}} ====Гьанжесеб мех ==== 2021 солналде щвезегӀан ГӀарани школалда хӀалтӀулев вукӀана 48 мугӀалимги 18 техникияв хӀалтӀухъанги. МугӀалимзабазул персоналалъул рукӀана: тӀадегӀанаб педагогияб лъай бугев 44 мугӀалим, гьоркьохъеб педагоияб лъай бугев — 4, тӀадегӀанаб категориялъул 6 мугӀалим, тӀоцебесеб категориялъул 24 мугӀалим, кӀиабилеб категориялъул — 17; РСФСРалъул лъай кьеялъул отличник — 1 чи; Дагъистаналъул лъай кьеялъул «отличник» — 3 чи; Россиялъул халкъияб лъай кьеялъул мустахӀикъав хӀалтӀухъан — 2 чи.<ref name = "K2" /> Лъайкьеялъул рахъалъ хӀалтӀи бачунейлъун (завуч) йиго МухӀамадгӀалилазул ГӀалил Зарипат, Дагъистаналъул халкъияб лъайкьеялъул "отличник" цӀар щварай.<ref name = "K1"/> === ЦӀалдохъаби ва школа лӀугӀарал === ГӀарани школалъ 2021 соналде щвезегӀан къватӀиве виччана 3000 гӀансев цӀалдохъан, 2021 соналъ букӀана 81-абилеб "къватӀире-риччай" (''81 выпуск''). === Меседил медаль щварал цӀалдохъаби === == Школалда цӀаларал == * [[ХӀамзатил Расул]] — [[Аварал|аваразул]] кӀудияв шагӀир, Социализмалъул хӀалтӀул БахӀарчи, Андрей ТӀоцевеахӀарасул Орден щварав, Ленинил ва Пачалихъияб шапакъатазул лауреат, халкъаздагьоркьосел «Фирдоусил», «Христо Ботевасул» ва «20 гӀасруялъул поэзия» шапакъатазул лауреат; * [[ГӀалиев, Гьимбатил МухӀу|ГӀалилазул Гьимбатил МухӀу]] — [[Дагъистаналъул бетӀер|Дагъистаналъул тӀоцевесев президент;]] * МухӀамадов МухӀамадил АхӀмад — СССРалъул гӀелмабазул академиялъул член-корреспондент, ДПУ ва ДППУ-ялъул ректор; * ХӀамазатилазул ХӀамзатил ХӀажи — СССРалъул ва [[Россия|Россиялъул]] гӀелмабазул академиялъул член-корреспондент, Дагъистаналъул историялъул, мацӀалъул ва литературалъул институталъул директор; * МухӀамадилазул МухӀамадил Дибир — [[историкиял гӀелмаби|историкиял гӀелмабазул]] доктор; * Шигьабудинилазул ХӀамзатил МухӀамад — историкиял гӀелмабазул доктор, ДППУялъул катедралъул нухмалъулев; * Айтберилазул Айтберил МухӀамад — филологиял гӀелмабазул доктор, ДППУялъул катедралъул нухмалъулев; * ГьитӀинасулазул МухӀамадил Наби — медицикиял гӀелмабазул доктор; * ГӀалилазул Набил Расул — медикиял гӀелмабазул доктор; * Хочбарилазул МухӀамадил Загьид «Мостстрой» гӀуцӀиялъул генералияв конструктор; * ГӀумарилазул МухӀамадкъадил МухӀамад — гӀелмабазул доктор, Новгородалъул Росдал магӀишаталъул Академиялъул профессор; * КъурбангӀалилазул ХӀосенил МухӀамад — исторкиял гӀелмабазул кандидат, Москваялъул култураялъул университеталъул доцент. == МугъчӀваял == ;Комментариял {{комментариял}} ;Иццал {{мугъчӀваял}} [[Категория:Хунзахъ мухъ]] 0pasw2cf5fb3tb87se5xxlxyqmbgl69 0 12220 101103 99629 2026-09-07T12:31:23Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101103 wikitext text/x-wiki {{Пачалихъалъул хӀалтӀухъан |цӀар=Даниялов Даниялил ГӀабдурахӀман |сурат = Даниялов А. Д.png |хъулухъ=[[Халкъиял Комиссаразул Шураялъул Председатель/Дагъистаналъул АССРалъул ХӀакимзабазул Шураялъул]] |байрахъ= Flag of the Dagestan ASSR.svg |тартиб=4 |хъулухъ байбихьи=[[1940]] |хъулухъ лӀугӀи=[[3 декабр]] [[1948]] |цеве вукӀарав= [[МухӀамадов МахӀмудил Жамалудин]] |хадув вачӀарав=[[Айдинбеков Мухтадирил Айдинбек]] |хъулухъ_2=КПССалъул Дагъистаналъул областалъул комитеталъул тӀоцевесев секретар |байрахъ_2= Symbol-hammer-and-sickle.svg |тартиб_2= 9 |хъулухъ байбихьи_2= [[3 декабр]] [[1967]] |хъулухъ лӀугӀи_2= [[29 ноябр]] [[1967]] |цеве вукӀарав_2 = [[ГӀалиев МухӀамадкаримил ГӀазиз]] |хадув вачӀарав_2=[[ГӀумаханил Ильясил МухӀамад-Салам]] |хъулухъ_3 = Дагъистаналъул АССРалъул Президиумалъул ТӀадегӀанаб Шураялъул Председатель |байрахъ_3=Flag of the Dagestan ASSR.svg |тартиб_3=11 |хъулухъ байбихьи_3=[29 ноябр]] [[1967]] |хъулухъ лӀугӀи_3= [[4 август]] [[1970]] | цеве вукӀарав_3 = Эльдарова Роза |хадув вачӀарав_3 = [[Шамхалов МухӀамадил Шагьрудин]] |ватӀанчилъи=СССР |гьавураб къо-моцӀ=22.08.1908 |гьавураб бакӀ=[[Ругъжа]] росу, [[Гъуниб округ]], [[Россиялъул империя]] |хвараб къо-моцӀ=24.04.1981 |хвараб бакӀ= {{ХварабБакІ|Моква}}, [[РСФСР]], [[СССР]] |вукъун вуго= [[МахӀачхъала]]ялда |дин=[[Ислам]] |эмен= |эбел= |лъади=Хадижат |лъимал='''васал:''' Митхат, Юсуп и МахӀач<br> '''яс:''' Забида |миллат= [[МагӀарулал|магӀарулав]] |партия=Комунист партия |лъай=1) Шура шагьаралъул педагог техникум <br>2) [[Москваялъул лъел магӀишаталъул инженеразул институт]] |гӀелмияб даража= Тарихиял гӀемабазул доктор<ref name="Справочник по КПСС и СССР"/> |шапакъатал={{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Орден Ленина}} {{!}}{{!}} {{Орден Ленина}} {{!}}{{!}} {{Орден Ленина}} {{!}}- {{!}} {{Орден Ленина}} {{!}}{{!}} {{Орден Ленина}} {{!}}{{!}} {{Орден Трудового Красного Знамени}} {{!}}- {{!}} {{Орден Отечественной войны 1 степени}} {{!}}{{!}} {{Медаль За трудовую доблесть}} {{!}}} |викигъамас= }} '''Даниялов Даниялил ГӀабдурахӀман''' (22 август 1908, Ругъжа, Гъуниб округ, Дагестаналъул область, [[Россиялъул империя]] — 24 апрел 1981, [[Москва]], СССР) — сиясатияв ва партиялъулав хъулухъчи, Дагъистаналъул машгьурав пачалихъияв ва жамгӀиябгун сиясаталъулав хӀалтӀухъан, сиясатчи, Дагъистаналъул АССРалъул ракь хӀалтӀизабиялъул нарком (1937–1939), Дагъистаналъул АССРалъул Халкъиял Комиссаразул Шураялъул Председатель (1940–1948), КПССалъул Дагъистаналъул областалъул комитеталъул тӀоцевесев секретар (1948–1967), Дагъистаналъул АССРалъул Президиумалъул ТӀадегӀанаб Шураялъул Председатель (1967–1970). ГӀабдурахӀман Данилов гӀемерисезда лъала республикаялъул бетӀер хӀисабалда, гьес Дагъистан цебетӀеялъе, гӀадамазул гӀумру лъикӀлъизабиялъе, росдал магӀишатги, промышленностги тӀадегӀанаб даражаялде бахинабиялъе, гьес дагъистаниял чачанал гӀадин гочинаричӀого рукӀиналъе ва радиоактивиял хутӀелал Дагъистаналъул мугӀрузда рукъине риччангутӀиялъе бахъараб хӀаракат ракӀалде босун. Гьединго киназго бицулеб жо буго гьев хъулухъалдаса нахъе вахъиzk]ek, мацӀихъабаз гьесулги [[СССР]]алъул нухмалъиялъулгунги тӀубан гьоркьолъаби хвезариялъул<ref>https://www.radioerkenli.com/a/27752951.html ГӀ. Даниялов - Дагъистаналъул тарихалда гвангъараб цӀар. МахӀмудова ПатӀимат. 23 май, 2016</ref>. ==ГӀумрухъвай== Даниялов Даниялил ГӀабдурахӀман гьавуна 1908 соналъул 22 августалда аваразул Гъуниб округалъул Ругъжа росулӀ, векъарухъанасул хъизаналда<ref>{{cite news | title=Страсти по дидойцам|publisher=Независимая газета| url=http://www.ng.ru/politics/2011-02-10/3_kartblansh.html|author=Милрад Азизович Фатуллаев |date=2011-02-10 | lang=ru}}</ref>. 1920 соналдаса 1924 соналде щвезегӀан ьесие тарбия кьуна [[Гъуниб мухъ|Гъуниб мухъалъул]] лъималазул рокъоб, гьелдаса хадуб — Шураялъул интернаталда<ref name="Хронос">{{cite news | title=Абдурахман Даниялович Даниялов |publisher=ХРОНОС| url=http://www.hrono.ru/biograf/bio_d/daniyalov.php| lang=ru}}</ref>. [[1928]] соналъ гьес лӀугӀизабуна Шураялъул педагогияб колледж, гьебго заманлда гьев лӀугьана [[ТӀКП(б)]]-ялде<ref name="Справочник по КПСС и СССР">{{cite news | title=Даниялов Абдурахман Даниялович|publisher=Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898 - 1991| url=http://www.knowbysight.info/DDD/02349.asp| lang=ru}}</ref>. Гьебго соналъул октябр моцӀалдаса нахъе гьев лӀугьана Гъуниб окружной комитеталъул тӀалабияв секретарлъун, 1929 соналъ — Дагъистаналъул обкомалъул Агитациябгун пропагандалъулаб отдел бачунев чилъун. [[1930 сон]]алъул марталда гьев тӀамуна Лъай кьеялъул Халкъияв комиссариаталъул бетӀераб нухмалъиялъул начальниклъун<ref name="Справочник по КПСС и СССР"/>. [[1935]] соналъ Даниялил ГӀабдурахӀманица лӀугӀизабуна Московаялъул лъел магӀишаталъул инженеразул институт <ref name="Хронос"/>, [[1947]] соналъ — заочно лӀугӀизабуна ЦК ВКП(б)-ялда бугеб тӀадегӀанаб партиялъулаб школа<ref name="Справочник по КПСС и СССР"/>. КӀудияб ВатӀанияб рагъул заманалда вукӀана 44-леб аскаралъул Рагъулаб советалда ва МаІачхъалаялъул цӀуниялъул комитеталъул чилъун<ref name="Хронос"/>. [1948]] соналъул 3 декабралдаса 1964 соналъул 29 ноябралде щвезегӀан  — КПССалъул Дагъистаналъул областалъул комитеталъул тӀоцевесев секретарлъун [[1967]] соналъул ноябралдаса [[1970]] соналде щвезегӀан — Дагъистаналъул АССРалъул ТӀадегӀанаб Президиумалъул Шураялъул Председатель<ref name="Справочник по КПСС и СССР"/>. ЦК КПССалъул гӀахьалчи — 1956–71 гг. ( [[ЦК КПСС]]алде кандидат — 1952–56 гг.)<ref name="Хронос"/>. 1946–70 саназда — СССРалъул ТӀадегӀанаб Советалъул депутат. СССРалъул ТӀадегӀанаб Советалъул Президиумалъул гӀахьалчи — 1962–70 саназда. [[1970]] соналдаса — союзалъулаб даража бугев персоналияв пенсионер . 1971 соналдаса — СССРалъул гӀелмабазул академиялъул Востоковедениялъул институталъул кӀудияв гӀелмияв хӀалтӀухъан<ref name="Справочник по КПСС и СССР"/>. Хвана 1981 соналъул 24 апрелалъ [[Москва|Москваялда]]<ref name="Справочник по КПСС и СССР"/>. ==Хъизан== Даниялил ГӀабдурахӀманил гьитӀинав вац, совет гӀалимчи ва тарихчи — ГӀажигӀали. ЧӀужу Хадижат ([[ЧӀохъ|ЧӀохъа]]). Лъимал: Яс — Забидат (медицинаялъул гӀедмабазул кандидат) ва лъабго вас: кӀудияв — МитхӀат (медицинаялъул гӀедмабазул доктор, профессор), гборкьохъев — Юсуп (кинорежиссёр, драматург) ва гьитӀинав — МахӀач (тарихиял гӀедмабазул доктор). МитхӀат ва МахӀач хвана хеко. Кинорежиссер Даниялил ГӀабдурахӀманил Юсуп (инсул хӀакъалъулӀ ракӀалде щвеязул тӀехьалъул автор), хвана 2015 соналъул 24 маялъ 2015. 21 январ 2016 соналъ хвана Даниялил ГӀабдурахӀманил цохӀо йикӀарай яс — Забидат 21 января 2016 года. Нахъе руго лъималазул лъимал. ==Шапакъатал== * Щуго Ленинил орден<ref name="Справочник по КПСС и СССР"/> * ХӀалтӀул БагӀараб Дугъалъул орден<ref name="Справочник по КПСС и СССР"/> * I-себ даражаялъул КӀудияб ВатӀанияб рагъул орден<ref name="Справочник по КПСС и СССР"/> == РакӀалде щвезави == Даниялил ГӀабдурахӀманил цӀар кьун буго МахӀачхъалаялда бугеб [[Даняловасул къватӀ|къватӀалъе]]. == ХӀужжаби == {{ХІужаби}} == МугъчӀваял == * [http://www.dagpravda.ru/?com=materials&task=view&page=material_print&id=3359 Мы в долгу перед Абдурахманом Данияловым и перед его светлой памятью] * [http://www.dagpravda.ru/?com=materials&task=view&page=material_print&id=2677 Дело жизни] * [http://www.ndelo.ru/one_stat.php?id=2136 Руководители Дагестана]{{Хвараб регӀел|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} {{недоступная ссылка|число=23|месяц=05|год=2013}} * [https://instituteofhistory.ru/media/library/publication/files/%D0%90%D0%B1%D0%B4%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%BE%D0%B2_-_%D1%83%D1%87%D0%B5%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%B3%D0%BE%D1%81._%D0%B8_%D0%BE%D0%B1%D1%89._%D0%B4%D0%B5%D1%8F%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%94%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_2000.pdf Абдурахман Даниялов] * [http://dagpravda.ru/obshestvo/samorodok-kavkaza/ Самородок Кавказа] * [http://istmat.info/node/59347 Письмо Сталину с критикой Даниялова (1951 г.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190117174210/http://istmat.info/node/59347 |date=2019-01-17 }} s4sfj4plzd9n0f012mhjldvjsfmc0r9 0 12221 101442 100842 2026-09-07T13:31:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101442 wikitext text/x-wiki {{Пачалихъалъул хӀалтӀухъан |цӀар=Шамхалов МухӀамадил Шагьрудин|сурат= |хъулухъ=[[Дагъистаналъул АССРалъул ТӀадегӀанаб Советалъул Президиумалъул Председател]] |байрахъ=Flag of the Dagestan ASSR.svg|тартиб=14|хъулухъ байбихьи=4 авг. 1970 с.|хъулухъ лӀугӀи=19 дек. 1978 с.|цеве вукӀарав=[[Даниялов Даниялил ГӀабдурахӀман]]|хадув вачӀарав=[[ГӀумалатов Жалалил ГӀалипаша]]|ватӀанчилъи=|гьавураб къо-моцӀ=194 сон|гьавураб бакӀ=[[ТӀануси]] росу, [[Авар округ]], [[Дагъистаналъул область]], [[Россиялъул империя]]|хвараб къо-моцӀ=14 декабр 2000|хвараб бакӀ=[[МахӀачхъала]], [[Дагъистан]]|вукъун вуго=МахӀачхъалаялда|эмен=МухӀамад|эбел=|лъади=|лъимал=|миллат=[[МагӀарулал|МагӀарулав]]|партия=Коммунист партия|лъай=ЦК КПСС-алъул тӀадегӀанаб партиялъулаб школа|шапакъатал={{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Орден «Знак Почёта»}} {{!}}{{!}} {{Орден Трудового Красного Знамени}} {{!}}- {{!}} {{Орден Октябрьской Революции}} {{!}}{{!}} {{Орден Дружбы|2000}} {{!}}}|викигъамас=}} '''Шамхалов МухӀамадил Шагьрудин''' ([[1914]] сон, [[ТӀануси]] росу, [[Авар округ]], [[Дагъистаналъул област]], [[Россиялъул империя]] — 14 декабр [[2000]], [[МахӀачхъала]], [[Дагъистан Жумгьурият|ДЖ]], [[Россия]]) — сиясатияв ва партиялъулав хъулухъчи, Дагъистаналъул машгьурав пачалихъияв ва жамгӀамгӀиябгун сиясаталъулав хӀалтӀухъан, сиясатчи, Дагъистаналъул АССРалъул ТӀадегӀанаб Советалъул Президиумалъул Председатель ([[1970]]–[[1978]]). == ГӀумру == Гьавуна ТӀануси, векьарухъанасул хъизаналда. ГьитӀинго хутӀана эбель-эмен гьечӀого; тӀалаб гьабуна Шураялъул лъималазул рукъалъ. === ЦӀали === === ХӀалтӀи-пиша === == Шапакъатал == *Орден «Почёталъул Знак» * ХӀалтӀул БагӀараб Дугъалъул Орден * Октябралъул ХӀуригаталъул Орден * Гьудуллъиялъул Орден (2000) == ТӀехь == МухӀамадил Шагьрудин вуго «Дагестан — дир рокьи ва къисмат» абураб тӀехь хъварав чилъун == Баянал == == МугъчӀваял == * [http://www.odnoselchane.ru/?sect=1325 Тануси] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111020214345/http://www.odnoselchane.ru/?sect=1325 |date=2011-10-20 }} * [http://dagmarket.ru/news/society/on_byil_narodnyim_liderom/ Он был народным лидером] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304102230/http://dagmarket.ru/news/society/on_byil_narodnyim_liderom/ |date=2016-03-04 }} hl1aty9daov71bbg2hkp2qlmtbz1gx0 0 12312 101118 99679 2026-09-07T12:33:53Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101118 wikitext text/x-wiki {{МацӀазул карточка | name = Египеталъул мацӀ | altname = | nativename = {{center|<hiero>r:Z1-n-km-m-t:O49</hiero>}} ''r n km.t''<ref name="Erman">[[Адолф Эрман]]; [[Гьерманн Грапоу]], ''Wörterbuch der ägyptischen Sprache'', Akademie-Verlag, Berlin, 1926–1961. {{ISBN|3050022647}}.</ref><br>ϯⲙⲉⲧⲣⲉⲙⲛ̀ⲭⲏⲙⲓ ([[Копт мацӀ|Копт]]) | image = Papyrus Ebers.png | imagesize = 250 | imagecaption = [[Эберсил папирус]] | pronunciation = {{IPA|ˈraʔ n̩ˈku.mat}} | ethnicity = [[НекӀсияб Египет|НекӀсиял египтянал]], [[Коптал]] | speakers = [[Къагьир|Къагьиралда]] ругел нусго-кӀинусго чи<ref name="Coptic language's last survivors">{{cite web |url=https://wwww.dailynewssegypt.com/2005/12/10/coptic-languages-last-survivors/ |url-status=хвараб |title=Coptic language's last survivors |accessdate=2020-04-16 |archive-date=2020-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200220113524/https://wwww.dailynewssegypt.com/2005/12/10/coptic-languages-last-survivors/ }}</ref> | region = Жиндир заманалда НекӀсияб Египет ва Нубиялъул цо бутӀа; (хасго Нубиялъул пачахӀлъиялъул заманалда);<ref name=":01">{{cite web|url=http://www.ancientsudan.org/writing_03_old_nubian_%26_arabic.htm|title=Ancient Sudan~ Nubia: Writing: The Basic Languages of Christian Nubia: Greek, Coptic, Old Nubian, and Arabic|website=www.ancientsudan.org|accessdate=2017-03-09|archive-date=2009-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20090105185615/http://ancientsudan.org/writing_03_old_nubian_%26_arabic.htm|url-status=хвараб}}</ref> гьанже цохӀо Къагьиралъул цо-цо бутӀабазда <ref name="Coptic language's last survivors"/> ва [[ТӀасияб Египет|ТӀасияб Египеталъул]] чанго рослуъ<ref>https://www.egypttoday.com/Article/4/16207/Coptic-Ancient-language-still-spoken-today</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://smass.co.uk/coptic-language |access-date=2020-07-05 |archive-date=2020-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200705140920/https://smass.co.uk/coptic-language |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.tellerreport.com/news/2019-09-09---%22zinnia%22----the-last-village-speaks-the-language-of-the-people-of-ancient-egypt-.HkZ-spq7IB.html |access-date=2020-07-05 |archive-date=2020-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200706203827/https://www.tellerreport.com/news/2019-09-09---%22zinnia%22----the-last-village-speaks-the-language-of-the-people-of-ancient-egypt-.HkZ-spq7IB.html |url-status=dead }}</ref> | era = Н. Щ. VI азарсонил ахир — XIX гӀасру ([[Копт мацӀ]] хвейгун); жеги хӀалтӀизабула литургияб мацӀ хӀисабалда Копт килисаялда, мацӀалда кӀалъала кӀиго копт хъизан<ref name="Coptic language's last survivors" /> | revived = МацӀ цӀигьабиялъе хӀал бихьизе байбихьун буго XIX гӀасруялдаса<ref>http://www.stshenouda.com/coptlang/copthist.htm#Coptic19</ref> | familycolor = Afro-Asiatic | dia1 = ТӀасияб?<ref name="a2">{{Harvcoltxt|Allen|2000|p=2}}</ref><ref name="l8">{{Harvcoltxt|Loprieno|1995|p=8}}</ref> {{extinct}} | dia2 = Гъоркьияб?<ref name="a2">{{Harvcoltxt|Allen|2000|p=2}}</ref><ref name="l8">{{Harvcoltxt|Loprieno|1995|p=8}}</ref> {{extinct}} | dia3 = [[Копт мацӀал#Диалектал|Копт диалектал]] {{extinct}} | script = [[Египеталъул гьиероглифа |гьиероглифал]], [[курсив гьиероглифал]], [[гьиератика]], [[Демотика (египеталъулаб)|демотика]] ва [[Копт алипба|Копт]] (хадусеб заманалда, цо-цо, [[гӀараб хъвай-хъвагӀи]] хӀукуматалъулаб тармажаялда ва [[латин хъвай-хъвагӀи]] гӀелмияб транслитерациялдаги чанго къамусалдаги<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.um.es/cepoat/egipcio/wp-content/uploads/egyptianhierogly.pdf |access-date=2020-07-05 |archive-date=2017-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171212031453/http://www.um.es/cepoat/egipcio/wp-content/uploads/egyptianhierogly.pdf |url-status=dead }}</ref>) | iso2 = egy | iso3 = egy | iso3comment = (also [[iso639-3:cop|cop]] for [[Coptic language|Coptic]]) | lingua = 11-AAA-a | map = | mapcaption = | iso2comment = (also {{ISO 639-2|cop}} for [[Coptic language|Coptic]]) | glotto = egyp1246 | glottorefname = Egyptian (Ancient) }} '''Египеталъул мацӀ''' ({{Lang-egy|r n km.t}}, {{ХГЬА|ˈraʔ n̩ˈku.mat|Египеталъул гьоркьохъеб мацІалъул абулеб къагІида}})<ref name="Erman" /><ref name="l7" /> ккола [[НекӀсияб Египет|НекӀсияб Египеталъул]] мацӀлъун, жибги Афроазиялъул мацӀазул хъизаналъул гӀаркьеллъун кколеб. Заманалъул рахъалъ жибги цӀакъ гӀемераб мехалъ хӀалтӀизабураб, Египеталъул Басрияб мацӀалъул этапалдаса байбихьун ([[4-б азарсон нилӀер заманалде щвелалде|4-б аз. н. з. щ.]], [[Египеталъул Басрияб ханлъи]]), шумер мацӀгун цадахъ тӀоцебе хъвай-хъвагӀи хӀалтӀизабизе байбихьарабги мацӀ ккола Египеталъул мацӀ. Гьелъул тӀоцересел хъвай-хъвагӀиязул заман чӀезабун буго 2690 с. н. щ., ва гьеб хӀужжаялъ Египеталъул мацӀ чӀезабула дунялалъул бищун цебесею хъвай-хъвагӀи бугеб мацӀлъун, шумер мацӀгун цадахъ.<ref>{{Harvcoltxt|Allen|2013|p=2}}</ref> Египеталъул мацӀалъул [[Классиякияб мацӀ|классикаияб этаплъун]] рикӀкӀуна [[Египеталъул гьоркьохъеб мацӀ|гьоркьохъеб мацӀ]], жибги рахьдал мацӀлъун лӀугьараб [[Египеталъул Гьоркьохъеб ханлъиялъул]] заманалда ва Румазул заманалде щвезегӀан адабияталъул мацӀлъун букӀараб. Классикияб античносталъул заманалде Египтяназул гаргадулеб мацӀ сверана [[Демотик (Египеталъул) мацӀ |демотикияб мацӀалде]], гьелдаса хадуб [[Коптазул тарих|насранияб диналъул заманалде]] [[Копт мацӀ|копт мацӀалде]]. Гаргадилеб мацӀ хӀисабалда копт мацӀ хӀалтӀизаби лӀугӀана XVII-б гӀасруялде, амма литургиялъул ва диналъул мацӀ хӀисабалда гьеб хӀалтӀизабула жакъа къоялъги коптазул Православияб килисаялъ.<ref name=extinct>The language may have survived in isolated pockets in [[Upper Egypt]] as late as the 19th century, according to James Edward Quibell, "When did Coptic become extinct?" in ''Zeitschrift für ägyptische Sprache und Altertumskunde'', 39 (1901), p. 87.</ref><ref name="Daily Star Egypt">[https://web.archive.org/web/20110721071828/http://www.dailystaregypt.com/article.aspx?ArticleID=106 "Coptic language's last survivors". ''Daily Star Egypt'', December 10, 2005 (archived)]</ref> Египеталъул мацӀалъул гӀелмияб цӀех-рех гьабула лингвистикияб [[Египтология|египтологиялъ]]. ==Классификация== ==Тарих== ===Басрияб Египеталъул=== ===Гьоркьохъеб Египеталъул=== ===Египеталъул хадусеб=== ===Демотик ва копт мацӀал=== ==МацӀалъул свералаби== ==Хъвай-хъвагӀиялъул системаби== ==Фонология== ==Морфология== ==Синтаксис== ==Ирс== ==Балагье гьединго== == ХӀужжаби == === Комментариял === {{хІужаби|group="~"}} === Иццал === {{хІужаби|2}} == Литература == ''Обзорал:'' * ''Коростовцев М. А.'' Египетский язык. М., 1961. * ''Коростовцев М. А.'' [http://www.egyptology.ru/lang.htm#Korostovtsev Введение в египетскую филологию. М., 1963.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120603004958/http://www.egyptology.ru/lang.htm#Korostovtsev |date=2012-06-03 }} * ''Loprieno A.'' Ancient Egyptian: A Linguistic Introduction. Cambridge, 1995. ''Синтаксисалда хурхарал хӀалтӀаби:'' * ''Четверухин А. С.'' Древнейшее афразийское именное предложение. 2007. === Аслиял грамматикаби === ''Египеталъул гьоркьохъеб мацӀ'': * ''[[Гардинер, Алан Хендерсон|Gardiner A.H.]]'' [[Египетская грамматика: введение в изучение иероглифов|Egyptian Grammar. Being an Introduction to the Study of Hieroglyphs]]. Oxford, 3nd ed., 1957. * ''Петровский Н. С.'' [http://www.egyptology.ru/petrovskij.htm#Petrovskij1 Египетский язык. Л. 1958.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200627234850/http://www.egyptology.ru/petrovskij.htm#Petrovskij1 |date=2020-06-27 }} * ''Graefe E.'' Mittelägyptische Grammatik für Anfänger. 5th ed. Wiesbaden, 1997. * ''Allen J. P.'' Middle Egyptian: An Introduction to the Language and Culture of Hieroglyphs. Cambridge, 3nd ed., 2014. * ''Malaise M., Winand J.'' Grammaire raisonnée de l'égyptien classique. Liege, 1999. ''ЦӀияб Египеталъул мацӀ'': * ''Korostovtsev M.'' Grammaire du néo-égyptien. M., 1973. * ''Černý J., Groll S. I.'' A Late Egyptian Grammar. 4th ed. Rome, 1993. * ''Junge F.'' Einführung in die Grammatik des Neuägyptischen. Wiesbaden, 2.Aufl., 1999. ''Хадусеб Египеталъул гьоркьохъеб мацӀ'': * ''Jansen-Winkeln K.'' Spätmittelägyptische Grammatik der Texte der 3.Zwischenzeit. AAT, 1996. ''Птолемеязул мацӀ'': * ''Kurth D.'' Einführung ins Ptolemäische. Eine Grammatik mit Zeichenliste und Uebungsstücken, Teil 1-2, Hützel, 2008-9 ''Демотикияб мацӀ'': * ''Lexa F.'' Grammaire démotique. Vol. I—VII. Praha, 1947-51. * ''Johnson J. H.'' — Thus Wrote 'Onchsheshonqy. An Introductory Grammar of Demotic. 2nd ed. Chicago, 1991. === Къамусал === ''ГӀаммал:'' * [http://www.egyptology.ru/lang.htm#Woerterbuch Erman, A.; Grapow, H. Wörterbuch der aegyptischen Sprache. Bd. I—V. Berlin, 1926—1931.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120603004958/http://www.egyptology.ru/lang.htm#Woerterbuch |date=2012-06-03 }} * Hannig, R. Großes Handwörterbuch Ägyptisch-Deutsch. Mainz, 1995. * Takács, G. Etymological Dictionary of Egyptian. Bd. I—III (издание продолжается). Leiden—Köln, 1999—2007. * [http://aaew2.bbaw.de/tla/ Thesaurus Linguae Aegyptiae] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110409224816/http://aaew2.bbaw.de/tla/ |date=2011-04-09 }} ''МацӀалъул цебетӀеялъул батӀа-батӀаго ругел стадиязда рекъон:'' * Erichsen, W. Demotisches Glossar, Kopenhagen, 1954. * Kahl, J.; Bretschneider, M.; Kneißler, B. Frühägyptisches Wörterbuch. Bd. 1—3 (от {{lang-egy2|ȝ}} до {{lang-egy2|ḥ}}, издание продолжается). Wiesbaden, 2002—2004. * Hannig, R. Ägyptisches Wörterbuch I: Altes Reich und Erste Zwischenzeit. Mainz am Rhein, 2003 (Hannig-Lexica, 4). * Faulkner, R. O. A Concise Dictionary of Middle Egyptian. Oxford, 1962. * Hannig, R. Ägyptisches Wörterbuch II: Mittleres Reich und Zweite Zwischenzeit. Mainz am Rhein, 2006 (Hannig-Lexica, 5). * Lesko, L. H., Lesko, B. S. A Dictionary of Late Egyptian. 2nd ed. Vol. I—II. Providence, 2002—2004. * Wilson, P. A Ptolemaic Lexicon. A Lexicographical Study of the Texts in the Temple of Edfu. OLA 78, 1997. * [http://oi.uchicago.edu/OI/DEPT/PUB/SRC/CDD/CDD.html Johnson, J. H. The Demotic Dictionary. Chicago, 2001.] === Хрестоматиял === * Sethe K. Ägyptische Lesestücke. Leipzig, 1924. * Лурье И. М. Хрестоматия египетских иератических текстов. Л., 1947. * Матье М. Э. Хрестоматия египетских иероглифических текстов. Л., 1948. === БатӀияб === * [http://ru-egypt.com/library/ernshtedt_egipetskie_zaimstvovanija Ернштедт П. В. Египетские заимствования в греческом языке] * Ботанцов Д. В., Ботанцов И. В. Основы древнеегипетского языка. М., 2013 (6-ое изд. — 2019). ''~ первый русскоязычный учебник, ориентированный на непрофессионалов'' ==МугъчӀваял ва иццал== gvsrjkyb60gexy0q9mjhrlvuhpepqav 0 12383 101024 99336 2026-09-07T12:18:12Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101024 wikitext text/x-wiki {{Комплексияб гӀелму |ЦӀар=Биология |Цогидал цӀарал= {{Lang-grc2| βιολογία}}, {{Lang-la|Biologia}}, {{Lang-en|Biology}} |Сурат= |ГӀелмабазул класс= ТӀабигӀияб гӀелму |Тема= ТӀабигӀатлъай, гӀумру лъазабулеб гӀелму |Лъазабулеб предмет= ГӀумру ва киналго гьелъул биологиял аспектал |Баккараб заман= XIX гӀ. |Аслиял мазгьабал={{Бахчараб блокалъул бетІер|мазгьабал}} *Акарология *Анатомия *Альгология *Антропология *Бактериология *Биогеография *Биогеоценология *Биотехнология *Биоинформатика *Океаналъул биология *Биология развития *Биометрия *Бионика *Биосемиотика *Биоспелеология *Биофизика *Биохимия *Ботаника *Биомеханика *Биоценология *Биоэнергетика *Бриология *Вирусология *Генетика *Геоботаника *Герпетология *Гидробиология *Гистология *Дендрология *Зоология *Зоопсихология *Иммунология *Ихтиология *Колеоптерология *Космосалъул биология *Ксенобиология *Лепидоптерология *Лихенология *Малакология *Микология *Микробиология *Мирмекология *Молекулярияб биология *Морфология *Нейробиология *Орнитология *Палеонтология *Палинология *Паразитология *Радиобиология *Систематика *Системаязул биология *Синтетикиябя биология *Спонгиология *Таксономия *Теоретикияб биология *Териология *Токсикология *Фенология *Физиология *Физиология ВНД *ГІадамасул ва хІайваназул физиология *Гъвет-хералъул физиология *Фитопатология *Цитология *Эволюциялъулаб биология *Экология *Эмбриология *Эндокринология *Энтомология *Этология. |Кумекалъулал дисциплинаби= |ЦІех-рехал гьариялъул бакІал= |КІвар бугел гІалимзаби= |Викигъамасалда категория=Biology }} '''Биоло́гия''' ({{lang-el|βιολογία}}; {{lang-grc|βίος}} — «[[гӀумру]]» + {{lang-grc2|[[логос|λόγος]]}} — «лъай, [[гӀелму]]»<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Биология}}</ref>) ккола [[Организм|чӀагоябщиналъул]] ва гьелъул бугеб бакӀгун бугеб хурхеналъул ва гьоркьоблъиялъул хӀакъалъулӀ гӀелму. Биолоиялъ лъазе гьабула гӀумруялъул киналго аспектал: гӀуцӀи, иш тӀубай, гӀей, лӀугьин, эволюция ва чӀагоябщинаб ракьалда тӀад бикьи. Биологиялъ чӀагоябщиналъул гьабула классификация ва сипат-сурат, гьезлу батӀи-батӀиял тайпабазул лӀугьиналъул, гьезул жидедаго гьоркьоб ва сверухъ бугеб тӀабигӀатгун бугеб хурхеналъул. kaae6uzgdobbc1yf64ud1eixxp65mzw 0 12421 101035 99397 2026-09-07T12:20:03Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101035 wikitext text/x-wiki {{Комплексияб гӀелму|thumb|ЦӀар=Генетика|Цогидал цӀарал={{lang-el|γενητως}}|Иллюстрирование=DNA Overview uk.png|ГӀелмабазул класс=ТӀабигӀиял гӀелмаби•Биологиялъул гӀелмаби|Тема=Организмабазул наслу букӀиналъул ва хисиялъул законал,|Лъазабулеб предмет=|Баккараб заман=[[XIX гӀасру|XIX гӀ.]] |Аслиял мазгьабал={{Бахчараб блокалъул бетІер|Мазгьабал}} * [[Классикияб генетика]] * [[Популяциязулаб генетика]] * [[Археогенетика]] * [[Молекулярияб генетика]] * [[Геномика]] * [[Медициналъул генетика]] * [[Геназул инженерия]] * [[Спортивияб генетика]] * [[Судебно-медицинаялъул генетика]] * [[Криминалистикаялъулаб генетика]] * [[Биохимиялъулаб генетика]] * [[ГІадамасул генетика]] * [[Микроорганизмабазул генетика]] * [[ГъветІ-хералъул генетика]] * [[Эволюциялъулаб генетика]] * [[Биометрикиябгенетика]] * [[Экологиялъулабгенетика]] * [[Къадаралъул сиптазул генетика]] * [[Физиологиябгенетика]] * [[Психиатрикияб генетика]] * [[Соматикиял клеткабазул генетика]] * [[Вирусазул генетика]] * [[Жинсалъул генетика]] * [[Радиациялъулаб генетика]] * [[Цебе тІеялъул генетика]] * [[Функционалияб генетика]] * [[Генетикияб генеалогия]] |Кумекалъулал дисциплинаби=|ЦІех-рехал гьариялъул бакІал=|КІвар бугел гІалимзаби=[[Мендел, Грегор Иоганн|Грегор Мендел,]]|Викигъамасалда категория=}}'''Гене́тика''' ({{lang-el|γενητως}} — бижизабулеб, сундасаниги лӀугьараб<ref>{{cite web|url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry%3D%2321880&redirect=true|title=Genetikos (γενετ-ικός)|work=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon|publisher=Perseus Digital Library, Tufts University}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry%3D%2321873&redirect=true|title=Genesis (γένεσις)|work=Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon|publisher=Perseus Digital Library, Tufts University}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?search=Genetic&searchmode=none|title=Genetic|publisher=Online Etymology Dictionary}}</ref>) ккола организмазул [[Наслу букӀин|наслу букӀиналъул]] ва гьел [[Организмазул хиси|хисиялъул]] къануназул хӀакъалъулӀ гӀелму<ref>{{книга|заглавие=[[Большой толковый словарь русского языка]]|ответственный=гл. ред. [[Кузнецов, Сергей Александрович (лингвист)|С. А. Кузнецов]].|место=СПб.|издательство=[[Норинт]]|год=1998}}</ref>. ЦӀех-рех гьабиялъул объектазде балагьун, классификация гьабун бикьула [[ГъветӀ-хералъул генетика|гъветӀ-хералъул генетикаялде]], [[ХӀайваназул генетика|хӀайваназул]], [[Микроорганизмабазул генетика|микроорганизмабазул]], [[гӀадамасул генетика]] ва цогидалги мазгьабазде. ХӀалтӀизабулеб къагӀидаялде балагьун — [[молекулярияб генетика]], [[экологиялъулаб генетика]] ва цогидалги. Генетикаялъул идеяз ва къагӀидабаз кӀудияб роль хӀала медицинаялда, росдал магӀишаталда, [[Геназул инженерия|геназул инженериялда]], микробиологияб промышленносталда<ref>{{книга|заглавие=Большой энциклопедический словарь. Биология|ответственный=Гл. ред. М. С. Гиляров|издание=3-е изд|место=М.|издательство=Большая российская энциклопедия|год=1999|isbn=5852702528}}</ref>. == БичӀчӀи кьей == == Жаниб лъей == == Тарих == === Грегор Менделил хӀалтӀаби === ==== Менделил къанунал ==== === Классикияб генетика === === Молекулярияб генетика === <br /> == Генетикаялъул мазгьабал == * [[Классикияб генетика]] * [[Популяциязулаб генетика]] * [[Археогенетика]] * [[Молекулярияб генетика]] * [[Геномика]] * [[Медициналъул генетика]] * [[Геназул инженерия]] * [[Спортивияб генетика]] * [[Судебно-медицинаялъул генетика]] * [[Криминалистикаялъулаб генетика]] * [[Биохимиялъулаб генетика]] * [[ГӀадамасул генетика]] * [[Микроорганизмабазул генетика]] * [[ГъветӀ-хералъул генетика]] * [[Эволюциялъулаб генетика]] * [[Биометрикиябгенетика]] * [[Экологиялъулабгенетика]] * [[Къадаралъул сиптазул генетика]] * [[Физиологиябгенетика]] * [[Психиатрикияб генетика]] * [[Соматикиял клеткабазул генетика]] * [[Вирусазул генетика]] * [[Жинсалъул генетика]] * [[Радиациялъулаб генетика]] * [[Цебе тӀеялъул генетика]] * [[Функционалияб генетика]] * [[Генетикияб генеалогия]] ==Генетикаялъул къагӀидаби== ==Модел гьабурал организмаби== ==Балагье гьединго== ==Баянал== {{Баянал}} ==Адабият== ГӀурус мацӀалда: * ''[[Айала, Франсиско Хосе|Айала Ф.]], Кайгер Дж.'' Современная генетика: В 3 т. М.: Мир, 1987—1988. Т. 1. 295 с. Т. 2 368 с. Т. 3. 335 с. * ''[[Алиханян, Сос Исаакович|Алиханян С. И.]], [[Акифьев, Алексей Павлович|Акифьев А. П.]], Чернин Л. С.'' Общая генетика. — М.: Высш. шк., 1985. — 446 с. * ''[[Гершензон, Сергей Михайлович|Гершензон С. М.]]'' Основы современной генетики. — Киев: Наук. думка, 1983. — 558 с. * ''Гершкович И.'' Генетика. — М.: Наука, 1968. — 698 с. * ''[[Дубинин, Николай Петрович|Дубинин Н. П.]]'' Генетика. — Кишинёв: Штииница, 1985. — 533 с. * ''[[Жимулёв, Игорь Фёдорович|Жимулёв И. Ф.]]'' Общая и молекулярная генетика: учебное пособие для студентов университетов, обучающихся по направлению 510600 — Биология и биологическим специальностям. — 2-е, испр. и доп. — Новосибирск: Новосибирск : Сиб. унив. изд-во, 2003. — 478 с. — 2500 экз. — ISBN 5-94087-077-5 * ''[[Инге-Вечтомов, Сергей Георгиевич|Инге-Вечтомов С. Г.]]'' Генетика с основами селекции. 2-е изд., перераб. и доп. — СПб.: 2010. — 720 с. * ''Клаг Уильям С., Каммингс Майкл Р.'' Основы генетики. — М.: Техносфера, 2007. — 896 с. * ''Льюин Б.'' Гены: Пер. с англ. — М.: Мир, 1987. — 544 с. * ''Пухальский В. А.'' Введение в генетику. — М.: КолосС, 2007. — 224 с. (Учебники и учеб. пособия для студентов высш. учеб. заведений) * ''Сингер М., Берг П.'' Гены и геномы: В 2 т. М.: Мир, 1998. Т. 1. 373 с. Т. 2. 391 с. * {{книга|автор=[[Свирежев, Юрий Михайлович|Свирежев Ю. М.]], Пасеков В. П.|заглавие=Основы математической генетики|ответственный= |ссылка= |место=М.|издательство=Наука|год=1982|том= |страниц=511|страницы= |isbn=}} * ''[[Мюнтцинг, Арне|Мюнтцинг А.]]'' Генетика. — М.: Мир, 1967. — 610 с. ==МугъчӀваял== {{Навигация|Портал=Генетика|Викикъамус=Генетика|ВикитІехь=|Викиверситет=|Викицитата=|Викимактаб=|Викитайпаби=|Викигъамас=|Проект=}} {{КъватІисел мугъчІваял рихьизари лъикІаб гьечІо}} * [http://obi.img.ras.ru/humbio/genetics.htm Материалы по генетике от Российской Академии Наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051104205802/http://obi.img.ras.ru/humbio/genetics.htm |date=2005-11-04 }} * Сайт научного журнала [https://web.archive.org/web/20050914121140/http://www.journals.uchicago.edu/AJHG/home.html American Journal of Human Genetics] * Сайт научного журнала [http://www.nature.com/ng/ Nature Genetics] * [http://www.bionet.nsc.ru/ Институт цитологии и генетики СО РАН] * [http://med-edu.ru/genetic/genetic_violation Видео о генетических нарушениях для специалистов] {{Генетика}} {{Биалогиялъул бутІаби}} {{КъватІисел мугъчІваял}} [[Категория:Генетика| ]] h13bh1h8knj0dvd9v0xqd7p53932dc3 0 12429 101221 99989 2026-09-07T12:54:53Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101221 wikitext text/x-wiki Лингви́стика ({{Lang-la|lingua}} — мацӀ) ккола жинца мацӀал лъазарулеб гӀелму. Гьеб ккола тӀабигӀияб гӀадамасул мацӀалъул ва дунялалъул киналго мацӀазул ва гьезда кӀалъалезул хӀакъалъулӀ гӀелму. ГӀатӀидаб бичӀчӀиялда лингвистика бикьула гӀелмияб линггвистикаялдеги ва практияб лингвистикаялдеги. Жибго ккола ишарабазул хӀакъалъулӀ гӀелму хӀисабалда семиотикаялъул цо бутӀалъун. ==Лингвистикаялъул предмет== ===Гносеологияб аспекталда лингвистика=== ===Лингвистикаялъул субъект ва объект=== ==Лингвистикаялъул мазгьабал== ==Лингвистикияб терминология== ==Лингвистикаялъул тарих== ==Адабият== 4a16hftwoxy519j574est0j7nzzpnek 0 12618 101043 95218 2026-09-07T12:21:23Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101043 wikitext text/x-wiki {{Infobox Dagestan inhabited locality | av_name = Гозолоколо | image_skyline = | image_caption = | district_map = Russia Dagestan Khunzakh District | coordinates = | elevation_m = | adm_district_jur = [[Хунзахъ мухъ]] | adm_selsoviet_jur = [[ГӀобода росдал совет]] | adm_selsoviet_type = Росдал совет | inhabloc_type = Росу | pop_latest = {{ЧР|Гозолоколо|р}} | pop_latest_date = {{ЧР|Гозолоколо|с}} | pop_latest_ref = {{ЧР|Гозолоколо|л}} | population_demonym = | ethnicity = [[Аварал]] | website = }} '''Гозоло́коло''' — [[Дагъистан|Дагъистаналъул]] [[Хунзахъ мухъ|Хунзахъ мухъалъул]] росу, жиб [[ГӀобода росдал совет|ГӀобода росдал советалда]] гъорлӀе кколеб. ==География== Росу буго [[Тобот]] лъара́л бетӀералде гӀагарлъухъ, мухъалъул центер [[Хунзахъ|Хунзахъа]] шималиябгин бакътӀерхьул рахъалдехун 8 км-лъ ва росдал поселениялъул центер [[ГӀобода|ГӀободаса]] жанубиябгин бакътӀерхьул рахъалдехун 5 км-лъ рикӀкӀад. РосулӀ буго лъабго къватӀ: Гозолоколо, МугӀрул ва БакьулӀ. ==Демография== {{ЧР|Гозолоколо}} {{ЧР|Гозолоколо|д}} Ккола моноэтникияб авар росулъун. == МугъчӀваял == {{мугъчӀваял}} {{Khunzakh-stub}} {{Хунзахъ мухъ}} [[Категория:Аваразул росаби]] [[Категория:Хунзахъ мухъалъул чӀел-бакӀал]] 0g13zmk97vd0frfkfaur22horj4ufpq 0 12669 101282 100217 2026-09-07T13:05:03Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101282 wikitext text/x-wiki {| style="{{float right}}; border-collapse: collapse; text-align:center; width:32%" | style="border-top: 1px solid DarkGray; border-right: 1px solid DarkGray; border-left: 1px solid DarkGray" |'''Бищун машгьурал «Маликзабазул сияхӀал»''' |- | style="border-bottom: 1px solid DarkGray; border-top: 1px solid DarkGray; height:6px" | |- style="height:370px" | style="border-right: 1px solid DarkGray; border-left: 1px solid DarkGray" |[[Файл:Pietra_di_Palermo_(geroglifici)_1.jpg|315x315пкс]]<br /><small>[[Палермалъул гамачӀ|«Палермалъул гамачӀ»]], гӀ. ш.. [[XXV гӀасру н. з. щ.|XXV гӀ. н. з. щ.]]<br />([[Палермо]], музей «Antonio Salinas»).</small> |- | style="border-bottom: 1px solid DarkGray" | |- style="height:231px" | style="border-right: 1px solid DarkGray; border-left: 1px solid DarkGray" |[[Файл:Karnak_King_List_Drawing.png|350x350пкс]]<br /><small>[[Ах-мену|«Карнакалъул сияхӀ»]], Ипет-Исут магӀбад ([[Карнак]]), гӀ ш. [[XV гӀасру н. з. щ.|XV гӀ. н. з. щ.]]<br />([[Париж]], [[Лувр|Лувр музей]]).</small> |- | style="border-bottom: 1px solid DarkGray" | |- style="height:316px" | style="border-right: 1px solid DarkGray; border-left: 1px solid DarkGray" |[[Файл:Abydos_Königsliste_02.JPG|350x350пкс]]<br /><small>[[Абидосалъул сияхӀ|«Абидосалъул сияхӀ 2»]], [[Сети I#Абидусалъул хӀарам|Сетил I хӀарам]] ([[Абидус]]), гӀ. ш.. XIII гӀ. н. щ.<br />([[Египет|ЕГӀЖ]], Аль-ГӀараб-аль-Мафдуна росдада аскӀор монументал).</small> |- | style="border-bottom: 1px solid DarkGray" | |- style="height:191px" | style="border-right: 1px solid DarkGray; border-left: 1px solid DarkGray" |[[Файл:FragmentaryKingsListFromAbydosTempleOfRamessesII-BritishMuseum-August19-08.jpg|350x350пкс]]<br /><small>[[Абидосалъул сияхӀ (Рамзес КӀудияв)|«Абидосалъул сияхӀ 1»]], [[Абидос#Египеталъул цӀияб мамлакат| Рамсеса ТӀадегӀанасесул хӀарам]] ([[Абидос]]), гӀ. ш. [[XIII гӀасру н. щ.|XIII гӀ. н. щ.]]<br />([[Лондон]], [[Британиялъул музей]]).</small> |- | style="border-bottom: 1px solid DarkGray" | |- style="height:135px" | style="border-right: 1px solid DarkGray; border-left: 1px solid DarkGray" |[[Файл:SaqqaraKingList.png|356x356пкс]]<br /><small>[[Саккаралъул сияхӀ|«Саккаралъул сияхӀ 2»]], архитектор Тунарил хоб-рухъ, гӀ. ш. XIII гӀ. н. щ.<br />([[Къагьир]], [[Къагьаралъул Египеталъул музей]]).</small> |- | style="border-bottom: 1px solid DarkGray" | |- style="height:150px" | style="border-right: 1px solid DarkGray; border-left: 1px solid DarkGray" |[[Файл:TurinKingList.png|350x350пкс]]<br /><small>[[Туриналъул ханзабазул папирус|«Туриналъул папирус»]], гӀ. ш. [[XII гӀасру н. щ.|XII гӀ. н. щ.]]<br />([[Турин]], [[Египеталъул музей (Турин)|Туриналъул Египеталъул музей]]).</small> |- | style="border-bottom: 1px solid DarkGray" | |- | style="border-right: 1px solid DarkGray; border-left: 1px solid DarkGray; border-bottom: 1px solid DarkGray" |[[Файл:Aegyptiaca.gif|350x350пкс]]<br /><small>[[Манефон|Манефонаил]] «Египтиака» , [[III гӀасру н. щ.|III гӀ. н. щ.]]<br />(тест тӀибитӀиялъул схема).</small> |} '''ПиргӀаназул сияхӀ''' — [[НекӀсияб Египет|НекӀсияб Египеталъул]] жидеда гӀадаталда рекъон «[[ПиргӀавн|'''пиргӀавналилан''']]» абулел бутӀрузул сияхӀ. ПиргӀавн абураб титул хӀалтӀизабула маликзабазе, жал Нармерица [[ТӀасияб Египет|ТӀасиябги]] [[Гъоркьияб Египет|Гъоркьиябги Египет]] цолъизабун хадур рукӀарал. ПиргӀавн абураб титул буго хадуб баккараб, жалго египтяназ гьеб хӀалтӀизабулеб букӀинчӀо, гьез Египеталъул хӀакимзабазда абулаан ''нисут-бити'' абун (''nswt-bjtj'') ва хӀалтӀизабулаан щуго титулалдаса гӀуцӀараб цӀар. Гьанир кьун руго пиргӀавназул бищун машгьурал ва лъалел цӀарал (гьединго Гьиероглифаздалъунги). СияхӀалъул байбихьуда руго [[Египеталъул наслабазда цебе заман|наслабазде цебесеб заманалъул]] (нилъеде щвелалде IV азарсонил ахир) хӀакимзаби, жал рукӀараблъи жакъа къоялде [[Египтология|египтологиялда]] лъалеб. Гьединго сияхӀалда рихьизарун руго Птолемейилазул наслуялъул маликзабиги, жидеца пиргӀавн титул хӀалтӀизабулел рукӀарал. Гьединго буго бутӀа [[НекӀсияб Египеталъул дин|некӀсияб Египеталъул диналда]] ва мифологилда рекъон Египеталъул тӀоцересел хӀакимзабилъун рикӀкӀунел илагьзабазул. '''''ЦӀарал хъваялъул суал'''''. СияхӀалда пиргӀавназул цӀарал кьун руго жидер автораз бищун гӀадатияб къагӀидаялда цӀарал рехслолел иццазда рекъон, ай, «школалъул»-ян абулеб къагӀидаялъ цӀалулеб хӀалалда. Гьеб хурхараб буго щивав пиргӀавнасул оригиналиял цӀаразул чанго батӀияб вариант букӀиналда ва гьел цӀаразул транскрипция жиб заман бахъанагӀан цебетӀолеб ва цӀигьабулеб теориялда букӀиналда. Египеталъул мацӀалъул фонетикаялъул гӀелмияб цӀех-рех цӀакъго лъикӀ гьабун гьечӀо, гьелда тӀад гьарурал гӀелмиял хӀалтӀабиги аслуялде росун гӀалимзабазаде жеги кӀолеб гьечӀо [[Египеталъул мацӀ|Египеталъул мацӀалъул]] фонетикияб гӀуцӀи лъазабизе. Гьелъ цо-цо цӀаразда хӀаракаби лъеялъул (вокализация гьаби) чанго батӀияб къагӀида лӀугьуна. '''Хронологиялъул суал'''. Гьаб сияхӀалда рихьизарурал къо-моцӀал руго гӀага-шагарго ругел, гьелъ, бищун церегӀанал пиргӀавназул маликлъиялъул заманалъул къо-моцӀалъул битӀун букӀиналъул хӀужжаби рукӀуна загӀипаллун. ГӀемерисел гӀелмияб цӀех-рех гьабулел египтологчагӀазул руго жидерго хасал пикраби батӀи-батӀиял пиргӀавназул маликлъиялъул заманаялъул ва тарихиял периодазул гӀурхъабазда хурхарал. Аслияб къагӀидаялъ, гьанир ругел къо-моцӀазе аслулъун босун буго гӀадалъун лӀугьараб НекӀсияб Египеталъул хронология<ref>{{Cite web|url=https://www.ucl.ac.uk/museums-static/digitalegypt//|title=Digital Egypt for Universities|website=www.ucl.ac.uk|access-date=2019-02-12}}</ref>, жиндие аслулъун Египеталъул Археологиялъул Петрил Музеялъ гӀуцӀараб Egypt for Universities баяназул база бугеб. Цогидал иццазда рихьизарун ругел къо-моцӀал кьун руго ратӀаго. Гьанжесеб хронологиялъул система камилаб гьечӀо, гьелда жаниб дандчӀвала 150 соналъулги заманалъулӀ данде ккунгутӀиги, амма гъалатӀазул къадар сон бахъанагӀан дагьлъулеб буго. Жакъа къоялъ египтологчагӀаз хӀалтӀизабула «данде кквеялъул» къагӀидаялъул датировкаби: «тартибияб» яги археологиял артефактал, жидер стилалъухъ, материалалъухъ ва рухъа-хъваялъул гъатазда ругел хӀалазухъ балагун, хасаб къагӀидаялъ цоцада хадур-цере тартибалда лъун гьабулеб датировка. Гьединго хӀалтӀизабизе бегьула текстуалиял мугъчӀваязул къагӀидаби ялъуни гӀелмиябгун техникияб датировкаялъул къагӀида: [[Радиокарбонияб анализ|радиокарбонияб]] ва [[Термолюминесцентияб къо-моцӀ чӀчӀезабиялъул къагӀида|термолюминесцентияб]] анализал, [[дендрохронология]]. '''''НекӀсиял пиргӀавназул сияхӀ'''''. НекӀсиял египтяназ хӀалтӀизабулаан къо-моцӀ чӀезабиялъул система, жинда жаниб хасал къо-моцӀазе пиргӀавнас маликлъи гьабиялъул кӀвар бугел лӀугьа-бахъиназда ва саназда хурхен гьабулеб, гьезда абулаан «Маликлъиялъул санал»-илан, ва цӀияв пиргӀавн маликлъи гьабизе лӀугьаравго, къо-моцӀ чӀчӀезаби цӀигьабулаан. Гьанже лъаларо, кидагойищ Египеталъул къаламчагӀаз жидерго хъвай-хъвагӀабазда хӀалтӀизабулеб букӀарабали 365 къоялъул календар (ялъуни гьез хӀалтӀизабулеб букӀин дагьаби халатаб бакъул сон), лъаларо пиргӀавнас ва гьесул ирсилас къокъаб заманалда жаниб цадахъ маммаликлъи гьабулеб заман хъвайялъул практика (бичӀчӀулеб гьечӀо, кин гьеб рикӀкӀунеб букӀарабали ва гьеб заманалъе кӀвар кьолеб букӀин); жал мухӀканго чӀезарун бажарулел, астрономиял лӀугьа-бахъинал хъвай бараб букӀуна гьезда хадуб хал гьабулеб бакӀалда, амма гьеб гьабураб бакӀ ялъуни лъаларо ялъуни мухӀкан гьабун бажаруларо. Гьелъ, жакъа къоялде щвезегӀан данде гьарурун ругел халатал «Ханзабазул сияхӀазул» бокьараб къ-моцӀ букӀине бегьула щакаблъун. Египтологазул аслияб суаллъун ва масъалалъун ккола гьел батӀа-батӀаго ругел сияхӀал [[НекӀсияб Египеталъул хронология|гьанжесеб хронологиялде]] гъорлӀе рачин, [[НекӀсияб Египеталъул тарих|НекӀсияб Египеталъул тарихалъул]] лӀугьа-бахъинал, тартибалда лъун, цойде гьаризе{{TOC limit|limit=3}}. == «Маликзабазул сияхӀал» == ПиргӀавназул гьанжесел сияхӀазул кьучӀалъе росун руго тарихиял сияхӀал, жидеда гьоркьор НекӀсиял Египеталъул сияхӀалги ва гьединго хадусеб заманалъ гьарурал сияхӀалги, Манефонил Эгиптиака гӀадал ва цогидал, гьединго кьучӀалъе росун руго археологиял хӀужжабиги. НекӀсиял сияхӀалгун египтологчагӀи хӀалтӀизе ккола цӀодорго, щайгурелъул гьенир рукӀине бегьула гъалтӀал (гӀемерисел сияхӀазда рехсараб лӀугьун букӀуна гьел сияхӀал гьабилалдего). КӀудияб квалквал ккола гьел маликзабазул сияхӀал бащдал хварал рукӀиналъул. Машгьурал руго пиргӀавназул некӀсиял сияхӀал хадур ругел: * [[Денил мугьуралъул суратал]] (тӀоцебесеб наслу); ратана [[Ден (пиргӀавн)|Денил хоб-рукъалда]] жанир. Гьенир рехсон руго [[Египеталъул тӀоцебесеб наслу|Египеталъул тӀоцебесеб наслуялъул]] киналго пиргӀавнал гьезул Хор-цӀаралда рекъон [[Нармер|Нармеридаса]] бахъараб [[Ден (пиргӀавн)|Дениде]] щвезегӀан. * [[Палермалъул гамачӀ]] (VI-б наслу, гӀ. ш. [[XXV гӀасру н. щ.|XXV гӀ. н. щ.]]); [[Базальт|базальталъул]] къоноялда тӀад бикӀун гьабураб сияхӀ. Бек-бекун букӀиналъ, тӀубараб гьечӀо. ЦӀунун буго [[Палермо|Палермоялъул]] «Antonio Salinas» музеялда. * [[Джизаялъул маликзабазул сияхӀ]] (анлъабилеб наслу); кедралъул цӀулада ва гипсалда багӀараб, чӀегӀераб ва гӀурччинаб кьераз бахъараб сияхӀ. * [[Шамалияб Саккараялдаса гамачӀ|Саккараялъул сияхӀ 1]] (VI-б наслу, гӀ. ш. [[XXIV гӀасру н. щ.|XXIV]]—[[XXIII гӀасру н. щ.|XXIII гӀгӀ. н. щ.]]) — бащдаб тӀаса араб анлъабилеб наслуялъул пиргӀавназул сияхӀ, жиб Пепи I пиргӀавнил лъади Анхесенпепил I базальталъул табуталъул тӀалъелада хъвараб, * [[Карнакалъулаб маликзабазул сияхӀ]] (18-б наслу, гӀ.ш. [[XV гӀасру н. щ.|XV гӀ. н. щ.]]) — гачиганчӀида гьабураб сияхӀ, Ипет-Исут магӀбад, [[Карнак]] (цӀунун буго Лувралъул музеялда), * [[Абидусалъул сияхӀ|Абидосалъул сияхӀ 2]] (19-б наслу, гӀ.ш. [[XIII гӀасру н. щ.|XIII гӀ. н. щ.]]) — гачиганчӀида гьабураб сияхӀ, Сетил I хӀарам, [[Абидус]] ([[Египет]], Аль-ГӀараба-аль-Мафдуна росдада аскӀор ругел монументал). * [[Абидусалъул сияхӀ (Рамсес КӀудияв)|Абидусалъул сияхӀ 1]] (анцӀила ичӀабилеб наслу, гӀ.-ш. [[XIII гӀасру н. щ.|XIII гӀ. н. щ.]]) — гачиганчӀида гьабураб сияхӀ, [[Рамсес КӀудияв|Рамсес КӀудиясул]] магӀбад ([[Лондон]], [[Британиялъул музей]]). * [[Саккараялъул сияхӀ|Саккараялъул сияхӀ 2]] (19-б наслу, гӀ.ш. [[XIII гӀасру н. щ.|XIII гӀ. н. щ.]]) — гачиганчӀида гьабураб сияхӀ, рихьизарун гьечӀо тӀоцебесеб наслуялъул гӀемерисел пиргӀавнал. Архитектор Тунарил хоб-рукъ, [[Саккара]] ([[Къагьир]], [[Къагьиралъул Египеталъул музей]]), * Туриналъулаб маликзабазул папирус (19-б наслу, гӀ.ш. [[XII гӀасру н. щ.|XII гӀ. н. щ.]]) — багӀараб ва чӀегӀераб щакъиялъ папирусалда хъвараб сияхӀ, некӀсиял пиргӀавназул сияхӀазда гьоркьоб бищун камилаблъун ва цӀубараблъун рикӀкӀунеб; бакӀ-бакӀалъа папирус хун буго (цӀунун буго [[Туриналъул Египеталъул музей|Туриналъул Египеталъул музеялда]]), * [[Манефон|Манефонил]] Эгиптиака (греказул заман, [[III гӀасру н. щ.|III гӀ. н. щ.]]); жибго произведение цӀунун хутӀун гьечӀо. Гьелъул лъалеб жо буго цо-цо антикияб заманалда ва гьоркьохъел гӀасруялъул бабихьуда рукӀарал автораз цитата гьабиялдалъун, авторал: [[Иосиф Флавий]] (1 гӀасру), [[Секст Юлий Африкан]] (3 гӀарсу), [[Евсевий Кесарияв]] (3-4 гӀасраби), [[Иоанн Малала]] («Хронография», VI гӀасру), [[Геогрий Синкелл]] (VIII/IX гӀасраби) ==Тарихалда цебесеб заман== *5000–3000 сс. н. щ. ===Наслабазда цебесеб заман=== ====Гъоркьияб Египет==== {| class="wikitable" width="100%" |- ! width="15%" | ЦӀар ! width="15%" | Сурат ! width="20%" | мамлакат гьабураб хаман ! width="50%" | Комментариял |- | [[Хеджу-Хор]] | <center>[[File:Hedju.png|100px]]</center> | — | <center>ГӀ.-ш. 3200 н. щ.</center> |- | [[Ни-Хор]] | <center>[[File:Serekhs Ny Hor.jpg|100px]]</center> | — | <center>ГӀ.-ш. 3200–3175 н. щ.</center> |- | [[Секиу]] / Сека | <center>[[File:Palermo stone predynastic series.jpg|100px]]</center> | Лъала гӀицӀго Палермалъул ганчӀидасан<ref>Thomas Schneider: ''Lexikon der Pharaonen''. Albatros, Düsseldorf 2002, {{ISBN|3-491-96053-3}}, p. 259.</ref> | <center>?</center> |- | [[Хайу]] | <center>[[File:Palermo stone predynastic series.jpg|100px]]</center> | Лъала гӀицӀго Палермалъул ганчӀидасан<ref>Thomas Schneider: ''Lexikon der Pharaonen''. Albatros, Düsseldorf 2002, {{ISBN|3-491-96053-3}}, p. 139.</ref> | <center>?</center> |- | [[Тиу (пиргӀавн)|Тиу]] / Tейеу | <center>[[File:Palermo stone predynastic series.jpg|100px]]</center> | Лъала гӀицӀго Палермалъул ганчӀидасан<ref>Thomas Schneider: ''Lexikon der Pharaonen''. Albatros, Düsseldorf 2002, {{ISBN|3-491-96053-3}}, p. 199.</ref> | <center>?</center> |- | [[Теш]] / Tийеш | <center>[[File:Palermo stone predynastic series.jpg|100px]]</center> | Лъала гӀицӀго Палермалъул ганчӀидасан<ref>Thomas Schneider: ''Lexikon der Pharaonen''. Albatros, Düsseldorf 2002, {{ISBN|3-491-96053-3}}, p. 138.</ref> | <center>?</center> |- | [[Негьеб]] | <center>[[File:Palermo stone predynastic series.jpg|100px]]</center> | Лъала гӀицӀго Палермалъул ганчӀидасан<ref>Thomas Schneider: ''Lexikon der Pharaonen''. Albatros, Düsseldorf 2002, {{ISBN|3-491-96053-3}}, p. 181.</ref> | <center>?</center> |- | [[Уазнер]] | <center>[[File:Palermo stone predynastic series.jpg|100px]]</center> | Лъала гӀицӀго Палермалъул ганчӀидасан<ref>Thomas Schneider: ''Lexikon der Pharaonen''. Albatros, Düsseldorf 2002, {{ISBN|3-491-96053-3}}, p. 311.</ref> | <center>Ruled around or earlier than 3100 BC</center> |- | {{Буссинабун гьечІо|Nat-Hor|de|Hat Hor|es|Horus Hat}} | <center>[[File:Serekhs-Hat Hor.jpg|100px]]</center> | — | <center>ГӀ.-ш. 3100 н. щ.</center> |- | [[Мех]] | <center>[[File:Palermo stone predynastic series.jpg|100px]]</center> | Лъала гӀицӀго Палермалъул ганчӀидасан<ref name="Thomas Schneider 2002, p. 137">Thomas Schneider: ''Lexikon der Pharaonen''. Albatros, Düsseldorf 2002, {{ISBN|3-491-96053-3}}, p. 137.</ref> | <center>?</center> |- | (destroyed) | <center>[[File:Palermo stone predynastic series.jpg|100px]]</center> | Лъала гӀицӀго Палермалъул ганчӀидасан<ref name="Thomas Schneider 2002, p. 137"/> | <center>?</center> |- | [[КӀирекъараб Лачен]] | <center>[[File:Serech Double-Falcon.png|100px]]</center> | Батизе бегьулеб жа буго, гьединго [[ТӀасияб Египет|ТӀасияб Египеталъеги]] нухмалъи гьаби | <center>[[Naqada III]]<br /><small>([[32nd century BC]])</small></center> |- | [[Уаш (пиргӀавн)|Уаш]] | <center>{{Css Image Crop|Image = EB1911 Egypt - Early Art - King Narmer, Slate Palette.jpg|bSize = 200|cWidth = 100|cHeight = 100|oTop = 100|oLeft = 100}}</center> | Лъала гӀицӀго Нармерил палеткаялдаса<ref>Felde, Rolf: Gottheiten, Pharaonen und Beamte im alten Ägypten, Norderstedt 2017, S. 125.</ref> | <center>[[Naqada III]]<br /><small>([[31st century BC]])</small></center> |} === ТӀасияб Египет === ==== [[Файл:HekaNemesNechacha PioMs.svg|50px]] [[00 наслу]] ==== * периодал: [[Герзей маданият|Накъада]] IIc/d1,2 и [[0 наслу (НекӀсияб Египет)|Накъада]] IIIa1,2 ('''300 соналдаса дагь''') — Ф. Раффаэледа рекъон<ref name="R">{{cite web | author = | authorlink = | datepublished = | url = http://xoomer.virgilio.it/francescoraf/index.htm | title = «Late Predynastic and Early dynastic Egypt» | format = | work = | publisher = | accessdate = | lang = | description = | archiveurl = https://web.archive.org/web/20191125015930/http://xoomer.virgilio.it/francescoraf/index.htm | archivedate = 2019-11-25 | url-status = хвараб }}</ref> Гьанир рихьизарун руго наслабазде цебесеб заманалъул ТӀасияб Египеталъул ханзаби, жидер заман Накъада III периодалъул ахиралде кколеб, гьединго, цо-цо мехалъ, официалияб гуреб къагӀидаялъ, хӀалтӀизабула 00 наслу абураб рагӀи. {| class="wikitable" width="100%" |- ! width="15%" | ЦӀар ! width="15%" | Сурат ! width="20%" | мамлакат гьабураб заман ! width="50%" | Комментариял |- | Джазил | <center>&mdash;</center> | &mdash; | <center>[[Накъада III]] |- | {{Тгь5|Finger Snail||de|Fingerschnecke}} | <center>&mdash;</center> | БиценазулӀ вугев ТӀасиб Египеталъул тӀоцевесев хан, жив нилъеде щвелалде 3200 соналъ хварав. | <center>[[Накъада III]]</center> |- | [[ЧчугӀа (пиргӀавн)|ЧчугӀа]] <ref>[https://books.google.de/books?id=CsB4DwAAQBAJ&pg=PA159&lpg=PA159&dq=Michael+H%C3%B6veler-M%C3%BCller:+Zu+den+fr%C3%BChzeitlichen+K%C3%B6nigen+%E2%80%9EFingerschnecke%E2%80%9C+und+%E2%80%9EFisch%E2%80%9C+aus+dem+Grab+U-j+in+Umm+el-Qaab.+In:+Studien+zu+Alt%C3%A4gyptischen+Kultur&source=bl&ots=XeTX9_ybiG&sig=ACfU3U13E0AoFPeOrp_KB70Aux8KYG0R_w&hl=de&sa=X&ved=2ahUKEwjz47Ciro7gAhUQMewKHRriCCwQ6AEwAnoECAQQAQ#v=onepage&q=Michael%20H%C3%B6veler-M%C3%BCller%3A%20Zu%20den%20fr%C3%BChzeitlichen%20K%C3%B6nigen%20%E2%80%9EFingerschnecke%E2%80%9C%20und%20%E2%80%9EFisch%E2%80%9C%20aus%20dem%20Grab%20U-j%20in%20Umm%20el-Qaab.%20In%3A%20Studien%20zu%20Alt%C3%A4gyptischen%20Kultur&f=false|Studien zur Altägyptischen Kultur, Band 37]</ref> | <center>&mdash;</center> | &mdash; | <center>[[Накъада III]]</center> |- | [[Пен-Абу]]<ref>Ludwig David Morenz: Bild-Buchstaben und symbolische Zeichen. Die Herausbildung der Schrift der hohen Kultur Altägyptens (= Orbis Biblicus et Orientalis 205). Fribourg 2004, {{ISBN|3-7278-1486-1}}, p. 91.</ref> | <center>[[File:Pen-abu.png|100px]]</center> | &mdash; | <center>[[Накъада III]]</center> |- | Анимал<ref name="Jan Assmann">[https://books.google.de/books?id=diglBAAAQBAJ&pg=PA59&lpg=PA59&dq=Fingerschnecke+pharao&source=bl&ots=11g1ihlrEh&sig=ACfU3U0sGbT1WdtXirENn72-jKvthCWW_g&hl=de&sa=X&ved=2ahUKEwjS_byz8o_gAhWN2qQKHbwgBWsQ6AEwBXoECAkQAQ#v=onepage&q=Fingerschnecke%20pharao&f=false Zur Aktualität von Jan Assmann: Einleitung in sein Werk]</ref> | <center>&mdash;</center> | &mdash; | <center>[[Накъада III]]</center> |- | Сторк<ref>[http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-9248184.html]</ref><ref>[http://www.nefershapiland.de/pharaonenliste%201.htm]</ref> | <center>&mdash;</center> | &mdash; | <center>[[Накъада III]]</center> |- | Каниде<ref name="Jan Assmann"/> | <center>&mdash;</center> | &mdash; | <center>[[Накъада III]]</center> |- | Бугъа | <center>&mdash;</center> | &mdash; | <center>[[Накъада III]]</center> |- | [[Селк I]] | <center>&mdash;</center> | &mdash; | <center>[[Накъада III]]</center> |} == Цебесеб мамлакат == {{Аслияб макъала|Египеталъул Цебесеб мамлакат}} Заман: '''3150–2686 н. щ.''', гъорлӀе бачуна I ва II Наслаби. Цо-цо египтологаз, гьанжесел НекӀсияб Египеталъул хронологиялъул хӀалтӀабазулӀ (мисалалъе, Э. Хорнунгица, Р. Крауссица ва Д. Уорбертоница), Цебесеб мамлакатялде гъорлӀе бачуна III Наслуги. Гьеб хурхараб буго Цебесеб ва Басрияб мамлакат батӀа гьабулеб заманалъул къотӀел цӀакъ шартӀияб букӀиналда. Гьаб сияхӀалда, билъараб гӀадаталда рекъон, III Наслу бачун буго Басрияб мамлакатялде гъорлӀе. '''Цебесеб Маликлъиялъул цогидаб хронология:''' * гӀ.-ш. 3000–2778 н. щ. ('''гӀ.-ш. 222 сон''') — по Э. Бикерману * гӀ.-ш. 3032/2982–2707/2657 н. щ. ('''гӀ.-ш. 325 сон''') — по Ю. фон Бекерату * гӀ.-ш. 2900–2544+25 н. щ. ('''гӀ.-ш. 356 сон''') — по Э. Хорнунгу, Р. Крауссу и Д. Уорбертону (включают III династию) === [[Египеталъул тӀоцебесеб Наслу|I Наслу]]=== Маликлъиялъул заман: гӀага-шагарго '''3150–2890 н. щ.''' '''I Наслуялъул цогидаб хронология:''' * гӀ.-ш. 3000–? н. щ. (?) — Э. Бикерманида рекъон. * гӀ.-ш. 3032/2982–2853/2803 н. щ. ('''гӀ.-ш. 179 сон''') — Ю. фон Бекератида рекъон * гӀ.-ш. 2900–2730+25 н. щ. ('''гӀ.-ш. 170 сон''') — Э. Хорнунгида, Р. Крауссида ва Д. Уорбертонида рекъон. {| class="wikitable" width="100%" |- ! width="20%" | ЦӀар ! width="20%" | Гьиероглифаздалъун цӀар ! width="15%" | Сурат ! width="15%" | Маликлъиялъул заман ! width="20%" | Коментариял |- | [[Нармер]] | {{ПиргІавн/Серех|ХІорус=[[File:Nar-Wels.png|x22px]]<hiero>U23</hiero>}} |<center>[[File:NarmerPalette-CloseUpOfNarmer-ROM.png|100px]]</center> |<center>гӀ.-ш. 3100 н. щ.</center> | РикӀкӀуна Нармер ва Менес цого чи вугин ва гьес кӀиябго Египет цолъизабунин. |- | [[Хор-Аха|Хор-Аха Тети]] | {{ПиргІавн/Серех|ХІорус=<hiero>D34</hiero>}} {{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>t:t-i</hiero>}} | <center>[[File:GlazedFiaenceVesselFragmentNameOfAha-BritishMuseum-August21-08.jpg|100px]]</center> | <center>гӀ.-ш. 3050 н. щ.</center> | |- | [[Джер|Джер Ити]] | {{ПиргІавн/Серех|ХІорус=<hiero>:M37</hiero>||prefix=<hiero>G5</hiero>}} <hiero>V10A-M17-X1-U33-V11A</hiero> | <center>[[File:Djer stela retouched.jpg|100px]]</center> | <center>54 сон<ref>Wolfgang Helck: ''Untersuchungen zur Thinitenzeit'' (= ''Ägyptologische Abhandlungen (ÄA)'', Vol. 45). Harrassowitz, Wiesbaden 1987, {{ISBN|3-447-02677-4}}, p. 124.</ref></center> |Гьесул цӀар ва титул буго Палермалъул ганчӀида. Гьесул хоб-рукъ хадусеб заманалда рикӀкӀунаан биценазулӀ бугеб Усирил хоб-рукълъун. |- | [[Джет|Джет Ита]] | {{ПиргІавн/Серех|ХІорус=<hiero>M13-I10</hiero>||prefix=<hiero>G5</hiero>}} <hiero><-M17-X1-G1-></hiero> | <center>[[File:Egypte louvre 290.jpg|100px]]</center> |<center>10 сон<ref name="helck">[[Wolfgang Helck]]: ''Untersuchungen zur Thinitenzeit (Agyptologische Abhandlungen)'', {{ISBN|3-447-02677-4}}, O. Harrassowitz (1987), p. 124</ref></center> | |- | [[Ден|Den]] | {{ПиргІавн/Серех|ХІорус=<hiero>D46:n</hiero>||prefix=<hiero>G5</hiero>}} <hiero><-N24:N24-></hiero> | <center>[[File:Den label.jpg|100px]]</center> | <center>42 сон<ref name="helck"/></center> | ТӀоцевесев кӀиябго Египеталъул таж тӀад лъун жиндир сурат бихьизабурав ва тӀубарат «нисут-бити» цӀар бугев пиргӀавн. |- | [[Аджиб]] | {{ПиргІавн/Серех|ХІорус=<hiero>V27:F34</hiero>||prefix=<hiero>G5</hiero>}} {{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>G5:O38-G5:O38-U6-N42:p</hiero>}} | <center>[[File:Anedjib Closeup.jpg|100px]]</center> | <center>10 сон</center> | |- | [[Семерхет]] | {{ПиргІавн/Серех|ХІорус=<hiero>S29*U23-F32</hiero>||prefix=<hiero>G5</hiero>}} {{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>M23:t-L2:t-G16-A21A</hiero>}} | <center>[[File:PotterySherdWithNameOfSemerkhet-PetrieMuseum-August21-08.jpg|100px]]</center> | <center>8½ сон<ref name="helck"/></center> | |- | [[Къаа]] | {{ПиргІавн/Серех|ХІорус=<hiero>X7:D36</hiero>||prefix=<hiero>G5</hiero>}} {{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>M23:t-L2:t-G16-T22*D20:N35</hiero>}} | <center>[[File:CroppedStelaOfQaa.JPG|100px]]</center> | <center>34 сон</center> | |- | [[Синеферка]] | {{ПиргІавн/Серех|ХІорус=<hiero>s-nfr-kA</hiero>||prefix=<hiero>G5</hiero>}} | <center>[[File:Sneferka.png|100px]]</center> | <center>гӀ.-ш. 2900 н. щ.</center> | ЦӀакъ къокъаб Маликлъиялъул заман, хронологияб тартиб лъарало. |- | [[Хор-Ба]] | {{ПиргІавн/Серех|ХІорус=<hiero>G38</hiero>||prefix=<hiero>G5</hiero>}} | <center>[[File:BirdFraegment.png|100px]]</center> | <center>гӀ.-ш. 2900 н. ш.</center> | ЦӀакъ къокъаб Маликлъиялъул заман, хронологияб тартиб лъарало. |} ===[[Файл:HekaNemesNechacha PioMs.svg|50px]] [[Египеталъул кӀиабилеб Наслу|II Наслу]]=== Маликлъиялъул заман: 2890–2686 н. щ. '''II Наслуялъул цогидаб хронология:''' * ?—гӀ.-ш. 2778 н. щ. (?) — по Э. Бикерманида рекъон. * гӀ.-ш. 2853/2803—2707/2657 н. щ. (гӀ.-ш. 146 сон) — по Ю. фон Бекератида рекъон. * гӀ.-ш. 2730—2593+25 н. щ. (гӀ.-ш.137 сон) — по Э. Хорнунгида, Р. Крауссида ва Д. Уорбертонида рекъон. {| class="wikitable" width="100%" |- ! width="20%" | ЦӀар ! width="20%" | Гьиероглифаздалъун цӀар ! width="15%" | Сурат ! width="15%" | Маликлъиялъул заман ! width="20%" | Коментариял |- | [[ХӀотепсехемуи]] | {{ПиргІавн/Серех|ХІорус=<hiero>R4-S42-S42</hiero>}} <hiero>M23:X1-L2:X1-G16-R4</hiero> | <center>[[File:Hotepsekhemwy.jpg|100px]]</center> | <center>15 сон</center> | |- | [[Ранеб|Хор-ранеб]]<ref>Dietrich Wildung: ''Die Rolle ägyptischer Könige im Bewußtsein ihrer Nachwelt. Teil I. Posthume Quellen über die Könige der ersten vier Dynastien.'' In: ''Münchener Ägyptologische Studien'', vol. 17. [[Deutscher Kunstverlag]], Munich/Berlin 1969, p. 31–33.</ref> | {{ПиргІавн/Серех|ХІорус=<hiero>N5:V30</hiero>}} <hiero>M23:X1-L2:X1-G16-N5:V30</hiero> | <center>[[File:Nebra Hotepsekhemwy vase.png|100px]]</center> | <center>14 сон</center> | |- | [[Нинечер]]<ref>Wilkinson (1999) p. 79</ref> | {{ПиргІавн/Серех|ХІорус=<hiero>R8-n</hiero>}} <hiero>V10A-W10A-E11-R8-N35-V11A</hiero> | <center>[[File:Nynetjer 2.jpg|100px]]</center> | <center>43–45 сон</center> | |- | [[Венег|Венег-небти]]<ref>Wilkinson (1999) pp. 87–88</ref> | {{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>M23:X1-L2:X1-G16</hiero>}} | <center>[[File:Weneg.png|100px]]</center> | <center>ГӀ.-ш. 2740 н. щ.</center> | |- | [[Сенеди]]<ref>Pascal Vernus, Jean Yoyotte, ''The Book of the Pharaohs'', Cornell University Press 2003, p.27</ref> | <hiero>M23:X1-L2:X1-s-n:d</hiero><br>{{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>s-n:d-i</hiero>}} | <center>[[File:Abydos KL 02-05 n13.jpg|110px]]</center> | <center>47 сон</center> | |- | [[Сет-Перибсен]] | {{ПиргІавн/Серех|ХІорус=<hiero>O1:F34-S29-n</hiero>||prefix=[[File:Seth-gehend.png|x48px]]}} {{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>M23:X1-L2:X1-G16-O1:F34-S29-n</hiero>}} | <center>[[File:Peribsen.jpg|100px]]</center> | <center>ГӀ.-ш. 2890–2686 н. щ.</center> | |- | [[Сехемиб-ПеренмагӀат]] | {{ПиргІавн/Серех|ХІорус=<hiero>S29-S42-F34</hiero>||prefix=<hiero>G5</hiero>}} {{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>M23:t-L2:t-S29-S42-F34</hiero>}} | <center>[[File:CalciteVesselFragmentNameOfSekhemibPerenmmat-BritishMuseum-August21-08 retouched.jpg|100px]]</center> | <center>ГӀ. ш. 2720 н. щ.</center> | |- | [[НеферкарагӀ I]] | <hiero>V10A-N5-F35-D28-V11A</hiero> | <center>[[File:Abydos KL 03-05 n19.jpg|100px]]</center> | <center>25сон ([[Манефон]]ида рекъон)</center> | |- | [[Неферкасокар]] | <hiero>V10A-O34:k:r-F35-D28-V11A</hiero> | <center>[[File:Neferkasokar-inscription.png|100px]]</center> | <center>8 сон</center> | |- | [[Худжефа I]] | <hiero>V10A-V28-I10:I9-G1-G41:G37-V11A-G7</hiero> | <center>[[File:Hudjefasaqqara.png|100px]]</center> | <center>11 сон ([[Туриналъул сияхӀ]]алда рекъон)</center> | |- | [[Хасехемуи]]<ref>[http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/chronology/kingkhasekhem.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130722233553/http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/chronology/kingkhasekhem.html |date=2013-07-22 }} King Khasekhem</ref><ref>[http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/chronology/kingkhasekhemwy.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090212102453/http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/chronology/kingkhasekhemwy.html |date=2009-02-12 }} King Khasekhemwy</ref> | {{ПиргІавн/Серех|ХІорус=<hiero>N28-sxm-sxm</hiero>||prefix=<hiero>G5</hiero>}} | <center>[[File:Khasekhem oxford2.jpg|100px]]</center> | <center>18 сон</center> | |} == Басрияб мамлакат == Заман: 2686–2181 н. щ., гъорлӀе бачуна III, IV, V, VI Наслаби. '''Басрияб Маликлъиялъул цогидаб хронология:''' * 2778–2220 н. щ. ('''558 сон''') — Бикерманида рекъон * гӀ.-ш. 2707/2657–2170/2120 н. щ. ('''гӀ.-ш. 423 сон''') — Ю. фон Бекератида рекъон * гӀ.-ш. 2543–2120⁺²⁵ н. щ. ('''гӀ.-ш. 423 сон''') — Э. Хорнунгида, Р. Крауссида ва Д. Уорбертонида рекъон. === Лъабабилеб Наслу === Маликлъиялъул заман: 2686–2613 н. щ. '''III Наслуялъул цогидаб хронология:''' * 2778–2723 н. щ. ('''55 сон''') — Э. Бикерманида рекъон. * гӀ.-ш. 2707/2657–2639/2589 н. щ. ('''гӀ.-ш. 68 сон''') — Ю. фон Бекератида рекъон. * гӀ.-ш. 2592–2544⁺²⁵ н. щ. ('''гӀ.-ш. 48 сон''') — Э. Хорнунгида, Р. Крауссида ва Д. Уорбертонида рекъон. {| class="wikitable" width="100%" |- ! width="20%" | ЦӀар ! width="20%" | Гьиероглифаздалъун цӀар ! width="15%" | Сурат ! width="15%" | Маликлъиялъул заман ! width="20%" | Коментариял |- | [[Джосер]]<ref>Toby Wilkinson, Early Dynastic Egypt, Routledge, 1999, pp.83 & 95</ref><ref>Toby Wilkinson, Royal Annals of Ancient Egypt, pp.79 & 258</ref> | {{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>G16-R8-D21:F32:S12</hiero>}} {{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>G8</hiero>}} | <center>[[File:Djoser.jpg|100px]]</center> | <center>18 яги 28 сон, гӀ.-ш. 2670 н. щ.</center> |<small>Джосерил заманалда Египеталда бана тӀоцебесеб пирамида: хӀакахараб Джосерил пирамида, архитектор — ИмхӀотеп.</small> |- | [[Сехемхет]] (Тети I)<ref>Clayton (1994) p.32</ref> | {{ПиргІавн/Серех|ХІорус=<hiero>S29-S42-F32</hiero>|prefix=<hiero>G5</hiero>}} <hiero><-t:t-i-></hiero> | <center>[[File:Sekhemkhet.png|100px]]</center> | <center>2649–2643 н. щ.</center> | |- | [[Санахт]] | {{ПиргІавн/Серех|ХІорус=<hiero>V18-N35:M3</hiero>|prefix=<hiero>G5</hiero>}} | <center>[[File:ReliefFragmentOfPharaohSanakht-BritishMuseum-August21-08.jpg|100px]]</center> | <center>ГӀ.-ш. 2650 н. щ.</center> | |- | [[Хаба]] | {{ПиргІавн/Серех|ХІорус=<hiero>N28-G29</hiero>|prefix=<hiero>G5</hiero>}} <hiero><-O34-I10-S29-></hiero> | <center>[[File:KhabaCloseUp.jpg|100px]]</center> | <center>2643–2637 н. </center> | |- | [[ХӀуни]]<ref>Clayton (1994) p.42</ref> | {{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>M23-X1:N35-V28</hiero>}} {{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>V28-A24-N35:Z4:D40</hiero>}} | <center>[[File:Huni-StatueHead BrooklynMuseum.png|100px]]</center> | <center>2637–2613 н. щ.</center> | |} === Ункъабилеб Наслу === Маликлъиялъул заман: 2613–2498 н. щ. '''IV Наслуялъул цогидаб хронология:''' * 2723–2563 н. щ. ('''160 сон''') — Э. Бикерманида рекъон. * гӀ.-ш. 2639/2589–2504/2454 н. щ. ('''гӀ.-ш. 135 сон''') — Ю. фон Бекератида рекъон. * гӀ.-ш. 2543–2436⁺²⁵ н. щ. ('''гӀ.-ш.107 сон''') — Э. Хорнунгида, Р. Крауссида ва Д. Уорбертонида рекъон. {| class="wikitable" width="100%" |- ! width="20%" | ЦӀар ! width="20%" | Гьиероглифаздалъун цӀар ! width="15%" | Сурат ! width="15%" | Маликлъиялъул заман ! width="20%" | Коментариял |- | [[Сенефру]] | {{ПиргІавн/Серех|ХІорус=<hiero>V30:U5-X1</hiero>|prefix=<hiero>G5</hiero>}} {{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>S29-F35-D21-G43</hiero>}} | <center> [[File:Snofru Eg Mus Kairo 2002.png|100px]] </center> | <center>2613–2589 н. щ.</center> |<small>Жиндир Маликлъиялъул 48 соналда жаниб бана Медумалда бугеб пирамида, гьетӀараб ва багӀараб пирамидаби. Цо-цо гӀалимзабаз рикӀкӀуна гьев БагӀараб пирамидалъув вукъун вукӀун вугилан. НекӀсиял Египеталъул документазда Сенефру рехсон вуго лъикӀав ва квербиччарав пиргӀавн хӀисабалда</small><ref>Thomas Schneider: ''Lexikon der Pharaonen''. Albatros, Düsseldorf 2002, {{ISBN|3-491-96053-3}}, S. 278–279.</ref>. |- | [[Хуфу]] | {{ПиргІавн/Серех|ХІорус=<hiero>Aa24-G43</hiero>||prefix=<hiero>G5</hiero>}} {{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>Aa1-G43-I9-G43</hiero>}} | <center>[[File:Khufu CEM.jpg|100px]]</center> | <center>2589–2566 н. щ. </center> |<small>Бана Джизаялда бугеб КӀудияб пирамида. НекӀсияб Египеталъул иццазда Хуфу рехсон вуго лъикӀав ва квербиччарав пиргӀавн хӀисабалда. Вескарил папирусалда Хуфу вуго бетӀерав геройлъун.</small> |- | [[Джедефра]] | {{ПиргІавн/Серех|ХІорус=<hiero>L1</hiero>||prefix=<hiero>G5</hiero>}} {{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>N5-R11-f</hiero>}} | <center>[[File:Djedefre-head.jpg|100px]] </center> | <center>2566–2558 н. щ. </center> |<small>Цо-цо гӀалимзабаз рикӀкӀуна гьес КӀудияб Сфинкс банилан. Гьес гьединго бана Абу-Равашалда пирамида, жиндир хутӀелал румаз материалазде биччараб.</small> |- | [[Хафра]] | {{ПиргІавн/Серех|ХІорус=<hiero>F12-F34</hiero>||prefix=<hiero>G5</hiero>}} {{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>N5-N28-f</hiero>}} | <center>[[File:Khafre statue.jpg|100px]]</center> | <center>2558–2532 н. щ.</center> |<small>Бана Джизаялда бугеб кӀиабилеб кӀудияб пирамида. Цо-цо гӀалимзабаз рикӀкӀуна КӀудияб Сфинксги гьес банилан.</small> |- | |[[Бихерис|Бака/Бауфра]] | <hiero>V10A-N5-G29-D28-V11A</hiero><br ><hiero>V10A-E10-D28-Z1-V11A</hiero> | <center>[[File:Vue-grande-excavation.jpg|100px]]</center> | <center>ГӀ.-ш. 2570 н. ш.</center> |<small>Ватизе бегьула Ал-Арйаналда буггеб бан лӀугӀичӀибе Шималияб пирамидаялъу бетӀергьанлъун.</small> |- | [[Минкаура]] | {{ПиргІавн/Серех|ХІорус=<hiero>D28-D52:F32</hiero>||prefix=<hiero>G5</hiero>}} {{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>N5:Y5-D28*D28:D28</hiero>}} | <center>[[File:MenkauraAndQueen-CloseUpOfKingsFace MuseumOfFineArtsBoston.png|100px]]</center> | <center>2532–2503 н. щ.</center> |<small>Бана Джизаялда бугеб лъабабилеб ва бищун гьитӀинаб пирамида.</small> |- | [[Шепсескаф]] | {{ПиргІавн/Серех|ХІорус=<hiero>A50-F32</hiero>||prefix=<hiero>G5</hiero>}} {{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>A50-S29-S29-D28:I9</hiero>}} | <center>[[File:Abydos KL 04-06 n25.jpg|100px]]</center> | <center>2503–2498 н. щ.</center> |<small>Ал-ФиргӀавн мастабаялъул бетӀергьан.</small> |- | [[Тамфтис]]/ДжедефптахӀ<ref name="Hayes">{{книга|автор=Hayes William C. |заглавие= The Scepter of Egypt |seite=53—54, 180}}</ref> | <hiero>V10A-HASH-HASH-HASH-V11A</hiero> <hiero>HASH-HASH-HASH-G7-HASH-M4-X1:N33-Z1-Z1</hiero><ref>[[Alan H. Gardiner]]: ''The royal canon of Turin.'' Griffith Institute, Oxford (UK) 1997, {{ISBN|0-900416-48-3}}, p. 16; table II.</ref> | <center>—</center> | <center>ГӀ.-ш. 2500 н. щ.</center> |<small>Манефонида рекъон, гьев ккола IV наслуялъул ахирисев пиргӀавн, амма гьелъие цониги археологияб далил гьечӀо.</small> |} === Щуабилеб Наслу === Маликлъиялъул заман: 2498–2345 н. щ. '''V Наслуялъул цогидаб хронология:''' * 2563–2423 н. щ. ('''140 сон''') — Э. Бикерманида рекъон. * гӀ.-ш. 2504/2454–2347/2297 н. щ. ('''гӀ.-ш. 157 сон''') — Ю. фон Бекератида рекъон. * гӀ.-ш. 2435–2306⁺²⁵ н. щ. ('''гӀ.-ш. 129 сон''') — Э. Хорнунгида, Р. Крауссида ва Д. Уорбертонида рекъон. {| class="wikitable" width="100%" |- ! width="20%" | ЦӀар ! width="20%" | Гьиероглифаздалъун цӀар ! width="15%" | Сурат ! width="15%" | Маликлъиялъул заман ! width="20%" | Коментариял |- | [[Усиркаф]] | {{ПиргІавн/Серех|ХІорус=<hiero>D4-U1-Aa11:t</hiero>}} {{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>S29-F12-D28-I9</hiero>}} | <center>[[File:Userkaf.jpg|100px]] </center> | <center>2498–2491 н. щ.</center> |<small>Вукъун вуго [[Усиркафил пирамида|Сакъараялда бугеб пирамидаялда]] жанив. Бана тӀоцебесеб бакъул килиса Абусиралда.</small> |- | [[СахӀура]] | {{ПиргІавн/Серех|ХІорус=<hiero>V30-N28-G43</hiero>}} {{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>N5-D62-G43</hiero>}} | <center>[[File:Egypt sahura and god.jpg|100px]]</center> | <center> 2490–2477 н. щ. </center> |<small>Ханзабазул некрополь гьабуна Абусиралда ва гьенибго бана жиндирго пирамида.</small> |- | [[НефериркарагӀ Какаи]] | {{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>N5-r:D4-F35-D28</hiero>}} {{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>kA kA i</hiero>}} | <center>[[File:Neferirkare Kakai 2.png|100px]]</center> | <center>2477&ndash;2467 BC </center> |<small>СахӀурал вас, гьавураб мехалъ букӀараб цӀар — Ранефер.</small> |- | [[НеферефрагӀ|Неферефра Иси]] | {{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>N5-F35-I9:r</hiero>}} {{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>i-O34-i</hiero>}} | <center>[[File:Raneferef.jpg|100px]]</center> | <center>2460–2458 н. щ. </center> |<small>Нефериркарал вас.</small> |- | [[Шепсескара|Шепсескара Нечерусир]] | {{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>N5-A51-S29-S29-D28</hiero>}} {{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>R8-G43-F12-S29-D21</hiero>}} | <center>[[File:Shepseskare Cylinder Seal.png|100px]]</center> | <center>Чанго моцӀ </center> |<small>Неферефрадаса хадуб мамлакат гьабун бегьула (цо чанго моцӀалъ). СахӀурал вас ватизе бегьула</small><ref>[[Miroslav Verner]] (2000): ''Who was Shepseskara, and when did he reign?'', in: Miroslav Bárta, Jaromír Krejčí (editors): ''Abusir and Saqqara in the Year 2000'', Academy of Sciences of the Czech Republic, Oriental Institute, Prague, {{ISBN|80-85425-39-4}}, p. 581&ndash;602, [http://egyptologie.ff.cuni.cz/pdf/AS%202000_mensi.pdf available online] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110201084444/http://egyptologie.ff.cuni.cz/pdf/AS%202000_mensi.pdf |date=2011-02-01 }}.</ref>. |- | [[Ниусирра Ини]] | {{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>ra:n-F12*s:D21</hiero>}} {{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>K1:n-M17</hiero>}} | <center>[[File:Niuserre BrooklynMuseum.png|100px]]</center> | <center>2445–2422 н. щ. </center> |<small>Неферефрал вац.</small> |- | [[Менкаухор Икау]] | {{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>G5-Y5-D28:D28-D28</hiero>}} {{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>G5-i-D28-w</hiero>}} | <center>[[File:Menkauhor CG 40.jpg|100px]]</center> | <center>2422–2414 н .щ. </center> |<small>Ахирисев пиргӀавн, жинца Абусиралда бакъул килиса барав.</small> |- | [[Джедкара Исеси]] | {{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>N5-R11-D28</hiero>}} {{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>M17-O34:O34-M17</hiero>}} | <center> [[File:DjedkareIsesi-GoldCylanderSeal MuseumOfFineArtsBoston.png|100px]]</center> | <center>2414–2375 н. щ. </center> |<small>Египеталъул администрациялъе гьаруна комплексиял реформаби. Жиндир наслуялъул бищун цӀикӀкӀараб Маликлъиялъул заман бугев пиргӀавн (35 соналдаса тӀаде).</small> |- | [[Унас]] | {{ПиргІавн/Серех|ХІорус=<hiero>M13-N19</hiero>}} {{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>G39-N5-E34:N35-M17-S29</hiero>}} | <center> [[File:Unas stelae.jpg|100px]]</center> | <center>2375–2345 н. щ. </center> |<small>[[Унасил пирамида]] буго жинда жаниб бищун церегосел [[Пирамидазул текстал|Пирамидазул текстазул]] экземпляр бугеб пирамида.</small> |} === Анлъабилеб Наслу === Маликлъиялъул заман: 2345–2181 н. щ. '''VI Наслуялъул цогидаб хронология:''' * 2423–2263 н. щ. ('''160 сон''') — Э. Бикерманида рекъон. * гӀ.-ш. 2347/2297–2216/2166 н. щ. ('''гӀ.-ш. 131 сон''') — Ю. фон Бекератида рекъон. * гӀ.-ш. 2305–2150⁺²⁵ н. щ. ('''гӀ.-ш. 155 сон''') — Э. Хорнунгида, Р. Крауссида ва Д. Уорбертонида рекъон. {| class="wikitable" width="100%" |- ! width="20%" | ЦӀар ! width="20%" | Гьиероглифаздалъун цӀар ! width="15%" | Сурат ! width="15%" | Маликлъиялъул заман ! width="20%" | Коментариял |- | [[Тети]] | {{ПиргІавн/Серех|ХІорус=<hiero>s-Htp:t*p-tA:tA</hiero> }} {{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>t:t-i</hiero>}} | <center>[[File:Teti-SistrumInscribedWithName MetropolitanMuseum.png|100px]]</center> | <center>2345–2333 н. щ.</center> | |- | [[Усиркара]] | {{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>N5-wsr-s-kA</hiero>}} | <center>[[File:Abydos KL 06-02 n35.jpg|100px]]</center> | <center>2333–2332 н. щ.</center> | |- | [[Мерира Пепи I]] | {{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>N5-U6-M17-M17</hiero>}} {{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>Q3:Q3-M17-M17</hiero>}} | <center>[[File:Kneeling statue of Pepy I.jpg|100px]]</center> | <center>2332–2283 н. щ. </center> | |- | [[Меренра Немтиемсаф I]] | {{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>G7A-m-V17-f</hiero>}} {{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>ra-mr-r:n</hiero>}} | <center>[[File:Hidden treasures 09.jpg|100px]]</center> | <center>2283–2278 н. щ.</center> | |- | [[Неферкара Пепи II]] | {{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>ra-nfr-kA</hiero>}} {{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>p:p-i-i</hiero>}} | <center>[[File:AnkhnesmeryreII-and-Son-PepiII-SideView BrooklynMuseum.png|100px]]</center> | <center>2278–2184 BC</center> |<small>БукӀине бегьулеб жо буго, гьес 94 соналъ мамлакат гьаби, жиб дунялалъул тарихалда жаниб бищун цӀикӀкӀараб мамлакат гьабиялъул заман кколеб.</small> |- | [[Неферка]] | <hiero><-ra-nfr-kA-></hiero> | <center>&mdash;</center> | <center>2200–2199 н. щ.</center> |<small>мамлакат гьабуна Пепида II цадахъ, ватизе бегьула гьесул васлъун ва цадахъ мамлакат бачуневлъун.</small> |- | [[Меренра Немтиемсаф I]]<ref>Dodson & Hilton (2004) p.73</ref> | {{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>N5-mr-n:G42-m-V16:f:</hiero>}} {{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>G7A-m-V18-f</hiero>}} | <center>[[File:Abydos KL 06-06 n39.jpg|100px]]</center> | <center>1 сон ва 1 моцӀ, гӀ.-ш. 2184 н. щ.</center> |<small>ГӀемераб мехалъ мамлакат гьабичӀев пиргӀавн, Пепил II вас.</small> |- | [[Нечеркара СиптахӀ]] | {{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>N5-R8-D28</hiero>}} | <center>[[File:Abydos KL 07-01 n40.jpg|100px]]</center> | <center>2184–2181 н. щ.</center> |<small>Идентификация гьабула Нечеркарагун. Нейтикъерти СиптахӀидасан байбихьана Нитокрис ханшаялъул биценал, жал Геродотица ва Манефоница рехсарал</small><ref>Ryholt & Bardrum (2000) pp.87–100.</ref>. <small>Цо-цояз рикӀкӀуна цо гьабураб 7 ва 8 Наслабазул тӀоцевесев пиргӀавнлъун.</small> |} == ТӀоцебесеб хиси ккараб заман == === Анкьабилеб ва микьабилеб Наслаби (цадахъ) === === ИчӀабилеб Наслу === === АнцӀабилеб Наслу === === АнцӀила цоабилеб Наслу === == Гьоркьохъеб мамлакат == {{Аслияб макъала|Египеталъул Гьоркьохъеб мамлакат}} Заман: '''2060–1802 н. щ.''', гъорлӀе бачун XI ва XII Наслаби '''Гьоркьохъеб Маликлъиялъул цогидаб хронология:''' * 2160–1785 н. щ. ('''375 сон''') — Э. Бикерманида рекъон. * гӀ.-ш. 2119–1794/93 н. щ. ('''гӀ.-ш. 325/326 сон''') — Ю. фон Бекератида рекъон. * гӀ.-ш. 1980+16–1760 н. щ. ('''гӀ.-ш. 220 сон''') — Э. Хорнунгида, Р. Крауссида ва Д. Уорбертонида рекъон. === [[Файл:HekaNemesNechacha PioMs.svg|50px]] [[Египеталъул анцӀила цоабилеб Наслу|XI Наслу]] (Египет цолъизабун хадуб) === {| class="wikitable" width="100%" |- ! width="20%" | ЦӀар ! width="20%" | Картуш ! width="15%" | Сурат ! width="15%" | Маликлъиялъул заман ! width="20%" | Коментариял |- | [[МентухӀотеп II|Небгьапетра МентухӀотеп II]]<ref>[[Labib Habachi]]: ''King Nebhepetre Menthuhotep: his monuments, place in history, deification and unusual representations in form of gods'', in: ''Annales du Service des Antiquités de l'Égypte'' 19 (1963), pp. 16–52</ref> | {{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>ra:nb-P8</hiero> }} {{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>mn:n-T-w-Htp:t*p</hiero>}} | <center>[[File:Mentuhotep Closeup.jpg|100px]]</center> | <center>2060–2010 н. щ. </center> |<small>ТӀолабго Египеталда тӀад мамлакат щвана 2015 н. щ. соналъ Египет цо гьабун хадуб, гьелдалъун байбихьана Гьоркьохъеб мамлакат, МентухӀотеп I лӀугьана гьелъул тӀоцевесев пиргӀавнлъун.</small> |- | [[MентухӀотеп III|Санхкара МентухӀотеп III]]<ref>[[Wolfram Grajetzki]] (2006) pp. 23–25</ref> | {{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>ra-s-S34-D28</hiero>}} {{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>mn:n:T-w-Htp:t*p</hiero>}} | <center>[[File:Mentuhotep-OsirideStatue-CloseUp MuseumOfFineArtsBoston.png|100px]]</center> | <center>2010–1998 н. щ.</center> |<small>Нухмалъи гьабуна тӀоцебесеб Египеталъ Пунталде гьабураб экспедициялъе.</small> |- | [[МентухӀотеп IV|Небтауира МентухӀотеп IV]]<ref>[[Wolfram Grajetzki]] (2006) pp. 25–26</ref> | {{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>ra:nb-N16:N16</hiero>}} {{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>mn:n:T-w-Htp:t*p</hiero>}} | <center>[[File:Relief Mentuhotep IV Lepsius.jpg|100px]]</center> | <center>1997–1991 н. щ.</center> |<small>Лъаларев пиргӀавн. Гьесул цӀарал гьечӀо хадусел ханзабазул сияхӀазда, хоб-рукъ лъаларо.</small> |} === [[Файл:HekaNemesNechacha PioMs.svg|50px]] [[Египеталъул анцӀила кӀиабилеб Наслу|XII Наслу]] === Маликлъиялъул заман: 1991–1802 н. щ. '''XII Наслуялъул цогидаб хронология:''' * 2000–1785 н. щ.. ('''215 сон''') — Э. Бикерманида рекъон * 1976–1794/93 н. щ. ('''182/183 сон''') — Ю. фон Бекератмда рекъон. * 1939+16–1760 н. щ. ('''гӀ.-ш. 179 сон''') — Э. Хорнунгида, Р. Крауссида ва Д. Уорбертонида рекъон. {| class="wikitable" width="100%" |- ! width="20%" | ЦӀар ! width="20%" | Картуш ! width="15%" | Сурат ! width="15%" | Маликлъиялъул заман ! width="20%" | Коментариял |- | [[Аменемхат I|Сехетепибра Аменемхат I]]<ref>[http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk//chronology/amenemhatI.html] Amenemhat I</ref><ref>[[Wolfram Grajetzki]] (2006) pp. 28–35</ref> | {{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>ra-s-R4:t*p-ib</hiero>}} {{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>i-mn:n-m-HAt:t</hiero>}} | <center>[[File:Amenhet.jpg|100px]]</center> | <center>1991–1962 н. щ.</center> | |- | [[Сенусрет I|Хеперкара Сенусрет I]]<ref>Murnane (1977) p.2</ref> | {{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>ra-xpr-kA</hiero>}} {{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>F12-s-D21:t-z:n</hiero>}} | <center>[[File:Ägyptisches Museum Leipzig 104.jpg|100px]]</center> | <center>1971–1926 н. щ.</center> | |- | [[Аменемхат II|Нубкаура Аменемхат II]]<ref>Murnane (1977) p.7</ref> | {{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>ra:S12 D28*D28:D28</hiero>}} {{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>i-mn:n-m-HAt:t</hiero>}} | <center>[[File:Louvre sphinx.jpg|100px]]</center> | <center>1929–1895 н. щ.</center> | |- | [[Сенусрет II|Хахеперра Сенусрет II]]<ref>Murnane (1977) p.9</ref> (Sesostris II) | {{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>N5-N28-L1</hiero>}} {{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>F12-S29-D21:X1-O34:N35</hiero>}} | <center>[[File:Statue Senusret II Lille.jpg|100px]]</center> | <center>1897–1878 н. щ.</center> | |- | [[Сенусрет III|Хакаура Сенусрет III]]<ref>Josef Wegner, ''The Nature and Chronology of the Senwosret III&ndash;Amenemhat III Regnal Succession: Some Considerations based on new evidence from the Mortuary Temple of Senwosret III at Abydos'', JNES 55, Vol.4, (1996), pp.251</ref> | {{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>ra-N28-D28*D28:D28</hiero>}} {{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>F12-s-D21:t-z:n</hiero>}} | <center>[[File:GD-EG-Louxor-116.JPG|100px]]</center> | <center>1878–1860 BC </center> | Гьоркьохъеб Маликлъиялъул бищун кутакав пиргӀавн. |- | [[Аменемхат III|Нимаатра Аменемхат III]]<ref>[[Wolfram Grajetzki]] (2006) pp. 56–61</ref> | {{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>ra:n-U2-N17:t</hiero>}} {{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>i-mn:n-m-HAt:t</hiero>}} | <center>[[File:Amenemhet III, basalto, seconda metà del XIX sec. ac. 02.JPG|100px]]</center> | <center>1860–1815 н. щ.</center> | |- | [[Аменемхат IV|Маатхерура Аменемхат IV]]<ref>{{cite web|url=http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/chronology/amenemhatIV.html|title=Amenemhat IV Maakherure (1807/06-1798/97 BC)|last=|first=|date=|work=Digital Egypt for Universities|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226002052/http://www.ucl.ac.uk/museums-static/digitalegypt//chronology/amenemhatIV.html|archive-date=2018-12-26|access-date=|url-status=dead}}</ref> | {{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>ra-U5:a-xrw-w</hiero>}} {{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>i-mn:n-m-HAt:t</hiero>}} | <center>[[File:AmmenemesIV(Front)-BritishMuseum-August19-08.jpg|100px]]</center> | <center>1815–1807 н. щ.</center> | |- | [[Собекнеферу|Собеккара Собекнеферу]]<ref>Grajetzki (2006) pp. 61–63</ref> | {{ПиргІавн/Преномен|Преномен= <hiero>ra-I4-kA</hiero>}} {{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>I3-nfr-nfr-nfr</hiero>}} | <center>[[File:Statue, E 27135 (0320O7 01).jpg|100px]]</center> | <center>1807–1802 н. щ. </center> |<small>ТӀоцеесей жинца мамлакат гьабурай чӀужугӀадан</small> |} == КӀиабилеб хиси ккараб заман == === АнцӀила ункъабилеб Наслу === === АнцӀила щуабилеб Наслу === === АнцӀила анлъабилеб Наслу === === АнцӀила анкьабилеб Наслу === == ЦӀияб мамлакат == {{Аслияб макъала|Египеталъул ЦІияб мамлакат}} Заман: '''1550–1077 н. щ.'''. Гъорлъе бачуна XVIII, XIX ва XX Наслаби '''ЦӀияб Маликлъиялъул хъцогидаб хронология:''' * 1580–1085 н. щ. ('''гӀ.-ш. 500 сон''') — Э. Бикерманида рекъон. * 1550–1070/1069 н. щ. ('''гӀ.-ш. 480 сон''') — Ю. фон Бекератида рекъон. * гӀ.-ш. 1539–1077 н. щ. ('''гӀ.-ш. 460 сон''') — Э. Хорнунгида, Р. Крауссида ва Д. Уорбертонида рекъон === [[Файл:HekaNemesNechacha PioMs.svg|50px]] [[Египеталъул анцӀила микьабилеб Наслу|XVIII Наслу]] === Маликлъиялъул заман: 1550–1292 н. щ. '''XVIII Наслуялъул цогидаб хронология:''' * 1580–1314 н. щ. ('''гӀ.-ш. 265 сон''') — Э. Бикерманида рекъон. * 1550–1292 н. щ. ('''гӀ.-ш. 260 сон''') — Ю. фон Бекератида рекъон. * гӀ.-ш. 1539–1292  н. щ. ('''гӀ.-ш. 250 сон''') — Э. Хорнунгида, Р. Крауссида ва Д. Уорбертонида рекъон. * 1576–1317 н. щ. ('''259 сон''') — Артур Вейгаллида рекъон. {| class="wikitable" width="100%" |- ! width="20%" | ЦӀар ! width="20%" | Картуш ! width="15%" | Сурат ! width="15%" | Маликлъиялъул заман ! width="20%" | Коментариял |- | [[АхӀмос I|Небпехтира АхӀмос I]], АхӀмос I | {{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>ra:nb-F9:t*t:</hiero>}} {{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>iaH-ms-s</hiero>}} | <center>[[File:AhmoseI-StatueHead MetropolitanMuseum.png|100px]]</center> |ГӀ. ш. '''1550–1525''' н. щ.<center><small>Гьесул мамлакатялде лӀугьиналъул заманалъул радиокарбониял къо-моцӀазул диапазон буго 1570-1544 н. щ., гьезкл гьоркьохъеб — 1557 н. щ</small>.<ref name=":0">Christopher Bronk Ramsey et al., [https://dx.doi.org/10.1126/science.1189395 Radiocarbon-Based Chronology for Dynastic Egypt], ''Science'' 18 June 2010: Vol. 328. no. 5985, pp. 1554–1557.</ref></center> | <small>Таа II Секененрал вас ва Камосил вац, жинца Гъоркьияб Египет эркен гьабурав.</small> |- | [[АменхӀатеп I|Джесеркара АменхӀотеп I]] | {{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>N5-D45-D28</hiero> }} {{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>i-mn:n-R4:t*p</hiero>}} | <center>[[File:Statua cultuale di Amenhotep I ATG 1766.TIF|100px]]</center> | <center>1541–1520 н. щ.</center> |<small>АхӀмосил I вас</small> |- | [[Тутмос I|Аахеперкара Тутмос I]] | {{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>N5:O29-L1-D28</hiero>}} {{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>G26-F31-S29</hiero>}} | <center>[[File:ColossalSandstoneHeadOfThutmoseI-BritishMuseum-August19-08.jpg|100px]]</center> | <center>1520–1492 н. щ.</center> |<small>Тутмосил эмен щив вукӀаравали мухӀканго лъалеб гьечӀо, батизе бегьулеб жо буго, гьесул эмен [[АменхӀотеп I]] вукӀин. Гьесул эбел [[Сенсенеб]] абураб цӀаралда гъоркь лъала. Тутмосица жиндир Маликлъиялъул заманаялда Египеталъул ракь гӀатӀид гьабуна.</small> |- | [[Тутмос II|АахеперэнраТутмос II]] | {{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>N5:O29-L1-N35</hiero>}} {{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>G26-F31-S29</hiero>}} | <center>[[File:Stone block with relief at Karnak Temple Thutmosis II.jpg|frameless|100px]]</center> |<center>1492–1479 BC</center> |<small>Тутмосил I ва Мутнофретил вас, ккола АменхӀотепил I ясалъул васлъун.</small> |- | [[Хатшепсут|''Мааткара Хатшепсут'']] ♀ | {{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>ra-mAat-kA</hiero>}} {{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>i-mn:n-W9*t:F4-:t-A51</hiero>}} | <center>[[File:Hatshepsut.jpg|100px]]</center> | <center>1479–1458 н. щ.</center> | |- | [[Тутмос III ТӀадегӀанав|Менхеперра Тутмос III]], Тутмос ТӀадегӀанав | {{ПиргІавн/Преномен|Преномен= <hiero>ra-mn-xpr</hiero>}} {{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>G26-ms-nfr-xpr</hiero>}} | <center>[[File:TuthmosisIII-2.JPG|100px]]</center> | <center>1458–1425 н. щ. (33 сон)</center> | |- | [[АменхӀатеп II|Аахеперура АменхӀотеп II]] | {{ПиргІавн/Преномен|Преномен= <hiero>N5:O29-L1:Z2s</hiero>}} {{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>i-mn:n-R4:t*p-HqA-iwn</hiero>}} | <center>[[File:Amenophis II-E 10896-IMG 0085-gradient.jpg|100px]]</center> | <center>1425–1400 н. ш. (25 сон)</center> | |- | [[Тутмос IV|Менхеперура Тутмос IV]] | {{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>ra:mn-xpr-Z2</hiero>}} {{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>G26-ms-s</hiero>}} | <center>[[File:Louvre Museum (7465530452).jpg|100px]]</center> | <center>1400–1390 н. щ. (10 сон)</center> | |- | [[АменхӀатеп III|Небмаатра АменхӀотеп III]] Гучав хан | {{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>ra-mAat-nb</hiero>}} {{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>i-mn:n-R4-HqA-R19</hiero>}} | <center>[[File:Amenhotep iii british museum.jpg|100px]]</center> | <center>1390–1352 BC (38 сон)</center> | |- | Неферхеперура-ваэнра АменхӀотеп IV/[[Ахенатен]] | {{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>ra-nfr-xpr-Z3-ra:wa:n</hiero>}} {{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>i-t:n:ra-G25-x:n</hiero>}} | <center>[[File:GD-EG-Caire-Musée061.JPG|100px]]</center> | <center>1352–1336 н. щ.</center> | |- | [[Сменхкара|Анххеперура Сменкхара]] | {{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>ra-anx-xpr-Z2</hiero>}} {{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>N5-s-mnx-D28-D45-L1:Z2</hiero>}} | <center>[[File:Spaziergang im Garten Amarna Berlin.jpg|120x120px]]</center> | <center>1335–1334 ш. щ.</center> | |- | [[Нефернефруатен|Анххеперура-мери-Неферхеперура]]/[[Нефернефруатен]] | {{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>ra-anx-xpr-Z3A</hiero>}} {{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>i-t:n:N5-nfr-nfr-nfr-nfr</hiero>}} | <center>[[File:UnfinishedStele-NefertitiPouringWineIntoAkhenatensCup.png|center|100px]]</center> | <center>1334–1332 н. щ. (2 сон)</center> | |- | Небхеперура Тутанхатен/[[Тутанхамун]] | {{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>ra-xpr-Z2:nb</hiero>}} {{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>i-mn:n-t-w-t-anx-S38-O28-M26</hiero>}} | <center>[[File:CairoEgMuseumTaaMaskMostlyPhotographed.jpg|100px]]</center> | <center>1332–1324 н. щ.</center> | |- | [[Ай (пиргӀавн)|Хеперхеперура Ай]] (II) | {{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>N5-L1-L1-Z3-D4:Aa11:t</hiero> }} {{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>nTr-i-t:f-i-A2-i-i</hiero>}} | <center>[[File:Opening of the Mouth - Tutankhamun and Aja-2.jpg|100px]]</center> | <center>1324–1320 н. щ.</center> | |- | [[Хоремхеб|Джесерхеперура-сетепенра Мери-Амон-Хоремхеб]] | {{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>ra:Dsr-xpr:Z2-ra-stp:n</hiero>}} {{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>M17-Y5:N35-U6-G5-S3-Aa15:W3</hiero>}} | <center>[[File:StatueOfHoremhebAndTheGodHorus-DetailOfHoremheb01 KunsthistorischesMuseum Nov13-10.jpg|100px]]</center> | <center>1320–1292 н. щ.</center> | |} === [[Файл:HekaNemesNechacha PioMs.svg|50px]] [[Египеталъул анцӀила ичӀабилеб Наслу|XIX Наслу]] === Маликлъиялъул заман: 1292–1186 н. щ. '''XIX Наслуялъул цогидаб хронология:''' * 1314–1200 н. щ. ('''г.-шІ. 115 сон''') — Э. Бикерманида рекъон. * 1292–1186/1185 н. щ. ('''г.-шІ. 105 сон)''' — Ю. фон Бекератида рекъон. * 1292–1191 н. щ. ('''г.-шІ.. 100 сон''') — Э. Хорнунгида, Р. Крауссида ва Д. Уорбертонида рекъон. {| class="wikitable" width="100%" |- ! width="20%" | ЦӀар ! width="20%" | Картуш ! width="15%" | Сурат ! width="15%" | Маликлъиялъул заман ! width="20%" | Коментариял |- | [[Рамсес I|Менпехтира Рамсес I]]<ref name=":1">{{cite web|title=Ramesses I Menpehtire|work=Digital Egypt|publisher=University College London|year=2001|accessdate=2007-09-29|url=http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/chronology/ramsesi.html|archive-date=2009-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20090411161338/http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/chronology/ramsesi.html|url-status=dead}}</ref> |{{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>ra:mn-F9:t*t</hiero>}} {{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>p:t-H-C7-i-i-mr-i*i:n</hiero>}} |<center>[[File:StatueHeadOfParamessu-TitledFrontalView-RamessesI MuseumOfFineArtsBoston.png|100px]]</center> |<center>1292–1290 н. щ.</center> |<small>Лъимал рукӀинчӀого, Хоремхебица жиндирго ирсилавлъун тарав.</small> |- | [[Сети I|МенмагӀатра Сети I]] |{{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>ra-mAat-mn</hiero>}} {{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>p:t-H-C7-i-i-mr-i*i:n</hiero>}} |<center>[[File:SetiI-KneelingStatueOfferingToOsiris-CloseUp MetropolitanMuseum.png|100px]]</center> |<center>1290–1279 н. щ.</center> | |- | [[Рамсес КӀудияв|УсирмагӀатрагӀ-сетепенрагӀ Рамсес Мериамон II]] КӀудияв | {{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero> ra-wsr-mAat-ra*stp:n- </hiero>}} {{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero> i-mn:n:N36-ra:Z1-ms-s-sw </hiero>}} | <center>[[File:RamsesIIEgypt.jpg|100px]]</center> | <center>1279–1213 н. щ.</center> | |- |[[МернептахӀ|Баненра МернептахӀ]]<ref>{{cite web|url=http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/chronology/merenptah.html|title=King Merenptah|work=Digital Egypt|publisher=University College London|year=2001|accessdate=2007-09-29}}</ref> | {{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>N5-E11:n-N36:nTr*nTr*nTr</hiero>}} {{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>H6-X1:D42-U4-D2:Z1-R4:X1*Q3-V28-Q3:X1-U6:N35</hiero>}} | <center>[[File:Merenptah Louxor-HeadAndShoulders-BackgroundKnockedOut.png|100px]]</center> | <center>1213–1203 н. щ.</center> | <small>[[Рамсес ТӀадегӀанав|Рамсес ТӀадегӀанасесул]] анцӀила лъабабилев вас</small> |- | [[Аменемсес|Менмира-сетепенра Аменемсес]] | {{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>ra:Y5-W19-i-ra:U21:n</hiero>}} {{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>C12-ms-s-s-S38-N29-S40</hiero>}} | <center>[[File:Amenmesse-StatueHead MetropolitanMuseum.png|100px]]</center> | <center>1203–1200 н. щ.</center> | |- | [[Сети II|УсирхеперурагӀ Сети II]]<ref>{{cite web|title=Sety II|url=http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/chronology/setyii.html|accessdate=2007-10-27|work=Digital Egypt|publisher=University College London|year=2001|archive-date=2018-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226002057/http://www.ucl.ac.uk/museums-static/digitalegypt//chronology/setyii.html|url-status=dead}}</ref> | {{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>ra-wsr-xpr:Z2-ra:stp:n</hiero> }} {{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>p:t-V28-U6-C7-i-i-n</hiero>}} | <center>[[File:Turin statue of Seti II.jpg|100px]]</center> | <center>1203–1197 н. щ.</center> |<small>МернептахӀил вас. Жинцаго мамлакат гьабилалде Аменемсесилгун данде чӀей букӀун батизе бегьула</small> |- |[[СиптахӀ|Секхаенра/Ахенра МеренптахӀ СиптахӀ]]<ref>{{cite web|url=http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/chronology/siptah.html|title=Siptah Sekhaenre/Akhenre|accessdate=2007-10-27|work=Digital Egypt|publisher=University College London|year=2001|archive-date=2018-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226002058/http://www.ucl.ac.uk/museums-static/digitalegypt//chronology/siptah.html|url-status=dead}}</ref> |{{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>ra-s-xa:n N36-i-mn:n</hiero>}} {{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>C2-F31-z:z-H8:Z1-p:t-H</hiero>}} | <center>[[File:Siptah.jpg|100px]]</center> | <center>1197–1191 н. щ.</center> | |- | ''[[Таусрет|Сатра-меренамун Таусрет]]'' ♀ | {{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>H8:t-C2\-C12-mr-i-i</hiero>}} {{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>X1-G1-F12-S29-D21:D40-B7</hiero>}} | <center>[[File:Twosret.jpg|100px]]</center> | <center>1191–1190 н. щ.</center> | |} ===[[Файл:HekaNemesNechacha PioMs.svg|50px]] [[Египеталъул анцӀила ичӀабилеб Наслу|XIX Наслу]] (Рамессидал)=== Маликлъиялъул заман: '''1190–1077 н. щ.''' '''XX Наслуялъул цогидаб хронология:''' * 1200–1085 н. щ. ('''гӀ.-ш. 115 сон''') — Э. Бикерманида рекъон * 1186/1185–1070/1069 н. щ. ('''гӀ.-ш. 116 сон''') — Ю. фон Бекератида рекъон. * 1190–1077 н. щ. ('''гӀ.-ш.113 сон''') — Э. Хорнунгида Р. Крауссида ва Д. Уорбертонида рекъон. {| class="wikitable" width="100%" |- ! width="20%" | ЦӀар ! width="20%" | Картуш ! width="15%" | Сурат ! width="15%" | Маликлъиялъул заман ! width="20%" | Коментариял |- | [[Сетнахт|Усирхаура Сетнахт]] | {{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>N5-wsr-N28:Z2-N5-U21:n</hiero>}} {{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>N5-C12-C7-D40:N36-r:r</hiero>}} | <center>[[File:Sethnakht closeup Lepsius.png|100px]]</center> | <center>1190–1186 н. щ.</center> | <small>Цебесеб наслуялъул лъабго ахирисел пиргӀавназул гӀагарав кколаро. Сетнахт ватизе бегьула Рамсес ТӀадегӀанасул наслуялъул чилъун.</small> |- | [[Рамсес III|Усирмаатра-мериамун Рамсес III]] | {{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>ra-wsr-mAat-N36-i-mn:n</hiero>}} {{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>C1-ms-z:z-HqA-q-iwn</hiero>}} | <center>[[File:KhonsuTemple-Karnak-RamessesIII-2.jpg|100px]]</center> | <center>1186–1155 н. щ.</center> | |- | [[Рамсес IV|Усирмаатра/ХӀикъамаатра-сетепенамун Рамсес IV]] | {{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>N5-F12-H6-C12-U21-S3</hiero>}} {{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>U6\-C12\-C2-F31-O34:O34-N5-S38-C10</hiero>}} | <center>[[File:M-Ramses IV.jpg|100px]]</center> | <center>1155–1149 н. щ.</center> | <small>Рамсесил III вас.</small> |- | [[Рамсес V|Усирмаатра-сехеперенра Рамсес V]] | {{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>N5-wsr-C10-s-L1-N5-n</hiero>}} {{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>N5-C2-C12-N36:f-s-F31-M23</hiero>}} | <center>[[File:Ramses V mummy head.png|100px]]</center> | <center>1149–1145 н. щ.</center> | <small>Рамсесил IV вас.</small> |- | [[Рамсес VI|Небмаатра-мериамун Рамсес VI]] | {{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>N5 C12 C10 N36:V30</hiero>}} {{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>N5-C12-F31-O34:O34-R8-S38-O28</hiero>}} | <center>[[File:RamassesVIFragmentarySarcophagusHead-BritishMuseum-August19-08.jpg|frameless|100px]]</center> | <center>1145–1137 н. щ.</center> | <small>Рамсесил III вас. Рамсесил IV вац ва Рамсесил V имгӀал.</small> |- | [[Рамсес VII|Усирмаатра-сетепенра-мериамун Рамсес VII]] | {{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>N5-F12-C12-N5-U21:N35-U6</hiero>}} {{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>N5-C12-F31-O34:O34-M17-X1-R8-S38-O28</hiero>}} | <center>[[File:Tomb KV1 Ramesses VII Lepsius.jpg|frameless|100px]]</center> | <center>1137–1130 н. щ.</center> | <small>Рамсесил VI вас.</small> |- | [[Рамсес VIII|Усирмаатра-ахенамун Рамсес VIII]] | {{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>wsr-C10-C12-G25-Aa1:n</hiero>}} {{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>N5-C7-C12-N36-F31-s-M23</hiero>}} | <center>[[File:SFEC-MEDINETHABU-Sethiherkhepeshef II.jpg|100px]]</center> | <center>1130–1129н. щ.</center> |<small>Жиндир хӀакъалъулӀ щибниги лъаларев пиргӀавн, жинца мамлакат лъагӀел гӀанасеб заманалъ гьабурав. Гьесул идентификация гьабула [[Рамсес III|Рамсесил III]] вас Сетихерхепешеф II принцгун. [[Рамсес IV|Рамсесил IV]] ва [[Рамсес VI|Рамсесил VI]] вац. [[Рамсес V|Рамсесил V]] ва [[Рамсес VII|Рамсесил VII]] имгӀал. XX Наслуялъул цо вугев пиргӀавн, жиндир хоб-рухъ жеги батичӀев.</small> |- | [[Рамсес IX|Неферкара-сетепенра Рамсес IX]] | {{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>C2-nfr-D28-N5-U19:n</hiero>}} {{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>N28-C2-R19-C12-N36-M23-F31-s-r:r</hiero>}} | <center>[[File:Ramesses9.jpg|frameless|100px]]</center> | <center>1129–1111 н. щ.</center> | Ватизе бегьула Рамсесил III вас Монтухехопшефил васлъун. Рамсесил V и Рамсесил VII вацгӀал . |- | [[Рамсес X|Хепермаатра-сетепенптахӀ Рамсес X]]<ref>Grimal (1992) p.291</ref> | {{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>N5-L1-C10-N5-U21:n</hiero>}} {{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>C2-F31-C12-O34:O34:N36-M17-Y5:N35:I9</hiero>}} | <center>[[File:RamsesXCrop.jpg|frameless|100px]]</center> | <center>1111–1107 н. щ.</center> | Гьесул хӀакъалъулӀ гӀемераб жо лъаларо, гьесулМаликлъиялъул заман 3 соналдаса 10 соналде щвезегӀан. Гьев лъил щивали ва вачӀараб бакӀ лъаларо. |- | [[Рамсес XI|Менмаатра-сетепенптахӀ Рамсес XI]]<ref>{{cite web|url=http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/chronology/ramsesxi.html|title=Ramesses XI Menmaatre-setpenptah|accessdate=2007-10-28|archive-date=2018-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226002053/http://www.ucl.ac.uk/museums-static/digitalegypt//chronology/ramsesxi.html|url-status=dead}}</ref> | {{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>N5:Y5-C10-U21:N35-Q3:X1-V28</hiero>}} {{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>O34:O34-F31-C2-N28:R19-C12-U6-D21:D21-S38-R8-O28</hiero>}} | <center>[[File:Temple Khonsu Ramesses XI Lepsius.jpg|100px]]</center> | <center>1107–1077 н. щ.</center> |Ватизе бегьула Рамсесмл X васлъун. Гьесул Маликлъиялъул ахирисеб бащалъуда, ТӀасияб Египеталда бетӀерлъи гьаби кодобе босула Амунил кӀудияв кагӀин Херихорица. Гъоркьияб Египеталда Рамсес XI хисун вачӀуна Симендес. |} == Лъабабилеб хиси ккараб заман == == Хадусеб период == Заман: гӀ.-ш. 664-332, гъорлӀе рачуна XXVI, XXVII, XXVIII, XXIX, XXX, XXXI Наслаби '''Хадусеб периодалъул цогидаб хронология:''' 664–343 н. щ. (321 сон, XXXI Наслу гьечӀого) — Э. Бикерманида рекъон. 664–336/335 н. щ. (328/329 сон) — Ю. фон Бекератида рекъон. ок. 722–332 н. щ. (гӀ.-ш. 390 сон, включает XXV<ref name="III i.p." group="сн."/>— XXX Наслаби ва 2-б Персазул период<ref group="сн."> Ю. фон Бекератиде данде ккун, Э. Хорнунгил, Р. Крауссил ва Д. Уорбертонил хронологиялда рекъон XXXI Наслуялде абулеб буго 2-б Персазул период абун.</ref>) — Э. Хорнунгида, Р. Крауссида ва Д. Уорбертонида рекъон. ===XXVI Наслу=== Маликлъиялъул заман: 664–525 н.щ.<ref>{{cite web|url=http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/chronology/lateperiodkings.html|title=Late Period Kings|accessdate=2007-10-27|archive-date=2009-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20090402205415/http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/chronology/lateperiodkings.html|url-status=dead}}</ref> '''XXVI Наслуялъул цогидаб хронология:''' * 664–525 н. щ. ('''139 сон''') — Э. Бикерманида рекъон. * 664–525 н. щ. ('''139 сон''') — Ю. фон Бекератида рекъон. * 664–525 н. щ.. ('''139 сон''') — Э. Хорнунгида, Р. Крауссида ва Д. Уорбертонида рекъон. {| class="wikitable" width="100%" |- ! width="20%" | ЦӀар ! width="20%" | Картуш ! width="15%" | Сурат ! width="15%" | Маликлъиялъул заман ! width="20%" | Коментариял |- | [[Tefnakht II]] | — | <center>[[File:MenibraScarabKS2670.png|100 px]]</center> | <center>685–678 н. щ.</center> |<small>Ватизе бегьула XXV Наслуялъул ирсилавлъун.</small> |- | [[Некауба]] | — | <center>&mdash;</center> | <center>678–672 н. щ.</center> |<small>Манефоница рехсон вуго Нехепсос цӀаралда гъоркь, амма гьев вукӀин щакаб буго.</small> |- | [[Некау I|Менхеперра Некау I (Нехо I)]] | {{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>ra:mn-xpr</hiero>}} {{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>n:kA-w</hiero>}} | <center>[[File:Necho I Horus.png|100px]]</center> | <center>672–664 н. щ.</center> |<small>Псамтикил эмен. ЧӀвана н. щ. 664 соналъ кушитал тӀаде кӀанцӀараб заманалад.</small> |- | colspan="5" |Некаул I вас ва ирсилав Псамтикица I Египет цолъизабуна, ва гьев, гӀемерисеб, рикӀкӀуна XXVI Наслуялъул кьучӀ лъуравлъун. |- | [[Псамтик I|УахӀибра Псамтик I (Псамметихус I)]] | {{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>ra-wAH-ib</hiero>}} {{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>p*s-m-T:k</hiero>}} | <center>[[File:Psammetique Ier TPabasa.jpg|100px]]</center> | <center>664–610 н. щ.</center> |<small>Египет цолъизабуна.Некаул I вас ва Некау II эмен.</small> |- | [[Неху II|Уехемибра Неху (Нехо II)]] | {{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>ra-wHm-ib</hiero>}} {{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>n:E1-w</hiero>}} | <center>[[File:Necho-KnellingStatue BrooklynMuseum.png|100px]]</center> | <center>610–595 н. щ.</center> |<small>Псамтикил I вас, Псамтикил II эмен.</small> |- | [[Псамтик II|Неферибра Псамтик II (Псаметихус II)]] | {{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>ra-nfr-ib</hiero>}} {{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>p*s-m-T:k</hiero>}} | <center>[[File:Sphinx Psammetique II 1104.jpg|100px]]</center> | <center>595–589 н. щ.</center> |<small>Нехул II вас ва Априял эмен.</small> |- | [[УахӀибра|Хааибра УахӀибра (Априес)]] | {{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>ra-H-a:a-ib</hiero>}} {{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>ra-wAH-ib</hiero>}} | <center>[[File:Apries.jpg|100px]]</center> | <center>589–570 н. щ.</center> |<small>Псамтикил II вас.</small> |- | [[АхӀмос II|Хнумибра АхӀмос II (Амасис II)]] | {{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>ra-W9-m-ib</hiero>}} {{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>N12-ms-R24-zA</hiero>}} | <center>[[File:Farao Amasis.JPG|100px]]</center> | <center>570–526 н. щ.</center> | |- |[[Псамтик III|Анхаенра Псамтик III (Псамметихус III)]] |{{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>ra-anx-kA:n</hiero>}} {{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>p-s-m-T:k</hiero>}} |<center>[[File:Psamtik III.jpg|100px]]</center> |<center>526–525 н. щ.</center> |<small>АхӀмосил II вас. мамлакат гьабуна гӀ.-ш. бащадаб лъагӀелалъ персал тӀаде кӀанцӀилалде цебе, чӀвана персаз.</small> |} === XXVII Наслу === {| class="wikitable" width="100%" |- ! width="20%" | ЦӀар ! width="20%" | Картуш ! width="15%" | Сурат ! width="15%" | Маликлъиялъул заман ! width="20%" | Коментариял |- | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |} === XXVIII Наслу === {| class="wikitable" width="100%" |- ! width="20%" | ЦӀар ! width="20%" | Картуш ! width="15%" | Сурат ! width="15%" | Маликлъиялъул заман ! width="20%" | Коментариял |- | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |} === XXIX Наслу === {| class="wikitable" width="100%" |- ! width="20%" | ЦӀар ! width="20%" | Картуш ! width="15%" | Сурат ! width="15%" | Маликлъиялъул заман ! width="20%" | Коментариял |- | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |} ===[[Файл:HekaNemesNechacha PioMs.svg|50px]] [[Египеталъул лъеберабилеб Наслу|XXX Наслу]]=== Маликлъиялъул заман: 380–343 н. щ. '''XXX Наслуялъул цогидаб хронология:''' * 380–343 н. щ.. ('''37 сон''') — Э. Бикерманида рекъон. * 380–342 н. щ. ('''38 сон''') — Ю. фон Бекератида рекъон. * 380–343 н. щ. ('''37 сон''') — Э. Хорнунгида, Р. Крауссида ва Д. Уорбертонида рекъон. {| class="wikitable" width="100%" |- ! width="20%" | ЦӀар ! width="20%" | Картуш ! width="15%" | Сурат ! width="15%" | Маликлъиялъул заман ! width="20%" | Коментариял |- | [[Нехтнебеф I|Хеперкара Нехтнебеф (Нектанеб I)]] |{{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>N5-L1-D28</hiero>}} {{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>n:M3-Aa1*t:D40-V30:f</hiero>}} |<center>[[File:NectaneboI.jpg|100px]]</center> | <center>379–361 н. щ.</center> | |- | [[Джедхор|Иримаатенра Джедхор]] | {{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>N5:D6-U4-t:D36:n</hiero>}} {{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>W25-N1:A40-I10:D2*Z1-U21:n</hiero>}} |<center>[[File:Fragment of a faience saucer inscribed with the name of King Teos (Djedhor). 30th Dynasty. From the Palace of Apries at Memphis, Egypt. The Petrie Museum of Egyptian Archaeology, London.jpg|100px]]</center> |<center>361–359 н. щ.</center> | |- | [[Нахтхорхеб|Сенеджемибра Нахтхорхебут (Нектанеб II)]] | {{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>C1\-C9-s-nDm-ib:Z1-U21:n</hiero>}} {{ПиргІавн/Номен|Номен= <hiero>C9-mr-D40-G5-W4-t:O49</hiero>}} | <center>[[File:Head of Nectanebo II-MBA Lyon H1701-IMG 0204.jpg|100px]]</center> | <center>359–342н. щ.</center> | |} == Эллинияб заман == == Рималъул заман == == Балагье гьединго == == Библиография == ==ХӀужжаби== {{ХІужаби|30em}} <references /> == КъватӀисел линкал == * [http://www.tyndale.cam.ac.uk/Egypt/index.htm Egyptian Royal Genealogy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090407043434/http://www.tyndale.cam.ac.uk/Egypt/index.htm |date=2009-04-07 }} * [https://web.archive.org/web/20020106070609/http://www.egyptologyonline.com/manetho.htm Manetho and the King Lists] Review of different primary king lists * [http://www.narmer.pl/dyn/00en.htm Chronology Table - 0 Dynasty] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250224065530/http://narmer.pl/dyn/00en.htm |date=2025-02-24 }}&[https://web.archive.org/web/20070630005736/http://www.narmer.pl/main/chr_his_en.htm History Period, by Dariusz Sitek] Multi-pages of list of pharaohs in different king lists, without the god kings, in Egyptian hieroglyphs and English * [http://www.phouka.com/pharaoh/egypt/history/00kinglists.html Egyptian Journey 2003: History: King Lists] Hyperlink texts of the Manetho, Abydos & Turin king lists, without the god-kings * [http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/Welcome.html Digital Egypt for Universities] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090414225912/http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/welcome.html |date=2009-04-14 }} * [http://www.ancientnile.co.uk/pharaohs-women.php List of all female Pharaohs] ayf63wxzwsbv1991rgi3ee7frhuo9e6 0 12688 101062 95515 2026-09-07T12:24:32Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101062 wikitext text/x-wiki {{Infobox Dagestan inhabited locality | av_name = ГьитӀинаб ГьоцӀалӀ | image_skyline = | image_caption = | district_map = Russia Dagestan Khunzakh District | coordinates = | map_label_position = top | elevation_m = | adm_district_jur = [[Хунзахъ мухъ]] | adm_selsoviet_jur = [[ГӀоцӀалӀ росдал совет]] | adm_selsoviet_type = Росдал совет | inhabloc_type = Росу | pop_latest = {{ЧР|ГьитӀинаб ГьоцӀалӀ|р}} | pop_latest_date = {{ЧР|ГьитӀинаб ГьоцӀалӀ|с}} | pop_latest_ref = {{ЧР|ГьитӀинаб ГьоцӀалӀ|л}} | population_demonym = ГьоцӀал | ethnicity = [[Аварал]] | website = }} '''ГьитӀинаб Гьо́цӀалӀ''' — [[Дагъистан|Дагъистаналъул]] [[Хунзахъ мухъ|Хунзахъ мухъалда]] бугеб росу. Уна [[ГьоцӀалӀ росдал совет]]алда гъорлӀе. ==География== Росу буго [[АваргӀор|Авар-гӀорул]] квегӀаб рагӀалда, мухъалъул центер [[Хунзахъ|Хунзахъа]] жанубиябгин бакъбаккул рахъалдехун 15 км-лъ ва росдал советалъул центер [[КӀудияб ГьоцӀалӀ|КӀудияб ГьоцӀалӀа]] жанубияб рахъалдехун 2 км-лъ рикӀкӀад. РосулӀ буго кӀиго къватӀ: ТӀасияб ва Гъоркьияб. ==Демография== {{ЧР|ГьитӀинаб ГьоцӀалӀ}} {{ЧР|ГьитӀинаб ГьоцӀалӀ|д}} Ккола моноэтникияб авар росулъун. ==МугъчӀваял== {{reflist}} {{Khunzakh-stub}} {{Хунзахъ мухъ|rosu}} [[Категория:Аваразул росаби]] [[Категория:Хунзахъ мухъалъул чӀел-бакӀал]] oahxgeomstt9fou6r4vjhv7es9om039 0 12706 101433 100809 2026-09-07T13:30:13Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101433 wikitext text/x-wiki '''ЧӀвазе къотӀи''' ккола тамихӀ хӀисабалда гӀаданасул гӀумру къотӀизаби, жиб пачалихъалъ къануназдалъун ккураб ва жиб тӀубазаби лӀугьунеб махӀкамалъул хӀукмуялда яги цогидал пачалихъиял ва рагъулал гӀуцӀалабазул хӀукмуялда. Гьанжесе ругел гӀемерисел социумалда чи чӀвазе къотӀи къануназдаса къватӀиб бахъараб жолъун ккола, цогиял социумазда — къануназда жиб билъараб ва хӀалтӀизабулел цӀакъго кӀудиял къануназдаса рахъал ишал гьарурал чагӀазе тамихӀ хӀисабалда. Бищун дунялалда жакъа къоялъ хӀалтӀизарурел чӀвазе къотӀиялъул къагӀидабилъун ккола гъанкъи ва речӀчӀун чӀвай. 2016 соналъул сентябр моцӀалде ругел баяназда рекъон, дунялалъул 60 пачалихъалда 22 500 чи чӀвазе къотӀун вуго. Гьезул бищун гӀемерал, гӀага-шагарго 2500, АЦШялъул туснахъазда. Гьоркьохъеб хӀалалъ, щибаб лъагӀелалъ дунялалда чӀвазе къотӀула 1000-ялдаса 1500 щвезегӀан чк<ref>[https://amnesty.org.ru/ru/2016-04-06-smertnaja-kazn-infografika/ Смертная казнь в цифрах и фактах]</ref><ref>[http://www.bbc.com/russian/features-37197626 Смертная казнь в мире: встречные тенденции]</ref>. [[Файл:Capital punishment in the world 2024.svg|мини|450x450пкс|ЧӀвазе къотӀи жакъасеб дунялалда. {{легенда|#008080|Нахъе бахъун буго}} {{легенда|#80E000|ГІадатаб махІкамалда нахъе бахъун буго, амма хасаб махІкамалда (масала, рагъулаб заманалъул ихтияралда) цІунун буго)}} {{легенда|#E0A040|Къануназ бихьизабун буго, амма практикаялда хІалтІизабуларо}} {{легенда|#FF0000|ХІалтІизабула}}]] == Тарих== ЧӀвазе къотӀи ккола бищун некӀсиял тамихӀазул тайпаялъул цояблъун. Байбихьудаса гьеб бижана [[талионалъул принцип|талионалъул принципазул]] реализация гьабиялдалъун: «бидухъ би». Гьеб принципалда рекъон, цоги чи чӀварав чиясе бищун ритӀухъаб тамихӀлъун ккола чӀвазе къотӀи. Гьеб гуребги, кӀудияб роль хӀана гӀемерисел жамагӀатазда букӀараб [[бидул рецӀел|бидул рецӀелалъул]] гӀадатазги, жидеца хисулеб пачалихъалъ гӀайибияв чӀвазе къотӀи<ref name="kup2" />. Талионалъу принципал жиб зарар ккарасе кьоле гӀарцул штрафалдалъун хисаниги, чӀвазе къотӀи цӀунана гӀемерисел пачалихъазда. == ЧӀвазе къотӀи жакъасеб дунялалда == == ЧӀвазе къотӀи диналзда жаниб == === Ягьудияб диналда === === Насрания диналда === === Исламалда === ШаргӀалда рекъон, чӀвазе къотӀи бихьизабун буго гӀайиб гьечӀев чӀваралъухъ {{sfn|Али-заде|2007|loc=[http://islamicencyclopedia.narod.ru/articles/448.html Кысас]}}, гомосексуалихмалъухъ{sfn|Али-заде|2007|loc=[http://islamicencyclopedia.narod.ru/articles/459.html Ливата] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140813041934/http://islamicencyclopedia.narod.ru/articles/459.html |date=2014-08-13 }}}}, [[Зина (кӀудияб мунагь)|зина гьабиялъухъ]]{{sfn|Али-заде|2007|loc=[http://islamicencyclopedia.narod.ru/articles/281.html Зина]}} (ригьиналда рукӀаго) ва [[Иртидад|Ислам теялъухъ]]{{sfn|Али-заде|2007|loc=[http://islamicencyclopedia.narod.ru/articles/348.html Иртидад]}}. == ЧӀвазе къотӀиялъул тапаби == {{main|ГІадамасул тарихалда чІвазе къотІиялъул тйпаби}} ЧӀвазе къотӀи бикьула кӀийде: '''квалификация бугеб''' ва '''квалификация гьечӀеб'''. Квалификациялъул чӀвазе къотӀиялда, гьабураб ишалда рекъон, тамихӀ гьабула хасал чӀвазе къотӀиялъул таяпаяздалъун. Квалификация гьечӀеб къагӀидаялда къануназ чӀезабула киналго чӀвазе къотӀиялдалъун тамихӀ гьабизе кколел ишазе цо тайпа. '''Дунялалда жал практикаялда ругел чӀвазе къотӀиялъул тайпаби''': {{кол}} * [[РечӀун чӀвай]] * [[Гъанкъи]] * [[ГанчӀица чӀвай]] * [[Хвалилаб инъекциял]] * [[Токалъул бакӀ]] * [[БетӀер къотӀи]] * [[Газалъул рукъ]] {{конец}} [[Amnesty International]]-алъул баяназда рекъон, 2018 соналъ дунялалда хӀалтӀизарулел рукӀана хадусел чӀвазе къотӀиялъул къагӀидаби: гъанкъи (10 пачалихъ), речӀчӀун чӀвай (6 пачалихъ), хвалилаб инъекция (4 пачалихъ), бетӀер къотӀи (гӀицӀго СагӀудиязул ГӀарабия) ва токалъул бакӀ (гӀицӀго АЦШ)[https://www.amnesty.org/download/Documents/ACT5098702019RUSSIAN.PDF],<ref>{{Cite web|url=https://amnesty.org.ru/img/page3.jpg|title=Методы смертных казней в 2018 году|author=|website=Amnesty International|date=|publisher=}}</ref>. '''Тарихиял чӀвазе къотӀиялъул тайпаби''': {{кол|шир=25em|мал=да}} * [[Гильотина|Гильотиналъ бетӀер къотӀи]] * [[Ункъиде тӀей]] * [[Гъанкъи, тӀон ччукӀи ва ункъиде тӀей]] * [[Гьакида вай]] * [[Утробная кошка]] * [[Лъелъ гъанкъизави]] * [[ЧӀаго релъин]] * [[Хъанчида рай]] * Щокъробе биараб махх тӀей<ref>{{Cite web|url = http://bibliotekar.ru/sobornoe-ulozhenie-1649/6.htm|title = Глава V Соборного уложения 1649 г. царя Алексея Михайловича|author = |work = |date = |publisher = }}</ref> * Щокъробе гьалдолеб нах тӀей * [[ЧӀаго рухӀи]] * [[Скафизм]] * [[ЧӀаго рукъи]] * [[РакьулӀ лъей]] * [[ГӀалхул хӀайваназе рехи]] * [[Акулабазе рехи]] * [[Борхьазул гвенд]] * [[Линчи|Кескаде къотӀи-къотӀи]] * [[Асфиксия]] (испаназул [[гаррота]]) * [[ХьалахъгӀучӀалда вай]] * [[Хечалда ххей]] * [[Дьёрд Дожил бетӀерлъуда гъоркь данде рахъин|БагӀарараб тахида чӀезави ва багӀарараб таж тӀад лъей]] * «[[Маххул гӀадан]]» * [[Гамида гъоркьан цӀай]] * [[ЩайтӀазул гьури (чӀвазе къотӀи)|ЩайтӀазул гьури]] * [[Фаларидил оц]] {{конец}} == ХӀужжаби == {{хІужаби|25em}} == Адабият == {{refbegin|2}} * ''[[Анашкин, Григорий Захарович|Анашкин Г. З.]]'' Смертная казнь в капиталистических государствах: (историко-правовой очерк). — М.: Юридическая литература, 1971. — 144 с. * ''{{comment|Викторский С. И.|Сергей Иванович Викторский – юрист, приват-доцент Московского университета}}'' История смертной казни в России и современное её состояние. — М.: тип. Императорского Московского университета, 1912. — 388 с. * ''[[Гернет, Михаил Николаевич|Гернет М. Н.]]'' Смертная казнь. — М.: тип. Я. Данкина и Я. Хомутова, 1913. — 149 с. * ''{{comment|Георгиевский Э. В.|Эдуард Викторович Георгиевский — кандидат юридических наук, профессор кафедры уголовного права Юридического института Иркутского государственного университета}}'' Кровная месть и смертная казнь у восточных славян // Сибирский юридический вестник. — 2005. — № 1. — С. 14-19. * {{ВТ-ЭСБЕ|Смертная казнь|[[Губский, Михаил Фёдорович|Губский М. Ф.]]}} * ''{{comment|Жильцов С. В.|Сергей Васильевич Жильцов — доктор юридических наук, профессор кафедры теории и истории государства и права Волжского университета имени В. Н. Татищева}}'' Смертная казнь в истории России. — М.: Зерцало-М, 2002. — 464 с. * ''[[Загоскин, Николай Павлович|Загоскин Н. П.]]'' Очерк истории смертной казни в России // Годичный акт в Императорском казанском университете: Слова и речи от 5 ноября 1891 года. — Казань: тип. Императорского университета, 1891. — 102 с. * ''Игнатов В. Д.'' Палачи и казни в истории России и СССР. — М.: Вече, 2013. — 416 с. * ''[[Квашис, Виталий Ефимович|Квашис В. Е.]]'' Смертная казнь: глобальные тенденции и перспективы // Уголовное право. — 2001. — № 3. — С. 103—110. * ''{{comment|Кизилов А. Ю.|Андрей Юрьевич Кизилов — кандидат юридических наук, старший преподаватель кафедры уголовного права и криминологии Ульяновского государственного университета}}'' Смертная казнь: апология: уголовно - правовой очерк. — М.: Юрист, 2003. — 50 с. * ''[[Кистяковский, Александр Фёдорович|Кистяковский А. Ф.]]'' [[Исследование о смертной казни]]. — Тула: Автограф, 2000. — 270 с. * ''Корсаков К. В.'' Модель возмездия в криминологии и уголовно-правовой доктрине. — М.: Юрлитинформ, 2007. — 224 c. * ''[[Кропоткин, Пётр Алексеевич|Кропоткин П. А.]]'' Наказание смертной казнью // [[Родина (журнал)|Родина]]. — 1990. — № 4. — С. 8. * ''[[Малиновский, Иоанникий Алексеевич|Малиновский И. А.]]'' Кровавая месть и смертные казни. — Томск: типо-литография Сибирского товарищества печатного дела, 1908. — 538 с. * ''[[Малько, Александр Васильевич|Малько А. В.]]'' Смертная казнь как правовое ограничение // [[Государство и право]]. — 1993. — № 1. — С. 73—79. * ''{{comment|Мезяев А. Б.|Александр Борисович Мезяев – доктор юридических наук, профессор, заведующий кафедрой конституционного и международного права Университета управления «ТИСБИ»}}'' Смертная казнь и современное международное право. — М.: Права человека, 2004. — 252 с. * ''[[Михлин, Александр Соломонович|Михлин А. С.]]'' Высшая мера наказания: история, современность, будущее. — М.: Дело, 2000. — 176 с. * ''[[Никитинский, Леонид Васильевич|Никитинский Л. В.]]'' Смертию смерть поправ? // Родина. — 1990. — № 4. — С. 75. * [[Ознобкина, Елена Вячеславовна|Ознобкина Е. В.]] [http://rl-online.ru/articles/Rl03_05/352.html О смертной казни] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211129131346/http://rl-online.ru/articles/Rl03_05/352.html |date=2021-11-29 }} // Развитие личности. 2005. № 3. * {{БРЭ|автор=[[Рарог, Алексей Иванович|Рарог А. И.]]|заглавие=Смертная казнь|ссылка=https://bigenc.ru/law/text/3839233|том=30|год=2015|страницы=472—473|ref=Рарог}} * Смертная казнь: за и против / Под ред. [[Келина, Софья Григорьевна|С. Г. Келиной]]. — М.: [[Юридическая литература (издательство)|Юридическая литература]], 1989. — 528 c. * ''[[Фуко, Мишель|Фуко М.]]'' Надзирать и наказывать. Рождение тюрьмы. — М.: Ad Marginem, 1999. — 478 с. * ''[[Черниловский, Зиновий Михайлович|Черниловский З. М.]]'' Смертная казнь: историко-философский аспект // [[Советское государство и право]]. — 1991. — № 1. — С. 128—137. * [http://www.psmb.ru/aktualnoe/aktualnye_temy/zashchita_zhizni/statja/neprostoi-razgovor-o-probleme-smertnoi-kazni-beseduju/ Непростой разговор. О проблеме смертной казни беседуют Александр Гордон и о. Георгий Кочетков] * [http://www.rupravo.ru/articles/176/82/knigi.html Право на смертную казнь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100102015741/http://www.rupravo.ru/articles/176/82/knigi.html |date=2010-01-02 }} (сборник статей) Науч. ред. А. В. Малько ; Гл. ред. Д. В. Казаков. М.: Юридическая фирма «Частное право» 2004. 224 с. ISBN 5-98623-002-7 {{refend}} == Линкал == {{Навигация}} * [http://www.tyurem.net/mytext/history/006.htm Смертная казнь в мире] * [http://www.murders.ru/pytki.html#telo История смертной казни]{{Хвараб регӀел|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{cite web|url=http://www.gazeta.ru/politics/2007/11/16_a_2316600.shtml|title=Смертная казнь не умрёт|publisher=[[Газета.ру]]|date=16 ноября 2007|accessdate=???|quote=[[ГА ООН]] приняла проект резолюции о введении моратория на смертную казнь во всем мире. По-видимому, на проект будет наложено вето}} * [http://www.newsru.com/dossier/3860.html Досье // Минюст России / Смертная казнь] * [http://www.echo.msk.ru/programs/albac/496799-echo/ Смертная казнь — бессмертна?] // «Эхо Москвы» * [http://deathweb.ru/index.php?name=Page&op=page&pid=77 Как казнили в СССР. Интервью с палачом] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200808120344/http://deathweb.ru/index.php?name=Page&op=page&pid=77 |date=2020-08-08 }} * [http://hr-cherkasy.blogspot.com/2011/08/blog-post_16.html Современность: как казнят в Японии] * [http://ria.ru/infografika/20120317/597978212.html Смертная казнь в странах мира] // РИА {{ВС}} {{ЧІвазе къотІи}} [[Категория:ЧӀвазе къотӀи| ]] [[Категория:ГӀумруялъул ихтиярал]] [[Категория:ТамихӀ гьаби]] 7mo3hm99jp1yvbmoftz46xczesjly8w 0 12748 100984 99227 2026-09-07T12:11:32Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100984 wikitext text/x-wiki [[Файл:Lateral_head_anatomy_detail.jpg|мини|Анатомияб сураталъул мисал.]] '''Анато́мия''' ({{Lang-la|anatomia}}, {{lang-el|[[ана-|ἀνα-]]}} «цӀидасан; тӀаса» + {{lang-el2|τέμνω}} «къотӀула, хъвалхьуна» рагӀиялдаса) — [[Биология|биологиялъул]] бутӀа, жиндица цӀех-рех гьабулеб организмалъул ва гьелъул бутӀабазул гӀуцӀиялъул.<ref>Merriam Webster Dictionary</ref> Анатомия ккола тӀабигӀиял гӀелмабазул бутӀа, жинца рухӀчӀаголъабазул ва инсанасул структурияб гӀуцӀи лъазабулеб. Ккола некӀсияб гӀелмулъун, тарихалда цебесеб заманалдаго баккараб.<ref>{{cite web|url=https://www.preps.ng/jamb-subject-combination-for-anatomy/|title=Anatomy|last=Rotimi|first=Booktionary|access-date=18 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170801080440/http://www.booktionary.com.ng/index_files/Page1935.htm|archive-date=1 August 2017|url-status=live}}</ref> Жиндир аслуялдалъун анатомия бухьараб буго цебетӀеялъул биологиялда, эмбриологиялда, дандекквеялъулаб анатомиялда, эвалюционияб биологиялда, филогениялда<ref name="intro HGray">{{cite web|url=http://www.bartleby.com/107/1.html|title=Introduction page, "Anatomy of the Human Body". Henry Gray. 20th edition. 1918|access-date=19 March 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070316005206/http://www.bartleby.com/107/1.html|archive-date=16 March 2007}}</ref>. <br /> == Анатомияб цӀех-рехалъул къагӀидаби == Жакъасеб анатомиялъул гӀелмуялъул буго гӀезегӀан кӀудияб гӀадамасул ва хӀайваназул каркъалаялъул гӀуцӀиялъул цӀех-рех гьабулел къагӀидабазул арсенал. ЦӀех-рех гьариялъул къагӀидаби рарал руго цӀех-рехалъул мурадазда ва масъалабазда. КъагӀидабазул руго<ref name="Prives2" />: * бищун басрияб ва жеги жиндир кӀвар бугеб ''къотӀиялъул (препарированиялъул) къагӀида'', жиндалъун морфологияб анатомиялъул бутӀаялъе цӀар кьураб, хӀалтӀизабула кӀудиял бутӀабазул топографиялъул ва къватӀисеб гӀуцӀиялъул цӀех-рех гьабизе; * ''инъекциялъул къагӀида'', гӀемер рентгенографиялда цадахъ, хӀалтӀизабула сосудазул, протоказул ва гьодорлъабазул цӀех-рех гьабизе; * ''«пироговасул суял»'' — суял, жидедалъун текстусазул хурхеназул ва лугби цоцаде данде ккун ругеб хӀалалъул хӀакъалъулӀ информация щолеб; * пластикияб реконструкция — гистология суял данде кквеялдалъун цӀех-рех гьабула бугеб лага ялъуни текстусалъул реконструкция гьаби; * Антропометрикия (соматометрикияб) къагӀида — къаркъалаялъул гӀуцӀиялъул гьелъул бутӀабазул роцен гьабиялдалъун ва гьезул данде кквеялъул хӀисаб гьабиялдалъун цӀех-рех гьабизе рес кьола. == Анатомиялъул бутӀаби == === Гъвет-хералъул анатомия === === ХӀайваназул анатомия === === ГӀадамасул анатомия === === Дандекквеялъулаб анатомия === == Анатомиялъул терминология == == ХӀужжаби == {{ХІужаби}} oc30j0c3gjr2pju2t8ns0oj3hsj3e3c 0 12845 101117 99678 2026-09-07T12:33:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101117 wikitext text/x-wiki {{НекІсияб Египеталъул пиргІавназул наслаби |Период = [[Египеталъул цІияб ханлъи|ЦІияб ханлъи]] |ЦІар XVIII Наслу |Иллюстрирование = <div style=>[[Файл:AhmoseI-StatueHead_MetropolitanMuseum.png|100x100пкс|АхІмос I — Наслуялъул тІоцевесев пиргІавн]] [[Файл:Statua cultuale di Amenhotep I ATG 1766.TIF|100x100пкс|АменхІотеп I]] [[Файл:ColossalSandstoneHeadOfThutmoseI-BritishMuseum-August19-08.jpg|100x100пкс|Тутмос I]]<br>[[Файл:Stone_block_with_relief_at_Karnak_Temple_Thutmosis_II.jpg|100x100пкс|Тутмос II]] [[Файл:Hatshepsut.jpg|100x100пкс|Хатшепсут]] [[Файл:Thutmosis III-2.jpg|100x100пкс|ТІутмос III ТІадегІанав]]<br>[[Файл:Amenophis_II-E_10896-IMG_0085-gradient.jpg|100x100пкс|АменхІотеп II]] [[Файл:Louvre_Museum_(7465530452).jpg|100x100пкс|Тутмос IV]] [[Файл:Amenhotep_iii_british_museum.jpg|100x100пкс|АменхІотеп III]]<br>[[Файл:GD-EG-Caire-Musée061.JPG|100x100пкс|Ахенатен]] [[Файл:Relief mit Darstellung eines Königs und einer Königin - Ägyptisches Museum ÄM 15000.jpg|100x100пкс|Сменхара]] [[Файл:UnfinishedStele-NefertitiPouringWineIntoAkhenatensCup.png|100x100пкс|Нефернеферуатен]]<br> [[Файл:CairoEgMuseumTaaMaskMostlyPhotographed.jpg|100x100пкс|Тутанхамун]] [[Файл:Opening_of_the_Mouth_-_Tutankhamun_and_Aja-2.jpg|100x100пкс|Ай]] [[Файл:StatueOfHoremhebAndTheGodHorus-DetailOfHoremheb01_KunsthistorischesMuseum_Nov13-10.jpg|100x100пкс|Хоремхеб]]</div> |Иллюстрациялда гъоркьхъвай = Наслуялъул пиргІавнал |Цогидал цІарал = ''Тутмосидал'' |Тахшагьар = [[Уасет]], [[Ахетатон]] |БетІерлъи гьабураб заман = 1550–1292 сонал н. щ. |Халалъи = 258 |Наслуялъул тІоцевесев = [[АхІмос I]] |БетІрлъи гьабуразул къадар = 15 пиргІавн |Наслуялъул ахирисев = [[Хоремхеб]] |Бищун машгьурал = |Цебесеб наслу = [[Египеталъул анцІила анкьабилеб Наслу|XVII Наслу]] |ЦІар2 = XVIII Наслу |Хадусеб наслу = [[Египеталъул анцІила ичІабилеб Наслу|XIX Наслу]] |Викигъамас = 18th dynasty of Egypt }} '''Египталъул анцӏила микьабилеб династия''', '''Тутмосилал''' (1550–1292 НЩ) букӏана [[НекӀсияб Египет|НекӀсияб Египталъул]] [[пиргӀан|пиргӀанзабазул]] династиябазулӏ бищунго цӏар рагӏаразул цояб. XVIII династиялъул ккола бищун къуватал пиргӀанзаби (гьездаго гъорлӏ [[Тутмос III]]), жидеца Египталъул гӀурхъаби гӏатӏид гьарурал ва [[Египеталъул цӀияб къираллъи|империя]] гӀуцӀарал. Гьеб наслуялъул ккола пиргӀан-чӏужу [[ХӀатшепсут]]. Цоги машгьурав пиргӀанлъун ккола [[Ахенатон]], «пиргӀан-бидгӏачи», жинца [[НекӀсияб Египеталъул дин|НекӀсияб Египеталъул диналде]] инкар гьабурав, ва гьесул лъади Нефертити Тутмосилазул ахирисев тахида вукӀарав чилъун ккола Тутанхамон, жиндир хоб-рукъ, 1922 соналъ Гьавард Картерица рагьараб, бищун кӀудияб археологияб рагьилъун кколеб. [[Ай (пиргӀан)|Ай]] ва Хоремхеб гьединго рачуна XVIII династиялъулӏе. XVIII династиялъул мехалда рарал руго Лукъсуралда Амунил кӏалгӏа, III Тутмосил гьатӏан ва ХӀатшепсутил Джесер-джесерау. ==Тарих== === Династия байбихьи === [[Файл:Trial_piece_showing_a_head_of_an_unknown_king_in_profile._Uraeus_on_forehead._Limestone_relief._18th_Dynasty._From_Thebes,_Egypt._The_Petrie_Museum_of_Egyptian_Archaeology,_London.jpg|слева|мини|Жеги лӏугӀичӀеб релиеф, кинав пиргӀанасулали лъаларо. XVIII династия. Уасеталдаса. Петрил Египталъулаб археологиялъул музей. Лондон.]] [[Файл:Head_of_an_Early_Eighteenth_Dynasty_King,_ca._1539-1493_B.C.E.,37.38E.jpg|мини|XVIII династиялъул цевесев пиргӀанасул бетӀер, гӀ-ш. 1539–1493 НЩ, 37.38 E, [[Бруклиналъул музей]]]] XVIII династиялъе кьучӀ лъуна [[Камос|Камосил]] ([[Египеталъул анцӀила анкьабилеб династия|цебесеб династиялъул]] тӏарамагъадисев пиргӀан) вац [[АхӀмос I|I АхӀмосица]]. Эс рагӀалде бахъинабуна гиксосазде данде гьабулеб букӀараб рагъул кампания ва тӀубанго эркен гьабуна эздаса [[Гъоркьияб Египет]]. [[АхӀмос I|I АхӀмосил]] пиргӏанлъи рикӀкӀуна [[КӀиабилеб хиси ккараб заман|КӀиабилеб хиси ккараб заманалъул]] ахирлъун ва [[Египеталъул цӀияб ханлъи|ЦӀияб ханлъиялъул]] байбихьилъун. [[АхӀмос I|I АхӀмосидаса]] хадув ханлъуде вачӀана гьесул вас [[АменхӀотеп I]], жиндир ханлъиялъул заманалда жаниб цогиязде данде ккун гӀемер хиса-басиял ккечӀев<ref>Aidan Dodson, Dyan Hilton: pg 122</ref>. I АменхӀотепил, батизе бегьулеб жо, вас вукӀинчӀо, ва гьесда хадусев пиргӀавнлъун лӀугьана [[Тутмос I]], ханзабазул наслуялъулгун лъадудасан хурхен бугев. Гьес жиндир ханлъиялъул заманалда жаниб Египеталъул гӀурхъаби гӀатӀид гьаруна шималияб рахъалдаса [[Фурат|Фураталда]] бугеб Каркемиш шагьаралдаса бахъун жанубияб рахъалде Курусалда [[Нил|Нилалъул]] 4-б хӀокӀалде щвезегӀан. [[Тутмос I|I Тутмосидаса]] хадув ханлъуде вачӀана [[Тутмос II]]. Гьев хун хадуб ханлъиялъул иш кверде босана [[Тутмос I|I Тутмосил]] яс [[ХӀатшепсут|ХӀатшепсутица]]: цин гьитӀинго вугев жиндирго росасул цогияй лъадуе гьавурав васасул ([[Тутмос III ТӀадегӀанав]]) регент хӀисабалда ва хадуб жийго пиргӀавн хӀисабалда. Гьелъ ханлъи гьабуна 20-ялдаса цӀикӀкӀун саназ. ХӀатшепсут хисун пиргӀавнлъун вачӀана [[Тутмос III ТӀадегӀанав]], жив [[НекӀсияб Египет|Египеталъул]] бищун къуватав рагъулав цевехъан хӀисабалда машгьурлъарав, гьес [[Азия|Азиялда]] гьарурал рагъулал кампанияз щула гьабуна Египеталъул кверщел, Египет лӀугьана жиндир заманаялда бищун къуватаб империялъун. [[Тутмос III ТӀадегӀанав|III Тутмосил]] ханлъиялъул ахирисел саназда гьесда цадахъ ханлъи гьабуна гьесул вас [[АменхӀотеп II|II АменхӀотепица]], жив эмен хун хадув пиргӀавнлъун лӀугьарав. АменхӀотеп II вукӀана лага-черх къуватав, чӀорбутӀалъ речӀчӀун жиндихъе чи вахунарев пиргӀавнлъун, бицен буго, гьесул лъидаго нахъе цӀазе кӀолареб чӀорбутӀ букӀанин абун. Батизе рес буго, гьес Египеталъул империялъул гӀурхъаби жанубияб рахъалде гӀатӀид гьари. [[АменхӀотеп II]] хун хадуб пиргӀавнлъун лӀугьана гьесул вас [[Тутмос IV]], гьесда хадув вачӀана вас [[АменхӀотеп III]], жиндир ханлъиялъул заман тӀолабго XVIII наслуялъул къуваталъул ва гучалъул заваллъун лӀугьана, гьесул заманалда гӀумруялде рахъинаруна гӀемерал архитектуриял проектал. Гьелъул рахъалъ [[АменхӀотеп III|III АменхӀотепихъе]] вахуна цохӀо [[Египеталъул анцӀила ичӀабилеб Наслу|XIX Наслуялъул]] [[Рамсес ТӀадегӀанав]]<ref>Aidan Dodson, Dyan Hilton: pg 130</ref>. === Амарналъул период === {{main|Амарналъул период}}[[III АменхӀотепил]] вас ва ирсилав Тутмос хеко хола ва гьесул бакӀалда вачӀуна АменхӀотеп IV, жинца инсул ахирисел саназда гьесда цадахъ ханлъи гьабурав. Гьеб цадахъ ханлъи чан соналъ гьабурабали мухӀканго лъаларо, цо-цо египтологаз рикӀкӀуна гьеб дагьабго заманалъ букӀанин абун, цогида — 12 соналде щвезегӀан букӀанин абун; руго гьединаб цадахъ ханлъи букӀинчӀин абун рикӀкӀунелги. Жиндир ханлъиялъул 5-б соналъ, IV АменхӀотепица жиндирго цӀар хисун босула [[Ахенатен]] абураб цӀар ({{lang|egy|[[wikt:ꜣḫ-n-jtn|ꜣḫ-n-jtn]]}}, "Атоние мукагӀалъи бугев"), ва [[Уасе]]<nowiki/>т шагьаралъул бакӀалда Египеталъул тахшагьарлъун гьабула цӀияб бараб [[Ахетатон]] шагьар. Ахенатонил ханлъиялда жаниб гьес [[Атон]] (jtn? бакъул гор) лӀугьинабула цин бищун тӀадегӀанаб илагьлъун, ва хадуб цохӀо бугеб илагьлъун, бабйбихьула Ахенатонил диниял хиса-басиял, жидер хӀасилалдалъун египтяназул гӀадатазул дин нахъ чӀвалев ва хутӀарал илагьзабазул килисаби къалеб<ref>{{cite book|last1=Dodson|first1=Aidan|authorlink1=Aidan Dodson|last2=Hilton|first2=Dyan|title=The Complete Royal Families of Ancient Egypt|url=https://books.google.com/books?id=ONKiQAAACAAJ&pg=PA142|year=2010|publisher=Thames & Hudson|isbn=978-0-500-28857-3|page=142}}</ref>. Ахенатонил хиса-басиял хӀакъикъияб монотеизмаялда бащад букӀиналъул суалалда тӀасан бахӀсал жакъа къоялъги руго гӀалимзабазда гьоркьор. Цо-цояз рикӀкӀуна Ахенатеница монотеистияб дин бахъанин абун, цогидаз — гьес цогидал илагьазул культал къинарун, Атонил культ бетераблъун гьабунин, амма гьебго заманалда цо-цо гӀадатазул илагьаздасаги инкар ьабичӀин абун. Хадусел египтяназ Амарналъул период рикӀкӀунаан мекъе ккейлъун ва Ахенатенил хиса-басиял бидгӀалъун ва гьересилъун. Ахенатен хун хадуб рукӀарал лӀугьа-бахъинал руго ричӀчӀуралел. Лъала [[Сменхкара]] ва [[Нефернеферуатен]] абулел цӀарал ругел чагӀи, амма гьезул роль ва тарихалда жаниб бакӀ руго жидеда тӀасан бахӀал лӀугӀичӀел суалалъун. Нефернеферуатен йикӀун ятизе бегьула [[Ахенатен|Ахенатенил]] [[КӀудияй ханасул лъади|кӀудияй лъади]] Нефертитилъун, Нефернеферуатен абулеб тах цӀаралда гъоркь къокъаб заманалъ ханлъи гьабурай. XVIII Наслуялда гӀагарлъиялъулаб хурхен бугев пиргӀавн ккола [[Тутанхамун]], жиндир ханлъиялъул заман цӀакъ къокъав; гьев гӀолохъанго хола. Гьесул заманалда [[Ахетатон]] шагьар рехун тола, [[Ахенатенил]] диниял хиса-басиял нахъчӀвала<ref name="DH-143">{{cite book|last1=Dodson|first1=Aidan|authorlink1=Aidan Dodson|last2=Hilton|first2=Dyan|title=The Complete Royal Families of Ancient Egypt|url=https://books.google.com/books?id=ONKiQAAACAAJ&pg=PA143|year=2010|publisher=Thames & Hudson|isbn=978-0-500-28857-3|page=143}}</ref>. === Ай ва ХӀоремхӀаб === [[Файл:Block_Statue_of_Ay,_ca._1336-1327_B.C.E._66.174.1.jpg|мини|Айил блок-статуя, гӀ-ш. 1336–1327 н. щ., 66.174.1, Бруклиналъул музей]] XXVIII Наслуялъул ахирисев кӀиго пиргӀавн — [[Ай (пиргӀавн)|Ай]] ва [[ХӀоремхӀаб]] — бетӀерлъуде рачӀуна лъимал гьечӀого хварав [[Тутанхамун|Тутанхамунида]] хадур. Гьев кӀиявго вукӀуна ханзабазул хӀакимзабазда гьоркьоса. [[Ай (пиргӀавн)|Ай]] гьединго вукӀун ватизе бегьула [[Ахенатен|Ахенатенил]] имгӀаллъун эбелалъул рахъалдасан. Айица чӀужун ячун йикӀун ятизе бегьула Анхесенамун, [[Тутанхамун|Тутанхамунил]] бесдал яц ва лъади, жиндихъего ханлъи щвеялъе гӀоло; гьей гьелдаса хадуб хеко хола, ва Айица ячуна [[Тэи]], жий Нефертитил рахьдал эбеллъун йикӀарай. Айил ханлъи халат бахъунаро. Гьесдаса хадуб ханлъуде вачӀуна [[ХӀоремхӀаб]], Тутанхамунил аскаразул цевехъан, жив ирсилавлъун гьавизе Тутанхамунада ракӀалда вукӀарав. Батизе бегьула, гьес Ай тӀаса рехи. ХӀоремхӀабице байбихьула пачалихъалъул иш рукӀалиде бачине, гьес гьабула чанго рагъул сапар ва хеттазде данде рагъ, [[ГӀагараб Машрикъ|ГӀагараб Машрикъалда]] Египеталъул кверщел, жиб [[Ахенатен|Ахенатенил]] заманалда загӀиплъараб, букӀадахъин гьабизе. [[ХӀоремхӀаб]] хола лъимал гьечӀого, жиндирго ирсилавлъул вазир Рамсес лъазе гьабун. [[Рамсес I]] вачӀуна ханлъуде н. щ. 1292 соналъ ва гьесдаса байбихьула [[Египеталъул анцӀила ичӀабилеб наслу|XIX Наслу]]. <br /> ==ПиргӀавнал== {| class="wikitable" width="100%" ! width="15%" |ЦӀар ! width="20%" |Картуш ! width="15%" |Сурат ! width="15%" |Ханлъиялъул заман ! width="15%" |Лъудби ! width="15%" |Вукъараб бакӀ |- |[[АхӀмос I|Небпехтира АхӀмос I]], АхӀмос I |{{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>ra:nb-F9:t*t:</hiero>}}{{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>iaH-ms-s</hiero>}} |<center>[[Файл:AhmoseI-StatueHead_MetropolitanMuseum.png|237x237пкс]]</center> |<center>ГӀ. ш. '''1550–1525''' н. щ.</center> | *''[[АхӀмос-Нефертари]]'' *''[[АхӀмос-Хенуттамеху]]'' *''[[АхӀмос-Ситкамос]]'' | |- |[[АменхӀатеп I|Джесеркара АменхӀотеп I]] |{{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>N5-D45-D28</hiero>}}{{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>i-mn:n-R4:t*p</hiero>}} |<center>[[Файл:Statua cultuale di Amenhotep I ATG 1766.TIF|154x154пкс]]</center> |<center>1541–1520 н. щ.</center> | *''[[АхӀмес-Меритамон]]'' |[[KV39]]? яги [[ANB хоб-рукъ]] |- |[[Тутмос I|Аахеперкара Тутмос I]] |{{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>N5:O29-L1-D28</hiero>}}{{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>G26-F31-S29</hiero>}} |<center>[[Файл:ColossalSandstoneHeadOfThutmoseI-BritishMuseum-August19-08.jpg|130x130пкс]]</center> |<center>1520–1492 н. щ.</center> | *[[ЯхӀмос (I Тутмосил лъади)|''ЯхӀмос'']] *[[Мутнофрет|''Мутнофрет'']] |[[KV20]], [[KV38]] |- |[[Тутмос II|АахеперэнраТутмос II]] |{{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>N5:O29-L1-N35</hiero>}}{{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>G26-F31-S29</hiero>}} |<center>[[Файл:Stone_block_with_relief_at_Karnak_Temple_Thutmosis_II.jpg|безрамки|100x100пкс]]</center> |<center>1492–1479 BC</center> | *''[[ХӀатшепсут]]'' *''[[Исет]]'' |[[KV42]]? |- |[[ХӀатшепсут|''Мааткара ХӀатшепсут'']] ♀ |{{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>ra-mAat-kA</hiero>}}{{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>i-mn:n-W9*t:F4-:t-A51</hiero>}} |<center>[[Файл:Hatshepsut.jpg|121x121пкс]]</center> |<center>1479–1458 н. щ.</center> |Рос: *Тутмос II |KV20 |- |[[Тутмос III ТӀадегӀанав|Менхеперра Тутмос III]], Тутмос ТӀадегӀанав |{{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>ra-mn-xpr</hiero>}}{{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>G26-ms-nfr-xpr</hiero>}} |<center>[[Файл:Thutmosis III-2.jpg|150x150пкс]]</center> |<center>1458–1425 н. щ. (33 сон)</center> | *''[[СатиахӀ]]'' *''[[Меритра-ХӀатшепсут]]'' *''Небту'' *''Менхет'', ''Менуи'' ва ''Мерти'' |KV34 |- |[[АменхӀатеп II|Аахеперура АменхӀотеп II]] |{{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>N5:O29-L1:Z2s</hiero>}}{{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>i-mn:n-R4:t*p-HqA-iwn</hiero>}} |<center>[[Файл:Amenophis_II-E_10896-IMG_0085-gradient.jpg|100x100пкс]]</center> |<center>1425–1400 н. ш. (25 сон)</center> | *''[[Тиаа]]'' |KV35 |- |[[Тутмос IV|Менхеперура Тутмос IV]] |{{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>ra:mn-xpr-Z2</hiero>}}{{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>G26-ms-s</hiero>}} |<center>[[Файл:Louvre_Museum_(7465530452).jpg|100x100пкс]]</center> |<center>1400–1390 н. щ. (10 сон)</center> | *[[Нефертари (IV Тутмосил лъади)|''Нефертари'']] *[[Ярет (IV Тутмосил лъади)|''Ярет'']] *''[[Мутемуя]]'' (Митанниялъул хан I Артатамал ''яс'') |KV43 |- |[[АменхӀатеп III|Небмаатра АменхӀотеп III]] Гучав хан |{{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>ra-mAat-nb</hiero>}}{{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>i-mn:n-R4-HqA-R19</hiero>}} |<center>[[Файл:Amenhotep_iii_british_museum.jpg|133x133пкс]]</center> |<center>1390–1352 BC (38 сон)</center> | *''[[Тия]]'' *''[[Гилухепа]]'' (Митанниялдаса) *''[[Тадухепа]]'' (Митанниялдаса) *''[[Ситамон]]'' * Бабилалъул хан I Куригальзул ''яс''<ref name="WG">Grajetzki, ''Ancient Egyptian Queens: A Hieroglyphic Dictionary'', Golden House Publications, London, 2005, {{ISBN|978-0954721893}}</ref> *Бабилалъул хан Кадашман-Эллилил ''яс''<ref name="WG" /> *Арцавалъул хан Тархундарадал ''яс''<ref name="WG" /> *Аммиялъул ханасул ''яс''<ref name="WG" /> |KV22 |- |Неферхеперура-ваэнра АменхӀотеп IV/[[Ахенатен]] |{{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>ra-nfr-xpr-Z3-ra:wa:n</hiero>}}{{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>i-t:n:ra-G25-x:n</hiero>}} |<center>[[Файл:GD-EG-Caire-Musée061.JPG|133x133пкс]]</center> |<center>1352–1336 н. щ.</center> | *''[[Нефертити]]'' *''[[Кийа]]'' *''[[Тадухепа]]'' (Митанниялъул ханасул ''яс'') * Энишасиялъул бетӀер Шатьял ''яс''<ref name="WG" /> *''[[Меритатон]]''? *''[[Макетатон]]''? *''[[Анхесенамон]]'' *Бабилалъул хан II Бурна-бурниашил ''яс''<ref name="WG" /> |[[Ахенатонил хоб-рукъ]] |- |[[Сменхкара|Анххеперура Сменкхара]] |{{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>ra-anx-xpr-Z2</hiero>}}{{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>N5-s-mnx-D28-D45-L1:Z2</hiero>}} |<center>[[Файл:Spaziergang_im_Garten_Amarna_Berlin.jpg|120x120пкс]]</center> |<center>1335–1334 ш. щ.</center> | *''[[Меритатон]]'' | |- |[[Нефернефруатен|''Анххеперура-мери-Неферхеперура'']]/[[Нефернефруатен]] ♀ |{{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>ra-anx-xpr-Z3A</hiero>}}{{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>i-t:n:N5-nfr-nfr-nfr-nfr</hiero>}} |<center>[[Файл:UnfinishedStele-NefertitiPouringWineIntoAkhenatensCup.png|центр|141x141пкс]]</center> |<center>1334–1332 н. щ. (2 сон)</center> | Рос: *[[Эхнатон]]? *[[Сменхкара]]? | |- |Небхеперура Тутанхатен/[[Тутанхамун]] |{{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>ra-xpr-Z2:nb</hiero>}}{{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>i-mn:n-t-w-t-anx-S38-O28-M26</hiero>}} |<center>[[Файл:CairoEgMuseumTaaMaskMostlyPhotographed.jpg|125x125пкс]]</center> |<center>1332–1324 н. щ.</center> | *''[[Анхесенамун]]'' |[[KV62]] |- |[[Ай (пиргӀавн)|Хеперхеперура Ай]] (II) |{{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>N5-L1-L1-Z3-D4:Aa11:t</hiero>}}{{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>nTr-i-t:f-i-A2-i-i</hiero>}} |<center>[[Файл:Opening_of_the_Mouth_-_Tutankhamun_and_Aja-2.jpg|185x185пкс]]</center> |<center>1324–1320 н. щ.</center> | *''[[Анхесенамун]]'' *''[[Тэи]]'' |[[KV23]] |- |[[ХӀоремхӀаб|Джесерхеперура-сетепенра Мери-Амон-ХӀоремхӀаб]] |{{ПиргІавн/Преномен|Преномен=<hiero>ra:Dsr-xpr:Z2-ra-stp:n</hiero>}}{{ПиргІавн/Номен|Номен=<hiero>M17-Y5:N35-U6-G5-S3-Aa15:W3</hiero>}} |<center>[[Файл:StatueOfHoremhebAndTheGodHorus-DetailOfHoremheb01_KunsthistorischesMuseum_Nov13-10.jpg|134x134пкс]]</center> |<center>1320–1292 н. щ.</center> | *[[Амени (ХӀоремхӀабил лъади)|''Амени'']] *''[[Мутнеджем]]'' |[[KV57]] |} ===Хронограмма=== <timeline> ImageSize = width:800 height:auto barincrement:12 PlotArea = top:10 bottom:30 right:130 left:20 AlignBars = justify DateFormat = yyyy Period = from:-1560 till:-1290 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = unit:year increment:20 start:-1560 Colors = id:canvas value:rgb(0.97,0.97,0.97) id:PA value:green id:GP value:red id:eon value:rgb(1,0.7,1) # light purple Backgroundcolors = canvas:canvas BarData = barset:Rulers PlotData= width:5 align:left fontsize:S shift:(5,-4) anchor:till barset:Rulers from: -1550 till: -1525 color:PA text:"[[АхӀмос I]] (1550–1525 н. щ.)" from: -1525 till: -1504 color:PA text:"[[АменхӀотеп I]] (1525–1504 н. щ.)" from: -1504 till: -1492 color:PA text:"[[Тутмос I]] (1504–1492 н. щ.)" from: -1492 till: -1479 color:PA text:"[[Тутмос II]] (1492–1479 н. щ.)" from: -1479 till: -1457 color:PA text:"[[ХӀатшепсут]] (1479–1457 н. щ.)" from: -1479 till: -1425 color:PA text:"[[Тутмос III ТӀадегӀанав]] (1479–1425 н. щ.)" from: -1427 till: -1401 color:PA text:"[[АменхӀотеп II]]" (1427–1401 н. щ.) from: -1401 till: -1391 color:PA text:"[[Тутмос IV]]" (1401–1391 н. щ.) from: -1391 till: -1353 color:PA text:"[[АменхӀотеп III]]" (1391–1353 н. щ.) from: -1353 till: -1335 color:PA text:"[[Ахенатен]]" (1353–1335 н. щ.) from: -1336 till: -1335 color:PA text:"[[Сменхкара]] ?" (1336–1335 н. щ.?) from: -1335 till: -1333 color:PA text:"[[Нефернеферуатен]]?" (1335–1333 н. щ.?) from: -1333 till: -1323 color:PA text:"[[Тутанхамун]] (1333–1323 н. щ.)" from: -1323 till: -1319 color:PA text:"[[Ай]] (1323–1319 н. щ.)" from: -1319 till: -1292 color:PA text:"[[ХӀоремхӀаб]] (1319–1292 н. щ.)" barset:skip </timeline> == XVIII Наслуялъул тухумалъул гъветӀ == {{XVIII Наслу (НекІсияб Египет)}} == ХӀужжаби == {{ХІужаби}} == Адабият == '''''ГӀурус мацӀалда:''''' * Петер Элебрахт «Трагедия пирамид! 5000 лет разграбления египетских усыпальниц» (перевод с немецкого) О. И. Павловой, Москва, издательство «Прогресс», 1984 года./Peter Ehlebracht «Heltet die Piramiden Fest! 5000 Jahre Grabraub in Agypten» Düsseldorf — Wien, 1980, Econ Verlag. == Линкал == * [http://ru-egypt.com/lexicon/18_dynasty История XVIII династии] {{НекІсияб Египеталъул наслаби}} [[Категория:НекӀсияб Египеталъул наслаби|18]] [[Категория:Египеталъул XVIII Наслу|*]] ==ХӀужжаби== ==Адабият== ==КъватӀисел линкал== bemxrf3ilqssqo6ycyi1yn7a0kapqop 0 12886 100999 99271 2026-09-07T12:14:03Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100999 wikitext text/x-wiki {{ПиргӀавн |цӀар=АхӀмос I|байрахъ2_2=|титул_3=|хъулухъ_3=|комментариял_2=|хъулухъ нахъе кьей_2=|ирсилав_2=|хадув вачӀарав_2=|цеве вукӀарав_2=|пиргӀавн_2=|цӀаралда гъоркь_2=|пачалихъ_2=|тартиб-чӀуж_2=|тартиб_2=|байрахъ_2=|периодбайбихьи_3=|периодлъугӀи_2=|периодбайбихьи_2=|бетӀерлъи гьабиялъул заман_2=|титул_2=|хъулухъ_2=|цогидаб хъулхъ=|титулал_комментариял=|Карнакалъул сияхӀ_магӀна=|Карнакалъул сияхӀ_транслит=|Карнакалъул сияхӀалда цӀар_иеро=|Карнакалъул сияхӀалда цӀар=|Саккаралъул сияхӀ_маІна=|бетӀерлъи гьабиялъул заман_3=|периодлъугӀи_3=|Саккаралъул сияхӀалда цӀар_иеро=|лъади=[[АхӀмос-Нефертари]], [[АхӀмос-Ситкамос]], [[АхӀмос-ХенуттамехӀу]]|викигъамас=Ahmose I|монументал=|картушалъул гӀеблъи=|картуш=|рагъ=Гъоркьияб Египет эркен гьаби, гиксосазде данде рагъал|бетӀерлъи гьабуна=|аскаралъул тайпа=|гъорлӀе уна=|рагъул цӀар=Египеталъул киналго аскаразул цевехъан|дин=[[НекӀсияб Египеталъул дин]]|миллат=Египтянав|лъимал=[[АхӀмос-Меритамун]]<br/>[[АхӀмос-Ситамун]]<br/> [[Сиамун (I АхӀмосил вас)|Сиамун]]<br/>[[АхӀмос-гӀанх]]<br/> [[АменхӀотеп I]]<br/>[[Рамос (принц)|Рамос]]<br/>ятизе бегьула [[Мутнофрет]]ги|эбел=[[АхӀхӀотеп I]]|байрахъ_3=|эмен=[[Секъененра ТагӀа]]|вукъун вуго=Хоб-рукъ батун гьечӀо. Жибго мумия батана Дейр-ал-Бахриялда балъгояб рокъоб.|хвараб бакӀ=[[Уасет]], [[Египеталъул цӀияб ханлъи]]|хвараб къо-моцӀ=[[1524 сон н. щ.|1524 н. щ.]] (35 сон?)|гьавураб бакӀ=|гьавураб къо-моцӀ={{ГІага-шагарго}}[[1559 сон н. щ|1559 н. щ]].|комментариял_3=|ирсилав_3=|хадув вачӀарав_3=|цеве вукӀарав_3=|пачалихъ_3=|тартиб_3=|байрахъ2_3=|Саккаралъул сияхӀ_транслит=|Саккаралъул сияхӀалда цӀар=|аслияб цӀар={{Lang-egy|jꜥḥ ms(j.w)}}|цадахъ_ханлъи_гьабулев1периодбайбихьи_=|преномен_магӀна=|преномен_трансли=nb-pḥtj-Rˁ|преномен_иероглифал=<hiero>ra:nb-F9:t*t:</hiero>|преномен_=1|хронология=* 1550—1525 н. щ. (25 сон) — Ю. фон Бекератида рекъон * 1552–1527 н. щ. (25 сон) — Э. Хорнунгида рекъон * 1554–1529 н. щ. (25 сон) — Р. Паркерида рекъон * 1570–1546 н. щ. (24 сон) — Э. Ф. Вентеда рекъон * 1550–1525 н. щ. (25 сон) — K. A. Китченида рекъон * 1539–1514 н. щ. (25 сон) — Р. Крауссида рекъон * 1530–1504 н. щ. (26 сон) — [[Хельк, Вольфганг|В. Хелькида]] рекъон * 1576–1551 н. щ. (25 сон) — А. Вейгаллида рекъон<ref>{{ТӀехь|сон=|автор=Атрур Вейгалл|цІар=A history of the Pharaohs|бетІер=|оригинал=en|мацІ=|бакІ=|pages=244}}</ref>|наслу=[[Египеталъул анцӀила микьабилеб Наслу|XVIII Наслу]]|тарихияб период=[[Египеталъул цӀияб ханлъи|ЦӀияб ханлъи]]|комментариял_=|ирсилав_=[[АхӀмос-Сипаир]]{{Abbr|†|хекого хвана}}, [[АхӀмос-ГӀанх]]{{Abbr|†|хекого хвана}}, [[АменхӀотеп I]]|хадув вачӀарав_=[[АменхӀотеп I]]|цеве вукӀарав_=[[Камос]]|цадахъ_ханлъи_гьабулев1периодлъугӀи_=|цадахъ_ханлъи_гьабулев1_=|номен_иероглифал=<hiero>iaH-ms-s</hiero>|регент2периодлъугӀи_=|регент2периодбайбихьи_=|регент2_=|регентӀпериодлъугӀи_=|регентӀпериодбайбихьи_=|регент_=|коронация_=|периодлъугӀи_=1524 сс. {{Abbr|н. щ.|нилъеде щвелалде}}|периодбайбихьи_=1549|сураталда гъоркь хъвай-хъвагІай=I АхІмосил статуялъул бутІа, Метрополитеналъул искусствоялъул музей.|гІеблъи=250|сурат=Head of Ahmose I MET DP140854.jpg|номен_=1|номен_транслит=Ḏḥwtj-msj(w)|Абидосалъул сияхІ2_магІна=|Туриналъул сияхІ_транслит=|Абидосалъул сияхІ2_транслит=|Абидосалъул сияхІалда цІар2_иеро=|Абидосалъул сияхІалда цІар2=|Абидосалъул сияхІ_магІна=|Абидосалъул сияхІ_транслит=|Абидосалъул сияхІалда цІар_иеро=|Абидосалъул сияхІалда цІар=|Туриналъул сияхІ2_магІна=|Туриналъул сияхІ2_транслит=|Туриналъул сияхІалда цІар2_иеро=|Туриналъул сияхІалда цІар2=|Туриналъул сияхІ_магІна=|Туриналъул сияхІалда цІар_иеро=|номен_магІна=|Туриналъул сияхІалда цІар=|меседил цІар_магІна=|меседил цІар_транслит_=ṯz-tȝwj|меседил цІар_иероглифал_=<hiero>O29-L1-G43</hiero>|меседил цІар_=1|небти цІар_магІна=|небти_транслит=twt-mswt|небти_иероглифал=<hiero>t:t-A53-F31-t-G43</hiero>|небти-цІар_=1|хор цІар_магІна=|хор-цІар_транслит=ˁȝ-ḫprw|хор-цІар_иероглифал=<hiero>O29-L1-G43</hiero>|хор-цІар_=1|nocat=}} '''АхӀмос I''' ({{lang-egy|[[wikt:jꜥḥ|jꜥḥ]] [[wikt:msj|ms(j]][[wikt:.w|.w)]]}}, абул куцалъул реконструкция {{IPA|/ʔaʀaħ'ma:sjə/}} ([[гьоркьохъеб египти мацӀ|ГьЕ]]), Египтологиялда цӀалулеб куц ''АхӀмос'', цо-цо хъвала ''Амосис I'', "Аменес" ва "АахӀмес" абунги, цӀаралъул магӀна «[[АхӀ]] ([[МоцӀ (зоб)|моцӀ]]) бижана»<ref>Ranke, Hermann (1935) ''Die ägyptischen Personennamen'', Glückstadt: Verlag von J. J. Augustin, volume 1, page 12.19</ref><ref>Leprohon, Ronald (2013), Denise Doxey, editor, ''The Great Name: Ancient Egyptian Royal Titulary'', Atlanta: Society of Biblical Literature, page 96</ref>) вукӀана [[НекӀсияб Египет|НекӀсияб Египталъул]] [[пиргӀан]] ва [[Египталъул анцӀила микьабилеб династия|XVIII династиялъе]] кьучӀ лъурав чи. [[Васет|Васеталъул]] къиралзабазул династиялъул чи, эв вукӀана [[СекъененрагӀ ТагӀа II|II СекъененрагӀ ТагӀал]] вас, [[Египталъул анцӀила анкьабилеб династия|XVII династиялъул]] тӀарамагъадисев пиргӀан [[Камос|Камосил]] вац. АхӀмосил кӀудияв инсул ва инсул бетӀерлъул мехалда, Васет данде бахъана [[Гъоркьияб Египет|Гъоркьияб Египталда]] кверщел гьабун рукӀарал [[Гьиксосал|гьиксосазде]] данде. Эсие анкьго сон бугеб мехалда чӀвана юсул эмен,<ref name="Shaw 199">[[АхӀмос I#Shaw2000|Shaw. (2000)]] p. 199.</ref> гьелдаса лъабго сон индал, лъалареб гӀиллаялдалъун хвана эсул вац Камос, жиндица пиргӀанлъи лъабго соналъ гурони гьабичӀев. АхӀмос I бетӀерлъуде вачӀана вац хун хаду,<ref name="Grimal 192">[[АхӀмос I#Grimal1988|Grimal. (1988)]] p. 192.</ref> 10 сон бугеб мехалъ, ва коронациялдаса хаду эсие кьуна цӀар '''''[[wikt:nb#Etymology_2|nb]]-[[wikt:pḥtj|pḥtj]]-[[wikt:rꜥ|rꜥ]] «'''''Рал къуваталъул бетӀер» абураб магӀна бугеб. Жиндир пиргӀанлъуда жаниб, АхӀмосица рагӀалде бахъинабуна гьиксосазде данде гьабулеб букӀараб рагъ, элги щущахъ риххизарун, кьуд гьабуна [[Гъоркьияб Египет]], [[Васет|Васеталъул]] нухмалъиялъукье бачана тӀолабго Египет, гьединго элъул кверщаликье нахъруссинаруна жиндирго рукӀарал [[Нубия]]ги [[КанагӀан]]ги.<ref name="Grimal 192" /> Хаду АхӀмосица гьабуна пачалихъияб администрациялъул реорганизация, рагьана [[МагӀдан|магӀданал рахъулеб]] цӀиял бакӀал, [[Даран-базар|даран-базаралъе]] нухал ва байбихьана [[Египталъул гьоркьохъеб къираллъи|Гьоркьохъеб къираллъул]] мехалдасаго гьарурел рукӀинчӀел архитектуриял проектал рай. Гьеб хӀаракаталъул заваллъун ккана египтияз тӀарамагъадисеб пирамида бай. АхӀмосица бетӀерлъи гьабулеб мехалда кьучӀ тӀамуна Египталъул кӀвейигун цебетӀей тӀогьибе бахараб [[Египталъул цӀияб къираллъи|империялъе]]. == Къо-моцӀ ва бетӀерлъул мех == I АхӀмосил пиргӀанлъуе чӀезабизе бегьула гӀезегӀан мухӀканаб къо-моцӀ, [[АменхӀотеп I|эсул ирсиласул]] мехалда букӀараб [[Сириусалъул цикл|Сириусалъул гелиактикияб баккиги]] гӀадахъ босун, амма гьелда хаду хал кквей букӀараб бакӀалда хурхун бахӀсал рукӀиналъ, I АхӀмосил бетӀерлъул мехалъе, батӀи-батӀиял иццазда рекъон, рихьизарулел сонал руго 1570–1546, 1560–1537, 1551–1527 ва 1539–1514 нилӀеде щвелалде.<ref name="Grimal 193">[[АхӀмос I#Grimal1988|Grimal. (1988)]] p. 193.</ref><ref>Helk, Wolfgang. ''Schwachstellen der Chronologie-Diskussion'' pp. 47–9. ''Göttinger Miszellen'', Göttingen, 1983.</ref><ref>Encyclopaedia Britannica [https://www.britannica.com/biography/Ahmose-I Ahmose I | Accomplishments & Facts | Britannica.com]</ref> Манефоница АхӀмосил къираллъиялъе кьола 25 сонги 4 моцӀги<ref name="Grimal 193" /> (амма Манефоница наслуялъул тӀоцевесев пиргӀан "Тетмосис" абураб цӀаралда рехсон вукӀиналъ, батизе бегьулеб жо буго, эс батӀияв рехсолев вукӀин). Гьеб тарих ритуІхъ гьабула [[Тура|Тураялъул]] гамачӀ бахъулел бакӀазда батараб хъвай-хъвагӀуца, жинда АхӀмосил пиргӀанлъул "22 сон" рехсон бугеб.<ref>Breasted, James Henry. ''Ancient Records of Egypt, Vol. II'' p. 12. University of Chicago Press, Chicago, 1906.</ref> АхӀмосил [[Мумия|мумиялъул]] гьабураб медикияб хал-шалалъ чӀезабуна эв {{ГІага-шагарго}} 35 сонил гӀужда хвей, элъ ритӀухъ гьабула гьес 25 соналъ бетӀерлъм гьаби (гьев 10 сонил ригьда тахиде вачӀинги гӀадахъ босун).<ref name="Grimal 193" /> Эсул пиргӀанлъи байбихьиялъе радиокарбониял къо-моцӀазул диапазон чӀезабуна 1570–1544 НЩ, эзул гьоркьохъеб ккола 1557 НЩ.<ref>Christopher Bronk Ramsey et al., [https://dx.doi.org/10.1126/science.1189395 Radiocarbon-Based Chronology for Dynastic Egypt], ''Science'' 18 June 2010: Vol. 328. no. 5985, pp. 1554–1557.</ref> Артур Вейгаллида рекъон, I АхӀмосил къираллъул мех ккола гьединго 25 сон (1576–1551 {{Abbr|сс|сонал}} НЩ).<ref>''Артур Вейгал.'' ПиргӀаназул тарих.</ref> АхӀмосил къираллъуе батӀияб мехалъул къотӀел (1194–1170 НЩ) бихьизабуна [[Давид Рол]]ица,<ref>David Rohl, ''Pharaohs and Kings'' (1995), {{ISBN|0-609-80130-9}}</ref> амма гьеб нахъчӀвана гӀемерисел египтологистаз 2010 соналъ радиокарбонияб анализалъул хӀасилалъул публикация гьабилалдего. == Рагъул кампанияби == [[Файл:Dagger_bearing_the_name_of_Ahmose_I.jpg|слева|мини|201x201пкс|I АхӀмосил цӀар жинда бугеб ханжар. Онтариоялъул Роял Музей. Торонто.]] [[Файл:Pommel_of_the_dagger_bearing_the_name_of_king_Ahmose.jpg|справа|мини|200x200пкс|Ханжаралъул тӀагъиялда бугеб АхӀмосил картуш.]] Васеталда ругел пиргӀаназдаги ва гьиксосазул къирал [[Апепи (пиргӀан)|Апепида]] гьоркьоб рагъ байбихьана I АхӀмесил эмен [[Екъененра ТагӀа|СекъененрагӀ ТагӀал]] заманалда ва лъебергогӀан соналъ халатбахъана, гьеб рагъ, гьиксосалги щущахъ риххизарун, лӀугӀизабуна I АхӀмосица. РикӀкӀуна [[СекъененраӀ ТагӀа|СекъененрагӀ ТагӀа]] гьиксосазулгун рагъулӀ чӀванин абун, гьелъие хӀужжалъун буго гьесул мумялда ругел гӀемерал къотӀарал ругънал. СекъенерагӀ ТагӀал ирсилав, Камос (АхӀмосил кӀудияв вацлъун ватизе бегьула), лъалеб жо, чанго нухалъу тӀаде кӀанцӀана гьиксосазул тахшагьар [[Аварис|Аварисалда]] сверун ругел ракьазде<ref name="Shaw 199">[[АхӀмос I#Shaw2000|Shaw. (2000)]] p. 199.</ref>. [[Камос|Камосил]] къираллъи къокъаб букӀун батизе буго, щай гурого гьесул бетӀерлъиялъул жиндие хӀужжаби ругеб сонлъун кколеб буго 3-абилеб сон. Гьев хисун вачӀана I АхӀмос. Гьебго заманалда хун ватизе вуго Апепиги. КӀиго канагӀаниязул цӀар — Аусерра ва Акъениенра — жал тарихиял иццазда Апепие рехсон ругел, ккола цого къираласул цӀараллъун, гьел хӀалтӀизарулаан АхӀмосил тушбабаз батӀи-батӀияб заманалда жаниб. I АхӀмос бетӀерлъуде вачӀана жеги лъимерлъуда вукӀаго, ва гьев балугълъиялде вахинегӀан, регентлъун йикӀана гьесул эбел [[АхӀхӀотеп I|АхӀхӀотеп]]. Египеталъе нухмалъи гьабулеб букӀараб заманалъ гьелъул рукӀарал ролазул (гьенибго хӀурматияб титул "Египеталъе нухмалъи гьабуей") сипатазда рекъон, АхӀмос балугълъиялде вахиналде, гьелъ Васеталъул аристократия консолидатинабула. ХӀакъикъаталда, Апепи II вукӀун ватани I Апепил ирсилавлъун, гьев АхӀхӀотепица регентлъиялъул заманалда Дльтаялде нахъе къазавула, гьелъи хӀужжалъунги буго [[Пер-Бастет|Бубастис]] шагьаралдаса жанубияб рахъалдехун цониги монументазда гьесул цӀар тӀокӀалъ гьечӀолъи<ref name="Grimal 1942" /> === Гиксосазда тӀад бергьенлъи боси === === КъватӀисел улкабазде рагъул сапарал === Гьиксосазда тӀад бергьенлъи босун хадуб, АхӀмосица байбихьана [[Шам|Шамалда]] ва Нубиялда рагъул кампаниял. Гьесул 22-абилеб соналъул кампания щола Шамалда бугеб [[Джахи]] абулел ракьалде ва, батизе бегьулеб жо, [[Фурат]] гӀоралде щвезегӀанги, амма гӀемерисеб Фурат гӀоралде щвезегӀан рагъул сапарал гьарурав пиргӀанлъун рикӀкӀуна [[Тутмос I]]. БукӀаниги, АхӀмосица кверщаликье рачуна Къедем абулеб бакӀги (рикӀкӀуна Библосалда аскӀоб букӀанин абун) ва гьелде щвезегӀан ругел ракьалги, гьелъие нугӀлъи гьабула гьесул хъизан [[АхӀмос-Нефертари|АхӀмос-Нефертарил]] хоб-рокъоб батараб [[Остракон|остраконалъ]].<ref>Weinstein, James M. ''The Egyptian Empire in Palestine, A Reassessment'', p. 6. Bulletin of the American Schools of Oriental Research, n° 241. Winter 1981.)</ref> Гьеб кампаниялъул киналниги лӀугьа-бахъинал мухӀканго лъалел гьечӀо, щай абуни информациялъул аслияб иццлъун вукӀараб [[АхӀмос, Ибанал вас|Ибанал вас АхӀмосица]], жив рагъулаб флоталда хъулухъалда вукӀарав, гьеб ракъдада гьабураб рагъул сапаралда гӀахьаллъи гьабичӀолъиялъ. Амма Шималияб КанагӀаналда гьарурал археологиял рухъа-хъваязда рекъон абизе бегьула н. щ. XVI гӀасруялда АхӀмосида ва гьесде гӀагарал ирсилазда ракӀалда букӀанин КанагӀан бахъизе гуреб, амма гьиксосазул хӀакимлъи тӀубан тӀагӀинабизе. Гьенир гӀемерисел бакӀал гьеб заманалда чӀунтизаруна ва чӀорого гьарун руго ва хадур цӀи гьарун гьечӀо — гьеб хӀалтӀи ракьал рахъизе ва мукӀур гьаруразда тӀад магъало лъезе ракӀалда бугел пиргӀавназ гьабулароан.<ref>Weinstein, James M. ''The Egyptian Empire in Palestine, A Reassessment'', p. 7. Bulletin of the American Schools of Oriental Research, n° 241. Winter 1981.</ref> I АхӀмосица Нубиялда гьарурал кампаниязул документация гьабун буго дагьабги лъикӀ. ТӀоцебесеб Нубиялъул кампания лӀугӀун гӀемерго заман иналде, Аата абун жинда цӀар бугев нубиясул бетӀерлъуда гъоркь байбихьула нубиял АхӀмосиде данде рахъин, амма гьел гъурула. Гьелдаса хадуб Уасеталде данде чӀарав египтянас, Течен абун жинда цӀар букӀав, Нубиялда ракӀарула пиргӀавнасде данде гӀемерал чагӀи, амма гьелги гъурула. АхӀмосица Египеталъул Нубиялда тӀад букӀараб кверщел букӀадахъин гьабула, гьеб цӀуни ва гьелда хадуб хал кквей тӀалъула [[Бухен|Бухеналда]] гьабураб цӀияб административияб марказалда.<ref name="Grimal 1902" /> Батизе буго, Египеталъул Нубиялда тӀад миллияб хӀакимлъи гьабун хадуб, АхӀмосица жиндие ва жиндаса цере рукӀарал пиргӀавназе кумек ва квербакъи гьарурал амирзабазе ва гьезул тухумазе шапакъатал гьари.<ref name="Shaw&Nicholson 18">Shaw and Nicholson. (1995)</ref> == Гьунарлъи ва момнументал рай == [[Файл:Ahmose_1.jpg|мини|320x320пкс|I АхӀмосил курхьеназул бутӀа, Лувралъул музей]] АхӀмосил заманалда, ТӀасияб ва Гъоркьияб Египет цӀидасан цолъидал, байбихьана монтументал разе ва гьунарлъиялъе квер бакъи гьаби. Документазда рекъон, АхӀмосица кинабниги пачалихъалъе тӀаде бачӀунеб бечелъиялъул 10 бутӀа гьабун цо бутӀа буссинабуна магӀбадазде ва илагьазе лъаглъи гьабиялъе,<ref name="Maspero">Maspero, Gaston. ''[https://www.gutenberg.org/files/17324/17324.txt History Of Egypt, Chaldaea, Syria, Babylonia, and Assyria], Volume 4 (of 12),'' Project Gutenberg EBook, Release Date: December 16, 2005. EBook #17324.</ref> монументал рай цӀи гьабиялъе ва искусство цебетӀеялъе. Гьиксосазда тӀад бергьенлъи боси АхӀмосил къираллъиялъул ахиралда гӀадин букӀиндал, гьесул монументал ралел проектазул халалъи букӀана 7 соналдаса цӀикӀкӀинчӀеб,<ref name="Shaw 209">[[АхӀмос I#Shaw2000|Shaw. (2000)]] p. 209.</ref> ва гӀемерисел гьес разе байбихьарал монументал рагӀалде рахъинарун ратизе бегьула гьесул вас ва ирсилав I АменхӀотепица.<ref name="Shaw 213">[[АхӀмос I#Shaw2000|Shaw. (2000)]] p. 213.</ref> Гьесул къираллъиялъул заманалда устарзабаз гьарурал хӀалтӀаби руко цебе букӀараб кӀиабилеб хиси ккараб заманалъул хӀалтӀабаздаса дагьалги мухӀканал, амма цо-цо Басрияб ва Гьоркьохъеб ханлъиялда гьарурал махщалилал хӀалтӀабаздаса къурал<ref name="rice 3">[[АхӀмос I#Rice2001|Rice. (2001)]] p. 3.</ref>. Египетги цолъизабун, Нубиялда тӀад кверщелги гьабун хадуб, египтянязе щола ТӀасияб Египеталдаса щоларел рукӀарал сурсатал. [[Нубия|Нубиялдаса]] бачӀине байбихьула месед ва гӀарац, [[лазурит]] гьоркьохъеб Азиялъул батӀи-батӀиял бакӀаздаса, [[Кедр|кедралъул цӀул]] [[Джубайл|Джубайлалдаса]]<ref name="Egypt. Museum 34001">Catalogue Général 34001, Egyptian Museum, Cairo.</ref>. Синаялда рагьула [[СарабитӀ ал-Хадим|СарабитӀ ал-Хадималда]] [[пируз]] бахъулел бакӀал<ref name="Grimal 200">[[АхӀмос I#Grimal1988|Grimal. (1988)]] p. 200</ref>. Криталда ва Египеталда гьоркьор рукӀарал хурхеназул хӀакъалъулӀ мухӀканго лъалеб гьечӀо, амма цо-цо [[Крит|Криталда]] хурхарал суратал ратана гьеб заманалъул монументазда, ва Египеталъ рикӀкӀунаан Эгей рагъдал регион жиндирго империялъул бутӀалъун<ref name="Egypt. Museum 34001" />. АхӀмосица цӀидасан рагьула Тураялда монументал разе хӀалтӀизабулеб гачилгамачӀ бахъулеб бакӀ; гьениб батараб хъвай-хъвагӀиялда рекъон, гьениса гамачӀ баччизе хӀалтӀизарулаан Финикиялдаса [[ЧегӀербоцӀи|оцал]].<ref name="Quarry">[http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/texts/quarry_inauguration.htm Quarry Inauguration] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100605044043/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/texts/quarry_inauguration.htm|date=2010-06-05}}, accessed July 28, 2006.</ref> {{multiple image|perrow=2|total_width=350|caption_align=center | align = left | direction =horizontal | image1 = Ceremonial axe of Ahmose I (front and back).jpg | image2 = Pharaoh Ahmose I slaying a Hyksos (axe of Ahmose I, from the Treasure of Queen Aahhotep II) Colorized per source.jpg | footer=Pharaoh Ahmose I slaying a probable [[Hyksos]]. Detail of a ceremonial axe in the name of Ahmose I, treasure of Queen [[Ahhotep II]]. [[Luxor Museum]]<ref>{{cite book |last1=Daressy |first1=George |title=Annales du Service des antiquités de l'Egypte |date=1906 |publisher=Le Caire : Impr. de l'Institut français d'archéologie orientale |page=117 |url=https://archive.org/stream/annalesduservice78egyp/annalesduservice78egyp#page/n124/mode/1up}}</ref><ref>"Others were later added to them, things which came from the pharaoh Ahmose, like the axe decorated with a griffin and a likeness of the king slaying a Hyksos, with other axes and daggers." in {{cite book |last1=Montet |first1=Pierre |title=Lives of the pharaohs |date=1968 |publisher=Weidenfeld and Nicolson |page=80 |url=https://books.google.com/books?id=rLZxAAAAMAAJ |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Morgan |first1=Lyvia |title=AN AEGEAN GRIFFIN IN EGYPT: THE HUNT FRIEZE AT TELL EL-DABcA |journal=Ägypten und Levante / Egypt and the Levant |date=2010 |volume=20 |page=308 |url=https://www.jstor.org/stable/23789943 |issn=1015-5104}}</ref> }} АхӀмосил ханлъиялъул заманалъул искусствоялъ такрар гьабула [[Египеталъул гьоркьохъеб ханлъи|Гьоркьохъеб ханлъиялъул]] заманалъул ханзабазулаб Уасеталъул стиль<ref name="Rusman211">Edna R. Russman et al. ''Eternal Egypt: Masterworks of Ancient Art from the British Museum,'' pp. 210–211.</ref>, гьеб заманалъул стеллабазул руго цого сипатал<ref name="Grimal 200" />. Гьелъ бихьизабиулеб батизе буго консервативияб тенденция гьиксосазда цебесеб периодалъул модаялде бугеб. БукӀаниги, живго I АхӀмосил абун идентификация гьабураб статуя буго лъабго: цояб — [[шабти]], цӀунун буго жакъа къоялъ Британиялъул музеялда, гьеб статуя рикӀкӀуна АхӀмосил хоб-рукъалъуса бугин абун, амма хоб-рукъалде тӀаде археологал жеги ккечӀо; ва кӀиго статуя гӀадамасул борхалъиялда гьабураб, гтезкл цояб буго Нью-Йоркалъул Метрополитен музеялда, цогидаб — Хартумалъул музеялда<ref name="Rusman211" />. Шотландиялъул миллияб музеялда бугеб гачилганчӀил гьабураб сфинксалъул статуя, стилалде балагьун, гьединго рикӀкӀуна I АхӀмосил бугин абун<ref>Russman, Edna A. "Art in Transition: The Rise of the Eighteenth Dynasty and the Emergence of the Thutmoside Style in Sculpture and Relief", <cite>Hatshepsut: From Queen to Pharaoh</cite>. p.24–25. The Metropolitan Museum of Art. 2005. {{ISBN|1-58839-173-6}}</ref> РикӀкӀуна I АхӀмосил заманалда Египеталда байбихьанин цӀвер гьаби цебе тӀезе абун. ЦӀвералъул бищун басриял мисалал ратизе руго фаянс гьабулаго дефект лӀугьарал жаллъун, жибго цӀвер гьаби букӀичӀо XVIII наслуялде щвезегӀан. Гьеб заманалъул бищун басриял цӀвералъул маххазда руго АхӀмосил ва АменхӀотепил цӀарал, ва хъвай-хъвагӀиялъул къагӀида буго гьезул ханлъиялъул заманаялъ букӀараб къагӀидаялда релъараб<ref name="Gordonp296">Gordon, Andrew H. ''A Glass Bead of Ahmose and Amenhotep I.'' p. 296. Journal of Near Eastern Studies, vol. 41, no. 4, October 1982.</ref>. ЦӀвер гьаби I АхӀмосиде щвелалде букӀунги батичӀони, тӀоцересел цӀорол тӀагӀалабазе датировка I АменхӀотепил заманалдаса кватӀунги гьабичӀони, цӀвер гьаби ургъун батизе буго цо чияс<ref name="Gordonp296" />. АхӀмосица байбихьула кӀиабилеб хиси ккараб заманалде щвелалде гьарулел рукӀарал архитектуриял проектал гьари цӀи гьабизе. Улкаялъул жанубияб рахъалда байбихьула магӀбадал гьаризе, аслияб къагӀидаялъ кирпичазул, гьединеб цо магӀбад бан буго Нубиялъул [[Бухен]] шагьаралда. ТӀасияб Египеталда [[Карнакалда]] бугеб [[Амун|Амунил]] ва Арманталда бугеб Монтул магӀбадал тӀадего рана<ref name="Grimal 200" />. [[Тура (Египет)|Тураялда]] бугеб хъвай-хъвагӀиялда рекъон<ref name="Quarry" />, АхӀмесица хӀалтӀизабулаан хъахӀаб гачигамачӀ ПтахӀие магӀбад базеги ва Амуние жанубиял "хӀарем" базеги, амма гьеб кӀиябго проект лӀугӀизабичӀо<ref name="Grimal 200" />. Абидусалда жиндирго кӀодоэбел Тетишерие бана кенотаф. Аварис шагьар букӀараб бакӀалда Манфред Битакица гьарурал археологиял рухъа-хъваяз бихьизабуна I АхӀмосил гьиксосазул шагьаралъу бакӀалда бараб кӀалгӀа букӀин. Битакида батана Миноялъул фрескабазул бутӀаби, жал кӀалгӀаялъул къадазда ккун рукӀарал; рукӀана гӀемерал батӀи-батӀиял пикраби Эгейялъул цивилизациялъул даран-базаралдаги искусствоялдаги букӀараб ролалда хурхун<ref name="Shaw 208">[[АхӀмос I#Shaw2000|Shaw. (2000)]] p. 208.</ref>. [[Файл:Jewels_and_Weapons_of_Queen_Ahhotep.png|мини|335x335пкс|Хиралъаби ва церемониалияб ярагъ [[АхӀхӀотеп|АхӀхӀотепил]] хоб-рокъоб ратарал, гьездаго гьоркьоб гӀащтӀиги, жиндир балалда гьиксосазул рагъухъанасда кьаби щвезабулев I ахӀмосил сурат бугеб,, ва меседил тӀутӀал абулел шапакъатал, жал АхӀхӀотепие гьелъ гиксосазде данде рагъулӀ гьабураб хӀалтӀиялъухъ кьун рукӀарал.]] АхӀмоосил ханлъиялда, Уасет шагьар, Гьоркьохъеб ханлъиялъул байбихьуда гӀадин, цӀидасан лӀугьуна тӀолго Египеталъул тахшагьарлъун. Гьедин гьеб шагьар лӀугьуна цӀигьабураб ватӀанчилъияб хъулухъалъул центрлъун, хӀажаталлъун лӀугьана къаламчагӀи ва лъай бугел, ханхабазул архивал цӀезе байбихьана такърираздалъун ва хӀисабаздалъун<ref>Tyldesley, Joyce. ''Egypt's Golden Empire: The Age of the New Kingdom'', pp. 18–19. Headline Book Publishing Ltd., 2001.</ref>. Уасет тахшагьарлъун бищиялъе гӀиллалъун букӀун батизе ккола гьелъу бугеб бакӀ стратегиялъул рахъалъ лъикӀаб букӀин: гьеб букӀана пачалихъалъул бакьулӀ, гьенисан гьаруна АхӀмосица рагъал шималияб рахъалда гьиксосазде, жанубияб рахъалда хӀабашиязде данде, ва хадубги, гьеб кӀиябго рахъалде рагъул сапар гьаризе санагӀалъи букӀин<ref name="Maspero" />. Бищун кӀвар бугеб хиса-баси ккала динияб рахъалдаги: Уасет шагьар байбихьана лӀугьине пачалихъалъул сиясатияб гуребги динияб центрлъунги, бакӀалъул илагьлъун вукӀарав Амун, жинда АхӀмосица гьиксосазда тӀад ккурал бергьенлъаби хурхинарурав, байбихьана лӀугьине тӀолго египеталъул илагьлъун. Карнакалъул магӀбадалъул комплексалъул (жиб Уасеталъу шималияб рахъалда Нилалъул бакъбаккудехун бугеб рагӀалда букӀараб) кӀвар цӀикӀкӀине байбихьула, цебе букӀараб [[РагӀ (НекӀсияб Египеталъул илагь)|Ра]] илагьасул культ, жиндир аслияб бакӀ [[Иуну|Гелиополалда]] букӀараб, загӀиплъула<ref name="Joyce2004 p100">Tyldesley, Joyce. ''The Private Lives of the Pharaohs'', p. 100. Channel 4 Books, 2004.</ref>. Карнакалда чанго стела, жидеда тӀад АхӀмосица гьарурал хӀалтӀабазул хӀакъалъун хъвай-хъвагӀиял ругел, гьезул кӀигоялъ АхӀмос вихьизавун вуго магӀбадалъул вакиллъун. Цояб стелаялда, жиб "бураналъул стела" абун машгьураб, рехсон буго АхӀмосица жинда цере рукӀаразул кӀудияб бураналъ риххизарурал пирамидаби цӀи гьари<ref name="Shaw 210">[[АхӀмос I#Shaw2000|Shaw. (2000)]] p. 210.</ref>. Цо-цо гӀалимзабаз рикӀкӀуна "Бураналъул стелаялда" рехсон бугеб кӀудияб бураналъ пирамидаби риххизари рикӀкӀуна [[Миноялъул вулкан кӀанцӀи|Миноялъул вулкан кӀанцӀиялда]] хурхараб бугин абун. === Пирамида === {{main|АхІмосил пирамида}} [[Файл:Pyramid_of_Ahmose,_Abydos,_1998.png|мини|АхӀмосил пирамидаялъул хутӀелал.]] <br /> == Хъизан == АхӀмос вукӀана [[Уасет|Уасеталъулаб]] [[Египеталъул анцӀила анкьабилеб Наслу|XVII наслуялъул]] чилъун. Гьесул кӀудияв эмен [[Сенахтенра АхӀмос|Сенахтенра АхӀмосиил]] ва кӀудияй эбел [[Тетишери|Тетишерил]] рукӀана анцӀила кӀиде гӀунтӀун гӀемерал, гьезул [[Секъененра ТагӀа|Секъененра ТагӀал]] ва [[АхӀхӀотеп I|I АхӀхӀотепил]] васлъун ккола [[Камос]] ва АхӀмос I, гьезул йикӀана цо чанго яцги<ref name="Grimal 194">[[АхӀмос I#Grimal1988|Grimal. (1988)]] p. 194.</ref>. ГӀадаталда рекъон, АхӀмосица ячуна жиндирго яц [[АхӀмос-Нефертари]] ва гьаюла гьей кӀудияй чӀужулъун<ref name="Grimal 190">[[АхӀмос I#Grimal1988|Grimal. (1988)]] p. 190.</ref>. Гьезул лъималлъун ккола ясал [[АхӀмос-Меритамун|Меритамун B]], [[АхӀмос-Ситамун|Ситамун A]] ва васал [[Сиамун (I АхӀмосил вас)|Сиамун А]], [[АхӀмос-гӀанх]]<ref name="Dodson 91">[[АхӀмос I#Dodson1990|Dodson. (1990)]] p. 91.</ref>, [[АменхӀотеп I]] ва [[Рамос (принц)|Рамос А]]<ref>Dodson, Aidan; Hilton, Dyan. ''The Complete Royal Families of Ancient Egypt'', p. 126. Thames & Hudson, 2004.</ref> (цӀаразда цадахъ ругел "А" ва "B" ккола шартӀиял гӀаламаталъун, жал египтологаз цого цӀар бугел пиргӀавнасул лъимал ва лъудби ратӀа гьаризе хӀалтӀизарулел). АхӀмосил яслъун йикӀун ятизе бегьуле [[Мутнофрет|Мутнофретги]], жий [[Тутмос I|I Тутмосил]] лъадилъун яхъарай. I АхӀмосил тӀоцевесев ирсилавлъун вукӀана АхӀмос-гӀанх, амма гьев хола инсудаса цеве, гьесул ханлъиялъул 17-б ва 22-б саназда гьоркьоб заманалд<ref name="Wente 271">[[АхӀмос I#Wente1975|Wente (1975)]] p. 271.</ref>. АхӀмосидаса хадув ханлъуде вачӀуна гьесул вас [[АменхӀотеп I]], жица инсуда цадахъ къокъаб заманалъ ханлъи гьабун батизе бегьулев. [[Египеталъул анцӀила анкьабилеб Наслу|XVII]] ва [[Египеталъул анцӀила микьабилеб Наслу|XVIII]] наслабазда гьоркьоб цоцадаса тӀей букӀинчӀо. Жив Птолемеязул заманалда вукӀарав тарихчи [[Манефон|Манефоница]] рикӀкӀунаан [[Гьиксосал|гьиксосаздаса]] Египет эркен гьаби, гьел Египеталде рачӀун хадуб нусго сон индал, ва тӀолго Египеталда египтяназул миллияб хӀакимлъи букӀадахъин гьаби цӀакъ кӀвар бугеб лӀугьа бахъинлъун, жиндалъун цӀияб наслу байбихьизе<ref name="Redford 28">[[АхӀмос I#Redford1967|Redford. (1965)]] p. 28.</ref>. === Тухум-кьибил === == Мумия == == Ирс == == Балагье гьединго == == МугъчӀваял == {{Reflist|colwidth=30em}} ===Библиография=== {{refbegin|35em}} *{{cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1E1-Amasis1.html | title=Amasis I | accessdate=2010-08-13 | encyclopedia=The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition | year=2008|ref=Columbia2008}} *{{cite book|last=Clayton|first=Peter|title=Chronicle of the Pharaohs|url=https://archive.org/details/chronicleofphara0000clay|year=2006|publisher=Thames and Hudson Ltd|isbn=978-0-500-28628-9|ref=Clayton2006}} *{{cite journal|last=Dodson|first=Aidan|year=1990|title=Crown Prince Djhutmose and the Royal Sons of the Eighteenth Dynasty|journal=The Journal of Egyptian Archaeology|volume=76|issue= |pages=87–96|jstor= 3822009|doi= 10.2307/3822009|ref=Dodson1990}} *{{cite web|url=http://weekly.ahram.org.eg/2005/755/he1.htm |last=El-Aref |first=Nevine |title=King of the Wild Frontier |work=Al-Ahram |accessdate=2010-08-13 |ref=Ahram2005 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100731124906/http://weekly.ahram.org.eg/2005/755/he1.htm |archivedate=31 July 2010 |url-status = dead}} *{{cite book|last=Gardiner|first=Alan|title=Egypt of the Pharaohs|year=1964|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-500267-6|ref=Gardiner1964|url=https://archive.org/details/egyptofpharaohsa00gard}} *{{cite book|last=Grimal|first=Nicolas|title=A History of Ancient Egypt|year=1988|publisher=Librairie Arthéme Fayard|isbn=|ref=Grimal1988}} *{{cite book|last=Redford |first=Donald |title=Egypt, Canaan, and Israel in Ancient Times |url=https://archive.org/details/egyptcanaanisrae00redf |url-access=registration |year=1992 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-00086-2 |ref=Redford1992}} *{{cite book|last=Redford |first=Donald |title=History and Chronology of the 18th Dynasty of Egypt: Seven Studies |year=1967 |publisher=University of Toronto Press |isbn= |ref=Redford1967}} *{{cite book|last=Rice|first=Michael|title=Who's Who in Ancient Egypt|year=2001|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-15449-9|ref=Rice2001}} *{{cite book |last=Shaw |first=Ian |title=The Oxford history of ancient Egypt |year=2000 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-280458-7 |ref=Shaw2000 |url=https://archive.org/details/oxfordhistoryofa00shaw }} *{{cite book|last1=Shaw |first1=Ian |last2=Nicholson |first2=Paul |title=The Dictionary of Ancient Egypt |url=https://archive.org/details/dictionaryofanci0000shaw |year=1995 |publisher=Harry N. Abrams, Inc. |isbn=978-0-8109-9096-8 |ref=Shaw&Nicholson1995}} *{{cite journal|last=Wente|first=Edward F.|year=1975|title=Thutmose III's Accession and the Beginning of the New Kingdom|journal=Journal of Near Eastern Studies|volume=57 |issue=1 |pages=265–272 |url= |doi= 10.1086/372429|ref=Wente1975}} *{{cite journal|last1=Wiener|first1=Malcolm H.|last2=Allen|first2=James P.|year=1998 |title=Separate Lives: The Ahmose Tempest Stela and the Thera Eruption|journal=Journal of Near Eastern Studies|volume=57 |issue=1 |pages=1–28 |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-near-eastern-studies_1998-01_57_1/page/1|doi= 10.1086/468596|ref=TempestStela1998}} {{refend}} ==РегӀелал== {{refbegin|35em}} *Breasted, James Henry. ''Ancient Records of Egypt, Vol. II'' University of Chicago Press, Chicago, 1906. {{ISBN|90-04-12989-8}}. *Catalogue Gènèral 34001, Egyptian Museum, Cairo. *Clayton, Peter. ''Chronicle of the Pharaohs'', Thames and Hudson Ltd, paperback 2006. *Cooney, J. D. ''Glass Sculpture in Ancient Egypt.'' Journal of Glass Studies 2 vol. 11, 1960. *Dodson, Aidan. ''Crown Prince Djhutmose and the Royal Sons of the Eighteenth Dynasty'' The Journal of Egyptian Archaeology, vol. 76, 1990. *Dodson, Aidan. Dyan, Hilton. ''The Complete Royal Families of Ancient Egypt'' Thames & Hudson, 2004. {{ISBN|0-500-05128-3}}. *Edna R. Russman, et al. ''Eternal Egypt: Masterworks of Ancient Art from the British Museum.'' 2001. {{ISBN|0-520-23086-8}}. *Gardiner, Alan (Sir). ''Egypt of the Pharaohs'', Oxford University Press, 1964. {{ISBN|0-19-500267-9}} *Gordon, Andrew H. ''A Glass Bead of Ahmose and Amenhotep I.'' Journal of Near Eastern Studies, vol. 41, no. 4, October 1982. *Grimal, Nicolas. ''A History of Ancient Egypt.'' Librairie Arthéme Fayard, 1988. {{ISBN|90-04-12989-8}}. *Helk, Wolfgang. ''Schwachstellen der Chronologie-Diskussion.'' Göttinger Miszellen, Göttingen, 1983. *Lehner, Mark. ''The Complete Pyramids.'' Thames & Hudson Ltd, 1997. {{ISBN|0-500-05084-8}}. *Maspero, Gaston. ''History Of Egypt, Chaldaea, Syria, Babylonia, and Assyria, Volume 4 (of 12),'' Project Gutenberg EBook, Release Date: December 16, 2005. EBook #17324. https://www.gutenberg.org/files/17324/17324.txt *Murnane, William J. ''Ancient Egyptian Coregencies, Studies in Ancient Oriental Civilization. No. 40.'' The Oriental Institute of the University of Chicago, 1977. *Redford, Donald B. ''Egypt, Canaan, and Israel in Ancient Times.'' Princeton University Press, Princeton NJ, 1992. {{ISBN|0-691-00086-7}}. *Redford, Donald B. ''History and Chronology of the 18th Dynasty of Egypt: Seven Studies.'' University of Toronto Press, 1967. *Shaw, Ian. ''The Oxford History of Ancient Egypt''. Oxford University Press, 2000. {{ISBN|0-19-815034-2}}. *Smith, G. Elliot. ''The Royal Mummies'', Gerald Duckworth & Co Ltd., 2000. {{ISBN|0-7156-2959-X}}. *Spalinger, Anthony J. ''War in Ancient Egypt: The New Kingdom.'' Blackwell Publishing, 2005. {{ISBN|1-4051-1372-3}} *Tyldesley, Joyce. ''Egypt's Golden Empire: The Age of the New Kingdom''. Headline Book Publishing Ltd., 2001. {{ISBN|0-7472-5160-6}}. *Tyldesley, Joyce. ''The Private Lives of the Pharaohs''. Channel 4 Books, 2004. {{ISBN|0-7522-1903-0}}. *Weinstein, James M. ''The Egyptian Empire in Palestine, A Reassessment.'' Bulletin of the American Schools of Oriental Research: No 241. Winter, 1981. *Wente, Edward F. ''Thutmose III's Accession and the Beginning of the New Kingdom.'' Journal of Near Eastern Studies, University of Chicago Press, 1975. {{refend}} ==КъватӀисел регӀелал== {{Commons category|Ahmose I}} *[http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/chronology/ahmose.html Ahmose] accessed 19 July 2006. *[http://www.phouka.com/pharaoh/pharaoh/dynasties/dyn18/01ahmose.html Egyptian Pharaohs: Ahmose I] accessed 19 July 2006. *[https://web.archive.org/web/20100731124906/http://weekly.ahram.org.eg/2005/755/he1.htm King of the Wild Frontier] Accessed 23 August 2006 *[https://web.archive.org/web/20100605044043/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/texts/quarry_inauguration.htm Quarry Inauguration] Accessed 28 July 2006. s02ovy0yuglwe29u06ds32iyiz3n8hs 0 12916 101344 100500 2026-09-07T13:15:23Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101344 wikitext text/x-wiki '''ГӀагараб бакъбаккуда ракълие Трампица лъураб план''' (къокъго '''«Трампил ракълил план»''' ({{Lang-en|the Deal of the Century}}, «ГӀасруялъул къотӀи-къай») — гьеб ккола [[АЦШ]]ялъул [[АЦШ президент|президент]] [[Доналд Трампил]] администрациялъ [[ПилистӀиналъул миллияб администрация|ПилистӀиналда]] ва [[ГӀизраил]]алда гьоркьоб бугеб дандеккунгутӀи лӀугӀизабизе ва гьеб кӀиябго пачалихъ цоцаца рикӀкӀиналъе лъураб план. «''ТӀегьаялъе гӀоло рекъел. ПилистӀиниязул ва жугьутӀазул гӀумру лъикӀ лӀугьунеб куц бихьи''» абураб цӀаралда гъоркь хъвараб документ Вашингтоналда цебе лъуна президент Трампица [[ГӀизраилалъул премер-министр]] [[Бинямин Нетаняхугун]] цадахъ ва ХъахӀаб Рукъалъул сайталде борхана гьеб 2020 соналъул 28 январалда<ref>{{Cite web|url=https://www.whitehouse.gov/peacetoprosperity/|title=Peace to Prosperity|author=|website=|date=|publisher=The White House|lang=en|accessdate=2020-01-28|archive-date=2021-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120164831/https://www.whitehouse.gov/peacetoprosperity/|url-status=хвараб}}</ref>. План хъван буго 180 гьумералда ва гӀуцӀун буго кӀиго бутӀаялдасан: экономикияб ва сиясияб<ref>{{Cite web|url=https://www.whitehouse.gov/wp-content/uploads/2020/01/Peace-to-Prosperity-0120.pdf|title=Peace to Prosperity|author=White House|website=|date=28.01.2020|publisher=|access-date=2020-02-05|archive-date=2020-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20200129113420/https://www.whitehouse.gov/wp-content/uploads/2020/01/Peace-to-Prosperity-0120.pdf|url-status=хвараб}}</ref>. Документалъ жанибе бачуна, [[Байтул Макъдис]]алъул статусалъул, гьеб кӀиябго пачалихъалъул гӀорхъаби чӀезабиялъул, экономика цебе тӀеялъул мурадалда пачалихъазе биччазе бугеб гӀарцул кумекалъул, хӀинкъи гьечӀолъиялъул суалазул, [[Гъаза бутӀа]]ялъул статусалъул, асирзабазул ва лӀутун аразул къисматалъул, жугьутӀалги пилистӀиниялги цоцаца рикӀкӀиналъул ва гьезда гьоркьор ругел разилъунгутӀаби ва хадубккун ракълида хурхун гара-чӀвари гьабиялъул къагӀидаялъул хъвараб 23 къотӀел. Планалда гьоркьоб лъун руго картаби ва рагъулал щулалъаби гьари гьукъиялъулгун хӀинкъи букӀунгутӀиялъе лъурал баяналги<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20200128/1563990259.html|title=Белый дом опубликовал предложения по "сделке века" на Ближнем Востоке|date=20200128T2252+0300|publisher=РИА Новости|lang=ru|accessdate=2020-01-29}}</ref>. == Байбихьи == АЦШялъул администрациялъ ракълилаб палн гӀуцӀизе байбихьана 2017 соналъ. Гьелда тӀад хӀалтӀи гьабизе ва гьеб цебехун иналъе кӀвар кьезе тӀад къана АЦШядъул президентасул гӀакълучи Джаред Кушнерида ва президентасул кумекчи Джейсон Гринблатида. «ГӀасруялъул къотӀи-къаялъул» экономикиял рахъал халкъалда гьоркьоб тӀибитӀизабун букӀана 2019 соналъул риидалго. == Планалъул аслияб гьоркьоблъей == == Халкъаздагьоркьосеб реакция == == ХӀужаби == {{хІужаби}} l0000of4htui7enu6i3e1wn31aw2txv 0 12917 101373 100622 2026-09-07T13:20:13Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101373 wikitext text/x-wiki {{Пачалихъалъул хъулухъчи |цІар = Хириясул ГІалибег |сурат = |гІеблъи = |сураталъул сипат = |хъулухъ_= [[Аваристан|Аваристаналъул]] наиб |бетІерлъи гьабиялъул заман_= |периодбайбихьи_= [[1834 сон|1834]] |периодлъугІи_= 5 июл [[1839 сон|1839]] |байрахъ_= Caucasian Imamate.svg |байрахъ2_= |тартиб_= |пачалихъ_= |цеве вукІарав_= [[ХІажиясул МухІамад]] |хадув вачІарав_= [[Ахъбердил МухІамад (Ахъбердилав)|Ахъбердил МухІамад]] |гьавураб къо-моцІ = [[XIX гІасру|XIX гІ.]] байбихьи |гьавураб бакІ = [[Хунзахъ]], [[Аваристан|Авар нуцаллъи]] (гьанжесеб [[Хунзахъ мухъ]], [[Дагъистан]]) |хвараб къо-моцІ = 5 июл [[1839 сон|1839]] |хвараб бакІ = [[АхІулгохІ]] (гьанжесеб [[Унсоколо мухъ]], [[Дагъистан]]) |вукъун вуго = [[АхІулгохІ]] |тухум = |эмен = Хириясулав |эбел = Бегичу |лъади = |лъимал = Ханзадая |дин = [[Ислам]] |рагъулаб цІар = Генерал, наиб ва мудир |хъулухъалъул сонал = |ккола = |Аскаразул тайпа = |бетІерлъи гьабуна = |рагъал = [[АхІулгохІ бахъи|АхІулгохІ цІуни]]/[[Кавказалъул рагъ|Кавказалъул рагъ 1817–1864]] |викигъамас = }} '''Хириясул ГӀалибег''' (1805–5 июл, 1839) — аваразул рагъул цевехъан, Имам [[Имам Шамил|Шамилил]] наиб ва гьесдаса цере рукӀарал кӀиявго имамасул цадахъчи, [[Аваристан|Аваристаналъул]] наиб. == Лъимерлъи ва гӀолохъанлъи== ГӀалибек гьавуна [[1805 сон|1805 соналъ]] рагъухъабазул хъизаналда, [[Аваристан|Аваристаналъул]] [[Хунзахъ|тахшагьаралда]]. Гьесул эмен Хириясулав ва кӀудияв эмен Чупан рукӀана [[КӀудияв ГӀумахан|КӀудияв ГӀумаханил]] ханлъиялъул заманалда Аваристаналъул аскаразул церехъабилъун. Рагъ хӀалуцинегӀан ГӀалибег хӀалтӀулев вукӀана [[ГӀочӀло]] росдал къадилъун, хадув гьев тӀамуна [[Рихьуни|Рихьуни]] росдал къадилъун. Кавказалда эркенлъи цӀуниялъул рагъ байбихьидал, ГӀалибекица цин ккуна [[ГъазимухӀамад|ГъазимухӀамадил]] рахъ, гьев хведал, ХӀамзат-бекил рахъги. 1834 соналъ [[Имам Шамил|Шамил]] имамлъун вищидал, ГӀалибег Шамилица тӀамуна хунздерил наиблъун ва гьесда тӀадкъана цо хунздерил боялъе бетӀерлъи гьаби. ==АхӀулгохӀ== ГӀалибекица бахӀарчилъи бихьизабуна генерал Фезил Авар экспедициялда, гьесул рагъухъабаз нахъчӀвана гӀурусазул Аргъвани тӀаде кӀанцӀи, гӀахьаллъи гьабуна ГӀашилтӀа рукӀарал рагъазулӀ<ref>{{Cite web |title=Аличул Магомед — талантливый предводитель обществ Нагорного Дагестана в период Кавказской войны |url=http://www.tsumada.ru/en/text/224 |access-date=2020-02-12 |archive-date=2015-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150214223122/http://www.tsumada.ru/en/text/224 |url-status=хвараб }}</ref>. ===Наибасул ахирисеб рагъ=== 1839 соналъ Шамил сверун ккун вукӀана АхӀулгохӀда. ГӀалибек тун вукӀана Сурхайил си цӀуние. Гьеб букӀана рагъулӀ аслияб щулалъи, щай абуни гьеб букӀана бищун борхатаб бакӀалда. Гьелъ, АхӀулгохӀ цӀунулезда кӀолеб букӀана гӀурусазул аскарал ругелщинал бакӀазде тӀаде гулла базе. 29 июналъ, сагӀат ичӀгоялда, Апшерон ва Кураялъул полказул батальонал лъабабго рахъалъ тӀаде къана ва байбихьана си бахъизе. МагӀарулаз гьезул кьаби нахъчӀвана, гӀурус боял нахъе къана ва байбихьана сиялде гӀарадабазул гулла базе. Гьениб гуллица ГӀалибегил гъеж тӀезабуна, амма, гьелъухъ балагьичӀого, гьев вагъулев вукӀана. ГӀалибек щварал ругънадасан хола 5 июлалъ, кӀиго къоялдасан бахъула Сурхайил си, гьеб цунун рукӀаралщинал топханадул гуллида гъоркь хун хадуб. Гьеб щулалъи бахъиялъ тӀолго рагъалъул ахир баян гьабула, жеги лъабгогӀанасеб моцӀидасан АхӀулгохӀги бахъула (22 август, 1839 сон). Гьенивго, си цӀунун рукӀаразда цадахъ вукъула ГӀалибегги. == ХӀужжаби == {{ХІужаби}} ==Линкал== * [http://www.moidagestan.ru/blogs/43050/33421 Храброе сердце]{{Хвараб регӀел|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://muhammad-abdulazizuf.tumblr.com/post/97991728288 Хириясул Алибег из Хунзаха] * [https://www.youtube.com/watch?v=mELYdu771Ec&list=UUUzcovAfYw2jdE6a4XiZ93w&index=37 Герои, павшие шахидами на Ахульго] * [https://www.youtube.com/watch?v=mELYdu771Ec&list=UUUzcovAfYw2jdE6a4XiZ93w&index=37 Документальный фильм о штурме Ахульго] * [https://www.youtube.com/watch?v=sgiYzqgSW7o&feature=related Короткий документальный фильм про штурм Ахульго] * [http://rutube.ru/tracks/1591086.html?v=b55b76093706390b8c3b2ce0c72ea42b Получасовой документальный фильм о штурме Ахульго]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }} [[Категория:Хунзахъ мухъалда гьарурал]] [[Категория:Кавказалъул рагъул гӀахьалчагӀи]] au80sy46jm2v0vlyqn5egova0nqc7f7 0 12949 100932 99094 2026-09-07T12:01:45Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100932 wikitext text/x-wiki '''IMFI''' ("Initial — инициал, Medial — медиал, Final — финал, Isolated — изолят" рагӀабаздаса аббревиатура) буго [[хъвай-хъвагӀиялъул система]], жиндир щибаб символалъе букӀине бегьулеб ункъго батӀияб формаги (хъвалеб къагӀиде) бугеб: * "initial", инициал — рагӀул байбихьуда хъвалеб хӀарпалъул форма; * "medial", медиал — рагӀул бакьулӀ хъвалеб хӀарпалъул форма; * "final", финал — рагӀул ахиралда хъвалеб хӀарпалъул форма; * "isolated", изолят — хӀарпалъул батӀаго хъвалеб форма; ХӀалтӀизабула [[гӀараб алипба|гӀараб]] ва [[сурянияб алипба|сурянияб]] алипбаязда. {{ТІинчІ}} 2ym7c43pmkopxjj4i6cd5zpeqn9i6j3 0 12954 101080 99554 2026-09-07T12:27:33Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101080 wikitext text/x-wiki {{Infobox writing system |name=ГӀараб алипба |type=[[Абджад]] |languages=[[ГӀараб мацӀ|ГӀараб]] |time= III яги IV гӀасруялдаса нахъе |fam1=[[Египтиял гьиероглифал]] |fam2=[[Прото-Сайнаъаб хъвай-хъвагӀи|Прото-Сайнаъаб]] |fam3=[[Финикияб алифба|Финикияб]] |fam4=[[Арамаяб алифба|Арамаяб]] |fam5=[[Набатеяб алифба|Набатеяб]] |unicode={{ublist |class=nowrap |[https://www.unicode.org/charts/PDF/U0600.pdf U+0600–U+06FF]<br /> {{smaller|Arabic}}, |[https://www.unicode.org/charts/PDF/U0750.pdf U+0750–U+077F]<br /> {{smaller|Arabic Supplement}}, | [https://www.unicode.org/charts/PDF/U0870.pdf U+0870-U+089F]<br>{{smaller|Arabic Extended-B}}, |[https://www.unicode.org/charts/PDF/U08A0.pdf U+08A0–U+08FF]<br /> {{smaller|Arabic Extended-A}}, |[https://www.unicode.org/charts/PDF/UFB50.pdf U+FB50–U+FDFF]<br /> {{smaller|Arabic Presentation Forms-A}}, |[https://www.unicode.org/charts/PDF/UFE70.pdf U+FE70–U+FEFF]<br /> {{smaller|Arabic Presentation Forms-B}}, |[https://www.unicode.org/charts/PDF/U1EE00.pdf U+1EE00–U+1EEFF]<br /> {{smaller|Arabic Mathematical Alphabetic Symbols}} }} |iso15924=Arab |sample=Arabic Language.svg |imagesize=200px }} [[Файл:Arabic_alphabet_world_distribution.png|мини|400x400пкс|ГӀараб хъвай-хъвагӀи хӀалтӀизарулел пачалихъал: {{Legend|#00884B|цохІо бугеб расмияб хъвай-хъвагІи}} {{Legend|#83C30F|цогидаб расмияб хъвай-хъвагІигун бугеб}}]] '''ГӀараб алипба''' ({{lang-ar|أَلْأَبْجَدِيَّة ٱلْعَرَبِيَّة}}, ''{{transl|ar|ALA|al-ʾabjadīyaḧ l-ʿarabīyah}}'' or {{lang|ar|أَلْحُرُوف ٱلْعَرَبِيَّة}}, ''{{transl|ar|al-ḥurūf l-ʿarabīyaḧ}}''), ялъуни '''гӀараб абджадия''', буго [[ГӀараб хъвай-хъвагӀи|гӀараб хъвай-хъвагӀиялда]] гӀуцӀараб алипба, жиндие [[ГӀараб мацӀ|гӀараб мацӀалда]] хъвадаризе кодификация гьабураб. Хъвай-хъвагӀи буго кваранидаса квегӀиде [[Курсив|курсивалдалъун]] ва гьелде гъорлӀ буго 28 [[ХӀарп|хӀарп]]. ГӀемерисел хӀарпазул руго контекстиял хъвалел къагӀидаби. ГӀараб алипба рикӀкӀуна абджадиятлъун, ай жинда гъорлӀ гӀицӀго [[рагьукъал гьаркьал]] (консонантал) рихьизарулел хӀарпал хӀалтӀизабулеблъун, гьединго рикӀкӀуна гӀараб алипба [[Жубараб абджадия|жубараб абджадиятлъун]] кколин абунги<ref>{{Cite book|title=Natural Language Processing of Semitic Languages|last=Zitouni|first=Imed|publisher=Springer Science & Business|year=2014|isbn=3642453589|location=|pages=15}}</ref>. Цогидал журарал абджадиятазда гӀадин къаламчагӀаза рахъана [[рагьарал гьаркьал]] рихьизаризе хасал [[хӀаракаби]] ва [[диакритикал]]. == Рагьукъал гьаркьал == Аслияб гӀараб алипбаялда буго 28 [[ХӀарп|хӀарп]]. Цогидал мацӀазе дандеккезабун гьабураб [[ГӀараб хъвай-хъвагӀи|гӀараб хъвай-хъвагӀиялде]] тӀаде журан ялъуни тӀаса рахъун руго чанго хӀарп, мисалалъе, [[Парс мацӀ|парс]], [[ГӀусманияб турк мацӀ|гӀусманияб турк]], [[Курд мацӀ|курд]], [[урду]], [[синди]], [[Малай мацӀ|малай]], [[пушту]], [[арви]] ва [[ГӀараб малаялам|малаялам]] мацӀазда. ГӀараб хӀарпазул гьечӀо бетӀераб ва бетӀераб гуреб формаби. ГӀемералго хӀарпал руго цоцазда релълъарал, амма жал бакъулӀ ругел бутӀабазда тӀад ялъуни гъоркь ругел тӀанкӀаздалъун (нукъдабаздалъун) ратӀарахъулел. Гьел тӀанкӀал ккола хӀарпазул ратӀатӀоларел гӀаламаталлъун, жидеца батӀи-батӀиял гьаркьал кьолел хӀарпал цоцадаса ратӀа гьарурел. Мисалалъе, ب (b), ت (t) ва ث (th) хӀарпазул буго цого аслияб куц-мухъ, амма руго тӀанкӀал: цояб гъоркь, кӀиго тӀаса ва лъабго тӀаса; ن (n) хӀарпалъул байбихьуда ва гьоркьоб хъвалеб къагӀида буго цого тӀаса цо тӀанкӀгун, батӀаго ва ахиралда хъ валел къагӀидаби руго батӀиял. ГӀараб хӀарпазул басмаялъул ва кверзул хъвалеб къагӀида ккола [[Курсив|курсивлъун]], рагӀиялда жаниб гӀемерисел хӀарпазул букӀуна аскӀор ругезулгун бухьен. === Алипбаялъулаб тартиб === ГӀараб алипбаялъул хӀарпазул буго кӀиго батӀияб тартиб (коллация): абджадия ва гьиджаи (алифбаи). Оригиналияб абджадия ({{lang|ar|أَبْجَدِيّ}}) таритиб, жиб {{iw|леттерингалъе|||Lettering}} хӀалтӀизабулеб, лӀугьараб буго финикъияб алипбаялъул тартибалдаса, ва гьелъ гьеб релълъараб буго [[Финикъияб алипба|финикъияб алипбаялдаса]] лӀугьарал цогидал алипбаязул тартибалда, мисалалъе, [[Гьибрит алипба|гьибрит алипбаялъул]] тартибалда. Гьеб тартибалда хӀарпал гьединго хӀалтӀизарула цифраби хӀисабалдаги, [[Абджадияталъул цифраби|Абджадияталъул цифрабазул]] буго гьибрит [[Гематрия|гематриялъулги]] грек [[Изопсефия|изопсефиялъулги]] гӀадаб алипбагун цифрабазулаб код/[[шифр]] Гьиджаи ({{lang|ar|هِجَائِي}}) ялъуни алифбаи ({{lang|ar|أَلِفْبَائِي}}) буго гьанжесеб тартиб, жинда жаниб хӀарпал куц-мухъалда рекъон цадахъ лъурал, гьеб тартиб хӀалтӀизабула, телефоназул тӀахьал, къамусал гӀадал цӀаразул ва рагӀабазул сияхӀазда. ==== Абджади ==== Абджади тартиб кколаро цебесеб шималияб семит алипбаялъул тартибалъул гӀадатияб ирсилаблъун, гьелда жаниб буго бакӀ, жиб арамияб самех/семкат {{lang|he|ס}} хӀарпалъе данде кколеб, амма гьеб арамияб хӀарпалдаса лӀугьараб цониги хӀарп гьечӀо гӀараб алипбаялда. Самех тӀагӀиналъул бакӀалде ש шин хӀарпалдаса лӀугьана кӀиго цоцада рачӀел гӀараб хӀарпал, {{lang|ar|ش}} (''шин'') ва {{lang|ar|ﺱ}} (''син''), жал самехалъул бакӀалде рачӀарал. Анлъго цогидаб хӀарп, жидер аналогал цониги шималияб алипалда гьечӀел, лъун руго ахиралда {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+Абджадиялъул гӀаммаб тартиб |{{lang|ar|غ}} |{{lang|ar|ظ}} |{{lang|ar|ض}} |{{lang|ar|ذ}} |{{lang|ar|خ}} |{{lang|ar|ث}} |{{lang|ar|ت}} |{{lang|ar|ش}} |{{lang|ar|ر}} |{{lang|ar|ق}} |{{lang|ar|ص}} |{{lang|ar|ف}} |{{lang|ar|ع}} |{{lang|ar|س}} |{{lang|ar|ن}} |{{lang|ar|م}} |{{lang|ar|ل}} |{{lang|ar|ك}} |{{lang|ar|ي}} |{{lang|ar|ط}} |{{lang|ar|ح}} |{{lang|ar|ز}} |{{lang|ar|و}} |{{lang|ar|ه}} |{{lang|ar|د}} |{{lang|ar|ج}} |{{lang|ar|ب}} |{{lang|ar|أ}} |- |{{transl|ar|gh}} |{{transl|ar|ẓ}} |{{transl|ar|ḍ}} |{{transl|ar|dh}} |{{transl|ar|kh}} |{{transl|ar|th}} |{{transl|ar|t}} |{{transl|ar|sh}} |{{transl|ar|r}} |{{transl|ar|q}} |{{transl|ar|ṣ}} |{{transl|ar|f}} |'''{{transl|ar|ʿ}}''' |{{transl|ar|s}} |{{transl|ar|n}} |{{transl|ar|m}} |{{transl|ar|l}} |{{transl|ar|k}} |{{transl|ar|y}} |{{transl|ar|ṭ}} |{{transl|ar|ḥ}} |{{transl|ar|z}} |{{transl|ar|w}} |{{transl|ar|h}} |{{transl|ar|d}} |{{transl|ar|j}} |{{transl|ar|b}} |{{transl|ar|ʾ}} |- style="color:gray" |28 |27 |26 |25 |24 |23 |22 |21 |20 |19 |18 |17 |16 |15 |14 |13 |12 |11 |10 |09 |08 |07 |06 |05 |04 |03 |02 |01 |- | colspan="2" bgcolor="yellow" | | colspan="1" bgcolor="yellow" | | colspan="4" bgcolor="lightgrey" | | colspan="1" bgcolor="pink" | | colspan="2" bgcolor="lightgrey" | | colspan="1" bgcolor="yellow" | | colspan="2" bgcolor="lightgrey" | | colspan="1" bgcolor="pink" | | colspan="14" bgcolor="lightgrey" | |} Гьелъул вокализация гӀемерисеб гьабула хадусеб къагӀидаялъ: : ''{{transl|ar|ʾabjad hawwaz ḥuṭṭī kalaman saʿfaṣ qarashat thakhadh ḍaẓagh}}''. Цогидаб вокализация: : ''{{transl|ar|ʾabujadin hawazin ḥuṭiya kalman saʿfaṣ qurishat thakhudh ḍaẓugh}}''{{cn|date=February 2018}} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+Абджадиялъул магърибияб тартиб (батизе бегьула бищун цебесеблъун)<ref name="magb">{{in lang|ar}} [http://alyaseer.net/vb/showthread.php?t=8807 Alyaseer.net {{lang|ar|ترتيب المداخل والبطاقات في القوائم والفهارس الموضوعية}} Ordering entries and cards in subject indexes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071223135008/http://alyaseer.net/vb/showthread.php?t=8807 |date=2007-12-23 }} Discussion thread ''(Accessed 2009-October–06)''</ref> |{{lang|ar|ش}} |{{lang|ar|غ}} |{{lang|ar|ظ}} |{{lang|ar|ذ}} |{{lang|ar|خ}} |{{lang|ar|ث}} |{{lang|ar|ت}} |{{lang|ar|س}} |{{lang|ar|ر}} |{{lang|ar|ق}} |{{lang|ar|ض}} |{{lang|ar|ف}} |{{lang|ar|ع}} |{{lang|ar|ص}} |{{lang|ar|ن}} |{{lang|ar|م}} |{{lang|ar|ل}} |{{lang|ar|ك}} |{{lang|ar|ي}} |{{lang|ar|ط}} |{{lang|ar|ح}} |{{lang|ar|ز}} |{{lang|ar|و}} |{{lang|ar|ه}} |{{lang|ar|د}} |{{lang|ar|ج}} |{{lang|ar|ب}} |{{lang|ar|أ}} |- |{{transl|ar|sh}} |{{transl|ar|gh}} |{{transl|ar|ẓ}} |{{transl|ar|dh}} |{{transl|ar|kh}} |{{transl|ar|th}} |{{transl|ar|t}} |{{transl|ar|s}} |{{transl|ar|r}} |{{transl|ar|q}} |{{transl|ar|ḍ}} |{{transl|ar|f}} |'''{{transl|ar|ʿ}}''' |{{transl|ar|ṣ}} |{{transl|ar|n}} |{{transl|ar|m}} |{{transl|ar|l}} |{{transl|ar|k}} |{{transl|ar|y}} |{{transl|ar|ṭ}} |{{transl|ar|ḥ}} |{{transl|ar|z}} |{{transl|ar|w}} |{{transl|ar|h}} |{{transl|ar|d}} |{{transl|ar|j}} |{{transl|ar|b}} |{{transl|ar|ʾ}} |- style="color:gray" |28 |27 |26 |25 |24 |23 |22 |21 |20 |19 |18 |17 |16 |15 |14 |13 |12 |11 |10 |09 |08 |07 |06 |05 |04 |03 |02 |01 |- | colspan="1" bgcolor="pink" | | colspan="2" bgcolor="yellow" | | colspan="4" bgcolor="lightgrey" | | colspan="1" bgcolor="pink" | | colspan="2" bgcolor="lightgrey" | | colspan="1" bgcolor="yellow" | | colspan="2" bgcolor="lightgrey" | | colspan="1" bgcolor="yellow" | | colspan="14" bgcolor="lightgrey" | |- | colspan="28" bgcolor="lightgrey" style="font-size: 70%; font-style: italic;" |Кьераз рихьизарун руго хӀарпал, жидер цебесеб таблицаялде данде ккун батӀиял бакӀазда ругел |} Гьелъул вокализация гьабизе бегьула: : ''{{transl|ar|ʾabujadin hawazin ḥuṭiya kalman ṣaʿfaḍ qurisat thakhudh ẓaghush}}'' ==== ГӀиджаи ==== Гьанжесел къамусазда ва баянтӀахьазда абджадиялъул тартибалъул бакӀалда хӀалтӀизабула цӀияб гьиджаи тартиб ''{{transl|ar|hijāʾī}}'', жинда жаниб хӀарпазул тартиб гӀемерисеб гьезул куц-мухъалда рекъон гӀуцӀараб. Гьиджаи тартиб киданиги хӀалтӀизабуларо цифраби хӀизабалда. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ГӀаммаб гьиджаиялъул тартиб |{{lang|ar|ي}} |{{lang|ar|و}} |{{lang|ar|ه}} |{{lang|ar|ن}} |{{lang|ar|م}} |{{lang|ar|ل}} |{{lang|ar|ك}} |{{lang|ar|ق}} |{{lang|ar|ف}} |{{lang|ar|غ}} |{{lang|ar|ع}} |{{lang|ar|ظ}} |{{lang|ar|ط}} |{{lang|ar|ض}} |{{lang|ar|ص}} |{{lang|ar|ش}} |{{lang|ar|س}} |{{lang|ar|ز}} |{{lang|ar|ر}} |{{lang|ar|ذ}} |{{lang|ar|د}} |{{lang|ar|خ}} |{{lang|ar|ح}} |{{lang|ar|ج}} |{{lang|ar|ث}} |{{lang|ar|ت}} |{{lang|ar|ب}} |{{lang|ar|ا}} |- |{{transl|ar|y}} |{{transl|ar|w}} |{{transl|ar|h}} |{{transl|ar|n}} |{{transl|ar|m}} |{{transl|ar|l}} |{{transl|ar|k}} |{{transl|ar|q}} |{{transl|ar|f}} |{{transl|ar|gh}} |'''{{transl|ar|ʿ}}''' |{{transl|ar|ẓ}} |{{transl|ar|ṭ}} |{{transl|ar|ḍ}} |{{transl|ar|ṣ}} |{{transl|ar|sh}} |{{transl|ar|s}} |{{transl|ar|z}} |{{transl|ar|r}} |{{transl|ar|dh}} |{{transl|ar|d}} |{{transl|ar|kh}} |{{transl|ar|ḥ}} |{{transl|ar|j}} |{{transl|ar|th}} |{{transl|ar|t}} |{{transl|ar|b}} |{{transl|ar|ā}} |- | colspan="3" bgcolor="lightgrey" | | colspan="4" bgcolor="lightgreen" | | colspan="4" bgcolor="lightblue" | | colspan="2" bgcolor="lightgreen" | | colspan="2" bgcolor="lightblue" | | colspan="2" bgcolor="pink" | | colspan="11" bgcolor="lightgrey" | |} Гьиджаиялъул батӀияб тайпа хӀалтӀизабулаан [[Магъриб|Магърибалда]], амма гьеб дагьаб цебегӀан хисана [[Машрикъ|машрикъияб]] тартибалъ<ref name="magb2" />. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+Гьиджаиялъул магърибияб тартиб |{{lang|ar|ي}} |{{lang|ar|و}} |{{lang|ar|ه}} |{{lang|ar|ش}} |{{lang|ar|س}} |{{lang|ar|ق}} |{{lang|ar|ف}} |{{lang|ar|غ}} |{{lang|ar|ع}} |{{lang|ar|ض}} |{{lang|ar|ص}} |{{lang|ar|ن}} |{{lang|ar|م}} |{{lang|ar|ل}} |{{lang|ar|ك}} |{{lang|ar|ظ}} |{{lang|ar|ط}} |{{lang|ar|ز}} |{{lang|ar|ر}} |{{lang|ar|ذ}} |{{lang|ar|د}} |{{lang|ar|خ}} |{{lang|ar|ح}} |{{lang|ar|ج}} |{{lang|ar|ث}} |{{lang|ar|ت}} |{{lang|ar|ب}} |{{lang|ar|ا}} |- |{{transl|ar|y}} |{{transl|ar|w}} |{{transl|ar|h}} |{{transl|ar|sh}} |{{transl|ar|s}} |{{transl|ar|q}} |{{transl|ar|f}} |{{transl|ar|gh}} |'''{{transl|ar|ʿ}}''' |{{transl|ar|ḍ}} |{{transl|ar|ṣ}} |{{transl|ar|n}} |{{transl|ar|m}} |{{transl|ar|l}} |{{transl|ar|k}} |{{transl|ar|ẓ}} |{{transl|ar|ṭ}} |{{transl|ar|z}} |{{transl|ar|r}} |{{transl|ar|dh}} |{{transl|ar|d}} |{{transl|ar|kh}} |{{transl|ar|ḥ}} |{{transl|ar|j}} |{{transl|ar|th}} |{{transl|ar|t}} |{{transl|ar|b}} |{{transl|ar|ā}} |- | colspan="3" bgcolor="lightgrey" | | colspan="2" bgcolor="pink" | | colspan="4" bgcolor="lightblue" | | colspan="2" bgcolor="lightblue" | | colspan="4" bgcolor="lightgreen" | | colspan="2" bgcolor="lightgreen" | | colspan="11" bgcolor="lightgrey" | |- | colspan="28" bgcolor="lightgrey" style="font-size: 70%; font-style: italic;" |Кьераз рихьизарун руго хӀарпал, жидер цебесеб таблицаялде данде ккун батӀияб бакӀ бугел |} === ХӀарпазул къагӀидаби === {{Calligraphy}} ГӀараб алипба кидаго ккола курсивлъун, жидер рагӀиялда жаниб бугеб бакӀалде балагьун хӀарпазул рукӀуна батӀи-батӀиял хъвалел къагӀидаби. ХӀарпазул букӀине бегьула ункъгоялде гӀунтӀун батӀияб хъвалеб куц, жал байбихьул (инициал), гьоркьохъеб (медиал), ахираб (финал) ва жибго бугеб (изолят) бакӀазде данде кколел ([[IMFI]]). Цо-цо хӀарпазул хъвалеб къагӀидаялъул гӀемерго батӀалъи бугеб мехалъ, цогидал хӀарпал гӀемерисел хисичӀого хутӀула ункъабго хъвалеб бакӀалда. ГӀаммаб къагӀидаялда цого рагӀабазда жаниб хӀарбал цоцада рухьуна къокъаб мухъалдалъун, амма анлъго хӀарп ({{lang|ar|و ,ز ,ر ,ذ ,د ,ا}}) хурхинаризе бегьула гӀицго цебехун (кваранидехун) бугеб хӀарпалда. Мисалалъе, {{lang|ar|أرارات}} ([[Арарат мегӀер|Арарат]]) рагӀиялда киналго хӀарпал руго ратӀаго хъвалеллъун, щай гурелъул гьел хӀарпал рухьинарун бажаруларо хадусезда. Гьединго цоцо рагӀабазул комбинациял хъвала [[Лигатура (хӀарпазул бухьен)|лигатураби]] (хасал формаби) гӀадин, масала, ''{{transl|ar|лам-алиф}}'' {{lang|ar|لا}}<ref>{{cite book|title=Writing Systems: A Linguistic Approach|url=https://archive.org/details/writingsystemsli0000roge|author=Rogers, Henry|publisher=Blackwell Publishing|year=2005|page=[https://archive.org/details/writingsystemsli0000roge/page/135 135]}}</ref>, жиб хъвазе тӀадаблъун бугеб ({{lang|ar|لـا}} лигатурияб гуреб комбинация цӀализе захӀматаблъун рикӀкӀуна) ==== Аслиял хӀарпазул таблица ==== {{other uses|Arabic script}} {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+Arabic letters usage in Literary Arabic ! colspan="2" |ГӀаммаб ! colspan="2" |Магърибияб ! rowspan="2" |ХӀарпазул цӀарал (классикияб абулеб къагӀида) ! rowspan="2" |ХӀарпазул цӀарал гӀараб хӀатӀалда ! rowspan="2" |[[ГӀараб хӀарпазе романизация|Транслитерация]] ! rowspan="2" |Value in Literary Arabic ([[International Phonetic Alphabet|IPA]]) ! rowspan="2" |Абулеб къагӀидаялъул авар мацӀалда ругел гӀадал эквивалентал ! colspan="3" |Контекстуалиял формаби ! rowspan="2" |БатӀаго бугеб форма |- !Абджади !Гьиджаи !Абджади !Гьиджаи !Финал !Медиал !Иницал |- ! ! ! ! ! ! ! ! ! ! ! ! !&nbsp;<!-- separate row for sort icons --> |- |1. |1. |1. |1. |''{{transl|ar|ALA|ʾalif}}'' |{{lang|ar|أَلِف}} |''{{transl|ar|ALA|ā}}'' / <big>{{transl|ar|ALA|ʾ}}</big> (гьединго&nbsp;<big>''{{transl|ar|DIN|â}}''</big>&nbsp;) |/aː/, /∅/{{efn|''{{transl|ar|ALA|Alif}}'' can represent many phonemes. See the section on [[#Alif|ʾalif]].}} |''в'''а'''сас'' (тӀоцебесеб '''''а''''' дагьабги халатаб) | colspan="2" |{{huge|{{lang|ar|ـا}}}} | colspan="2" |{{huge|{{lang|ar|[[ا]]}}}} |- |2. |2. |2. |2. |''{{transl|ar|ALA|bāʾ}}'' |{{lang|ar|بَاء}} |''{{transl|ar|ALA|b}}'' |{{IPAslink|b}}{{efn|See the section on [[#Non-native letters to Standard Arabic|non-native letters and sounds]]; the letters ⟨[[ك]]⟩ ,⟨[[ق]]⟩ ,⟨[[غ]]⟩ ,⟨[[ج]]⟩ are sometimes used to transcribe the phoneme {{IPAslink|g}} in loanwords, ⟨[[ب]]⟩ to transcribe {{IPAslink|p}} and ⟨[[ف]]⟩ to transcribe {{IPAslink|v}}. Likewise the letters ⟨[[و]]⟩ and ⟨[[ي]]⟩ are used to transcribe the vowels {{IPAslink|oː}} and {{IPAslink|eː}} respectively in loanwords and dialects.|name=non-native}} |'''''б'''акъ'' |{{huge|{{lang|ar|ـب}}}} |{{huge|{{lang|ar|ـبـ}}}} |{{huge|{{lang|ar|بـ}}}} |{{huge|{{lang|ar|[[ب]]}}}} |- |22. |3. |22. |3. |''{{transl|ar|ALA|tāʾ}}'' |{{lang|ar|تَاء}} |''{{transl|ar|ALA|t}}'' |{{IPAslink|t}} |'''''т'''аргьа'' |{{huge|{{lang|ar|ـت}}}} |{{huge|{{lang|ar|ـتـ}}}} |{{huge|{{lang|ar|تـ}}}} |{{huge|{{lang|ar|[[ت]]}}}} |- |23. |4. |23. |4. |''{{transl|ar|ALA|thāʾ}}'' |{{lang|ar|ثَاء}} |''{{transl|ar|ALA|th}}'' (гьединго&nbsp;''{{transl|ar|DIN|ṯ}}''&nbsp;) |{{IPAslink|θ}} |авар аналог гьечӀо, ингилис '''''th'''ink'' |{{huge|{{lang|ar|ـث}}}} |{{huge|{{lang|ar|ـثـ}}}} |{{huge|{{lang|ar|ثـ}}}} |{{huge|{{lang|ar|[[ث]]}}}} |- |3. |5. |3. |5. |''{{transl|ar|jīm}}'' |{{lang|ar|جِيم}} |''{{transl|ar|j}}'' (гьединго&nbsp;''{{transl|ar|DIN|ǧ}}''&nbsp;) |{{IPAslink|d͡ʒ}}{{efn|name=non-native}}{{efn|{{lang|ar|ج}} is pronounced differently depending on the region. See [[Arabic phonology#Consonants]].}} |авар мацӀалда дандчӀвала гӀарабалдаса рачӀарал рагӀабазулӀ, '''''дж'''уз'' |{{huge|{{lang|ar|ـج}}}} |{{huge|{{lang|ar|ـجـ}}}} |{{huge|{{lang|ar|جـ}}}} |{{huge|{{lang|ar|[[ج]]}}}} |- |8. |6. |8. |6. |''{{transl|ar|ALA|ḥāʾ}}'' |{{lang|ar|حَاء}} |''{{transl|ar|ALA|ḥ}}'' (гьединго&nbsp;''{{transl|ar|UNGEGN|ḩ}}''&nbsp;) |{{IPAslink|ħ}} |'''''хӀ'''айранлъи'' |{{huge|{{lang|ar|ـح}}}} |{{huge|{{lang|ar|ـحـ}}}} |{{huge|{{lang|ar|حـ}}}} |{{huge|{{lang|ar|[[ح]]}}}} |- |24. |7. |24. |7. |''{{transl|ar|ALA|khāʾ}}'' |{{lang|ar|خَاء}} |''{{transl|ar|ALA|kh}}'' (гьединго&nbsp;''{{transl|ar|DIN|ḫ}},&nbsp;{{transl|ar|Wehr|ḵ}}'',&nbsp;''{{transl|ar|ISO|ẖ}}''&nbsp;) |{{IPAslink|x}} |'''''х'''ерлъи'' |{{huge|{{lang|ar|ـخ}}}} |{{huge|{{lang|ar|ـخـ}}}} |{{huge|{{lang|ar|خـ}}}} |{{huge|{{lang|ar|[[خ]]}}}} |- |4. |8. |4. |8. |''{{transl|ar|ALA|dāl}}'' |{{lang|ar|دَال}} |''{{transl|ar|ALA|d}}'' |{{IPAslink|d}} |'''''д'''аим'' | colspan="2" |{{huge|{{lang|ar|ـد}}}} | colspan="2" |{{huge|{{lang|ar|[[د]]}}}} |- |25. |9. |25. |9. |''{{transl|ar|ALA|dhāl}}'' |{{lang|ar|ذَال}} |''{{transl|ar|ALA|dh}}'' (гьединго&nbsp;''{{transl|ar|DIN|ḏ}}''&nbsp;) |{{IPAslink|ð}} |авар эквивалент гьечӀо, ингилис '''''th'''at'' | colspan="2" |{{huge|{{lang|ar|ـذ}}}} | colspan="2" |{{huge|{{lang|ar|[[ذ]]}}}} |- |20. |10. |20. |10. |''{{transl|ar|ALA|rāʾ}}'' |{{lang|ar|رَاء}} |''{{transl|ar|ALA|r}}'' |{{IPAslink|r}} |авар аналог гьечӀо, испан мацӀалда ''pe'''rr'''o'' | colspan="2" |{{huge|{{lang|ar|ـر}}}} | colspan="2" |{{huge|{{lang|ar|[[ر]]}}}} |- |7. |11. |7. |11. |''{{transl|ar|ALA|zāy}} / {{transl|ar|ALA|zayn}}'' |{{lang|ar|زَاي}} |''{{transl|ar|ALA|z}}'' |{{IPAslink|z}} |'''''з'''айтун'' | colspan="2" |{{huge|{{lang|ar|ـز}}}} | colspan="2" |{{huge|{{lang|ar|[[ز]]}}}} |- |15. |12. |21. |24. |''{{transl|ar|ALA|sīn}}'' |{{lang|ar|سِين}} |''{{transl|ar|ALA|s}}'' |{{IPAslink|s}} |'''''с'''имис'' |{{huge|{{lang|ar|ـس}}}} |{{huge|{{lang|ar|ـسـ}}}} |{{huge|{{lang|ar|سـ}}}} |{{huge|{{lang|ar|[[س]]}}}} |- |21. |13. |28. |25. |''{{transl|ar|ALA|shīn}}'' |{{lang|ar|شِين}} |''{{transl|ar|ALA|sh}}'' (гьединго ''{{transl|ar|DIN|š}}''&nbsp;) |{{IPAslink|ʃ}} |'''''ш'''иша'' |{{huge|{{lang|ar|ـش}}}} |{{huge|{{lang|ar|ـشـ}}}} |{{huge|{{lang|ar|شـ}}}} |{{huge|{{lang|ar|[[ش]]}}}} |- |18. |14. |15. |18. |''{{transl|ar|ALA|ṣād}}'' |{{lang|ar|صَاد}} |''{{transl|ar|ALA|ṣ}}'' (гьединго&nbsp;''{{transl|ar|UNGEGN|ş}}''&nbsp;) |{{IPAslink|sˤ}} |эквивалент гьечӀо (релълъараб букӀине бегьула '''''сс'''уй'') |{{huge|{{lang|ar|ـص}}}} |{{huge|{{lang|ar|ـصـ}}}} |{{huge|{{lang|ar|صـ}}}} |{{huge|{{lang|ar|[[ص]]}}}} |- |26. |15. |18. |19. |''{{transl|ar|ALA|ḍād}}'' |{{lang|ar|ضَاد}} |''{{transl|ar|ALA|ḍ}}'' (гьединго&nbsp;''{{transl|ar|UNGEGN|ḑ}}''&nbsp;) |{{IPAslink|dˤ}} |эквивалент гьечӀо |{{huge|{{lang|ar|ـض}}}} |{{huge|{{lang|ar|ـضـ}}}} |{{huge|{{lang|ar|ضـ}}}} |{{huge|{{lang|ar|[[ض]]}}}} |- |9. |16. |9. |12. |''{{transl|ar|ALA|ṭāʾ}}'' |{{lang|ar|طَاء}} |''{{transl|ar|ALA|ṭ}}'' (гьединго&nbsp;''{{transl|ar|UNGEGN|ţ}}''&nbsp;) |{{IPAslink|tˤ}} |'''''тӀ'''алаб'' |{{huge|{{lang|ar|ـط}}}} |{{huge|{{lang|ar|ـطـ}}}} |{{huge|{{lang|ar|طـ}}}} |{{huge|{{lang|ar|[[ط]]}}}} |- |27. |17. |26. |13. |''{{transl|ar|ALA|ẓāʾ}}'' |{{lang|ar|ظَاء}} |''{{transl|ar|ALA|ẓ}}'' (гьединго&nbsp;''{{transl|ar|UNGEGN|z̧}}''&nbsp;) |{{IPAslink|ðˤ}} |эквивалент гьечӀо |{{huge|{{lang|ar|ـظ}}}} |{{huge|{{lang|ar|ـظـ}}}} |{{huge|{{lang|ar|ظـ}}}} |{{huge|{{lang|ar|[[ظ]]}}}} |- |16. |18. |16. |20. |''{{transl|ar|ALA|ʿayn}}'' |{{lang|ar|عَيْن}} |''{{transl|ar|ALA|ʿ}}'' |{{IPAslink|ʕ}} |''г'''І'''умру'' |{{huge|{{lang|ar|ـع}}}} |{{huge|{{lang|ar|ـعـ}}}} |{{huge|{{lang|ar|عـ}}}} |{{huge|{{lang|ar|[[ع]]}}}} |- |28. |19. |27. |21. |''{{transl|ar|ALA|ghayn}}'' |{{lang|ar|غَيْن}} |''{{transl|ar|ALA|gh}}'' (гьединго&nbsp;''{{transl|ar|DIN|ġ}},&nbsp;{{transl|ar|Wehr|ḡ}}''&nbsp;) |{{IPAslink|ɣ}}{{efn|name=non-native}} |'''''гъ'''аргъар'' |{{huge|{{lang|ar|ـغ}}}} |{{huge|{{lang|ar|ـغـ}}}} |{{huge|{{lang|ar|غـ}}}} |{{huge|{{lang|ar|[[غ]]}}}} |- |17. |20. |17. |22. |''{{transl|ar|ALA|fāʾ}}'' |{{lang|ar|فَاء}} |''{{transl|ar|ALA|f}}'' |{{IPAslink|f}}{{efn|name=non-native}} |'''''Ф'''азил'' |{{huge|{{lang|ar|ـف}}}} |{{huge|{{lang|ar|ـفـ}}}} |{{huge|{{lang|ar|فـ}}}} |{{huge|{{lang|ar|[[ف]]}}}}{{efn|See the section on [[#Regional variations|regional variations]] in letter form.|name=regional-variation}} |- |19. |21. |19. |23. |''{{transl|ar|ALA|qāf}}'' |{{lang|ar|قَاف}} |''{{transl|ar|ALA|q}}'' |{{IPAslink|q}}{{efn|name=non-native}} |'''''къ'''ед'' |{{huge|{{lang|ar|ـق}}}} |{{huge|{{lang|ar|ـقـ}}}} |{{huge|{{lang|ar|قـ}}}} |{{huge|{{lang|ar|[[ق]]}}}}{{efn|name=regional-variation}} |- |11. |22. |11. |14. |''{{transl|ar|ALA|kāf}}'' |{{lang|ar|كَاف}} |''{{transl|ar|ALA|k}}'' |{{IPAslink|k}}{{efn|name=non-native}} |'''''к'''алам'' |{{huge|{{lang|ar|ـك}}}} |{{huge|{{lang|ar|ـكـ}}}} |{{huge|{{lang|ar|كـ}}}} |{{huge|{{lang|ar|[[ك]]}}}} |- |12. |23. |12. |15. |''{{transl|ar|ALA|lām}}'' |{{lang|ar|لاَم}} |''{{transl|ar|ALA|l}}'' |{{IPAslink|l}} |''ки'''л'''ищ'' |{{huge|{{lang|ar|ـل}}}} |{{huge|{{lang|ar|ـلـ}}}} |{{huge|{{lang|ar|لـ}}}} |{{huge|{{lang|ar|[[ل]]}}}} |- |13. |24. |13. |16. |''{{transl|ar|ALA|mīm}}'' |{{lang|ar|مِيم}} |''{{transl|ar|ALA|m}}'' |{{IPAslink|m}} |'''''м'''оцӀ'' |{{huge|{{lang|ar|ـم}}}} |{{huge|{{lang|ar|ـمـ}}}} |{{huge|{{lang|ar|مـ}}}} |{{huge|{{lang|ar|[[م]]}}}} |- |14. |25. |14. |17. |''{{transl|ar|ALA|nūn}}'' |{{lang|ar|نُون}} |''{{transl|ar|ALA|n}}'' |{{IPAslink|n}} |'''''н'''уж'' |{{huge|{{lang|ar|ـن}}}} |{{huge|{{lang|ar|ـنـ}}}} |{{huge|{{lang|ar|نـ}}}} |{{huge|{{lang|ar|[[ن]]}}}} |- |5. |26. |5. |26. |''{{transl|ar|ALA|hāʾ}}'' |{{lang|ar|هَاء}} |''{{transl|ar|ALA|h}}'' |{{IPAslink|h}} |'''''гь'''ев'' |{{huge|{{lang|ar|ـه}}}} |{{huge|{{lang|ar|ـهـ}}}} |{{huge|{{lang|ar|هـ}}}} |{{huge|{{lang|ar|[[ه]]}}}} |- |6. |27. |6. |27. |''{{transl|ar|ALA|wāw}}'' |{{lang|ar|وَاو}} |''{{transl|ar|ALA|w}} / {{transl|ar|ALA|ū}}'' / ∅ |{{IPAslink|w}}, {{IPAslink|uː}}, ∅{{efn|name=non-native}} |'''''в'''уго'' | colspan="2" |{{huge|{{lang|ar|ـو}}}} | colspan="2" |{{huge|{{lang|ar|[[و]]}}}} |- |10. |28. |10. |28. |''{{transl|ar|ALA|yāʾ}}'' |{{lang|ar|يَاء}} |''{{transl|ar|ALA|y}} / {{transl|ar|ALA|ī}}'' |{{IPAslink|j}}, {{IPAslink|iː}}{{efn|name=non-native}} |'''''я'''с, гьаб'''и'''зе'' (дагьабги халатаб '''''и''''') |{{huge|{{lang|ar|ـي}}}} |{{huge|{{lang|ar|ـيـ}}}} |{{huge|{{lang|ar|يـ}}}} |{{huge|{{lang|ar|[[ي]]}}}}{{efn|name=regional-variation}} |- ! colspan="13" | |- | colspan="4" rowspan="6" |(алипбаялъул хӀарплъун рикӀкӀунаро, амма цӀакъ кӀвар бугеб роль хӀала гӀараб грамматикаялда ва лексикаялда, гьенибго баян гьабиги: гӀемерисел битӀарал гурел чӀужугӀаданалъул жинсалъул предметиял цӀарал рихьизариги. |''[[Гьамза|hamzah]]'' |{{lang|ar|هَمْزة}} | rowspan="5" |<big>''{{transl|ar|ALA|ʾ}}''</big> | rowspan="5" |{{IPAslink|ʔ}} | rowspan="5" |''гьу'''ъ'''рул'' | colspan="5" |{{huge|{{lang|ar|ء}}}} (аслияб къагӀидаялъ хъвала рагӀул бакьулӀ ва ахиралда, цогидал хӀарпазда бухьунаро) |- | rowspan="2" |''ʾalif hamzah'' | rowspan="2" |{{lang|ar|أَلِف هَمْزة}} | colspan="2" |{{huge|{{lang|ar|ـأ}}}} | colspan="2" |{{huge|{{lang|ar|أ}}}} |- | colspan="2" |{{huge|{{lang|ar|ـإ}}}} | colspan="2" |{{huge|{{lang|ar|إ}}}} |- |''wāw hamzah'' |{{lang|ar|وَاو هَمْزة}} | colspan="2" |{{huge|{{lang|ar|ـؤ}}}} | colspan="2" |{{huge|{{lang|ar|ؤ}}}} |- |''yāʾ hamzah'' |{{lang|ar|يَاء هَمْزة}} |{{huge|{{lang|ar|ـئ}}}} |{{huge|{{lang|ar|ـئـ}}}} |{{huge|{{lang|ar|ئـ}}}} |{{huge|{{lang|ar|ئ}}}} |- |''ʾalif maddah'' |{{lang|ar|أَلِف مَدَّة}} |ʾā |/{{IPA link|ʔ}}{{IPA link|a}}{{IPA link|ː}}/ | | colspan="2" |{{huge|{{lang|ar|ـآ}}}} | colspan="2" |{{huge|{{lang|ar|آ}}}} |} '''Баянал''' {{notelist}} * Гьаркьал рахъулеб куц кьун буго гьенжесеб стандартияб гӀараб мацӀалъул, жиб школабазда ва университетазда малъулеб. Практикаялда, хӀарпал рахъулеб къагӀида батӀи-батӀиял икълимазда рекъон букӀине бегьула стандарталдаса батӀияю. ГӀараб мацӀалъул пронунциациялъул (хӀарпал рахъулеб къагӀиядаялъул) хӀакъалъул дагьабги цӀикӀкӀун информация балагье [[ГӀараб фонология|''гӀараб фонология'']] ва [[ГӀараб мацӀалъул вариантал|''гӀараб мацӀалъул вариантал'']] макъалабазда.= *ГӀараб хӀарпазул цӀаразул хал гьабизе бегьула цебесеб версиялъул абстракция хӀисабалда. Протосемит мацӀалда гьел цӀарал рукӀана хасаб магӀна бугел рагӀабилъун. Халкъалда гьоркьоб хӀарпазул рукӀине бегьула цогидал цӀарал. *Анлъго хӀарпалъул ({{lang|ar|و ز ر ذ د ا}}) гьечӀо чӀван-къотӀараб медиалияб форма, рагӀул бакьулӀ гьел хъвала ахираб форма гӀадин хадусеб хӀарпгун бухьенги гьечӀого. Гьезул байбихьул форма дандеккола батӀаго бугеб формаялда (инициалалде). Хадусеб хӀарп хъвала жиндирго байбихьул формаялда, ялъуни батӀаго бугеб формаялда, гьеб рагӀиялъулӀ ахирисеб хӀарп батани. * Алиф хӀарп баккана финикъияб алипбаялда жинца глотталияб ккураб рагьукъаб гьаракь бихьизабуле хӀарп хӀисабалда. Жакъа къоялде гьелъул букӀараб гьеб функция тӀагӀана, ва гьеб йа-ги (''{{transl|ar|ALA|ya’}}'' ) вав-ги (''{{transl|ar|ALA|wāw}}'' ) хӀарпазда цадахъ ккола матер лекционислъун, рагьукъаб хӀарплъун, жиб халатаб рагьараб гьаракьалъул чвахиялда цебе букӀунеб, ялъуни диакритикал тӀад лъолеб ишаралъун (''{{transl|ar|ALA|мадда}}'' ва ''[[Hamza|{{transl|ar|ALA|гьамза}}]]''). * ГӀараб мацӀалда хӀалтӀизабула диакритикияб ишара {{lang|ar|ء}}, гьамза, гьелъ бихьизабула [[глотталияб ккураб рагьукъаб]] {{IPA|[ʔ]}}, хъвала жибго ялъуни кьучӀчӀ-хӀарпгун: ** жибго: {{lang|ar|ء}} ** кьучӀчӀ-хӀарпгун: {{lang|ar|إ أ}} (''{{transl|ar|ALA|алиф}}'' хӀарпалда тӀад ялъуни гъоркь), {{lang|ar|ؤ}} (''{{transl|ar|ALA|вāв}}'' хӀарпалда тӀад), {{lang|ar|ئ}} (нукъадаби гьечӀеб ''{{transl|ar|ALA|йā’}}'' ялъуни ''{{transl|ar|ALA|йā’ гьамза}}'' хӀарпазда тӀад). : Академиял хӀалтӀабазда ''[[Hamza|{{transl|ar|ALA|гьамза}}]]'' ({{lang|ar|ء}}) хӀарпалъул транлитерация гьабула [[Кваранаб бащдаб гор модификатор-хӀарп|кваранаб бащдаб гор модификатор-хӀарпалдалъун]] (ʾ), гьелъие гӀаксаб [[КвегӀаб бащдаб гор модификатор-хӀарп|квегӀаб бащдаб гор модификатор-хӀарпалдалъун]] цогидал мацӀазда транслитерация гьабула гӀайн ({{lang|ar|ع}}) хӀарпалъе, авар мацӀалда гьеб гьаракь бихьизабула ''{{lang|av|гІ}}'' хӀарпалъ. ::''{{transl|ar|ALA|Гьамза}}'' хӀарпалъул буго гӀицӀго цо форма, гьелъ гьеб цебе бугеб ялъуни хадуб бачӀунеб хӀарпаздехун бухьунаро. БукӀаниги, гьеб хӀарп ''{{transl|ar|ALA|вāв}}'', ''{{transl|ar|ALA|йā’}}'' ва ''{{transl|ar|ALA|алиф}}'' хӀарпазда цадахъ букӀуна, гьедин буеб мехалда кьучӀчӀ хӀарпал рукӀуна гьелго ''{{transl|ar|ALA|вāв}}'', ''{{transl|ar|ALA|йā’}}'' ва ''{{transl|ar|ALA|алиф}}'' хӀарпаллъун. ==== Алиф ==== {| class="wikitable" !Контекст !Форма !МагӀна |- |[[Диакритикал]] гьечӀого | style="text-align:center" |<span style="font-size:190%;"><small>{{lang|ar|ا}}</small></span> | * байбихьуда: ''{{transl|ar|DIN|а, и}}'' &nbsp; {{IPA|/a, i/}} яги сасунеб, ай цебесеб гьаракьалда хурхунеб, хӀарп баянаб артиклалда {{lang|ar|ال}} ''[[Al-|{{transl|ar|ALA|(a)л-}}]]'' * бакьулӀ яги ахиралда: ''{{transl|ar|ALA|ā}}'' &nbsp; {{IPA|/aː/}} * сасунеб <big>مِائة рагӀиялъулӀ</big> |- |ТӀад [[Гьамза|гьамзагун]] (''гьамза алиф'') | style="text-align:center" |<span style="font-size:190%;"><small>{{lang|ar|أ}}</small></span> | * байбихьуда/ бакьулӀ/ ахиралда: хадуб букӀуна ''фатхӀа'' - ''{{transl|ar|DIN|ʾa,}}'' яги&nbsp;''замма'' - ''ʾу'' * батӀаго яги жибго рагьараб гьаракьги гьечӀо (гӀемерисеб хадуб букӀуна сукун): {{IPA|/ʔ/}} дандчӀвала цо-цо рагӀабазул къамусиял формабазда |- |Гьоркь [[Гьамза|гьамзагун]] (''гьамза алиф'') | style="text-align:center" |<span style="font-size:190%;"><small>{{lang|ar|إ}}</small></span> | * байбихьуда: ''{{transl|ar|DIN|ʾи}}'' &nbsp; {{IPA|/ʔi/}} * бакьулӀ бихьизабуларо (балагье [[гьамза]] ва U+02E4) |- |''[[ГӀараб диакритикал#Маддагь|{{transl|ar|ALA|Мадагьгун}}]]'' | style="text-align:center" |<span style="font-size:190%;"><small>{{lang|ar|آ}}</small></span> | * ''{{transl|ar|DIN|ʾā}}'' &nbsp; {{IPA|/ʔaː/}} |- |''''[[ГӀараб диакритикал#Алиф васлагь|Васлагьгун]]'''' | style="text-align:center" |<span style="font-size:190%;"><small>{{lang|ar|ٱ}}</small></span> | * байбихбуда/ бакьулӀ/ ахиралда: сасунеб * {{IPA|/ʔ/}} Маркер/коннектор/кӀиго рагӀиялда гьоркьоб гьеб бухьинабизе хӀалтӀизабулеб ишара, хӀалтӀизабула яги баянаб артиклалда (''ал'') яги ''алифгун'' ялъуни ''гьамза алифгун'' каламул бутӀаялда, каламул цӀаралда ялъуни цогидал цӀаразда жаниб, мисалалън: ГӀабд Аллагь <big>عَبْدَ ٱلله</big> <small>-</small> "Аллагьасул лагъ" |} ==== ХӀарпазул вариантал ==== <br /> ==== Лигатураби ==== ==== Геминация ==== ==== Нунация ==== == Рагьарал гьаркьал == === Къокъал рагьарал === === Халатал рагьарал === === Дифтонгал === === Рагьарал гьоркьор риччай === == ТӀадеги хӀарпал == === Икълимиял вариантал === === Жиндирго гурел хӀарпал стандартияб гӀараб мацӀалда === === ГӀараб мацӀалдаса батӀиял мацӀазда хӀалтӀизаби === == Цифраби == === ХӀарпал цифраби хӀисабалда === == Тарих == === ГӀараб тӀахьал кьабулел алатал === == Компьютеризация == === Юникод === === Клавиатураби === === ХӀатӀ лъазаби === == Балагье гьединго == == ХӀужжаби == {{Reflist|30em}} n87h4i36ej3gz578m5xxhp3fg3ibhxy 0 13012 101266 100135 2026-09-07T13:02:23Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101266 wikitext text/x-wiki {{Диналда хурхарав инсан|цІар=МухІаммад ибн ГІабдул Вагьгьаб ал-Мушаррафи ат-Тамими|хвараб бакІ=Ад-Диргlия, Сагlудиязул Гlарабия|гьаву(ю)раб бакІ=Гlуяйна, Ар-Рияд|гьаву(ю)раб къо-моцІ=1703 с.|хвараб къо-моцІ=22 июн 1792 с.|кІодо гьавула=[[Суниял]], салафиюнал|Хъулухъ=Имам, Муджаддид|Эмен=Гlабдул Вагьгьаб ибн Сулайман ибн Гlали ат-Тамими}} МухӀаммад ибн ГӀабдул Вагьгьаб ал-Мушаррафи ат-Тамими ([[ГӀараб мацӀ|гӀараб.]] محمّد بن عبد الوهّاب المشرّفي التميمي‎), гьавуна 1703 соналъ, ГӀуяйна росулӀ, [[ГӀарабистан|гӀарабазул бащдабчӀинкӀиллъиялда]]. КӀудияв шаригӀаталъул гӀалимчи, [[Къуръан|Къуръаналъул]] хӀафиз ва [[Ислам|Исламалъул]] муджаддид. XVIII гӀасруялъ тӀолабго [[ГӀарабистан|ГӀарабистан]] ширкалдаса ва бидгӀабаздаса бацӀцӀад гьабурав имам. Гьесул кумекалдалъун МухӀаммад ибн СагӀуд абурав ад-ДиргӀия шагьаралъул хӀакимас гӀуцӀана тӀолабго гӀарабазул бащдабчӀинкӀиллъиялда бищун кутакаб пачалихъ [[СагӀудиязул ГӀарабия]]. Аллагьас жиндир мунагьал чураяв имам хвана 1792 соналъул 22 июналъ ад-ДиргӀия шагьаралда. 90tlhlqdhwkwfad8y3laqlwf11fkf7r 0 13053 101113 99664 2026-09-07T12:33:03Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101113 wikitext text/x-wiki [[Файл:Primary Human Language Families Map.png|thumb|upright=2|Аслиял мацӀазул хъизаназул карта]] [[Файл:Human Language Families ru.png|thumb|upright=2|МацӀазул хъизанал]] 2020 соналде [[Ракь (планета)|Ракьалда]] буго 7111 мацӀ<ref>[http://www.ethnologue.com/ Ethnologue — крупнейший в мире каталог языков]{{ref-en}}</ref>. Коммуникациялъул цебетӀейгун чӀагоял мацӀазул къадар дагьлъулеб буго кӀиго анкьида жаниб цо мацӀ тагӀиналъун гьоркьохъеб хехлъиялда<ref>[http://www.dw-world.de/dw/article/0,2144,1912041,00.html Почти половине языков мира грозит исчезновение]</ref>. 40 бищун тӀибитӀараб мацӀалда кӀалъала кинабниги халкъалъул 2/3 бутӀа. Бищунго гӀемерисел кӀалъала [[син мацӀ|син]], [[хинди мацӀ|хинди]], [[Ингилис мацӀ|ингилис]], [[испан мацӀ|испан]], [[ГӀараб мацӀ|гӀараб]], [[ГӀурус мацӀ|гӀурус]], [[португал мацӀ|португал]] мацӀазда. ГӀезегӀанго тӀибитӀун буго [[паранс мацӀ]], амма гьеб [[рахьдал мацӀ|рахьдал мацӀлъун]] рикӀкӀунезул къадар дандеккун дагьаб буго. Жакъа къоялде буго 400-ялдаса дагьалъ цӀикӀкӀун мацӀал, жал тӀагӀунел ругеллъун рикӀкӀунел. МацӀал хола гьезда кӀалъалел ахирисел чагӀигун, ва гьединлъидал тӀоцебе жидер мацӀ тӀагӀиналъул хӀинкъи буго хъвай-хъвагӀи хӀалтӀизабуларел халкъазе.<ref>{{Cite web |title=Когда умирают языки |url=http://www.bigbook.ru/litnews/detail.php?ID=3315 |access-date=2020-04-17 |archive-date=2011-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722183759/http://www.bigbook.ru/litnews/detail.php?ID=3315 |url-status=dead }}</ref>. МацӀал хвеялъул гӀиллабазул цояблъун ккола жидеда кӀалъалезул къадар бащатго бикьун гьечӀолъи. Гьедин, дунялалъул халкъалъул 80%-алде тӀаде кколеб буго 80 мацӀ, 3,5 азар мацӀалде — халкъалъул цохӀо 0,2%. МацӀ тӀагӀиналъул процессалъул аслиял гӀиллабилъун рикӀкӀуна глобализация ва миграция<ref>{{Cite web |url=http://www.akzia.ru/news/26-09-2007/655.html |title=Мир теряет языки |accessdate=2015-07-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110719153636/http://www.akzia.ru/news/26-09-2007/655.html |archivedate=2011-07-19 |deadlink=yes }}</ref>. Гьанже ругел мацӀазул гӀага-шагарго бащалъи хӀалтӀизариялдаса ине руго XXI гӀаслуялъул бащалъиялде<ref>''Роман Фишман'' Лингвистический гомункул // [[Популярияб механика]]. — 2017. — № 5. — С. 78-82. — URL: http://www.popmech.ru/magazine/2017/175-issue/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170423090653/http://www.popmech.ru/magazine/2017/175-issue/ |date=2017-04-23 }}</ref>. ГӀемерал мацӀал тӀагӀунел руго гьезда кӀалъалез дагьабги къуватаб мацӀалъулаб сверухълъигун гьабулеб контакт сабаблъун, гьединлъидал бищун цере жидее тӀагӀиналъул хӀинкъи бугеллун ккола жидерго пачалихъ гьечӀел гьитӀинал халкъазул мацӀал. МацӀ лъазабулел лъималазул къадар 70 %-алдаса дагьаб батани, гьеб мацӀ рикӀкӀуна тӀагӀунеб бугеблъун. [[ЮНЕСКО]]-ялъул «ТӀагӀиналъул хӀинкъи бугел дунялалъул мацӀазул атласалда» рекъон, жакъа къоялъ [[Европ|Европаялда]] тӀагӀиналъул хӀинкъи буго гӀага-шагарго 50 мацӀалъе. Бищунго тӀагӀиналъул хӀинкъиялда гъоркь ругел мацӀаллъун ккола Австралиялъул аборигеназул, Индокитаялъул, Америкаялъул, Африкаялъул ва континентаздаса ратӀаго ругел чӀинкӀиллъабазул мацӀал. Бищун щулияллъун ккола Европаялъул мацӀал — Европаялъул улкаби руго цебетӀурал, гьенир гӀумру гьабун руго гӀемерал гӀадамал, гьединлъидал цо мацӀалде кӀалъалезул чанго азар чи тӀагӀаниги, мацӀазе хӀинкъи кколаро. == МацӀазулаб систематика == {{Main|МацІазулаб систематика }} '''Хъизан''' ккола аслияб мартабатлъун, жинда тӀад кинабниги мацӀазулаб систематика балеб. Хъизан буго баянго, амма рикӀкӀадго гӀагарал мацӀазул группа, жидер кьучӀаб сияхӀалда ([[Сводешил сияхӀ|Сводешил сияхӀалъул]] нусго рагӀи бугеб вариант) рагӀабазул данде ккей 15 %-алдаса гъоркье кколареб. Мисалаллъе балагье [[Евразиялъул мацӀал|Евразиялъул мацӀазул хъизаналъул сияхӀалде]] яги [[Африкаялъул мацӀал|Африкаялъул мацӀазул хъизаналде]]. Щибаб хъизаналъе гӀаркьалабузул, гурппабазул ва гь. р. сияхӀазе баян кьола гӀадаздаго ратӀа гьарун рихьизарулел группалъабиги, гьезул цоцаде гӀагарлъиялъул даражаги, гӀуцӀулезде риххиялъул заманги хӀисабаде росун. Амма гьелдаго батӀ-батӀиял хъизаназул гӀаркьалаби ва группаби рукӀине кколаро гъварилъиялъул цогом мартабалъул, кӀвар бугеб жолъун ккола гьезул цо хъизналда жаниб бугеб дандекквеяб тартиб. Мисалалъе, [[индоевропаялъулаб мацӀазул хъизан|индоевропаялъулаб хъизаналъе]] ратӀа гьарун рихьизаризе бегьула хадусел гӀаркьалаби: [[анатолиялъулал мацӀал|анатолиял]], [[тохар мацӀал|тохариял]], [[кельт мацӀал|кельт]], [[балтгун славяниял мацӀал|балтгун славянияб]], [[индоираналъулал мацӀал|индоираналъулаб]], [[германиязулал мацӀал|германиязулаб]], [[италиялъулал мацӀал|италиялъулабгун]]-[[романиял мацӀал|романияб]], [[грекгун македониялъулал мацӀал|грекгун македониялъулаб]], [[эрмениязулаб мацӀ|эрмениязулаб]], [[албан мацӀ|албан]] ва жал шартӀияб къагӀидаялъ [[палеобалкъаниял мацӀал|палеобалкъанияб]] зонаялде жанире рачунел некӀсиял мацӀазул кьер, жа Цоги мисалалъе, [[нахгун дагъистаналъулал мацӀал|нахгун дагъистаналъулаб мацӀазулаб хъизаналъул]] гӀаркьелаллъун ккола: [[вайнах мацӀал|вайнах]], [[авар-гӀанди-цез мацӀал|авар-гӀанди-цез]], [[тум мацӀ|тум]], [[даргин мацӀал|даргин]], [[лезги мацӀал|лезги]] ва [[хиналугалъулаб мацӀ|хиналугалъулаб]] гӀаркьалаби. == Билингвизм == Билингвизм ккола кӀиго мацӀалда кӀалъазе кӀвей. ГӀемерисел жидерго пачалихъ гьечӀел ва жидер мацӀалъул расмияб статус гьечӀел гӀадамал ккола билингваллъун. КӀиго ялъуни чанго мацӀалда кӀалалел гӀадамазул къадар цӀикӀкӀунеб буго. == Бищун тӀиритӀарал мацӀазулал хъизанал == # [[Индоевропаялъулал мацӀал]] ~ 2,5 млрд кӀалъалезул, [[романиял мацӀал]], [[индоариял мацӀал]], [[германиял мацӀал]] ва [[балтгун славян мацӀал]] гъорлӀе рачун; # [[Сингун тибеталъулал мацӀал]] ~ 1,2 млрд кӀалъалезул, аслияб [[син мацӀ]]ги гъорлӀе бачун; # [[Уралгун алтаялъулаб гипотеза|Уралгун алтаялъулал мацӀал]] (тӀадхъизаналъул мартабат бугеб гӀуцӀи) ~ 500 млн кӀалъалезул, аслиял [[тюрк мацӀал]]ги гъорлӀе бачун. == Дунялалъулабго кӀвар бугел мацӀал == Гьанжесел халкъаздагьоркьосел мацӀаллъун рикӀкӀине бугьула<ref name=autogenerated1>[http://www.economist.com/node/883997?Story_ID=883997 The triumph of English: A world empire by other means | The Economist]</ref> (кӀалъалезул гӀаммаб къадаралъул цӀикӀкӀаралдаса дагьалде): [[Файл:Languages with at least 50 million first-language speakers.png|450px|thumb|50-ялдаса циІкӀун миллион чиясе рахьдалаллъун кколел мацӀал. Баянал: [[Ethnologue]]<ref>[https://www.ethnologue.com/statistics/size Summary by language size]</ref> макромацӀал (син, гӀараб) рикӀкӀинчӀого]] {| class="standard" |- ! Ранг ! МацӀ ! Рахьдалаб ! КӀиабилеб ! КӀалъалезул гӀаммаб къадар |- | 1 | [[Син мацӀ]]<ref>[http://en.wikipedia.org/wiki/People%27s_Republic_of_China#cite_note-unpop-4 China — Wikipedia, the free encyclopedia<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> | 1,2 миллиард | 300 миллионалде гӀунтӀун | 1,5 миллиардалде гӀунтӀун |- | 2 | [[Ингилис мацӀ]]<ref name=autogenerated1 /> | 500 миллион | 1 миллиардаалде гӀунтӀун | 1,5 миллиардалде гӀунтӀун |- | 3 | [[Испан мацӀ]]<ref>[https://web.archive.org/web/20100305141543/http://terranoticias.terra.es/cultura/articulo/espanol_sera_segunda_lengua_comunicacion_848372.htm El español será la segunda lengua de comunicación internacional<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> | 425 миллионо | 125 миллионалде гӀунтӀун | 550 миллионалде гӀунтӀун |- | 4 | [[ГӀараб мацӀ]]<ref>{{Cite web |title=L’arabe |url=http://www.tlfq.ulaval.ca/axl/langues/2vital_inter_arabe.htm |access-date=2020-04-17 |archive-date=2013-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130226075417/http://www.tlfq.ulaval.ca/axl/langues/2vital_inter_arabe.htm |url-status=хвараб }}</ref> | 300 миллион | 120 миллионалде гӀунтӀун | 420 миллионалде гӀунтӀун |- | 5 | [[ГӀурус мацӀ]] | 170 миллион | 130 миллионалде гӀунтӀун | 300 миллионалде гӀунтӀун |- | 6 | [[Португал мацӀ]]<ref>[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=por Ethnologue report for language code]</ref> | 230 миллион | 30 миллионалде гӀунтӀун | 260 миллионалде гӀунтӀун |- | 7 | [[Герман мацӀ]]<ref>[http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size Ethnologue: Statistical Summaries]</ref> | 120 миллионов | 80 миллионалде гӀунтӀун | 200 миллионалде гӀунтӀун |- |8 | [[Паранс мацӀ]]<ref>[http://www.academie-francaise.fr/langue/francophonie.html La francophonie]</ref> | 75 миллион | 195 миллионалде гӀунтӀун | 270 миллионалде гӀунтӀун |- |} === Халкъаздагьоркьосел мацӀал тӀиритӀиялул карта === <gallery> Файл:Detailed SVG map of the Francophone world.svg|[[Паранс мацӀ]] Файл:Detailed SVG map of the Hispanophone world.svg|[[Испан мацӀ]] Файл:Detailed SVG map of the Russophone world.svg|[[ГӀурус мацӀ]] Файл:Detailed SVG map of the Arabophone world.svg|[[ГӀараб мацӀ]] Файл:Detailed SVG map of the Lusophone world.svg|[[Португал мацӀ]] Файл:Legal statuses of German in the world.svg|[[Герман мацӀ]] Файл:Detailed SVG map of the Anglophone world.svg|[[Ингилис мацӀ]] Файл:Detailed SVG map of the Sinophone world.svg|[[Син мацӀ]] </gallery> == МацӀазул хӀакъалъулӀ макъалабазул индекс == Публикациялде бахъараб сияхӀалъе балагье [[ISO 639-1]] (аслияб 136 мацӀалъе [[list of ISO 639-1 кодазул сияхӀ]]), дагьабги тӀубараб сияхӀ балагье [[ISO 639-3]] (2013 соналъул июналде бугеб 7874 мацӀалъе [[list of ISO 639-3 кодазул сияхӀ]]). Лингвосфериябобсерваториялъул буго баяназул база (LS-2010) с более чем 32 800-ялдаса цӀикӀкӀун кодги 70 900 мацӀалъул цӀарги бугеб. [[File:Languages world map.png|upright=3|frameless|center]] {|border="1" align="center" cellpadding="6" class="wikitable" |-valign="top" | * [[Афроазиялъулал мацӀал]] :{{Legend|#00A6A6|[[Бербер мацІал]]}} :{{Legend|#D7AEFF|[[Чад мацІал]]}} :{{Legend|#DDDD00|[[Кушит мацІал]]}} :{{Legend|#FF8040|[[Самиял мацІал]]}} * [[Алтаялъулал мацӀал]] :{{Legend|#808040|[[Кореялъулаб мацІ]]}} :{{Legend|#008080|[[Ниппон мацІал]]}} :{{Legend|#00FF80|[[Магъул мацІал]]}} :{{Legend|#BB005E|[[Тунгус мацІал]]}} :{{Legend|#808080|[[Турк мацІал]]}} | {{Legend|#BFD891|[[Америнд мацІал]]}} {{Legend|#01A97B|[[Австралиялъул аборигеназул мацІал]]}} {{Legend|#FFBF9F|[[Австроазиялъулал мацІал]]}} {{Legend|#800000|[[Австронезиялъулал мацІал]]}} {{Legend|#FFFF00|[[Кавказалъул мацІал]]}} {{Legend|#808000|[[Дравидиял мацІал]]}} {{Legend|#6097EF|[[Ескимо–Алеут мацІал]]}} * [[Индоевропаялъулал мацӀал]] :{{Legend|#75FFFF|[[Адбан мацІ]]}} :{{Legend|#04D596|[[Эрмениязулаб мацІал]]}} :{{Legend|#FF9DFF|[[Балт мацІал]]}} :{{Legend|#00FF00|[[Кельт мацІал]]}} :{{Legend|#FF0000|[[Германиязулал мацІал]]}} :{{Legend|#753600|[[Грек мацІал]]}} :{{Legend|#0080FF|[[Индоариязулал мацІал]]}} :{{Legend|#8000FF|[[Ираналъулал мацІал]]}} :{{Legend|#0000FF|[[Романиял мацІал]]}} :{{Legend|#00A800|[[Славян мацІал]]}} | {{Legend|#C2F80C|[[Хойсан мацІал]]}} {{Legend|#007500|[[Нигер–Конго мацІал]]}} {{Legend|#FFBFBF|[[Нилгун сахІариял мацІал]]}} {{Legend|#FF9D48|[[Палеосибиралъулал мацІал]]}} {{Legend|#BF80FF|[[Папуасазулал мацІал]]}} * [[Сингун-Тибеталъулал мацӀал]] :{{Legend|#CECE00|[[Син мацІ]]}} :{{Legend|#FF00FF|[[Тибетгун бурман мацІал]]}} {{Legend|#00B4B4|[[Таи–Кадаи мацІал]]}} {{Legend|#004040|[[Уралалъулал мацІал]]}} {{Legend|#BA7072|[[Баск мацІал]]}} |} == Балагье гьединго == * [[МацӀазулаб систематика]] * [[МацӀазул генетикияб классификация]] == ХӀужжаби == {{ХІужаби}} [[Категория:МацӀал|*]] s0m6vmknmz1wrg7dah63bm2o0rj0431 0 13070 101142 99763 2026-09-07T12:37:53Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101142 wikitext text/x-wiki {{Цоги магІнаби|Иран (магIнаби)}}{{Пачалихъ |МагӀарул мацӀалъ цӀар = Исламияб Республика Иран |Эбелаб мацӀалъ цӀар = {{lang-fa|جمهوری اسلامی ایران}} |Родительный падеж = Ираналъул |Герб = Coat of arms of Iran.svg |Гербалъул бакӀалда = |Байрахъ = Flag of Iran.svg |Гимналда цӀар = {{lang-fa2|سرود ملی اﻳﺭﺍﻥ}} |Аудио = Sorud-e Mellí-e Yomhurí-e Eslamí-e Irán (instrumental).oga |ХӀукмуялъул низам = [[исламияб республика]]<ref name="atlas">{{книга|заглавие=Атлас мира: Максимально подробная информация|ответственный=Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов|место=М.|издательство=[[АСТ (издательство)|АСТ]]|год=2017|страницы=44|страниц=96|isbn=978-5-17-10261-4}}</ref> |Пачалихъалъулаб дин = [[Ислам]] |ШигӀар = {{lang-fa2|اﺳﺘﻘﻼﻝ، ﺁﺯﺍﺩﻯ، جمهوری اسلامی}} |ШигӀаралъул магӀна = Истикълал, Эркенлъи, Исламияб Республика |lat_dir = N|lat_deg = 32|lat_min = 29|lat_sec = 46 |lon_dir = E|lon_deg = 54|lon_min = 17|lon_sec = 42 |region = IR |CoordScale = <!--|Вместо герба=--> |Картаялда = Iran (orthographic projection).svg |картаялда гъоркь хъвай-хъвагӀай = Иран картаялда |Картаялда2 = |МацӀ = [[Парс мацӀ|парс мацӀ]], [[падар мацӀ]] |КьучӀ лъуна = [[1 апрел]] [[1979 сон]]алъ<br>([[Ираналда Исламияб революция|Исламияб революция]]) |ГӀуцӀцӀана = |Истикълал щвараб къо-моцӀ= |БатӀа тӀуна = |Миллатал = [[парсал]], [[падарал]], [[лурал]] |Тахшагьар = [[Тегьран]] |ЧӀахӀиял шагьарал = Тегьран, [[Машгьад]], [[Карадж]], [[Табриз]], [[Шираз]], [[Исфагьан]], [[АхӀваз]] |БутӀрузул хъулухъал = [[Ираналъул тӀадегӀанав бетӀер|ТӀадегӀанав бетӀер]]<br>[[Ираналъул Президент|Президент]]<br>[[Исламияб Шураялъул Мажлис|Мажлисалъул]] Председатель |БутӀрул = [[Mojtaba Khamenei]]<br><br>[[Раиси, Ибрагьим|Ибрагьим Раиси]]<br><br>[[Гъалибаф, МухӀамад-Багъир|МухӀамад-Багъир Гъалибаф]] |Ракьалъул рахъалъ тартиб= 17 |Ракь = {{nts|1648195}} |Лъел бутӀа = 7,07 |Этнохороним = ира́нав, ира́най, [[Иранал миллатал|ира́нал]] |Халкъалъул къадаралъул рахъалъ тартиб = 17 |Халкъалъул къадар = {{цІикІкІен}} 81 000 000<ref name="amar.org.ir">{{cite web|url=https://www.amar.org.ir/دادهها-و-اطلاعات-آماری|deadlink=yes|title=داده‌ها و اطلاعات آماری|publisher=Amar.org.ir|accessdate=2018-03-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180314233022/https://www.amar.org.ir/%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D9%87%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%A7%D8%B7%D9%84%D8%A7%D8%B9%D8%A7%D8%AA-%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%B1%DB%8C|archivedate=2018-03-14}}</ref> |Халкъалъул хъвай-хъвагӀай гьабураб сон = 2017 |Халкъалъул гъунки = {{цІикІкІен}} 42 |Халкъалъул гъункиялъул рахъалъ тартиб = |ГӀЖП (БББ) = {{цІикІкІен}} 1,1 трлн<ref name="dataimf">{{Cite web|title=Report for Selected Countries and Subjects|lang=en|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=429,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|website=[[IMF]]|access-date=2021-08-13|archive-date=2021-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210815080955/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report?c=429,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|deadlink=no}}</ref> |ГӀЖП (БББ) рикӀкӀараб сон = 2020 |ГӀЖП (БББ) ялъул рахъалъ тартиб = 23 |Халкъалъул цо чиясе ГӀЖП (БББ) = {{s|13073}}<ref name="dataimf"/> |Место по ВВП (ППС) на душу населения = 91 |ГӀЖП (номинал) = {{цІикІкІен}} 635,724 млрд<ref name="dataimf"/> |Год расчёта ГӀЖП (номинал) = 2020 |Место по ГӀЖП (номинал) = 22 |ГӀЖП (номинал) халкъалъул цо чиясе = {{s|7555}}<ref name="dataimf"/> |Халкъалъул цо чиясе ГӀЖП (БББ) рахъалъ тартиб = 101 |ИПГӀИ = {{дагьлъи}}&nbsp;0,797<ref>{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2019.pdf |lang=en |title=Human Development Indices and Indicators 2019 |publisher=[[Программа развития ООН]] |description=Доклад о человеческом развитии на сайте Программы развития ООН |access-date=2019-12-29 |archive-date=2020-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200416080801/http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2019.pdf |deadlink=no }}</ref> |ИПГӀИ рикӀкӀараб сон = 2019 |ИПГӀИялъул рахъалъ тартиб = 65 |ИПГӀИялъул уровен = <span style="color:#090;">цӀикӀкӀараб</span> |Авиакомпания = |Валюта = [[ираналъул риал]] ([[Общероссийский классификатор валют|IRR, код 364]]) |Доменал = [[.ir]], [[.ir|ایران.]] |ISO = RU |МОК = RUS |Телефоналъул код = 98 |СагӀтил рачел = [[UTC+3:30]] (риидал — [[UTC+4:30]]), [[Тегьраналъул заман|IRST]] |Шапакъатал = |ХӀужаби = }}'''Ира́н''' ({{lang-fa2|ایران}} {{IPA|[ʔiˈɾɒn]}}), 1979 соналдаса нахъе '''Исла́мияб Респу́блика Ира́н''' ({{lang-fa|جمهوری اسلامی ایران}} — ''Джомхури́-йе Эслɒми́-йе Ирɒ́н''{{efn|{{lang-fa|جمهوری اسلامی ایران}} {{transl|fa|Jomhuri-ye Eslāmi-ye Irān}} {{pronunciation|Fa-ir-JEI_(1).ogg|listen|(|help=no}} {{IPA-fa|dʒomhuːˌɾije eslɒːˌmije ʔiːˈɾɒn|}}}}), [[1935 сон]]алда цебе гьединго '''Па́рс''' — [[Цебесеб Азия|Цебесеб Азиялда]] бугеб [[пачалихъ]]. [[Тахшагьар]] — [[Тегьран]]. БакътӀерхьуда гӀорхъи уна [[ГӀиракъ]]гун, шималгун-бакътӀерхьуда — [[Азарбижан]], [[Эрменистан|Армения]] ва [[Турция]]гун, шималалдаса — [[Туркменистан]]гун, бакъбаккуда — [[Афгъанистан]] ва [[Пакистангун]]<ref name="midrf">{{Cite web |title=Иран — Общие сведения о стране |url=https://mid.ru/dks.nsf/606ebc9dffb0201643256be000604cf1/3d9d73ef46393d23c3257163002078b0?OpenDocument |access-date=2022-04-06 |archive-date=2011-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110809015014/https://mid.ru/dks.nsf/606ebc9dffb0201643256be000604cf1/3d9d73ef46393d23c3257163002078b0?OpenDocument |url-status=bot: unknown }}</ref>. Шималалдаса Ираналъул гӀорхъи чурула [[Каспий ралъад|Каспий ралъадалъ]], жунубалдаса — [[Гьинд океан]]алъул [[Парс залив|Парс]] ва [[ГӀуман залив|ГӀуман]] заливаца. ГӀемерал гӀасрабаца гьаб пачалихъалъул [[Машрикъ (макрорегион)|Машрикъалъул регионалда]] цӀцӀикӀкӀарасаб асар букӀана, амма жакъаги Иран жиндир ГӀЖПялда (БББ) балагьун [[Ислам|исламияб гӀаламалда]] ункъабилеб экономика ва БакътӀерхьул Азиялда (Турциялдаса хадуб<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2001.html|deadlink=yes|title=Сравнение ВВП|lang=en|accessdate=2008-01-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140625150555/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2001.html|archivedate=2014-06-25}}</ref>) кӀиабилеб экономикалъун ккола. Гьеб гурони, технологиял церетӀеялъул рахъалдаса Иран ккола регионалда бищун церетӀурал пачалихъаздаса. Гьединго Ираналъул ракь буго [[Евразия|Евразиялъего]] стратегикияб рахъалдаса кӀвар бугеб регионалда ва пачалихъалъухъ чӀахӀиял [[Нарт|нарталъул]] ва [[ТӀабигӀияб газ|тӀабигӀияб газалъул]] запасал руго. [[Парсал]], [[Азарбижанал Ираналда|азарбижанал]], [[Курдал Ираналда|курдал]] ва [[лурал]] ккола Ираналъул бищун чӀахӀиял халкъаллъун<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html Middle East : Iran — The World Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120203093100/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html|date=2012-02-03}} // [[Центральное разведывательное управление|Central Intelligence Agency]]</ref>. == Этимология == Жакъасеб Ираналъул цӀар «Ирɒ́н» ({{lang-fa|'''ايراﻥ'''}}) кьучӀ босула цин гьалдаса {{lang-pal|'''Erān'''}} хадуб гьалдаса {{lang-ae|'''Airyāna'''}}, ай, гьеб ккола [[Ариял|некӀсиял индогун-ираназул]] цӀаралдаса «arya» бачӀараб рагӀи. Гьеб ккола «Арияб пачалихъ»-абураб магӀна кьолеб прилагательное яги «Ариязул пачалихъ»-абун бугеб генетив, гьаб калимаялдаса кьучӀ босулеб {{lang-ae|'''''airyanam dahyunam'''''}} — «[[Ариял|Ариязул пачалихъал]]»<ref>История древнего Востока: От государственных образований до древних империй / Под ред. [[Седов, Александр Всеволодович|А. В. Седова]]; Редкол.: [[Бонгард-Левин, Григорий Максимович|Г. М. Бонгард-Левин]] (пред.) и др.; Ин-т востоковедения. — М.: [[Восточная литература (издательство)|Восточная литература РАН]], 2004. — 895 с.: ил., карты. — ISBN 5-02-018388-1</ref>. == Тарих == [[Файл:Elam Map.jpg|right|frame|НекӀсияб Иран. Гьелъул тӀоцебесеб хӀукуматияб гӀуцӀи — [[Элам]] (багӀаралъ бихьизабун буго) ва мадугьилиял миллатал — [[парсал]], [[парфянал]], [[мидиял]], [[касситал]]; пачалихъал [[Вавилония]] ва [[Ассирия]].]] {{Аслияб макъала|Ираналъул тарих}} Ираналъул хӀукуматияб тарих рикӀкӀуна дунялалда бищунго некӀсияздасан, хъвай-хъвагӀаяздалъун гьелъул заман бахула 5 азарсонида. Гьелъул ракьалда, Хузестаналда, тӀоцебесеб Элам хӀукумат гӀуцӀана [[3 азарсон н. э. цебе|нелъер эраялдаса цебе III азарсонида]]. [[Дарий I|Дариил I]] заманалда [[Ахеменидазул Империя|Парс империя]] тӀибитӀана [[Греция|Юнаналдаса]] ва [[Киренаика|Киренаикалдаса]] бахъун [[Гьинд]] ва [[Тарим]] гӀоразда щвезегӀан. Иран, тӀолго жиндир хъвай-хъвагӀиялъул тарихалда жаниб жиб Парс-абун лъалеб, 2 азар соналъ букӀана дунялалъул бищун цӀцӀикӀкӀараб асар бугеб сиясияб ва маданияб марказлъун. ГӀемар гӀасрабаца батӀераб динлъун гьениб букӀана [[зартуштияб дин]]. [[XVI гӀасру]]ялда Ираналъул [[ХӀукуматияб дин|хӀукуматияб динлъун]] лӀугӀана [[ислам]]. === НекӀсияб Иран === Ираналъул территориялда гӀадамал рагъарана гочизе цӀакъ некӀояб заманаялъ (бал. [[Зарзий культура]]). Н. э. цебе I азарсоналъ ираниял миллатал гьеб ракьалда цӀцӀикӀкараселлъун лӀугӀана.  Цо-цо къавмал ([[парсал]], [[мидиял]], [[Бактрия|бактриял]], [[парфиял]]) Иранияб тӀалъиялъул бакътӀерхьул рахъалда чӀана; [[балучал]] ана бакъбаккул рахъалда ва [[ГӀуман залив|ГӀуман заливалъул]] рагӀаллъуда. ТӀоцебесеб къуватаб иранияб пачалихъ [[ХӀамадан]]алда ([[Экбатана]]) жиндир тахшагьаргун [[Мидия|Мидиялъул ханлъи]] букӀана ва гьеб гӀуцӀараб заман ккола н. э. цебесеб VIII гӀасруялъул ахир — VII гӀасруялъул байбихьи. Мидиязе кӀвана жедер кверщалихъ тӀолго бакътӀерхьул Иран ва цо-цо бакъбаккул ракьалги рачизе. Бабиланиялгун цадахъ гьез [[Ассирия|Ассириялъул империя]] щущах бана, [[Месопотамия|Месопотамия]] ва [[Урарту]]ги бахъана. === Ахаманишал === [[553 сон н. э. цебе|Н. э. цебе 553 соналда]] [[Аншан]]алъул ва [[Парс (остан)|Парсалъул]] Ахаманишазул тухумалдаса жив кколев хан, гӀолохъанав [[Кураш II КӀудияв|Кураш]] мидиязда данде рагъ лъазабун вахъула. Курашица [[Экбатана|Экбатана]] кодо босула ва живго Мидиялъул ва Парсалъул ханлъун лъазавула. Мидиязул [[Иштувегу]] ханин абуни гьеб заманалъ асирлъун ккола, амма хадув эркен гьавула ва цо останалъул бетӀерлъун тола. Жинда [[529 сон н. э. цебе|н. э. цебе 529 соналъ]] хвел щвелалде КӀудияв Курашица II [[Ахаманишал|Ахаманишазул империя]] ва [[Бакьулъралъадлъи|Бакьулъралъадлъиялдаса]] ва [[Анатолия|Анатолиялдаса]] байбихьун [[Сырдария|Сырдариялда]] щун [[БакътӀерхьул Азия]] жиндир кверщелалде гъорлӀ бачула. Гьелда цебе, [[546 сон н. э. цебе|н. э. цебе 546 соналъ]], Курашица Парсалда жиндирго ханлъиялъул тахшагьар гӀуцӀула — [[Пасаргадал]], гьенивго гьев хун хадув вукъула. Курашил вас [[Камбизица II]] инсул империялъул ракьал [[Египет|Мисралда]] ва [[ХӀабаши|ХӀабашиялда]] щун гӀатӀид гьарула. [[Файл:Map achaemenid empire en.png|thumb|left|300px|Ахаманишазул империя бищунго гӀатӀидлъараб заманалъ]] Камбиз хведал ва гьелдаса хадуб ханасул рокъор лӀугӀарал чӀваял ва кьалазул хӀасилалда, ханлъуда вачӀула [[Дарий I|Дарий Гистасп]]. === Парфия ва Сасанидал === [[Александр Македонияв|Македонияв Александр]] хун хадув [[323 сон н. э. цебе|н. э. цебе 323 соналда]] гьесул империя бикь-бикьана чанго батӀа-батӀаял пачалихъазда. Гьанжесеб Ираналъул цӀикӀарасеб территория ккана [[Селевкиязул пачалихъ|Селевкиязул]] кверщалихъ, амма дагьаб хадуб [[Парфия|парфяназул]] хан [[Митридат I (Парфиялъул хан)|Митридат I]] цӀиял ракьал рахъизе гӀоло гьужумал гьаризе байбихьана ва Персиягун Мавараннагьр жиндирго пачалихъалда жанир рачана. [[92 сон н. э. цебе|НилӀер эраялда цебе 92 соналда]] Парфиялдаги [[НекӀсияб Рим|Рималдаги]] гьоркьоб гӀорхъи бикьана [[Евфрат]] гӀоралъул русло ккун, амма румал кватичӀого парфянал магърибиял сатрапиязда тӀад гьужум гьабуна ва парфияца къезе гьаруна. Гьеб гьужумалъе жаваб хӀисабалда парфянаца гьабураб чабхъадул хӀасилалда [[Левант]] ва Анатолия бахъана румазухъан, амма хадур [[Марк Антоний|Марк Антонийил]] бояца цӀидасан Евфрат гӀоралъул рагӀалда нахъе реххана. Гьелдаса хадуб Парфиялда цоялдаса хадуб цояб ккун гражданлъиялъул рагъал тӀоритӀана Рималъ парфиназдаги греказдаги гьоркьоб питна бекьиялъул хӀасилалда. 224 соналъ [[Арташир Папакан|Ардашир Папакан]] абурав, [[Парс (остан)|Парсалда]] бугеб Хейр шагьаралъул бетӀерасул васас, парфян хан [[Артабан IV|Артабан IV]] боги гъурун кӀиабилеб Персиялъул империя гӀуцӀула — Ираншагьр («Ариязул ханлъи») абун цӀарги лъола гьеб пачалихъалда, гьелъул тахшагьарги [[Фирузабад]]алда тола, живгоги цӀияб [[Сасаниял|Сасаниязул]] династиялъул кьучӀ лъуравчилъунги вахъула. Гьеб заманалда арстократиялъул ва зартуштиял рухӀаниязул асар ва къуват цӀикӀуна, цогидал дин ккурал чагӀазе квалквал гьабула. Административияб реформа тӀобитӀана. Сасанияца румалгун ва Марказияб Азиялдаса кочевникалгун рагъал гьарула. === ГӀараб гьужум === === Турк ва мангъулазул гьужумал === === Династиял (1501—1979) === [[Файл:Shah Ismail Hatayi.jpg|thumb|left|200px|[[Шагь ИсмагӀил I]]]] === Исламияб республика === {{main|Ираналда Исламияб революция}} [[Файл:خمینی و مردم.JPG|thumb|right|[[Хумейни, РухӀулла|Аятулла Хумейни]]]] === Ирангун-ГӀиракъалъул рагъ === == ХӀукуматалъул гӀуцӀи == === Инсанасул хӀукъукъал === === КъватӀисаб сиясат === ==== Ракьазул бахӀсал ==== == География == {{Панорама|2009-05-13 Damavand from Abbasabad 08.jpg|700px|<center>[[Демавенд]] мегӀер [[Амоль]]</center>}} === Гьава-бакъ === == Аслиял шагьарал == Ираналъул халкъалъул 67,5 % гӀумру гьабула шагьаразда. 2030-абилеб соналда гьеб къадар 80 % бахине рес буго. Бищун кӀудияб шагьаралда — [[Тегьран]]алда гӀумру гьабула 8,7 млн чияс (ва 14 млн шагьаралъул агломерациялда). Тегьраналда бакӀарун буго пачалихъалъул бащадаса цӀцӀикӀкӀараб промышленнияб къуват, гьени гьоркього уна — автомобилазул, электронияб, яргъил, химикияб ва кванил производство. КӀиабилеб бищун кӀудияб шагьар ккола — [[Машгьад]], гьеб буго [[ШигӀиял|шигӀияз]] мукъадасаблъун рикӀкӀунеб шагьар. {{clear}} Халкъалъул къадар бихьизабуралдаса цӀцӀикӀкӀун бугел шагьарал:<ref>{{Cite web |title=WebCite query result |url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&srt=pnan |access-date=2010-01-10 |archive-date=2009-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090422052050/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&srt=pnan |url-status=хвараб }}</ref> * [[Файл:red pog.svg|22px]] — 5 000 000-даса 10 000 000-лде вахарав чи. * [[Файл:orange pog.svg|19px]] — 2 000 000-даса 4 999 999-ялде вахарав чи. * [[Файл:yellow pog.svg|17px]] — 1 000 000-даса 1 999 999-ялде вахарав чи. * [[Файл:green pog.svg|14px]] — 800 000-даса 999 999-ялде вахарав чи. * [[Файл:blue pog.svg|10px]] — 500 000-даса 749 999-ялде вахарав чи. * [[Файл:purple pog.svg|8px]] — 300 000-даса 499 999-ялде вахарав чи. <center> {{БакӀКарта+|Иран|width=600|float=|alt=physical|caption=Халкъалъул къадар 300 аз. чиясдаса цӀцӀикӀкӀун бугел Ираналъул шагьарал (2016 соналъул баяназда рекъон)<ref>{{Cite web |url=https://www.citypopulation.de/Iran-MajorCities.html |title=Iran: Major Cities |access-date=2016-11-12 |archive-date=2017-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170920101833/http://citypopulation.de/Iran-MajorCities.html |deadlink=no }}</ref>|places= {{БакӀКарта/гӀуж|Иран|lat_deg=35|lat_min=42|lon_deg=51|lon_min=25|background=|mark=red pog.svg|marksize=22|label_size=100|position=right|label='''[[Тегьран]]'''}} {{БакӀКарта/гӀуж|Иран|lat_deg=36|lat_min=27|lon_deg=59|lon_min=57|background=|mark=orange pog.svg|marksize=19|label_size=100|position=right|label='''[[Машгьад]]'''}} {{БакӀКарта/гӀуж|Иран|lat_deg=32|lat_min=68|lon_deg=51|lon_min=68|background=|mark=yellow pog.svg|marksize=17|label_size=100|position=right|label='''[[Исфагьан]]'''}} {{БакӀКарта/гӀуж|Иран|lat_deg=35|lat_min=49|lon_deg=50|lon_min=58|background=|mark=yellow pog.svg|marksize=17|label_size=100|position=top|label='''[[Кередж]]'''}} {{БакӀКарта/гӀуж|Иран|lat_deg=29|lat_min=36|lon_deg=52|lon_min=31|background=|mark=yellow pog.svg|marksize=17|label_size=100|position=right|label='''[[Шираз]]'''}} {{БакӀКарта/гӀуж|Иран|lat_deg=38|lat_min=05|lon_deg=46|lon_min=17|background=|mark=yellow pog.svg|marksize=17|label_size=100|position=right|label='''[[Табриз]]'''}} {{БакӀКарта/гӀуж|Иран|lat_deg=34|lat_min=38|lon_deg=50|lon_min=52|background=|mark=yellow pog.svg|marksize=17|label_size=100|position=right|label='''[[Къум (город)|Къум]]'''}} {{БакӀКарта/гӀуж|Иран|lat_deg=31|lat_min=19|lon_deg=48|lon_min=40|background=|mark=yellow pog.svg|marksize=17|label_size=100|position=top|label='''[[АхӀваз]]'''}} {{БакӀКарта/гӀуж|Иран|lat_deg=34|lat_min=19|lon_deg=47|lon_min=04|background=|mark=green pog.svg|marksize=14|label_size=100|position=right|label='''[[Керманшагь]]'''}} {{БакӀКарта/гӀуж|Иран|lat_deg=37|lat_min=33|lon_deg=45|lon_min=06|background=|mark=blue pog.svg|marksize=12|label_size=100|position=right|label='''[[Урмия (город)|Урмия]]'''}} {{БакӀКарта/гӀуж|Иран|lat_deg=37|lat_min=17|lon_deg=49|lon_min=36|background=|mark=blue pog.svg|marksize=12|label_size=100|position=right|label='''[[Рашт]]'''}} {{БакӀКарта/гӀуж|Иран|lat_deg=29|lat_min=29|lon_deg=60|lon_min=52|background=|mark=blue pog.svg|marksize=12|label_size=100|position=left|label='''[[Загьедан]]'''}} {{БакӀКарта/гӀуж|Иран|lat_deg=34|lat_min=48|lon_deg=48|lon_min=30|background=|mark=blue pog.svg|marksize=12|label_size=100|position=left|label='''[[ХӀамадан]]'''}} {{БакӀКарта/гӀуж|Иран|lat_deg=30|lat_min=17|lon_deg=57|lon_min=04|background=|mark=blue pog.svg|marksize=12|label_size=100|position=bottom|label='''[[Керман]]'''}} {{БакӀКарта/гӀуж|Иран|lat_deg=31|lat_min=51|lon_deg=54|lon_min=22|background=|mark=blue pog.svg|marksize=12|label_size=100|position=left|label='''[[Йазд]]'''}} {{БакӀКарта/гӀуж|Иран|lat_deg=38|lat_min=15|lon_deg=48|lon_min=18|background=|mark=blue pog.svg|marksize=12|label_size=100|position=right|label='''[[Ардабил]]'''}} {{БакӀКарта/гӀуж|Иран|lat_deg=27|lat_min=12|lon_deg=56|lon_min=15|background=|mark=blue pog.svg|marksize=12|label_size=100|position=right|label='''[[Бандар-ГӀаббас]]'''}} {{БакӀКарта/гӀуж|Иран|lat_deg=34|lat_min=04|lon_deg=49|lon_min=42|background=|mark=blue pog.svg|marksize=12|label_size=100|position=right|label='''[[Эрак]]'''}} {{БакӀКарта/гӀуж|Иран|lat_deg=36|lat_min=32|lon_deg=51|lon_min=12|background=|mark=purple pog.svg|marksize=10|label_size=75|position=top|label='''[[Исламшагьр]]'''}} {{БакӀКарта/гӀуж|Иран|lat_deg=36|lat_min=40|lon_deg=48|lon_min=29|background=|mark=purple pog.svg|marksize=10|label_size=75|position=left|label='''[[Зинжан]]'''}} {{БакӀКарта/гӀуж|Иран|lat_deg=35|lat_min=18|lon_deg=46|lon_min=59|background=|mark=purple pog.svg|marksize=10|label_size=75|position=top|label='''[[Сенендедж]]'''}} {{БакӀКарта/гӀуж|Иран|lat_deg=36|lat_min=16|lon_deg=50|lon_min=00|background=|mark=purple pog.svg|marksize=10|label_size=75|position=top|label='''[[Къазвин]]'''}} {{БакӀКарта/гӀуж|Иран|lat_deg=33|lat_min=28|lon_deg=48|lon_min=21|background=|mark=purple pog.svg|marksize=10|label_size=75|position=right|label='''[[ХӀурремабад]]'''}} {{БакӀКарта/гӀуж|Иран|lat_deg=36|lat_min=50|lon_deg=54|lon_min=29|background=|mark=purple pog.svg|marksize=10|label_size=75|position=top|label='''[[Гурган]]'''}} {{БакӀКарта/гӀуж|Иран|lat_deg=36|lat_min=34|lon_deg=53|lon_min=04|background=|mark=purple pog.svg|marksize=10|label_size=75|position=right|label='''[[Сари (шагьар)|Сари]]'''}} {{БакӀКарта/гӀуж|Иран|lat_deg=35|lat_min=40|lon_deg=51|lon_min=04|background=|mark=purple pog.svg|marksize=10|label_size=75|position=bottom|label='''[[Шагьрияр]]'''}} {{БакӀКарта/гӀуж|Иран|lat_deg=35|lat_min=43|lon_deg=51|lon_min=07|background=|mark=purple pog.svg|marksize=10|label_size=75|position=left|label='''[[Къудс (шагьар)|Къудс]]'''}} {{БакӀКарта/гӀуж|Иран|lat_deg=33|lat_min=59|lon_deg=51|lon_min=26|background=|mark=purple pog.svg|marksize=10|label_size=75|position=right|label='''[[Кашан (Иран)|Кашан]]'''}} }}</center> <gallery class="center"> Azadi Square & Azadi Tower, aerial view 1971.jpg|{{lang-fa2|'''تهران'''}}<br>[[Тегьран]]<br>8 778 535 RezaShrine.jpg|{{lang-fa2|'''مشهد'''}}<br>[[Машгьад]]<br>2 427 316 Karaj dam.jpg|{{lang-fa2|'''کرج'''}}<br>[[Карадж]]<br>1 602 350 Chehel Sotun Garden, Isfahan, Iran 2005.jpg|{{lang-fa2|'''اصفهان'''}}<br>[[Исфагьан]]<br>1 600 554 Panorama of Tabriz.jpg|{{lang-fa2|'''تبریز'''}}<br>[[Табриз]]<br>1 496 319 Eram garden.JPG|{{lang-fa2|'''شیراز'''}}<br>[[Шираз]]<br>1 307 552 Qom masjed-e-hazrat-masumeh.jpg|{{lang-fa2|'''قم'''}}<br>[[Къум (шагьар)|Къум]]<br>1 081 745 Ahvaz Bridge.jpg|{{lang-fa2|'''اهواز'''}}<br>[[АхӀваз]]<br>832 969 Darius I the Great's inscription.jpg|{{lang-fa2|'''کرمانشاه'''}}<br>[[Керманшагь]]<br>784 602 Rayen Castle Kerman.jpg|{{lang-fa2|'''کرمان'''}}<br>[[Керман]]<br>721 374 </gallery> == Ираналъул администрияб бикьи == {{Ираналъул карта|float=right}} Ираналъул аслияб администрияб бикьи ккола [[остан]]ал ({{lang-fa|استان}} — ''ostān''; гӀ. къ. — استانﻫﺎ — ''ostānhā''), гьел рикьула [[Ираналъул шагьрестанал|шагьрестаназда]] ({{lang-fa|شهرستان}}), ва хадур гьелги жедер иргаялда  — [[бахш]]азда ({{lang-fa|بخش}}). ГӀадатияб къагӀидаялда останалъул бищун кӀудияб шагьар рикӀкӀула гьелъул тахшагьарлъун ({{lang-fa|مرکز}} — ''markaz''). Жиб-жиб останалде губернаторас (остандарица — استاندار) бетӀерлъи гьабула. Иран бикьула 31 останалда: {{Div col|colwidth=16em}} # [[Тегьран (остан)|Тегьран]] # [[Къум (остан)|Къум]] # [[Марказияб остан]] # [[Къазвин (остан)|Къазвин]] # [[Гилан]] # [[Ардабил (остан)|Ардабил]] # [[Зинжан (остан)|Зинжан]] # [[Бакъбаккул Азарбижан]] # [[БакътӀерхьул Азарбижан]] # [[Курдистан (остан)|Курдистан]] # [[ХӀамадан (остан)|ХӀамадан]] # [[Керманшагь (остан)|Керманшагь]] # [[Илам (остан)|Илам]] # [[Лурестан]] # [[Хузестан]] # [[ЧагьармахӀал ва Бахтиария]] # [[Когьгилуйе ва БуйерахӀмад]] # [[Бушер (остан)|Бушер]] # [[Парс (остан)|Парс]] # [[Хурмузган]] # [[Систан ва Балучистан]] # [[Керман (остан)|Керман]] # [[Йазд (остан)|Йазд]] # [[Исфагьан (остан)|Исфагьан]] # [[Семнан (остан)|Семнан]] # [[Мазандаран]] # [[Гулестан]] # [[Шималияб Хурасан]] # [[Хурасан-Резави]] # [[Жунубияб Хурасан]] # [[Альбурз]] {{div col end}} [[1950 сон]]алда цебе Иран бикьулеб букӀана 12 останалда: Ардалян, Азарбижан, Балучистан, Парс, Гилан, Араки-ГӀажам, Хурасан, Хузестан, Керман, Ларестан, Лурестан ва Мазандаран. 1950-абилеб соналъ гьзул къадар дагьлъана 10-яллда щвезегӀан, ва хадуб [[1960 сон]]алдаса 1981 соналда щвезегӀан гьезул къадар бахана 28 останалде. [[2004 сон]]алъ [[Хурасан]] бикьана 3 останалда, ва гьединго 2010 соналъ Тегьранги — 2 батӀаяб останалда. == Халкъ == [[Файл:Iranian Family.jpg|thumb|right|[[Парсал]]]] {{БутІа хІадури}} 1950—1990-абилел соназ пачалихъалда букӀана демографиияб кьвагьи. 1979 соналдаса бахъун 2006 соналде щвезегӀан халкъалъул къадар кӀицӀул цӀцӀикӀкӀана ва бахана 70 495 782 чиясда, цинги 2011 соналъ — 75 149 669 чиясдаги<ref name="censIRI">[https://www.amar.org.ir/Portals/1/PropertyAgent/2212/Files/2575/country%20population.xlsx Country population] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220401115401/https://www.amar.org.ir/Portals/1/PropertyAgent/2212/Files/2575/country%20population.xlsx |date=2022-04-01 }} // [https://www.amar.org.ir/Default.aspx?tabid=500 Statistical Centre of Iran] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150908012339/https://www.amar.org.ir/Default.aspx?tabid=500 |date=2015-09-08 }}</ref>. Амма 1990-абилел соназ [[лъимергьаби]] лъалаго дагьлъана ва наслаби гӀезариялъул даражаялдасаги гъоркье ккана. [[ТӀолго лъимергьабиялъул коэффициент]] — 1,87 (наслаби гӀезариялъе букӀине ккола 2,15)<ref>{{cite web|url=https://www.nationmaster.com/country/ir-iran/peo-people&all=1|deadlink=yes|title=Iranian People|publisher=NationMaster.com|lang=en|accessdate=2013-08-17|archiveurl=https://www.webcitation.org/6IyFahoYo?url=https://www.nationmaster.com/country/ir-iran/peo-people|archivedate=2013-08-18}}</ref>. Халкъалъул 61% цӀцӀикӀкӀараб процент гӀадамзул буго 30 сон тӀубачӀеб гӀелалъул (май 2009). Лъайбосиялъул даража бахула 84 %, [[урбанизация]] — 71 %. == Дин == [[Файл:Iran ethnoreligious distribution.jpg|мини|Ираналъул этникиялгун-диниял къокъаби]] [[Файл:The declaration of Shi'ism as the state religion of Iran by Shah Ismail -Safavids dynasty (colour).jpg|thumb|right|200px|[[ИсмагӀил Хатаи Шагь|ИсмагӀил Шагьица]] [[шигӀизм]] Ираналъул хӀукуматияб динлъун лъазабуна.]] {{main|Дин Ираналда}} ГӀемерисел ираниял руго [[Ислам|бесурманал]]. Халкъалъул 85 % — ккола [[шигӀиял]] (хӀукуматияб дин). [[ГӀиракъ]], [[Азарбижан]] ва [[БахӀрейн]] пачалихъалгун, Иран ккола шӀигӀияб халкъалъул процент бащадасан цӀцӀикӀкӀараб бугеб пачалихъаздаса, амма, «Вилаят Факигь» абураб хӀукуматияб доктринаялда рекъон хӀукуматалъул сиясат шигӀизмалда тӀад гӀуцӀун гьечӀо. [[Къум]] шагьар рикӀкӀула шигӀизмалъул марказлъун. Гьенир руго гӀемер диниял университетал ва семинариял. [[Машгьад]]алда буго шигӀиязе цӀакъ кӀвар бугеб [[Имам Реза]]л зиярат. [[Cунниял|Cунниязул]] къадар расмияб информациялда рекъон буго 9 %, амма цогидал баяназда рекъон гьезул къадар хӀатта 20% бахулеб батула. [[Христианлъи|Христианазул]] къадар ккола 4 %. ХутӀараб 2 % жанир уна [[бахаял]], [[мандеял]], [[индусал]], [[изидал]], [[Зартушти|зартуштиял]], [[Иудаизм|иудеял]]. Ахирисеб кӀиго расмияб къагӀидаялъ хӀукуматалъ рикӀкӀула ва къануналъ цӀунула. == Экономика == === Энергетика === === Туризм === === Транспорт === Ираналда буго кваранрахъалъулаб транспорт иналъул къагӀида (рул квегӀиса). == Маданият == [[Файл:Isfahan Royal Mosque general.JPG|thumb|right|[[Имамасул мажгит]], Исфагьан]] {{БутІа хІадури}} ; Ираналъул адабият {{Аслияб макъала|Парс адабият}} ; Ираналъул архитектура {{Аслияб макъала|Ираналъул архитектура}} ; Ираналъул изобразительнияб искусство {{Аслияб макъала|Парс живопись}} [[Файл:Muin_Musavvir_1696.jpg|thumb|right|Муин Мусаввир. ГӀащикъал ва служанка. [[XVII гӀасру]]ялъул Парс живопись]] ; СМИ Казиятал: «Кейгьан», «ИттилагӀат». Телерадиокьей: «[[Press TV]]», «[[Исламияб Республика Ираналъул Гьаракь]]» Информагентстваби: [[ИРНА]] (IRNA), ИСНА (ISNA), [[FARS]] == Рагъулал къуватал == === Китайгун рагъулабгун-техникияб гьоркьоблъи === == Космосалъулал достижениял == Ираналъул буго жиндирго [[Ираналъул космосалъулаб агентство|космосалъулаб агентство]]. == Гь. балагье == * [[Россиялъулгун-ираналъул гьоркьолъаби]] * [[КӀудияб Иран]] * [[Иранистика]] {{Макъалабазул гъветӀ|Иран}} == Комментариял == {{комментариял}} == МугъчӀваял == {{мугъчӀваял|2}} == Адабият == {{refbegin|2}} * {{БСЭ3|Иран}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Персия}} * Иран: Ислам и власть / [[Институт востоковедения РАН]], Культур. представительство при Посольстве Ислам. Респ. Иран в Москве; [Отв. ред. Н. М. Мамедова и Мехди Санаи]. — М.: ИВ РАН: Крафт+, 2002. — 277, [1] с.; 22 см. — ISBN 5-89282-185-4 (ИВ РАН) * Персия — Иран. Империя на Востоке [Текст] / Авт.-сост. [[Широкорад, Александр Борисович|А. Б. Широкорад]]. — М.: Вече, 2010. — 377, [1] с., [8] л. ил., портр.: ил., карты, табл.; 22 см. — (Друзья и враги России). — ISBN 978-5-9533-4743-3 * Работы по исторической географии и истории Ирана / В. В. Бартольд. — М.: Вост. лит., 2003. — 663 с.: портр.; 24 см. — (Классики отечественного востоковедения (КВО)/ Рос. акад. наук. Отд-ние ист.-филол. наук). — ISBN 5-02-018410-1 * Наследие Ирана / Ричард Фрай; [Пер. с англ. В. А. Лившица и Е. В. Зеймаля под ред. и с предисл. М. А. Дандамаева]. — 2. изд., испр. и доп. — М.: Вост. лит., 2002. — 391, [1] с., [36] л. ил.: к.; 21 см. — (Культура народов Востока: Материалы и исслед. / Рос. акад. наук. Ин-т востоковедения. Отд-ние истории). — ISBN 5-02-018306-7 * Иран между Британией и Россией: от политики до экономики / С. А. Сухоруков; Санкт-Петербургский гос. ун-т. — СПб.: [[Алетейя (издательство)|Алетейя]], 2009. — 173, [1] с., [4] л. ил., портр., цв. ил., карт., портр.; 21 см. — ISBN 978-5-91419-188-4 * Загадки старой Персии [Текст] / [авт.-сост.: Эбрахими Торкаман А., Бурыгин С. М., Непомнящий Н. Н.]. — М.: Вече, 2010. — 317, [1] с., [4] л. цв. ил.: ил., портр.; 21 см. — (Terra Historica). — ISBN 978-5-9533-4729-7 * Деловой Иран: [[Вачнадзе, Георгий Николаевич|Г. Н. Вачнадзе]]; [http://www.delovoiiran.ru/ www.delovoiiran.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150214071227/http://www.delovoiiran.ru/ |date=2015-02-14 }}. — Москва, — (Справочники ПОЛПРЕД). ISBN 5-900034-43-7 * ''Луконин В. Г.'' Культура сасанидского Ирана. — М., 1969. * ''Луконин В. Г.'' Искусство Древнего Ирана. — М.: Искусство,1977. — 232 с. с ил. ;ГӀелмиял макъалаби * ''Мамедова Н. М.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/vozmozhnye-stsenarii-razvitiya-irana-do-2050-g Возможные сценарии развития Ирана до 2050 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200814050535/https://cyberleninka.ru/article/n/vozmozhnye-stsenarii-razvitiya-irana-do-2050-g |date=2020-08-14 }} * ''Гусейн Низами оглы Наджафов.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/iran-i-gosudarstva-yuzhnogo-kavkaza Иран и государства Южного Кавказа.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200922214355/https://cyberleninka.ru/article/n/iran-i-gosudarstva-yuzhnogo-kavkaza |date=2020-09-22 }} * ''Ренат Беккин.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/iran-opyt-islamizatsii-ekonomiki Иран: опыт исламизации экономики.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200922205732/https://cyberleninka.ru/article/n/iran-opyt-islamizatsii-ekonomiki |date=2020-09-22 }} * ''Ногаев Н. Э.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/iran-i-rossiya-dinamika-vzaimootnosheniy-v-nachale-xxi-veka Иран и Россия: динамика взаимоотношений в начале XXI века.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200922204101/https://cyberleninka.ru/article/n/iran-i-rossiya-dinamika-vzaimootnosheniy-v-nachale-xxi-veka |date=2020-09-22 }} * ''Эйвазов Джаннатхан.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/interesy-bezopasnosti-i-geopoliticheskaya-aktivnost-irana-v-tsentralnoy-evrazii Интересы безопасности и геополитическая активность Ирана в Центральной Евразии.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200922211745/https://cyberleninka.ru/article/n/interesy-bezopasnosti-i-geopoliticheskaya-aktivnost-irana-v-tsentralnoy-evrazii |date=2020-09-22 }} * ''[[Густерин, Павел Вячеславович|Густерин П.]]'' {{cite web |title = Израиль делает хорошую мину при плохой игре |url = http://www.tribuna.ru/news/world/israel_is_doing_a_good_face_on_a_bad/?sphrase_id=19536 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120120150019/http://www.tribuna.ru/news/world/israel_is_doing_a_good_face_on_a_bad/?sphrase_id=19536 |archivedate = 2012-01-20 |deadlink = yes }} * ''[[Густерин, Павел Вячеславович|Густерин П.]]'' {{cite web |title = Удушающий приём |url = http://www.tribuna.ru/news/world/udushayushchiy_priem/?sphrase_id=24894 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120118171043/http://www.tribuna.ru/news/world/udushayushchiy_priem/?sphrase_id=24894 |archivedate = 2012-01-18 |deadlink = yes }} * {{cite web |title = Об ирано-российских экономических связях |url = http://nikolski.usr.bhost.ru/ir_ros.pdf |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120114194500/http://nikolski.usr.bhost.ru/ir_ros.pdf |archivedate = 2012-01-14 |deadlink = yes }} * {{cite web |title = Информационное агентство IRNA |url = http://www2.irna.ir/ru/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20070704002059/http://www2.irna.ir/ru/ |archivedate = 2007-07-04 |deadlink = yes }} * {{cite web |title = РИА IRAN news |url = http://iran.ru/rus/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20070128202525/http://iran.ru/rus/ |archivedate = 2007-01-28 |deadlink = yes }} * ''[[Литвинцев, Геннадий Михаилович|Литвинцев Г. М.]]'' [http://www.naslednick.ru/articles/travel/travel_39.html За пределами Глобалистана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120717220131/http://www.naslednick.ru/articles/travel/travel_39.html |date=2012-07-17 }} ;Ингилис мацӀалда *{{cite book |last= Axworthy |first= Michael |title= A History of Iran: Empire of the Mind |url= https://archive.org/details/historyofiranemp0000axwo_n7v2 |publisher= Basic Books |year= 2008 |isbn= 978-0-465-09876-7 }} *{{cite book |last= Foltz |first= Richard |title= Iran in World History |publisher= Oxford University Press |year= 2016 |isbn= 978-0-19-933550-3 }} *''[http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/pdf/CS_Iran.pdf Iran: A Country Study]''. 2008, Washington, DC: [[Library of Congress]], 354 pp. *{{cite book |last= Mikaberidze |first= Alexander |title= Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia |volume= 1 |publisher= ABC-CLIO |year= 2011 |isbn= 978-1-59884-336-1 }} *{{cite book |last1= Fisher |first1= William Bayne |last2= Avery |first2= P. |last3= Hambly |first3= G.R.G |last4= Melville |first4= C. |title= The Cambridge History of Iran |volume= 7 |url= https://books.google.com/books?id=H20Xt157iYUC |publisher= Cambridge University Press |location= Cambridge |year= 1991 |isbn= 978-0-521-20095-0 }} *{{cite book|last1=Roisman|first1=Joseph|last2=Worthington|first2=Ian|title=A Companion to Ancient Macedonia|publisher=John Wiley and Sons|year=2011|isbn=978-1-4443-5163-7|url=https://books.google.com/books?id=QsJ183uUDkMC}} {{Refend}} == РегӀелал == {{Навигация |Портал = Иран |Викикъамус = Иран |Викицитата = Иран |Викимактаб = Категория:Иран }} * [http://www.statkod.ru/iran_index.html Живой поиск по почтовым индексам Ирана]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110517075200/http://www.statkod.ru/iran_index.html |date=2011-05-17 }} от компании «ПроГрафик», Москва * {{dmoz|World/Russian/Страны_и_регионы/Ближний_Восток/Иран/}} * {{cite web |title = Совет целесообразности |url = http://www.maslehat.ir/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20090207212203/http://www.maslehat.ir/ |archivedate = 2009-02-07 |deadlink = yes }} * {{cite web |title = Путешествие по Ирану |url = http://www.anobanini.ir/index/fa/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20180217210508/http://www.anobanini.ir/index/fa/ |archivedate = 2018-02-17 |deadlink = yes }} * {{cite web |title = Организация по атомной энергии |url = http://www.aeoi.org.ir/NewWeb/default1.asp |archiveurl = https://web.archive.org/web/20070630133411/http://www.aeoi.org.ir/NewWeb/default1.asp |archivedate = 2007-06-30 |deadlink = yes }} * {{Wikiatlas|Iran}} {{КъватӀисал регӀелал}} {{пачалихъ темабазда |пачалихъ = Иран |пачалихъалъул = Ираналъул |пачалихъалда = Ираналда |сурат = {{Ираналъул байрахъ|35px}} |кьер = {{кьер|Иран}} }} {{Азия}} {{ОИК}} {{ШОС}} {{ОЭС}} {{SAARC}} [[Категория:Иран| ]] [[Категория:Пачалихъал — ЦМГӀ членал]] qewvvfejcxzse6y96f5tf28tt7chu6j 0 13156 101318 100383 2026-09-07T13:11:03Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101318 wikitext text/x-wiki '''Сводешил cияхӀ''' ({{lang-en|Swadesh list}}) буго америкаялъулав лингвист [[Сводеш, Моррис |Моррис Сводешица]] бахъараб аллат, жиндир кумекалдалъун бищун щулияб аслуялъулаб [[къамус]] гӀадаб сипаталда рекъон батӀи-батӀиял [[мацӀ|мацӀазда]] гъоркьоб бугеб гӀагарлъиялъул хурхеналъе къимат кьолеб. Гьеб буго кинаб букӀаниги мацӀалъул кьучӀал [[лексема (лингвистика)|лексемазул]], жал гӀага-шагарго «кьучӀлъиялда» гӀодобе иналда рекъон тартибалда лъурал, стандартлъизабураб сияхӀ. Бищун кӀвар бугеб лексикаялъул минималияб къадар бихьизабун буго 100 рагӀи бугеб Сводешил сияхӀалда. Гьединго хӀалтӀизабула басрияб ва дагьабги семантикияб рахъалъ щулияб, амма дагьабги гӀатӀидаб 207 рагӀи бугеб Сводешил сияхӀги. == Вариантал ва авторал == == Принцип== == Лексикостатистикаялда ва глоттохронологиялда хӀалтӀизаби == == 100 рагӀи бугеб Сводешил сияхӀ == {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" !№ !Авар !Ингилис !ХФА |- |1 |дун |I | |- |2 |мун |you | |- |3 |гьев, гьей, гьеб<ref name=":0" group="Комм" /> |he, she, it | |- |4 |ниж, нилӀ |we | |- |5 |нуж |you | |- |6 |дол |they | |- |7 |гьаб |this | |- |8 |доб |that | |- |9 |гьаниб |here | |- |10 |доба, гъоба |there | |- |11 |щив |who | |- |12 |щиб |what | |- |13 |киб |where | |- |14 |кида |when | |- |15 |кин |how | |- |16 |гуро<ref group="Комм">ХӀалтӀизабула цогидал каламалъул бутӀабазда цадахъ фигӀлабазда хутӀизегӀан. ФигӀлабаз гьечӀолъи бихьизабула хасаб формаялдалъун.</ref> |not | |- |17 |киналго, кинабго |all | |- |18 |гӀемерал<ref group="Комм">гӀемерав — ч. ж., [гӀемерай] — чӀ. ж.</ref>, гӀемер |many | |- |19 |чанго |some | |- |20 |дагьал<ref group="Комм">дагьав — ''ч. ж.''; [дагьай] — ''чӀ. ж''.; дагьаб — ''гь. ж''.</ref> |few | |- |21 |батӀиял<ref group="Комм">батӀияв — ''ч. ж.''; батӀияй — ''чӀ. ж''.; батӀияб — ''гь. ж''.</ref> |other | |- |22 |цо |one | |- |23 |кӀиго |two | |- |24 |лъабго |three | |- |25 |ункъго |four | |- |26 |щуго |five | |- |27 |кӀудияб |big | |- |28 |халатаб |long | |- |29 |гӀатӀидаб |wide | |- |30 |бицатаб |thick | |- |31 |бакӀаб |heavy | |- |32 |гьитӀинаб |small | |- |33 |къокъаб |short | |- |34 |чӀедераб |narrow | |- |35 |тӀеренаб |thin | |- |36 |чӀужу |woman | |- |37 |бихьинчи, чи |man | |- |38 |гӀадан, инсан |man (human) | |- |39 |лъимер |child | |- |40 |лъади |wife | |- |41 |рос |husband | |- |42 |эбел |mother | |- |43 |эмен |father | |- |44 |рухӀчӀаголъи, хӀайван |animal | |- |45 |ччугӀа |fish | |- |46 |хӀинчӀ |bird | |- |47 |гьой |dog | |- |48 |нацӀ |louse | |- |49 |борохь |snake | |- |50 |хӀапаро |worm | |- |51 |гъветӀ |tree | |- |52 |рохь |forest | |- |53 |тӀил |stick | |- |54 |пихъ |fruit | |- |55 |хьон |seed | |- |56 |тӀамах |leaf | |- |57 |кьибил |root | |- |58 |хъал |bark | |- |59 |тӀегь |flower | |- |60 |хер |grass | |- |61 |квар |rope | |- |62 |тӀом |skin | |- |63 |гьан |meat | |- |64 |би |blood | |- |65 |ракьа |bone | |- |66 |кьаралъи, тӀатӀи |fat | |- |67 |хоно |egg | |- |68 |лълъар (лӀар) |horn | |- |69 |рачӀ |tail | |- |70 |хӀули |feather | |- |71 |рас |hair | |- |72 |бетӀер |head | |- |73 |гӀин |ear | |- |74 |бер |aye | |- |75 |магӀазукъалал |nose | |- |76 |кӀал |mouth | |- |77 |гӀус, ца |tooth | |- |78 |мацӀ |tongue | |- |79 |малъ |fingernail | |- |80 |хӀетӀе |foot | |- |81 |бох <small>(мачӀчӀуялдаса хӀатӀиде)</small> |leg | |- |82 |наку |knee | |- |83 |квер, хъат |hand | |- |84 |кваркьи |wing | |- |85 |чехь <small>(цӀинадаса гъоркье)</small> |belly | |- |86 |бакь-кӀач, ургьимес |guts | |- |87 |габур |neck | |- |88 |мугъ |back | |- |89 |керен |breast | |- |90 |ракӀ |heart | |- |91 |тӀул |liver | |- |92 |гьекъезе <small>(лъим)</small> |to drink | |- |93 |кваназе |to eat | |- |94 |хӀанчӀизе |to bite | |- |95 |цӀункӀизе |to suck | |- |96 |тузе |to spit | |- |97 |лагӀизе |to vomit | |- |98 |пузе <small>(гьури)</small> |to blow | |- |99 |хӀухьел цӀазе |to breathe | |- |100 |релъизе |to laugh | |- |101 |бихьизе |to see | |- |102 |рагӀизе |to hear | |- |103 |лъазе |to know | |- |104 |ургъизе, пикру гьабизе |to think | |- |105 |махӀ чӀвазе, сунтӀизе |to smell | |- |106 |хӀинкъизе |to fear | |- |107 |кьижизе |to sleep | |- |108 |гӀумру гьабизе |to live | |- |109 |хвезе |to die | |- |110 |чӀвазе |to kill | |- |111 |къеркьезе, рагъизе <small>(тушмангун)</small> |to fight | |- |112 |чан гьабизе <small>(рохьоб)</small> |to hunt | |- |113 |кьабизе <small>(цо нухалъ квералъ)</small><ref name=":1" group="Комм" /> |to hit | |- |114 |къотӀизе <small>(носоца)</small> |to cut | |- |115 |бикьизабизе, бикьизе |to split | |- |116 |къазабизе, хӀунчизабизе <small>(нус)</small> |to stab | |- |117 |хъарсине |to scratch | |- |118 |бухъизе <small>(гвенд)</small> |to dig | |- |119 |лъедезе, лъим ххазе <small>(иш гьабизе кӀвей)</small> |to swim | |- |120 |роржине |to fly | |- |121 |рилӀине, ине, хьвадизе |to walk | |- |122 |рачӀине |to come | |- |123 |регизе <small>(бусада)</small> |to lie | |- |124 |гӀодочӀезе, гӀодокӀине |to sit | |- |125 |эхетизе, рахъун чӀезе |to stand | |- |126 |сверизаризе, руссинаризе<ref group="Комм"><small>(«нухдаса унаго, кваранидехун»)</small></ref> |to turn | |- |127 |бортизе, щапизе |to fall | |- |128 |кьезе |to give | |- |129 |кквезе <small>(квералъ)</small> |to hold | |- |130 |дандекъазе, тӀадецузе<ref group="Комм">_{(квералъ къуваталдалъун)}</ref> |to sqeeze | |- |131 |лӀулӀазе <small>(гӀемер)</small> |to rub | |- |132 |чуризе <small>(кверал)</small> |to wash | |- |133 |бацӀцӀине <small>(хӀур)</small> |to wipe | |- |134 |цӀазе <small>(жиндего тӀаде)</small> |to pull | |- |135 |цузе <small>(цебе, жиндасаго)</small> |to push | |- |136 |рехизе <small>(гамачӀ)</small> |to throw | |- |137 |бухьине <small>(кваралъ)</small> |to tie | |- |138 |букъизе <small>(гурде)</small> |to sew | |- |139 |рикӀкӀине |to count | |- |140 |абизе |to say | |- |141 |кечӀ ахӀизе |to sing | |- |142 |хӀазе |to play | |- |143 |лъедон ине, лъедине <small>(гама)</small> |to float | |- |144 |чвахизе |to flow | |- |145 |цӀорозе <small>(лъим)</small> |to freez | |- |146 |гьорозе <small>(бох)</small> |ro swell | |- |147 |бакъ |sun | |- |148 |моцӀ |moon | |- |149 |цӀва |star | |- |150 |лъим |water | |- |151 |цӀад |rain | |- |152 |гӀор, лъар |river | |- |153 |хӀор |lake | |- |154 |ралъад |sea | |- |155 |цӀам |salt | |- |156 |гамачӀ, гьецӀо |stone | |- |157 |сали |sand | |- |158 |хӀур |dust | |- |159 |ракь |earth | |- |160 |накӀкӀ |cloud | |- |161 |хьухь, гӀодонакӀкӀ |fog | |- |162 |зоб |sky | |- |163 |гьури |wind | |- |164 |гӀазу |snow | |- |165 |цӀвер |ice | |- |166 |кӀкӀуй |smoke | |- |167 |цӀа |fire | |- |168 |рахъу, мухӀур |ash | |- |169 |цӀа рекӀине, бухӀизе |to burn | |- |170 |нух |road | |- |171 |мегӀер |mountain | |- |172 |багӀараб |red | |- |173 |гӀурччинаб |green | |- |174 |тӀогьилаб |yellow | |- |175 |хъахӀаб |white | |- |176 |чӀегӀераб |black | |- |177 |сордо |night | |- |178 |къо |day | |- |179 |сон, лъагӀел |year | |- |180 |хинаб <small>(гьава-бакъ)</small> |warm | |- |181 |цӀорораб <small>(гьава-бакъ)</small> |cold | |- |182 |цӀураб <small>(хъаба)</small> |full | |- |183 |цӀияб |new | |- |184 |басрияб |old | |- |185 |лъикӀаб |good | |- |186 |квешаб |bad | |- |187 |махӀцараб |rotten | |- |188 |чорокаб, хъубаб |dirty | |- |189 |битӀараб <small>(нух)</small> |straight | |- |190 |гургинаб |round | |- |191 |бегӀераб <small>(нус)</small> |sharp | |- |192 |тӀехӀараб <small>(нус)</small> |dull | |- |193 |цӀвакараб, битӀараб |smoth | |- |194 |биччараб |wet | |- |195 |бакъвараб |dry | |- |196 |битӀараб, ритӀухъаб |correct | |- |197 |гӀагараб, аскӀосеб |near | |- |198 |рикӀкӀадаб |far | |- |199 |кваранаб |right | |- |200 |квегӀаб |left | |- |201 |аскӀоб, ''-хъ'', ''-да'' |at | |- |202 |жаниб, ''-лъулӀ'', ''-улӀ'', ''-об'', ''-иб'' |in | |- |203 |цадахъ, ''-гун'' |with | |- |204 |ва, ''-ги, гин'' |and | |- |205 |нагагь, ''-ани'', ''-ни'' |if | |- |206 |щайгурони, щай абуни, щайгурелъул |because | |- |207 |цӀар <small>(инсанасул)</small> |name | |} == 207 рагӀи бугеб Сводешил сияхӀ == ГъоркьегӀан кьун буго 207 рагӀи бугеб стандартияб Сводешил сияхӀ ингилис мацӀалдаса дурус гьабураб таржамагун, гьлъул комментариялги гӀадахъ росун ва гӀемерисел лексемабазул магӀнабиги ингилис мацӀалда жидер аслияб магӀнаяле данде ккезарун. {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" ! width="3%" |№ ! width="15%" |[[Авар мацӀ|Авар]] ! width="15%" |[[Интернационалаб фонетикияб алфабет|ИФА]] | rowspan="70" | ! width="3%" |№ ! width="15%" |[[Авар мацӀ|Авар]] ! width="15%" |[[Интернационалаб фонетикияб алфабет|ИФА]] | rowspan="70" | ! width="3%" |№ ! width="15%" |[[Авар мацӀ|Авар]] ! width="15%" |[[Интернационалаб фонетикияб алфабет|ИФА]] |- |1 |дун |{{IPA|dun}} |70 |хӀули |{{IPA|ˈħu.li}} |139 |рикӀкӀине |{{IPA|ˈri.kːʼi.ne}} |- |2 |мун |{{IPA|mun}} |71 |рас |{{IPA|räs}} |140 |абизе |{{IPA|ˈʔä.bi.ze}} |- |3 |эв, эй, эб<ref group="Комм" name=":0">Авара мацӀалда руго III гьумералъул цолъул формялъул цогидал цӀарубакӀалги: 1) чиясул жинсалъул — гъов [ʁow], гьав [haw], дов [dow]; 2) чӀужуялъул жинсалъул — гъой [ʁoj], гьай [haj], дой [doj]; 3) гьоркьохъеб жинсалъул — гъоб[ʁob], гьаб [hab], доб [dob].</ref> |{{IPA|ʔew}}, {{IPA|ʔej}}, {{IPA|ʔeb}} |72 |бетӀер |{{IPA|be.ˈtʼer}} |141 |кечӀ ахӀизе |{{IPA|ket͡ʃʼ‿ˈä.ħi.ze}} |- |4 |ниж, нилӀ |{{IPA|niʒ}}, {{IPA|nit͡ɬː}} |73 |гӀин |{{IPA|ʕin}} |142 |хӀазе |{{IPA|ˈħä.ze}} |- |5 |нуж |{{IPA|nuʒ}} |74 |бер |{{IPA|ber}} |143 |лъедине<small>(гама)</small> |{{IPA|ˈɬːe.di.ne}} |- |6 |дол |{{IPA|doɫ}} |75 |мегӀер |{{IPA|me.ˈʕer}} |144 |чвахизе |{{IPA|ˈt͡ʃʷä.χːi.ze}} |- |7 |гьаб |{{IPA|häb}} |76 |кӀал |{{IPA|kʼäɫ}} |145 |цӀорозе <small>(лъим)</small> |{{IPA|t͡sːʼo.ˈro.ze}} |- |8 |доб |{{IPA|dob}} |77 |гӀус |{{IPA|ʕus}} |146 |гьорозе <small>(бох)</small> |{{IPA|ho.ˈro.ze}} |- |9 |гьаниб |{{IPA|ˈhä.nib}} |78 |мацӀ |{{IPA|mät͡sːʼ}} |147 |бакъ |{{IPA|bäq͡χːʼ}} |- |10 |доба, гъоба |{{IPA|do.ˈbä}}, {{IPA|ʁo.ˈbä}} |79 |малъ |{{IPA|mäɬ}} |148 |моцӀ |{{IPA|mot͡sːʼ}} |- |11 |щив |{{IPA|ʃːiw}} |80 |хӀетӀе |{{IPA|ħe.ˈtʼe}} |149 |цӀва |{{IPA|t͡sːʷʼä}} |- |12 |щиб |{{IPA|ʃːib}} |81 |бох <small>(мачӀчӀалдаса хӀатӀиде)</small> |{{IPA|boχː}} |150 |лъим |{{IPA|ɬːim}} |- |13 |киб |{{IPA|kib}} |82 |наку |{{IPA|ˈnä.ku}} |151 |цӀад |{{IPA|[t͡sːʼäd}} |- |14 |кида |{{IPA|ˈki.dä}} |83 |хъат |{{IPA|q͡χːät}} |152 |гӀор |{{IPA|ʕor}} |- |15 |кин |{{IPA|kin}} |84 |кваркьи |{{IPA|kʷär.ˈt͡ɬːʼi}} |153 |хӀор |{{IPA|ħor}} |- |16 |гуро |{{IPA|ˈɡu.ro}} |85 |чехь <small>(цӀинадаса гъоркье)</small> |{{IPA|t͡ʃex}} |154 |ралъад |{{IPA|rä.ˈɬäd}} |- |17 |кинабго, киналго |{{IPA|ˈki.näb.ɡo}}, {{IPA|ˈki.näɫ.ɡo}} |86 |бакь-кӀач |{{IPA|bät͡ɬːʼ.kʼät͡ʃ}} |155 |цӀам |{{IPA|t͡sːʼäm}} |- |18 |гӀемераб |{{IPA|ʕe.ˈmer.äb}} |87 |габур |{{IPA|ɡä.ˈbur}} |156 |гамачӀ |[ɡä.ˈmät͡ʃʼ] |- |19 |чанго |[ˈt͡ʃ än.ɡo] |88 |мугъ |[muʁ] |157 |сали |[ˈsä.li] |- |20 |дагьаб |[ˈdä.häb] |89 |керен |[ke.ˈren] |158 |хӀур |[ħur] |- |21 |батӀияв<br>батӀиял |[bä.ˈtʼi.jäw]<br>[bä.ˈtʼi.jäɫ] |90 |ракӀ |[räkʼ] |159 |ракь (грунт) |[rät͡ɬːʼ] |- |22 |цо |[t͡so] |91 |тӀул |[tʼuɫ] |160 |накӀкӀ |[näkʼː] |- |23 |кӀиго |[ˈkʼi.ɡo] |92 |гьекъезе <small>(лъим)</small> |[he.ˈq͡χːʼe.ze] |161 |хьухь, гӀодонакӀкӀ |[xux], [ʕo.ˈdo.näkʼː] |- |24 |лъабго |[ˈɬäb.ɡo] |93 |кваназе |[kʷä.ˈnä.ze] |162 |зоб |[zob] |- |25 |ункъго |[ˈʔunq͡χːʼ.ɡo] |94 |хӀанчӀизе |[ˈħän.t͡ʃʼi.ze] |163 |гьури |[huˈri] |- |26 |щуго |[ˈʃːugo] |95 |цӀункӀизе |[ˈt͡sːʼun.kʼi.ze] |164 |гӀазу |[ˈʕä.zu] |- |27 |кӀудияб |[kʼu.ˈdi.jäb] |96 |тузе |[tu.ˈze] |165 |цӀер |[t͡sːʼer] |- |28 |халатаб |[χːä.ˈɫä.täb] |97 |лагӀизе |[ˈɫä.ʕi.ze] |166 |кӀкӀуй |[kːʼuj] |- |29 |гӀатӀидаб |[ʕä.ˈtʼi.däb] |98 |пузе <small>(гьури)</small> |[pu.ˈze] |167 |цӀа |[t͡sʼä] |- |30 |бицатаб |[bi.ˈt͡sːä.täb] |99 |хӀухьел цӀазе |[ħu.xel t͡sːʼä.ze] |168 |рахъу, мухӀур |[rä.q͡χːu], [mu.ˈħur] |- |31 |бакӀаб |[ˈbä.kʼäb] |100 |релъизе |[ˈre.ɬi.ze] |169 |цӀа рекӀине, бухӀизе |[ˈt͡sʼä re.kʼi.ne][ˈbu.ħi.ze] |- |32 |гьитӀинаб |[hi.ˈtʼi.näb] |101 |бихьизе |[ˈbi.xi.ze] |170 |нух |[nuχ] |- |33 |къокъаб |[ˈq͡χːʼo.q͡χːʼäb] |102 |рагӀизе |[ˈrä. ʕi.ze] |171 |мегӀер |[me.ˈʕer] |- |34 |чӀедераб |[t͡ʃːʼe.ˈde.räb] |103 |лъазе |[ˈɬä.ze] |172 |багӀараб |[bä.ˈʕä.räb] |- |35 |тӀеренаб |[tʼe.ˈre.näb] |104 |ургъизе, пикру гьабизе |[ˈʕur.ʁi.ze] [ˈpik.ru hä.ˈbize] |173 |гӀурччинаб |[ʕur.ˈt͡ʃːi.näb] |- |36 |чӀужу, чӀужугӀадан |[t͡ʃːʼu.ʒu], [t͡ʃːʼu.ʒu.ʕä.ˈdän] |105 |сунтӀизе |[ˈsːun.tʼi.ze] |174 |тӀогьилаб |[tʼo.ˈhi.läb] |- |37 |бихьинчи |[bi.ˈxin.t͡ʃi] |106 |хӀинкъизе |[ˈħin.q͡χːʼi.ze] |175 |хъахӀаб |[ˈq͡χːä.ħäb] |- |38 |гӀадан |[ʕä.ˈdän] |107 |кьижизе |[ˈt͡ɬːʼi.ʒi.ze] |176 |чӀегӀераб |[t͡ʃʼe.ˈʕe.räb] |- |39 |лъимер |[ˈɬi.mer] |108 |гӀумру гьабизе |[ˈʕum.ru hä.ˈbi.ze] |177 |сордо |[sor.ˈdo] |- |40 |лъади |[ˈɬːä.di] |109 |хвезе |[ˈχʷe.ze] |178 |къо |[q͡χʼːo] |- |41 |рос |[rosː] |110 |чӀвазе |[ˈt͡ʃʷʼä.ze] |179 |сон, лъагӀел |[son], [ˈɬä.ʕel] |- |42 |эбел |[ʔe.ˈbel] |111 |къеркьезе, рагъизе <small>(тушмангун)</small> |[q͡χːʼer.ˈt͡ɬːʼe.ze], [ˈrä.ʁi.ze] |180 |хинаб <small>(гьава-бакъ)</small> |[ˈχi.näb] |- |43 |эмен |[ʔe.ˈmen] |112 |чан гьабизе <small>(рохьоб)</small> |[t͡ʃän hä.ˈbi.ze] |181 |цӀорораб <small>(гьава-бакъ)</small> |[t͡sʼːo.ˈro.räb] |- |44 |хӀайван |[ħäj.ˈwän] |113 |кьабизе<small>(цо нухалъ квералъ)</small><ref group="Комм" name=":1">Гьединго бегьула "хъат базе" абураб фигӀлуяб фраза хӀалтӀизабизе.</ref> |[ˈt͡ɬːʼä.bi.ze] |182 |цӀураб <small>(хъаба)</small> |[ˈt͡sʼu.räb] |- |45 |ччугӀа |[t͡ʃːu.ˈʕä] |114 |къотӀизе <small>(носоца)</small> |[ˈq͡χːʼo.tʼi.ze] |183 |цӀияб |[ˈt͡sʼi.jäb] |- |46 |хӀинчӀ |[ħint͡ʃːʼ] |115 |хъвалхьине |[ˈq͡χːʷäɫ.xi.ne] |184 |басрияб |[bäsː.ˈri.jäb] |- |47 |гьой |[hoj] |116 |къазабизе, хӀунчизабизе <small>(нус)</small> |[q͡χːʼä.zä.ˈbi.ze] |185 |лъикӀаб |[ˈɬːi.kʼäb] |- |48 |нацӀ |[nät͡sːʼ] |117 |гаржинабизе хъарсизе |[ˈq͡χːär.sːi.ze] |186 |ццидахараб, квешаб |[t͡sːi.ˈdä.χä.räb], [ˈkʷe. ʃäb] |- |49 |борохь |[bo.ˈrox] |118 |бухъизе <small>(гвенд)</small> |[ˈbu.q͡χːi.ze] |187 |махӀцараб |[ˈmäħ.t͡sä.räb] |- |50 |хӀапаро |[ħä.ˈpä.ro] |119 |лъедезе, лъим ххазе <small>(иш гьабизе кӀвезе)</small> |[ɬːe.ˈde.ze], [ˈɬːim χːä.ze] |188 |чорокаб |[t͡ʃo.ˈro.käb] |- |51 |гъветӀ |[ʁʷetʼ] |120 |роржине |[ˈror.ʒi.ne] |189 |битӀараб <small>(нух)</small> |[ˈbi.tʼä.räb] |- |52 |рохь |[rox] |121 |рилӀине, ине, хьвадизе |[ri.ˈt͡ɬːi.ne], [ˈʔi.ne], [ˈxʷä.di.ze] |190 |гургинаб |[ɡur.ˈɡi.näb] |- |53 |тӀил |[tʼil] |122 |рачӀине |[ˈrä.t͡ʃʼi.ne] |191 |бегӀераб <small>(нус)</small> |[be.ˈ ʕe.räb] |- |54 |пихъ |[piq͡χː] |123 |регизе <small>(ракьалда)</small> |[ˈre. ɡi.ze] |192 |тӀехӀараб <small>(нус)</small> |[ˈtʼe.ħä.räb] |- |55 |хьон |[xon] |124 |гӀодочӀезе |[ʕo.doˈt͡ʃːʼe.ze] |193 |цӀвакараб, битӀараб |[ˈt͡sːʷʼä.kä.räb], [ˈbi.tʼä.räb] |- |56 |тӀамах |[tʼ.ˈmäχ] |125 |рахъун чӀезе |[rä.q͡χːun ˈt͡ʃʼe.ze] |194 |биччараб |[ˈbi.t͡ʃːä.räb] |- |57 |кьибил |[t͡ɬːʼi.ˈbil] |126 |сверизаризе, руссинаризе <small>(«нухдаса унаго, кваранидехун»)</small> |[sːʷe.ri.zä.ˈri.ze], [ˈru.sːi.nä.ri.ze] |195 |бакъвараб |[bä.ˈq͡χːʷʼä.räb] |- |58 |хъал |[q͡χːäl] |127 |бортизе <small>(битӀун гӀодобе)</small> |[ˈbor.ti.ze] |196 |битӀараб <small>(хӀакъикъияб)</small> |[ˈbi.tʼä.räb] |- |59 |тӀегь |[tʼeh] |128 |кьезе |[ˈt͡ɬʼːe.ze] |197 |гӀагараб, аскӀосеб |[ʕä.ˈ ɡä.räb] [ʔäsː.ˈkʼo.sːeb] |- |60 |хер |[χːer] |129 |кквезе <small>(квералъ)</small> |[kːʷe.ze] |198 |рикӀкӀадаб |[ˈri.kʼːä.däb] |- |61 |квар |[kʷär] |130 |данде къазе, тӀаде цузе _{(квералъ къуваталдалъун)} |[ˈdän.de  ˈq͡χʼːä.ze], [ˈtʼä.de ˈt͡su.ze] |199 |кваранаб |[kʷä.ˈrä.näb] |- |62 |тӀом |[tʼom] |131 |лӀулӀазе <small>(гӀемер)</small> |[t͡ɬːu.ˈt͡ɬːä.ze] |200 |квегӀаб |[ˈkʷe. ʕäb] |- |63 |гьан |[hän] |132 |чуризе <small>(кверал)</small> |[ˈt͡ʃu.ri.ze] |201 |аскӀоб, -хъ, -да |[ʔäsː.ˈkʼob] |- |64 |би |[bi] |133 |бацӀцӀине <small>(хӀур)</small> |[ˈbä.t͡sːʼi.ne] |202 |жаниб, <nowiki>-лъулӀ, -улъ, -об, -иб</nowiki> |[ˈʒä.nib] [-ɬuɬ], [-ut͡ɬː], [-ob], [-ib] |- |65 |ракьа |[rä.t͡ɬːʼä] |134 |цӀазе <small>(жиндего тӀаде)</small> |[ˈt͡sːʼä.ze] |203 |цадахъ -гун |[t͡sä.ˈdäq͡χː] [-ɡun] |- |66 |кьаралъи |[t͡ɬʼːä.ˈrä.ɬi] |135 |цузе <small>(цебе, жиндасаго)</small> |[ˈt͡su.ze] |204 |ва, -ги, гин |[wä], [-ɡi], [gin] |- |67 |хоно |{{IPA|χo.ˈno}} |136 |рехизе <small>(гамачӀ)</small> |{{IPA|ˈre.χːi.ze}} |205 | -ани, -ни |{{IPA|äni}}, {{IPA|ni}} |- |68 |лӀар |{{IPA|t͡ɬːär}} |137 |бухьине <small>(кварица)</small> |{{IPA|ˈbu.xi.ne}} |206 |щайгурони |{{IPA|ˈʃːäj.ɡu.ro.ni}} |- |69 |рачӀ |{{IPA|rät͡ʃːʼ}} |138 |букъизе <small>(гурде)</small> |{{IPA|ˈbu.q͡χːʼi.ze}} |207 |цӀар <small>(чиясул)</small> |{{IPA|t͡sːʼär}} |} == Къокъаб сияхӀ== == ХӀужжаби == {{ХІужаби|group=Комм}} == РегӀелал == {{refbegin|2}} * Campbell, Lyle. (1998). ''Historical Linguistics: An Introduction''. Edinburgh: Edinburgh University Press. {{ISBN|0-262-53267-0}}. *Embleton, Sheila (1995). Review of ''An Indo-European Classification: A Lexicostatistical Experiment'' by Isidore Dyen, J.B. Kruskal and P.Black. TAPS Monograph 82–5, Philadelphia. in ''Diachronica'' Vol. 12, no. 2, 263–68. * Gudschinsky, Sarah. (1956). "The ABCs of Lexicostatistics (Glottochronology)." ''Word'', Vol. 12, 175–210. * Hoijer, Harry. (1956). "Lexicostatistics: A Critique." ''Language'', Vol. 32, 49–60. * Holm, Hans J. (2007). "The New Arboretum of Indo-European 'Trees': Can New Algorithms Reveal the Phylogeny and Even Prehistory of Indo-European?" ''Journal of Quantitative Linguistics'', Vol. 14, 167–214. *Holman, Eric W., Søren Wichmann, Cecil H. Brown, Viveka Velupillai, André Müller, Dik Bakker (2008). "Explorations in Automated Language Classification". ''Folia Linguistica'', Vol. 42, no. 2, 331–354 *Sankoff, David (1970). "On the Rate of Replacement of Word-Meaning Relationships." ''Language'', Vol. 46, 564–569. *Starostin, Sergei (1991). ''Altajskaja Problema i Proisxozhdenie Japonskogo Jazyka'' [The Altaic Problem and the Origin of the Japanese Language]. Moscow: Nauka * Swadesh, Morris. (1950). "Salish Internal Relationships." ''International Journal of American Linguistics'', Vol. 16, 157–167. * Swadesh, Morris. (1952). "Lexicostatistic Dating of Prehistoric Ethnic Contacts." ''Proceedings of the American Philosophical Society'', Vol. 96, 452–463. * Swadesh, Morris. (1955). "Towards Greater Accuracy in Lexicostatistic Dating." ''[[International Journal of American Linguistics]]'', Vol. 21, 121–137. * Swadesh, Morris. (1971). ''The Origin and Diversification of Language''. Ed. ''post mortem'' by Joel Sherzer. Chicago: Aldine. {{ISBN|0-202-01001-5}}. Contains final 100-word list on p. 283. * Swadesh, Morris, et al. (1972). "What is Glottochronology?" in Morris Swadesh and Joel Sherzer, ed., ''The Origin and Diversification of Language,'' pp. 271–284. London: Routledge & Kegan Paul. {{ISBN|0-202-30841-3}}. *Wittmann, Henri (1973). "The Lexicostatistical Classification of the French-Based Creole Languages." ''Lexicostatistics in Genetic Linguistics: Proceedings of the Yale Conference, April 3–4, 1971'', dir. Isidore Dyen, 89–99. La Haye: Mouton.[http://www.nou-la.org/ling/1973f-lexstatFC.pdf] {{refend}} == КъватӀисел регӀелал == {{Wiktionarycat|Appendix:Swadesh lists|category=}} * [http://www.deepdyve.com/lp/de-gruyter/lexico-semantic-universals-a-critical-overview-YJqNg4PDlr Lexico-semantic universals: A critical overview] * [https://web.archive.org/web/20150623030728/http://rosettaproject.org/ Rosetta project] * [https://web.archive.org/web/20171111012059/http://www2.unucseh.ueg.br/gicli/ListasEnglish.htm Swadesh Lists of Brazilian Native Languages] * [https://alternativetransport.wordpress.com/category/linguistics/ Illustrated linguistic and etymology blog by Stephan Steinbach] [[Категория:Тарихияб лингвистика]] [[Категория:Дандекквеялъул лингвистика]] [[Категория:Къадаралъул лингвистика]] [[Категория:РагӀабазул сияхӀал]] [[Категория:Лингвистикиял сияхӀал]] [[Категория:Сводешил сияхӀ| ]] ml1uu7hocxaddqiu9huztbh9i1pfbh9 0 13227 101292 100262 2026-09-07T13:06:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101292 wikitext text/x-wiki {{IPA vowels|class=floatright}} <div style="float: right;"></div> Рагьараб гьаракь ккола каламалъул гьаркьлъун, жал абулаго [[каламалъулаб нух]]алда кинаб букӀаниги квал-квал лӀугьунарел.{{Sfn|Ladefoged|Maddieson|1996|p=281}} '''Рагьарал''' ккола каламалъул гьаркьазул кӀиго аслияб тайпаялдаса цояб, цогидалб тайпа ккола [[рагьукъал]]. Рагьарал ратӀа гьарула сипаталда, [[ГьаракькӀодолъи|гьаракьил кӀодолъиялда]] ва гьединго [[Рагьаразул халалъи|халалъиялда]] рекъон. Гьел гӀемерисел [[Гьаракьлъи (фонетика)|зирараллъун]] лӀугьуна ва гъункун хурхарал рукӀуна [[Просодия (лингвистика)|просодиялъул]] [[Макъан (лингвистика)|тон]], [[Интонация (лингвистика)|интонация]] ва [[ТӀадецуй (лингвистика)|тӀадецуй]] гӀадал вариациязда. Рагьарал гьаркьазул артикуляция [[Акустика|акустикияб]] хӀалалъ бихьизабула кинабниги спектралда [[Зама-заманалъулаб хьвагӀи|зама-заманалъулал хьвагӀиял]] гӀадин, гьелъ рагьарал гьаркьал ккола ккола [[Музыкалияб гьаракь|музыкалиял гьаркьаллъунги]].<ref>{{книга|автор=|часть=глава 50, § 3|заглавие=Фейнмановские лекции по физике|оригинал=|ссылка=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Мир|год=1967|том=4|страницы=|страниц=|серия=|isbn=|тираж=}}</ref><ref>{{книга|автор=|часть=глава II, § 24-25|заглавие=Элементарный учебник физики|оригинал=|ссылка=|ответственный=под ред. академика Г. С. Ландсберга|издание=8-е изд|место=М.|издательство=Наука|год=1972|том=3|страницы=|страниц=|серия=|isbn=|тираж=}}</ref> Рагьаразул артикуляциялъул батӀалъиялде щола резонаторалъул форма хисиялдалъун: гьеб лӀугьинабизе бегьула мацӀалъул лагадул яги кьибилалъул бугеб бакӀ хисиялдалъун, ва гьединго кӀутӀбузул. Гьеб гуребги, рагьразул букӀине бегьула тӀадеги артикуляцияби (мисалалъе, магӀарзухъан) ва [[фонация]]л. Рагьаралилан гьединго цо-цо мехалда абула гьел гьаркьал рихӀизарулел хӀарпаздеги, мекъе ккечӀого рукӀине хӀалтӀизарула терминал «рагьарал хӀарпал», «рагьарал гьаркьал». == Баян кьей == Буго кӀиго комплементарияб рагьаразе баян кьей, цояб [[Фонетика|фонетикияб]], цогидаб [[фонология]]б. * Фонетикияб баяналда рекъон, рагьарал руго [[каламалъулаб нух]]ги рагьун лӀугьунел гьаркьал, авар a яги u, [[Ингилис мацӀ|Ингилис]] "ah" {{IPAc-en|ɑː}} or "oh" {{IPAc-en|oʊ}} гӀадал; гьел гьаркьал руго медиалиял (гьава бачӀуна мацӀалъул бакьулӀ бакӀккун), кӀалзул (гьаваялъул чвахиялъул бащщадабгӀаги бачӀине ккола кӀалдисан), лӀуричӀел ва континуантал.<ref>{{cite book|last1=Cruttenden|first1=Alan|title=Gimson's Pronunciation of English|date=2014|publisher=Routledge|isbn=9781444183092|edition=Eighth|page=27}}</ref> ГьечӀо кинаб букӀаниги кӀудияб гьаваялъул тӀадецуй [[мукъулукъ]]алда тӀадехун бугеб бокьараб бакӀалда. Гьел данде лъола рагьукъазде, жал абулаго кинаб букӀаниги лахӀзаталда каламалъулаб нухалда чӀедерлъи яги даднекъай лӀугьунел, мисалалъе [[Авар мацӀ|Авар]] "ш", [[Ингилис мацӀ|Ингилис]] "sh" {{IPA|[ʃ]}}. * Фонологияб бяналда рекъон, рагьаразе баян кьола [[РагӀул къотӀел|силлабияб]] къагӀидаялъ: жидеца рагӀул къотӀелалъул тӀогь лӀугьинабулел гьаркьал абун.<ref>{{cite book|last1=Cruttenden|first1=Alan|title=Gimson's Pronunciation of English|date=2014|publisher=Routledge|isbn=9781444183092|edition=Eighth|page=53}}</ref> Фонетикияб рахъалъ рагьаразда релълъарал, амма силлабиял гурел (рагӀул къотӀел гӀуцӀуларел) гьаркьал ккола [[бащдарагьарал]]. КӀалзул калмалда фонетикиял рагьараз аслияб хӀалалъ гӀуцӀула гӀемерисел яги киналго рагӀул къотӀалабазул тӀогь (гӀищ), [[Рагьукъал|рагьукъаз]] абуни гӀуцӀула [[РагӀул къотӀел#Байбихьи|байбихьи]] ва (гьел ругел мацӀ бугони) [[РагӀул къотӀел#Ахир|ахир]]. Цо-цо мацӀазда рес буго цогидал гьаркьазги рагӀул къотӀелалъул гӀищ гӀуцӀизе, мисалалъе, [[Силлабиял рагьукъал|силлабияб]] (вокалияб) ''l'' [[Ингилис мацӀ|Инглис]] ''table'' {{IPA|[ˈtʰeɪ.bl̩]}} ‘таблица’ абураб рагӀулӀ (загӀипаб рагьараб гьаракь гьечӀин рикӀкӀунеб мехалъ: {{IPA|[ˈtʰeɪ.bəl]}}) яги силлабияб ''r'' [[Сербгун хорват мацӀ|Сербгун Хорват]] ''vrt'' {{IPA|[ʋr̩̂t]}} ‘ах’ абураб рагӀулӀ. Рагьараб гьаракьалъе фонетикияб баян кьей (ай калмалхулаб нух бацичӀого/чӀедерлъичӀого лӀугьунеб гьаракь) кидаго гуро данде кколеб фонологияб бян кьеялда (ай жинца рагӀул къотӀелалъул тӀогь гӀуцӀулеб гьаракь).<ref>Laver, John (1994) ''Principles of Phonetics'', Cambridge: Cambridge University Press, p. 269.</ref> Гьеб бихьизабула {{IPA|[j]}} ва {{IPA|[w]}} [[Аппроксимантал|аппроксимантаз]]: кӀиялъулго гьечӀо кӀудиябго чӀедерлъи каламалъулаб нухалда (фонетикияб рахъалъ гьел ккола рагьарал ругилан), амма гьел дандчӀвала рагӀул къотӀалабазул авалалда (''"йиго"'' ва ''"вуго"'' рагӀабазулӀ), гьениса загьирлъула фонологияб рахъалъ гьел рагьукъал рукӀин. Гьединабго бахӀс буго ингилис ''bird'' ‘хӀинчӀ’ гӀадинаб рагӀулӀ бугеб [[Ротикиял рагьукъал|ротикияб]] гьаракь [[Ротикияб рагьараб|r-кьераб рагьараб]] {{IPA|/ɝ/}} яги силлабияб рагьукъаб {{IPA|/ɹ̩/}} букӀинлд тӀасан. мерикаялъул лингвист Кенет Пайкица (1943) бахъана "вокоид" ('''vocoid''') абураб термин фонетикиял рагьарал гьаркьазе, жибго рагаьараб абураб термин — фонологиял рагьаразе,<ref>Crystal, David (2005) ''A Dictionary of Linguistics & Phonetics (Fifth Edition)'', Maldern, MA/Oxford: Blackwell, p. 494.</ref> гьединлъидал, гьеб терминалогия хӀалтӀизбулаго, {{IPA|[j]}} ва {{IPA|[w]}} гьаркьазе кклассификация гьабула рагьарал гурел, вокоидал гӀадин. Амма лингистал Мэдсонгун Эмирица (Maddieson and Emmory, 1985) демонстрация гьабуна чанго мацӀаздаса бащдарагьарал рагьаразде данде ккун каламалъулаб нух дагьабги чӀедерлъун абулел рукӀин, ва гьеб хӀужжаги далиллъун босун, гьел рагьукъаллъун рикӀкӀине бегьи.<ref>{{SOWL|323}}</ref> БукӀаниги, ''table'' рагӀулӀ бугеб силлабияб /l/ гьаракьалъе, яги ''button ‘кнопка’'' ва ''rhythm ‘ритм’'' рагӀабазулӀ ругел /n/ ва /m/ силлабиял гьаркьазе фонетикияб ва фонологияб баян кьеялда букӀине бегьула дандеккунгутӀи. == Артикуляция == [[Файл:Cardinal_vowels-Jones_x-ray.jpg|мини|Даниел Джонсил {{IPA|[i, u, a, ɑ]}} гьаркьазул рентген.]] [[Файл:Vowel_quadrilateral_(IPA_1949).png|мини|Джонсил рагьаразул артикуляциялъул оригиналияб ункъбокӀон. Гьанжесеб ХФА-ялъул рагьаразул трапеция, гьаб макъалаялъул байбихьудаги бихьизабун буго гьаб диаграммаялъул бигьалъизбураб вариант.ТӀанкӀал руго кардиналиял рагьаразул. (Параллелияб диаграммаялъ ккола цересел ва централиял лабиалия ва нахъисел лабиаликъал). КъотӀелабаз бихьизбулеб буго артикуляциялъул диапазонал, жидее транскрипция гьабизе бегьулел хадусел кардиналиял рагьараздалъун {{IPA|[i, e, ɛ, a, ɑ, ɔ, o, u, ɨ]}} ва кардиналияб гуреб {{IPA|[ə]}} гьаракьалдалъун. МцӀалда гьел гьаркьаздаса дагьал кардиналиял гьаркьазе гурони батӀалъи гьабулеб гьечӀони, {{IPA|[e, ɛ]}} цолъизаризе бегьула {{angbr IPA|e}} гьаракьалде, {{IPA|[o, ɔ]}} — {{angbr IPA|o}} гьаракьалде, {{IPA|[a, ɑ]}} — {{angbr IPA|a}} гьаракьалде ва г. ц. МацӀалда цӀикӀкӀун батӀлъи гьабулеб батани, {{angbr IPA|ɪ}} тӀадежубазе бегьула {{IPA|[i, e, ɨ, ə]}} гьаркьазул диапазонан жубалеб бакӀалде, {{IPA|[u, o, ɨ, ə]}} журале бакӀалде — {{angbr IPA|ʊ}} ва {{angbr IPA|ɐ}} {{IPA|[ɛ, ɔ, a, ɑ, ə]}} журалел бакӀалде.]] Рагьарал абиялде бугеб билӀараб бербалагьи, жибги, мисалалъе, Халкъаздагьоркьосеб фонетикияб алипбаялъул терминалогиялда бихьизабураб, ккола жидеца цогидал рагьарал гьаркьаздаса цогидаб рагьаралъул сипат баян гьабулел [[Артикуляциялъулаб фонетика|артикуляциялъулал гӀаламатаздаса]] цояб. Даниел Джонсица бахъана кардиналиял рагьаразул система, жиб ''мацӀалъул борхиялда'' (вертикалияб роцен), ''мацӀалъул гьодалъулги'' (горизонталияб роцен) ва ''гургинлъиялъул'' (кӀутӀбузул артикуляция) хаслъалабазда рекъон рагьараб гьаракьалъе сипат-сурат гьабизе хӀалтӀизабулеб. Гьеб лъабабго параметр бихьизабун буго кваранидехун бугеб [[Рагьаразул диаграмма|ХФА-ялъул рагьаразул ункъбокӀонаб диаграммаялда]]. Рагьаразул сипатазул руго жеги тамахб хвенхил позиция (назализация), гьаракьалъулаб сукӀелалъул гьар-гьадиялъул тайпаби (фонация) ва мацӀалъул кьибилалъул позиция гӀадал тӀадеги характеристикаби. Рагьаразул артикуляциялъул гьеб концепция лъалеб букӀана битӀараб гуреб хӀисабалда 1928 соналдаса. Питер Лейдфогдица абун букӀана "цересел фонетикчагӀазул... пикру букӀана жидеца мацӀалъул бищун борхатаб бакӀалъе сипат сурать гьабулеб бугилан, амма гьеб гьедин букӀинчӀо. Гьез сипат-сурат гьабулеб букӀана формантиял ризлъалабазеян".<ref>Ladefoged & Disner (2012) ''Vowels and Consonants'', 3rd ed., p. 132.</ref> (Балагье гъоркьегӀан). ХФА-ялъул баянтӀахьалъ рикӀкӀунеб буго "рагьаразул ункъбокӀоналъул халгьабизе кколин мацӀлъул позицияб бихьизабулеб гуреб, гӀицӀго абстракция хӀисабалда" абун.<ref>IPA (1999) ''Handbook of the IPA'', p. 12.</ref> БукӀаниги, рагьаразул сипаталъе баян аслияб къагӀидялъ мацӀалъ кколеб бакӀалъги кӀутӀби гургинлъиялъги кьолин абураб концепция хӀалтӀизабулеб буго педагогикаялда, щай абуни гьелъ рес кьолеб буго рагьаразда гьоркьоб батӀалъи гьабиялъе интуитивияб баян. === Борхи === Теориялд, рагьаразул борхи (яги борхалъи) ккола яги мацӀалъул тӀалъиялде яги чанагъалъул апертураялде данде ккун мацӀалъ яги чанагъалъ(бараб букӀун) кколеб вертикалияб позициялъе. Практикаялда абуни гьеб ккола тӀоцебесеб форманталъе (гьаракьалъул лӀухъаб резонанс), къкокъго F1, жибги мацӀалъул борхиялда хурхараб. '''ТӀасияб борхиялъул''' рагьарал гьаркьазда, мисалалъе {{IPA|[i]}} ва {{IPA|[u]}} гӀадал, тӀоцебесеб формант дандеккола хвенехалда гӀагарлъухъ, калдиб борхиялд мацӀалъул букӀунеб позициялъе, '''гъоркьияб борхиялъул рагьаразда''', мисалалъе {{IPA|[a]}} гӀадал, F1 дандеккола чанагъ рагьун букӀинлъе ва ва кӀалдиб мацӀалъул лӀухъаб позициялда букӀиналъе. Борхиялъе баян гьабула F1-ялдаса гӀаксаб магӀнаялъ: тӀоцебесеб форманталъул борхи цӀикӀкӀун бугогӀан лӀухъаб (тӀасияб борхиялъул) букӀуна рагьараб гьаракь.{{efn|According to [[Peter Ladefoged]], traditional articulatory descriptions such as height and backness "are not entirely satisfactory", and when phoneticians describe a vowel as high or low, they are in fact describing an acoustic quality rather than the actual position of the tongue.<ref>Ladefoged, Peter (2006) ''A Course in Phonetics (Fifth Edition)'', Boston, MA: Thomson Wadsworth, p. 189.</ref>}} [[Халкъаздагьоркьосеб фонетикияб алипба]]ялда баян гьабун буго рагьаразул борхиялъул анкьго даража, амма, цониги мацӀазда гьел ратӀа гьаруларо, цадахъ цогидаб сипат батӀа гьабичӀого: * тӀасияб * тӀасияб хӀалуцинчӀеб * тӀасияб-гьоркьохъеб * гьоркьохъеб * гъоркьияб-гьоркьохъеб * гъоркьияб хӀалуцинчӀеб * гъоркьияб ГӀемерисеб, {{IPA|[e, ø, ɵ, ɤ, o]}} хӀарпал хӀалтӀизарула тӀасиял-гьоркьохъел яги хӀакъикъиял гьоркьохъел рагьарал гьаркьазе. Амма, дагьабги дуруслъи хӀажалъани, хӀакъикъияб гьоркьохъеб борхиялъул рагьарал рихьизаризе гьел хӀарпал хӀалтӀизаризе бегьула гъоркь хӀаракабиги лъун: {{IPA|[e̞, ø̞, ɵ̞, ɤ̞, o̞]}}. ЖакъалъагӀан гӀелмияб цӀех-рех гьабуралщинал кӀалъаялъул мацӀаз хӀалтӀизабула борхи контрастивияб сипат хӀисабалда рекъон рагьаразул борхиялъул параметр буго аслияб мацӀаздагьоркьосеб рагьаразул сипатлъун. Кьер яги лабиаллъи гӀадаб цониги батӀияб параметр хӀалтӀизабуларо киналниги мацӀазда. Цо-цо мацӀазул буго [[рагьаразул вертикалияб система]], жинда жаниб, фонемаялъулаб мартабаталдагӀаги, рагьарал цоцадаса ратӀа гьаризе гӀицӀго борхалъи хӀалтӀизабулел. === Кьер === [[Файл:Cardinal_vowel_tongue_position-front.svg|мини|[[Кардиналиял рагьарал|Кардиналиял]] цересел рагьаразул мацӀалъул идеаллияб позиция, цӀикӀкӀараб борхиялъул бакӀал рихьизарун руго тӀанкӀаздалъун.]] Рагьаразул кьер-илан бизе бугьул рагьараб гьаракьалъул артикуляциялъул заманалда кӀалалъул нахъисеб рахъалде данде ккун мацӀалъул букӀунеб бакӀалда. Амма борхиялъе гӀадинго гьелъие баян кьезе бегьула гьаракьалъул форманталдалъун, гьаб нухалда кӀиабилеб, F2, мацӀалъул позициялдалъун гуреб. Цересел рагьаразда, мисалалъе, {{IPA|[i]}} гӀадал, F2 такрарлъи буго цогидазде дандеккун борхатаб, гьеб дандеккола кӀалалъул цебесеб рахъалда мацӀалъул позициялъе, амма нахъисеб кьералъул рагьаразе, {{IPA|[u]}} гӀадал, F2 буго лӀухъаб, жиб мацӀалъ кӀалалъул нахъисеб рхъалда кколеб бакӀгун рекъолеб. [[Халкъаздагьоркьосеб фонетикияб алипба]]ялъ баян гьабун буго рагьаразул кьералъул щуго даража: * цебесеб * цебес гӀагараб * бакьулӀ (централияб) * нахъе гӀагараб * нахъисеб Гьезде тӀаде жубазе бегьула ''цересел-централиял'' ва ''нахъисел централиял'', жал ХФА-ялъул чанго диаграммаялда цересел ва нахъисел рагьаразул бакӀаздас бакьулъиялъул рагьарал ьарулел вертикалиял мухъазе данде кколел. Амма букӀаниги, ''цересел-централиял'' ва ''нахъисел централиял'' гьединги хӀалтӀизаризе бегьула ''цебе гӀагараб'' ва ''нахъе гӀагараб'' терминазул синонимал хӀисабалда. Цониги мацӀалда, лъалеб жо, кьералъул лъабго даражаялдаса цӀикӀкӀун данде лъоларо, ва гьечӀо цониги мацӀ, жидеца цере цере гӀагарал яги нахъа нахъе гӀагарал данде лъолел. Цо-цо ингилис диалектазда кьералъул щуго даража бугел рагьарал рукӀаниги, цониги мацӀ лъаларо, цадахъ борхи яги лабиаллъи гьечӀого жинца кьералъул щуго даражаялъе батӀалъи гьабулеб. === Лабиаллъи === === Цересел, рорхизарурал, нахъе цӀарал === === Назализация === === Фонация === === ХӀалуцин === === МацӀалъул кьибилалъул позиция === === Фарингализация === ==== Ротикиял рагьарал ==== === Рагьаразул редуция === == Акустика == == Просодия ва интонация == == Монофтонг, дифтонг, трифтонг == == Рагьарал хъвай == === Рагъари === == Аудиомисалал == <span> </span> {| class="IPA-common-captioned " role="presentation" style="" ! class="IPA-common-caption" style="" |[[Халкъаздагьоркьосеб фонетикияб алипба|ХФА]]: Рагьарал |- |<templatestyles src="IPA vowels/styles.css" /> {| class="nowrap IPA-vowels-main IPA-vowels-audio " style="" ! ! scope="col" |[[Цебесеб кьералъул рагьарал|Цересел]] ! scope="col" |[[Гьоркьохъеб кьералъул рагьарал|Гьоркьохъел]] ! scope="col" |[[Нахъисеб кьералъул рагьарал|Нахъисел]] |- ! scope="row" |[[ТӀасияб борхиялъул рагьарал|ТӀасиял]] |<div class="IPA-vowels-container"><div style="position: relative; width: 45px; z-index: 1; -ms-transform: translate(-48px, 6px); -webkit-transform: translate(-48px, 6px); transform: translate(-48px, 6px);"><div style="width: 45px;"><div style="text-align: center; vertical-align: top; font-size: 120%; line-height: 1.5;"><span class="IPA">[[Цебесеб кьералъул тӀасияб борхиялъул лабиалияб гуреб рагьараб|i]]</span></div><div style="height: 20px; overflow: hidden;">[[Файл:Close_front_unrounded_vowel.ogg|45x45пкс|disablecontrols=timedText]]</div></div><div style="position: absolute; right: 0; bottom: 0; z-index: 2;">[[Файл:Info_Simple.svg|ссылка=Файл:Close_front_unrounded_vowel.ogg|12x12пкс|About this sound]]</div></div><div style="position: relative; width: 45px; z-index: 1; -ms-transform: translate(-48px, 6px); -webkit-transform: translate(-48px, 6px); transform: translate(-48px, 6px);"><div style="width: 45px;"><div style="text-align: center; vertical-align: top; font-size: 120%; line-height: 1.5;"><span class="IPA">[[Цебесеб кьералъул тӀасияб борхиялъул лабиалияб рагьараб|y]]</span></div><div style="height: 20px; overflow: hidden;">[[Файл:Close_front_rounded_vowel.ogg|45x45пкс|disablecontrols=timedText]]</div></div><div style="position: absolute; right: 0; bottom: 0; z-index: 2;">[[Файл:Info_Simple.svg|ссылка=Файл:Close_front_rounded_vowel.ogg|12x12пкс|About this sound]]</div></div></div> |<div class="IPA-vowels-container"><div style="position: relative; width: 45px; z-index: 1; -ms-transform: translate(-6px, 6px); -webkit-transform: translate(-6px, 6px); transform: translate(-6px, 6px);"><div style="width: 45px;"><div style="text-align: center; vertical-align: top; font-size: 120%; line-height: 1.5;"><span class="IPA">[[Гьоркьохъеб кьералъул тӀасияб борхиялъул лабиалияб гуреб рагьараб|ɨ]]</span></div><div style="height: 20px; overflow: hidden;">[[Файл:Close_central_unrounded_vowel.ogg|45x45пкс|disablecontrols=timedText]]</div></div><div style="position: absolute; right: 0; bottom: 0; z-index: 2;">[[Файл:Info_Simple.svg|ссылка=Файл:Close_central_unrounded_vowel.ogg|12x12пкс|About this sound]]</div></div><div style="position: relative; width: 45px; z-index: 1; -ms-transform: translate(-6px, 6px); -webkit-transform: translate(-6px, 6px); transform: translate(-6px, 6px);"><div style="width: 45px;"><div style="text-align: center; vertical-align: top; font-size: 120%; line-height: 1.5;"><span class="IPA">[[Гьоркьохъеб кьералъул тӀасияб борхиялъул лабиалияб рагьараб|ʉ]]</span></div><div style="height: 20px; overflow: hidden;">[[Файл:Close_central_rounded_vowel.ogg|45x45пкс|disablecontrols=timedText]]</div></div><div style="position: absolute; right: 0; bottom: 0; z-index: 2;">[[Файл:Info_Simple.svg|ссылка=Файл:Close_central_rounded_vowel.ogg|12x12пкс|About this sound]]</div></div></div> |<div class="IPA-vowels-container"><div style="position: relative; width: 45px; z-index: 1; -ms-transform: translate(32px, 6px); -webkit-transform: translate(32px, 6px); transform: translate(32px, 6px);"><div style="width: 45px;"><div style="text-align: center; vertical-align: top; font-size: 120%; line-height: 1.5;"><span class="IPA">[[Нахъисеб кьералъул тӀасияб борхиялъул лабиалияб гуреб рагьараб|ɯ]]</span></div><div style="height: 20px; overflow: hidden;">[[Файл:Close_back_unrounded_vowel.ogg|45x45пкс|disablecontrols=timedText]]</div></div><div style="position: absolute; right: 0; bottom: 0; z-index: 2;">[[Файл:Info_Simple.svg|ссылка=Файл:Close_back_unrounded_vowel.ogg|12x12пкс|About this sound]]</div></div><div style="position: relative; width: 45px; z-index: 1; -ms-transform: translate(32px, 6px); -webkit-transform: translate(32px, 6px); transform: translate(32px, 6px);"><div style="width: 45px;"><div style="text-align: center; vertical-align: top; font-size: 120%; line-height: 1.5;"><span class="IPA">[[Нахъисеб кьералъул тӀасияб борхиялъул лабиалияб рагьараб|u]]</span></div><div style="height: 20px; overflow: hidden;">[[Файл:Close_back_rounded_vowel.ogg|45x45пкс|disablecontrols=timedText]]</div></div><div style="position: absolute; right: 0; bottom: 0; z-index: 2;">[[Файл:Info_Simple.svg|ссылка=Файл:Close_back_rounded_vowel.ogg|12x12пкс|About this sound]]</div></div></div> |- ! scope="row" class="IPA-vowels-minorcaption" |[[ТӀасияб борхиялъул хӀалуцинчӀел рагьарал|ТӀасиял хӀалуцинчӀел]] |<div class="IPA-vowels-container"><div style="position: relative; width: 45px; z-index: 1; -ms-transform: translate(78px, 2px); -webkit-transform: translate(78px, 2px); transform: translate(78px, 2px);"><div style="width: 45px;"><div style="text-align: center; vertical-align: top; font-size: 120%; line-height: 1.5;"><span class="IPA">[[Цебесеб кьералъул тӀасияб борхиялъул хӀалуцинчӀеб лабиалияб гуреб рагьараб|ɪ]]</span></div><div style="height: 20px; overflow: hidden;">[[Файл:Near-close_near-front_unrounded_vowel.ogg|45x45пкс|disablecontrols=timedText]]</div></div><div style="position: absolute; right: 0; bottom: 0; z-index: 2;">[[Файл:Info_Simple.svg|ссылка=Файл:Near-close_near-front_unrounded_vowel.ogg|12x12пкс|About this sound]]</div></div><div style="position: relative; width: 45px; z-index: 1; -ms-transform: translate(78px, 2px); -webkit-transform: translate(78px, 2px); transform: translate(78px, 2px);"><div style="width: 45px;"><div style="text-align: center; vertical-align: top; font-size: 120%; line-height: 1.5;"><span class="IPA">[[Цебесеб кьералъул тӀасияб борхиялъул хӀалуцинчӀеб лабиалияб рагьараб|ʏ]]</span></div><div style="height: 20px; overflow: hidden;">[[Файл:Near-close_near-front_rounded_vowel.ogg|45x45пкс|disablecontrols=timedText]]</div></div><div style="position: absolute; right: 0; bottom: 0; z-index: 2;">[[Файл:Info_Simple.svg|ссылка=Файл:Near-close_near-front_rounded_vowel.ogg|12x12пкс|About this sound]]</div></div></div> | |<div class="IPA-vowels-container"><div style="width: 45px;"></div><div style="position: relative; width: 45px; z-index: 1; -ms-transform: translate(-46px, 2px); -webkit-transform: translate(-46px, 2px); transform: translate(-46px, 2px);"><div style="width: 45px;"><div style="text-align: center; vertical-align: top; font-size: 120%; line-height: 1.5;"><span class="IPA">[[Цебесеб кьералъул тӀасияб борхиялъул хӀалуцинчӀеб гуреб рагьараб|ʊ]]</span></div><div style="height: 20px; overflow: hidden;">[[Файл:Near-close_near-back_rounded_vowel.ogg|45x45пкс|disablecontrols=timedText]]</div></div><div style="position: absolute; right: 0; bottom: 0; z-index: 2;">[[Файл:Info_Simple.svg|ссылка=Файл:Near-close_near-back_rounded_vowel.ogg|12x12пкс|About this sound]]</div></div></div> |- ! scope="row" |[[ТӀасияб-гьоркьохъеб борхиялъул рагьарал|ТӀасиял-гьоркьохъел]] |<div class="IPA-vowels-container"><div style="position: relative; width: 45px; z-index: 1; -ms-transform: translate(32px, 2px); -webkit-transform: translate(32px, 2px); transform: translate(32px, 2px);"><div style="width: 45px;"><div style="text-align: center; vertical-align: top; font-size: 120%; line-height: 1.5;"><span class="IPA">[[Цебесеб кьералъул тӀасияб-гьоркьохъеб борхиялъул лабиалияб гуреб рагьараб|e]]</span></div><div style="height: 20px; overflow: hidden;">[[Файл:Close-mid_front_unrounded_vowel.ogg|45x45пкс|disablecontrols=timedText]]</div></div><div style="position: absolute; right: 0; bottom: 0; z-index: 2;">[[Файл:Info_Simple.svg|ссылка=Файл:Close-mid_front_unrounded_vowel.ogg|12x12пкс|About this sound]]</div></div><div style="position: relative; width: 45px; z-index: 1; -ms-transform: translate(32px, 2px); -webkit-transform: translate(32px, 2px); transform: translate(32px, 2px);"><div style="width: 45px;"><div style="text-align: center; vertical-align: top; font-size: 120%; line-height: 1.5;"><span class="IPA">[[Цебесеб кьералъул тӀасияб-гьоркьохъеб борхиялъул лабиалияб рагьараб|ø]]</span></div><div style="height: 20px; overflow: hidden;">[[Файл:Close-mid_front_rounded_vowel.ogg|45x45пкс|disablecontrols=timedText]]</div></div><div style="position: absolute; right: 0; bottom: 0; z-index: 2;">[[Файл:Info_Simple.svg|ссылка=Файл:Close-mid_front_rounded_vowel.ogg|12x12пкс|About this sound]]</div></div></div> |<div class="IPA-vowels-container"><div style="position: relative; width: 45px; z-index: 1; -ms-transform: translate(32px, 2px); -webkit-transform: translate(32px, 2px); transform: translate(32px, 2px);"><div style="width: 45px;"><div style="text-align: center; vertical-align: top; font-size: 120%; line-height: 1.5;"><span class="IPA">[[Гьоркьохъеб кьералъул тӀасияб-гьоркьохъеб борхиялъул лабиалияб гуреб рагьараб|ɘ]]</span></div><div style="height: 20px; overflow: hidden;">[[Файл:Close-mid_central_unrounded_vowel.ogg|45x45пкс|disablecontrols=timedText]]</div></div><div style="position: absolute; right: 0; bottom: 0; z-index: 2;">[[Файл:Info_Simple.svg|ссылка=Файл:Close-mid_central_unrounded_vowel.ogg|12x12пкс|About this sound]]</div></div><div style="position: relative; width: 45px; z-index: 1; -ms-transform: translate(32px, 2px); -webkit-transform: translate(32px, 2px); transform: translate(32px, 2px);"><div style="width: 45px;"><div style="text-align: center; vertical-align: top; font-size: 120%; line-height: 1.5;"><span class="IPA">[[Гьоркьохъеб кьералъул тӀасияб-гьоркьохъеб борхиялъул лабиалияб рагьараб|ɵ]]</span></div><div style="height: 20px; overflow: hidden;">[[Файл:Close-mid_central_rounded_vowel.ogg|45x45пкс|disablecontrols=timedText]]</div></div><div style="position: absolute; right: 0; bottom: 0; z-index: 2;">[[Файл:Info_Simple.svg|ссылка=Файл:Close-mid_central_rounded_vowel.ogg|12x12пкс|About this sound]]</div></div></div> |<div class="IPA-vowels-container"><div style="position: relative; width: 45px; z-index: 1; -ms-transform: translate(32px, 2px); -webkit-transform: translate(32px, 2px); transform: translate(32px, 2px);"><div style="width: 45px;"><div style="text-align: center; vertical-align: top; font-size: 120%; line-height: 1.5;"><span class="IPA">[[Нахъисеб кьералъул тӀасияб-гьоркьохъеб борхиялъул лабиалияб гуреб рагьараб|ɤ]]</span></div><div style="height: 20px; overflow: hidden;">[[Файл:Close-mid_back_unrounded_vowel.ogg|45x45пкс|disablecontrols=timedText]]</div></div><div style="position: absolute; right: 0; bottom: 0; z-index: 2;">[[Файл:Info_Simple.svg|ссылка=Файл:Close-mid_back_unrounded_vowel.ogg|12x12пкс|About this sound]]</div></div><div style="position: relative; width: 45px; z-index: 1; -ms-transform: translate(32px, 2px); -webkit-transform: translate(32px, 2px); transform: translate(32px, 2px);"><div style="width: 45px;"><div style="text-align: center; vertical-align: top; font-size: 120%; line-height: 1.5;"><span class="IPA">[[Нахъисеб кьералъул тӀасияб-гьоркьохъеб борхиялъул лабиалияб рагьараб|o]]</span></div><div style="height: 20px; overflow: hidden;">[[Файл:Close-mid_back_rounded_vowel.ogg|45x45пкс|disablecontrols=timedText]]</div></div><div style="position: absolute; right: 0; bottom: 0; z-index: 2;">[[Файл:Info_Simple.svg|ссылка=Файл:Close-mid_back_rounded_vowel.ogg|12x12пкс|About this sound]]</div></div></div> |- ! scope="row" class="IPA-vowels-minorcaption" |[[Гьоркьохъеб борхиялъул рагьарал|Гьоркьохъел]] |<div class="IPA-vowels-container"><div style="width: 45px;"></div><div style="position: relative; width: 45px; z-index: 1; -ms-transform: translate(72px, 0px); -webkit-transform: translate(72px, 0px); transform: translate(72px, 0px);"><div style="width: 45px;"><div style="text-align: center; vertical-align: top; font-size: 120%; line-height: 1.5;"><span class="IPA">[[Цебесеб кьералъул гьоркьохъеб борхиялъул лабиалияб рагьараб|ø̞]]</span></div><div style="height: 20px; overflow: hidden;">[[Халип:Category handler]]</div></div><div style="position: absolute; right: 0; bottom: 0; z-index: 2;"></div></div></div> |<div class="IPA-vowels-container"><div style="position: relative; width: 45px; z-index: 1; -ms-transform: translate(62px, 0px); -webkit-transform: translate(62px, 0px); transform: translate(62px, 0px);"><div style="width: 45px;"><div style="text-align: center; vertical-align: top; font-size: 120%; line-height: 1.5;"><span class="IPA">[[Гьоркьохъеб кьералъул гьоркьохъеб борхиялъул лабиалияб гуреб рагьараб|ə]]</span></div><div style="height: 20px; overflow: hidden;">[[Файл:Mid-central_vowel.ogg|45x45пкс|disablecontrols=timedText]]</div></div><div style="position: absolute; right: 0; bottom: 0; z-index: 2;">[[Файл:Info_Simple.svg|ссылка=Файл:Mid-central_vowel.ogg|12x12пкс|About this sound]]</div></div></div> |<div class="IPA-vowels-container"><div style="width: 45px;"></div><div style="position: relative; width: 45px; z-index: 1; -ms-transform: translate(32px, 0px); -webkit-transform: translate(32px, 0px); transform: translate(32px, 0px);"><div style="width: 45px;"><div style="text-align: center; vertical-align: top; font-size: 120%; line-height: 1.5;"><span class="IPA">[[Нахъисеб кьералъул гьоркьохъеб борхиялъул лабиалияб рагьараб|o̞]]</span></div><div style="height: 20px; overflow: hidden;">[[Файл:Mid_back_rounded_vowel.ogg|45x45пкс|disablecontrols=timedText]]</div></div><div style="position: absolute; right: 0; bottom: 0; z-index: 2;">[[Файл:Info_Simple.svg|ссылка=Файл:Mid_back_rounded_vowel.ogg|12x12пкс|About this sound]]</div></div></div> |- ! scope="row" |[[Гъоркьияб-гьоркьохъеб борхиялъул рагьарал|Гъоркьиял-гьоркьохъел]] |<div class="IPA-vowels-container"><div style="position: relative; width: 45px; z-index: 1; -ms-transform: translate(110px, -2px); -webkit-transform: translate(110px, -2px); transform: translate(110px, -2px);"><div style="width: 45px;"><div style="text-align: center; vertical-align: top; font-size: 120%; line-height: 1.5;"><span class="IPA">[[Цебесеб кьералъул гьоркьохъеб-гъоркьияб борхиялъул лабиалияб гуреб рагьараб|ɛ]]</span></div><div style="height: 20px; overflow: hidden;">[[Файл:Open-mid_front_unrounded_vowel.ogg|45x45пкс|disablecontrols=timedText]]</div></div><div style="position: absolute; right: 0; bottom: 0; z-index: 2;">[[Файл:Info_Simple.svg|ссылка=Файл:Open-mid_front_unrounded_vowel.ogg|12x12пкс|About this sound]]</div></div><div style="position: relative; width: 45px; z-index: 1; -ms-transform: translate(110px, -2px); -webkit-transform: translate(110px, -2px); transform: translate(110px, -2px);"><div style="width: 45px;"><div style="text-align: center; vertical-align: top; font-size: 120%; line-height: 1.5;"><span class="IPA">[[Цебесеб кьералъул гьоркьохъеб-гъоркьияб борхиялъул лабиалияб рагьараб|œ]]</span></div><div style="height: 20px; overflow: hidden;">[[Файл:Open-mid_front_rounded_vowel.ogg|45x45пкс|disablecontrols=timedText]]</div></div><div style="position: absolute; right: 0; bottom: 0; z-index: 2;">[[Файл:Info_Simple.svg|ссылка=Файл:Open-mid_front_rounded_vowel.ogg|12x12пкс|About this sound]]</div></div></div> |<div class="IPA-vowels-container"><div style="position: relative; width: 45px; z-index: 1; -ms-transform: translate(72px, -2px); -webkit-transform: translate(72px, -2px); transform: translate(72px, -2px);"><div style="width: 45px;"><div style="text-align: center; vertical-align: top; font-size: 120%; line-height: 1.5;"><span class="IPA">[[Гьоркьохъеб кьералъул гьоркьохъеб-гъоркьияб борхиялъул лабиалияб гуреб рагьараб|ɜ]]</span></div><div style="height: 20px; overflow: hidden;">[[Файл:Open-mid_central_unrounded_vowel.ogg|45x45пкс|disablecontrols=timedText]]</div></div><div style="position: absolute; right: 0; bottom: 0; z-index: 2;">[[Файл:Info_Simple.svg|ссылка=Файл:Open-mid_central_unrounded_vowel.ogg|12x12пкс|About this sound]]</div></div><div style="position: relative; width: 45px; z-index: 1; -ms-transform: translate(72px, -2px); -webkit-transform: translate(72px, -2px); transform: translate(72px, -2px);"><div style="width: 45px;"><div style="text-align: center; vertical-align: top; font-size: 120%; line-height: 1.5;"><span class="IPA">[[Гьоркьохъеб кьералъул гьоркьохъеб-гъоркьияб борхиялъул лабиалияб рагьараб|ɞ]]</span></div><div style="height: 20px; overflow: hidden;">[[Файл:Open-mid_central_rounded_vowel.ogg|45x45пкс|disablecontrols=timedText]]</div></div><div style="position: absolute; right: 0; bottom: 0; z-index: 2;">[[Файл:Info_Simple.svg|ссылка=Файл:Open-mid_central_rounded_vowel.ogg|12x12пкс|About this sound]]</div></div></div> |<div class="IPA-vowels-container"><div style="position: relative; width: 45px; z-index: 1; -ms-transform: translate(32px, -2px); -webkit-transform: translate(32px, -2px); transform: translate(32px, -2px);"><div style="width: 45px;"><div style="text-align: center; vertical-align: top; font-size: 120%; line-height: 1.5;"><span class="IPA">[[Нахъисеб кьералъул гьоркьохъеб-гъоркьияб борхиялъул лабиалияб гуреб рагьараб|ʌ]]</span></div><div style="height: 20px; overflow: hidden;">[[Файл:PR-open-mid_back_unrounded_vowel2.ogg|45x45пкс|disablecontrols=timedText]]</div></div><div style="position: absolute; right: 0; bottom: 0; z-index: 2;">[[Файл:Info_Simple.svg|ссылка=Файл:PR-open-mid_back_unrounded_vowel2.ogg|12x12пкс|About this sound]]</div></div><div style="position: relative; width: 45px; z-index: 1; -ms-transform: translate(32px, -2px); -webkit-transform: translate(32px, -2px); transform: translate(32px, -2px);"><div style="width: 45px;"><div style="text-align: center; vertical-align: top; font-size: 120%; line-height: 1.5;"><span class="IPA">[[Нахъисеб кьералъул гьоркьохъеб-гъоркьияб борхиялъул лабиалияб рагьараб|ɔ]]</span></div><div style="height: 20px; overflow: hidden;">[[Файл:PR-open-mid_back_rounded_vowel.ogg|45x45пкс|disablecontrols=timedText]]</div></div><div style="position: absolute; right: 0; bottom: 0; z-index: 2;">[[Файл:Info_Simple.svg|ссылка=Файл:PR-open-mid_back_rounded_vowel.ogg|12x12пкс|About this sound]]</div></div></div> |- ! scope="row" class="IPA-vowels-minorcaption" |[[Гъоркьияб борхиялъул хӀалуцинчӀел рагьарал|Гъоркьиял хӀалуцинчӀел]] |<div class="IPA-vowels-container"><div style="position: relative; width: 45px; z-index: 1; -ms-transform: translate(130px, -4px); -webkit-transform: translate(130px, -4px); transform: translate(130px, -4px);"><div style="width: 45px;"><div style="text-align: center; vertical-align: top; font-size: 120%; line-height: 1.5;"><span class="IPA">[[Цебесеб кьералъул гъоркьияб борхиялъул хӀалуцинчӀеб лабиалияб гуреб рагьараб|æ]]</span></div><div style="height: 20px; overflow: hidden;">[[Файл:Near-open_front_unrounded_vowel.ogg|45x45пкс|disablecontrols=timedText]]</div></div><div style="position: absolute; right: 0; bottom: 0; z-index: 2;">[[Файл:Info_Simple.svg|ссылка=Файл:Near-open_front_unrounded_vowel.ogg|12x12пкс|About this sound]]</div></div><div style="width: 45px;"></div></div> |<div class="IPA-vowels-container"><div style="position: relative; width: 45px; z-index: 1; -ms-transform: translate(102px, -4px); -webkit-transform: translate(102px, -4px); transform: translate(102px, -4px);"><div style="width: 45px;"><div style="text-align: center; vertical-align: top; font-size: 120%; line-height: 1.5;"><span class="IPA">[[Гьоркьохъеб кьералъул гъоркьияб борхиялъул хӀалуцинчӀеб лабиалияб гуреб рагьараб|ɐ]]</span></div><div style="height: 20px; overflow: hidden;">[[Файл:PR-near-open_central_unrounded_vowel.ogg|45x45пкс|disablecontrols=timedText]]</div></div><div style="position: absolute; right: 0; bottom: 0; z-index: 2;">[[Файл:Info_Simple.svg|ссылка=Файл:PR-near-open_central_unrounded_vowel.ogg|12x12пкс|About this sound]]</div></div></div> | |- ! scope="row" |[[Гъоркьияб борхиялъул рагьарал|Гъоркьиял]] |<div class="IPA-vowels-container"><div style="position: relative; width: 45px; z-index: 1; -ms-transform: translate(194px, -6px); -webkit-transform: translate(194px, -6px); transform: translate(194px, -6px);"><div style="width: 45px;"><div style="text-align: center; vertical-align: top; font-size: 120%; line-height: 1.5;"><span class="IPA">[[Цебесеб кьералъул гъоркьияб борхиялъул лабиалияб гуреб рагьараб|a]]</span></div><div style="height: 20px; overflow: hidden;">[[Файл:PR-open_front_unrounded_vowel.ogg|45x45пкс|disablecontrols=timedText]]</div></div><div style="position: absolute; right: 0; bottom: 0; z-index: 2;">[[Файл:Info_Simple.svg|ссылка=Файл:PR-open_front_unrounded_vowel.ogg|12x12пкс|About this sound]]</div></div><div style="position: relative; width: 45px; z-index: 1; -ms-transform: translate(194px, -6px); -webkit-transform: translate(194px, -6px); transform: translate(194px, -6px);"><div style="width: 45px;"><div style="text-align: center; vertical-align: top; font-size: 120%; line-height: 1.5;"><span class="IPA">[[Цебесеб кьералъул гъоркьияб борхиялъул лабиалияб рагьараб|ɶ]]</span></div><div style="height: 20px; overflow: hidden;">[[Файл:Open_front_rounded_vowel.ogg|45x45пкс|disablecontrols=timedText]]</div></div><div style="position: absolute; right: 0; bottom: 0; z-index: 2;">[[Файл:Info_Simple.svg|ссылка=Файл:Open_front_rounded_vowel.ogg|12x12пкс|About this sound]]</div></div></div> |<div class="IPA-vowels-container"><div style="position: relative; width: 45px; z-index: 1; -ms-transform: translate(112px, -6px); -webkit-transform: translate(112px, -6px); transform: translate(112px, -6px);"><div style="width: 45px;"><div style="text-align: center; vertical-align: top; font-size: 120%; line-height: 1.5;"><span class="IPA">[[Гьоркьохъеб кьералъул гъоркьияб борхиялъул лабиалияб гуреб рагьараб|ä]]</span></div><div style="height: 20px; overflow: hidden;">[[Файл:Open_central_unrounded_vowel.ogg|45x45пкс|disablecontrols=timedText]]</div></div><div style="position: absolute; right: 0; bottom: 0; z-index: 2;">[[Файл:Info_Simple.svg|ссылка=Файл:Open_central_unrounded_vowel.ogg|12x12пкс|About this sound]]</div></div><div style="width: 45px;"></div></div> |<div class="IPA-vowels-container"><div style="position: relative; width: 45px; z-index: 1; -ms-transform: translate(32px, -6px); -webkit-transform: translate(32px, -6px); transform: translate(32px, -6px);"><div style="width: 45px;"><div style="text-align: center; vertical-align: top; font-size: 120%; line-height: 1.5;"><span class="IPA">[[Нахъисеб кьералъул гъоркьияб борхиялъул лабиалияб гуреб рагьараб|ɑ]]</span></div><div style="height: 20px; overflow: hidden;">[[Файл:Open_back_unrounded_vowel.ogg|45x45пкс|disablecontrols=timedText]]</div></div><div style="position: absolute; right: 0; bottom: 0; z-index: 2;">[[Файл:Info_Simple.svg|ссылка=Файл:Open_back_unrounded_vowel.ogg|12x12пкс|About this sound]]</div></div><div style="position: relative; width: 45px; z-index: 1; -ms-transform: translate(32px, -6px); -webkit-transform: translate(32px, -6px); transform: translate(32px, -6px);"><div style="width: 45px;"><div style="text-align: center; vertical-align: top; font-size: 120%; line-height: 1.5;"><span class="IPA">[[Нахъисеб кьералъул гъоркьияб борхиялъул лабиалияб рагьараб|ɒ]]</span></div><div style="height: 20px; overflow: hidden;">[[Файл:PR-open_back_rounded_vowel.ogg|45x45пкс|disablecontrols=timedText]]</div></div><div style="position: absolute; right: 0; bottom: 0; z-index: 2;">[[Файл:Info_Simple.svg|ссылка=Файл:PR-open_back_rounded_vowel.ogg|12x12пкс|About this sound]]</div></div></div> |} |- | class="IPA-common-notes" | ----<div class="hlist"> * [[Справка:ХФА|ХФА кумек]] * [[Справка:Медиа|аудио кумек]] * [[Халкъаздагьоркьосеб фонетикияб алипбаялъул диаграмма|тӀубараб диаграмма]] * [[Халип:IPA vowels|шаблон]] </div>ТӀанкӀалда аскӀор ругел рагьарал: [[Рагьаразул лабиализация|лабиаликъал&nbsp;<span style="color: #000;">&#x2022;</span>&nbsp;лабиалиял]] |} == Системаби == === Рагьарал гьечӀел рагӀаби === === ГӀицӀго рагьараздаса гӀуцӀарал рагӀаби === == Балагье гьединго == ==Комментариял== {{notelist}} == ХӀужжаби == {{Reflist|30em}} == Библиограффия == * ''Handbook of the International Phonetic Association'', 1999. [[Кембриджалъул Университет]] {{ISBN|978-0-521-63751-0}} * Johnson, Keith, ''Acoustic & Auditory Phonetics'', second edition, 2003. Blackwell {{ISBN|978-1-4051-0123-3}} * Korhonen, Mikko. ''Koltansaamen opas'', 1973. Castreanum {{ISBN|978-951-45-0189-0}} * [[Пиер Лэйдфоджд|Ladefoged, Peter]], ''A Course in Phonetics'', fifth edition, 2006. Boston, MA: Thomson Wadsworth {{ISBN|978-1-4130-2079-3}} * Ladefoged, Peter, ''Elements of Acoustic Phonetics'', 1995. [[Чикагоялъул Университет]] {{ISBN|978-0-226-46764-1}} * {{SOWL}} * Ladefoged, Peter, ''Vowels and Consonants: An Introduction to the Sounds of Languages'', 2000. Blackwell {{ISBN|978-0-631-21412-0}}. * {{Cite journal | doi = 10.2307/412786 | author = Lindau, Mona. | year = 1978 | title = Vowel features | url = https://archive.org/details/sim_language_1978-09_54_3/page/541 | jstor = 412786| journal = Language | volume = 54 | issue = 3| pages = 541–563 }} * Stevens, Kenneth N. (1998). ''Acoustic phonetics''. Current studies in linguistics (No. 30). Cambridge, MA: MIT. {{ISBN|978-0-262-19404-4}}. * {{Cite journal | doi = 10.1121/1.1458026 | author = Stevens, Kenneth N. | year = 2000 | title = Toward a model for lexical access based on acoustic landmarks and distinctive features | url = https://semanticscholar.org/paper/8f0da8dd0dec86f20d6879d86392935ff81240e8| journal = The Journal of the Acoustical Society of America | volume = 111 | issue = 4| pages = 1872–1891 | pmid = 12002871 }} * Watt, D. and Tillotson, J. (2001). A spectrographic analysis of vowel fronting in Bradford English. ''English World-Wide'' 22:2, 269–302. Available at http://www.abdn.ac.uk/langling/resources/Watt-Tillotson2001.pdf{{dead link|date=January 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ==КъватӀисел регӀелал== {{Commonscat|Vowels}} *[https://web.archive.org/web/20090403083403/http://www.ling.hf.ntnu.no/ipa/full/ipachart_vowels_fbmp3.html IPA chart] with [[MP3]] sound files *[http://www.phonetics.ucla.edu/course/chapter1/vowels.html IPA vowel chart] with [[AIFF]] sound files *[http://www.helsinki.fi/speechsciences/projects/vowelcharts/ Vowel charts for several different languages and dialects measuring F1 and F2]{{Failed verification|date=March 2019}} *[http://videoweb.nie.edu.sg/phonetic/vowels/measurements.html Materials for measuring and plotting vowel formants] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190903130542/http://videoweb.nie.edu.sg/phonetic/vowels/measurements.html |date=2019-09-03 }} *[http://hctv.humnet.ucla.edu/departments/linguistics/VowelsandConsonants/vowels/contents.html Vowels and Consonants] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050703083533/http://hctv.humnet.ucla.edu/departments/linguistics/VowelsandConsonants/vowels/contents.html |date=2005-07-03 }} Online examples from Ladefoged's ''Vowels and Consonants'', referenced above. {{IPA navigation}} {{Articulation navbox}} [[Категория:Рагьарал| ]] [[Категория:Артикуляциялъул къагӀида]] [[Категория:Фонетика]] 9loa8bg73qy9mmgtzyh6s3b8ji7gdcm 0 13402 101077 99539 2026-09-07T12:27:03Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101077 wikitext text/x-wiki {{Нуцал|цІар=ГІамир-СултІан I|вукъун вуго=|викигъамас=|рагъ=Гъазиязде данде рагъ, Гъумекиб чІунтизаби|аскар=|рагъул пиша=1|дин=Аваразул дин/[[Насранияб дин|Насранияб]] ва [[Ислам]]|лъимал=[[ГІамир-СултІан I (аваразул нуцал)|ГІамир-СултІан I]]|лъади=|эбел=|эмен=[[Байсар II]]|наслу=[[Нуцал#Нуцалзабазул сияхІ|Нуцалзабазул наслу]]|хвараб бакІ=?|сурат=|хвараб къо-моцІ=[[XIII гІасру|XIII гІ.]] бащалъи|гьавураб бакІ=?|гьавураб къо-моцІ=[[XII гІасру|XII гІ.]] ахир|комментариял_=|ирсилав_=|хадув вачІарав_=[[Малик Саратан I]]|цеве вукІарав_=[[ГІамир-АхІмад ибн Чупан]]|хІукмуялъул заман_=XIII гІ. тоцебесеб бащалъи|сураталда гъоркь хъвай-хъвагІай=|гІеблъи=|nocat=}} '''ГӀамир-СултӀан I''' ([[XIII гӀасру|XIII гӀ.]] тӀоцебесеб бащалъи) — [[Байар II|Байсар]] нуцаласул вас, жинца умумузул тах [[Суракъат I|Суракъатил]] наслуялъухъе нахъбуссинабурав. Абу-Муслим хун гӀага-шагарго 30 сон индал, ГӀамир-СултӀаница бакӀарула аваразул аскар ва [[Хунзахъ]] жиндирго рукӀарал балъгоял рахъкколезул кумекалдалъун тӀаде кӀанцӀула гъазиязде. Гьездаго гьоркьов вукӀуна Аваристаналъул амир [[ГӀамир-АхӀмад ибн Чупан]]. Гьел яги гъурула, яги нахъе гъола, ГӀамир-СултӀан лӀугьуна [[Авар нуцаллъи|Аваристаналъул]] [[Нуцал|нуцаллъун]], гьедин Суракъатил наслуялъухъе нахъбуссуна нуцаллъиялъул тах, халкъалъ дагь-дагьккун Ислам тезе байбихьула. «Тарих Дагъистан» абулеб Дагъистаналъул тарихияб хроникаялда рехсон буго: «... Гъумекиб ва Хайдакъалъул бутӀрузда гьоркьоб букӀараб ракълил матӀу бекула ЩайтӀаналъул хӀаракат бахъиялдалъун. Шагьидзабазул амирасул (ХӀамза) ирсилазул Хайдакъалъул бетӀергьабазул гьеб хӀинкъараб мехалъ нахъе рукӀарал МухӀамад-ханасдаги, Ашир-ханасдаги ГӀамир-ханасдаги рукӀел батула Аваристаналъул бетӀергьабазухъ ва гьезул рахъ кколеллъун рукӀине тӀаде босула... Гьенир гьездаги Гъумекиб бетӀерадаги гьоркьор лӀугьуна вахӀшиял рагъар... Аваразул ханас кагъатги ва, бищун кӀалъазе пагьму бугезда гьоркьоса рищун, чапарзаби ритӀула Каутар-шагьасухъе, тюрказул улкаялде... ва цебе лъола цолъиялъул ва гьудулъиялъул суал, мадугьалъиялъулги тушбабазде данде гьарурел рагъазда цоцазе кумек гьабиялъул шартӀазул къануназдаги рекъон», гьеб къотӀи-къай щула гьабула гӀагарлъи гӀуцӀиялдалъун — Каутар-шагьас жиндирго вас Кей-Кадие ячуна аваразул нуцаласул берцинай яс ва ахирисесул яц кьола Саратание, аваразул нуцаласул васасе... Ва гьеб къотӀи-къай тӀубазе «...Каутар-шагь тюрказул аскарги бачун уна Гъумекиве бакъбаккул рахъалдаса», ва «Авар вилаяталъулги» Хайдакъалъулги аскар бакътӀерхьул рахъалдасан.<ref name="autogenerated1">''Шихсаидов А. Р.'' Дагестанская историческая хроника «Тарих Дагестан» Мухаммада Рафи // Письменные памятники Востока: Историко-филологические исследования. 1972. — М., 1977. — С. 111.</ref> Гьедин, гьеб хроникаялда рекъон, Саратанил эмен, ГӀамир-СултӀан, Исламалъул гъазиязухъа нуцаллъи бахъун хадув, кватичӀого, къотӀи-къай гьабун, цолъула магъулалгун ва Хайдакъалъул ханзабигун, ва гьез кьаби щвезабула гъазиязул централдаго — Гъази-Гъумекиб. Гьелъул хӀакъалъулӀ хроникаялъ рехсолеб буго: «гьел рачӀана талат къоялъ, тӀоцебесеб рамазаналъ Нажмужинил къоязда... Саратаница ва Каутарица чӀунтизабуна ГӀумекиб... ва гъумекалъул киналниги амирзаби, жалги ХӀамзал ирсилал, щущала дунялалъуд батӀи-батӀиял рахъазде».<ref>[http://a-u-l.narod.ru/DIS_Tarih_Dagestan_Muhammadrafi.html Тарих Дагестан Мухаммадрафи<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140715004749/http://a-u-l.narod.ru/DIS_Tarih_Dagestan_Muhammadrafi.html|date=2014-07-15}}</ref> ГӀамир-СултӀанил ирс босула гьесул вас [[Малик Саратан I|I Малик Саратница]]. == ХӀужжаби == {{ХІужаби}} 7oqsqdt9wkiaagl4ssi0n82ohceovns 0 13403 101379 100636 2026-09-07T13:21:13Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101379 wikitext text/x-wiki {{Пачалихъияв хъулухъчи |цӀар= Хунзахъа Дибир-къади |сурат= |гӀеблъи= |сураталда гъоркь хъвай-хъвагӀай= |герб= |гербалъул гӀеблъи= |гербалда гъоркь хъвай-хъвагӀай= |хъулухъ= Аваристаналъул къади |пачалихъ= |период_авал= 1783(?) |период_ахир=1814(?) |цевесев = Макъсуд-къади |бетӀер1= Нуцал |текст1= [[КӀудияв ГӀумахан]] |хадусев= |ватӀанчилъи= |дин= Ислам |гьавидал_цӀар= Шалапилазул Макъсуд-къадил МухӀамадшапигӀ |гьавураб_къо-моцӀ= [[1742 сон|1742]] |гьавураб_бакӀ= [[Хунзахъ]], [[Авар нуцаллъи]] |хвараб_къо-моцӀ = [[1817 сон|1817]] |хвараб_бакӀ= ? |вукъун_вуго= ? |тухум= Шалапилал |эмен= Макъсуд-къади |эбел= |лъади= |лъимал= МухӀамад атӀ-ТӀалтӀи |миллат= [[Аварал|Аварав]] |гӀелмияб_макъам= |пиша= гӀалимчи, таржамчи, катиб |гъулбас= |шапакъатал= |викигъамас= |nocat= }} '''Хунзахъа Дибир-къади''' (гьавидал: '''Шалапилазул Макъсуд-къадил МухӀамадшапигӀ'''; [[1742 сон|1742]], [[Хунзахъ]], [[Авар нуцаллъи]] — 1817, ?) — [[Авар нуцаллъи|Аваристаналъул]] къади, [[КӀудияв ГӀумахан|КӀудияв ГӀумаханил]] мирза, кӀудияв гӀалимчи, жинца авар, гӀараб, парс ва турк мацӀзул къамусал данде ракӀарарав, гӀажмалъе реформа гьабурав, гьел мацӀаздаса гьунариял асарал ва гӀелмиял хӀалтӀаби таржма гьрурав,<ref name="Хунзахъа Дибир-къади">Хунзахъа Дибир-къади. ''ГӀалибегилазул М. П.''</ref> шагӀир, таржамачи, дипломат. Дибир къади гьавула умумул къадизабилъунги гӀалимзабилъунги букӀараб хъизаналда. Гьев цин цӀалула жив Аваристаналъул къадилъун вукӀарав инсуда цеве, хадув цӀалула Кудалис ХӀасанидаги Чохъа МахӀадаги цеве. Машгьгьурал гӀлимзабазда цеве цӀалиялъ, Дибир-къадиясе щола кьучӀб лъай, ва щвараб лъайги цебетӀезабизе, гьев уна [[ГӀагараб Машрикъ|ГӀагараб Машрикъалде]]. Гьесда лъалеб букӀана гӀараб, парс, гуржи ва турк мацӀал. [[КӀудияв ГӀумахан|КӀудияв ГӀумаханил]] мирза, вакил ва божарав чи хӀисабалда, Дибир-къадица хӀаракатаб гӀахьаллъи гьабулаан пачалихъалъул сиясияб гӀумруялда. Дибир-къади вукӀуна гӀатӀидаб батӀи-батӀиял гӀелмиял маззгьабузул: къанун-гӀелмуялъул, астрономиялъул, мантӀикъ гӀелмуялъул, чанго мацӀазул грамматикаялъул, гьунарияб прозачлъул ва поэзиялъу лъай бугев чилъун. Гьес нахъе тола бечедаб гӀелмияб ирс. Дибир-къадица кӀиго ва лъабго мацӀалъул цадахъ бугеб къамус гьабиялда тӀад хӀалтӀиялъ аслу лъола Дагъистаналда лексикография цебетӀеялъе. == Гьави ва тухум-кьибил == Дибир-къадил жиндирго цӀар букӀана МухӀамадшафигӀ (тӀубараб цӀар: МухӀамадшафигӀ, Макъсуд-къадил вас, атӀ-ТӀалтӀи, ал-Хунзахи ал-Авари). Гьев гьавуна Аваристаналъул къадилъун вукӀарав Шалапил Макъсуд-къадил хъизаналда, Хунзахъ, 1742 соналъ.<ref>Саидов М.-С.Д. Возникновение письменности у аварцев // Языки Дагестана. Махачкала, 1948. Вып. 1.С. 140</ref><ref name="Дибир-къади, гьунар ">Хунзахъа Дибир-къадил гӀумру ва гьунарияб ирс. ''ГӀалибегилазул М. П.''</ref> Дибир-къадил тухумалъул чанго сияхӀ буго, бищун мухӀканаблъун кколеб буго жиб Дибир-къадица насху гьабун хъвараб Абу-МухӀамад ал-Къасими ал-ХӀаририясул «Макъамат ал-ХӀарири» ({{Lang-ar|ماقامت الحريرى|}}, XI–XII гӀ.) абураб асаралъул ахиралда рехсон бугеб.<ref>РФ ИИАЭ. Ф.14. № 2085. Л. 178б.</ref><ref name="Дибир-къади, гьунар"/> Гьеб сияхӀалда рехсон вуго умумузул 19 чи: {{Цитатаялъул байбихьи}} [[Шам|Шамалдаса]] АхӀмад, гьесул вас ГӀусман, гьесул вас ГӀали ал-Фарукъи, гьесул вас ХӀусейн, гьесул вас Багин, гьесул вас Канкут, гьесул вас Макъсуд, гьесул вас НурмухӀамад, гьесул вас ДинмухӀмад, гьесул вас ГӀабдурахӀман, гьесул вас НурмухӀамад, гьесул вас ГӀабдал, гьесул вас ГьитӀинмухӀамад, Гьесул вас Шалаф, гьесул вас Макъсуд, гьесул вас Дибир, гьесул вас МухӀамад-къади, гьесул васал ХӀассан, Дибир, ХӀажибек, ГӀабдусамад ва Шалап, ахирисесул васал БацӀал, ГӀабдусамад, Дибир-ХӀажияв ва ХӀажибек. {{Эбелаб мацІалда текст|ar|احمد الشامي وابنهه عثمان وابنه علي الفرقى وابنه حسين وابنه باغين وابنه كنكوت وابنه مقصود وابنهه نورمحمد وابنه عبدالرحمن وابنه نورمحمد وابنه عبدال وابنه هطنو محمد وابنه شلف وابنه مقصود وابنه دبير وابنه محمد قادى وابنه حصان و دبير و حج بيك و عبدالصمد و سلف و وابنائه بژال و عبدالصمد و دبير حاجيو و حاج بيك}} {{Цитатаялъул ахир}} Гьеб генеалогияб гъветӀ бачӀунеб буго гӀага-шагарго ХӀӀӀ гӀ. ахиралде — ХӀV гӀ. байбихьуде; гьеб заманалда Дибир-къадил умумузул чи АхӀмад аш-Шами вачӀун вуго Дагъистаналде, батизе бугеб жо, [[ислам]] тӀибитӀизабиялъе гӀоло. Дибир-къадил тухумлъул хӀакъалъул [[Авар хъвай-хъвагӀи|хъвай-хъвагӀиялда]] рекъон, гьесул умумуз гӀумру гьабун букӀун буго [[Ругъжаб|Ругъжа]], ХVΙ гӀ. рахъун руго [[ГӀахьалчӀи|ГӀахьалчӀи]] росулъе (Шалапилазул тухум-кьибилалъул хъвай-хъвагӀабазда рекъон, Дибир-къдил умумул ДинмухӀмадил, ГӀбдулил, ГӀитӀинмухӀамадил ва цо-цо Макъсудилги нисбу букӀун буго «Ал-ГӀахьалчӀи»<ref name="Дибир-къади, гьунар"/>), ХVΙΙ гӀ. [[Хунзахъ|Хунзахъе]].<ref name="Хунзахъа Дибир-къади"/> == ГӀумрухъвай== === ГӀелму цӀали === Байбихьул лъай Дибир-къадие щола жиндирго эмент Макъсуд-къадихъа, хадув Дибир-къади цӀалула жидерго мактабалги мутагӀилзабиги рукӀарал кӀудиял гӀалимзаби Кудалиса ХӀасанидаги ЧӀохъа МахӀадаги цеве. Киналниги цӀаларалщинал гӀалимзабазда цевеги цӀалун, Дибир-къадие щола гӀелмуялъул батӀи-батӀиял рахъазул кьучӀаб лъай. Шушаялда Жамал Джаванширида цеве цӀалун лъазабула Дибир-къадица [[парс мацӀ]]. Дибир-къадида мухӀканго лъалеб букӀана гӀараб, парс, тур, гуржи ва тумазул мацӀал. Жиндирго гӀелму-лъай мухӀкан гьабизе гьев уна Туркиялде ва Шамалде. Бакъваккул мацӀал лъаял рес кьола Дибир-къадие бусурбабазулаб юриспрюденциялъул, мантӀикъалъу, теологиялъул, бакъ-моцӀалъул гӀелмабазулги, гьел мацӀазул грамматикаялъулги, гьунарияб прозаялъулги поэщиялъулги гӀатӀидб лъай щвезе.<ref name="Дибир-къади, гьунар"/> === Пачалихъалъул хӀалтӀуда === == ХӀалтӀаби == Лексикографиял асарал: * «МаджмугӀ ал-лугъат» — парсгин турк къамус (1198/1783–84); *«МаджмагӀ ал-гӀасам» («РагӀабазул мажмугӀ»)– паср-гӀараб-турк къамус (1199/1784); *«ДжамигӀ ал-лугъатайн ли тагӀлим ал-ахавайн» ({{Lang-ar|جامع الّلغتین لتعلیم الاخوین}}, «КӀиго вацасда малъизе кӀигӀо мацӀалъул мажмугӀ») – паср-гӀараб-турк къамус (1214/1800); * ГӀарабгин парс къамус мухъазда гъоркь турк мацӀалде таржамгун; * ГӀараб рагӀабазул къамус парс мацӀалде таржамагун; * ГӀараб, парс, турк ва авар мацӀазул камус; * Турк мацӀалъул къамус мухъазда гъоркь парс, гӀараб ва авар мацӀалде таржамагун. ШигӀриял асарал: *«Чоралъул хӀакъалъулӀ къасида» — гӀараб мацӀлда шигӀру. *«ТӀалтӀисесул малъа-хъваял» — гӀараб мацӀалда малъахъваял; *«Зарифат ал-къасид ли рагъмал-хӀасид» гӀараб мацӀалда; *«БадаигӀ ас-салат би лавамигӀ ал-василат» — гӀараб мацӀалда асар; *«Тухфат ал- ахавайан гӀан сафар ан-накдайн» гӀараб мацӀалда асар (батун гьечӀо); * «Авар ГӀуммаханиде» — авар мацӀалда элегия (гӀажамалъ хъвараб); «МавагӀиз» — авар мацӀалда хӀутӀбаби. Таржамаби* * «Калилал ва Димнал» таржман — адабиял харбазул мажмугӀ авар мацӀалда; *Парс шигӀрабазул таржамар авар ва гӀараб мацӀазде; *МухӀамад Аварагасул васияталъул таржама парс мацӀалдса; *Къуръаналъул цо-цо сурабазул таржма парс мацӀалде. == Галерея == <gallery mode="packed" heights="160px" caption="Дибир-къадил цо-цо хӀалтӀабазул суратал"> Файл:Дибир-къадил гӀажам.png|Дибир-къадица реформа гьабураб гӀажам алипба </gallery> ==Ралагье гьединго == == МугъчӀваял == {{ХӀужаби|refs=}} == Адабият == == РегӀелал== *[http://khunzakh.ru/personalii/567/ Хунзахъа Дибир-къади, Хунзахъ мухъалъул расмияб сайталда (гӀурус мацӀалда)] * [https://www.academia.edu/35115133/Дибир-кади_из_Хунзаха / Хунзахъа Дибир-къади, монография, ГӀалибегилазул ПатӀимат (гӀурусалъ)]{{Хвараб регӀел|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:1742 соналъ гьарурал]] [[Категория:1817 соналъ хварал ]] [[Категория:Аварал]] [[Категория:Авар гӀалимзаби]] [[Категория:Хунзахъ мухъалда гьарурал]] 8aueekg8axibgqiw9l6o3wg19bscink 0 13483 101099 99618 2026-09-07T12:30:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101099 wikitext text/x-wiki [[Файл:Coat of Arms of Dagestan.svg|300px|right]] '''Дагъистаналъул административиябгин территориалияб рикьи''' — пачалихъияб (РФ-ялъул субъекталъул административиябгин территориалияб гӀуцӀиялъул) ва бакӀалъул хӀакимлъиялъул (бакӀалъул жиндиего нухмалъи гьабиялъул) территориалияб гӀуцӀи [[Дагъистан|Дагъистаналъул Жумгьурияталда]] жаниб. == Административиябгин территориалияб гӀуцӀи == {{Дагъистаналъул административияб карта|float=right|size=600px}} [[Дагъистаналъул Жумгьурияталъул конституция]]лда ва «Дагъистаналъул административиябгин территориалияб гӀуцӀиялъул хӀакъалъулӀ» Къануналда рекъон, РФ-ялъул субъекталъ гъорлӀе бачуна хадусел жумгьурияталъулаб даражаялъул административиялгин территориалиял гуцӀалаби:<ref>[http://docs.cntd.ru/document/802018919 Дагъистаналъул Жумгьурияталъул конституция]</ref><ref name="АТУ">[http://docs.cntd.ru/document/802038531 Дагъистаналъул Жумгьурияталъул къанун 2002 соналъул 10 апрелалдаса N 16 «Дагъистаналъул административиябгин территориалияб гӀуцӀиялъул хӀакъалъулӀ»]</ref><ref name="реестрАТЕ">{{Cite web |title=Дагъистаналъул Жумгьурияталъул административиялгин территориял гӀуцӀалабазул цӀохӀалаб реестр 27.07.2018 № 00 |url=http://minyustrd.ru/otkrytye-dannye/item/id/148 |access-date=2020-08-08 |archive-date=2020-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200622030725/http://minyustrd.ru/otkrytye-dannye/item/id/148 |url-status=хвараб }}</ref> * 41 [[Россиялъул Федерациялъул субъектазул мухъал|мухъ]] (гьезул цоялда гъорлӀ 1 [[БежтӀа мухъ|участокги]]) * 10 [[жумгьурияталъулаб даража бугеб шагьар]]. Мухъл рикьула [[Гьен|гьеназде]], [[росдал бо]]язде, [[росу|росабазде]]; жумгьурияталъулаб даража бугел шагьараз гъорлӀе рачуна шагьарал, гьенал ва росаби. КӀудияб шагьар [[МахӀачхъала]] [[МахӀачхъалаялъул районал|бикьула лъабго районалде]]. Мухъалъулаб ва шагьаралъулаб даража бугел административиялгин территориалиял бутӀабазул сияхӀ буго Дагъистаналъул Жумгьурияталъул административиялгин территориял гӀуцӀалабазул цӀохӀалаб реестралда<ref name="реестрАТЕ"/><ref name="АТУ"/><ref>{{Cite web |url=http://dagestan.regnews.org/doc/sq/yt.htm |title=ДЖ-лъул ХӀукуматалъул постановление 14.02.2005 N 21 «Дагъистаналъул Жумгьурияталъул административиялгин территориял гӀуцӀалабазул цӀохӀалаб реестралъул хӀакъалъулӀ» |accessdate=2018-04-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180416200555/http://dagestan.regnews.org/doc/sq/yt.htm |archivedate=2018-04-16 |deadlink=yes }}</ref><ref>ОКАТО {{ОКАТО|82}}</ref>. == Муниципалияб гӀуцӀи == БакӀалъул жиндиего нухмалъи гьабиялда (муниципалияб гӀуцӀиялъул) жаниб жумгьурияталда, [[Дагъистан|Дагъистаналъул]] жумгьурияталъулаб даража бугел аднминистративиялгин территориалиял бутӀабазда 2019 сонлъул 1 январалде бугеб хӀалада рекъон гӀуцӀун буго 761 [[муниципалияб гӀуцӀи]]:<ref name="янв.2019">[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/bd_munst/1-adm_2019.xls Росстат. Россиялъул Федерациялъул субъектазда рекъон муниципалиял гӀуцӀлабазул къадар 2019 соналхул 1 январалде.]</ref><ref>[http://docs.cntd.ru/document/802037479 Къанун «ДАГЪИСТАНАЛЪУЛ ЖУМГЬУРИЯТАЛЪУЛ МУНИЦИПАЛИЯЛ ГӀУЦӀАЛАБАЗУЛ СТАТУСАЛЪУЛ ВА ГӀОРХЪАБАЗУЛ ХАКЪАЛЪУЛ»]</ref> *10 [[Шагьариалъулаб сверухълъи (Россия)|шагьаралъулаб сверухълъи]], гьезул цоялъул гӀуцӀиялде гъорлӀе гьединго уна: ** 3 [[шагьаралда жанисеб район]]; *41 [[муниципалияб мухъ(Россия)]] (гьезул цоялда гъорлӀ 1 [[БежтӀа участок|муниципалияб участок]]), жидеца гъорлӀе рачунел: **700 [[росдал поселение|росдал бо]] ** 7 [[шагьаралъул поселение|шагьаралъул бо]]. == Территориалиял сверухълъаби == 2013 сонлъул 25 ноябралда Дагъистанала гӀуцӀана [[Дагъистаналъул Жумгьурияталъул централияб территориалияб сверухълъи|Централияб]], [[Дагъистаналъул Жумгьурияталъул мугӀрузулаб территориалияб сверухълъи|МугӀрузулаб]], [[Дагъистаналъул Жумгьурияталъул шималияб территориалияб сверухълъи|Шималияб]] ва [[Дагъистаналъул Жумгьурияталъул жанубияб территориалияб сверухълъи|Жанубияб]] территориалиял сверухълъаби, жал административиялгин территориалиял бутӀабилъун кколарел<ref>[http://docs.cntd.ru/document/460227766 Дагъистаналъул Жумгьурияталъул территориалияб сверухълъиялда Дагъистаналъул Жумгьурияталъул Президентасул ихтияр бугеб вакиласул хӀакъалъулӀ, Дагъистаналъул Жумгьурияталъул Президент, 2013 соналъул 25 ноябралдаса амру, N 317]</ref>. == Жумгьурияталъулаб даража бугел шагьарал (шагьаралъулал сверухълъаби) ва мухъал == [[Дагъистан|Дагъистаналъул]] [[Россиялъул Федерациялъул субъектазул мухъал|мухъазул]] ([[Муниципалияб мухъ|муниципалиял]]) ва [[жумгьурияталъул даражаялъул шагьар|жумгьурияталъул даража бугел шагьаразул]] ([[шагьаралъулаб сверухълъи|шагьаралъулал сверухълъаби]]) халкъалъул къадар кьун буго 2020 соналъул 1 январалде бегеб хӀалалхъ, ва дагьабги мухӀканго 2010 соналъул халкъалъул къадаралъул хъвай-хъвагӀи гьабиялда рекъон:<ref name="perepis2010.xlsx">{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol1/pub-01-11.xlsx|title=2010 соналъул ТӀолго Россиялъул халкъалъул къадар рикӀкӀиналъул хӀасил. 11. Россиялъул, федералиял сверухълъабазул, Россиялъул Федерациялъул субъектазул, шагьаразул сверухълъабазул, муниципалиял мухъазул, шагьаразул ва росабазул боязул (поселениязул) халкъалъул къадар|publisher=Росстат|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/6H2j0zOju?url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol1/pub-01-11.xlsx|archivedate=2013-06-01}}</ref><ref name="perepis2010.pdf">{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol1/pub-01-11.pdf|title=2010 соналъул ТӀолго Россиялъул халкъалъул къадар рикӀкӀиналъул хӀасил. 11. Россиялъул, федералиял сверухълъабазул, Россиялъул Федерациялъул субъектазул, шагьаразул сверухълъабазул, муниципалиял мухъазул, шагьаразул ва росабазул боязул (поселениязул) халкъалъул къадар|publisher=Росстат|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BTiXkrBc?url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol1/pub-01-11.pdf|archivedate=2012-10-17}}</ref><ref name="perepis2010.05.xlsx">{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol1/pub-01-05.xlsx|title=2010 соналъул ТӀолго Россиялъул халкъалъул къадар рикӀкӀиналъул хӀасил. 5. Россиялъул, федералиял сверухълъабазул, Россиялъул Федерациялъул субъектазул, шагьаразул сверухълъабазул, мухъазул, шагьаразул чӀей бугеб бакӀазул, росдалал чӀей бугел бакӀазул — мухъазул марказазул ва 3 азарго ялъуни гьелдаса цӀикӀкӀун чи вугел росдалал чӀей бугел бакӀазул халкъалъул къадар|publisher=Росстат|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/6H58N9ujn?url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol1/pub-01-05.xlsx|archivedate=2013-06-02}}</ref><ref name="perepis2010.05.pdf">{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol1/pub-01-05.pdf|title=2010 соналъул ТӀолго Россиялъул халкъалъул къадар рикӀкӀиналъул хӀасил. 5. Россиялъул, федералиял сверухълъабазул, Россиялъул Федерациялъул субъектазул, шагьаразул сверухълъабазул, мухъазул, шагьаразул чӀей бугеб бакӀазул, росдалал чӀей бугел бакӀазул — мухъазул марказазул ва 3 азарго ялъуни гьелдаса цӀикӀкӀун чи вугел росдалал чӀей бугел бакӀазул халкъалъул къадар|publisher=Росстат|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/6H58OQ2Jm?url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol1/pub-01-05.pdf|archivedate=2013-06-02}}</ref> {{Автонумерация | ХӀубал = 12 | ГӀуцӀа-кӀутӀи = standard sortable | БетӀер1 = <small>№</small> | БетӀер2 = <small>цӀар</small> | БетӀер3 = <small>байрахъ</small> | БетӀер4 = <small>герб</small> | БетӀер5 = <small>гӀатӀилъи<br>км²</small> | БетӀер6 = <small>халкъ<br>кинабниги<br>01.I.2020<br>чи</small> | БетӀер7 = <small>халкъ<br>кинабниги <br>14.X.2010<ref name="perepis2010.pdf"/> <br>чи</small> | БетӀер8 = <small>халкъ<br>шагьаралъулаб<br>14.X.2010<ref name="perepis2010.pdf"/> <br>чи (%)</small> | БетӀер9 = <small>гъолъе<br>бачуна</small> | БетӀер10 = <small>{{comment|админ.|административияб}}<br>марказ</small> | БетӀер11 = <small>марказалъул<br>халкъ<br>14.X.2010<ref name="perepis2010.05.pdf"/> <br>чел.</small> | БетӀер12 = <small>карта</small> | Ращалъизаби5 = right | Ращалъизаби6 = right | Ращалъизаби7 = right | Ращалъизаби8 = right | Ращалъизаби9 = right | Ращалъизаби11 = right | Рекъезаби5 = цифра | Рекъезаби6 = цифра | Рекъезаби7 = цифра | Рекъезаби8 = цифра | Рекъезаби9 = цифра | Рекъезаби11 = цифра |А-%| '''Мухъал<br>(муниципалиял мухъал)'''| | | | | | | | | | |А| [[Агъул мухъ]]<br>({{lang-ru|Агульский район}}<br>{{lang-agx|Агъул район}}) | | | 793,54 | {{Дагьлъи}}10224<ref name="Дагъ.2020.pdf">{{cite web|url=https://dagstat.gks.ru/storage/mediabank/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C%20%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%A0%D0%94%20%D0%BD%D0%B0%2001.01.2020.pdf|title=Дагъистаналда гӀумру гьабун бугеб халкъалъул къадар 2020 соналъул 1 Январалде|access-date=2020-08-13|archive-date=2021-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210427080325/https://dagstat.gks.ru/storage/mediabank/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C%20%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%A0%D0%94%20%D0%BD%D0%B0%2001.01.2020.pdf|url-status=хвараб}}</ref> | 11204 | 0 (0,00 %) | 10 {{comment|м. гӀ.|муниципалияб гӀуцӀи}}{{ГъоркьегӀан|Агъул мухъ|1}} | [[Тпиг|Типигъ]] {{comment|р.|росу}} | 2730 | [[File:Agul-rayon-0.png|100px]] |А| [[Ахтиб мухъ]]<br>({{lang-ru|Ахтинский район}}<br>{{lang-lez|Ахцегь район}}) | | | 1 119,96 | {{Дагьлъи}}30951<ref name="Дагъ.2020.pdf" />| 32604 | 0 (0,00 %) | 13 {{comment|м. гӀ.|муниципалияб гӀуцӀи}}{{ГъоркьегӀан|Ахтиб мухъ|1}} | [[Ахтиб]] {{comment|р.|росу}} | 13405 | [[File:Ahtynsky district locator map.png|100px]] |А| [[БагӀархъала мухъ]]<br>({{lang-ru|Кизлярский район}}<br>{{lang-dar|Къизлярла къатI}}<br>{{lang-nog|Кызлар район}}) | | [[Файл:Kizlyarsky District Coat of Arms.png|40px]] | 3 047,44 | {{ЦӀикӀкӀен}}74607<ref name="Дагъ.2020.pdf" />| 67287 | 0 (0,00 %) | 22 {{comment|м. гӀ.|муниципалияб гӀуцӀи}}{{ГъоркьегӀан|БагӀархъала мухъ|1}} | [[БагӀархъала]] {{comment|ш.|шагьар}} | | [[File:Kizlyarsky district locator map.png|100px]] |А| [[Бакълъул мухъ]]<br>({{lang-ru|Гумбетовский район}}) | | [[Файл:Coat of arms of Gumbetovskij rajon.jpg|40px]] | 676,16 | {{ЦӀикӀкӀен}}23 113<ref name="Дагъ.2020.pdf" />| 22046 | 0 (0,00 %) | 15 {{comment|м. гӀ.|муниципалияб гӀуцӀи}}{{ГъоркьегӀан|Бакълъул мухъ|1}} | [[МелъелтӀа]] {{comment|р.|росу}} | 3314 | [[File:Gumbetovsky district locator map.png|100px]] |А| [[Болъихъ мухъ]]<br>({{lang-ru|Ботлихский район}}) | | [[Файл:Герб Ботлихского района.gif|40px]] | 687,93 | {{ЦӀикӀкӀен}}59757<ref name="Дагъ.2020.pdf" />| 54322 | 0 (0,00 %) | 20 {{comment|м. гӀ.|муниципалияб гӀуцӀи}}{{ГъоркьегӀан|Болъихъ мухъ|1}} | [[Болъихъ]] {{comment|р.|росу}} | 12159 | [[File:Botlikhsky district locator map.png|100px]] |А| [[Газал мухъ]]<br>({{lang-ru|Рутульский район}}<br>{{lang-rut|МыхӀа район}}<br>{{lang-lez|Рутул район}}) | | | 2 188,48 | {{Дагьлъи}}20 939<ref name="Дагъ.2020.pdf" />| 22926 | 0 (0,00 %) | 17 {{comment|м. гӀ.|муниципалияб гӀуцӀи}}{{ГъоркьегӀан|Газал мухъ|1}} | [[Рутул]] {{comment|р.|росу}} | 4132 | [[File:Rutulsky district locator map.png|100px]] |А| [[Гелбахъ мухъ]]<br>({{lang-ru|Кизилюртовский район}}<br>{{lang-kum|Чир-юрт якъ}}) | | [[Файл:Герб Кизилюртовского района.png|40px]] | 524,01 | {{ЦӀикӀкӀен}}72281<ref name="Дагъ.2020.pdf" />| 61876 | 0 (0,00 %) | 13 {{comment|м. гӀ.|муниципалияб гӀуцӀи}}{{ГъоркьегӀан|Гелбахъ мухъ|1}} | [[Гелбахъ (шагьар)|Гелбахъ]] {{comment|ш.|шагьар}} | | [[File:Дагестан Кизилюртовский район.png|100px]] |А| [[ГӀахъуша мухъ]]<br>({{lang-ru|Акушинский район}}<br>{{lang-dar|Ахъушала къатI}}) | | [[Файл:Coat of Arms of Akushinsky rayon (Dagestan).gif|40px]] | 622,81 | {{ЦӀикӀкӀен}}53369<ref name="Дагъ.2020.pdf" />| 53558 | 0 (0,00 %) | 25 {{comment|м. гӀ.|муниципалияб гӀуцӀи}}{{ГъоркьегӀан|ГӀахъуша мухъ|1}} | [[ГӀахъуша]] {{comment|р.|росу}} | 4697 | [[File:Akushinsky district locator map.png|100px]] |А| [[ГӀахьвахъ мухъ]]<br>({{lang-ru|Ахвахский район}}) | | [[Файл:Coat of arms of Ahvahsky area.png|40px]] | 196,87 | {{ЦӀикӀкӀен}}24887<ref name="Дагъ.2020.pdf" />| 22014 | 0 (0,00 %) | 13 {{comment|м. гӀ.|муниципалияб гӀуцӀи}}{{ГъоркьегӀан|ГӀахьвахъ мухъ|1}} | [[КӀкӀаратӀа]] {{comment|р.|росу}} | 4153 | [[File:Akhvakhsky district locator map.png|100px]] |А| [[ГӀаяша мухъ]]<br>({{lang-ru|Каякентский район}}<br>{{lang-kum|Къаягент якъ}}) | | [[Файл:Coat of Arms of Kajakentsky rayon (Dagestan).gif|40px]] | 691,08 | {{ЦӀикӀкӀен}}56704<ref name="Дагъ.2020.pdf" />| 54089 | 0 (0,00 %) | 14 {{comment|м. гӀ.|муниципалияб гӀуцӀи}}{{ГъоркьегӀан|ГӀаяша мухъ|1}} | [[ЦӀияб ГӀаяша]] {{comment|р.|росу}} | 5130 | [[File:Kaiakentsky district locator map.png|100px]] |А| [[Гъуниб мухъ]]<br>({{lang-ru|Гунибский район}}) | [[Файл:Flag_of_Gunibsky_district.png|60px]] | [[Файл:Герб Гунибского района.png.gif|40px]] | 609,52 | {{ЦӀикӀкӀен}}27432<ref name="Дагъ.2020.pdf" />| 25303 | 0 (0,00 %) | 18 {{comment|м. гӀ.|муниципалияб гӀуцӀи}}{{ГъоркьегӀан|Гъуниб мухъ|1}} | [[Гъуниб]] {{comment|р.|росу}} | 2271 | [[File:Gunibsky district locator map.png|100px]] |А| [[ДахӀадал мухъ]]<br>({{lang-ru|Дахадаевский район}}<br>{{lang-dar|Дахадаевла къатӀ}} | [[Файл:Flag of Dahadaevsky rayon (Dagestan).jpg|60px]] | [[Файл:Coat of Arms of Dahadaevsky rayon (Dagestan).jpg|40px]] | 761,37 | {{Дагьлъи}}36440<ref name="Дагъ.2020.pdf" />| 36709 | 3060 (8,340 %) | 27 {{comment|м. гӀ.|муниципалияб гӀуцӀи}}{{ГъоркьегӀан|ДахӀадал мухъ|1}} | [[Уркарахъ]] {{comment|р.|росу}} | 2271 | [[File:Dakhadayevsky district locator map.png|100px]] |А| [[ДешлахӀар мухъ]]<br>({{lang-ru|Сергокалинский район}}<br>{{lang-dar|ДешлахӀярла къатӀ}} | | [[Файл:Герб Сергокалининского района.png|40px]] | 528,40 | {{Дагьлъи}}27640<ref name="Дагъ.2020.pdf" />| 27133 | 0 (0,00 %) | 15 {{comment|м. гӀ.|муниципалияб гӀуцӀи}}{{ГъоркьегӀан|ДешлахӀар мухъ|1}} | [[ДешлахӀар]] {{comment|р.|росу}} | 8143 | [[File:Sergokalinsky district locator map.png|100px]] |А| [[Дибирилросу мухъ]]<br>({{lang-ru|Бабаюртовский район}}<br>{{lang-kum|Баба-юртлу якъ}} | | [[Файл:Герб МР "Бабаюртовкий район".jpg |40px]] | 3 255,22 | {{ЦӀикӀкӀен}}48425<ref name="Дагъ.2020.pdf" />| 45701 | 0 (0,00 %) | 15 {{comment|м. гӀ.|муниципалияб гӀуцӀи}}{{ГъоркьегӀан|Дибирилросу мухъ|1}} | [[Дибирилросу]] {{comment|р.|росу}} | 15227 | [[File:Babayurtovsky district locator map.png|100px]] |А| [[Кули мухъ]]<br>({{lang-ru|Кулинский район}}<br>{{lang-lbe|Ккуллал кӀану}} | [[Файл:Flag of Kulinsky rayon (Dagestan).png|60px]] | [[Файл:Coat of Arms of Kulinsky rayon (Dagestan).gif|40px]] | 650,63 | {{ЦӀикӀкӀен}}11034<ref name="Дагъ.2020.pdf" />| 11174 | 0 (0,00 %) | 12 {{comment|м. гӀ.|муниципалияб гӀуцӀи}}{{ГъоркьегӀан|Кули мухъ|1}} | [[Вачи]] {{comment|р.|росу}} | 817 | [[File:Kulinsky district locator map.png|100px]] |А| [[Курагь мухъ]]<br>({{lang-ru|Курахский район}}<br>{{lang-lez|Кьурагь район}} | | | 698,74 | {{Дагьлъи}}14472<ref name="Дагъ.2020.pdf" />| 15434 | 0 (0,00 %) | 12 {{comment|м. гӀ.|муниципалияб гӀуцӀи}}{{ГъоркьегӀан|Курагь мухъ|1}} | [[Курагь]] {{comment|р.|росу}} | 3235 | [[File:Kurakhsky district locator map.png|100px]] |А| [[Къарабдахъ мухъ]]<br>({{lang-ru|Карабудахкентский район}}<br>{{lang-dar|Къарабудагъкентла къатI}}<br>{{lang-kum|Къарабудакъгент якъ}}) | | [[Файл:Coat of Arms of Karabudahkentsky rayon (Dagestan).gif|40px]] | 1 426,64 | {{ЦӀикӀкӀен}}86437<ref name="Дагъ.2020.pdf" />| 73016 | 7036 (9,64 %)<br><small>2 ш.т.гь:<br>Ачи-су(1 679)<br> Манас (5 357)<small/> | 14 {{comment|м. гӀ.|муниципалияб гӀуцӀи}}{{ГъоркьегӀан|Къарабдхъ мухъ|1}} | [[Къарабдахъ]] {{comment|р.|росу}} | 15356 | [[File:Karabudakhkentsky district locator map.png|100px]] |А| [[Лаваша мухъ]]<br>({{lang-ru|Левашинский район}}<br>{{lang-dar|Лавашал къатI}}) | | [[Файл:Герб Левашинского района.png|40px]] | 813,24 | {{ЦӀикӀкӀен}}78461<ref name="Дагъ.2020.pdf" />| 70704 | 0 (0,00 %) | 26 {{comment|м. гӀ.|муниципалияб гӀуцӀи}}{{ГъоркьегӀан|Лаваша мухъ|1}} | [[Лаваша]] {{comment|р.|росу}} | 10011 | [[File:Levashinsky district locator map.png|100px]] |А| [[ЛъаратӀа мухъ]]<br>({{lang-ru|Тляратинский район}}) | | [[Файл:Герб Тляратинского района.png|40px]] | 1 611,52 | {{ЦӀикӀкӀен}}24575<ref name="Дагъ.2020.pdf" />| 22165 | 0 (0,00 %) | 18 {{comment|м. гӀ.|муниципалияб гӀуцӀи}}{{ГъоркьегӀан|ЛъаратӀа мухъ|1}} | [[ЛъаратӀа (ЛъаратӀа мухъ)|ЛъаратӀа]] {{comment|р.|росу}} | 1200 | [[File:Tlyaratinsky district locator map.png|100px]] |А| [[МухӀарамхур мухъ]]<br>({{lang-ru|Магарамкентский район}}<br>{{lang-lez|Мегьарамдхуьруьн район}}) | | [[Файл:Герб Магарамкендского района.jpg|40px]] | 654,68 | {{Дагьлъи}}61464<ref name="Дагъ.2020.pdf" />| 62195 | 0 (0,00 %) | 22 {{comment|м. гӀ.|муниципалияб гӀуцӀи}}{{ГъоркьегӀан|МухӀарамхур мухъ|1}} | [[МухӀарамхур]] {{comment|р.|росу}} | 6953 | [[File:Magaramkentsky district locator map.png|100px]] |А| [[НахъбакӀ мухъ]]<br>({{lang-ru|Казбековский район}}) | | [[Файл:Coat of Arms of Kazbekovsky District.png|40px]] |585,13| {{ЦӀикӀкӀен}}49162<ref name="Дагъ.2020.pdf" />| 42752 | 5202 (12,17%)<br><small>1 ш.т.гь:<br>Хадум (5202)<small/> | 13 {{comment|м. гӀ.|муниципалияб гӀуцӀи}}{{ГъоркьегӀан|НахъбакӀ мухъ|1}} | [[Дилим]] {{comment|р.|росу}} | 8640 | [[File:Kazbekovsky district locator map.png|100px]] |А| [[Нугъай мухъ]]<br>({{lang-ru|Ногайский район}}<br>{{lang-nog|Ногай район}})| |[[Файл:Герб Ногайского района.png|40px]] | 8 871,13 | {{Дагьлъи}}18222<ref name="Дагъ.2020.pdf" />| 22472 | 0 (0,00 %) | 10 {{comment|м. гӀ.|муниципалияб гӀуцӀи}}{{ГъоркьегӀан|Нугъай мухъ|1}} | [[Рохьомактаб]] {{comment|р.|росу}} | 7993 | [[File:Nogayskiy rayon Dagestan.png|100px]] |А| [[СтӀал-Сулайманил мухъ]]<br>({{lang-ru|Сулейман-Стальский район}}<br>{{lang-lez|СтӀал Сулейманан район}}) | | | 666,25 | {{Дагьлъи}}55563<ref name="Дагъ.2020.pdf" />| 58835 | 0 (0,00 %) | 16 {{comment|м. гӀ.|муниципалияб гӀуцӀи}}{{ГъоркьегӀан|СтӀал-Сулайманил мухъ|1}} | [[Къасумхур]] {{comment|р.|росу}} | 13232 | [[File:Suleyman-Stalsky district locator map.png|100px]] |А| [[Табасаран мухъ]]<br>({{lang-ru|Табасаранский район}}<br>{{lang-tab|Табасаран район}}) | | [[Файл:Герб Табасаранского района.jpg|40px]] | 803,10 | {{ЦӀикӀкӀен}}50316<ref name="Дагъ.2020.pdf" />| 52886 | 0 (0,00 %) | 22 {{comment|м. гӀ.|муниципалияб гӀуцӀи}}{{ГъоркьегӀан|Табасаран мухъ|1}} | [[Хучни]] {{comment|р.|росу}} | 3232 | [[File:Tabasaransky district locator map.png|100px]] |А| [[Тарамухъ мухъ]]<br>({{lang-ru|Тарумовский район}}<br>{{lang-dar|Тарумовкала къатI}}<br>{{lang-nog|Тарумовка район}}) | [[Файл:Flag_of_Tarumovsky_district.png|60px]] |[[Файл:Герб Тарумовского района.gif|40px]] | 3 109,02 | {{ЦӀикӀкӀен}}33271<ref name="Дагъ.2020.pdf" />| 31683 | 0 (0,00 %) | 13 {{comment|м. гӀ.|муниципалияб гӀуцӀи}}{{ГъоркьегӀан|Тарамухъ мухъ|1}} | [[Тарамухъ]] {{comment|р.|росу}} | 5372 | [[File:Tarumovsky district locator map.png|100px]] |А| [[Тум мухъ]]<br>({{lang-ru|Лакский район}}<br>{{lang-lbe|Лакрал кӀану}}) | [[Файл:Flag of Laksky rayon (Dagestan).png|60px]] | [[Файл:Герб Лакского района.png|40px]] |703,91 | {{ЦӀикӀкӀен}}11805<ref name="Дагъ.2020.pdf" />| 12161 | 0 (0,00 %) | 19 {{comment|м. гӀ.|муниципалияб гӀуцӀи}}{{ГъоркьегӀан|Тум мухъ|1}} | [[Гъумекиб]] {{comment|р.|росу}} | 1930 | [[File:Laksky district locator map.png|100px]] |А| [[Турхъалиб мухъ]]<br>({{lang-ru|Кумторкалинский район}}<br>{{lang-kum|Хумторкъали якъ}}) | | | 1 256,08 | {{ЦӀикӀкӀен}}27376<ref name="Дагъ.2020.pdf" />| 24848 | 6496 (26,14 %)<br><small>1 ш.т.гь:<br>ГохӀтӀа<small/> | 7 {{comment|м. гӀ.|муниципалияб гӀуцӀи}}{{ГъоркьегӀан|Турхъалиб мухъ|1}} | [[Турхъалиб]] {{comment|р.|росу}} | 7722 | [[File:Kumtorkalinskiy district locator map.png|100px]] |А| [[Унсоколо мухъ]]<br>({{lang-ru|Унцукульский район}}) | [[Файл:Неофициальный флаг Унцукульского района.png|60px]] | [[Файл:Gerb Uncukuiskiy rayon.png|40px]] | 559,86 | {{ЦӀикӀкӀен}}31625<ref name="Дагъ.2020.pdf" />| 29547 | 4886 (16,54 %)<br><small>1 ш.т.гь:<br>Шамилхъала<small/> | 12 {{comment|м. гӀ.|муниципалияб гӀуцӀи}}{{ГъоркьегӀан|Унсоколо мухъ|1}} | [[Шамилхъала]] {{comment|ш.т.гь.|шагьаралъул тайпаялъул гьен}} | 6274 | [[File:Untsukulsky district locator map.png|100px]] |А| [[Ушугъ мухъ]]<br>({{lang-ru|Докузпаринский район}}<br>{{lang-lez|Докъузпара район}}) | | [[Файл:Герб Докузпаринского района.png|40px]] | 376,89 | {{Дагьлъи}}14852<ref name="Дагъ.2020.pdf" />| 15357 | 0 (0,00 %) | 9 {{comment|м. гӀ.|муниципалияб гӀуцӀи}}{{ГъоркьегӀан|Ушугъ мухъ|1}} | [[Ушугъ]] {{comment|р.|росу}} | 1881 | [[File:Dokuzparinsky district locator map.png|100px]] |А| [[Хайдахъ мухъ]]<br>({{lang-ru|Кайтагский район}}<br>{{lang-dar|Хайдакъла къатӀ}}, {{lang-kum|Хайдакълы якъ}} | | [[Файл:Coat of Arms of Kaitagsky rayon (Dagestan).gif|40px]] | 678,24 | {{ЦӀикӀкӀен}}33218<ref name="Дагъ.2020.pdf" />| 31368 | 0 (0,00 %) | 16 {{comment|м. гӀ.|муниципалияб гӀуцӀи}}{{ГъоркьегӀан|Хайдакъ мухъ|1}} | [[Мажалис]] {{comment|р.|росу}} | 6815 | [[File:Kaytagsky district locator map.png|100px]] |А| [[Хасавхъала мухъ]]<br>({{lang-ru|Хасавюртинский район}}<br>{{lang-kum| Хасавъ-юрт якъ}}<br>{{lang-ce|Хаси-Юртан кIошт}}) | | [[Файл:Герб Хасавюртского района.png|40px]] | 1 423,58 | {{ЦӀикӀкӀен}}159886<ref name="Дагъ.2020.pdf" />| 141232 | 0 (0,00 %) | 42 {{comment|м. гӀ.|муниципалияб гӀуцӀи}}{{ГъоркьегӀан|Хасавхъала мухъ|1}} | [[Хасавхъала]] {{comment|ш.|шагьар}} | | [[File:Khasavyurtovsky district locator map.png|100px]] |А| [[Хив мухъ]]<br>({{lang-ru|Хивский район}}<br>{{lang-tab|Хив район}}<br>{{Lang-lez|Хив район}}) | | [[Файл:Герб_хивского_района.png|40px]] | 471,40 | {{Дагьлъи}}20786<ref name="Дагъ.2020.pdf" />| 22753 | 0 (0,00 %) | 16 {{comment|м. гӀ.|муниципалияб гӀуцӀи}}{{ГъоркьегӀан|Хив мухъ|1}} | [[Хив]] {{comment|р.|росу}} | 2659 | [[File:Hivsky district locator map.png|100px]] |А| [[Хунзахъ мухъ]]<br>({{lang-ru|Хунзахский район}}) | | | 551,91 | {{ЦӀикӀкӀен}}33271<ref name="Дагъ.2020.pdf" />| 31691 | 0 (0,00 %) | 24 {{comment|м. гӀ.|муниципалияб гӀуцӀи}}{{ГъоркьегӀан|Хунзахъ мухъ|1}} | [[Хунзахъ]] {{comment|р.|росу}} | 4245 | [[File:Hunzahsky district locator map.png|100px]] |А| [[Хьаргаби мухъ]]<br>({{lang-ru|Гергебильский район}}) | | [[Файл:Герб Гергебильского района.PNG|40px]] | 346,52 | {{ЦӀикӀкӀен}}21889<ref name="Дагъ.2020.pdf" />| 19910 | 0 (0,00 %) | 10 {{comment|м. гӀ.|муниципалияб гӀуцӀи}}{{ГъоркьегӀан|Хьаргаби мухъ|1}} | [[Хьаргаби]] {{comment|р.|росу}} | 5195 | [[File:Gergebilsky district locator map.png|100px]] |А| [[ЦӀиябтум мухъ]]<br>({{lang-ru|Новолакский район}}) | | | 217,98 | {{ЦӀикӀкӀен}}35856<ref name="Дагъ.2020.pdf" />| 28556 | 0 (0,00 %) | 13 {{comment|м. гӀ.|муниципалияб гӀуцӀи}}{{ГъоркьегӀан|ЦӀиябтум мухъ|1}} | [[ЦӀиябтум]] {{comment|р.|росу}} | 5951 | [[File:Dagestan Novolakskiy district.png|100px]] |А| [[ЦӀумада мухъ]]<br>({{lang-ru|Цумадинский район}}) | | [[Файл:Герб Цумадинского района.jpg|40px]] |1 178,48 | {{ЦӀикӀкӀен}}26021<ref name="Дагъ.2020.pdf" />| 23345 | 0 (0,00 %) | 23 {{comment|м. гӀ.|муниципалияб гӀуцӀи}}{{ГъоркьегӀан|ЦӀумада мухъ|1}} | [[Агъвали]] {{comment|р.|росу}} | 2455 | [[File:Dagestan-tsumadinsky.png|100px]] |А| [[ЦӀунтӀа мухъ]]<br>({{lang-ru|Цунтинский район}}) | | | 1 538,91 | {{ЦӀикӀкӀен}}20511<ref name="Дагъ.2020.pdf" />| 18282 | 0 (0,00 %) | 8 {{comment|м. гӀ.|муниципалияб гӀуцӀи}}{{ГъоркьегӀан|ЦӀунтӀа мухъ|1}} | [[ЦӀунӀа]] {{comment|р.|росу}} | | [[File:Tsuntinsky district locator map.png|100px]] |А-| [[БежтӀа мухъ]]<ref>[[БежтӀа участок]] рикӀкӀуна ЦӀунтӀа мухълда гъорлӀ, жиндир 18828 чиясул 2010 соналъул хъвай-хъвагӀиялда рекъон БежтӀа мухълда 7240 чи кколеб.</ref><br>({{lang-ru|Бежтинский участок}}) | | [[Файл:Герб Бежта.png|40px]] | 575,34 | {{ЦӀикӀкӀен}}8289<ref name="Дагъ.2020.pdf" />| 7240 | 0 (0,00 %) | 5 {{comment|м. гӀ.|муниципалияб гӀуцӀи}}{{ГъоркьегӀан|ЦӀунтӀа мухъ|1}} | [[БежтӀа]] {{comment|р.|росу}} | 3502 | [[File:Бежтинский участок Дагестан.png|100px]] |А| [[ЧӀарада мухъ]]<br>({{lang-ru|Чародинский район}}) | | [[Файл:Герб_чародинского_района.gif|40px]] | 894,03 | {{ЦӀикӀкӀен}}13146<ref name="Дагъ.2020.pdf" />| 11777 | 0 (0,00 %) | 13 {{comment|м. гӀ.|муниципалияб гӀуцӀи}}{{ГъоркьегӀан|ЧӀарада мухъ|1}} | [[ЦӀуриб]] {{comment|р.|росу}} | 2234 | [[File:Charodinsky district locator map.png|100px]] |А| [[Чор мухъ]]<br>({{lang-ru|Дербентский район}}<br>{{lang-lez|Чур райун}}<br>{{lang-tab|Цур райун}}<br>{{lang-az|Дәрбәнд раjонy}}) | | [[Файл:Герб дерб. района.png|40px]] |820,97 | {{ЦӀикӀкӀен}}101643<ref name="Дагъ.2020.pdf" />| 99054 | 23265 (23,49 %)<br><small>2 ш.т.гь:<br>Белижи (12 236)<br>Мамадхъала (11029)<small/> | 29 {{comment|м. гӀ.|муниципалияб гӀуцӀи}}{{ГъоркьегӀан|Чор мухъ|1}} | [[Чор]] {{comment|ш.|шагьар}} | | [[File:Dagestan-Derbentskiy-district.PNG|100px]] |А| [[Шамилил мухъ]]<br>({{lang-ru|Шамильский район}}) | | [[Файл:Coat of Arms of Shamilsky rayon (Dagestan).jpg|40px]] | 892,19 | {{ЦӀикӀкӀен}}29869<ref name="Дагъ.2020.pdf" />| 28122 | 0 (0,00 %) | 25 {{comment|м. гӀ.|муниципалияб гӀуцӀи}}{{ГъоркьегӀан|Шамилил мухъ|1}} | [[ХӀебда]] {{comment|р.|росу}} | 2552 | [[File:Shamilsky district locator map.png|100px]] |А| [[Шурагьиб мухъ]]<br>({{lang-ru|Буйнакский район}}<br>{{lang-kum|Темир-хан-шура якъ}}) | |[[Файл:Coat of Arms of Buinaksk rayon (Dagestan).png|40px]] |1 826,58 | {{ЦӀикӀкӀен}}82080<ref name="Дагъ.2020.pdf" />| 73402 | 0 (0,00 %) | 20 {{comment|м. гӀ.|муниципалияб гӀуцӀи}}{{ГъоркьегӀан|Шурагьиб мухъ|1}} | [[Шура (шагьар)|Шура]] {{comment|ш.|шагьар}} | | [[File:Буйнакский район Дагестана.PNG|100px]] }} == Росдал боял (поселения) ва гӀумру гьабулел бакӀал == ГъокьегӀан кьун буго муниципалиял мухъазда рекъон росабазул ва шагьаразул поселениязул (гьез гъорлӀе рачунел гӀумру гьабулел бакӀалгун) сияхӀ. [[Росдал бо|Росдал бояз]] гъорлӀе бачине бегьула цо росу (гьедин батани гьезда абула «[[росу]]»-йилан ва данде ккола росу абураб административиябгин территориалияб бутӀаялде) яги чанго (гьедин батани гьезда абула «росдал бо»-йилан ва данде ккола росдал бо абураб административиябгин территориалияб бутӀаялде). Шагьаразул поселениял (гъорлӀе бачуна цо-цо шагьаралъул тайпаялъул гьен ва данде ккола гьен абураб дминистративиябгин территориалияб бутӀаялде) рихьизарун руго бицатаб хатӀалдалъун. === [[Агъул мухъ]] === Типигъ === [[Ахтиб мухъ]] === Ахтиб === [[БагӀархъала мухъ]] === БагӀархъала (Кизляр) === [[Бакълъул мухъ]] === МелъелтӀа === [[Болъихъ мухъ]] === Болъихъ === [[Газал мухъ]] === Рутул === [[Гелбахъ мухъ]] === Гелбахъ (Кизилюрт) === [[ГӀахъуша мухъ]] === ГӀахъуша === [[ГӀахьвахъ мухъ]] === КӀкӀаратӀа === [[ГӀаяша мухъ]] === ЦӀияб ГӀаяша (Каякент) === [[Гъуниб мухъ]] === Гъуниб === [[ДахӀадал мухъ]] === Уркарахъ === [[ДешлахӀар мухъ]] === ДешлахӀар === [[Дибирилросу мухъ]] === Дибирилросу (Бабаюрт) === [[Кули мухъ]] === Вачи === [[Курагь мухъ]] === Курагь === [[Къарабдахъ мухъ]] === Къарабдахъ (Карабудахкент) === [[Лаваша мухъ]] === Лаваша === [[ЛъаратӀа мухъ]] === ЛъаратӀа === [[МухӀарамхур мухъ]] === МухӀарамхур === [[НахъбакӀ мухъ]] === Дилим === [[Нугъай мухъ]] === Рохьомактаб === [[СтӀал-Сулайманил мухъ]] === Къасумхур === [[Табасаран мухъ]] === Хучни === [[Тарамухъ мухъ]] === Тарамухъ === [[Тум мухъ]] === Гъумекиб === [[Турхъалиб мухъ]] === Турхъалиб (Коркмаскала) === [[Унсоколо мухъ]] === Унсоколо === [[Ушугъ мухъ]] === Ушугъ === [[Хайдакъ мухъ]] === Мажалис === [[Хасавхъала мухъ]] === Хасавхъала === [[Хив мухъ]] === Хив === [[Хунзахъ мухъ]] === Хунзахъ === [[Хьаргаби мухъ]] === Хьаргаби === [[ЦӀиябтум мухъ]] === ЦӀиябтум === [[ЦӀумада мухъ]] === Агъвали === [[ЦӀунтӀа мухъ]] === Кидеро === [[ЧӀарада мухъ]] === ЦӀуриб === [[Чор мухъ]] === Чор (Дербент) === [[Шамилил мухъ]] === ХӀебда === [[Шурагьиб мухъ]] === Шурагьиб == Тарих == [[1928 сон]]алъ Дагестаналъул АССР бикьана 26 [[Кантон (РСФСР)|кантоналде]] ва кӀиго [[субкантон|субкантоналде]]: Ахти Ачикулак, Баба-Юртов, Болъихъ, Шура, Гъуниб, Чор, Хайдахъ, Хъаранугъай, Къасум-Кент, КъахӀиб, Гъизляр, Къоркъмас-Хъала, Курахъ, Лак, Леваши, МахӀач-Хъала, Рутул, Табасаран, ЛъаратӀа, Урариб (ДахӀададал), Хасав-Юрт, Хунзахъ, ЦӀумада, ЧӀарада ва Шелковский кантонал; Бакълъул ва Нахъбак субкантонал. [[1929 сон]]алъ кантоназул ва субкантоназул цӀарал хисана ва гьаруна мухъал ва гъоркьмухъал. [[1930 сон]]алъ гӀуцӀана ЦӀунтӀа мухъ, Бакълъул ва НахъбакӀ гъоркьмухъазе щван мухъазул статус. [[1933 сон]]алъ гӀуцӀана ГӀахьвахъ мухъ. [[1934 сон]]алъ гӀуцӀана Агъул, ГӀахъуща ва Дохъузпара мухъал<ref>[http://base.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=ESU;n=24623 МОЗДОК МУХЪАЛЪУЛ, ХЪАРАНУГЪАЙ МУХЪГУН ШИМАЛИЯБ КАВКАЗЛЪУЛ КРАЯЛЪУЛ, ДАГЪИСТАНАЛЪУЛ АССР-АЛЪУЛ ГӀОРХЪАБАЗУЛ ВА ДАГЪИСТАНАЛЪУЛ АССР-АЛЪУЛ АДМИНИСТРАТИВИЯБГИН ТЕРРИТОРИАЛИЯБ РИКЬИЯЛДА ЦӀИЯЛ МУХЪАЛ ГӀУЦӀИЯЛДА ХУРХУН]</ref>. [[1935 сон]]алъ тӀагӀинабуна МахӀач-Хъала мухъ. Цого заманалда гӀуцӀана Карабудахкен, Каякен, Каясула, Кули, Хъумтор-Хъала, Унсоколо ва Хив мухъал. [[1938 сон]]алъ Къоркхъмас-Хъала мухъалъул цӀар хисана Сергъо-Хъалаялде. Гьебго соналъ Ачикулак, Хъара-Нугъай, Каясула, Гъизляр ва Шелковский мухъал рачана [[Орджоникидзев край|Орджоникидзевский краялде]] гъорлӀе. [[1943 сон]]алъ гӀуцӀана ГӀавхъ ва МухӀрамур мухъал. [[1944 сон]]алъул марталда тӀагӀинабураб [[ЧАчангун Ингуш АССР]]-алдаса Дагъистаналъул АССР-алъе кьуна Ведено, Курчалой, Ножай-Юрт, Саясан, Чеберло ва Хьаруб мухъал. Гьебго соналъул июналда Курчалой мухъалъул цӀар хисана Шурагат мухъалде, Ножай-Юрт мухъ — ГӀанди, Саясан мухъ — Рилъаб, ГӀавхъ мухъ — ЦӀияб Тум. ТӀагӀинаруна Чеберлой ва Хьаруб мухъал. 1940-лел соназул бащалъиялда гӀуцӀана Хьаргаби, Кизил-Юрт ва [[Цудахар мухъ]]ал, тӀагӀинаруна Хъумтор-Хъала ва ЦӀунтӀа мухъал. [[Файл:Dagestan-1953.JPG|thumb|Дагъистаналъул АССР-алъул сверухълъаби 1953 соналъ]] 1952 соналъул 25 июналъ Дагъ. АССР бикьана 4 сверухълъиялде: [[Шура сверухълъи|Шура]], [[Чор сверухълъи|Чон]], [[Избербаш сверухълъи|Избербаш]] ва [[МахӀачхъала сверухълъи|МахӀачхъала]]. 1953 соналъул 24 апрелалда сверухълъабазде бикьи хвезабуна. 1950-лел соназул бащалъиялда гӀуцӀана Ленинил (марказ — ш. МахӀачхъала) ва ЦӀунтӀа (марказ — р. БежтӀа) мухъал. [[1956 сон]]алъ тӀагӀинбуна Цудахар мухъ. [[1957 сон]]алъ Дагъистаналъул АССР-алъе Грозненской областалдаса кьуна Хъаранугъай (марказ — Терекли-Мектеб), Гъизляр, Крайновский ва Тарумовский мухъал. Чачангун Ингушской АССР-алъе кьуна ГӀанди, Ведено, Рилъаб ва Шурагат мухъал. [[1960 сон]]алъ КъахӀиб мухъалъул бакӀалда гьабуна Совет мухъ. ТӀагӀинаруна Докузпара, Хъарабудахкен, Крайновский ва Унсоколо мухъал. [[1963 сон]]алъ тӀагӀинаруна ГӀахъуша, ГӀахьвахъ, Бабаюрт, Хьаргаби, Бакълъул, ДахӀададал, Каякент, Кизил-Юрт, Кули, Курах, Ленинил (МахӀачхъалаялда марказгун), МухӀарамур, Тарумовский ва ЧӀарада мухъал. ГӀуцӀана Унсоколо мухъ (марказ — Хьаргаби). Шура мухъалъул цӀар хисана Ленинил мухъалде (мурказ — Шура). [[1964 сон]]алъ гӀуцӀана ГӀахъуша, Бакълъул (марказ — МелъелтӀа), Кули (марказ — Вачи), Курах ва ЧӀарад (марказ — ЦӀуриб) мухъал. [[1965 сон]]алъ гӀуцӀана ГӀахьвахъ (марказ — КӀкӀаратӀ), Бабаюрт, Шура, Хьаргаби, ДахӀададал (марказ — Уркарахъ), Каякент (марказ — ЦӀияб Каякент), МухӀарамур ва Тарумовский мухъал. Ленинил мухъаъул марказ бачана Карабудахкенталде, Унсоколо мухъалъул — Унсоколобе. [[1966 сон]]алъ гӀуцӀана Кизилюрт мухъ Кизилюрталда марказгун. 1960-лел саназул кӀиабилеб бащалъиялда Хъаранугъай мухъалъу цӀар хисана Нугъай мухъалде. [[1969 сон]]алъ Къасумкент мухъалъул цӀар хисана Сулейман-СтӀал мухъалде. [[1992 сон]]алъ Ленинил мухъалъул цӀар хисана Карабудахкен мухъалде. [[1993 сон]]алъ гӀуцӀана ЦӀунтӀа мухъалъул БежтӀа мухъ (марказ — БежтӀа). Гьебго соналъ гӀуцӀана Докузпара мухъ Усухчаялда марказгун ва Хъумторхъала мухъ Къоркъмасхъалаялда марказгун. [[1994 сон]]алъ Совет мухъалъул цӀар хисана Шамилил мухъалде. == Ралагье гьединго == * [[Дагъистаналъул шагьаралъулал гӀумру гьабиялъул бакӀал]] * [[Дагъистаналъул гӀумру гьабиялъул бакӀал]] == МугъчӀваял == {{мугъчӀваял}} {{Дагъистан}} {{АДСРФ}} [[Категория:Дагъистаналъул административияб рикьи| ]] 816sxpa9ukzsifn0xpeieol3jox2hnu 0 13574 101057 99472 2026-09-07T12:23:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101057 wikitext text/x-wiki {{Росдал бо |Авар цӀар = ГьаракӀуни росдал бо |Эбелаб мацӀалда цӀар = |Сурат = |Сураталъул сипат = |Байрахъ = |Герб = |Байрахъалъул гӀеблъи = |Байрахъалъул сипат = |Гербалъул гӀеблъи = |Гербалъул сипат = |Координатал = |Мухъ таблицаялда = Унсоколо мухъ |Мухъ = Унсоколо мухъ |Гъорлъе бачуна = {{s|3 росу}} |Гъоркьияб даражаялъул АБ-ялъул тайпа = |Марказ = ГьаракІуни |БетІер = |БетІерасда абула = Бегавул |ГІуцІана = |Къо-моцІ = |ГІатІилъи = 60,69<ref name='82_8006001'>[http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst82/DBInet.cgi?pl=8006001 Дагъистаналъул Жумгьурият. Муниципалияб гІуцІиялъул ракьазул гІаммаб гІатІилъи]</ref> |ГІатІилъиялъул рахъалъ бакІ = 2 |ГІатІилъиялдаса процент = 10,84 |Бищун кІудияб борхалъи = |Гьоркьохъеб борхалъи = |Бищун гьитІинаб борхалъи = |ГІЖП = |ГІЖП халкъалъул цо чиясе = |ГІЖП сон = |ГІЖП рахъалъ бакІ = |ГІЖП халкъалъул цо чиясул рахъалъ бакІ = |Халкъалъул къадар = 1617<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2019/bul_dr/mun_obr2019.rar Россиялъул Федерациялъул халкъалъул къадар мунициапалиял гІуцІалабазда рекъон 2019 соналъул 1 Январалде.]</ref> |Хъвай-хъвагІай гьабураб сон = 2019 |бакІ = 8 |процент =5,11 |рикІкІин = |рикІкІараб сон = |Гъунки = 26,64 |Гъункиялъул рахъалъ бакІ = |Миллияб гІуцІи = Аварал |Процент = 100 |Миллияб гІуцІи1 = |Процент1 = |Миллияб гІуцІи2 = |Процент2 = |Миллияб гІуцІи3 = |Процент3 = |Миллияб гІуцІи4 = |Процент4 = |Миллияб гІуцІи5 |Процент5 = |Динияб гІуцІи = [[Ислам]] |Дин_процент = 100 |Динияб гІуцІи1 = |Дин_процент1 = |Динияб гІуцІи2 = |Дин_процент2 = |МацІал = [[Авар мацІ|Авар]] ва [[ГІурус мацІ|гІурус]] |Телефоналъул код = |Почталъул индексал = 368943 |ОКТМО = 82653405 |ОКАТО = 82253805 |Икълим = |ЦІар = |Почалъул индексал = |Сайт = |Сайталъул мацІ = |Карта = |Картаялъул кІодолъи = |Картаялъул гъоркьхъвай = |Административияб бутІаялъул карта = |Карта2 = |Картаялъул кІодолъи2 = |Картаялъул гъоркьхъвай2 = |Баянал = |Commons = }} '''ГьаракӀуни росдал бо''' — [[Дагъистан|Дагъистаналъул]] [[Унсоколо мухъ|Унсоколо мухъалда]] бугеб [[Дагъистаналъул административиябгин территориалияб рикьи#Административиябгин территориалияб гуцӀи|административиябгин территориалияб бутӀа]]<ref name="АТУ">[http://docs.cntd.ru/document/802038531 Дагъистаналъул Жумгьурияталъул къанун 2002 соналъул 10 Апрелалдаса N 16 «Дагъистаналъул административиябги территориалияб гӀуцӀиялъул хӀакъалъулӀ»]</ref><ref>[[ОКАТО]] {{ОКАТО|82253805}}</ref> ва [[Росдал поселение|росдал боялъул]]<ref>[http://docs.cntd.ru/document/802037479 агъистаналъул Жумгьурияталъул къанун 2005 соналъул 13 Январалдаса № 6 «Дагъистаналъул Жумгьурияталъул муниципалиял гӀуцӀалабазул статусалъул ва гӀурхъабазул хӀакъалъулӀ»]</ref> статус бугеб [[муниципалияб гӀуцӀи]]. Административияб марказ — [[ГьаракӀуни]] росу. == Халкъ == == ГӀуцӀи == {{Автонумерация | ХӀубал = 4 | ГӀуцӀа-кӀутӀи = standard sortable | БетӀер2 = ГӀумру гьабулеб бакӀ | БетӀер3 = Тайпа | БетӀер4 = Халкъ | Рекъезаби4 = къадар | Ращалъизаби4 = right |%| [[ГьаракӀуни]] | росу, {{s|административияб марказ}} | {{Дагьлъи}}1640<ref name="Халкъ"> [https://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/ВПН+том1.rar 2010 соналъул тӀолго Россиялъулаб халкъалъул къадар хъвай. Таблица № 11. Дагъистаналъул Жумгьурияталъул шагьарабазул, росабазул, муниципалиял мухъазул халкъалъул къадар хъвай]</ref> | | [[Урчиаб|ГӀурччигӀаб]] | росу | {{Дагьлъи}}0<ref name="Халкъ" /> | | [[ТӀаралъул-МегӀер]] | росу | {{Дагьлъи}}0<ref name="Халкъ" /> }} == ХӀужжаби == {{ХІужаби}} {{Унсоколо мухъ}} [[Категория:Дагъистаналъул росдал боял]] 583zandlm6jpmvylydt5fz9k4e646kb 0 13593 101011 99304 2026-09-07T12:16:03Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101011 wikitext text/x-wiki {{Росдал бо |Авар цӀар = Балахьуни росдал бо |Эбелаб мацӀалда цӀар = |Сурат = |Сураталъул сипат = |Байрахъ = |Герб = |Байрахъалъул гӀеблъи = |Байрахъалъул сипат = |Гербалъул гӀеблъи = |Гербалъул сипат = |Координатал = |Мухъ таблицаялда = Унсоколо мухъ |Мухъ = Унсоколо мухъ |Гъорлъе бачуна = {{s|3 росу}} |Гъоркьияб даражаялъул АБ-ялъул тайпа = |Марказ = Балахьуни |БетӀер = |БетӀерасда абула = Бегавул |ГӀуцӀана = |Къо-моцӀ = |ГӀатӀилъи = 34,93<ref name='82_8006001'>[http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst82/DBInet.cgi?pl=8006001 Дагъистаналъул Жумгьурият. Муниципалияб гӀуцӀиялъул ракьазул гӀаммаб гӀатӀилъи]</ref> |ГӀатӀилъиялъул рахъалъ бакӀ = 4 |ГӀатӀилъиялдаса процент = |Бищун кӀудияб борхалъи = |Гьоркьохъеб борхалъи = |Бищун гьитӀинаб борхалъи = |ГӀЖП = |ГӀЖП халкъалъул цо чиясе = |ГӀЖП сон = |ГӀЖП рахъалъ бакӀ = |ГӀЖП халкъалъул цо чиясул рахъалъ бакӀ = |Халкъалъул къадар = {{ЦІикІкІен}}2658<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2019/bul_dr/mun_obr2019.rar Россиялъул Федерациялъул халкъалъул къадар мунициапалиял гІуцІалабазда рекъон 2019 соналъул 1 Январалде.]</ref> |Хъвай-хъвагІай гьабураб сон = 2019 |бакІ = 5 |процент = |рикІкІин = |рикІкІараб сон = |Гъунки = |Гъункиялъул рахъалъ бакІ = |Миллияб гІуцІи = Аварал |Процент = 100 |Миллияб гІуцІи1 = |ПроцентӀ = |Миллияб гІуцІи2 = |Процент2 = |Миллияб гІуцІи3 = |Процент3 = |Миллияб гІуцІи4 = |Процент4 = |Миллияб гІуцІи5 |Процент5 = |Динияб гІуцІи = [[Ислам]] |Дин_процент = 100 |Динияб гІуцІи1 = |Дин_процентӀ = |Динияб гІуцІи2 = |Дин_процент2 = |МацІал = [[Авар мацІ|Авар]] ва [[ГІурус мацІ|гІурус]] |Телефоналъул код = |Почталъул индексал = 368945 |ОКТМО = 82653415 |ОКАТО = 82253815 |Икълим = |ЦІар = |Почалъул индексал = |Сайт = |Сайталъул мацІ = |Карта = |Картаялъул кІодолъи = |Картаялъул гъоркьхъвай = |Административияб бутІаялъул карта = |Карта2 = |Картаялъул кІодолъи2 = |Картаялъул гъоркьхъвай2 = |Баянал = |Commons = }} '''Балахьуни росдал бо''' — [[Дагъистан|Дагъистаналъул]] [[Унсоколо мухъ|Унсоколо мухъалда]] бугеб [[Дагъистаналъул административиябгин территориалияб рикьи#Административиябгин территориалияб гуцӀи|административиябгин территориалияб бутӀа]]<ref name="АТУ">[http://docs.cntd.ru/document/802038531 Дагъистаналъул Жумгьурияталъул къанун 2002 соналъул 10 Апрелалдаса N 16 «Дагъистаналъул административиябги территориалияб гӀуцӀиялъул хӀакъалъулӀ»]</ref><ref>[[ОКАТО]] {{ОКАТО|82253815}}</ref> ва [[Росдал поселение|росдал боялъул]]<ref>[http://docs.cntd.ru/document/802037479 агъистаналъул Жумгьурияталъул къанун 2005 соналъул 13 Январалдаса № 6 «Дагъистаналъул Жумгьурияталъул муниципалиял гӀуцӀалабазул статусалъул ва гӀурхъабазул хӀакъалъулӀ»]</ref> статус бугеб [[муниципалияб гӀуцӀи]]. Административияб марказ — [[Балахьуни]] росу. == Халкъ == == ГӀуцӀи == {{Автонумерация | ХӀубал = 4 | ГӀуцӀа-кӀутӀи = standard sortable | БетӀер2 = ГӀумру гьабулеб бакӀ | БетӀер3 = Тайпа | БетӀер4 = Халкъ | Рекъезаби4 = къадар | Ращалъизаби4 = right |%| [[Балахьуни]] | росу, {{s|административияб марказ}} | {{ЦІикІкІен}}2164<ref name="Халкъ"> [https://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/b698fa00421f084fbfb3ff2d59c15b71/ВПН+том1.rar 2010 соналъул тӀолго Россиялъулаб халкъалъул къадар хъвай. Таблица № 11. Дагъистаналъул Жумгьурияталъул шагьарабазул, росабазул, муниципалиял мухъазул халкъалъул къадар хъвай]</ref> | | [[Мокъсохъ]] | росу | {{ЦІикІкІен}}219<ref name="Халкъ" /> | | [[ШулалъутӀа]] | росу | {{Дагьлъи}}0<ref name="Халкъ" /> }} == ХӀужжаби == {{ХІужаби}} {{Унсоколо мухъ}} [[Категория:Дагъистаналъул росдал боял]] rnziu00vi40g0chrh292k7op0gbyjo9 0 13596 101406 100729 2026-09-07T13:25:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101406 wikitext text/x-wiki '''Марк Ту́ллий Цицеро́н''' ({{lang-la|Marcus Tullius Cicero}}; гьавуна н. щ. 106 соналъул 3 январалда, [[Арпино|Арпинум]], [[Румалъул республика]] — чӀвана н.щ. 43 соналъул [[декабрь|7 декабералда]], [[Формия|Формия]], Румалъул республика) — [[НекӀсияб Рум]]алъул сиясия жигарчи, оратор ва философ. Аристократияб хъизаналдаса вукэинчӀониги, гьес, жиндир ораторлъиялъул пагьмуялдалъун, гьабуна лъикӀаб карьера: н. щ. 73 соналдаса кватӀичӀого гьев вачӀана сенаталде ва лӀугьана консуллъун н. щ. 63 соналда. Гьес хӀана аслияб роль Катилинал хилиплъи ургъи тӀатинабиялда ва хвезабиялда. Хадув, ватӀанчилъиялъул рагъулӀ, гьев вукӀана жумгьурияб низам цӀуниялъул бишун машгьурав хӀаракатчилъун. Гьев чӀвана жидее гӀурхъи гьечӀеб хӀакимлъи къваригӀун рукӀарал кӀиабилеб триумвираталъул гӀахьалчагӀаз. {{ТӀинчӀ}} 0t9bzx3wr1hletxv7fk1h8t2aophd6l 0 13610 100989 99247 2026-09-07T12:12:22Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100989 wikitext text/x-wiki '''Армя́н алипба''' — армян мацӀалъул [[гьаркьазулаб хъвай-хъвагӀи]], жиб 405–406 саназда гӀалимчи ва рухӀанияв Месроп Маштоцица гӀуцӀараб; XI гӀасруялда алипалде тӀаде жубана кӀиго хӀарп [[Օ]] и [[Ֆ]]<ref name="orthography" group="Комм"/>. 1600-ялдаса цӀикӀкӀун соналда жаниб армян алипба буго хӀалтӀизабулеб кӀудияб хис-бас гьабичӀого<ref name="кн. 2, гл. XXV">{{статья | автор= | заглавие=Армения в III—IV веках | оригинал= | ссылка=http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000017/st128.shtml | автор издания= | издание=Всемирная история | тип= | место= | издательство= | год= |выпуск= |том=2, гл. XXV |номер= | страницы= | isbn= }}</ref>. == Алипба == {|class="table" align="center" style="text-align:center" |- |width="210px"|[[Файл:Manuscript arm 5-6AD.jpg|200px]] |width="210px"|[[Файл:Vehamor Gospel (Matenadaran, Ms. № 10680).jpg|200px]] |width="210px"|[[Файл:Armenian - Letter of Eusebius to Carpianus - Walters W5383R - Open Obverse.jpg|200px]] |width="210px"|[[Файл:Malnazar - Decorated Incipit Page - Google Art Project (6845291).jpg|185px]] |- |НекӀсияб армян хъвай-хъвагӀи. V–VI гӀ. |[[Вехамор Инжил]], VII ва IX гӀасрабазда гьоркьоб. | 1193 соналъул хъвай-хъвагӀи. [[Уолтерсалъул гьунарияб музей]] |VII гӀасруялъул хъвай-хъвагӀи. [[Гетти Музей]] |- |} {| class="wikitable" cellpadding="3" cellspacing="0" style="border-collapse: collapse;text-align:center" ! rowspan="3"| ХӀарп ! colspan="5"| ХӀарпалъул цӀар ! colspan="3"| Абулеб къагӀида ([[Халкъаздагьоркьосеб фонетикияб алипба|ХФА]]) ! colspan="2"|[[Транслитерация]] ! rowspan="3"| Тархазулаб<br>магӀна |- ! rowspan=2 | ГӀадатаб<br>[[орфография]] ! rowspan=2 | ЦӀигьабураб<br>орфография ! colspan=3 | Абулеб къагӀида ! rowspan=2 | Классикияб ! rowspan=2 | Бакъбаккул ! rowspan=2 | БакътӀерхьул ! rowspan=2 | Классикияб ! rowspan=2 | [[ISO 9985]] |- ! Классическияб ![[Бакъбаккулармян мацӀ|Бакъбаккул]] ![[БакътӀерхьулармян мацӀ|БакътӀерхьул]] |---- |[[Ա]]&nbsp;[[ա]] | colspan="2" | այբ | colspan="2" | {{IPA|[aɪb]}} || {{IPA|[aɪpʰ]}} | colspan="3" | {{IPA|[ɑ]}} | colspan="2" | a | 1 |---- |[[Բ]]&nbsp;[[բ]] | colspan="2" | բեն | colspan="2" | {{IPA|[bɛn]}} || {{IPA|[pʰɛn]}} | colspan="2" | {{IPA|[b]}} || {{IPA|[pʰ]}} | colspan="2" | b | 2 |---- |[[Գ]]&nbsp;[[գ]] | colspan="2" | գիմ | colspan="2" | {{IPA|[gim]}} || {{IPA|[kʰim]}} | colspan="2" | {{IPA|[g]}} || {{IPA|[kʰ]}} | colspan="2" | g | 3 |---- |[[Դ]]&nbsp;[[դ]] | colspan="2" | դա | colspan="2" | {{IPA|[dɑ]}} || {{IPA|[tʰɑ]}} | colspan="2" | {{IPA|[d]}} || {{IPA|[tʰ]}} | colspan="2" | d | 4 |---- |[[Ե]]&nbsp;[[ե]] | colspan="2" | եչ | colspan="3" | {{IPA|[jɛtʃʰ]}} | colspan="3" | {{IPA|[ɛ]}}, в начале слова {{IPA|[jɛ]}}¹ | colspan="2" | e | 5 |---- |[[Զ]]&nbsp;[[զ]] | colspan="2" | զա | colspan="3" | {{IPA|[zɑ]}} | colspan="3" | {{IPA|[z]}} | colspan="2" | z | 6 |---- |[[Է]]&nbsp;[[է]] | colspan="2" | է | {{IPA|[e]}} || colspan="2" | {{IPA|[ɛ]}} | {{IPA|[e]}} ||colspan="2" | {{IPA|[ɛ]}} | ē||ê | 7 |---- |[[Ը]]&nbsp;[[ը]] | colspan="2" | ըթ | colspan="3" | {{IPA|[ətʰ]}} | colspan="3" | {{IPA|[ə]}} | ə||ë | 8 |---- |[[Թ]]&nbsp;[[թ]] | թօ || թո | colspan="3" | {{IPA|[tʰo]}} | colspan="3" | {{IPA|[tʰ]}} | colspan="2" | t‘ | 9 |---- |[[Ժ]]&nbsp;[[ժ]] | ժէ || ժե | {{IPA|[ʒɛː]}} || colspan="2" | {{IPA|[ʒɛ]}} | colspan="3" | {{IPA|[ʒ]}} | colspan="2" |ž | 10 |---- |[[Ի]]&nbsp;[[ի]] | colspan="2" | ինի | colspan="3" | {{IPA|[ini]}} | colspan="3" | {{IPA|[i]}} | colspan="2" | i | 20 |---- |[[Լ]]&nbsp;[[լ]] | լիւն || լյուն | colspan="3" | {{IPA|[lʏn]}}² | colspan="3" | {{IPA|[l]}} | colspan="2" | l | 30 |---- |[[Խ]]&nbsp;[[խ]] | խէ || խե | {{IPA|[χɛː]}} || colspan="2" | {{IPA|[χɛ]}} | colspan="3" | {{IPA|[χ]}} | colspan="2" | x | 40 |---- |[[Ծ]]&nbsp;[[ծ]] | colspan="2" | ծա | {{IPA|[tsɑ]}} || {{IPA|[tsɑ]}} || {{IPA|[dzɑ]}} | {{IPA|[ts]}} || {{IPA|[ts]}} || {{IPA|[dz]}} | c || ç | 50 |---- |[[Կ]]&nbsp;[[կ]] | colspan="2" | կեն | {{IPA|[kɛn]}} || {{IPA|[kɛn]}} || {{IPA|[gɛn]}} | {{IPA|[k]}} || {{IPA|[k]}} || {{IPA|[g]}} | colspan="2" | k | 60 |---- |[[Հ]]&nbsp;[[հ]] | հօ || հո | colspan="3" | {{IPA|[ho]}} | colspan="3" | {{IPA|[h]}} | colspan="2" | h | 70 |---- |[[Ձ]]&nbsp;[[ձ]] | colspan="2" | ձա | colspan="2" | {{IPA|[dzɑ]}} || {{IPA|[tsʰɑ]}} | colspan="2" | {{IPA|[dz]}} || {{IPA|[tsʰ]}} | colspan="2" | j | 80 |---- |[[Ղ]]&nbsp;[[ղ]] | colspan="2" | ղատ | {{IPA|[ɫɑt]}} ||{{IPA|[ʁɑt]}} || {{IPA|[ʁɑd]}} | {{IPA|[l]}}, or {{IPA|[ɫ]}} || colspan="2" | {{IPA|[ʁ]}} | ł || ġ | 90 |---- |[[Ճ]]&nbsp;[[ճ]] | ճէ || ճե | {{IPA|[tʃɛː]}} ||{{IPA|[tʃɛ]}} || {{IPA|[ʤɛ]}} | {{IPA|[tʃ]}} || {{IPA|[tʃ]}} || {{IPA|[ʤ]}} | č || č̣ | 100 |---- |[[Մ]]&nbsp;[[մ]] | colspan="2" | մեն | colspan="3" | {{IPA|[mɛn]}} | colspan="3" | {{IPA|[m]}} | colspan="2"| m | 200 |---- |[[Յ]]&nbsp;[[յ]] | յի || հի | {{IPA|[ji]}} || colspan="2" | {{IPA|[hi]}} | {{IPA|[j]}} || colspan="2" | {{IPA|[h]}}³, {{IPA|[j]}} | colspan="2"| y | 300 |---- |[[Ն]]&nbsp;[[ն]] | colspan="2" | նու | colspan="3" | {{IPA|[nu]}} | colspan="3" | {{IPA|[n], [ŋ]}} | colspan="2"| n | 400 |---- |[[Շ]]&nbsp;[[շ]] | colspan="2" | շա | colspan="3" | {{IPA|[ʃɑ]}} | colspan="3" | {{IPA|[ʃ]}} | colspan="2"| š | 500 |---- |[[Ո]]&nbsp;[[ո]] | colspan="2" | ո | {{IPA|[o]}} || colspan="2" | {{IPA|[ʋɔ]}} | colspan="3" | {{IPA|[o]}}, в начале слова {{IPA|[ʋɔ]}}⁴ | colspan="2"| o | 600 |---- |[[Չ]]&nbsp;[[չ]] | colspan="2" | չա | colspan="3" | {{IPA|[tʃʰɑ]}} | colspan="3" | {{IPA|[tʃʰ]}} | č‘|| č | 700 |---- |[[Պ]]&nbsp;[[պ]] | պէ || պե | {{IPA|[pɛː]}} ||{{IPA|[pɛ]}} || {{IPA|[bɛ]}} | {{IPA|[p]}} || {{IPA|[p]}} || {{IPA|[b]}} | colspan="2"| p | 800 |---- |[[Ջ]]&nbsp;[[ջ]] | ջէ || ջե | {{IPA|[ʤɛː]}} ||{{IPA|[ʤɛ]}} || {{IPA|[tʃʰɛ]}} | colspan="2" | {{IPA|[ʤ]}} || {{IPA|[tʃʰ]}} | colspan="2"| ǰ | 900 |---- |[[Ռ]]&nbsp;[[ռ]] | colspan="2" | ռա | colspan="2" | {{IPA|[rɑ]}} || {{IPA|[ɾɑ]}} | colspan="2" | {{IPA|[r]}} || {{IPA|[ɾ]}} | r̄ || ṙ | 1000 |---- |[[Ս]]&nbsp;[[ս]] | սէ || սե | {{IPA|[sɛː]}} || colspan="2" | {{IPA|[sɛ]}} | colspan="3" | {{IPA|[s]}} | colspan="2" | s | 2000 |---- |[[Վ]]&nbsp;[[վ]] | վեւ || վեվ | colspan="3" | {{IPA|[vɛv]}} | colspan="3" | {{IPA|[v], [ʋ]}} | colspan="2" | v | 3000 |---- |[[Տ]]&nbsp;[[տ]] | տիւն || տյուն | {{IPA|[tʏn]}} || {{IPA|[tʏn]}}⁵ || {{IPA|[dʏn]}} | {{IPA|[t]}} || {{IPA|[t]}} || {{IPA|[d]}} | colspan="2" | t | 4000 |---- |[[Ր]]&nbsp;[[ր]] | րէ || րե | {{IPA|[ɹɛː]}} || {{IPA|[ɾɛ]}}⁶ || {{IPA|[ɾɛ]}} | {{IPA|[ɹ]}} || colspan="2" | {{IPA|[ɾ]}} | colspan="2" | r | 5000 |---- |[[Ց]]&nbsp;[[ց]] | ցօ || ցո | colspan="3" | {{IPA|[tsʰo]}} | colspan="3" | {{IPA|[tsʰ]}} | colspan="2" | c‘ | 6000 |---- |[[Ւ]]&nbsp;[[ւ]] | հիւն || վյուն | colspan="3" | {{IPA|[hʏn]}} | {{IPA|[w]}} || colspan="2" | {{IPA|[v]}}⁸ | colspan="2" | w | 7000 |---- |[[Փ]]&nbsp;[[փ]] | փիւր || փյուր | colspan=2 | {{IPA|[pʰʏɹ]}}⁹ || {{IPA|[pʰʏɾ]}} | colspan="3" | {{IPA|[pʰ]}} | colspan="2" | p‘ | 8000 |---- |[[Ք]]&nbsp;[[ք]] | քէ || քե | {{IPA|[kʰɛː]}} || colspan="2" | {{IPA|[kʰɛ]}} | colspan="3" | {{IPA|[kʰ]}} | colspan="2" | k‘ | 9000 |- |Եվ/'''և''' |և |և |[ev] |[ev] | |[ev] |[ev] |[ev] |ev |ev | - |---- |[[Օ]]&nbsp;[[օ]] | colspan="2" | օ | colspan="3" | {{IPA|[o]}} | colspan="3" | {{IPA|[o]}} | ô || ò | - |---- |[[Ֆ]]&nbsp;[[ֆ]] | ֆէ || ֆե | {{IPA|[fɛː]}} || colspan="2" | {{IPA|[fɛ]}} | colspan="3" | {{IPA|[f]}} | colspan="2" | f | - |- |- ! rowspan="3" | ХӀарп ! rowspan="2" | ГӀадатаб<br>орфография ! rowspan="2" | ЦӀигьабураб<br>орфография ! " | Классикияб ! " | Бакъбаккул ! " | БакътӀерхьул ! rowspan="2" | Классикияб ! rowspan="2" | Бакъбаккул ! rowspan="2" | БакътӀерхьул ! rowspan="2" | Классикияб ! rowspan="2" | [[ISO 9985]] ! rowspan="3" | Тархазулаб<br>магӀна |- ! colspan=3 | Абулеб къагӀида |- ! colspan="5" | ХӀарпалда цӀар ! colspan="3" | Абулеб къагӀида ([[Халкъаздагьоркьосеб фонетикияб алипба|ХФА]]) ! colspan="2" | Транслитерация |- |} Абулеб къагӀида {{Audio|Armenian alphabet (Eastern Armenian).ogg|бакъбаккулармян}} ва {{Audio|Armenian alphabet (Western Armenian).ogg|бакътӀерхьулармян}}. === Таблицаялъе баянал === ТӀахъваялъулаб «h» ({{IPA|[ʰ]}}) гьаракьалъ гьаниб бихьизабулеб буго [[аспирация (лингвистика)|аспирация]]; апострофалъ ({{IPA|[’]}}) — [[абруптивал|эйективиял рагьукъал]]. # РагӀул байбихьуда — ''ye'' {{IPA|/jɛ/}}, хутӀарал бакӀазда — ''e'' {{IPA|/ɛ/}}. Гьелъие гӀиллалъун ккола ''y'' {{IPA|/j/}} рагӀижубаялда тагӀин, мисалалъе, եղբայր (''ełbayr'', {{IPA|/jɛʀˈbajɹ/}} «брат», но մորեղբայր (''morełbayr'', {{IPA|/moɹɛʀˈbajɹ/}} «эбелалъул вац»). # Орфографиялъе реформа гьабун хадуб, լ хӀарпалъул цӀар абулеб къагӀида буго {{IPA|[lyun]}}. # ГӀицӀго гӀадатаб орфографиялда рагӀул яги морфемаялъул байбихьуда. # Байбихьул позициялда — ''vo'' {{IPA|/ʋɔ/}}, хутӀарал бакӀазда — ''o'' {{IPA|/o/}}. {{IPA|/v/}} гьаракь тӀагӀуна рагӀи жубалаго, мисалалъе, որդի (''ordi'', {{IPA|/ʋɔɾˈtʰi/}} «вас», амма քեռորդի (''k‘eṙordi'', {{IPA|/kʰeroɾˈtʰi/}} «эбелалъул рахъалдаса имгӀаласул вас»). # Реформа гьабураб алипбаялда տ хӀарпалъул цӀар абулеб {{IPA|[tjun]}}. # Практикаялда гӀицӀго Ираналъул эрменияз абула {{IPA|[ɹ]}}; Эрменистаналда бакъбаккул эрмениязул мацӀалда {{IPA|[ɹ]}} (ր) сверун буго {{IPA|[ɾ]}} гьаракьалде. # Реформа гьабураб орфографиялда гьеб хӀарп хисана <ու> дандбаялъ, жиб {{IPA|[u]}} гӀадин абулеб. # ГӀемерисеб цӀалула {{IPA|/v/}} гӀадин, амма руго цо-цо гьоркьоса рахъиял. [[Грабар (мацӀ)|Грабаралда]] աւ , жинда хадуб рагьукъаб бугони, цӀалула {{IPA|/au/}} гӀадин, мисалалъе, աւր (''awr'', {{IPA|/auɹ/}}, «къо»). Гьоркьохъел гӀасрабазда гьеб рагӀи абулеб къагӀида лӀугьана {{IPA|/oɹ/}} ва XIII гӀасруялдаса хъвалеб буго օր (''ōr'') Ու цадахълъел (байбихьуда {{IPA|/ov/}} яги {{IPA|/ou/}} гӀадин цӀалулеб букӀараб) сверана {{IPA|/u/}} гьаракьалде; իւ цадахълъел (''iw'') цӀалул {{IPA|/ju/}} гӀадин (реформа правописания в [[Армян Советияб Социализмалъулаб Республика|Армян ССР]]-алда орфографиялъул реформаялъ իւ хисина յու цадахълъеналде). # Реформа гьабураб алипбаялда փ хӀарпалъул цӀар цӀалулеб къагӀида буго {{IPA|[pʰjuɾ]}}. === Рагьукъал === Жидер рагьукъал данделъей зирарал — гъугъал бугел гьанжесел индоевропаялъулал мацӀазул гӀемерисезде данде ккун, армян системаялда бугеб щуго гьединаб жуталде тӀаде бачӀуна жеги лъабабилеб Гьедин 15 [[рагьукъал|рагьукъалъ]] гӀуцӀула лъабутӀаяб парадигма: {| class="wikitable" |- align="center" | |colspan=2 |зирараб аспиратикъаб |colspan=2 |гъугъаб аспиратикъаб |colspan=2 |гъугъаб аспиратияб |- align="center" | 1 || բ || {{IPA|b}} || պ || {{IPA|p}} || փ || {{IPA|p|ʰ}} |- align="center" | 2 || գ || {{IPA|ɡ}} || կ || {{IPA|k}} || ք || {{IPA|k|ʰ}} |- align="center" | 3 || դ || {{IPA|d}} || տ || {{IPA|t}} || թ || {{IPA|t|ʰ}} |- align="center" | 4 || ձ || {{IPA|d|z}} || ծ || {{IPA|t|s}} || ց || {{IPA|t|s|ʰ}} |- align="center" | 5 || ջ || {{IPA|d|ʒ}} || ճ || {{IPA|t|ʃ}} || չ || {{IPA|t|ʃ|ʰ}} |} === Ишарабазул регистр === Армян алипба ккола жинда жаниб хӀарпал [[бетӀерал хӀарпал|бетӀераздеги]] [[мухъалъулал хӀарпал|мухъалъулаздеги]] бикьулеб ункъго алипбаялъул цояб (хутӀараб лъабго алипба буго [[латиница]], [[кириллица]] ва [[грек алипба]]).<ref name="bse">{{БСЭ3|статья=Строчные буквы |автор= |том=24-I |страницы=595—596}}</ref> == Алипба цебетӀеялъул тарих == [[Файл:Armenian mosaic-inscr at Jerusalem.jpg|thumb|left|200px|Армян хъвай-хъвагӀи (мозаика). VII гӀасруялъул 2-леб бащалъи]] Армян алипба гӀуцӀана [[Месроп Маштоц|Месроп Маштоцица]] 405 соналъ. Байбихьудасан алипбаялда букӀана 36 хӀарп, гьезул анкьгоялъ рихьизарулаан [[рагьарал|рагьарал гьаркьал]], 29-ялъ — [[рагьукъал]]. Алипба гӀуцӀун буго мацӀалъул [[Фонетика|фонетика]] мухӀканго бичӀчӀиялда<ref name="кн. 2, гл. XXV"/>. XI гӀасруялда алипбаялде тӀаде жубана кӀиго хӀарп: рагьараб «Օ» ва рагьукъаб «Ֆ»<ref name="orthography" group="Комм"/>. Гьелде щвезегӀан «Օ»-ялъул бакӀалда хӀалтӀизабулаан Ӏ «աւ», «Ֆ»-ялъул бакӀалда — «փ». [[Тревер, Камилла Васильевна|К. В. Треверил]] пикруялда рекъон, армян хъвай-хъвагӀи гӀемерисеб рахъалъ гӀуцӀун буго [[Арамеязулаб хъвай-хъвагӀи|арамеязулаб хъвай-хъвагӀиялъул]] аслуялда<ref>{{книга |автор=[[Тревер, Камилла Васильевна|К. В. Тревер]] |часть= |ссылка часть= |заглавие=Очерки по истории культуры древней Армении (II в. До н. э.—IV в. Н. э.) |оригинал= |ссылка=http://www.sno.pro1.ru/lib/trever_ocherki_istorii_kultury_drevney_armenii/trever_ocherki_istorii_kultury_drevney_armenii.pdf |викитека= |ответственный= |издание= |место=М.-Л. |издательство=Издательство АН СССР |год= 1953|том= |страницы= 99|столбцы= |страниц=|серия= |isbn= |тираж= |ref=Тревер }}</ref> Х. Сигнес Кодоньер, гуржи ва армян алипбаялъул тартибалъул типологияги данде ккун, вачӀана армян алипбаялъул модельлъун гуржи алипба букӀине бегьулин абураб пикруялде<ref>New alphabets for the Christian nations. Frontier strategies in the Byzantine Commonwealth between the 4th and 10th centuries, in A. De Francisco Heredero – D. Hernández de la Fuente (eds.), New Perspectives on the Late Roman Eastern Empire, Newcastle upon Tyne, Cambridge Scholars Pub. 2014. Стр. 136-137: «That is, every new sign created in Georgian was put at the end of the alphabet in order to preserve the original structure of the authoritative Greek model. The case of Armenian and Albanian was different. The Armenian inserted many new letters at different points, completely altering the numerical value of the original Greek letters. Thus, for instance, whereas omicron and pi were used for the numbers 70 and 80 in Greek and the corresponding Georgian signs retain this numerical values, the corresponding Armenian letters were already used for the high numerical values 600 and 800 (700 being even taken by a new Armenian letter without correspondence in Greek). The Albanian altered the Armenian order even more, but was based on it. This typology conferred plausibility to the invention of the Albanian from the Armenian and confirmed the account of the Life of Mesrop, although we can surmise that the inventor, rather than Mesrop himself, could have been the Albanian Benjamin who is mentioned to have come to Armenia to get letters for his people. However, in the case of the Georgian, this same analysis obliges us to rule out the possibility that this alphabet was based on Armenian, for Armenian departed from the Greek model that was faithfully preserved in the Georgian. Now, the contrary appears to be possible, that is, Georgian, which closely followed the Greek pattern, provided the model for Armenian. This is all the more plausible because there are common characteristics in the Georgian and the Armenian letters that could not have arisen independently from each other and that are easily explained if both alphabets were somehow related».</ref>. == Гьединго бл. == == Комментариял == {{хӀужаби|group="Комм"|refs= <ref name="orthography" group="Комм">[[օ]] хӀарп хӀалтӀизабиялъул тӀоцебесеб мисал буго 1046 соналдаса փափագանօք рагӀулӀ, [[ֆ]] хӀарпалъул тӀоцебесеб мисал 1037 соналдаса Մուֆարզինն цӀаралда</ref>}} == ХӀужаби == {{хІужаби|2}} 2f0vja7xw4u6s07oducxpeja0rucx0h 0 13634 100988 99243 2026-09-07T12:12:13Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100988 wikitext text/x-wiki [[Файл:Aragvi at Mtskheta.JPG|мини|Арагваялъул сурат]] '''Ара́гви''' ({{lang-ka|არაგვი}}) — бакъбаккул [[Хъизихъ|Хъизихъалда]] бугеб гӀор, [[Кор (гӀор)|Кор гӀоралъул]] квегӀаб гӀаркьел. == ЦӀар == ''Ара́гви''<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Арагва}}</ref> абураб гуржи рагӀул магӀга буго «''хехаб''», «''кватӀулареб''» абураб.<ref>{{тІехь |автор=[[Твёрдый, Александр Васильевич|Твёрдый А. В.]] |бетІер=Топонимический словарь Северного Кавказа |ответственный= |ссылка= |бакІ=Краснодар |басмахана=Краснодарское книжное издательство |сон=2006 |том= |страниц= |страницы= |isbn= |ref= }}</ref> Цогидаб версиялда, гӀоралъул цӀар бачӀун буго абхаз ''аракуа'' — «гӀаркьел» абураб рагӀудаса.<ref>{{тӀехь |автор=Д. Гулия|бетІер=История Абхазии|ответственный= |ссылка= |бакІ=Тифлис|издательство= |сон= 1925|том= 1|страниц= |гьумерал=62|isbn= |ref= }}</ref> == Сипат-сурат == ГӀор байбихьулеб буго Кавказалъул бетӀераб балалъул жанубияб рахъалдаса. Байбихьуда гӀоралда абула ХъахӀаб (Мтиулалъул) Арагви абуг. Гьеб чвахулеб буго миччилалдаса ва гачиганчӀидаса, жинца лъималъе хъахӀккараб кьер кьолеб. [[Пасанаури]] гьеналъухъ ХъахӀаб Арагва жубалеб буго ЧӀегӀераб Арагвагун, жиб чӀегӀераб миччиладаса чвахулеб ва гьелъ жиндир чӀегӀераб лъим бугеб. Жубан хадуб гӀоралъул цо манзилалъ букӀуна кӀиго параллелияб мухъ — канчӀаб ва бецӀаб. Гьедин кӀиго гӀаркьел жубан лӀугьараб гӀоралде абула Арагвайилан. [[Жинвали]] росдада аскӀоб Арагваялде гъорлӀе жубала [[Пшавалъул Арагва]], [[КӀудияб Борбало]] мегӀералъул бакътӀерхьул щобаздаса чвахун бачӀунеб ва жиндир шималияб гӀаркьеллъуг [[Хевсур Арагва]] бугеб. Ункъабго Арагва жубаялда гьабун буго [[Жинвал лъелнахърател]] ва [[Жинвал ГЭС|ГЭС]], жидеца Хъизихъалъул [[Тулпис|тахшагьар]] лъедалъун ва каналдалъун хьихун бугел. [[Мцхета]] шагьаралда аскӀоб Арагва жубалеб буго Коралде гъорлӀе. Арагваялъул лъим аслияб къагӀидаялъ буго цӀорол. Арагваялъул расалъиялдасан унеб буго [[Рагъулабгин Гуржи нух]]<ref>{{тӀехь |автор=Цабаев Василий Георгиевич. |бетІер=По Военно-Грузинской дороге |ответственный= |ссылка= |бакІ=[[Владикавказ|Орджоникидзе]] |басмахана=Книжное издательство Управления по печати при Совете Министров СО АССР |год=1971 |том= |гьумерал=120 |страницы= |isbn= |ref= }}</ref>. == Арагва гӀор лӀугьиналъул хӀакъалъулӀ бицен == Рорхатал мугӀрузда гӀумру гьабун йикӀун йиго яц — цояй хъахӀаб рас бугей, цояй чӀегӀераб рас бугей. Гьел цоцазе рокьулел рукӀуна, ва кӀиязулго рокьи ккола цого васасухъ. Васас ячуна хъахӀаб рас бугей. Пашманлъи хӀехьезе кӀвечӀей яц кӀанцӀула кӀкӀалахъе, ва гьедин юижула гьениб гӀор, ясалъул гъалал гӀадинаб чӀегӀераб лъим жиндир бугеб — ЧӀегӀераб Арагва. Хирияй яц хвараблъи лъайдал, хъахӀаб рас бугей яцги кӀанцӀула кӀкӀалалъе — гьедин юижула ясалъул рас гӀадаб хъахӀаб лъим жиндир бугеб ХъахӀаб Арагва. Жиндир гӀолохъаная лъади хвараблъи лъала васасда, ва гьевги кӀанцӀула кӀкӀалахъе — гьедин бижула кӀкӀалахъ гӀор — Пшавалъул Арагва. == Галерея == <gallery> File:Zhinvali reservoir.jpg|Жинвали лъилнахърател File:Ananuridc.jpg|[[Ананури]] хъала File:Zhinvali Dam.jpg|Арагваялда бугеб сангар File:Aragvi_Source_July2009.jpg|Арагвиялъул ицц </gallery> == Бл. гьединго == * [[Кор (гӀор)|Кор]] * [[Алазан]] == ХӀужжаби == {{хІужаби}} [[Категория:Коралъул гӀаркьалаби]] [[Категория:Гуржистаналъул гӀорал]] c58rtfbt4cnpcjiwxgmz1kti3aiymaw 0 13635 101156 99815 2026-09-07T12:40:13Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101156 wikitext text/x-wiki {{МацІазул тІел |name = Картвел мацІал |familycolor = caucasian |taxon = Хъизан |status = Киназго рикІкІараб |region = [[Жанубияб Кавказ]] |ethnicity = Гуржиял ва гьезул субэтносал |speakers = ~5 млн чи |family = ТІоцересел мацІазул хъизаналъул цояб |protoname = [[Прото-картвел мацІ]] |child1 = [[Гуржи мацІ]] |child2 = [[Мегрел мацІ]] |child3 = [[Лаз мацІ]] |child4 = [[Сван мацІ]] |time = IV–III азарсонал н. щ. |procentum = |iso1 = |iso2 = |iso5 = ccs |iso3 = |iso6 = |lingua = |glotto = |glottoname = |glottofoot = |glottorefname = |glotto2 = |glottoname2 = |glottorefname2 = |glotto3 = |glottoname3 = |glottorefname3 = |glotto4 = |glottoname4 = |glottorefname4 = |glotto5 = |glottoname5 = |glottorefname5 = |map = |mapsize = |mapalt = |mapcaption = |map2 = |mapalt2 = |mapcaption2 = |module = |notes = IPA }} '''Картве́л мацӀал''' (ялъуни ''жанубияб кавказалъулал''; {{lang-ka|ქართველური ენები}}) жал Жанубияб Кавказалъул бакътӀерхьуда ва бакъулӀ, аслияб къагӀидаялъ гьанжесеб Гуржистаналъул территориялда, бутӀаккун — Туркиялда (Лазистан, Тао-Кларджети) тӀиритӀарал мацӀазул хъизан; мацӀазда кӀалъала гуржиял ва гьезул [[субэтнос|субэтносал]]. Аслиял сипат-суратал: киналниги картвел мацӀазе хӀалтӀизабула [[гуржи хъвай-хъвагӀи]]<ref>Лаз мацӀалъе хӀалтӀизабула гуржи ва латин хъвай-хъвагӀи</ref>; киналниги картвел мацӀал лӀугьун руго [[протокартвел мацӀ|протокартвел мацӀалдаса]]; картвел мацӀазул гӀемерисезда буго гӀезегӀан кӀудияб рагӀабазул гъат, жал некӀсияб ва гьанжесеб гуржи мацӀаздаса рачӀарал. == Классификация == [[Файл:Kartvelian languages.ru.svg|thumb|400px|Картвел хъизаналъул мацӀазул тӀиритӀи]] [[МацӀазул генетикияб классификация|Генетикияб хурхен]] мухӀканго чӀчӀезабун гьечӀо. Цебе хъвалаан гипотезияб [[кавказаъулал мацӀал|кавказалъулал]] ягт ибериябгин кавказалъулаб (макро)хъизаналде гъорлӀе. Буго гьединго гипотеза картвел хъизан [[ностратикиял мацӀал|ностратикияб макрохъизаналде]] гъорлӀе унин абураб.<ref>[[Британиялъул энциклопедия]], 15-е басма, [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/100251/Caucasian-languages Статья Caucasian languages].</ref> Амма гьеб позициялъе батӀи-батӀиял гӀалимзабаз критика гьабун буго, рикӀкӀунеб буго кьучӀ гьечӀеблъун ва гьелъул натижатал рикӀкӀунел гьечӀо гӀемерисел [[Дандекквеялъулабгин тарихияб лингвистика|компартивчагӀаз]], жидеца ностратикиял мацӀазул теория мекъаблъун, ялъуни хӀужжаби гьечӀеблъун толеб.<ref>{{cite web|author=George Starostin|title=Nostratic|url=http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780199772810/obo-9780199772810-0156.xml|date=2013-10-29|work=[http://www.oxfordbibliographies.com/ Oxford Bibliographies]|publisher=[[Издательство Оксфордского университета|Oxford University Press]]|doi=10.1093/OBO/9780199772810-0156|archiveurl=https://www.webcitation.org/6bVUkl4XD?url=http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780199772810/obo-9780199772810-0156.xml|archivedate=2015-09-13|quote=Nevertheless, this evidence is also regarded by many specialists as insufficient to satisfy the criteria generally required for demonstrating genetic relationship, and the theory remains highly controversial among mainstream historical linguists, who tend to view it as, at worst, completely invalid or, at best, inconclusive.}}</ref><ref>{{книга|автор=[[Нерознак, Владимир Петрович|Нерознак В. П.]]|часть=Праязык: реконструкт или реальность?|заглавие=Сравнительно-историческое изучение языков разных семей : Теория лингвистической реконструкции|ссылка часть=http://www.philology.ru/linguistics1/neroznak-88.htm|ответственный=Отв. ред. [[Гаджиева, Нинель Зейналовна|Н. З. Гаджиева]]|место=М.|издательство=Наука|год=1988|страницы=36—38|isbn=5-02-010869-3}}</ref> * '''Жанубияб картвел''' гӀаркьел ** [[гуржи мацӀ]] — кӀалъалезул къадар 5 млн.<ref>[http://www.joshuaproject.net/peoples.php?peo3=11865 Joshuaproject. Georgian]</ref> (гьенирго гъорлӀ [[Картли]]ялъул, [[Кахети]]ялъул ва [[Имерети]]ялъул сверелал). ** '''Зан''' (колхидияб) группа *** [[мегрел мацӀ]] — кӀалъалезул къадар 400 аз.<ref>[http://www.joshuaproject.net/people-profile.php?peo3=13205&rog3=GG Joshuaproject. Margaluri, Mingrelian]</ref>, аслияб къагӀидаялъ бакътӀерхьул Гуржиялъ;[[Мегрелия|Мегрелия]] ва [[Абхазия|Абхазия]] ([[Гал мухъ|Гал]], [[Ткварчел мухъ]]ал) икълимазда. *** [[лаз мацӀ]] (чан) — кӀалъалезул къадар 150 аз.<ref>[http://www.joshuaproject.net/people-profile.php?peo3=13727&rog3=TU Joshuaproject. Laz, Lazuri]</ref>; [[Туркия|Туркиялъул]] шималиябгин бакъбаккуда ([[Лазистан]]). * '''Шималияб картвел''' (сван) гӀаркьел ** [[сван мацӀ]] — кӀалъалезул къадар 14–30 аз., аслияб къагӀидаялъ Гуржистаналъул шималиябгин бакътӀерхьуда; [[Сванетия|Сванетиялда]] ва [[Абхазия|Абхазиялда]] ([[Кодор къварилъи]]).<ref>[http://www.joshuaproject.net/people-profile.php?peo3=19064&rog3=GG Joshuaproject. Svanetian, Mushwan]</ref><ref name="DoBeS">[http://www.mpi.nl/DOBES/projects/svan DoBeS (<u>Do</u>kumentation <u>Be</u>drohter <u>S</u>prachen, Documentation of Endangered Languages)]</ref>. Картвел мацӀазде гъорлӀе ккола гьединго Гуржистаналъул адабияталъулаб ва рухӀанияб некӀсияб гуржи мацӀ. Гьанжесел картвел мацӀазул хъвай-хъвагӀи бугеб ккола цохӀо гуржи мацӀ. [[XIX гӀасру]]ялдаса хӀалбихьулеб буго лаз мацӀалъе хъвай-хъвагиІи гьабизе ([[латиница|латиницаги]] аслуялъе босун [[Германия|Германиялда]] ва Туркиялда), ва гьединго мегрел мацӀалъе ([[Гуржи хъвай-хъвагӀи|гуржи хъвай-хъвагӀиги]] аслуялъе босун Гуржиялъ). == Грамматикияб хаслъи == Картвел мацӀазда буго 11–15 модалиябгин заманадулаб сигъа. ГьечӀо грамматикияб жинс цӀаразу ва цогидал цӀарулал бутӀабазул. ФигӀлуялъул байбихьул формалъун рикӀкӀуна гьанже заманалъул лъабабилеб гьумералъул цолъул форма. Буго [[аблаут]].<ref>{{тӀехь |автор = Гамкрелидзе Т., Мачавариани Г. |бетӀер = Система сонантов и аблаут в картвельских языках. Типология общекартвельской структуры. На груз. Яз |бакІ = Тб. |сон = 1965 }}</ref> Цогидал какасиониял мацӀазда гӀадин, рикӀкеназул система буго [[РикӀкӀиналъул вигезималияб система счисления|къоцӀулаб]]. Синтаксисияб бухьеналъул къагӀидаби руго бачин, координация, рекӀинаби ва дандеккезаби. Жумлаялъул дандчӀвала лхабго аслияб конструкция: номинативияб, эргативияб (гӀемерисел заманабазда транзитивиял фигӀлабигун) ва дативияб (хӀалалъул фигӀлабигун). ФигӀлуялъу цӀай букӀуна ахиралде. РагӀи лӀугьин буго префиксалияб, суффиксалияб ва аслияб къагӀидаялъ — префиксалиябгин суффиксалияб ([[циркумфикс]]ал). Буго рагӀижубай. ДандчӀвала гӀемерал дескриптивиял рагӀаби. ГӀезегӀан рагӀаби руго латин, грек, гӀараб, парс ва тюрк мацӀаздаса рачӀарал<ref>[[КӀудияб совет энциклопедия]], бл. [http://bse.sci-lib.com/article059530.html Картвельские языки]</ref>. Буго [[ХадурегӀел|хадурегӀелазул]] система. == ХӀужжаби == {{хІужаби}} == Адабият == * Климов Г. А. Картвельские языки // Языки мира. * [Климов Г. А. Склонение в картвельских языках в сравнительно-историческом аспекте, М., 1962. * Климов Г. А. Этимологический словарь картвельских языков. М., 1964. * Цагарели А. А., Сравнительный обзор морфологии иберийской группы кавказских языков, 2 изд., Тб., 1957. * Bopp Fr., Die kaukasischen Glieder des indoeuropä ischen Sprachstamms, B., 1847. * Deeters G., Das kharthwelische Verbum, Lpz., 1930. * [[Харрис, Элис|Harris A. C.]] Diachronic Syntax: The Kartvelian Case (Syntax and Semantics, 18). New York: Academic Press, 1985. * Schmidt K.-H., Studien zur Rekonstruktion des Lautstandes der südkaukasischen Grundsprache, Wiesbaden, 1962. [[Категория:Картвел мацӀал| ]] [[Категория:Кавказалъул мацӀал]] [[Категория:Евразиялъул мацӀал]] nipy5ej104kyjfxxztml5ocrmj8dsxm 0 13636 101446 100864 2026-09-07T13:32:33Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101446 wikitext text/x-wiki '''Шо́та Руставе́ли''' ({{lang-ka|შოთა რუსთაველი}}, хӀакъикъияб фамилия Торели {{lang-ka|ტორელი}}) гӀ.-ш.1172–1216 — гуржиязул пикручи, пачалихъияв хъулухъчи ва шагӀир. Жиб гуржи ва тӀолгодунялалъул адабимяталъул бищун кӀвар бугел асаразул цояблхун кколеб "ЦӀиркъил тӀом ретӀарав бахӀарчи" абураб хрестоматияб эпикияб шигӀруялъул автор. == Биография == [[Файл:Jerusalem-Monastery-of-the-Cross-689.jpg|thumb|мини|Шота Руставели]] ШагӀирасул гӀумруялъул хӀакъалъулӀ информация буго цӀакъ мукъсанаб. ТӀибитӀараб версия буго, гьесул фамилия ггьев гьавураб Рустави абураб росдадаса бачӀараб бугилан. Живго Шотаца жиндирго фамилия хъвалеб букӀана «Руставели» гуреб, «Руствели» абун; гьелъ бихьизабизе бегьула Шота цо чӀван-къотӀараб росулӀа гурев вукӀин. Рустави абураб цӀар бугел географиял пуктал гьеб заманалда букӀун буго чанго.<ref name="krugosvet">[http://slovari.yandex.ru/dict/krugosvet/article/e/ee/1011266.htm Яндекс. Словари<!-- Заголовок добавлен ботом -->]{{Хвараб регӀел|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2019|bot=InternetArchiveBot}}{{мёртвая ссылка|число=14|месяц=06|год=2016}}</ref> Буго гьединго версия, Руставели абраб рагӀи тӀокӀцӀар бугилан абураб, жиб Рустави майорат кодоб букӀарав Шотал инсуего щун букӀараб. ШагӀирасул жиндирго фамилия буго батӀияб. Жакъа къоялъги гьечӀо мухӀканал баянал шагӀир гьавураб ва хвараб къо-моцӀалъул, гьесул лӀугьиналъул ва биографиялъул гӀемерисел бутӀабазул хӀакъалъулӀ. ГьечӀо лъалеб жого гьесул инсул хӀакъалъулӀ; гьечӀо мухӀканаб информация Шотал вацал-яцал рукӀиналъул, книаб-букӀаниги информация гьесул эбелалъул хӀакъалъулӀ. «ЦӀиркъил тӀом ретӀарав бахӀарчи» асаралъул ахириял мухъазда гьес жив месх вугилан хъван букӀаниги, чӀван-къотӀун абизе кӀоларо гьев месхетияв вукӀанин абун. Шота цӀалулев вукӀун вуго Грециялда, вукӀун вуго Тамар пачахӀалъул хазиначилъун (батана гьесул гъолбас 1190 соналъул акталда). Гьеб букӀана Хъизихъалъул сиясияб къуваталъул ва лирикияб поэзия цебетӀеялъул заман. Цо-цо тарихиял баянал щвезе бегьула Мукъадасалда бугеб Хъанчилаб килисаялъул Синодикаялдаса. [[XIII гӀасру|XIII гӀасруялъул]] хъвай-хъвагӀиялда Шота рехсон вуго хъулухъги бицун. Жибго килисаялда буго сурат, жиндир хъвай-хъвагӀиялда Русьавели рехсно вугеб. Гьанисан гьабизе бегьула Руставелица килисаялъе кутӀудияб квербакъи гьабун букӀанилан абураб натижат.<ref name="krugosvet" /> Гьомерил шигӀрабиги, Платонил философияги, теолгияги, риторикаги, парс ва гӀараб адабиятги лъалев Руставели вуссуна адабияталъулаб пишаялде ва хъвала шигӀру «ЦӀиркъил тӀом ретӀарав бахӀарчи» — гуржи адабияталъул ва хъвагӀиялъул чӀухӀи. Биценазул цоялда рекъон, цӀакъ Тамарахъ гӀищкъу ккарав Шотаца гӀумру рагӀалде бахъинабула килисаялъул хӀужраялъуб. Бицуна, XVӀӀӀ гӀасруялъул гуржи миторополит Тимофейида Мукъадасалда гуржиязул пачахӀзабаз бараб Хъанчил килисаялда Шотал хоб ва сурат бихьун бугилан. Цогидаб версиялда рекъон, Тамарахъ рокьи ккарава Шотаца ячун йигу Нина абурай гӀадан, ва бертадаса хадуб пачахӀалъул амру бачӀун буго гьелъие шагьас гьабураб адабияб сайигъат гуржи мацӀалде таржама гьабеян абун. Гьеб амру Шотаца тӀубан буго, амма жиндирго хӀалтухъ сайигъаталдаса инкар гьабун буго. Гьелдаса анкь индал, гьесул бетӀер къотӀараб жаназа батун буго. Гьев Мукъадасалде анин ва гьенив хванин абрал биценалги руго, амма гьезие далилал гьечӀо.<ref name="krugosvet" /> == РакӀалдещвей == [[Файл:Rustaveli_monument_National_Library_of_Georgia.jpg|мини|200x200пкс|Щота Руставелие бараб гӀарас.]] * Руставелил цӀар кьун буго гуржи драматикияб театралъе, тТулписалда бугеб театралияб институталъе. * '''Руставелил цӀар кьун буго:''' ** [[Тулпис|Тулписалда]] ругел [[Руставелил проспект (Тбилиси)|бетӀераб проспекталъе]], [[Тулпис (аэропорт)|аэропорталъе]] ва [[Руставели (станция метро)|метроялъул станциялъе]]. ** [[Ереван]] бакьулӀ бугеб къватӀалъе, ва гьединго Грузиялда ва цогидал пачалихъазда ругел гӀемерал къватӀазегиа. ** Мукъадасалда Хъанчил килиса бугеб къватӀалъе. ** Кавказалъул мугӀрузул цо тӀогьалъе — [[Пик Шота Руставелил тӀогь|Шота Руставели]]. * [[СССР|СССР-алда]] къватӀире риччан рукӀана почалъул маркабаи, Руставелил сураталгун. <center><gallery perrow="5" widths="150" heights="150"> Файл:1938 CPA 587.jpg|<small>СССР-алъул почалъул марка, 1938</small> Файл:1966 CPA 3396.jpg|<small>Иллюстрация к поэме «ЦӀиркъил тӀом ретӀарав бахӀарчи» шигӀруялъе иллюстрация:С. Кобуладзе, 1935–1937.</small> Файл:The Soviet Union 1956 CPA 1970 stamp (Shota Rustaveli and Episode from The Knight in the Panther's Skin).jpg|ССС-алъул почалъул марка, 1956 Файл:1966 CPA 3397.jpg|<small>СССР-алъул почалъул блок,шагӀирасул 800 сон тӀубаялде биччараб</small> Файл:1966 CPA 3395.jpg| <small>ШагӀирасул 800 сон тубаялде биччараб марка.</small> </gallery></center> == ХӀужжаби == {{ХІужжаби}} == РегӀелал == {{Навигация|Викицитатник=Шота Руставели|Викитека=Шота Руставели}} * {{lib.ru|http://lib.ru/POEEAST/RUSTAWELI/}} * [http://www.piratyy.h14.ru/jer/kresta.html Иерусалим. Монастырь Креста] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180718223226/http://www.piratyy.h14.ru/jer/kresta.html |date=2018-07-18 }} * [https://web.archive.org/web/20101218103326/http://look-israel.com/viewtopic.php?f=6&t=46 Монастырь Креста, репортаж.] [[Категория:Хъвадарухъаби]] [[Категория:ШагӀирзаби]] [[Категория:Гуржиязул хъвадарухъаби]] mshm4oi6zr8zspfv97se8v36uusycyg 0 13637 101319 100384 2026-09-07T13:11:13Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101319 wikitext text/x-wiki '''Сева́н''' ({{lang-hy|Սևանա լիճ}}) — [[Кавказ]]алъул бищун кӀудияб хӀор, жибги [[ЦӀамухъ тӀалъи]]ялда бугеб. ХӀоралъул гӀатӀилъи буго 1240 км² ХӀорниса чвахула Раздан гӀорСеваналъул ва Разданалъул лъинал хӀалтӀизарула Севан ГЭС-азул каскадалъ. 1978 соналъ рагьана тӀабигӀаталъулаб миллияб парк «Севан».<ref name="bre">{{БРЭ|статья=Севан|id=3542664|автор=|год=|ref=}}</ref>. == Физикиябгин географияб сипат-сурат == [[Файл:Sevan Armenia Севан Армения.jpeg|мини|ХӀоралъул сурат]] Севан хӀоралъул лъималъул тӀасалъи буго ралъдал гьумералдаса 1898 метраялъул борхалъуда. Лъел тӀасалъиялъул гӀатӀилъи буго 1240 км² (1360 км² лъел къадар гӀодобе ккезегӀан). Гьоркьохъеб гъварилъи буго 26,8 м, бищун цӀикӀкӀараб — 80 м. Лъим бакӀарулеб хӀавузалъул гӀатӀилъи буго 4750 км²<ref name="Borba_s_opustynivaniem_page_54">{{книга:Программа по опустыниванию в Армении 2002 |стр = 54}}</ref> (дагьалги цересел баяназда рекъон — 4890 км²)<ref>{{cite web |lang = |url = https://arar.sci.am/Content/117914/file_0.pdf |title = Состояние и перспективы исследования географических проблем среды Армянской ССР |author = Багдасарян, А. Б. |website = |date = 1978 |publisher = Известия АН Армянской ССР}}</ref>. Лъел къадар (2009 соналъул байбихьуда) — 36,088 км³<ref>{{cite web |lang = |url = http://ibiw.ru/scan/upload/112485.pdf |title = ЭКОЛОГИЯ ОЗЕРА СЕВАН В ПЕРИОД ПОВЫШЕНИЯ ЕГО УРОВНЯ - РЕЗУЛЬТАТЫ ИССЛЕДОВАНИЙ РОССИЙСКО-АРМЯНСКОЙ БИОЛОГИЧЕСКОЙ ЭКСПЕДИЦИИ ПО ГИДРОЭКОЛОГИЧЕСКОМУ ОБСЛЕДОВАНИЮ ОЗЕРА СЕВАН (АРМЕНИЯ) (2005–2009 ГГ.) |author = |website = |date = 2010 |publisher = |access-date = 2020-10-18 |archive-date = 2020-10-18 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201018145108/http://ibiw.ru/scan/upload/112485.pdf |url-status = хвараб }}</ref>. ХӀорнибе чвахулеб буго28 лъар, къватӀибе чвахулеб буго цохӀо Раздан гӀор (Эресалъул гӀаркьел). ХӀор ккола тектоникиябгин сангаркъараб. ЦӀаргӀахьалаб жаниблъиялъул лӀугьин буго тектоникияб, сангаркъай абуни лӀугьун буго голоцениял лаваби сабаблъун<ref name="fizgeozak">Физическая география Закавказья. Издательство Ереванского университета. 1986.</ref>. Севан сверун къан буго сиртаз: шималияб рахъалдаса Памбак ва Арегуни, шималиябгин бакъбаккудаса — Шагьдагъ (Севан-бал), бакътӀерхьудаса — Гегам, жанублъиялдаса Варденис<ref name="Brief_geo_encyclopedia_1962">{{публикация | книга | заглавие = [[Краткая географическая энциклопедия]] | автор = | том = 3 | ответственный = Гл.ред. Григорьев А. А. | место = М. | издетльство = Советская энциклопедия | год = 1962 | часть = Севан | ссылка часть = http://geoman.ru/geography/item/f00/s04/e0004112/index.shtml }}</ref>. Жал хӀонире цутӀарал Шоржи лъедагъоркьаб хӀокӀалъги Артаниш бащдабчӀинкӀиллъиялъги Норатус квачӀалъги Севан бикьула кӀиго бутӀаялде: ГьитӀинаб Севан (бакътӀерхьул) ва КӀудияб Севан (бакъбаккул). ГьитӀинаб Севаналъул руго кӀудияб гъварилъиги чанчахарал рагӀаллъабиги, хӀоралъул гьеб рахъалда буго гӀемерисеб лъим. Севаналъул бищун гъваридаб бакӀ буго Арегун балалъул аххалъиялдаса рикӀкӀад гьечӀеб бакӀалда. КӀудияб Севаналъул буго битӀараб тӀину, гъварилъи 30 метраялде гурони бахунаро. Севан хӀор буго бацӀцӀадаб, лъел гьумералъул кьер буго хъахӀиккараб. Лъел минерализация бахуна 700 мг/л-ялде. == РагӀаллъи == Территориялъул кӀудияб бутӀа (гӀ.-ш.17 аз. га), лъел къадар гӀодобе ккеялъ къватӀибе реххараб, бацун буго гӀамаз чӀчӀараб гъветӀ-хералъ. Буферияб зонаялда бижулеб буго цӀцӀени, гӀинтӀи, сани. Гьенир руго гӀемерал астрагалал, акантолимонал, жидеда гьоркьор тӀагӀунел ругел навгӀалги ругел. Севаналъул хӀавузалда цӀунун хутӀун руго миккил гъутӀи ругел бакӀал<ref name="Borba_s_opustynivaniem_pages_61_62">{{книга:Программа по опустыниванию в Армении 2002 |стр = 61-62}}</ref>. Тарихиял гӀарасазул бищун машгьураб буго Севанаванк килиса, жибги хоралъул шималибяги бакътӀерхьуда Севан щагьаралда аскӀоб бугеб бащдабчӀинкӀиллъиялда бугеб. Цогидаб килиса, бакътӀерхьул щобда бугеб, — Айриванк. Арцванист росулӀ хӀоралъул рагӀалда буго X хӀасруялъул килиса Ваневан. {|class="graytable" |+ Севаналъул рагӀалда | width="28%"|[[Файл:Eastern shore of Lake Sevan 03.JPG|center|185px]] | width="5%"| | width="32%"|[[Файл:Eastern shore of Lake Sevan 02.JPG|center|185px]] | width="5%"| | width="32%"|[[Файл:Eastern shore of Lake Sevan 01.JPG|center|185px]] | width="5%"| | width="32%"|[[Файл:Lake Sevan with Sevanavank.jpg|center|185px]] | width="5%"| | [[Файл:Vaskenian Theological Academy in Sevan.jpg|center|162px]] |- | align="center"| |- | align="center"| |- | align="center"| | | align="center"| | | align="center"| |} [[Файл:Lake Sevan from Harsnakar.jpg|мини|center|800px]] == Галерея == <gallery caption="" widths="160px" heights="200px" style="text-align: center;"> G. Bashinjaghyan. Rainy day in Sevan.jpg|«Севан хӀор кьерханкъоялъ» [[Башинджагян, Геворк Захарович|Г. Башинджагян]], 1899. Sevanavanq2.jpg|[[Севанаванк]] килиса. Hayravank Monastery.jpg|[[Айраванк килиса]], IX—XIII гӀасраби NoraduzKhachkars.JPG|ХӀоралъул рагӀалда бугеб Норатус хабзал. <br>X—XVII гӀасраби Vanevan Church.JPG|Ваневан, X век Kotavank2.JPG|Котаванк </gallery> == Адабият == * ''Гульельми М.'' Озеро Гокча и производимое въ немъ рыболовство. 1888. * ''Гульельми М.'' Физическое состояніе Гокчинскаго бассейна. Вѣстникъ Рыбопромышленности 1889. * Бассейн Гокчинского озера / Сост. М. Митте, горн. инж. — Санкт-Петербург : тип. и хромолит. т-ва А. Траншель, 1891. — [1], 41 с., 1 л. карт. ; 27 см. — Извлечение из {{cite web |author = |url = http://elib.uraic.ru/handle/123456789/7012 |title = N 4, 5 и 6 |lang = ru |website = elib.uraic.ru |date = |accessdate = 2019-12-06|deadlink = no}} «[[Горный журнал|Горного журнала]]» за 1891 г. * Севанское гидрометеорологическое бюро: Материалы по исследованию озера Севан и его бассейна / Под ред. [[Глушков, Виктор Григорьевич|В. Г. Глушкова]] и В. К. Давыдова. — Л., 1932—1938. — Части I—XVIII. * Результаты комплексных исследований по Севанской проблеме / АН АрмССР, Институт водных проблем. — Ереван, 1961—1962. — Том 1-3. * Ежегодные справки по водному балансу озера Севан / Армгосгидромет. — 1962—2007. * ''Мхитарян А. М.'' Будущий водный баланс озера Севан и изменения его активной отдачи // Известия АН АрмССР, серия Механика. — 1967. — Т. 20, № 4. — С. 12-28. * {{книга |автор = Секоян В. |заглавие = Озеро Севан : Туристский путеводитель |место = Ереван |год = 1969 |язык = ru}} * ''Багдасарян А. Б., Чилингарян Л. А.'' О проблеме озера Севан // Водные ресурсы. — 1979. — № 1. — С. 74-81. * ''Айнбунд М. М., Асарин А. Е., Сафарова А. М., Смирнов В. А.'' О водном балансе оз. Севан и путях его уточнения // Труды ГГИ. — 1981. — Вып. 274. — С. 10-21. * {{публикация|книга|автор=Савваитова К. А. и др.|заглавие=Форели озера Севан|ссылка=http://ashipunov.info/shipunov/school/books/savvaitova1989_foreli_oz_sevan.djvu|место=Л.|год=1989|издание=Труды ЗИН|том=204}} * {{публикация|книга|ответственный=под ред. Д. В. Севастьянова | автор = Мамедов Е. Д., Румянцев В. А. | заглавие=История озер Севан, Иссык-Куль, Балхаш, Зайсан и Арал | том = 5 | издательство = Наука |место=Л.|год=1991|издание=История озер СССР | страниц = 301 | isbn = 502024578X, ISBN 9785020245785}} * ''Чилингарян Л. А.'' Прогноз повышения уровня и изменения элементов водохозяйственного баланса озера Севан. — Ереван: Айастан, 1992. * Программа годовых и комплексных мероприятий по восстановлению, охране, воспроизводству и использованию озера Севан /Закон РА от 14 декабря 2001 г.{{ref-hy}} * ''Мнацаканян Б. П.'' Водный баланс Армении. — Ереван: Зангак, 2005. * ''Чилингарян Л. А., Мнацаканян Б. П.'' Прогноз повышения уровня крупного озера-водохранилища за многолетие (на примере оз. Севан) // Сб. докл. Междунар. конгресса «ЭТЭВК»; 24-27 мая 2005 года. — Ялта, 2005. — С. 515—518. * ''Бабаян Г. Г.'' О некоторых прогнозируемых изменениях качества воды оз. Севан в связи с изменением гидрологического режима // Вестник МАНЭП. — Ереван, 2006. — Т. 11, № 8. — С. 107—110. * {{статья |ссылка = http://2010.sibico.com/abstracts/2008/1.1/725.doc |заглавие = Оценка изменения водного баланса озера Севан при понижении его уровня |автор = Чилингарян Л. А., Мнацаканян Б. П. |издание = Вода: экология и технология ЭКВАТЕК-2008 |место = М. |год = 2008 |страницы = 94 |archiveurl = https://www.webcitation.org/6CwYypcvr?url=http://2010.sibico.com/abstracts/2008/1.1/725.doc |archivedate = 2012-12-16}} * ''Бабаян Г. Г., Агабабян К. А.'' Современное экологическое состояние водных объектов Республики Армения // Водные ресурсы. — М., 2008. — Т. 35, № 2. — С. 245—250. * {{статья |ссылка = http://vik-nik-2009.narod.ru/VODA_01_2009.pdf |заглавие = О некоторых причинах ухудшения качества воды озера Севан в настоящее время |автор = Бабаян Г. Г., Агабабян К. А. |издание = Водоснабжение и канализация |номер = 1 |год = 2009 |страницы = 9—15 |archiveurl = https://www.webcitation.org/6CwYzQDag?url=http://vik-nik-2009.narod.ru/VODA_01_2009.pdf |archivedate = 2012-12-16}} == ХӀужжаби == {{хІужжаби|2}} == РегӀелал == * {{cite web |url = http://armenia.h1.ru/Priroda/Ozero/ekologia/ekologiya_ru.html |title = Некоторые материалы по экологии озера Севан (1998—2001) |archiveurl = https://web.archive.org/web/20130226042356/http://armenia.h1.ru/Priroda/Ozero/ekologia/ekologiya_ru.html |archivedate = 2013-02-26 |accessdate = 2006-02-18|deadlink = yes }} [[Категория:Эресалъул хӀавус]] [[Категория:ЦӀамухъалъул хӀорал]] [[Категория:ХӀорал]] 17gox00tpslgb17pgsk78i2yqkqv0id 0 13639 101454 100892 2026-09-07T13:33:53Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101454 wikitext text/x-wiki '''Эрменистаналъул административиябгин территориалияб рикьиялде''' гъорлӀе рачӀуна: икълимал (марзал, {{lang-hy|մարզ}}), жамагӀатал, жамагӀаталъул статус бугеб [[Ереван]] шагьар ва гьелъул административиял районал. ЖамагӀаталъ гъорлӀе бачине бегьула цо яги чанго гӀумру гьабулеб бакӀ. Эрменистан Жумгьурият ккола унитарияб пачалихълъун. == Сипат-сурат == [[Файл:Arm cities ru.png|мини|440x440пкс|Эрменистаналъул марзазул марказалги цогидал шагьаралги рихьизарулеб карта.]] Эрменистан Жумгьурият бикьула анцӀго икълималде ва [[Ереван]] шагьаралде<ref name="gov">[http://www.gov.am/ru/regions/ Икълимал]</ref>. Икълимазул территориял гӀуцӀун руго гьезде гъорлӀе кколел жамагӀатазул территориязги пачалихъалъул буголъилъуг кколел цогидал ракьазги, лъел сверухълъеназги. Икълимазда гьабула пачалихъияб хӀакимлъи, Ереваналда ва цогидал жамагӀатазда буго бакӀалъул хӀакимлъ. Губернаторал ([[марзпет]]ал) хъулухъалде тӀамула ва хъулухъалдаса рахъула [[Эрменистан Жумгьурияталъул хӀукумат|Эрменистан Жумгьурияталъул хӀукуматалъ]]. ХӀукуматалъул гьел амруязе ратификация гьабула пачалихъалъул президентас. БакӀалъул хӀакимлъиялъул органлъун ккола жамагӀатулӀ харабазул шура ва жамагӀаталъул нухмалъулев (шагьаралъул мэр, росдал бегавул), вищулоа гьев ункъго соналън мажоритарияб системаялда рекъон. Ереваналъул мэр вищула шагьаралъул Харабазул Шураялъ, гьел жалго рищула Ереваналда гӀумру гьабулез ункъго соналъе. Икълимазул ва Ереван шагьаралъул гӀурхъаби, Ереваналъул территориялда ругел гӀумру гьабулел бакӀазулги административиял районазул гӀурхъаби чӀезарун руго Эрменистаналъул къануназда — «Эрменистан Жумгьурияталъул административиябги территориалияб рикьиялъул хӀакъалъулӀ» ва «Ереван шагьаралда бакӀалъул хӀакимлъиялъул хӀакъалъул» — баян гьарун рихьизарун руго топографикиял картабаздаэ [[2011 сон]]алде бугеб хӀалалда рекъон, жумгьурияталда буго 953 [[росу]], 48 [[шагьар]], 932 жамагӀат, гьезул 871 росдал ва 61 шагьаралъул. Эрменистан Жумгьурияталъул гӀумру гьабулел бакӀазул ва жамагӀатазул сияхӀги цӀарал хисизариялъул тартибги баян гьарун руго цебеккун рехсараб Къануналда.<ref>[http://www.parliament.am/legislation.php?sel=show&ID=2243&lang=rus Закон Республики Армения «Об административно-территориальном делении Республики Армения». Принят 07.11.1995. Подписан Президентом Республики Армения Л. Тер-Петросяном 04 декабря 1995 года, гор. Ереван С-062-1.-ЗР-18]</ref><ref>[http://www.gov.am/ru/regions/ Регионы. Правительство Республики Армения.]</ref><ref>[http://www.armstat.am/ Национальная Статистическая Служба Республики Армения]</ref> {| class="wikitable; sortable" |-style="background:#ddd;" ! № ! Икълим ! Эбелаб мацӀалда <br />цӀар ! ГӀатӀилъи, <br />км² ! Халкъ <br /><small>(2011)</small> !Халкъ <br /><small>(01.04.2020)</small><ref>{{Cite web|lang=|url=https://armstat.am/file/article/nasel_01.04.2020.pdf|title=ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՄՇՏԱԿԱՆ ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ ԹՎԱՔԱՆԱԿԸ 2020 թվականի ապրիլի 1-Ի ԴՐՈՒԹՅԱՄԲ|author=|website=|date=|publisher=}}</ref> !Хис-бас ! Административияб <br />марказ |- | 1. | [[Арагацотн икълим]] | Արագածոտնի մարզ |align="right"| 2756 |align="right"| 132&nbsp;900 |align="right"| 124 600 |align="right"| -6,2% | [[Аштарак]] |- | 2. | [[Арарат икълим]] | Արարատի մարզ |align="right"| 2090 |align="right"| 260&nbsp;400 |align="right"| 256 400 |align="right"| -1,5% | [[Арташат]] |- | 3. | [[Армавир икълим]] | Արմավիրի մարզ |align="right"| 1242 |align="right"| 265&nbsp;800 |align="right"| 263 700 |align="right"| -0,8% | [[Армавир (Эрменистан)|Армавир]] |- | 4. | [[Вайоцдзор икълим]] | Վայոց Ձորի մարզ |align="right"| 2308 |align="right"| 52&nbsp;300 |align="right"| 48 500 |align="right"| -7,3% | [[Ехегнадзор]] |- | 5. | [[Гехаркуник икълим]] | Գեղարքունիքի մարզ |align="right"| 5349 |align="right"| 235&nbsp;100 |align="right"| 227 300 |align="right"| -3,3% | [[Гавар (шагьар)|Гавар]] |- | 6. | [[Котайк икълим]] | Կոտայքի մարզ |align="right"| 2680 |align="right"| 254&nbsp;400 |align="right"| 250 800 |align="right"| -1,4% | [[Раздан (шагьар)|Раздан]] |- | 7. | [[Лорий икълим]] | Լոռու մարզ |align="right"| 3799 |align="right"| 235&nbsp;500 |align="right"| 212 800 |align="right"| -9,6% | [[Ванадзор]] |- | 8. | [[Сюник икълим]] | Սյունիքի մարզ |align="right"| 4506 |align="right"| 141&nbsp;800 |align="right"| 137 000 |align="right"| -3,4% | [[Капан]] |- | 9. | [[Тавуш икълим]] | Տավուշի մարզ |align="right"| 2704 |align="right"| 128&nbsp;600 |align="right"| 121 200 |align="right"| -5,8% | [[Иджеван]] |- | 10. | [[Ширак икълим]] | Շիրակի մարզ |align="right"| 2680 |align="right"| 251&nbsp;900 |align="right"| 230 800 |align="right"| -8,4% | [[Гюмри]] |-style="background:#ddd;" ! № ! Шагьар ! Эбелаб мацӀалда<br />цӀар ! ГӀатӀилъи, <br />[[км²]] ! Халкъ <br /><small>(2011)</small> !Халкъ <br /><small>(01.04.2020)</small> !Хис-бас ! Административияб <br />марказ |- |align="center"| — | [[Ереван]] | Երևան |align="right"| 223 |align="right"| 1&nbsp;060&nbsp;100 |align="right"| 1 083 800 |align="right"| +2,2% | — |} {{Эрменистаналъул карта|float=right}} == Эрменистаналъул административияб рикьиялъул тарих == === XX гӀасруялда === 1920-лел соназ [[Эрменистаналъул ССР]] бикьулаан уездазде ([[1928 сон]]алъ букӀана 10). [[1929 сон]]алъ жумгьурияталъул территория бикьана 5 [[сверухълъи (СССР)|сверухълъиялде]] ([[Зангезур сверухълъи|Зангезур]], [[Ленинакан сверухълъи (1929—1930)|Ленинакан]], [[Лори сверухълъи|Лори]], [[Севан сверухълъи|Севан]] ва [[Эриван сверухълъи|Эриван]]), гьел жалгоги рикьулаан мухъазде. ЛъагӀел ингун сверухълъиял риххизаруна ва мухъал рачӀана жумгьурияб нухмалъиялде гъоркье. [[1952 сон]]алъул январалда Эрменистаналъул ССР цӀидасан бикьана сверухълъиязде: [[Ереван сверухълъи|Ереван]], [[Кировакан сверухълъи|Кировакан]] ва [[Ленинакан сверухълъи (1952—1953)|Ленинакан]]. Амма [[1953 сон]]алъул маялда сверухълъиязде бикьи хвезабуна. Дагьа-макъаб хис-басгун мухъазде бикьи букӀана Эрменистаналда [[1995 сон]]алъул июлалде щвезегӀан, хадуб гьабуна жакъаги бугеб икълимазде бикьи. === XXI гӀасруялда === Эрменистаналда бакӀалъул нухмалъи гьабула жамагӀатазда; гьезда гъорлӀ букӀине бешьула цо ягт чанго гӀумру гьабулеб бакӀ. [[Эрменистаналъул жумгьурияб партия|Эрменистаналъул жумгьурияб партиялъ]] хӀакимлъи гьабулеб заманалда байбихьараб жамагӀатал кӀодо гьариялъул процесс унеб буго жакъа къоялъги. 2020 соналъул маялде букӀана 53 кӀодолъизабураб жамагӀат<ref>{{Cite web|lang=hy|url=http://www.mtad.am/hy/18hamynqner/|title=ՎԱՐՉԱՏԱՐԱԾՔԱՅԻՆ ԲԱՐԵՓՈԽՈՒՄՆԵՐ - ԽՈՇՈՐԱՑՎԱԾ ՀԱՄԱՅՆՔՆԵՐ|author=|website=|date=|publisher=www.mtad.am|accessdate=2020-05-23|archive-date=2020-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604100755/http://mtad.am/hy/18hamynqner|url-status=хвараб}}</ref>. == Бл. гьединго == * [[ISO 3166-2:AM]] * [[Эрменистаналъул шагьаразул сияхӀ]] *[[Эрменистаналъул халкъ]] == ХӀужжаби == {{хІужжаби}} == РегӀелал == * [https://web.archive.org/web/20150721223500/http://standart-3166-2.ru/3166_2/armeniya-am.htm Административно-территориальное деление Армении по ISO.{{ref-ru}}] * [https://web.archive.org/web/20150721223523/http://standart-3166-2.ru/geo/geo-armeniya-am.htm Адм.-терр. деление Армении, географическое положение — Google map.{{ref-ru}}] {{сурат гьечІо}} [[Категория:Эрменистаналъул административиябгин территориалияб рикьи| ]] djpxc0fok87q7g4vzv4pvww47wdmd3v 0 13715 101279 100206 2026-09-07T13:04:33Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101279 wikitext text/x-wiki {{МацӀазул карточка | name = Парс | nativename = {{lang|fa|فارسی}}<br />{{Transliteration|fa|fārsī}} | pronunciation = {{IPA-fa|fɒːɾˈsiː||Farsi.ogg}} | states = {{hlist|style=line-height:1.3em; | [[Иран]]<ref name="Samadi">{{cite book |last=Samadi |first=Habibeh |title=Assessing Grammar: The Languages of Lars |url=https://archive.org/details/isbn_9781847696373 |year=2012 |publisher=Multilingual Matters |isbn=978-1-84769-637-3 |author2=Nick Perkins |editor=Martin Ball |editor2=David Crystal |editor3=Paul Fletcher |page=[https://archive.org/details/isbn_9781847696373/page/169 169]}}</ref> | [[Афгъанистан]]<ref name="Samadi" /> ([[Дари мацӀ]] гӀадин) | [[Таджикистан]]<ref name="Samadi" /> ([[Таджик мацӀ]] гӀадин) | [[Узбекистан]] (Таджик мацӀ гӀадин) | [[ГӀиракъ]]<ref>{{cite encyclopedia |url=http://www.iranicaonline.org/articles/iraq |encyclopedia=Encyclopædia Iranica |title=IRAQ |accessdate=7 новембер 2014}}</ref> | [[Туркменистан]]<ref>{{cite web |title=Tajiks in Turkmenistan |url=https://joshuaproject.net/people_groups/15201/TX |website=People Groups}}</ref> (as Tajik) | [[Россия]]<ref>{{cite book |ref=harv |last1=Pilkington |first1=Hilary |last2=Yemelianova |first2=Galina |title=Islam in Post-Soviet Russia |url=https://books.google.com/books?id=mAfS-PFRLYkC&pg=PA27 |year=2004 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-0-203-21769-6 |page=27 |quote=Among other indigenous peoples of Iranian origin were the Tats, the Talishes and the Kurds.}}</ref><ref>{{cite book |ref=harv |last1=Mastyugina |first1=Tatiana |last2=Perepelkin |first2=Lev |title=An Ethnic History of Russia: Pre-revolutionary Times to the Present |url=https://books.google.com/books?id=xd3ZnfyRgncC&pg=PA80 |year=1996 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=978-0-313-29315-3 |page=80 |quote=The Iranian Peoples (Ossetians, Tajiks, Tats, Mountain Judaists)}}</ref> | [[Азарбижан]]<ref name="Windfuhr">Windfuhr, Gernot: ''The Iranian Languages'', Routledge 2009, p. 418.</ref>}} | speakers = 70 миллион<ref>{{cite web |url=https://asianstudies.unc.edu/persian/|title=Persian {{!}} Department of Asian Studies |language=en-US |access-date=2 январ 2019 |quote=There are numerous reasons to study Persian: for one thing, Persian is an important language of the Middle East and Central Asia, spoken by approximately 70 million native speakers and roughly 110 million people worldwide.}}</ref> | speakers2 = (кинавниги 110 млн)<ref name="Windfuhr" /> | familycolor = Indo-European | fam2 = [[Индо-ираниял мацӀал]] | fam3 = [[Ираниял мацӀал]] | fam4 = [[БакътӀархьул ираниял мацӀал]] | fam5 = [[Жанубияб бакътӀерхьул ираниял мацӀал]] | ancestor = [[НекӀсияб парс мацӀ]] | ancestor2 = [[Гьоркьохъеб парс мацӀ]] | ancestor3 = [[Цебесеб цӀияб парс мацӀ]] | dia1 = [[БакътӀерхьул парс мацӀ|Ираналъул парс]] | dia2 = [[Дари мацӀ|Дари]] | dia3 = [[Таджик мацӀ|Таджик]] | dia4 = [[Бухори сверел|Бухори]] | dia5 = [[Пагьлавани сверел|Пагьлавани]] | dia6 = [[Гьазараги сверел|Гьазараги]] | dia7 = [[Аймакъ сверел|Аймакъ]] | dia8 = [[ЖугьутӀ-парс мацӀ|ЖугьутӀ-парс]] | dia9 = [[Дегьвари сверел|Дегьвари]] | dia10 = [[ЖугьутӀ-тат мацӀ|ЖугьутӀ-тат мацӀ]]<ref name="Windfuhr" /> | dia11 = [[Тат мацӀ (Кавказ)|Кавказалъул тат]]<ref name="Windfuhr" /> | dia12 = [[Армен-тат мацӀ|Армен-тат]]<ref name="Windfuhr" /> | stand1 = [[БакътӀерхьул парс мацӀ|Ираналъул парс]] | stand2 = [[Дари мацӀ|Дари]] | stand3 = [[Таджик мацӀ|Таджик]] | script = {{startplainlist|class=nowrap}} * [[Парс алфабет]] ([[Иран]] ва [[Афгъанистан]]) * [[Таджик алфабет]] ([[Таджикистан]]) * [[ЖугьутӀ алфабет]] * [[Парс Брайл]] {{endplainlist}} | nation = {{plainlist| * {{IRN}} ([[БакътӀерхьул парс мацӀ|Фарси]] гӀадин)<ref name="Iran Constitution">Ираналъул Исламияб Республикалъул конституция: бетӀер II, макъала 15: "Ираналъул официалаб мацӀги хъвайги, элъул чагӀазул лингва франкаги буго парс. Официалал документал, корреспонденция, гин текстал, гьединго тӀахьал рукӀине ккола гьеб мацӀалдаги хъвавудаги."</ref> * {{AFG}} ([[Дари мацӀ]] хӀисабалда) * {{TJK}} ([[Таджик мацІ]] хІисабалда)}} | agency = {{startplainlist}} * [[Парс мацӀалъулги литератураялъулги академия]] (Иран) * [[Афгъанистаналъул гӀелмабазул академия]] (Афгъанистан) * [[Таджик мацӀалъулги литературалъулги комитет]] (Таджикистан) {{endplainlist}} | iso1 = fa | iso2b = per | iso2t = fas | iso3 = fas | lc1 = pes | ld1 = [[БакътӀерхьул парс мацӀ|Ираналъул парс мацӀ]] | lc2 = prs | ld2 = [[Дари мацӀ]] | lc3 = tgk | ld3 = [[Таджик макӀ]]<!--This and the following codes aren't part of the macrolanguage per SIL--> | lc4 = aiq | ld4 = [[Аймакъ сверел]] | lc5 = bhh | ld5 = [[Бухори сверел]] | lc7 = haz | ld7 = [[Гьазараги сверел]] | lc8 = jpr | ld8 = [[ЖугьутӀгин парс мацӀ]] | lc9 = phv | ld9 = [[Пагьлавани мацӀ|Пагьлавани]] | lc10 = deh | ld10 = [[Дегьвари мацӀ|Дегьвари]] | lc11 = jdt | ld11 = [[ЖугьутӀ-тат мацӀ]] | lc12 = ttt | ld12 = [[Тат мацӀ (Кавказ)|Кавказалъул тат]] | lingua = {{longitem|58-AAC (Wider Persian)<br />{{nowrap| > 58-AAC-c (Central Persian)}}}} | image = Farsi.svg | imagesize = 100px | imagecaption = ''Фарси'' абураб рагӀи, настагӀликъ хатӀалда хъвараб) | map = Persian Language Location Map.svg{{!}}border | mapcaption = Парс мацӀ тӀоцебесеб мацӀлъул бугеб территория (сверелалги гъорлӀе рачун) | map2 = Map of Persian speakers.svg{{!}}border | mapcaption2 = Парс лингвосфера.<br />'''Легенда''' {{legend|#002255|Официалаб мацІ}} {{legend|#0044AA|КІалъалезул рикІкІен 1,000,000-идаса цІикІкІараб}} {{legend|#0066FF|КІалъалезул рикІкІен 500 000–1 000 000}} {{legend|#5599FF|КІалъалезул рикІкІен 100 000–500 000}} {{legend|#AACCFF|КІалъалезул рикІкІен 25 000–100 000 }} {{legend|#b9b9b9|КІалъалезул рикІкІен 25 000 / гьечІо}} | notice = IPA | listclass = hlist | glotto = fars1254 | glottorefname = Farsic-Caucasian Tat }} '''Парс''', '''Парси''' ({{langx|fa|label=[[эндоним]]|فارسی}}, {{transl|fa|ALA|Fārsī}}, {{IPA|fa|fɒːɾˈsiː|pron|Farsi.ogg}}) буго [[инда-европиял мацӀал|индо-европиял мацӀазул]] [[индо-ираниял мацӀал|индо-иранияб гӀаркьалил]] [[ираниял мацӀал|ираниял мацӀазул]] цояб. Парс мацӀ ккола [[плурицентрикияб мацӀ|плурицентрикияб мацӀ]], жиб аслияб куцалъ кӀалъалеб мацӀ гӀадин бугеб, официалго жибги [[Иран|Ираналдаги]] [[Афгъанистан|Афгъанистаналдаги]] [[Тажикистан|Таджикистаналдаги]] хӀалтӀизабулеб, гьебги буго гьоркьоб бичӀчӀиги бугеб лъабго [[стандартияб мацӀ|стандартияб варианталда]]: Ираналъул парс, дари парс (1958 соналдаса нахъе официалаб цӀар буго Дари)<ref name="Olesen">{{cite book |first=Asta |last=Olesen |title=Islam and Politics in Afghanistan |volume=3 |publisher=Psychology Press |year=1995 |page=205 |quote=There began a general promotion of the Pashto language at the expense of Farsi – previously dominant in the educational and administrative system (...) — and the term 'Dari' for the Afghan version of Farsi came into common use, being officially adopted in 1958.}}</ref> ва таджик парс (Совет мехалдаса нахъе официалаб цӀар — таджик).<ref name="Baker">{{cite book |ref=harv |last=Baker |first=Mona |title=Routledge Encyclopedia of Translation Studies |url=https://books.google.com/books?id=ewBfSBo8rRsC |year=2001 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-415-25517-2 |page=518 |quote=All this affected translation activities in Persian, seriously undermining the international character of the language. The problem was compounded in modern times by several factors, among them the realignment of Central Asian Persian, renamed Tajiki by the Soviet Union, with Uzbek and Russian languages, as well as the emergence of a language reform movement in Iran which paid no attention to the consequences of its pronouncements and actions for the language as a whole.}}</ref> Гьелда кӀалъала [[Узбекистан|Узбекистаналда]] ругел [[таджикал|таджикалги]],<ref>{{cite journal |first=Richard |last=Foltz |title=The Tajiks of Uzbekistan |url=https://archive.org/details/sim_central-asian-survey_1996-06_15_2/page/213 |journal=Central Asian Survey |volume= 15 |issue=2 |pages=213–216 |year=1996 |doi=10.1080/02634939608400946}}</ref><ref>{{cite book |first=Lena |last=Jonson |year=2006 |title=Tajikistan in the new Central Asia |url=https://archive.org/details/bwb_S0-BXM-049 |page=[https://archive.org/details/bwb_S0-BXM-049/page/108 108]}}</ref><ref>{{cite book |last=Cordell |first=Karl |year=1998 |title=Ethnicity and Democratisation in the New Europe |url=https://archive.org/details/ethnicitydemocra0000unse_y7f7 |publisher=Routledge |isbn=0415173124 |page=[https://archive.org/details/ethnicitydemocra0000unse_y7f7/page/201 201] |quote=Consequently the number of citizens who regard themselves as Tajiks is difficult to determine. Tajiks within and outside of the republic, Samarkand State University (SamGU) academics and international commentators suggest that there may be between six and seven million Tajiks in Uzbekistan, constituting 30 per cent of the republic's twenty-two million population, rather than the official figure of 4.7 per cent (Foltz 1996:213; Carlisle 1995:88).}}</ref> гьединго гьеб мацӀ хӀалтӀизабула [[КӀудияб Иран|КӀудияб Ираналъул]] тарихияб ва маданияб сфераялде кколел территорияздаги. Парс мацӀалъе хӀалтӀизабулеб расмияб хъвай-хъвагӀи буго [[гӀараб хъвай-хъвагӀи|гӀараб аслуялда]] бугеб [[парс алипба]] Ираналдаги Афгъанистаналдаги ва [[кириллица]] Таджикистаналда. Парс мацӀ ккола давамлъун [[гьоркьохъеб парс мацӀ]]алъул, жибги [[Сасаниязул империя|Сасаниязул мпериялъул]] (224–651) динияб ва адабияталъул мацӀлъун букӀараб, ахирисеб ккола жиб [[Ахемениязул империя|Ахемениязул империялда]] (550–330 н. щ.) хӀалтӀизабулеб букӀараб [[некӀсияб парс мацӀ|некӀсияб парс мацӀалъул]] давамлъун.<ref name="Lazard" /><ref>{{cite book |first1=Ulrich |last1=Ammon |first2=Norbert |last2=Dittmar |first3=Klaus J. |last3=Mattheier |first4=Peter |last4=Trudgill |title=Sociolinguistics: An International Handbook of the Science of Language and Society |volume=3 |publisher=Walter de Gruyter |year=2006 |edition=2nd |page=1912 |quote=The Pahlavi language (also known as Middle Persian) was the official language of Iran during the Sassanid dynasty (from 3rd to 7th century A. D.). Pahlavi is the direct continuation of old Persian, and was used as the written official language of the country. However, after the Moslem conquest and the collapse of the Sassanids, Arabic became the dominant language of the country and Pahlavi lost its importance, and was gradually replaced by Dari, a variety of Middle Persian, with considerable loan elements from Arabic and Parthian (Moshref 2001).}}</ref> Гьеб мацӀалъул байбихьи буго Ираналъул жанубиябгин бакътӀрхьуда бугеб Парс икълималдаса.<ref>{{cite encyclopedia |last=Skjærvø |first=Prods Oktor |year=2006 |encyclopedia=Encyclopædia Iranica |url=http://www.iranicaonline.org/articles/iran-vi-iranian-languages-and-scripts |volume=XIII |pages=344–377 |title=Iran, vi. Iranian languages and scripts |quote=(...) Persian, the language originally spoken in the province of Fārs, which is descended from Old Persian, the language of the Achaemenid empire (6th–4th centuries B.C.E.), and Middle Persian, the language of the Sasanian empire (3rd–7th centuries C.E.).}}</ref> Грамматика гьелъул буго гӀемерисел европаялъулал мацӀазулазда релълъараб.<ref name="Richard Davis 2006. pp. 602-603">{{cite encyclopedia |first=Richard |last=Davis |title=Persian |editor1-first=Josef W. |editor1-last=Meri |editor2-first=Jere L. |editor2-last=Bacharach |encyclopedia=Medieval Islamic Civilization |publisher=Taylor & Francis |year=2006 |pages=602–603 |quote=Similarly, the core vocabulary of Persian continued to be derived from Pahlavi, but Arabic lexical items predominated for more abstract or abstruse subjects and often replaced their Persian equivalents in polite discourse. (...) The grammar of New Persian is similar to that of many contemporary European languages.}}</ref> Тарихалда жаниб, Парс мацӀ букӀана къадру бугеб маданияб мацӀлъун, жибги БакътӀерхьул Азиялдаги, Жанубияб Азиялдаги Гьоркьохъеб Азиялдаги рукӀарал империяз хӀалтӀизабулеб букӀараб.<ref name="Persian literature">{{cite encyclopedia |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/art/Persian-literature |title=Persian literature |first=J.T.P. |last=de Bruijn |date=14 декембер 2015}}</ref> НекӀсияб парс мацӀалъул хъвай-хъвагӀаби рихьизарун руго нилъеде щвелалде [[VI гӀасру|VӀ]] ва ӀV гӀасрабазда гьоркьоб заманалда некӀсияб парс лӀутӀхъваялда гьарурал хӀалтӀабаз, гьоркьохъеб парс мацӀалъул адабият бихьизабун буго арамеял (пагьлави ваминихеяб) хъвай-хъвагӀабазги, Парфиялъул империялъул заманалда жал гьарурал, ва гьединго руго ӀӀӀ ва X гӀасрабазда гьоркьоб заманалда хъварал мажусазул тӀахьаздаги. ЦӀияб парс адабият тӀегьазе байбихьана гӀарабаз Иран кверде босун хадуб, гьелдаса байбихьун хъвай-хъвагӀи бачуна гӀарабалде, гьелъул бищун цересел хъвай-хъвагӀаби ратун руго ӀX гӀасруялда гьарурал.<ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia=Encyclopædia Iranica |url=http://www.iranicaonline.org/articles/iran-vi2-documentation |title=Iran vi. Iranian languages and scripts (2) Documentation |first=Prods Oktor |last=Skjærvø |pages=348–366 |volume=XIII |access-date=30 декембер 2012}}</ref> Парс мацӀ лӀугьуна Исламалъул дуняллалда гӀараб мацӀалъул гӀадаб цӀикӀкӀараб кӀвар бугеб мацӀлъун.<ref name="Persian literature" /> Парс мацӀалда поэзия хъвай тӀибитӀараб жо букӀана гӀемерал бакъбаккул пачалъиязда. Гьоркьохъел гӀасрабазул парс адабияталъул бищун машгьурал хӀалтӀаби ккола Фирдавсил Шагьнаме, Румил хӀалтӀаби, ГӀумар ХӀаямил ''Рубаят'', Низамил ''Панж Ганж'', ХӀафизил ''Диван'', Аттар Нишапурил ''ХӀанчӀазул мантӀик''ъ ва СагӀади Ширазиясул ''Гулистан'' ва ''Бустан'' мажмугӀ. Парс мацӀалъ цӀакъ кӀудияб асар гьабуна мадугьалихъ рукӀарал мацӀазе: ираналъулал, турк, армен, индо-ариял, кавказиял. ГӀемерал рагӀаби руго авар мацӀалда парс мацӀалдаса рачӀарал. Гьединго цо асар букӀана гӀараб мацӀалдеги,<ref name=Holes2001>{{cite book |ref=harv |last=Holes |first=Clive |title=Dialect, Culture, and Society in Eastern Arabia: Glossary |url=https://books.google.com/books?id=bJLjAKH7-rIC&pg=PR30 |year=2001 |publisher=BRILL |isbn=90-04-10763-0 |page=XXX}}</ref> гьелъул гӀемерал рагӀаби рачӀана парс мацӀалде гьоркьохъел гӀасрабазда гӀараб кверщел бугем мехалъ.<ref name="Lazard">{{cite encyclopedia |last=Lazard |first=Gilbert |year=1975 |title=The Rise of the New Persian Language |editor-last=Frye |editor-first=R. N. |encyclopedia=The Cambridge History of Iran |volume=4 |pages=595–632 |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |quote=The language known as New Persian, which usually is called at this period (early Islamic times) by the name of Dari or Farsi-Dari, can be classified linguistically as a continuation of Middle Persian, the official religious and literary language of Sassanian Iran, itself a continuation of Old Persian, the language of the Achaemenids. Unlike the other languages and dialects, ancient and modern, of the Iranian group such as Avestan, Parthian, Soghdian, Kurdish, Balochi, Pashto, etc., Old Persian, Middle and New Persian represent one and the same language at three states of its history. It had its origin in Fars (the true Persian country from the historical point of view) and is differentiated by dialectical features, still easily recognizable from the dialect prevailing in north-western and eastern Iran.}}</ref><ref name="Richard Davis 2006. pp. 602-603" /><ref name="Lazard, Gilbert 1971">{{cite encyclopedia |last=Lazard |first=Gilbert |title=Pahlavi, Pârsi, dari: Les langues d'Iran d'apès Ibn al-Muqaffa |editor-first=R.N. |editor-last=Frye |encyclopedia=Iran and Islam. In Memory of the late Vladimir Minorsky |publisher=Edinburgh University Press |year=1971}}</ref><ref name="Nushin Namazi">{{cite web |url=http://cgi.stanford.edu/group/wais/cgi-bin/?p=24327 |title=Persian Loan Words in Arabic |first=Nushin |last=Namazi |date=24 новембер 2008 |accessdate=1 юн 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110520151330/http://cgi.stanford.edu/group/wais/cgi-bin/?p=24327 |archive-date=20 май 2011 |url-status=dead }}</ref><ref name="Classe 2000 1057">{{cite book |title=Encyclopedia of literary translation into English |last=Classe |first=Olive |year=2000 |publisher=Taylor & Francis |isbn=1-884964-36-2 |page=1057 |url=https://books.google.com/books?id=C1uXah12nHgC&pg=PA1057 |quote=Since the Arab conquest of the country in 7th century AD, many loan words have entered the language (which from this time has been written with a slightly modified version of the Arabic script) and the literature has been heavily influenced by the conventions of Arabic literature.}}</ref><ref name=lambtonexcerpt>{{cite book |first=Ann K. S. |last=Lambton |title=Persian grammar |publisher=Cambridge University Press |year=1953 |quote=The Arabic words incorporated into the Persian language have become Persianized.}}</ref> Парс мацӀ бюрократиялъе расмияблъун бищун букӀана гьеб рахьдалаблъун жидее кколеб букӀинчӀезги, мисалалъе, ГӀусманияб империялда турказ,<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=0dEYDQAAQBAJ&pg=PT146|title = A History of the Muslim World since 1260: The Making of a Global Community|isbn = 9781315511078|last1 = Egger|first1 = Vernon O.|date = 16 септембер 2016}}</ref> яги Афгъанистаналда пуштуназ. Дунялалда парс мацӀалда кӀалъалезул къадар бахуна 110 миллионалде, гьенир гъорлӀе уна парисал, афгъанал, таджикал, гьазарал, Кавказалъул татал ва аймакъал. "Персофон" абураб термин хӀалтӀизабизе бегьула парс мацӀалда кӀалъалезе.<ref>{{cite book |title=A Tajik Persian Reference Grammar: Handbook of Oriental Studies |volume=2 |first=John R. |last=Perry |location=Boston |publisher=Brill |year=2005 |isbn=90-04-14323-8 |page=284}}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=-PQtDwAAQBAJ |title=Making Space: Sufis and Settlers in Early Modern India |first=Nile |last=Green |publisher=Oxford University Press |year=2012 |pages=12–13|isbn=9780199088751 }}</ref> == Классификация == Парс мацӀ ккола гьиндгин европаялъулал мацӀазул гьиндгин ираналъулаб гӀаркьелалъул ираналъулаб къоялъул бакътӀерхьул ираналъулал мацӀазул цояблъун. Жалго бакътӀерхьул ираналъулал мацӀал рикьула кӀиго гъоркькъокъаялде: жанубиябгин бакътӀерхьул ираналъулал мацӀал, жиндир бищун тӀибитӀараблъун парс мацӀ кколеб, ва шималиябгин бакътӀерхьул ираналъулал мацӀал, жиндир бищун тӀибитӀараблъун курд мацӀ бугеб<ref name="windfuhr1987">{{cite book |title=The World's Major Languages |year=1987 |last=Windfuhr |first=Gernot |editor-first=Berard |editor-last=Comrie |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-506511-4 |pages=[https://archive.org/details/worldsmajorlangu0000unse/page/523 523–546] |url=https://archive.org/details/worldsmajorlangu0000unse/page/523 }}</ref>. == Фонология == {{Main|Парс мацӀалъул фонология}}Ираналъулаб парс мацӀалда буго анлъго рагьарабги къоло лъабго рагьукъабги гьаракь. == Хъвай-хъвагӀи == [[Файл:Farsi scripts.PNG|right|thumb|150px|Парс мацӀалъе хӀалтӀизарулел аслиял шрифтал: насх (1, 2), настагӀликъ (3)]] [[Файл:آثار فارسی هند (68).jpg|thumb|Гьиндустаналда цӀунун хутӀараб [[ГӀараб-парс шрифт|парс мацӀалда хъвай-хъвагӀи]]]] {{Main|Парс хъвай-хъвагӀи}} {| class="wikitable" style="background: #E0FFFF; width:23.5em;" text-align: center;" dir="rtl" |- align="center" | colspan="8" style="background-color: #AFEEEE; text-align: center;" | '''[[Парс хъвай-хъвагӀи|Парс алипба]] |- align="center" class="nounderlines" | {{lang-ar-шрифт|размер=130|ﺍ}} || {{lang-ar-шрифт|размер=130|ب}} || '''[[Пе (парс алипбаялъул хӀарп)|{{lang-ar-шрифт|размер=130|پ}}]]''' || {{lang-ar-шрифт|размер=130|ﺕ}} || {{lang-ar-шрифт|размер=130|ﺙ}} || {{lang-ar-шрифт|размер=130|ﺝ}} || '''[[Че (парс алипбаялъул хӀарп)|{{lang-ar-шрифт|размер=130|چ}}]]''' || {{lang-ar-шрифт|размер=130|ﺡ}} |- align="center" class="nounderlines" | {{lang-ar-шрифт|размер=130|ﺥ}} || {{lang-ar-шрифт|размер=130|ﺩ}} || {{lang-ar-шрифт|размер=130|ﺫ}} || {{lang-ar-шрифт|размер=130|ﺭ}} || {{lang-ar-шрифт|размер=130|ﺯ}} || '''[[Жэ (парс алипбаялъул хӀарп)|{{lang-ar-шрифт|размер=130|ژ}}]]''' || {{lang-ar-шрифт|размер=130|ﺱ}} || {{lang-ar-шрифт|размер=130|ﺵ}} |- align="center" class="nounderlines" | {{lang-ar-шрифт|размер=130|ﺹ}} || {{lang-ar-шрифт|размер=130|ﺽ}} || {{lang-ar-шрифт|размер=130|ﻁ}} || {{lang-ar-шрифт|размер=130|ﻅ}} || {{lang-ar-шрифт|размер=130|ﻉ}} || {{lang-ar-шрифт|размер=130|ﻍ}} || {{lang-ar-шрифт|размер=130|ﻑ}} || {{lang-ar-шрифт|размер=130|ﻕ}} |- align="center" class="nounderlines" | [[Кяф|{{lang-ar-шрифт|размер=130|ک}}]] || '''[[Гаф|{{lang-ar-шрифт|размер=130|گ}}]]''' || {{lang-ar-шрифт|размер=130|ﻝ}} || {{lang-ar-шрифт|размер=130|ﻡ}} || {{lang-ar-шрифт|размер=130|ﻥ}} || {{lang-ar-шрифт|размер=130|هـ}} || {{lang-ar-шрифт|размер=130|ﻭ}} || {{lang-ar-шрифт|размер=130|ﻯ}} |- |} Фарсиялда хъвазе [[Иран]]алда ([[Афгъанистан]]алда [[дари]]ялъего гӀадин) хӀалтӀизабула [[гӀараб алипба]], амма гӀараб мацӀалда гӀечӀел гьаркьазе 4 хӀарп жубараб: ''пе'' (<big><big>پ</big></big>), ''че'' (<big><big>چ</big></big>), ''же'' (<big><big>ژ</big></big>) ва ''гаф'' (<big><big>گ</big></big>). ТӀолго парс алипбаялда буго 32 гӀаламат<ref>{{Cite web |url=http://iranica.com/articles/arabic-iii |title=L. P. Elwell-Sutton. ARABIC LANGUAGE iii. Arabic influences in Persian literature |access-date=2011-08-10 |archive-date=2011-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510071314/http://www.iranica.com/articles/arabic-iii |deadlink=yes }}</ref>. === Рагьарал === [[Файл:Farsi_vowel_chart.svg|справа|мини|The vowel phonemes of modern Tehran Persian]] Тарихияб рахъалъ, парс мацӀалда рагьарал ратӀа гьарулаан халалъиялдалъун. Цебесеб цӀияб парс мацӀалда букӀана щуго халатаб рагьараб ({{IPAslink|iː}}, {{IPAslink|uː}}, {{IPAslink|ɒː}}, {{IPAslink|oː}}, {{IPAslink|eː}}) ва лъабго къокъаб рагьараб {{IPAslink|æ}}, {{IPA|/i/}} ва {{IPA|/u/}}. XVӀ гӀасруялдехун гьанжесеб Ираналъул гӀаммаб икълимлъиялда, {{IPA|/eː/}} ва{{IPA|/iː/}} лӀугьана {{IPA|/iː/}} гьаракьлъун, {{IPA|/oː/}} ва{{IPA|/uː/}} лӀугьана {{IPA|/uː/}} гьаракьлъун. Гьединлъидал,басриял {{lang|fa|شیر}} ''shēr'' "гъалбацӀ" vs. {{lang|fa|شیر}} ''shīr'' "рахь", {{lang|fa|زود}} ''zūd'' "хехаб" vs {{lang|fa|زور}} ''zōr'' "къуватаб" гӀадал контрастал тӀагӀун руго. Амма гьеб асасалъул руго гьоркьосарахъиялги, ва цо-цо рагӀабазулӀ ''ē'' ва ''ō'' гьаракь сверула {{IPA|/iː/}} ва {{IPA|/uː/}} гьаракьалде гурел, {{IPA|[eɪ]}} яги {{IPA|[oʊ]}} дифтонгазде (жал цебесеб цӀия парс мацалда рукӀарал {{IPA|[æɪ]}} ва {{IPA|[æʊ]}} дифтонгаздаса лӀугьарал. Гьединал гьркьосарахъиязул мисал батизе бегьула {{lang|fa|روشن}} {{IPA|[roʊʃæn]}} (гвангъараб) гӀадал рагӀабазулӀ. == Референсал == {{reflist}} == Иццал == * {{cite book | last = Kuhrt | first = A. | title = The Persian Empire: A Corpus of Sources from the Achaemenid Period | publisher = Routledge | year = 2013 | isbn = 978-1-136-01694-3 }} * {{cite book | last = Frye | first = Richard Nelson | title = Handbuch der Altertumswissenschaft: Alter Orient-Griechische Geschichte-Römische Geschichte. Band III,7: The History of Ancient Iran | publisher = C.H. Beck | year = 1984 | isbn = 978-3-406-09397-5 | ref = harv | url = https://archive.org/details/historyofancient0000frye }} * {{cite book | last = Schmitt | first = Rüdiger | title = The Old Persian Inscriptions of Naqsh-i Rustam and Persepolis | publisher = Corpus Inscriptionum Iranicarum by School of Oriental and African Studies | year = 2000 | isbn = 978-0-7286-0314-1 | ref = harv}} * {{cite book | title = History of Civilizations of Central Asia: The crossroads of civilizations, A.D. 250 to 750 | year = 1996 | publisher = UNESCO | last = B. A. Litvinsky | first = Ahmad Hasan Dani | pages = 1–569 | isbn = 9789231032110 | url = https://books.google.com/books?id=883OZBe2sMYC&q=Divashtich|ref=harv}} == ЦӀалиялъе == * {{Cite book |last = Asatrian |first = Garnik |title = Etymological Dictionary of Persian |publisher = Brill Academic Publishers |series = Leiden Indo-European Etymological Dictionary Series, 12 |year = 2010 |isbn = 978-90-04-18341-4 |url = http://www.brill.nl/default.aspx?partid=227&pid=23589 |access-date = 23 May 2010 |archive-url = https://web.archive.org/web/20101227154324/http://brill.nl/default.aspx?partid=227 |archive-date = 27 December 2010 |url-status = dead |df = dmy-all }} * {{cite book|last=Bleeck|first=Arthur Henry|author-link=Arthur Henry Bleeck|url=https://books.google.com/books?id=MsAUAAAAQAAJ|title=A concise grammar of the Persian language|year=1857|accessdate=6 юл 2011}} * {{cite book|last=Bleeck|first=Arthur Henry|url=https://books.google.com/books?id=CiBgAAAAMAAJ|title=A concise grammar of the Persian language: containing dialogues, reading lessons, and a vocabulary: together with a new plan for facilitating the study of languages|year=1857|publisher=B. Quaritch|page=206|accessdate=6 юл 2011}} * {{cite book|last=Bleeck|first=Arthur Henry|url=https://books.google.com/books?id=vroOAAAAQAAJ|title=A concise grammar of the Persian language|year=1857|edition=Oxford University|accessdate=6 юл 2011}} * {{Cite book|last = Dahlén|first = Ashk|title = Modern persisk grammatik|publisher = Ferdosi International Publication|date = април 2014|isbn = 9789197988674|edition = 2nd|origyear = 1st edition October 2010|url = http://www.ashkdahlen.com/index.php?id=152|access-date = 18 February 2011|archive-url = https://web.archive.org/web/20171011020855/http://www.ashkdahlen.com/index.php?id=152|archive-date = 11 октобер 2017|url-status = dead}} *{{Cite book | publisher = Logos Verlag | isbn = 978-3-8325-1620-8 | last = Delshad | first = Farshid | title = Anthologia Persica | date = септембер 2007 }} * {{cite book|last=Doctor|first=Sorabshaw Byramji|url=https://books.google.com/books?id=I0MOAAAAQAAJ|title=The student's Persian and English dictionary, pronouncing, etymological, & explanatory|year=1880|publisher=Irish Presbyterian Mission Press|page=558|accessdate=6 юл 2011}} * {{cite book|last=Doctor|first=Sorabshaw Byramji|author2-last=Saʻdī|url=https://books.google.com/books?id=xUUOAAAAQAAJ|title=Second book of Persian, to which are added the Pandnámah of Shaikh Saádi and the Gulistán, chapter 1, together with vocabulary and short notes |year=1880|publisher=Irish Presbyterian Mission Press|edition=2|page=120|accessdate=6 юл 2011}} * {{cite book|last=Doctor|first=Sorabshaw Byramji|url=https://books.google.com/books?id=NEMOAAAAQAAJ|title=The Persian primer, being an elementary treatise on grammar, with exercises|year=1879|publisher=Irish Presbyterian Mission Press|page=94|accessdate=6 юл 2011}} * {{cite book|last=Doctor|first=Sorabshaw Byramji|url=https://archive.org/details/anewgrammarpers00doctgoog|title=A new grammar of the Persian tongue for the use of schools and colleges|year=1875|publisher=Irish Presbyterian Mission Press|page=[https://archive.org/details/anewgrammarpers00doctgoog/page/n94 84]|accessdate=6 юл 2011}} * {{cite book|last=Forbes|first=Duncan|url=https://archive.org/details/agrammarpersian00lagoog|title=A grammar of the Persian language: To which is added, a selection of easy extracts for reading, together with a copious vocabulary|year=1844|publisher=Printed for the author, sold by Allen & co.|edition=2|page=158|accessdate=6 юл 2011}} * {{cite book|last=Forbes|first=Duncan|url=https://archive.org/details/agrammarpersian00lagoog|title=A grammar of the Persian language: To which is added, a selection of easy extracts for reading, together with a copious vocabulary|year=1844|publisher=Printed for the author, sold by Allen & co.|edition=2|page=114|accessdate=6 юл 2011}} * {{cite book|last=Forbes|first=Duncan|url=https://books.google.com/books?id=DoRQAAAAYAAJ|title=A grammar of the Persian language: to which is added, a selection of easy extracts for reading, together with a vocabulary, and translations|year=1876|publisher=W.H. Allen|page=238|accessdate=6 юл 2011}} * {{cite book|last=Forbes|first=Duncan|url=https://books.google.com/books?id=BDoMAAAAYAAJ|title=A grammar of the Persian language: to which is added, a selection of easy extracts for reading, together with a vocabulary, and translations|year=1869|publisher=W.H. Allen & co.|edition=4|page=238|accessdate=6 юл 2011}} * {{cite book|last=Ibrâhîm|first=Muḥammad|url=https://archive.org/details/agrammarpersian00ibrgoog|title=A grammar of the Persian language |year=1841|accessdate=6 юл 2011}} * {{cite book|last=Jones|first=Sir William|authorlink=William Jones (philologist)|url=https://books.google.com/books?id=YkBbAAAAQAAJ|title=A grammar of the Persian language|year=1783|edition=3|accessdate=6 юл 2011}} * {{cite book|last=Jones|first=Sir William|url=https://books.google.com/books?id=3T9bAAAAQAAJ|title=A grammar of the Persian language|year=1797|edition=4|accessdate=6 юл 2011}} *{{cite book|last=Jones|first=Sir William|url=https://books.google.com/books?id=IEhFAQAAIAAJ|title=A grammar of the Persian language|year=1801|publisher=Murray and Highley, J. Sewell|edition=5|page=194|accessdate=6 юл 2011}} *{{cite book|last=Jones|first=Sir William|editor=Samuel Lee|url=https://archive.org/details/bub_gb_p4dBAAAAYAAJ|title=A grammar of the Persian language|year=1823|publisher=Printed by W. Nicol, for Parbury, Allen, and co.|edition=8|page=230|accessdate=6 юл 2011}} * {{cite book|last=Jones|first=Sir William|url=https://archive.org/details/agrammarpersian01jonegoog|title=A grammar of the Persian language|editor=Samuel Lee|year=1828|publisher=Printed by W. Nicol, for Parbury, Allen, and Co.|edition=9|page=[https://archive.org/details/agrammarpersian01jonegoog/page/n316 283]|accessdate=6 юл 2011}} * {{Cite book|last = Lazard|first = Gilbert|title = Grammaire du persan contemporain|publisher = Institut Français de Recherche en Iran|date = January 2006|isbn = 978-2909961378|url = http://www.peeters-leuven.be/boekoverz.asp?nr=8392|access-date = 2020-11-20|archive-date = 2012-05-03|archive-url = https://web.archive.org/web/20120503214743/http://www.peeters-leuven.be/boekoverz.asp?nr=8392|url-status = хвараб}} * {{cite book|last=Lumsden|first=Matthew|url=https://books.google.com/books?id=a7dIAAAAcAAJ|title=A grammar of the Persian language; comprising a portion of the elements of Arabic inflexion etc|year=1810|publisher=Watley|accessdate=6 юл 2011}} *{{Cite book| edition = illustrated| publisher = RoutledgeCurzon| isbn = 0-7007-1695-5| last = Mace| first = John| title = Persian Grammar: For Reference and Revision| date = 18 October 2002}} * {{cite book|last=Moises|first=Edward|url=https://books.google.com/books?id=O3lHAAAAYAAJ|title=The Persian interpreter: in three parts: A grammar of the Persian language. Persian extracts, in prose and verse. A vocabulary: Persian and English|year=1792|publisher=Printed by L. Hodgson|page=143|accessdate=6 юл 2011}} * {{cite book|last=Palmer|first=Edward Henry|authorlink=Edward Henry Palmer|url=https://archive.org/details/aconcisediction00stragoog|title=A concise dictionary, English-Persian; together with a simplified grammar of the Persian language. Completed and ed. by G. Le Strange|editor=Guy Le Strange|year=1883|accessdate=6 юл 2011}} * {{cite book|last=Palmer|first=Edward Henry|authorlink=Edward Henry Palmer|url=https://archive.org/details/aconcisediction00stragoog|title=A concise dictionary, English-Persian: together with a simplified grammar of the Persian language|editor=Guy Le Strange|year=1883|publisher=Trübner|page=[https://archive.org/details/aconcisediction00stragoog/page/n60 42]|accessdate=6 юл 2011}} * {{cite book|last=Platts|first=John Thompson|url=https://books.google.com/books?id=pxKkZZgJxcwC|title=A grammar of the Persian language ...|year=1894|publisher=Williams and Norgate|accessdate=6 юл 2011}} * {{cite book|last=Ranking|first=George Speirs Alexander|url=https://archive.org/details/aprimerpersianc00rankgoog|title=A primer of Persian: containing selections for reading and composition with the elements of syntax|year=1907|publisher=The Claredon Press|page=[https://archive.org/details/aprimerpersianc00rankgoog/page/n76 72]|accessdate=6 юл 2011}} * {{cite book|last=Richardson|first=John|url=https://archive.org/details/avocabularypers00richgoog|title=A vocabulary, Persian, Arabic, and English: abridged from the quarto edition of Richardson's dictionary|editor=Sir Charles Wilkins |editor2=David Hopkins|year=1810|publisher=Printed for F. and C. Rivingson|page=[https://archive.org/details/avocabularypers00richgoog/page/n657 643]|accessdate=6 юл 2011}} * {{cite book|last=Rosen|first=Friedrich|author2-last=Nāṣir al-Dīn Shāh (Shah of Iran)|url=https://books.google.com/books?id=Exb_NBfBuZkC|title=Modern Persian colloquial grammar: containing a short grammar, dialogues and extracts from Nasir-Eddin shah's diaries, tales, etc., and a vocabulary|year=1898|publisher=Luzac & C.̊|page=400|accessdate=6 юл 2011}} *{{Cite book | publisher = L. Reichert | isbn = 3-88226-413-6 | title = Compendium linguarum Iranicarum | url = https://archive.org/details/compendiumlingua0000unse | year = 1989 | first = Rüdiger | last = Schmitt }} * {{cite book|last=Sen|first=Ramdhun|url=https://books.google.com/books?id=3T1bAAAAQAAJ|title=A dictionary in Persian and English, with pronunciation (ed. by M.C. Sen).|editor=Madhub Chunder Sen|year=1841|edition=2|accessdate=6 юл 2011}} * {{cite book|last=Sen|first=Ramdhun|url=https://books.google.com/books?id=RJAvAAAAYAAJ|title=A dictionary in Persian and English|year=1829|publisher=Printed for the author at the Baptist Mission Press|page=226|accessdate=6 юл 2011}} * {{cite book|last=Sen|first=Ramdhun|url=https://books.google.com/books?id=sk4OAAAAQAAJ|title=A dictionary in English and Persian |year=1833|publisher=Printed at the Baptist Mission Press|page=276|accessdate=6 юл 2011}} * {{cite book|last=Sen|first=Ramdhun|url=https://books.google.com/books?id=6j1bAAAAQAAJ|title=A dictionary in English and Persian|year=1833|accessdate=6 юл 2011}} * {{Cite encyclopedia |title=Iran, vi. Iranian languages and scripts |first=Prods Oktor |last=Skjærvø |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |year=2006 |volume=13 |ref=Skjaervo2006 }} *{{Cite book | edition = 3rd Rev | publisher = Ibex Publishers | isbn = 0-936347-29-5 | last = Thackston | first = W. M. | title = An Introduction to Persian | date = 1 май 1993 | url = https://archive.org/details/introductiontope00thac }} * {{cite book|last=Tucker|first=William Thornhill|url=https://books.google.com/books?id=wT5bAAAAQAAJ|title=A pocket dictionary of English and Persian|year=1801|accessdate=6 юл 2011}} * {{cite book|last=Tucker|first=William Thornhill|url=https://archive.org/details/dli.bengal.10689.19273|title=A pocket dictionary of English and Persian|year=1850|publisher=J. Madden|page=145|accessdate=6 юл 2011}} * {{cite book|last=Tucker|first=William Thornhill|url=https://archive.org/details/dli.bengal.10689.19273|title=A pocket dictionary of English and Persian|year=1850|publisher=J. Madden|page=145|accessdate=6 юл 2011}} *{{Cite book | edition = 2 | publisher = Routledge | isbn = 978-0-415-35339-7 |editor = Bernard Comrie | last = Windfuhr | first = Gernot L. | title = The World's Major Languages | chapter = Persian | date = 15 январ 2009 }} * {{cite book|last=Wollaston|first=(Sir) Arthur Naylor|url=https://archive.org/details/anenglishpersia00wollgoog|title=An English-Persian dictionary|year=1882|publisher=W. H. Allen|accessdate=6 юл 2011}} == КъватӀисел мугъчӀваял == ''Ингилис мацӀалда'' {{Interwiki|fa|فارسی|парс|}} * [https://web.archive.org/web/20090830061043/http://www.persianacademy.ir/ Academy of Persian Language and Literature official website] * [http://www.persian-language.com/ Assembly for the Expansion of the Persian Language official website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170606090527/http://www.persian-language.com/ |date=2017-06-06 }} * [https://web.archive.org/web/20121209222040/http://persianlanguage.ir/ Persian language Resources] * [http://www.parstimes.com/language/ Persian Language Resources], parstimes.com * [http://alefbaye2om.org/wp-content/uploads/2015/05/Ma_farsi_balad_im_EN.pdf Persian language tutorial books for beginners] * [[Soleiman Haim|Haim, Soleiman]]. [http://dsal.uchicago.edu/dictionaries/hayyim/ New Persian-English dictionary]. Teheran: Librairie-imprimerie Beroukhim, 1934—1936. uchicago.edu * [[Steingass, Francis Joseph]]. [http://dsal.uchicago.edu/dictionaries/steingass/ A Comprehensive Persian-English dictionary]. London: Routledge & K. Paul, 1892. uchicago.edu * [https://web.archive.org/web/20060720065425/http://www.pavelicpapers.com/documents/odpor/index.html UCLA Language Materials Project:] [https://web.archive.org/web/20170923082042/http://www.lmp.ucla.edu/Profile.aspx?LangID=63&menu=004 Persian], ucla.edu * [http://www.kolahstudio.com/?p=620 How Persian Alphabet Transits into Graffiti], Persian Graffiti * [https://archive.org/details/mike_worldmentoringacademy_03b Basic Persian language course (book + audio files)] USA Foreign Service Institute (FSI) [[Категория:Парс мацӀ| ]] [[Категория:Ираналъул маданият]] [[Категория:Ираналъул мацӀал]] [[Категория:ГӀиракъалъул мацӀал]] [[Категория:Азарбижаналъул мацӀал]] [[Категория:Афгъанистаналъул мацӀал]] [[Категория:Таджикистаналъул мацӀал]] ohcbd3187efnttt07siol1ft3rprsru 0 13757 101451 100881 2026-09-07T13:33:23Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101451 wikitext text/x-wiki '''Джомолу́нгма''' ({{lang-bo|ཇོ་མོ་གླང་མ}}, {{Чиналъул|珠穆朗瑪峰|珠穆朗玛峰|Zhūmùlǎngmǎ fēng|Чжумуланма фэн}}), '''Эвере́ст''' ({{lang-en|Mount Everest}}), ''Сагарма́тха'' ({{lang-ne|सगरमाथा}}), ''Шэнмуфэн'' ({{Китайский|聖母峰|圣母峰|Shèngmǔ fēng}}) — [[Ракьалъул бищун рорхатал тӀогьазул сияхӀ|Ракьалъул бищун борхатаб тӀогь]] (ралъдал гьумералдаса борхалъи 8848<ref>{{cite web|author= |url= https://bigenc.ru/geography/text/1952857|title= Джомолунгма|lang= ru|website= |publisher= [[Россиялъул кӀудияб энциклопедия]]|date= |accessdate= 2019-11-15|archive-date= 2019-11-18|archive-url= https://web.archive.org/web/20191118062612/https://bigenc.ru/geography/text/1952857|url-status= хвараб}}</ref> или 8850<ref name=":02" /><ref>{{Книга|автор=Hualiang Lin, Wenjun Ma, Qiyong Liu|заглавие=Ambient Temperature and Health in China|ответственный=|издание=|место=|издательство=Springer|год=2019|страницы=132|страниц=196|isbn=9811325839}}</ref> метра). == География == [[Файл:Mount Everest location in Himalaya map-ru.svg|300px|мини|слева|<center>Гьималаязда Эверест бугеб бакӀ]] ТӀогь буго [[Гьималая|Гьималаязул]] [[Махалангур-Химал]] балалъ, жиндасан [[Непал]]алъулги [[Тибеталъул автономияб мухъ]]алъулги ([[Чиналъул Халкъияб Жумгьурият|Чин]]) гӀурхъи унеб. Эвересталъул буго ункъцибилаб [[пирамида (геометрия)|пирамидаялъул]] форма, жанубияб гъвел буго цӀикӀкӀун лабалаб. Жанубияб гъвелалда ва хьалбазда [[гӀазу]] ва [[фирн]] чӀчӀоларо, гьеб сабаблъун гьел рукӀуна гӀицӀал. Шималиябги бакъбаккул гъажабетӀералъул борхалъи буго 8393 м. Ахалъиялдаса тӀогьалде борхалъи буго гӀ.-ш. 3550 м. ТӀогь аслияб къагӀидаялъ гӀуцӀун буго гъоркь хутӀарал минералаз. Жанубалдаса Эверес бухьинабун буго [[Лхоцзе]]гун (8516 м) [[Бакъдасеб кьили]] (7906 м) абулеб мугӀрул габурлъиялъ. Хьундарахъалдаса лабалго буссараб бегӀербалаб [[Хьундасеб кьили]]ялъ (7020 м) Эверест цолъизабун буго Хьундасеб тӀогьгун — [[Чангзе]] (7553 м). Бакъбаккуда лабалго батӀалъулеб буго гучаб бакъбаккул къед [[Кангшунг (къед)|Кангшунг]] (3350 м). [[МугӀрузул массив|Массивалдаса]] киналго рахъазде риун рачӀунел руго цӀерлъенал, жал 5000 метраялъул борхалъуда лӀугӀулел. == Климат == Джомолунгмалъул тӀогьиб къойил гьоркьохъеб температура юлалда букӀуна −19 °С, январалда — −36 °C (бегьула гӀодобе ккезе −60 °C-ялде). ТӀогьалъул борхалъи борхалъул чӀвабилъун чвахиялъул гъоркьияб гӀорхъода гӀадин букӀиналъ, сипатал руго тохлъукьего лӀугьунел штормал 160 км/с хехлъиялде рахунел гьуралгун рукӀунел. Маялъул ахиралдаса сентябералъул бакьулъе щвезегӀан букӀунеб роол муссоналъул заманалда бала гӀазу<ref name=":02">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Mount-Everest |title=Mount Everest |author=Wilfrid (Francis) Noyce, Norgay Tenzing, Barry C. Bishop, John Hunt, Stephen Venables |website= |date= |publisher=Encyclopædia Britannica |accessdate=2018-12-22}}</ref>. [[Файл:Everest panorama from Kala Patthar.jpg|мини|center|800px|<center>[[Кала-Патхар]] тӀогьалдаса Эверест бихьулеб куц</center>]] == Борхалъи борцин == [[Файл:Everest 3D.gif|thumb|left|180px|<center>Джомолунгмаялъул 3D-анимация ]] Жинца Джомолунгма Ракьалда бугеб бищун борхатаб тӀогь букӀин чӀезабурав тоцевесев чи вукӀана Гьиндустаналъул [[Математика|математик]] ва [[Топография|топографист]] [[Сикдар, Радханат|Радханат Сикдар]]. 1852 соналъ [[Тригонометрия|тригонометриялъул]] хӀисаб-суалалги жал анлӀидаса дагь гьечӀел обсервациязул хӀасилазда щварал баяназул компиляцияги гьабун,гьев вачӀана XV ТӀогь Ракьалда бищун борхатаб бугилан абураб пикруялде, цебе рикӀкӀунеб букӀараб [[Канченджанга]] гуреб. Гьес борцана гӀага-шагараб борхалъиги, гьебги ккана битӀун 29000 [[фут]] (8839 м). Сикдарил хӀисаб суалалъул хӀасилал официалаб куцалда басма гьаруна 1856 соналъул марталъ.<ref>{{cite web|url=https://www.thebetterindia.com/165143/bengal-everest-radhanath-sikdar-india-history-news/|title=This Brilliant Bengali ‘Computer’ Discovered the World’s Highest Mountain Without Ever Climbing It!|author=Tanvi Patel|website=The Better India|date=Новембер 24, 2018|publisher=Vikara Services Pvt Ltd|accessdate=2019-04-02}}</ref> Нусго соналдасан, 1952—1954 соназ Гьиндустаналъул топографиячагӀаз цӀидасанги борцана тӀогьалъул борхалъи, ва 1955 соналъ географиялъул гӀелмуялъ къабул гьабуна гьелъул борхалъи ралъдал гьумералдаса 29028 фут (8848 м) бугеб.<ref>{{cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/indian-mathematician-radhanath-sikdar-first-to-identify-everest-as-highest-mountain-peak/articleshow/47496440.cms|title=Indian mathematician Radhanath Sikdar first to identify Everest as highest mountain peak|author=|website=|date=Юн 01, 2015|publisher=The Economic Times|accessdate=2019-04-02}}</ref> 1999 соналъ американазул экспедициялъ мухӀканлъи цӀикӀкӀараб GPS-алатазул кумекалдалъун баянлъизабуна борхалъи 29035 фут (8850 м) +/- 6,5 фут (2 метра) букӀин. 2005 соналъ цогидаб чиналъулаб экспедициялъ баян гьабуна тӀогьалъул хъитӀалъулаб борхалъи 8844,43 метра гӀадин, гьеб къиматгун рази букӀинчӀо Непал, жинца классикияб къимат 8848 м кколеб букӀараб. 2010 соналъ кӀиябго рахъ бачӀана компромиссалде — Джомолунгмаялъул расмияб борхалъиялъул фиксация гьабуна ралъдал гьумералдаса 8848 метра борхалъи бугеб гӀужалда, къвакӀараб минераллъиялъул борхалъи буго 8844 м<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/russian/international/2010/04/100407_everest_height.shtml|title=Китай согласился "приподнять" Эверест на 4 метра|author=|website=|date=8 апреля 2010|publisher=[[BBC]]|accessdate=2019-04-02}}</ref>. МегӀералъул 8850 метраялъул борхалъи гьедин къабул гьабуна кьучӀаблъун геодезиялъул ва картографиялъул гӀемерал специалистаз. == Балагьн гьединго== * [[Гауришанкар]] * [[Льюльяйльяко]] * [[Мауна-Кеа]] * [[Олимп (Марс)]] * [[Охос-дель-Саладо]] * [[Чимборасо]] * [[Реясильвия (кратер)|Реясильвия]] == ХӀужжаби == {{ХІужжаби|33em}} == Адабият == {{refbegin|2}} * {{книга | автор = [[Янгхазбенд, Фрэнсис|Янгхазбанд, Фрэнсис Эдвард]] | заглавие = Борьба за Эверест | место = М., Л. | издательство = Госиздат | год = 1930 }} * {{книга | автор = [[Хант, Генри Сесил Джон|Хант, Джон]] | заглавие = Восхождение на Эверест | место = М. | издательство = Изд-во иностр. лит. | год = 1956 | страниц = 294 }} * {{книга | автор = [[Тенцинг Норгей]] | заглавие = Тигр снегов: Автобиография Тенцинга, записанная с его слов Дж. Р. Ульманом | место = М. | издательство = [[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]] | год = 1957 | страниц = 272 | ref = Тенцинг }} * ''Уилфрид Нойс''. «Южное седло (Эверест)». М., Мысль, 1975. * ''Фриц Рудольф''. «Джомолунгма и её дети». М., Радуга, 1983. (Об Эвересте и доброй сотне вершин Гималаев). * ''[[Месснер, Райнхольд|Reinhold Messner]]''. «Everest: Expedition to the Ultimate» («Эверест: экспедиция к пределу»). New York/London, 1979. * ''Reinhold Messner''. «Everest Solo» (англ. издание «The Crystal Horizon: Everest — The First Solo Ascent»), 1980. * [[Месснер, Райнхольд]]. «Хрустальный горизонт». М., 1990. (О первом одиночном восхождении на Эверест без кислорода и в период [[муссон]]ов). * [http://poxod.ru/literature/e82/p_e82_otredaktorabla_a.html «Эверест-82»] — М., 1983 (материалы первой советской экспедиции) * [http://poxod.ru/literature/e82e2/p_e82e2_oknigeiekspemtj_a.html «Эверест, юго-западная стена»] — Ленинград, 1983 (о первой советской экспедиции) * {{Книга |ответственный = Сост. П. П. Захаров |заглавие = Эверест '82 : Восхождение сов. альпинистов на высочайшую вершину мира |ссылка = http://modernlib.ru/books/neizvesten_avtor/everest82_voshozhdenie_sovetskih_alpinistov_na_visochayshuyu_vershinu_mira/read_1/ |место = М. |издательство = [[Физкультура и спорт (издательство)|Физкультура и спорт]] |год = 1984 |страниц = 368 |ref = Сост. П. П. Захаров }} * {{Книга |автор = [[Кононов, Юрий Вячеславович|Кононов Ю. В.]] |заглавие = Победа над Эверестом : [[Первая советская гималайская экспедиция|Первая советская экспедиция на Эверест (8848 м) «Гималаи '82»]] |ссылка = http://profilib.com/chtenie/147362/yuriy-kononov-pobeda-nad-everestom.php |место = К. |издательство = Здоров'я |год = 1985 |страниц = 103 |ref = Победа над Эверестом }} * {{книга | автор = Isserman, Maurice; Weaver, Stewart. | заглавие = Fallen Giants: A History of Himalayan Mountaineering from the Age of Empire to the Age of Extremes | ссылка = | викитека = | ответственный = | издание = | место = New Haven | издательство = Yale University Press | год = 2008 | columns = | allpages = | серия = | isbn = 978-0-300-11501-7 | doi = | тираж = | ref = Isserman }} * «У каждого свой Эверест». Тольятти, АвтоВАЗбанк. (Иллюстрированный альбом о восхождении команды Волжского автозавода в 1992 году). * Kielkowski Jan. «Mount Everest massif». EXPLO, 2000. («Окрестности Эвереста»). * [[Поппи Брайт]]. «Сбой системы» («System Freeze»), сборник «The Devil You Know», 2003. {{refend}} == РегӀелал == {{Навигация}} * [https://maps.yandex.ru/-/CVglqWjg Джомолунгма] на службе [[Яндекс.Панорамы]] (подъём с высоты 5100 до 6500 метров) * [http://www.explorersweb.com/webtv/videoconsol_everestarial.htm Маршруты восхождений на Джомолунгму (англ.)], при клике на цифре появляется краткая информация и статистика маршрута * [http://www.mtns.ru/mountains/4700/mount_everest/ Джомолунгма и окружение — интерактивная карта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151210045916/http://www.mtns.ru/mountains/4700/mount_everest/ |date=2015-12-10 }}, при клике на вершине окружения на карте выводится информация о выбранной вершине. * [http://alp.org.ua/?p=3598 Кто первым покорил Джомолунгму] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170606133722/http://alp.org.ua/?p=3598 |date=2017-06-06 }} * [http://www.everestian.com/gora-everest-ru.html Описание горы Эверест] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180324162813/http://www.everestian.com/gora-everest-ru.html |date=2018-03-24 }} * {{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/russian/society/2013/05/130528_everest_crowds.shtml|title=Толпы на Джомолунгме: самая высокогорная пробка в мире|author=Джон Келли|date=2013-05-29|website = |publisher=[[Русская служба Би-би-си]]|accessdate=2013-05-29|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GyxRiEnH?url=http://www.bbc.co.uk/russian/society/2013/05/130528_everest_crowds.shtml|archivedate=2013-05-29}} * {{Карта|G-45-III}} [[Категория:Джомолунгма| ]] [[Категория:Дунялалъул пачалихъазул бищун рорхатал тӀогьал]] [[Категория:Непалалъул мугӀрул]] [[Категория:Чиналъул мугӀрузул тӀогьал]] [[Категория:Гьималаял]] 3vwhumlighcz400ohlixbztcvpbct9m 0 13871 101058 99476 2026-09-07T12:23:53Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101058 wikitext text/x-wiki '''''Гьарри Поттер''''' — анкьго [[Фантазияб адабият|фантазияб романалъул]] серия, жибги Британиялъул хъвадарухъан [[Дж. К. Роулинг|Дж. К. Роулингица]] хъвараб. Романаз бицуна [[Загьалъул ва сихӀруялъул Гьогвартс школа|Загьалъул ва сихӀруялъул Гьогвартс школаялъул]] цӀалдохъабилъун кколел гӀолохъанав сахӀир [[Гьарри Поттер (персонаж)|Гьарри Поттерил]] ва гесул гьудулзаби [[Гьермиона Грейнджер|Гьермиона Грейнджерилги]] [[Рон Уизли|Рон Уизлилги]] гӀумруялъул хӀакъалъулӀ. Аслияб сюжеталъулаб мухъ буго Гьаррилги жив хваликъавлъун лӀугьинеги, [[СихӀруялъул вазират]] хӀисабалда лъалеб сахӀиразул хӀукумат тӀаса рехизеги, сахӀиразда ва [[Магл|маглазда]] (сахӀирал гурел гӀадамал) тӀад кверщелги къваригӀарав [[Лорд Волдеморт|Лорд Волдемортилги]] къеркьеялда сверун. 1997 соналъул 26 июналда тӀоцебесеб роман, [[Гьарри Поттер ва Философиячиясул гамачӀ]], къватӀибе бачӀаралдаса, тӀахьазе щвана кӀудиябд машгьурлъи, лъикӀаб къиматкьей ва комеррцияб битӀккей тӀолабго дунялалда. Гьез ракӀ тӀаде цӀана гӀадидаб чӀахӀиязул аудиториялъул, ва гьединго гӀолохъанал тӀахьал цӀалулезул<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2996578.stm|title=Potter's place in the literary canon|work=BBC News|last=Allsobrook|first=Dr. Marian|date=18 June 2003|access-date=15 October 2007|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080109162755/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2996578.stm|archive-date=9 January 2008|df=dmy-all}}</ref>. 2018 соналъул февралалде бугеб ахӀвал-хӀалалда, тӀахьазул бичун букӀун буго 500 миллион экземпляр, гьелъ гьел тӀахьазул серия лӀугьана [[Бищун ричун унел тӀахьазул сияхӀ|тарихалда жаниб бищун бичун унеблъун]], ва гьелъул таржама гьабун буго 80 мацӀалде<ref name="Harry Potter copies">{{cite news|url=https://www.pottermore.com/news/500-million-harry-potter-books-have-now-been-sold-worldwide|work=[[Pottermore]]|title=500 million Harry Potter books have now been sold worldwide|author=The Pottermore News Team|date=1 February 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180314231631/https://www.pottermore.com/news/500-million-harry-potter-books-have-now-been-sold-worldwide|archive-date=14 March 2018|df=dmy-all}}</ref> (авар мацӀалде таржама жеги гьечӀо). Ахирисеб ункъго тӀехьалъ цоцада хадур цун ккуна рекордал бищун ххекко ричун арал тӀахьал хӀисабалда, хасго ахириселъ, жиндир 11 миллион экземпляр [[Америкалъул Цолъарал Штатал|Цолъарал Штатазда]] 24 сагӀаталда жаниб бичун араб. == Сюжет == === Цересел санал === === Волдеморт тӀадвуссин === == ТӀадеги хӀалтӀаби == === ГӀаламалда тӀахьал === == ГӀуцӀи ва жанр == == Темаби == == Насаб == === Басмаби === === Таржамаби === === Сериялъул ахир === === Жилд === == Щвеял == === Маданияб асар === === Коммерцияб битӀккей === === Шапакъатал === == Ресепция == === Адабияб критика === === ЖамгӀияб асар === == Адаптация == === Фильмал === === ХӀаял === === Аудио-тӀахьал === === Спин-офф асарал === == Атракционал == === Гьарри Поттерил сахӀираб дунял === === Гьарри Поттер гьави === == ХӀужжаби == {{ХІужжаби}} == РегӀелал == {{TOC limit|limit=3}} <references /> [[Категория:Гьарри Поттерил хӀакъалъулӀ тӀахьал| ]] [[Категория:Адабиятиял маргьаби|Гьарри Поттер]] [[Категория:Ингилис мацӀалда романал|Гьарри Поттер]] or2eqj5qzqsjgwf96fcngp0m4n15j56 0 13909 101302 100335 2026-09-07T13:08:23Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101302 wikitext text/x-wiki [[Файл:Sirius A and B Hubble photo.jpg|мини|справа|Сириус A и B. «Гьаббл» телескопалъул сурат.]] '''Ру́кьал''' яги '''Си́риус''' ({{lang-la|Sirius}}), гьединго КӀудияб Гьойдул [[α]] ({{lang-la|α Canis Majoris}}) буго [[КӀудияб Гьой (цӀвари)|КӀудияб Гьойдул]] [[цӀвари|цӀваруде]] кколеб цӀва, жибги [[аслияб серия]]дул, A1 [[спектралияб класс|спектралияб классалъул]] кколеб. Сардил [[зоб|зодид]] бищун гвангъарал [[цӀва|цӀвабзазул]] цояб; цӀвабзазул дунялалда рекордлъун гьечӀониги, гьелъул [[гвангъи]] цӀикӀкӀараб буго [[Бакъ|Бакъулалдаса]] 25 нухалъ — Рукьазул борхатаб бихьулеб кунчӀи буго гьеб [[Ракь (планета)|Ракьалде]] гӀагардегӀан букӀин сабаблъун. Гьеб цӀва бихьула Ракьалъул бокьараб регионалдаса, цӀакъго шималалада ругездаса хутӀун. Буго Бакъулаб системалдаса 8,6 [[канлъулаб лъагӀел|канлъулаб лъагӀалил манзилалда]] ва ккола [[Бищун гӀагарал цӀвабзазул сияхӀ|Ракьалде бищун гӀагарал цӀвабзазул цояблъун]]. [[1844 сон гӀелмуялда|1844 соналъ]] [[Бессел, Фридрих Вилгьелм|Фридрих Бесселица]] Рукьал [[кӀирекъараб цӀва]] бугилан абураб пикру загьир гьабуна. [[1862 сон гӀелмуялда|1862 соналъ]] [[Кларк, Алван Грэгьэм|Алван Кларкица]] гьеб ритӀухълъизабуна, жиндие '''Сириус B''' абун цӀар кьураб цадахъ-цӀваги рагьун; гьелдаса нахъе бихьулеб цӀваялде цо-цо '''Сириус A'''-йилан абула. КӀиябго цӀва сверула гӀахьалаб массаялъул централда тӀад гӀага-шагарго 20 [[Астрономикаб цвел|а. цвалил]] манзилалда 50 лъагӀалиде гӀагараб тӀадсверул периодгун. Рукьазул системадул ригь, ,гьанжесел гӀелмиял цӀех-рехазда рекъон, буго гӀага-шагарго 230 млн сон (къимат кьей буго 200-идаса 300 млн сониде щвезегӀан). Байбихьуда Рукьазул система гӀуцӀун букӀун буго В спекртралияб классалъул кӀиго хъахӀабгин-зодикьераб цӀвайидаса: Сириус A-ялъул масса букӀана 2 M_☉ , Сириус B — 5 M_☉. ГӀага-шагарго 120 млн соналъ цебе цӀикӀкӀун масса бугеб B Сириус бухӀун лӀугӀун буго ва багӀараб кӀудацӀвайиде сверун буго, хадуб гьеб, къватӀисеб гъатги реххун, лӀугьун буго хъахӀаб гьитӀинцӀвайил хӀалалӀе, жинда жакъа къоялъги бугеб<ref name="Аванта">Астрономия // Лъималазе энциклопедия. — М.: Аванта+, 2007.</ref>. Жакъа къоялъ Сириус B-ялъул масса буго 1,02 M_☉, ва гьеб ккола лъалел хъахӀал гьитӀинцӀвабзазул бищун ракӀаздаса цояблъун (тайпаял хъахӀал гьитӀинцӀвабзазул масса букӀуна 0,5-0,6 M_☉). == История== === Сириуса B рагьи === == Бугеб бакӀ ва хадуб халкквеялъул шартӀал == == ЦӀваялъул аслияб сипат-суратал == == Рукьазул система == == Рукьазул гӀагардасеб горсвери == == Рукьазул тӀадесверунгури == == Рукьал дунялалъул халкъазул биценазулӀ ва мукъадасал хъвай-хъвагӀаязулӀ == == Балагье гьединго == * [[Бищун гӀагардегӀанал цӀвабзазул сияхӀ]] * [[Бищун гъвангъарал цӀвабзазул сияхӀ]] == ХӀужжаби == {{ХІужжаби}} == Адабият == * {{книга|автор=Holberg J. B. |заглавие=Sirius: Brightest Diamond in the Night Sky |издательство=Springer — Praxis |год=2007 |allpages=250 |isbn=978-0-387-48941-4 |ref=Holberg}} * {{тІехь |автор = Noah Brosch. |бетІер = Sirius Matters |басмахана = Spinger |сон = 2008 |allpages = 216 |isbn = 978-1-4020-8318-1 }} == РегӀелал == * {{статья |заглавие=Remarks on the Mutations of the Stars |издание=[[Philosophical Transactions of the Royal Society|Philosophical Transactions]] |том=51 |страницы=498—504 |jstor=105393 |doi=10.1098/rstl.1759.0049 |ref=Barker |ссылка=https://zenodo.org/record/1432238/files/article.pdf |язык=en |автор=Barker, Tho.; Stukeley, W. |год=1760 |тип=journal}} {{КІудияб Гьоялъул цадахъцІвалъиялъул цІваби}} [[Категория:КӀирекъарал цӀваби]] [[Категория:КӀудияб Гьой (созвездие)]] [[Категория:Катастеризмал]] [[Категория:ХъахӀал гӀитӀинцӀваби]] [[Категория:Бакъуде бищун гӀагардегӀанал цӀваби]] [[Категория:Объекты Байерил объектал]] [[Категория:Флемстидил объектал]] [[Категория:Аслияб сериялъул хъахӀал цӀваби]] 0nou9w8micqzlf816v5y3b5g1h1m9k2 0 13947 101031 99380 2026-09-07T12:19:22Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101031 wikitext text/x-wiki {{ЧӀБ+Россия|статус=|авар_цӀар=Военный городок|оригинал_цӀар=|сурат=|lat_deg=42.669|lat_min=|lat_sec=|lon_deg=46.187|lon_min=|lon_sec=|CoordAddon=|икълим=Дагъистан|мухъ=Болъихъ мухъ|поселениялъул_тайпа=|поселение=|бетӀерасул_тайпа=|бетӀер=|кьучӀ_лъей=|ЧӀБ_централъул_борхалъи=|климат=|халкъ=|рикӀкӀараб_сон=|гъунки=|агломерация=|миллияб_гӀуцӀи=[[Аварал]] ва цогиял|дин=[[Ислам]]|этнохороним=городокалдасев, городокалдасей, городокалдасел|телефоналъул_код=|почалъул_индекс=368971|цифрабазул_идентификатор=|цифрабазул_идентификатор2=|цифрабазул_идентификатор3=|сайт=|сайталъул_мацӀ=|Commons_категория=|икълималде=}} '''Военный городок''' ({{Lang-ru|Военный городок}}) — 33-абилеб хасаб мотокьвагьдеялъул бригада (2005—2011), [[Болъихъ|Болъихъ росулӀ]] аскӀоб бугеб чӀел-бакӀ. ==Миллатал== == География == == Дин == 6x8m6lmb7cl5wu5mz2av278ewcul3ok 0 13965 100960 99184 2026-09-07T12:06:59Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100960 wikitext text/x-wiki '''Адабият''' ялъуни '''литература''' гӀатӀидаб магӀнаялда — хъварал хӀалтӀабазул мажмугӀ, гьединго гьеб хӀалтӀизабула дагьабги хасаб магӀнаялда гьунарлъиялъул форма хӀисабалда ругел асаразе, хасго прозаикияб гьунарияб адабияталъе, [[Драма|драмаялъе]] ва [[Поэзия|поэзиялъе]]<ref name="OD">{{cite web|url=https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/american_english/literature|title=Literature: definition|publisher=Oxford Learner's Dictionaries}}</ref>. Ахирисел гӀасрабазда гьеб термин гӀатӀид гьабуна гъорлӀе жиндир гӀемерисеб хъван бугеб кӀалзул адабиятги бачун<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/art/oral-literature|title=Oral literature|publisher=[[Encyclopaedia Britannica]]}}; see also [[Homer]].</ref>. Адабият ккола лъай ва рекӀелгъей хъваялъул, цӀуниялъул ва цоцахъе кьеялъул къагӀида. Гьунарлъиялъул форма хӀисабалда, адабияталъ гъорлӀе рачине бегьула гьединго гьунарияб-гуреб (гӀалмияб) адабияталъул батӀи-батӀиял жанрал — [[автобиография]], [[Къохъвай|къохъваял]], [[Мемуар|мемуарал]], [[Рисалат (ругьел)|рисалатал]], [[Эссе|эссеял]]. ГӀатӀидат баянкьеялда рекъон, адабияталъ гъорлӀе рачуна гьунариял-гурел тӀахьал, макъалаби ва цогидаб хасаб темаялдаги хурхараб басмаялде бахъараб информация<ref name="EB2">[https://www.britannica.com/art/literature "Literature" in the ''Encyclopaedia Britannica'', online]</ref><ref>''OED''</ref>. ''Адабият'' абураб термин буго гӀараб мацӀалъул адаб ({{Lang-ar|أدب}}) абураб рагӀудаса бачӀараб. ''Литература'' абураб термин буго латин мацӀалъул ''iteratura/litteratura'' "малъи", "хъвай", "грамматика" абураб ва бачӀиналъулӀ магӀна "хӀарпаздалъул хъварал формаби" бугеб рагӀудаса ([[Латин мацӀ|лат.]] ''litera/littera'' "хӀарп")<ref name="oetyd2">{{cite web|title=literature (n.)|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=literature&allowed_in_frame=0|publisher=Online Etymology Dictionary|access-date=9 February 2014}}</ref>. Гьеб гуребги, термин хӀалтӀизабун букӀуна [[КӀалзул адабият|кӀалзул ва кочӀол текстазеги]]<ref name="meyer2">{{cite journal|last=Meyer|first=Jim|year=1997|title=What is Literature? A Definition Based on Prototypes|url=http://www.und.nodak.edu/dept/linguistics/wp/1997Meyer.htm|journal=Work Papers of the Summer Institute of Linguistics, University of North Dakota Session|volume=41|issue=1|access-date=11 February 2014}}{{Хвараб регӀел|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=January 2021}}</ref><ref>{{cite journal|last=Finnegan|first=Ruth|title=How Oral Is Oral Literature?|url=https://archive.org/details/bulletin-soas_1974_37_1/page/n67|journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies|year=1974|volume=37|issue=1|pages=52–64|jstor=614104|doi=10.1017/s0041977x00094842}} {{subscription required}}</ref>. [[Басмаялъул тарих|Басмаялъул технологиял церетӀеялъ]] рес кьун буго адабият ва хъварал хӀалтиӀаби, гьединго [[электроникияб адабиятги]], кӀванагӀан цӀикӀкӀун тӀиритӀиялъе Адабияталъе классифкация гьабула гьеб поэзия, проза ва драма ккеялда бан, гьединго асаразе категоризация гьабула гьел хасал тарихиял периодазда рекъон лъеяздалъун, [[Эстетика|эстетикиял]] хаслъиязда яги [[Жанр|жанразда]] рекъонги. ==Баянкьей== ==Тарих== ===КӀалзул адабият=== ====ПасихӀлъиялъул гьунар==== ===Хъвай=== ===Цебесеб хъвавул адабият=== ===Басмалъиялъул пиша=== ===Университеталъулаб дисциплина=== === Руччаби ва адабият === ===Лъималазул адабият=== == Эстетика == ===Адабияталъул теория=== ===Гьунарияб адабият=== ===Гьунарияб адабияталъул кӀвар=== ==Диниял текстаз асарин== ==Адабияталъул формаби== ===Гьунарияб адабият=== ====Поэзия==== ====Проза==== =====Роман===== =====Хабар===== =====Къиса===== ===Драма=== ===Эпос=== ===Эссе=== ===Документалияб проза=== ===Мемуарияб адабият=== ===ГӀелмияб ва гӀелмиябгин популярияб адабият=== ===Баян-адабият=== ===Лъайкьеяб адабият=== ===Графикияб роман=== ===Электроникияб адабият=== ==Къанун== ===Къанун ва адабият=== ===Авторасул хӀукъукъал=== ===Цензура=== ==Шапакъатал== ==Балагье гьединго== ==ХӀужжаби== {{ХІужжаби}} ==РегӀелал== ===Библиография=== ==КъватӀисел регӀелал== [[Категория:Адабият| ]] 4b0rtkb0ch09oa7g2142dc2hz2284i0 0 13998 101260 100127 2026-09-07T13:01:23Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101260 wikitext text/x-wiki {{Хъвадарухъан|цӀар=МухӀамад Рамазанов|сурат=|сурат_кӀодолъи=|тӀубараб_цӀар=|гьави=27 март 1936|гьавураб_бакӀ=[[Гъоркьинхело|Гъоркьияб Инхело]], [[Болъихъ мухъ]], [[Дагъистаналъул Автономияб Советияб Социализмаялъул Республика|ДАССР]], [[РСФСР]], [[СССР]]|хвей=7 май 2008 (72 сон)|хвараб_бакӀ=[[Могилёвское (росу)|Могилёвское]], [[Хасавюрт мухъ]], [[Дагъистан]], [[Россия]]|ватӀанчилъи={{USSR}}<br>{{RUS}}|миллат=[[Аварал|аварав]]|эбел=|лъади=|лъимал=|гӀагарлъи=|лъайщвей=Имам Шамилил цӀаралда бугеб Кавказалъул халкъазул университет|алма_матер=|пиша={{flatlist| * прозачи }}|дебют=«Халатаб къо», 1980|премиял=}} '''МухӀамад''' '''Мусаласул''' '''Рамазанов''' ([[27 март]] [[1936]] — [[7 май]] [[2008 сон|2008]]<ref>{{Cite web|title=Peoples.ru — Магомед Рамазанов. Биография|url=https://www.peoples.ru/art/literature/story/magomed_ramazanov/|access-date=2024-05-16|archive-date=|archive-url=|url-status=}}</ref>) — [[Дагъистан|дагъистаналъул]] [[хъвадарухъан]], прозачи, журналист ва байбихьул классазул [[мугӀалим]]. == ГӀумрухъвай == МухӀамад Рамазанов гьавуна 27 марталъ 1936 соналъ [[Дагъистаналъул Автономияб Советияб Солиализмаялъул Республика|Дагъистаналъул Автономияб Советияб Социализмаялъул Республикаялда]] [[Болъихъ мухъ|Болъихъ районалда]] [[Гъоркьияб Инхело]] росулӀ мискинав векьарухъан Мусалавил хъизаналда. Гьасул эбел Гъоркьияб Инхело росулӀа [[КӀкӀаралал|кӀкӀаралай]] йикӀана, ва гьасул эмен [[Гъодоберисел|гъодоберисев]] вукӀана. Гъоркьияб Инхело росулӀ анкьго соналъул школалъул лӀугӀизабиялдаса хадув, гьав Болъихъ росулӀ гьоркьохъеб школалде лӀугьана ва 1953 соналъ гьас лӀугӀизабуна гьаб. 1954 соналдаса 1959 соналде щвезегӀан Максим Горькиясул цӀаралда бугеб колхозалда звеньевойлъун Донбассалъул шахтазда ва [[Хъизихъ|Гуржистаналда]] стройказда хӀалтӀулаан. ГӀуру къарал ва рехун тарал ракьазул хӀалтӀизариялъе гӀоло гьав [[Узбекистан|Узбекистаналде]] рекӀун ана. Ташкент областалда Гулистан шагьаралда байбихьул классазул учителазул хӀадурлъи гьабиялъул педкласс лӀугӀизабуна, [[Ленин, Ильял Владимир|Ленинасул]] цӀаралда бугеб [[Ташкент|Ташкент шагьаралъул]] пачалихъияб университеталъул филологиялъулаб факультеталде лӀугьана, амма гьас тӀолго ункъго курсал лӀугӀизабичӀо хъизаналъул шартӀал сабаблъун. [[Хасаюрт|Хасавюрт шагьаралда]] гьас цӀали халат гьабуна, ва [[Имам Шамил|Имам Шамилил]] цӀаралда бугеб Кавказалъул халкъазул университеталде лӀугьана ва лӀугӀизабуна гьаб, филологасулги журналистасулги квалификациялъул кьейгун. 2008 соналъ хвана, гӀемераб мехалъ бугеб унти сабаблъун. == Гьунар == 1980 соналъ хъвазе байбихьана, [[ГӀурус мацӀ|гӀурус мацӀалда]] ункъго тӀехь бахъана: «Длинный день (Халатаб къо)», «Сказка постучались в дверь (Маргьа нуцӀида кӀутӀана)», «Богач, бедняк и серые разбойники» (Бечедав, мискинав ва цӀахӀилал хъачагъал)», «Звери и птицы хотели учиться (Жанаваразе ва хӀанчӀазе цӀализе бокьана)». Гьас хъвана хабарал, маргьаби, къисаби, легендаби, биценал. Жиндирго асаразда гьас захӀмат, гӀагараб ракьалъул берцинлъи, тӀолабго инсул ВатӀан ва халкъазул гӀадатал кочӀолъ беццулаан. РухӀияб, эстетикаялъулаб ва ватӀан хӀиралъиялъул тарбиялъул хӀакъалъулӀ хъвалаан<ref>{{Cite web|title=МухIамад Рамазанов — Могилёвское росдал тарих|url=http://mogilevskoe.e-dag.ru/about/4|access-date=2024-05-16|archive-date=2018-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20180930051857/http://mogilevskoe.e-dag.ru/about/4|url-status=dead}}</ref>. ==МугъчӀваял== 7mtpbpnqjhq0ul2ywc6pj923evoz3f0 0 14006 101297 100303 2026-09-07T13:07:33Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101297 wikitext text/x-wiki {{Infobox book <!-- See Wikipedia:WikiProject_Novels or Wikipedia:WikiProject_Books --> | name = Розаялъул цІар | genre = [[Тарихияб детектив]] | dewey = 853/.914 19 | isbn = 978-0-15-144647-6 | pages = 512 | media_type = Басмаяб ([[тамахаб жилд]]) | avar_pub_date = ГьечІо | pub_date = [[1980 сон адабияталда|1980]] | publisher = [[Бомпиани]] (Италия) | series = | title_orig = Il nome della rosa<!--sic--> | language = [[Итал мацӀ|Итал]] | country = [[Италия]] | cover_artist = | author = [[Умберто Эко]] | caption = ТІоцебесеб басмаялъул жилд (Италиялъул) | image = The Name of the Rose.jpg | translator = | congress = PQ4865.C6 N613 1983 }} '''''Розаялъул цӀар''''' ({{langx|it|Il nome della rosa}}, {{IPA|it|il ˈnoːme della ˈrɔːza|IPA}}) буго [[Италия|итал]] хъвадарухъан [[Умберто Эко|Умберто Экол]] 1980 соналъул [[дебютияб роман]]. Гьеб буго [[Тарихияб гьунарияб адабият|историкияб]] [[детектив]], жиндир лӀугьа-бахъин итал [[Монастер|монастералда]] 1327 соналъ ккараб, ва интеллектуалияб детектив, гъорлӀе гьунарияб литературалдаса [[Семиотика|семиотикаги]], инжилияб анализги, гьоркьогӀасрабазулаб гӀелмулъайги литературияб теорияги бачараб. Роман [[Авар мацӀ|авар мацӀалде]] жеги буссинабун гьечӀо. Романалъул тӀолго дунялалда 50 миллионалдаса цӀикӀкӀун экземпляр бичун ана, гьеб лӀугьана кида букӀаниги басмаялда рахъарал бестселлеразул цояблъун<ref>[http://search.barnesandnoble.com/The-Name-of-the-Rose/Umberto-Eco/e/9780156001311 Library Journal] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080921060952/http://search.barnesandnoble.com/The-Name-of-the-Rose/Umberto-Eco/e/9780156001311/|date=2008-09-21}} (no date)</ref>. Гьелъие щвана гӀемерал халкъаздагьоркьосел шапакъатал ва къиматал, 1982 соналъ [[Стержил премия]], 1982 соналъ Медичил премия гӀадал, ва элъ ккуна 14леб бакӀ [[Le Monde'алъул гӀасруялъулаб 100 тӀехь]]. == Сюжет == == Символал == == Аслиял темаби == == Айдификиумалъул лабиринт == == ЦӀар == == Аллюзиял == === Цогидал хӀалтӀабазде === === Унго-унгояб тарихалде ва географиялде === == Адаптациял == === Драматикиял хӀалтӀаби === === Фильмал === === ХӀаял === === Музыка === === ТВ === == Балагье гьединго == == ХӀужжаби == == Сурсатал == * {{cite book | first = Umberto | last = Eco | title = The Name of the Rose | url = https://archive.org/details/nameofrose000ecou | url-access = registration | publisher = Harcourt | year = 1983 }} * {{cite book | first = Theresa | last = Coletti | title = Naming the Rose | url = https://archive.org/details/namingroseecomed00cole | url-access = registration | publisher = Cornell University Press | year = 1988 }} * {{cite book | first = Adele | last = Haft | title = The Key to The Name of the Rose | url = https://archive.org/details/keytothenameofro0000haft | publisher = University of Michigan Press | year = 1999 }} {{ISBN|978-0-472-08621-4}} * {{cite web |last = Ketzan |first = Erik |title = Borges and The Name of the Rose |url = http://www.themodernword.com/borges/borges_papers_ketzan.html |access-date = 2007-08-18 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20070814084440/http://www.themodernword.com/borges/borges_papers_ketzan.html |archive-date = 2007-08-14 }} * {{cite book | last = Wischermann | first = Heinfried | title = Romanesque | publisher = Konemann | year = 1997 }} == КъватӀисел регӀелал == ''[[Ингилис мацӀ|Ингилисалда]]'' {{Wikiquote|Umberto Eco}} * [http://www.bbc.co.uk/worldservice/specials/133_wbc_archive_new/page2.shtml Umberto Eco discusses ''The Name of the Rose ''] on the BBC ''[[World Book Club]]'' * [http://imdb.com/title/tt0091605/ IMDb.com Listing: ''The Name of the Rose''] * [http://www.klostereberbach.com Filming location Kloster Eberbach, Germany] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180429052001/http://klostereberbach.com/ |date=2018-04-29 }} * [http://www.postmodernmystery.com/name_of_the_rose.html ''The Name of the Rose'' by Umberto Eco, reviewed by Ted Gioia (Postmodern Mystery)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140429214913/http://www.postmodernmystery.com/name_of_the_rose.html |date=2014-04-29 }} * [https://www.nytimes.com/books/98/12/06/specials/eco-rose.html ''New York Times'' Review] {{Умберто Эко}} {{Розаялъул цІар}} {{Authority control}} {{Use British English Oxford spelling|date=May 2019}} {{DEFAULTSORT:Розаялъул цІар}} [[Категория:Розаялъул цӀар| ]] [[Категория:Лъугьа-бахъин XIV гӀасруялда ккарал романал]] [[Категория:1980 соналъул романал]] [[Категория:Семиотикаялъул тӀахьал]] [[Категория:Тарихияб такъсиразулал романал]] [[Категория:Итал романал, жидедаса фильмал рахъарал]] [[Категория:Italian novels adapted into plays]] [[Категория:Жидедаса видео хӀаял рахъарал романал]] [[Категория:Гьоркьохъел гьунариял романал]] [[Категория:Умберто Экол романал]] [[Категория:Лъугьа-бахъин Италиялда ккарал романал]] [[Категория:Лъугьа-бахъин Гьоркьохъел гӀасрабазда ккарал романал]] [[Категория:Философиялъулал романал]] [[Категория:Диналъул философия|Розаялъул цӀар]] [[Категория:Постмодерниял романал]] [[Категория:Диналъул хӀакъалъулӀ романал]] <!--see talk page--> [[Категория:XX гӀасруялъул итал романал]] [[Категория:Тарихияб детективияб роман]] [[Категория:1980 соналъул дебьютиял романал]] [[Категория:Лъугьа-бахъин библиотекаялда ккарал хӀалтӀаби]] [[Категория:Лъугьа-бахъин монастеразда ккарал хӀалтӀаби]] [[Категория:Гьунарияб адабияталъул библиотекаби]] [[Категория:1320-л саназда лӀугьа-бахъин ккарал гьунариял асарал]] [[Категория:Инквизиция гьунарияб адабияталда]] [[Категория:Тарихияб детектив]] [[Категория:Католицизм гьунарияб адабияталда]] [[Категория:Клерикиял детективал]] [[Категория:Стержил премия щварал хӀалтӀаби]] 4yi6jq40nd4f4rsnm2v57ds22ggpdln 0 14027 101258 100125 2026-09-07T13:01:03Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101258 wikitext text/x-wiki {{Хъвадарухъан|цӀар=МухӀамад Гунашев|сурат= Магомед Гунашев.jpg|сурат_кӀодолъи=|тӀубараб_цӀар=|гьави=1936|гьавураб_бакӀ=[[ЦӀатӀанихъ]], [[Унсоколо мухъ]], [[Дагъистаналъул Автономияб Советияб Социализмаялъул Республика|ДАССР]], [[РСФСР]], [[СССР]]|хвей=8 март 2013 (76 сон)|ватӀанчилъи={{USSR}}<br>{{RUS}}|миллат=[[Аварал|аварав]]|эбел=|лъади=|лъимал=|гӀагарлъи=|лъайщвей=Дагъистаналъул пачалихъияб университеталъул филологияб факультет|алма_матер=|пиша={{flatlist| * ШагӀир }}|дебют=«ГIолохъабазул гьаркьал» (коллективияб тIехь), 1961|премиял= }} '''Гунашев МухӀамад Гунашил вас''' (гьавуна 1936 соналъ - хвана 8 март 2013 соналъ) — [[Дагъистан|дагъистаналъул]] [[хъвадарухъан]] ва [[мугӀалим]]. == Биография == МухӀамад гьавуна 1935 соналда [[Дагъистаналъул Автономияб Советияб Солиализмаялъул Республика|Дагъистаналъул Автономияб Советияб Социализмаялъул Республикаялда]] [[Унсоколо мухъ|Унсоколо районалда]] [[ЦӀатӀанихъ|ЦӀатӀанихъ]] росулӀ. Гьесул тӀоцересел асарал бакӀалъул газеталда хъван руго. Гьезул цояб «Дагестанская правда»-ялда басмаялда бахъун буго. ДГУялъул филиал дос занятиязде инчӀого лӀугӀизабуна. ХалтӀиялъул пиша байбихьизабуна МухӀамадица байбихьул классазул учителлъун, цинги хӀалтӀана Рилъаб районалъул «Заря коммунизма» газетаялъул жавабияв редакторлъун. 1962-ялдаса 1976-ялде Унсоколо районалъул «Садовод» газетаялъул редакциялда хӀалтӀана, цин литератураялъул хӀалтӀухъанлъул, цинги редакторлъун. МухӀамад Гунашев Хасавюрталда «НасихӀат» авар газетаялъул редакторалъул заместителлъун хӀалтӀана. 2000-ялдаса Россиялъул хъвадарухъаназул союзалъул член вуго дов. СССР-алъул журналистазул союзалъул членлъун вукӀана. 1954 соналда МухӀамад Гунашевасул асарал «Дружба» альманахалда басмаялда рахъуна. 1961 соналда гӀолохъанав шагӀирасул асарал «Голоса молодых» сборникаялде лӀугьана. 1974 соналда тӀоцӀебесеб «Мелодия гор» сборник бахъана. 1989 соналда Дагучпедгизалда «Вечный очаг» асаразул тӀехь бахъана. 2000 соналда МахӀачхъалаялда шагӀирасул «Избранное» тӀехь бахъана. Гьесул гӀемерал асарал кучӀдуллъун лӀугьана. МухӀамадие «В. И. Ленинасул 100 сон гьавураб къоялъул хӀурматалда» медаль кьуна. [[ХъахӀабросулӀа МахӀмуд|ХъахӀабросулӀа МахӀмудил]] цӀаралда бугеб жамгӀияб литератураялъул премиялъул лауреат вуго дов. g39y6g2kyrzajmc84ge588a6od04yg3 0 14029 100949 99163 2026-09-07T12:05:09Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100949 wikitext text/x-wiki ''{{selfref|Википедиялъул макъалабазе аваралъул ИФА транскрипция гьабиялъул квеки щвезе, ралагье [[Help:ИФА/Авар|Квеки:ИФА/Авар]].}}'' {{IPA notice}} '''Авар фонология''' — бицунеб [[Авар мацӀ|авар мацӀалда]] ругел каламалъул гьаркьазул система. Цогидал мацӀаздаго гӀадин, авар мацӀалъулги буго абулеб куцалъул батӀалъи диалекталдаса диалекталде. Авар мацӀалъул фонетикияб анализалъул концентрация гьабула [[Авар мацӀ|стандартаб мацӀалъул]] акценталда; гьединго руго [[Авар свералаби|свералаби]], жиде-жидер хасаб фонетикияб батӀалъи бугел. [[Рагьараб|Рагьаразулги]] [[Рагьукъаб|рагьукъазулги]] рикӀкӀадул рахъалъ, цогидал кавказалъулал мацӀазда гьорлӀ, [[Авар мацӀ|авар мацӀалъ]] ккола гьоркьохъеб бакӀ. Рагьарал гьаркьал цӀикӀкӀун руго БакътӀерхьул Кавказалъул мацӀазде данде ккун, амма Бакъаккул Кавказалъул цогидал мацӀазулалдаса дагьал; [[Картвел мацӀал|картвел]], вайнах ва дагъистаниял мацӀазде данде ккун, рагьукъал руго гӀемерал, хӀо [[абхаз мацӀ|абхаз]] ва [[Адигъ мацӀ|адигъ мацӀазулаздаса]] дагьал.<ref name="Вестник">{{cite journal | last = Магомедов | first = М.А. | date = 2014| title = Некоторые вопросы системы гласных аварского языка| trans-title = Авар мацӀалъул рагьаразул системалъул цо-цо суалал| language = | journal = Вестник института языка, литературы и искусства им. Г. Цадасы ДНЦ РАН| volume = | issue = 6| pages = 14-186 | issn = 2227-7978 | doi = | access-date = }}</ref> ==Фонемаби== МацӀалъул яги диалекталъул [[фонема]] ккола гьеб конкретияб мацӀалъул яги диалекталъул кӀалъалезда цохӀого функция бугеблъун биччӀулеб каламалъул гьаркьил яги батӀи-батӀиял гьаркьазул групалъул [[абстракция]]. Мисалалъе, ''ракӀ'' абураб рагӀи гӀуцӀун буго лъабго фонемалдаса: тӀоцебесеб "р", "кӀ" гьаракь, ва рагьараб гьаракь. Авар мацӀалда ругел фонемабазул рикӀкӀен ва рикьа-къотӀи буго батӀи-батӀияб свералидаса свералиде. Рагьукъал фонемабазул рикӀкӀен буго 75–80, максималаб буго стандарталда, диалектазда рагьукъал руго гьелдасаги дагь, амма гьенир рукӀине бегьула стандарталда данчӀваларел фонемабиги. Рагьарал фонемабазул рикӀкӀен гӀемераб гьечӀо, цогидал гӀагарал мацӀазде дандеккун. Стандартаб мацӀалда буго щуго рагьараб, [[Авар свералаби|диалектазда]] гьел рукӀине бегьула цӀикӀкӀунги. ===Рагьукъал=== Хадусеб таблода руго кьун стандарталъулги диалекталъулги фонемаби, лабиаллъарал рагьукъал руго ратӀаго гъоркьегӀан. Аваралда руго зирарал, гъугъал, [[Эйективияб рагьукъаб|эйективиял]] (глотталлъарал), интенсивиял (хӀалуцарал) обструентал,{{Sfn|Форкер|2020|p=245}} ва гьезул [[Лабиализация|лабиаллъарал]] вариантал. Щибаб серия буго цохӀо [[Алвеоларияб рагьукъаб|алвеолариял]] ва [[Посталвеоларияб рагьукъаб|посталвеолариял]] фрикативазул.{{Sfn|Форкер|2020|p=245}} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+Авар мацӀалъул рагьукъал фонемаби<ref name="TITUS">[http://titus.fkidg1.uni-frankfurt.de/didact/caucasus/nekklaut.htm#XFN1 Consonant Systems of the North-East Caucasian Languages on TITUS DIDACTICA]</ref> ! colspan="2" rowspan="3" | ! rowspan="3" |[[Лабиалаб рагьукъаб|Лабиал]] ! colspan="4" |[[Алвеоларияб рагьукъаб|Алвеолар]] ! colspan="2" rowspan="2" |[[Посталвеоларияб рагьукъаб|Пост-<br>алвеолар]] ! rowspan="3" |[[Палаталаб рагьукъаб|Палатал]] ! colspan="2" rowspan="2" |[[Веларияб рагьукъаб|Велар]] ! colspan="2" rowspan="2" |[[Увуларияб рагьукъаб|Увуляр]] ! colspan="2" rowspan="2" |[[Фарингалаб рагьукъаб|Фарингал]] ! rowspan="3" |[[Глотталаб рагьукъаб|Глоттал]] |- class="small" ! colspan="2" |Централ ! colspan="2" |[[Латералаб рагьукъаб|Латерал]] |- class="small" !<small>ленис</small> !<small>фортис</small> !<small>лен.</small> !<small>фор.</small> !<small>лен.</small> !<small>фор.</small> !<small>лен.</small> !<small>фор.</small> !<small>лен.</small> !<small>фор.</small> !<small>лен.</small> !<small>фор.</small> |- ! colspan="2" |[[Назалаб рагьукъал|Назалал]] |{{IPAplink|m}} |{{IPAplink|n}} | | | | | | | | | | | | | |- ! rowspan="3" |[[Плозивияб рагьукъаб|Плозивал]] !<small>[[Гьаракьлъи (фонетика)|зирарал]]</small> |{{IPAplink|b}} |{{IPAplink|d}} | | | | | | |{{IPAplink|ɡ}} | | | | | | |- !<small>[[гъугълъи|гъугъал]]</small> |{{IPAplink|p}} |{{IPAplink|t}} | | | | | | |{{IPAplink|k}} | |{{IPAplink|q}}{{efn|[[ГӀандалазул сверел|ГӀандалазул свералил]] [[Бухди|бухдисезул гаргарул]] кӀиго къватӀиса бачӀараб рагӀулӀ гурони данчӀвалареб фонема. Гьел рагӀабиги руго ''къуруш'' {{IPA|/quruʃ/}}, ''къаравул'' {{IPA|/qarawuɫ/}}, стандарталда ''гъурущ'' {{IPA|/ʁu.ˈruʃː/}}, ''хъаравул'' {{IPA|/q͡χːäräwul/}}.{{Sfn|МикагӀилилазул|1959|p=179}}}} | | | |{{IPAplink|ʔ}} |- !<small>[[Эйективияб рагьукъаб|эйективал]]</small> |{{IPAplink|pʼ}}{{efn|Гъугъаб билабиалаб эйектив гӀатӀидго данчӀвала диалектазда, хасго [[Анцухъдерил сверел|анцухъдерилалда]].{{Sfn|МикагӀилилазул|1959|p=59}} [[ГӀандалазул сверел|гӀандалазул]] данчӀвала цо чанго рагӀулӀ: ''кьапӀде'' {{IPA|/t͡ɬːʼapʼde/}}'кьабизе'.{{Sfn|МикагӀилилазул|1959|p=179}} Закаталисезул свералида эб фонема гьединго буго дагь гурони хӀалтӀизабулареб, батула цо-цо къватӀиса рачӀарал рагӀабазулӀ: ''пӀенсия'' 'пенсия', ''пӀанкӀа'' 'банка', ''чӀипӀи'' 'чванта'.{{Sfn|СагӀидова|2007|p=24}} Эб фонема батула гьединго хундерил свералил цо-цо рагӀабазулӀги, мисалалъе, ''чӀапӀтӀи'' {{IPA|/t͡ʃʼapʼ.ˈtʼi/}} 'чӀабтӀи'. Прото-хьондакавказияб мацӀалъул букӀараб {{PNC|''*ṗ''}} {{IPA|/pʼ/}} гьаркьил рефлекс авар мацӀалда буго {{IPA|/b/}}.<ref name= "Starostin1994" />}} |{{IPAplink|tʼ}} | | | | | | |{{IPAplink|kʼ}} | | | | | | |- ! rowspan="3" |[[Аффрикатияб рагьукъаб|Аффрикатал]] !<small>зирарал</small> | |{{IPAplink|d͡z}}{{efn|ДанчӀвала [[Анцухъдерил сверел|анцухъдерил свералида]]. ЛӀугьуна коартикулациялдалъун {{IPA|/d/}}-ги {{IPA|/z/}}-ги жубан, цӀцӀикӀаниселъ эб фонема букӀуна фреквентативазулӀ: ''свердзи'' {{IPA|/sːʷerd͡zi/}} 'свердизе', ''гӀугӀедзи'' {{IPA|/ʕuʕed͡zi/}} 'гӀегӀедизе', [[сонорант|сонориял]] {{IPA|/r/}}, {{IPA|/l/}}, {{IPA|/n/}} гьаркьазда хадубги: ''бандзи'' 'бачине/, ''гӀандзи'' 'гӀодизе'. Коартикулациялда бачӀогоги данчӀвала {{IPA|d͡z}}: ''чихӀдзи'' 'ччукӀизе'.{{Sfn|МикагӀилилазул|1959|p=59}} Лъедерго данчӀвала закаталисезул свералидаги: ''дзагъу'' 'цӀакъго'.{{Sfn|СагӀидова|2007|p=31}}}} | | | |{{IPAplink|d͡ʒ}}{{efn|Фонема буго [[анцухъдерил сверел|анцухъдерил свералил]] [[ЧӀадаколоб|чӀадаколосезул гаргаралда]], гьениб эб букӀуна цогидазул {{IPA|/d͡z/}} бугелъуб: ''гьарджи'' {{IPA|/hard͡ʒi}} 'гьардезе', ''буссджи'' {{IPA|/busːd͡ʒi/}} 'буссине'.{{Sfn|МикагӀилилазул|1959|p=60}} [[Къаралазул сверел|Къаралазул свералил]] риссдерил гаргаруда{{Sfn|МикагӀилилазул|1959|p=149}} ва [[Гьидерил сверел|гьидерил свералида]]{{Sfn|МикагӀилилазул|1959|p=305}} гьеб фонема букӀуна стандарталъул {{IPA|/ʒ/}} бугеб цо-цо къватӀиса бачӀараб рагӀул: ''джаваб'' {{IPA|/d͡ʒawab/}} 'жаваб', ''джуджахӀ'' {{IPA|/d͡ʒud͡ʒaħ/}} 'жужахӀ'. [[ГӀандалазул сверел|ГӀандалазул свералида]]: ''джухи'' {{IPA|/d͡ʒuχi/}} 'жух', ''баджарде'' {{IPA|/bad͡ʒarde/}} 'бажаризе'.{{Sfn|МикагӀилилазул|1959|p=179}} Закаталисезул свералида данчӀвала цо-цо рагӀулӀ стандарталъул {{IPA|/ʒ/}} гьаркьил бакӀалда: ''неджер'' {{IPA|/ned͡ʒer/}} 'нижер', ''гъедж'' {{IPA|/ʁed͡ʒ/}} 'гъеж', ''гьедже'' {{IPA|/hed͡ʒe}} 'гьанже', ва къватӀиса рачӀаразулӀ: ''джубур'' {{IPA|/d͡ʒubur/}} 'чали'.{{Sfn|СагӀидова|2007|p=32}} Гьединго фонема данчӀвала цо-цо хьондасел гаргаразда,{{Sfn|МикагӀилилазул|1959|p=58}} мисалалъе, [[Хундерил сверел|хундерил свералил]] [[Хьиндахъ (Хунзахъ мухъ)|хьиндадерил гаргарул]] цо рагӀулӀги: ''гьандже'' {{IPA|/ˈhand͡ʒe/}}, стандарталда ''гьанже'' {{IPA|/ˈhanʒe/}}.}} | | | | |{{IPAplink|ɢ͡ʁ}}{{efn|[[Закаталисезул сверел|Закаталисезул свералил]] фонема, дандеккола стандарталъул увуларияб эйективияб аффрикаталъе {{IPA|/q͡χːʼ/}}: ''къʼези'' {{IPA|/ɢ͡ʁe.zi/}} 'гьекъезе', ''къʼогу'' {{IPA|/ɢ͡ʁo.ɡu/}} 'къого', ''къʼутӀзи'' {{IPA|/ɢ͡ʁutʼ.zi/}} 'къотӀизе'. Гьениб [[Гъугъаб увуларияб аффрикат|гъугъаб увуларияб аффрикат]] зирараблъун лӀугьин буго позиционияб.{{Sfn|СагӀидова|2007|p=38}}}} | | | | |- !<small>гъугъал</small> | |{{IPAplink|t͡s}} |{{IPAplink|t͡sː}} | |{{IPAplink|t͡ɬː}} |{{IPAplink|t͡ʃ}} |{{IPAplink|t͡ʃː}} | | |{{IPAplink|k͡xː}} |{{IPAplink|q͡χ}}{{Efn|Диалектазул фонема, мисалалъе, чӀадаколосезул стандарталда гьечӀо. [[Инс-кавказияб мацӀ|Инс-кавказияб]] ва [[Инс-авар-гӀандияб мацӀ|инс-авар-гӀандияб]] мацӀазул букӀараб *q гьаркьица авар мацӀалде аслияб куцалъ рефлекслъун кьуна {{IPAslink|h}} яги {{IPA|Rχ}}:<ref name= "Starostin1994" /> ''{{PAA|*'''q'''VrV}}'' > '''''h'''or'' (гьор);<ref>{{cite web |title= *qVrV ( ~ χ-, h-) | url = https://starlingdb.org/cgi-bin/response.cgi?single=1&basename=%2fdata%2fcauc%2fcaucet&text_number=282&root=config |access-date = 2024-08-15|publisher = The Tower of Babel. The Global Lexicostatistical Database|website=StarLing database server}}</ref>}} |{{IPAplink|q͡χː}} | | | |- !<small>эйективал</small> | |{{IPAplink|t͡sʼ}} |{{IPAplink|t͡sːʼ}} |{{IPAplink|t͡ɬʼ}}{{Efn|Стандарталдаги хьондасал свералабаздаги гьечӀеб, амма бакъдасезда гӀатӀидго данчӀвалеб фонема, буго анцухъдерил, гьидерил свералабазда, къаралазул цо-цо гаргаразда.{{Sfn|МикагӀилилазул|1959|p=53}} Эб ккола [[Инс-авар мацӀ|инс-авар]] ва [[Инс-хьондакавказияб мацӀ|инс-хьондакавказияб]] мацӀаздаго букӀараб фонема, жиб хьондасел свералабазда [[Денталабги алвеолариябги эйективиял стопал|алвеоларияб эйективияб стопалде]] сверараб: *ƛ̣ {{IPA|/t͡ɬʼ/}} > ṭ {{IPA|/tʼ/}}<ref name= "Starostin1994">{{cite book |last1= Николаев |first1= С. Л.|last2= Старостин |first2= С. А. |author-link2= Сергей Старостин|date= 1994|title= A North Caucasian Etymologocal Dictionary|trans-title= |url= https://starlingdb.org/Texts/caucpref.pdf|url-status= |access-date= 2024-08-01|format= pdf|language= |location= Москва |publisher= Asterisk Publishers |isbn= |page= 53|archive-date= |via= |quote=}}</ref> Мисалалъе, ''бекьӀер'' {{IPA|/beˈt͡ɬʼer/}} 'бетӀер', ''кьӀад'' {{IPA|/t͡ɬʼad/}} 'тӀад', ''кьӀехь'' {{IPA|/t͡ɬʼex/}} 'тӀехь'.}} |{{IPAplink|t͡ɬːʼ}} |{{IPAplink|t͡ʃʼ}} |{{IPAplink|t͡ʃːʼ}} | | |{{IPAplink|kxːʼ}} |{{IPAplink|q͡χʼ}}{{Efn|ЧӀадаколосезул гаргаруда {{IPA|/q͡χːʼ/}} гьаркьил рефлекс: ''бакъӀ'' {{IPA|/baq͡χʼ/}} 'бакъ'.<ref>{{cite book |last1= Николаев |first1= С. Л.|last2= Старостин |first2= С. А. |author-link2= Сергей Старостин|date= 1994|title= A North Caucasian Etymologocal Dictionary|trans-title= |url= https://starlingdb.org/cgi-bin/response.cgi?single=1&basename=%2fdata%2fcauc%2faandet&text_number=83&root=config|url-status= |format=|language= |location= Москва |publisher= Asterisk Publishers |isbn= |page=|archive-date= |via= |quote=*bV(r)q̇:V}}</ref> [[Прото-кавказияб мацӀ|Прото-кавказияб]] ва [[Прото-авар-гӀандияб мацӀ|прото-авар-гӀандияб]] мацӀазул''{{PAA|*q̇}}'' {{IPA|/q͡χʼ/}} гьаркьил рефлекслъун авар стандармацӀалда лӀугьана {{IPAslink|ʕ}}:<ref name= "Starostin1994" /> ''{{PAA|*mo'''q̇'''V}}'' > ''ma'''ʕ''''' (магӀ).<ref>{{cite book |last1= Николаев |first1= С. Л.|last2= Старостин |first2= С. А. |author-link2= Сергей Старостин|date= 1994|title= A North Caucasian Etymologocal Dictionary|trans-title= |url= https://starlingdb.org/cgi-bin/response.cgi?single=1&basename=%2fdata%2fcauc%2faandet&text_number=262&root=config |url-status= |format=|language= |location= Москва |publisher= Asterisk Publishers |isbn= |page=|archive-date= |via= |quote=*moq̇V}}</ref>}} |{{IPAplink|q͡χːʼ}} | | | |- ! rowspan="2" |[[Фрикативияб рагьукъаб|Фрикативал]] !<small>зирарал</small> | |{{IPAplink|z}} | | | |{{IPAplink|ʒ}} | | | | |{{IPAplink|ʁ}} | |{{IPAplink|ʕ}} | | |- !<small>гъугъал</small> |{{IPAplink|f}}{{Efn|Цогидал мацӀаздаса рачӀарал рагӀабазулӀ гурони букӀунареб фонема.{{Sfn|Форкер|2020|p=246}} Авар алфабеталда бихьизабула ''Ф'' хӀарпалдалъун.}} |{{IPAplink|s}} |{{IPAplink|sː}} |{{IPAplink|ɬ}} |{{IPAplink|ɬː}} |{{IPAplink|ʃ}} |{{IPAplink|ʃː}} | |{{IPAplink|x}} |{{IPAplink|xː}}{{Efn|Закаталисезул свералида дагьалго рагӀабазулӀ, стандарталъул [[гъугъаб веларияб аффрикат|интенсивияб гъугъаб веларияб аффрикаталъул]] бакӀалда: ''ххьури'' {{IPA|/xːuri/}} 'ккуна', ''хьхьала'' {{IPA|/xːala/}} 'ккола', ''хьхьал'' {{IPA|xːal}} 'ккал'.{{Sfn|СагӀидова|2007|p=35}}}} |{{IPAplink|χ}} |{{IPAplink|χː}} |{{IPAplink|ħ}} |{{IPAplink|ħː}}{{Efn|ДанчӀвала закаталисезул свералида стандартаб аваралъул {{IPAplink|ħ}} фонема букӀунелъуб: ''хӀхӀе'' {{IPA|/ħːe/}}'хӀе', ''махӀхӀал'' 'махӀаби'. [[Гъугъаб фарингеалаб фрикатив|ХӀалуцинчӀеб гъугъаб фарингеалаб]] {{IPA|/ħ/}} гьениб дандеккола стандартаб {{IPA|/χ/}} гьаркьие: ''хӀуб'' 'хоб', ''нахӀ'' 'нах'.{{Sfn|СагӀидова|2007|p=38–39}}}} |{{IPAplink|h}} |- ! colspan="2" |[[Вибрантияб рагьукъаб|Вибрантал]] | |{{IPAplink|r}} | | | | | | | | | | | | | |- ! colspan="2" |[[Аппроксимант|Аппроксимантал]] |{{IPAplink|w}} | | |{{IPAplink|l}}{{Efn|Авар мацӀалда {{IPA|/l}} гьаракь буго кӀиго [[аллофон]]алда: {{IPA|/i e/}} гьаркьазда аскӀоб [[палатализация (фонетика)|палаталлъараб]] {{IPA|[lʲ]}}, хутӀарал бакӀазда [[Веларизация|веларлъараб]] {{IPA|[ɫ]}} ({{IPA|[lˠ]}}.}} | | | |{{IPAplink|j}} | | | | | | | |} {{Notelist|colwidth=30}} Халалъул гӀужур ⟨ː⟩ рагьукъазе транскрипция гьабиялъул анализалъул буго кӀиго батӀияб куц. Халалъи ккола батӀабахъул бутӀалъун, амма гьединго гьеб ккола артикулационияб къуватлъунги, гьединлъидал рагьукъал гьанир баян гьарун руго [[фортис ва ленис]] (хӀалуцаралги хӀулуцинчӀелги) гӀадин. ХӀалуцарал (фортис) аффрикатал халатал руго фрикативияб бутӀаялда, мисалалъе {{IPA|[tsː]}} (tss), контуралъул плозивияб бутӀаялда гуреб, [[итал мацӀ]] гӀадазул геминатиял аффрикатазда гӀадин {{IPA|[tːs]}} (tts). Лейверица (1994) анализ гьабулеб буго, мисалалъе, {{IPA|t͡ɬː}} гьаракьие кӀисегментияб аффрикативиябгин фрикативияб цебе-нахъа лъей {{IPA|/t͡ɬɬ/}} ({{IPA|/t^ɬɬ/}}) гӀадин.<ref>Лейвер (1994) ''Principles of Phonetics'' гь. 371.</ref> Авар мацӀалъул рагьукъал гьаркьал рикьула кӀиго тӀелалде: [[Обструэнт|обструэнтал]] (хъуй-бугел) ва [[Сонорат|соноратал]]. Жиндаго жаниб обструэнтазул аслияб система бикьула жеги лъабго системалде: 1) плозивазул лъабилаб система; 2) аффрикатазул ункъилаб система; 3) спирантазул лъабилаб система.{{Sfn|Алексеев|Атаев|МухӀамадов|МухӀамадов|2012|p=30}} Гьеб рикьиги бараб буго гьел гьаркьазул кинлъуда. ==== Плозивал ==== {| class="wikitable" style="float:right; margin-left:0.8em; clear:right;" |+Плозивазул система !Зирараб !Гъугъаб !Эйективияб |- | align="center" | {{IPAlink|b}} {{angbr|б}} | align="center" |{{IPAlink|p}} {{angbr|п}} | align="center" | {{IPAlink|pʼ}} {{angbr|пӀ}} |- | align="center" | {{IPAlink|d}} {{angbr|д}} | align="center" |{{IPAlink|t}} {{angbr|т}} | align="center" | {{IPAlink|tʼ}} {{angbr|тӀ}} |- | align="center" |{{IPAlink|ɡ}} {{angbr|г}} | align="center" | {{IPAlink|k}} {{angbr|к}} | align="center" |{{IPAlink|kʼ}} {{angbr|кӀ}} |} [[Плозив]], яги стоп стандартаб авар мацӀалда буго ичӀго. Эл рукӀуна [[Гьаракьлъи (фонетика)|зираралги]] [[гъугълъи|гъугъалги]], гьединго эзие хасиятаб буго [[эйективияб рагьукъаб|эйективлъи]], гьаракь бахъулаго гьаркьил кьватӀел эххеде хӀалуцинаби, амма плозивазе букӀунаро хӀалуцин. Эйективияб плозив буго [[Денталабги алвеолариябги эйективиял стопал|алвеолариябги]] {{IPA|/tʼ/}} [[Веларияб эйективияб стоп|велариябги]] {{IPA|/kʼ/}}, билабиалаб эйективияб стоп стандарталда буго цохӀо ''гьопӀа'' интерйекталъулӀ, диалектаздани эб данчӀвала гӀатӀидго.{{Sfn|Алексеев|Атаев|МухӀамадов|МухӀамадов|2012|p=31}} Эйективал рихьизарула хӀарпалда цадахъ [[ГӀучӀ (кириллица)|гӀучӀ]] хъван: {{angbr|тӀ кӀ пӀ}} щибалъе. Плозиваз гӀуцӀула лъабилаб система ''зирараб–гъугъаб–эйектив'', хӀалуцарал вариантал гьечӀелъул. Гьенибе гъорлӀе кколаро жибго цохӀо бугеб [[Глотталаб стоп|гъугъаб глотталаб плозив]]. ==== Аффрикатал ==== [[Аффрикат|Аффрикатал]] руго [[Короналаб рагьукъаб|короналалги]] [[Дорсалаб рагьукъаб|дорсалалги]], тӀоцересез гъорлӀе рачуна [[Алвеоларияб рагьукъаб|алвеолариялги]] [[Пост-алвеоларияб рагьукъаб|пост-алвеолариялги]], кӀиабилез — [[Веларияб рагьукъаб|велариялги]] [[Увуларияб рагьукъаб|увулариялги]]. Стандарталъул системалда гьечӀо зирарал аффрикатал, диалектаздани данчӀвала {{IPA|/d͡z d͡ʒ/}}. Алвеолариял ва пост-алвеолариял аффрикатазул руго {{IPAslink|t͡s}} {{angbr|ц}}-ги {{IPAslink|t͡ʃ}} {{angbr|ч}}-ги, гьезул хӀалуцарал {{IPA|/t͡sː t͡ʃː/}}, эйективиял {{IPA|/t͡sʼ t͡ʃʼ/}}, хӀалуцарал эйективиял {{IPA|/t͡sːʼ t͡ʃːʼ/}} варианталги, гьединлъидал гьез гӀуцӀула ункъилаб система. Гьоркьоса бахъилъун ккола латералал аффрикатал. Стандартаб авар мацӀалда буго кӀиго интенсивияб алвеоларияб латералаб аффрикат: жибго {{IPAslink|t͡ɬː}} {{angbr|лӀ}} ва эйективияб {{IPAslink|t͡ɬːʼ}} {{angbr|кь}}, жидер хӀалуцинчӀел коррелатал гьечӀел.{{Sfn|Алексеев|Атаев|МухӀамадов|МухӀамадов|2012|p=34}} [[Инс-авар мацӀ|Инс-авар мацӀалдаго]] букӀараб [[Алвеоларияб латералаб эйективияб аффрикат|алвеоларияб латералаб эйективияб аффрикат]] хутӀун буго [[Авар свералаби|бакъдасел свералабазда]], стандарт мацӀалда гьеб гьаракь сверун буго [[Денталабги алвеолариябги эйективиял стопал|алвеоларияб эйективияб стопалде]].<ref name= "Starostin1994"/> Веларияб аффрикат буго кӀиго: интенсивияб гъугъаб {{IPAslink|k͡xː}} {{angbr|кк}}-ги [[Веларияб эйективияб аффрикат|интенсивияб веларияб эйективияб аффрикат]] {{IPA|/k͡xːʼ/}} {{angbr|кӀкӀ}}-ги. Гьел гьаркьазул гьечӀо хӀалуцинчӀел коррелатал.{{Sfn|Алексеев|Атаев|МухӀамадов|МухӀамадов|2012|p=36}} Гьениб аффрикатизациялъул буго кӀого момент: тӀоцебеселъ артикулациялда {{IPA|/k/}} яги {{IPA|/kʼ/}} лӀугьин, кӀиабилелъ фрикативизация букӀин ва гьаракь {{IPA|/xː/}}-ялдалъун лӀугӀи.{{Sfn|МикагӀилилазул|1959|p=56}} Гьединго кидаго хӀалуцарал ккола увулариял аффрикаталги, гьелги руго интенсивияб [[Гъугъаб увуларияб аффрикат|гъугъаб увуларияб аффрикат]] {{IPA|/q͡χː/}} {{angbr|хъ}} ва элъул эйективияб вариант {{IPA|/q͡χːʼ/}} {{angbr|къ}}.{{Sfn|Алексеев|Атаев|МухӀамадов|МухӀамадов|2012|p=37}} {| class=wikitable style="border: none; background: none; color: inherit; text-align: center;" |+Аффрикатазул система ! colspan="4" scope="col" | Алвеолариялги пост-алвеолариялги | rowspan="14" style="border: none; background: none; color: inherit;" | ! colspan="2" scope="col" | Алвеолариял латералиял | rowspan="14" style="border: none; background: none; color: inherit;" | ! colspan="2" scope="col" | Велариялги увулариялги |- !<small>Гъугъаб</small> !<small>Интенсивияб</small> !<small>Эйективияб</small> !<small>Интенсивияб<br>эйективиияб</small> !<small>Интенсивияб<br>гъугъаб</small> !<small>Интенсивияб<br>эйективияб</small> !<small>Интенсивияб<br>гъугъаб</small> !<small>Интенсивияб<br>эйективияб</small> |- |{{IPAlink|t͡s}} {{angbr|ц}}||{{IPAlink|t͡sː}} {{angbr|цц}}||{{IPAlink|t͡sʼ}} {{angbr|цӀ}}||{{IPAlink|t͡sːʼ}} {{angbr|цӀцӀ}}|| rowspan="2" |{{IPAlink|t͡ɬː}} {{angbr|лӀ}}|| rowspan="2" |{{IPAlink|t͡ɬːʼ}} {{angbr|кь}}||{{IPAlink|k͡xː}} {{angbr|кк}}||{{IPAlink|k͡xːʼ}} {{angbr|кӀкӀ}} |- |{{IPAslink|t͡ʃ}} {{angbr|ч}}||{{IPAslink|t͡ʃː}} {{angbr|чч}}||{{IPAslink|t͡ʃʼ}} {{angbr|чӀ}}||{{IPAslink|t͡ʃːʼ}} {{angbr|чӀчӀ}}||{{IPAslink|q͡χː}} {{angbr|хъ}}||{{IPAslink|q͡χːʼ}} {{angbr|къ}} |- |} ====Фрикативал==== {| class="wikitable" style="float:right; margin-left:0.8em; clear:right;" |+Фрикативазул система !Зирараб !Гъугъаб !Интенсивияб |- |{{IPAlink|z}} {{angbr|з}} |{{IPAlink|s}} {{angbr|с}} |{{IPAlink|sː}} {{angbr|сс}} |- |— |{{IPAlink|ɬ}} {{angbr|лъ}} |{{IPAlink|ɬː}} {{angbr|лълъ}} |- |{{IPAlink|ʒ}} {{angbr|ж}} |{{IPAlink|ʃ}} {{angbr|ш}} |{{IPAlink|ʃː}} {{angbr|щ}} |- |— |{{IPAlink|x}} {{angbr|хь}} |— |- |{{IPAlink|ʁ}} {{angbr|гъ}} |{{IPAlink|χ}} {{angbr|х}} |{{IPAlink|χ}} {{angbr|хх}} |- |{{IPAlink|ʕ}} {{angbr|гӀ}} |{{IPAlink|ħ}} {{angbr|хӀ}} |— |} [[Фрикатив]], яни кӀиго артикулаторалда гьоркьоб бугеб чӀедераб нухдасан хӀухьел цун абулеб рагьукъаб аваралда буго 16, эзул лабиаллъарал вариантал рикӀкӀинчӀого. Авар фрикативазул гьечӀо эйективлъи, амма эл рукӀине бегьула хӀалуцараллъун. Алвеолариялги пост-алфеолариялги фрикативаз гӀуцӀула лъабилаб система, жиндилӀ зирарабги, гъугъабги, гъугъаб интенсивиябги бугел:{{Sfn|Алексеев|Атаев|МухӀамадов|МухӀамадов|2012|p=34}} {{IPAslink|z}}–{{IPAslink|s}}–{{IPAslink|sː}}, {{IPAslink|ʒ}}–{{IPAslink|ʃ}}–{{IPAslink|ʃː}}. Зирарал интенсивиял фрикативал авар мацӀалда гьечӀо. [[Латералаб рагьукъаб|Латералал фрикативазул]] руго гъугъаб алвеоларияб {{IPAslink|ɬ}} {{angbr|лъ}}-ги, элъул интенсивияб вариант {{IPA|/ɬː/}} {{angbr|лълъ}}-ги, гьедин эз гӀуцӀула кӀибилаб кьер.{{Sfn|Алексеев|Атаев|МухӀамадов|МухӀамадов|2012|p=34}} Велариял фрикативазул авар мацӀалда буго гъугъаб веларияб фрикатив {{IPA|/x/}}, жиндир интенсивияб форма гьечӀеб.{{Sfn|Алексеев|Атаев|МухӀамадов|МухӀамадов|2012|p=36}} Увулариял фрикативазулги буго лъабилаб кьер: зирараб {{IPAslink|ʁ}} {{angbr|гъ}}, гъугъаб {{IPAslink|χ}} {{angbr|х}}-ги {{IPAslink|χː}} {{angbr|хх}}-ги. Фарингеалазул фрикативазул руго гъугъаб {{IPAslink|ħ}} {{angbr|хӀ}}-ги зирараб {{IPAslink|ʕ}} {{angbr|гӀ}}-ги.{{Sfn|Алексеев|Атаев|МухӀамадов|МухӀамадов|2012|p=37}} Гьединго авар мацӀалда реализация буго [[гъугъаб лабиоденталаб фрикатив|гъугъаб лабиоденталаб фрикативалъулги]] {{IPA|/f/}} {{angbr|ф}}, жиб цогидал мацӀаздаса рачӀарал рагӀабазулӀ гурони, авар жиндирго рагӀабазулӀ букӀунареб. [[Инс-хьондакавказияб мацӀ|Инс-хьондакавказияб мацӀалда]] букӀараб *''f'' гьаркьица [[Инс-авар мацӀ|авар мацӀалда рефлексиялъун]] кьуна {{IPA|/x ~ χ/}} яги {{IPA|/ʃː/}} гьаркьал: ''*'''f'''ănV''<ref>{{cite book |last1= Николаев |first1= С. Л.|last2= Старостин |first2= С. А. |author-link2= Сергей Старостин|date= 1994|title= A North Caucasian Etymologocal Dictionary|trans-title= |url= https://starlingdb.org/cgi-bin/response.cgi?single=1&basename=%2fdata%2fcauc%2fcaucet&text_number=282&root=config|url-status= |format=|language= |location= Москва |publisher= Asterisk Publishers |isbn= |page=|archive-date= |via= |quote=*fănV}}</ref> > '''''хь'''онлъи'', ''*'''f'''iwɨ ( ~ -b-,-o)''<ref> {{cite book |last1= Николаев |first1= С. Л.|last2= Старостин |first2= С. А. |author-link2= Сергей Старостин|date= 1994|title= A North Caucasian Etymologocal Dictionary|trans-title= |url= https://starlingdb.org/cgi-bin/response.cgi?single=1&basename=%2fdata%2fcauc%2fcaucet&text_number=1682&root=config|url-status= |format=|language= |location= Москва |publisher= Asterisk Publishers |isbn= |page=|archive-date= |via= |quote=*xʷibV ( ~ -b-,-o)}}</ref> > '''''х'''об'', ''*'''f'''_ɦä̆''<ref>{{cite book |last1= Николаев |first1= С. Л. |last2= Старостин |first2= С. А. |author-link2= Сергей Старостин |date= 1994 |title= A North Caucasian Etymologocal Dictionary |trans-title= |url= https://starlingdb.org/cgi-bin/response.cgi?single=1&basename=%2fdata%2fcauc%2fcaucet&text_number=2320&root=config |url-status= |format= |language= |location= Москва |publisher= Asterisk Publishers |isbn= |page= |archive-date= |via= |quote= *f_ɦä̆ }}{{Хвараб регӀел|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> > '''''щ'''у''. ЦӀакъго цересел къватӀиса рачӀарал рагӀабазулӀ, мисалалъе, гӀарабалдаса, оригиналаб {{IPA|/f/}}-ялъул бакӀалда батула {{IPA|/p/}} гьаракь: {{lang-ar|فناء|fanāʾ}} > ''пана'' {{IPA|/pana/}}; {{lang-fa|فال}} > ''пал'' цги. [[ГӀурус мацӀ|ГӀурус]] ва гьелдасан рачӀарал европиял мацӀазул рагӀабазулӀ {{IPA|/f/}} цӀунула. ====Сонорантал==== Сонориял рагьукъал ккола жал гьаракьалъул тракталда хӀухьелалъул турбулентияб чвахи гьечӀого лӀугьунел, эзул руго кӀиго назалияб {{IPAslink|m}}, {{IPAslink|n}}, цо вибрант {{IPAslink|r}}, лъабго аппроксимант {{IPAslink|l}}, {{IPAslink|w}}, {{IPAslink|j}}. [[Зирараб алвеоларияб латералаб аппроксимант]]алъул авар мацӀалда буго кӀиго [[аллофон|аллофон]]: [[палатализация (фонетика)|палаталлъараб]] {{IPA|[lʲ]}} ва [[Веларизация|веларлъараб]] {{IPA|[ɫ]}} (яги {{IPA|[lˠ]}}, хъвалаго эзул батӀалъи бихьизабуларо. Палаталлъараб варианталъул реализация букӀуна {{IPA|/i/}}, {{IPA|/e/}} [[Цебесеб рагьараб|цебесел рагьарал]] аскӀоре ккани: ''ле́маг'' {{IPA|[ˈlʲe.maɡ]}}, ''эбе́л'' {{IPA|[ʔɛ.ˈbelʲ]}}, ''билта́'' {{IPA|[bɪlʲ.ˈtä]}}, ''лъе́ла'' {{IPA|[ˈɬe.lʲa]}} (лъезе-{{abbr|{{Smallcaps|fut}}|бачӀунеб мех}}), гьединго {{IPAslink|j}} гьаркьида хадуб бугони: ''хъва́йла'' {{IPA|[ˈq͡χːʷäj.lʲa]}} (хъвазе-{{abbr|{{Smallcaps|fut}}|бачӀунеб мех}}). ХутӀанщинаб бакӀалда букӀуна веларлъараб аллофон: ''лалу''́ {{IPA|[ɫa.ˈɫu]}}, ''бал'' {{IPA|[baɫ]}}, ''хъва́ла'' {{IPA|[ˈq͡χːʷä.ɫa]}} (хъвазе-{{abbr|{{Smallcaps|prs}}|гьанжесеб гӀахьалаб мех}}). ==== Лабиаллъарал рагьукъал ==== [[Лабиализация]] буго авар мацӀалда гӀатӀидго данчӀвалеб кӀиабизесеб артикулация, эб лӀугьуна гьаракь бахъулаго кӀутӀбиги цадахъ хӀалтӀизарун, хъвавуда бихьизабула ''В'' хӀарпил квекудалъун. Эб артикулация букӀуна цӀикӀкӀанисел рагьукъазул, лабиалазулги сонорантазулги хутӀизегӀан, цо сонорант буго лабиалаб, эбги [[зирараб лабиал–веларияб аппроксимант]] {{IPA|/w/}}. Лабиализация букӀуна силлаб-инициалаб, ай байбихьуда данчӀвалеб. Буго гьединго рагӀуда жаниб лабиализацияги, эб хасго данчӀвала вербазулӀ, мисалалъе, ''ба'''къв'''азе'' {{IPA|/bä.ˈq͡χːʷʼä.ze/}}. Силлаб-финалаб лабиализация, рагӀул тӀарамагъада букӀунеб, авар мацӀалда гьечӀо. РагӀи хисулаго, гургинлъарал рагьаразде цебе {{IPA|/u o/}} лабиаллъарал рагьукъазе лӀугьуна делабиализация:{{Sfn|Форкер|2020|p=246}} ''гъветӀ'' — ''гъотӀо́-'', ''хвезе'' — ''хола'' цги. {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! colspan="2" rowspan="3" | ! colspan="4" |{{abbr|[[Алвеоларияб рагьукъаб|А]]|Алвеолариял}} ! colspan="2" rowspan="2" |{{abbr|[[Посталвеоларияб рагьукъаб|ПА]]|Посталвеолариял}} ! colspan="2" rowspan="2" |{{abbr|[[Веларияб рагьукъаб|В]]|Велариял}} ! colspan="2" rowspan="2" |{{abbr|[[Увуларияб рагьукъаб|У]]|Увулариял}} ! rowspan="3" |{{abbr|[[Фарингеалаб рагьукъаб|Ф]]|Фарингеалал}} ! rowspan="3" |{{abbr|[[Глотталияб рагьукъаб|Г]]|Глотталал}} |- class="small" ! colspan="2" |<small>централ</small> ! colspan="2" |[[Латералал рагьукъал|<small>латерал</small>]] |- class="small" !<small>{{abbr|л.|ленис}}</small> !<small>{{abbr|ф.|фортис}}</small> !<small>{{abbr|л.|ленис}}</small> !<small>{{abbr|ф.|фортис}}</small> !<small>{{abbr|л.|ленис}}</small> !<small>{{abbr|ф.|фортис}}</small> !<small>{{abbr|л.|ленис}}</small> !<small>{{abbr|ф.|фортис}}</small> !<small>{{abbr|л.|ленис}}</small> !<small>{{abbr|ф.|фортис}}</small> |- ! rowspan="3" |[[Плозивиял рагьукъал|Плозив]] !<small>{{abbr|з|зирарал}}</small> |{{IPAplink|dʷ}} | | | | | |{{IPAplink|ɡʷ}} | | | | | |- !<small>{{abbr|гъ|гъугъал}}</small> |{{IPAplink|tʷ}} | | | | | |{{IPAplink|kʷ}} | | | | |{{IPAplink|ʔʷ}} |- !<small>{{abbr|э|эйективал}}</small> |{{IPAplink|tʼʷ}} | | | | | |{{IPAplink|kʼʷ}} | | | | | |- ! rowspan="2" |[[Аффрикат]] !<small>{{abbr|гъ|гъугъал}}</small> |{{IPAplink|t͡sʷ}} |{{IPAplink|t͡sːʷ}} | |{{IPAplink|t͡ɬːʷ}} |{{IPAplink|t͡ʃʷ}} |{{IPAplink|t͡ʃːʷ}} | |{{IPAplink|kxːʷ}} | |{{IPAplink|q͡χːʷ}} | | |- !<small>{{abbr|э|эйективиял}}</small> |{{IPAplink|t͡sːʷ}} |{{IPAplink|t͡sːʷʼ}} | |{{IPAplink|t͡ɬːʷʼ}} |{{IPAplink|t͡ʃʼʷ}} |{{IPAplink|t͡ʃːʷʼ}} | |{{IPAplink|kxːʷʼ}} | |{{IPAplink|q͡χːʷʼ}} | | |- ! rowspan="2" |[[Фрикативиял рагьукъал|Фрикатив]] !<small>{{abbr|гъ|гъугъал}}</small> |{{IPAplink|sʷ}} |{{IPAplink|sːʷ}} |{{IPAplink|ɬʷ}} |{{IPAplink|ɬːʷ}} |{{IPAplink|ʃʷ}} |{{IPAplink|ʃːʷ}} |{{IPAplink|xʷ}} | |{{IPAplink|χʷ}} |{{IPAplink|χːʷ}} |{{IPAlink|ʕʷ}} | |- !<small>{{abbr|з|зирарал}}</small> |{{IPAplink|zʷ}} | | | |{{IPAplink|ʒʷ}} | | | |{{IPAplink|ʁʷ}} | |{{IPAlink|ħʷ}} |{{IPAplink|hʷ}} |- ! colspan="2" |[[Аппроксимантиял рагьукъал|Аппроксимант]] | | | | | | |{{IPAplink|w}} | | | | | |} ===Рагьарал=== {| class="wikitable floatright" style="text-align: center;" |+ Рагьарал фонемаби ! rowspan="2" |Борхи ! colspan="3" |Кьер |- ! class="bright" |[[Цебесеб рагьараб|Цебесеб]] ! class="bright" |[[БакьулӀеб рагьараб|БакьулӀеб]] ! class="bright" |[[Нахъисеб рагьараб|Нахъисеб]] |- ! style="text-align: left;" |[[ТӀасияб рагьараб|ТӀасияб]] | style="font-size:120%" | {{IPAplink|i}} | style="font-size:120%" | | style="font-size:120%" | {{IPAplink|u}} |- ! style="text-align: left;" |[[ТӀад-гьоркьохъеб рагьараб|ТӀад-гьоркьохъеб]] | style="font-size:120%" | {{IPAplink|e}} | style="font-size:120%" | | style="font-size:120%" | {{IPAplink|o}} |- !style="text-align: left;" |[[Гъоркьияб рагьараб|Гъоркьияб]] | align="center" | | style="font-size:120%" | {{IPAplink|ä}} | style="font-size:120%" | |} Авар мацӀалда буго щуго рагьараб гьаракь: {{IPA|/i/}}, {{IPA|/u/}}, {{IPA|/e/}}, {{IPA|/o/}}, {{IPA|/ä/}}.{{Sfn|Алексеев|Атаев|МухӀамадов|МухӀамадов|2012|p=26}}{{Sfn|Форкер|2020|p=244}} Руго гьединго гьел гьаркьазул назаллъарал варианталги,{{Sfn|Форкер|2020|p=244}} хъвавуда гьел рихьизаруларо. Диалектазда данчӀвала цӀикӀкӀунги рагьарал гьаркьал, гьединго халалъарал вариантал. Артикуляция кӀутӀбузул позициялде балагьун, авар мацӀалъул рагьарал руго [[гургинлъи|гургинлъарал]] {{IPA|/u, o/}} ва гьезде данде лъолел гургинлъичӀел {{IPA|/i, e, ä/}}. Абулаго гӀебедемухъалда мацӀалца кколеб бакӀалда рекъон, рагьарал данде лъола [[Цебесеб рагьараб|цебесеб кьералъул]] {{IPA|/i/}}, {{IPA|/e/}} ва [[Нахъисеб рагьараб|нахъисеб кьералъул]] {{IPA|/u, o/}}. Гьезде данде ккуна {{IPA|/ä/}} буго бакьулӀ кьералъул. МацӀалзул эхедемухъалда позициялда рекъон данде лъола [[тӀасияб рагьараб|тӀасияб борхул]] {{IPA|i, u}} ва [[гъоркьияб рагьараб|гъоркьияб борхул]] {{IPA|/ä/}}. Гьеб кӀибго борхуда гьоркьор руго [[ТӀад-гьоркьохъеб рагьараб|тӀад-гьоркьохъел]] {{IPA|/e, o/}}.{{Sfn|Алексеев|Атаев|МухӀамадов|МухӀамадов|2012|p=27}} РагӀул байбихьуда рагьарал рацӀцӀадго дандчӀваларо, гьезда цебе букӀуна [[глотталаб плозив]] {{IPA|/ʔ/}}: ''эбел'' {{IPA|/ʔe.ˈbel/}}, ''анкьго'' {{IPA|/ˈʔäntɬːʼ.ɡo/}}, ''ине'' {{IPA|/ˈʔi.ne/}}, гьединго гьеб гьаракь букӀуна силлабазул байбихьуда рагӀуда жанибги, кӀиго рагьараб аскӀобе ккун, [[гьиатус]] лӀугьинчӀого букӀиналъе:<ref name="Вестник" /> ''рии'' {{IPA|/ri.ˈʔi/}}, ''роол'' {{IPA|/ro.ˈʔol/}}, ''беэнаб'' {{IPA|/be.ˈʔe.nabl/}}.{{Sfn|Алексеев|Атаев|МухӀамадов|МухӀамадов|2012|p=26}} Гьединго [[гьиатус]] лӀугьинчӀого букӀиналъе хӀалтӀизабула [[зирараб палаталаб аппроксимант]] {{IPA|/j/}}: ''цӀияб'' {{IPA|/ˈt͡sʼi.jäb/}}, ''лъабгоял'' {{IPA|/ˈɬäb.ɡo.jäɫ/}}, ''дие'' {{IPA|/ˈdi.je/}} цги.<ref name="Вестник" /> ==== Назалал рагьарал ==== {| class="wikitable floatright" style="text-align: center;" |+ |- ! ! [[Цебесеб рагьараб|Цебе]] ![[БакьулӀеб рагьараб|БакьулӀ]] ! [[Нахъисеб рагьараб|Нахъ]] |- ! style="text-align: left;" | [[ТӀасияб рагьараб|ТӀаса]] | | {{IPA link|ĩ}} | | | | {{IPA link|ũ}} |- ! style="text-align: left;" | [[ТӀад-гьоркьохъеб рагьараб|ТӀад-гьоркьоб]] | | {{IPA link|ẽ}} | | | {{IPA link|õ}} |- ! style="text-align: left;" | [[Гъоркьияб рагьараб|Гьоркьа]] | | | | {{IPA link|ã}} | |} Авар мацӀалда руго [[назалаб рагьараб|назалал рагьарал]],{{Sfn|Форкер|2020|p=244}} эл ратула цо-цо рагӀабазулӀ: ''у'' {{IPA|/ʔũ/}}, ''гӀоло'' {{IPA|/ʕo.ɫõ/}} ва гьездаса лӀугьарал цогидазулӀ. Цо-цо бакӀалда назалала рагьаразул букӀуна магӀна батӀахъул ролги: ''у(н)гьи'' {{IPA|/ˈʔũ.hi/}} 'хӀухьел биччай' — ''угьи'' {{IPA|/ˈʔu.hi/}} 'ххамида расен лъей'. Назализация цӀиккӀаниселъ дандчӀвала гьаркьихъе-рагӀабазулӀги<ref name="Вестник" />{{Sfn|Алексеев|Атаев|МухӀамадов|МухӀамадов|2012|p=27}} интерйекциябазулӀги:{{Sfn|Форкер|2020|p=244}} ''гьа'' {{IPA|/hã/}}, ''хӀе'' {{IPA|/ħẽ/}} (хӀама хъамизе абулеб) цги. Дагьабги цӀиккӀун назализация батула [[хундерил сверел|хундерил свералил]] цо-цо гаргаразулӀ. ===Кьабизаби=== Авар мацӀалъул [[Кьабизаби (лингвистика)|кьабизабиялъе]] хасиятал сипатал руго хадусел: хьвадарулеб (динамикияб) букӀин, эспираторияб букӀин, гӀезегӀан мухӀканго загьираб ва рагӀул цоккураб [[Гьижа|гьижаялде]] тӀаде кколеб букӀин. Кьабизаби кидаго тӀаде ккола рагӀиялъул тӀоцебесеб яги кӀиабилеб гьижаялде; ва киданиги рагӀул байбихьудаса бугеб кӀиабилеб гьижаялдаса добегӀан унаро: ''на&#x301;ку'', ''кере&#x301;н'', ''бéрцинаб'', ''квара&#x301;наб'', ''гьабу́ларо'', ''у́на''. Кьабизабиялъул хьвадари (динамика) загьирлъула рагӀи хисулелъуб, ва гьелъул хӀасилалда рагӀулӀ лӀугьуна батӀи-батӀиял хиса-басиял. Кьабизаби лъабабилеб гьижаялде тӀаде бачӀунеб бугони, кьабизабиялда цебесеб рагьараб тӀагӀуна ([[Синкопа (лингвистика)|синкопа]]): ''бетӀе&#x301;р'' ({{Abbr|ном.|номинатив}}) — ''ботӀро&#x301;''-л ({{Abbr|ген.|генетив}}), ''кагъа&#x301;т'' ({{Abbr|ном.|номинатив}}) — ''кагъти&#x301;ца'' ({{Abbr|ген.|генетив}}), ''гомо&#x301;г'' ({{Abbr|ном.|номинатив}}) — ''гонги&#x301;ца'' ({{Abbr|ген.|генетив}}) ва ц. РагӀиялъул гӀемерлъул форма лӀугьунелъул, кьабизаби тӀоцебесеб гьижаялде тӀаде ккани, тӀагӀуна кӀиабилеб гьижаялъул рагьараб: ''гама&#x301;чӀ'' — ''га&#x301;нчӀал''; ''гӀере&#x301;къ'' — ''гӀе&#x301;ркъал'', ''лъеле&#x301;хь'' — ''лъе&#x301;лхьал'' ва ц. Кьабизабиялъ хасаб роль хӀала рагӀиялъул хъвалсараб аслу лӀугьиналда, мисалалъе, аблаутияб хисунккей, рагӀулӀ кьабизабиялъул бакӀалда бараб гьечӀониги, цадахъ регӀула кьабизаби хьвадигун: ''тӀехь'' ({{Abbr|ном.|номинатив}} {{Abbr|ц. ф.|цолъул форма}}) — ''<u>тӀахь</u>-а&#x301;л'' ({{Abbr|ном.|номинатив}} {{Abbr|гӀ. ф.|гӀемерлъул форма}} — <u>''тӀохь-а&#x301;л''</u> ({{Abbr|ген.|генетив}}), гъе&#x301;''ду'' ({{Abbr|ном.|номинатив}} {{Abbr|ц. ф.|цолъул форма}}) — ''<u>гъуд</u>-у&#x301;л'' ({{Abbr|ном.|номинатив}} {{Abbr|гӀ. ф.|гӀемерлъул форма}}) — ''<u>гъад</u>-и&#x301;л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}). Кьабизабиялъ хӀала батӀи-батӀиял релъарал рагӀабазул магӀна батӀа бахъиялъул роль: ''рагъи''&#x301; (цӀар.) — ''ра&#x301;гъи'' ({{Abbr|масд.|масдар}}), лъикӀлъи&#x301; (цӀар) — ''лъи́кӀлъи'' ({{Abbr|масд.|масдар}}), ''рикьи&#x301;'' (цӀар) — ри&#x301;кьи ({{Abbr|масд.|масдар}}). Гьединго кьабизабиялъ хӀала рол номинативалъулги хъвалсараб аслуялъул форма релълъарал рагӀабазул магӀна батӀа бахъиялъеги: ''лъар'' ({{Abbr|ном.|номинатив}}) — ''лъа&#x301;рал'' ({{Abbr|ном.|номинатив}} {{Abbr|гӀ. ф.|гӀемерлъул форма}}) — ''лъара&#x301;л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}); ''тӀул'' ({{Abbr|ном.|номинатив}}) — ''тӀу&#x301;лал'' ({{Abbr|ном.|номинатив}} {{Abbr|гӀ. ф.|гӀемерлъул форма}}) — ''тӀула&#x301;л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}); ''цӀул'' ({{Abbr|ном.|номинатив}}) — ''цӀу&#x301;лал'' ({{Abbr|ном.|номинатив}} {{Abbr|гӀ. ф.|гӀемерлъул форма}}) — ''цӀула&#x301;л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}). Кьабизабиялъул бакӀалда бараб чӀедерал ва гӀатӀидал рагьарал данде лъей ккола батӀи-батӀиял категориалиял формаби лӀугьиналъул къагӀидалъун: ''рухье&#x301;н'' (цӀар) — ''ру&#x301;хьин'' ({{Abbr|масд.|масдар}}), ''къотӀе&#x301;л'' (цӀар) — ''къо&#x301;тӀи'' ({{Abbr|масд.|масдар}}), ''рате&#x301;л'' (цӀар) — ''ра&#x301;ти'' ({{Abbr|масд.|масдар}}). Кьабизабиялъул бакӀ ккола гьел рагӀабазул статус мухӀкан гьабиялъул критерияздаса цояб. Жубараб рагӀиялъул кӀиабилеб компоненталъул кьабизаби тӀагӀуна, щай гурелъул гьеб кӀиабилеб гьижаялдаса хадуса букӀине бегьуларо, мисалалъе: ''на&#x301;хъарукъ'', ''бетӀе&#x301;рчӀахъад'', ''бетӀе&#x301;ргьанчи''. [[Цогидал мацӀаздаса рачӀарал рагӀаби|Цогидал мацӀаздаса рачӀарал]] лъаб- яги цӀикӀкӀун журарал рагӀабазулӀ кьабизаби бачӀуна кӀиабилеб къотӀелалде тӀаде: ''теле&#x301;пон'', ''гене&#x301;рал''. ==Морфофонология== Бищун кӀвар бугел морфофонологиял процессал руго аблаут, рагьаразул синкопа, ассимилация, мутация, рагьукъазул алтернация ва метатезис.{{Sfn|Форкер|2020|p=247}} ====Аблаут==== Аблаут (рагьарал хиси) — форма яги рагӀи лӀугьунаго, рагӀи хисулаго: '''{{IPAalink|i}}'''/'''{{IPAalink|u}}''': ''налъ<u>и</u> — налъ<u>у</u>ца'' (эргатив); '''{{IPAalink|i}}'''/'''{{IPAalink|e}}''': ''т<u>и</u>ризе — т<u>е</u>резе'' (гӀахьалаб заман); '''{{IPAalink|i}}'''/'''{{IPAalink|o}}''': ''кь<u>и</u>ли — кь<u>о</u>лоца'' (эргатив); '''{{IPAalink|u}}'''/'''{{IPAalink|e}}''': ''т<u>у</u>нкизе — т<u>е</u>нкезе'' (гӀахьалаб заман); '''{{IPAalink|u}}'''/'''{{IPAalink|o}}''': ''н<u>у</u>с — н<u>о</u>соца'' (эргатив); '''{{IPAalink|e}}'''/'''{{IPAalink|i}}''': ''хӀeтӀ<u>e</u> — хӀатӀ<u>и</u>ца'' (эргатив); '''{{IPAalink|e}}'''/'''{{IPAalink|u}}''', ''к<u>е</u>ту — к<u>у</u>тул'' (гӀем. ф.); '''{{IPAalink|e}}'''/'''{{IPAalink|o}}''': ''п<u>е</u>р — п<u>о</u>роца'' (эргатив); '''{{IPAalink|e}}'''/'''{{IPAalink|a}}''': ''б<u>е</u>че — б<u>а</u>чица'' (эргатив); '''{{IPAalink|o}}'''/'''{{IPAalink|i}}''': ''чохтӀ<u>о</u> — чахтӀ<u>и</u>ца'' (эргатив); '''{{IPAalink|o}}'''/'''{{IPAalink|a}}''': ''гь<u>о</u>ло — гь<u>а</u>лица'' (акт. игӀр.); '''{{IPAalink|a}}'''/'''{{IPAalink|i}}''': ''бугъ<u>а</u> — бугъ<u>и</u>ца'' (эргатив); '''{{IPAalink|a}}'''/'''{{IPAalink|u}}''': ''хъ<u>а</u>ла — хъ<u>у</u>лби'' (гӀем. ф.); '''{{IPAalink|a}}'''/'''{{IPAalink|o}}''': ''гӀ<u>а</u>штӀи — гӀ<u>о</u>штӀоца'' (эргатив) ва ц. ====Рагьаразул синкопа==== Синкопа, яги рагьарал тӀагӀин, загьирлъула рагӀи хисулаго, форма ва рагӀи лӀугьунаго, кьабизаби лъабабилеб гьижаялде тӀаде ккеун, кӀиабилеб гьижаялъул рагьараб тӀагӀиналдалъун (кӀижурарал рагӀабазул хъвалсараб аслуялъул кӀидаго ккола кьабизабиялъулаблъун): ''буру&#x301;тӀ'' — ''буртӀи&#x301;ца'' (эргатив), ''гомо&#x301;г'' — ''гонги&#x301;л'' (ген.), ''кагъа&#x301;т'' — ''кагъти&#x301;ца'', ''гӀepeтӀ'' — ''гӀертӀица'' (эргатив) ва ц. ====Рагьаразул ассимиляция==== [[Ассимиляция (лингвистика)|Ассимиляция]], яги цо гьаракь цогидалда релъин, авар мацӀалда дандчӀвала прогрессивиябги регрессивиябги ассимиляция хӀисабалда. [[Прогрессивияб ассимиляция (лингвистика)|Прогрессивияб ассимиляция]], яги цебе бугеб гьаракьалъ хадуб бугелде асар гьаби, лӀугьуна: * гӀемерлъул формаялъулӀ кӀижурарал рагӀабазул, гьел игӀрабияб ва цолъул яги гӀемерлъул формаялъулаб къагӀидаялъ хисулаго, кӀиабилеб гьижа тӀагӀиналъ (кьабизаби бачӀуна тӀоцебесеб гьижаялде тӀаде): ''бетӀе&#x301;р'' — ''бу&#x301;тӀрул'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}), ''кьенсе&#x301;р'' — ''кьу&#x301;нсрул'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}), ''лаче&#x301;н'' — ''лу&#x301;чнул'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}), ''габу&#x301;р'' — ''га&#x301;рбал'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}), ''тӀагъу&#x301;р'' — ''тӀа&#x301;гърал'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}). Аслуялъул рагьаразул [[Элизия (лингвистика)|элизия]] лӀугьине бегьула гӀемерлъул формаялъулӀ кьабизаби тӀоцебесеб гьижаялде бачӀинчӀогоги: ''кьиби&#x301;л'' — ''кьалба&#x301;л'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}), ''хьиби&#x301;л'' — ''хьалба&#x301;л'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}), ''миччи&#x301;л'' — ''маччли&#x301;л'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}), ва ц. * гӀемерлъул формаялъул цожурарал рагӀабазул кьибилалъул рагьаразе хъвалсараб аслуялъулӀ (аслуялъул рагьараб гьениб тӀагуна): ''кечӀ'' — ''ку&#x301;чӀдул'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}), ''тӀегь'' — ''тӀу&#x301;гьдул'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}), ''хӀехь'' — ''хӀу&#x301;хьдул'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}), ва ц. [[Регрессивияб ассимиляция (лингвистика)|Регрессивияб ассимиляция]], яги хадуб бугеб гьаракьалъ цебе бугелде асар гьаби, лӀугьуна: * цолъцъул формаялъулӀ, кӀижурарал рагӀабазул, игӀрабияб ва цолъул яги гӀемерлъул формаялъулаб къагӀидаялъ хисулаго, кӀиабилеб [[гьижа]] тӀагӀиналъ ([[Кьабизаби (лингвистика)|кьабизаби]] бачӀуна тӀоцебесеб гьижаялде тӀаде): ''бетӀе&#x301;р'' — ''ботӀро&#x301;л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}), ''кьенсе&#x301;р'' — ''кьонсро&#x301;л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}), ''лаче&#x301;н'' — ''лочно&#x301;л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}), ''габу&#x301;р'' — ''горбо&#x301;л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}), ''тӀагъу&#x301;р'' — ''тӀогъро&#x301;л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}). * цолъул формаялъул цожурарал рагӀабазул кьибилалъул рагьаразе хъвалсараб аслуялъулӀ: ''кечӀ'' — ''кочӀо&#x301;л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}), ''тӀегь'' — ''тӀогьо&#x301;л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}), ''хӀехь'' — ''хӀохьо&#x301;л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}). * рагӀи хисулаго [[Кьабизаби (лингвистика)|кьабизаби]] тӀоцебесеб гьижаялде тӀаде бачӀинчӀони: ''тӀехь'' — ''тӀохьо&#x301;л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}), ''чехь'' — ''чохьо&#x301;л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}), ''кьили&#x301;'' — ''кьоло&#x301;л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}), ва ц. Хъвалсараб аслуялъулӀ ва гӀемерлъул формаялъул ассимиляиялъул данде кколел формаби кидаго гуро рукӀунел, ва гьеб процесс лӀугьуна гӀицӀго цолъул формаялъул хъвалсараб аслуялъулӀ, гӀемерлъул формуялъул рагьараб абуни хисуларо: ''гӀус'' — ''гӀосо&#x301;л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}) — ''гӀуса&#x301;л'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}), ''гӀучӀ'' — ''гӀочӀо&#x301;л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}) — ''гӀучӀа&#x301;л'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}), ''рукъ'' — рокъо''&#x301;''б ({{Abbr|лок. V|локатив}}) — ''рукъза&#x301;л'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}), ''ракӀ'' — ''рекӀе&#x301;л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}) — ''ра&#x301;кӀал'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}), ''цӀа'' — ''цӀе&#x301;л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}) — ''цӀа&#x301;ял'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}), ''лъим'' — ''лъел'' ({{Abbr|ген.|генетив}}) — ''лъи&#x301;нал'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}), ва ц. Цо-цо букӀине бегьула гӀемерлъул формаялда ассимиляцияги, цолъул формаялда — диссимиляцияги загьирлъи, гьениб байбихьулаблъун рикӀкӀуна хъвалсараб аслуялъул формаби: ''гьоко&#x301;'' — ''гьаки&#x301;л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}) — ''гьака&#x301;л'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}), ''сордо&#x301;'' — ''сарди&#x301;л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}) — ''сарда&#x301;л'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}), ''чӀорто&#x301;'' — ''чӀарти&#x301;л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}) — ''чӀарта&#x301;л'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}), ва ц. ====Редукция==== Авар мацӀалда [[Редукциялъул (лингвистика)|редукциялъул]], ай кьабизабуларел рагьаразул гьаркьилаб тӀабигӀат хисиялъул даража буго дагьа-макъаб, гӀаммго абуни, редукция буго къадаралъулаб. [[Гъоркьияб борхиялъул гьоркьохъеб кьералъул лабиаллъичӀеб рагьараб]] {{IPAslink|ä}} кьабизабуларел [[гьижа|гьижабазда]] редуцилъула загӀипго: ''р<u>а</u>хӀáт'', ''х<u>а</u>ли́ч<u>а</u>'', ''рачéл'', ''вáчӀ<u>а</u>н<u>а</u>'' . Цогидал рагьаразеги лӀугьуна гьединалго загӀипал хиса-басиял, жидеца гьезул фонологияб статусалъе асар гьабуларел: ''къебéд'', ''керéн'', ''векéрухъан'', ''тӀокъó'', ''бусéн'', ''бигьáро'' ва ц. ====Алтернация==== Алтернация '''{{IPAalink|m}}''' > '''{{IPAalink|n}}''' лӀугьуна мацӀалъул цересел ва нахъисел рагьукъазда цебе рагӀи ва форма лӀугьунагоги, рагӀи хисулелъубги: ''гъа<u>м</u>ас — гъа<u>н</u>сил'' ({{Abbr|ген.|генетив}}), ''га<u>м</u>ачӀ — ганчӀил'' ({{Abbr|ген.|генетив}}), ''та<u>м</u>ахьу — та<u>н</u>хьил'', ''чӀи<u>м</u>их — чӀи<u>н</u>хал'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}); цо-цо мехалъ гьел гьаркьал хисичӀогоги хутӀула: ''ханжар'' — ''хонжроца'' ({{Abbr|эрг.|эргатив}}) ва ц. Алтернация '''{{IPAalink|n}}''' > '''{{IPAalink|m}}''' лӀугьуна {{IPAalink|r}} гьаракьалда хадуб: ''гъара<u>н</u> — гъар<u>м</u>ил'' (генетив); ''чаран — чар<u>м</u>ил'' (генетив) ва ц. ====Лабиализация==== [[Лабиализация]], яги артикуляциялъулӀ кӀутӀби цебе цутӀи, буго [[Авар мацӀ|авар мацӀалъе]] гӀемер хасиятаб ва дандчӀвала кидаго рагӀабазул байбихьуда (журарал рагӀабазулӀ гьоркьобги букӀине бегьула): ''гвай'', ''гвенд'', ''квар'', ''кквезе, квер'', ''кӀвар'', ''свак'', ''ххвел'', ''хъвазе'' ва ц. ====Делабиализация==== [[Лабиализация#Делабиализация|Делабиализация]], яги лабиализация тӀагӀин, лӀугьуна рагӀи хисулаго лабиалиял рагьукъазда хадур лабиалиял, яги гургинлъарал рагьарал {{IPAslink|u}} ва {{IPAslink|o}} рачӀиналъ: ''кӀветӀ'' — ''кӀутӀби'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}); ''гъветӀ'' — ''гъутӀби'' (гӀем. ф.), ''гъотӀоца'' (эргатив) ва ц. ==== Метатеза ==== [[Метатеза]] лӀугьуна диссимиляциялъул аслуялда [[Лабиалиял рагьукъал|лабиалияб гьаракьалдаги]] [[Сонорантал|соноранталдаги]] гьоркьоб бугеб рагьараб тӀагӀун ва гьеб кӀиябго рагьукъалъ тартибияб бакӀ хисун (лабиалияб + сонорияб > сонорияб + лабиалияб): ''габур — гарбал'' (гӀем. ф.); ''хабар — харбил'' (генетив); ''тӀамур — тӀармил'' (генетив); ''цӀибил — цӀолбол'' (генетив) ва ц. ==== Рагьукъазул синкопа ==== ЛӀугьуна '''{{IPAalink|n}}''', '''{{IPAalink|m}}''', '''{{IPAalink|d}}''', '''{{IPAalink|t}}''' рагьукъазе рагӀи хисулаго, форма ва рагӀи лӀугьунаго: ''рехъен'' — ''рехъаби'' (гӀем. ф.); ''бусен'' — ''бусадул'' (ген.); ''хӀалтӀухъан'' — ''хӀалтӀухъаби'' (гӀем. ф.), ''лъим'' — ''лълъел'' (ген.) — ''лъадаца'' (акт.), ''гӀaтӀид'' (тӀадрагӀи) — ''гӀатӀилъи'' (цӀар); ''къебед'' — ''къебелъи'', ''щулат(го)'' (тӀадр.) — ''щулалъи'' (цӀар) ва ц. == Морфонология == РагӀул силлабияб структура буго гӀадатаб, минималияб гьижа гӀуцӀараб буго цохӀо [[Рагьараб|рагьаралъ]] (V), гьезул руго хадусел тайпабиги: CV, CVC, CVRC (гьениб R ккола кинаб букӀаниги сонорант r, l, n, m, j), тӀоцебесеб кӀигояб буго бищун гӀемер данчӀвалеб. Силлабалъул кӀал (анлаут) букӀунаро комплексияб, яни кӀиго рагьукъалъ гӀуцӀараб, комплексияблъун букӀине бегьула кода (ахир), гӀаммаб куцалда гьижадул схема бихьизабизе беьула CV(R)(C) гӀадин. ТӀоракӀал гьижабазул цохӀо бугеб тайпа ккола CVRC, гьенибги кодаялъул тӀоцебесеб рагьукъаблъун букӀине бегьула цохӀого-цо сонорант.{{Sfn|Форкер|2020|p=247}} РагӀул кьибилалъул тайпаби: # цожубараб аслу '''C(w)V''': ''къо'', ''чу'', ''цӀа'', ''ца'', ''цӀцӀва'', ''чи'', ''кьо'', ''ци'' ва ц.; # цожубараб аслу '''C(w)VC''': ''махх'', ''лагъ'', ''нугӀ'', ''ригь'', ''рукъ'', ''хур'', ''лълъим'', ''бис'', ''бер'', ''кӀул'', ''чӀетӀ'', ''чан'', ''кӀветӀ'', ''гел'', ''тӀегь'', ''рос'', ''гохӀ'', ''агӀ'', ''ах'' , ''оц'', ''ицц'', ''их'' ва ц.; # цожубараб аслу '''VRC''': ''анкь'', ''ирс'' ва ц.; # цожубараб аслу '''C(w)VRC''': ''тӀинчӀ'', ''хӀинчӀ'', ''гӀанкӀ'', ''гӀоркь'', ''къарз'', ''гвенд'', ''гарцӀ'' ва ц.; # кӀижубараб аслу '''VCV''': ''ада'', ''угьи'', ''уба'' ва ц.; # кӀижубараб аслу '''VCСV''': ''урба'', ''ургу'', ''амру'', ''аслу'' ва ц.; # кӀижубараб аслу'''C(w)VCV''': ''гӀари'', ''гьобо'', ''гъеду'', ''кету'', ''лъади'', ''дару'', ''рагӀи'' ва ц.; # кӀижубараб аслу '''VCVС''': ''агъаз'', ''асар'', ''эмен'', ''эбел'', ''адаб'', ''ахир'', ''авал'' ва ц.; # кӀижубараб аслу '''VCСVC''': ''адрес'', ''азбар'', ''айгъир'', ''аскар'', ''авлахъ'', ''амбар'', ''аргъан'', ''ахӀмакъ'', ''илбис'' ва ц.; (гьаб тайпаялде гъорлӀе ккола цоги мацӀаздаса рачӀарал рагӀаби); # кӀижубараб аслу '''C(w)VRC(в)V''': ''тӀанса'', ''гӀанса'', ''квартӀа'', ''гъванща'', ''гвангва'', ''ханжу'', ''торгӀо'', ''гордо'' ва ц. Гьединго интервокалиял комплексал, тӀоцебесеб хъуй бугеб рагьукъаб бугеб: ''дагӀба'', ''кӀуштӀа'', ''гӀаштӀи'', ''гӀузру'', ''мусру'', ''сихӀру'' (гьаб конструкциялда руго аслияб къагӀидаялда цогидал мацӀаздасан рачӀарал рагӀарал рагӀаби); # кӀижубараб аслу '''C(w)VCVC''': ''гамачӀ'', ''чапар'', ''гьудул'', ''гӀалим'', ''лъимер'', ''гудур'', ''рехъен, рукӀел'' ва ц.; # кӀижубараб аслу '''C(w)VRCVC''': ''хвалчен'', ''ханжар'', ''гьалмагъ'', ''салмаг'', ''сандукӀ'', ''саргъас'', ''баргъич'' ва ц. Гьединго интервокалиял комплексал, тӀоцебесеб хъуй бугеб рагьукъаб бугеб (цогидал мацӀаздасан рачӀарал рагӀаби): ''хашхаш'', ''гӀужрукъ'', ''гужгат'', ''сухъмахъ'', ''сухӀмат'' ва ц.; # кӀижубараб аслу '''CVCVRC''': ''туманкӀ''; # лъабжубараб аслу '''VCCVCV''': ''аздагьо''; # лъабжубараб аслу '''(C)VCVCV''': ''можоро'', ''сумало'', ''габани'', ''гъадаро'', ''гьереси'', ''катӀари'', ''гӀарада'' ва ц.; # лъабжубараб аслу '''(C)VCVRCV''', '''(C)VRCVCV''': ''итаркӀо'', ''гвангвара'', ''гӀанхвара'', ''газаргъо'' ва ц.; # лъабжубараб аслу '''(C)VCVCVC''': ''аманат'', ''апараг'', ''жанавар'', ''апараг'', ''годекӀан'', ''малаик'' ва ц. # лъабжубараб аслу '''(C)VСCVCVC''': ''ахбазан''; Цогияздаса лӀугьунарел фигӀлуялъул аслуял: '''V''' (''ине''), '''CV''' (''кке-зе''), '''CVC''' (''лъу-гьи-не''; гьанирго рачӀуна бабихьуда жинсиял гӀаламатал ругел фигӀлабиги'': в-ачӀ-ине''), '''CVRC''' (''гьурщ-изе'')<ref>Аварский язык. Фонетика. (М. Алексеев. Борис Атаев)</ref>. ==Ралагье гьединго== * [[Авар ортография]] ==МугъчӀваял== === Цитация === {{Reflist|30em}} === Иццал === {{Refbegin|33em|indent=yes}} :'''''ГӀурусалда:''''' * {{cite book |last1= МикагӀилилазул |first1= Ш. И.|author-link1= МикагӀилилазул Шигьабудинил Иляс |editor-last1= Бокарев|editor-first1= Е. А. |year= 1959 |title= Очерки аварской диалектологии |trans-title= Авар диалектологиялъул хъвай-хъвагӀаял |publication-place= Ленинград |publisher= СССРалъул гӀелмабазул академиялъул пресса |page= 510 |ref=}} *{{cite book |last1 = Алексеев |first1= М. Е.|last2 = Атаев |first2= Б. М. |last3 = МухӀамадов |first3= М. А. |last4 = МухӀамадов |first4= М. И. |last5 = Магьдиева |first5= Г. И. |last6 = СагӀидова |first6= П. А. |last7 = Самедов |first7= Дж. С.|author-link= |date= 2012|title= Современный аварский язык |url= |location= МахӀачхъала |publisher= АЛЕФ|page= 420|isbn={{Format ISBN|9785914311107}}}} *{{cite book |last= СагӀидова|first= П. А.|author-link= |date= 2007|title= Закатальский диалект аварского языка |trans-title= Авар мацӀалъул закаталисезулаб сверел|location= МахӀачхъала|publisher= |page= 216|isbn=}} :'''''Инглисалда:''''' *{{cite book |last=Форкер |first=Диана |date=2020 |editor-last=Полински |editor-first=Мария |title=The Oxford handbook of languages of the Caucasus |trans-title= Кавказалъул мацӀазул Оксфордияб квертӀехь|publisher=Оксфорд университеталъул пресс |location= Оксфорд, Цолъараб Къиралат|series= Oxford handbooks|pages=243–280 |chapter=Chapter 6: Avar |trans-chapter= БетӀер 6: Авар|chapter-url= https://www.academia.edu/34931011/Avar_Grammar_Sketch|isbn= 9780190690694 |lccn= 2020021155}} {{Refend}} ==РегӀелал== * [http://www.philology.ru/linguistics4/madiyeva-67.htm Мадиева Г. Аварский язык (из: Языки народов СССР)] * [http://www.philology.ru/linguistics4/alekseev-99c.htm Алексеев М. Е. Аварский язык (из: Языки мира: Кавказские языки)] * {{БРЭ|статья=Аварский язык|id=1797875|автор=М.Е.Алексеев}} * [https://postnauka.ru/longreads/155222 Аварский язык] {{Авар мацӀ}} [[Категория:Авар фонология]] b4aepib13s49sdwac8ep75x0z1mtuef 0 14049 101050 99447 2026-09-07T12:22:33Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101050 wikitext text/x-wiki {{Infobox language|name=Гъодоберисеб мацІ|nativename=ГъибдилIи мицци/Ghibdiłłi micci|states=[[Шималияб Кавказ]]|region=БакътІерхьул [[Дагъистан]]<ref name="Ethmap">[http://www.ethnologue.com/show_map.asp?name=RUE&seq=10 Ethnologue language map of European Russia, with Botlikh shown in the inset with reference number 9]</ref>|ethnicity=|speakers=4 000|date=2010 сон|ref=e18|familycolor=Caucasian|fam1=[[Шималияб Кавказалъулал мацІал|Шималияб Кавказалъулаб]]|fam2=[[Нахгин дагъистаниял мацІ|Нахгин дагъистанияб хъизан]]|fam3=[[Аваразул мацІал|Аваразулаб гІаркьел]]|fam4=[[Аваргин гІандисезулал мацІал|Аваргин гІандисезулаб гъоркьгІаркьел]]|fam5=[[ГІандисезулал мацІал|ГІандисезулаб къокъа]]|fam6=|iso3=gdo|glotto=ghod1238|glottorefname=Godoberi}} '''Гъодоберисеб мацӀ''' (гъодоб. ''ГъибдилӀи мицци'') — [[гъодоберисел|гъодоберисезул]] мацӀ, [[Нахгин дагъистанияб мацӀал|нахгин дагъистанияб хъизаналъул]] [[Авариял мацӀал|авариял мацӀазул]], [[ГӀандиял мацӀал|гӀандиял къокъаялъул]] цо мацӀ, жибги [[Дагъистан|Дагъистаналъул Жумгьурияталъул]] [[Болъихъ мухъ|Болъихъ мухъалъул]] [[Гъодобери]] ва [[Зибирхали|Зибирхьали]] росабалъ тӀибитӀараб. [[ТӀолго Россиялъул халкъалъул къадар хъвай (2010)|2010 соналъул тӀолго россиялъулаб халкъалъул къадар рикӀкӀинулӀел]], гъодоберисеб мацӀалда кӀалъалезул къадар ккана 4000 чи<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab6.xls Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года]</ref>. ==Алипба== {| class="wikitable" |- |Аа |Ãã |Бб |Вв |Гг |ГӀгӀ |Гьгь |Гъгъ |- |Дд |Ее |Жж |Зз |Ии |И̃и̃ |Йй |Кк |- |КӀкӀ |Кькь |Къкъ |Лл |ЛӀлӀ |Лълъ |Мм |Нн |- |Оо |Пп |Рр |Сс |Тт |ТӀтӀ |Уу |У̃у̃ |- |Фф |Хх |ХӀхӀ |Хьхь |Хъхъ |Чч |ЧӀчӀ |Шш |- |Щщ |Ъъ |Ээ |Юю |Яя | | | |} [[Категория:Дагъистаналъул мацӀал]] sqssxn65wjr5ztniv09d3w8bybdvx2a 0 14291 101012 99305 2026-09-07T12:16:12Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101012 wikitext text/x-wiki {{Infobox language | name = Балъхъадерил мацӀ | nativename = {{lang|bph|буйхалъи мицӀцӀи}}/{{tlit|bph|bujxałi mic’c’i}} | states = [[Кавказ]] | region = БакътӀерхьул [[Дагъистан]]<ref name="Ethmap">[http://www.ethnologue.com/show_map.asp?name=RUE&seq=10 Ethnologue language map of European Russia, with Botlikh shown in the inset with reference number 9]</ref> | ethnicity = [[Балъхъал]] (2020) | speakers = 5,073 | date = 2020 census | ref = <ref name=":0">[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab7_VPN-2020.xlsx 7. НАСЕЛЕНИЕ НАИБОЛЕЕ МНОГОЧИСЛЕННЫХ НАЦИОНАЛЬНОСТЕЙ ПО РОДНОМУ ЯЗЫКУ]</ref> | familycolor = Caucasian | fam1 = [[Хьондакавказиял мацӀал|Хьондакавказияб]] | fam2 = [[Авар–гӀандиял мацӀал|Авар–гӀандияб]] | fam3 = [[ГӀандиял мацӀал|ГӀандияб]] | fam4 = ГӀахьвахъ–ТӀинди | fam5 = КӀкӀаратӀа–ТӀинди | fam6 = Болъихъ–ТӀинди | iso3 = bph | glotto = botl1242 | glottorefname = Botlikh | map = Lang Status 60-DE.svg | mapcaption = {{center|{{small|Балъхъадерил мацӀалъул классификация гьабун буго тӀагӀиналъул хӀинкъи бугеб мацӀ гӀадин [[ЮНЕСКО]]ялъул [[ХӀинкъаликь ругел дунялалъул мацӀазул атлас]]алда рекъон (2010)}}}} }} '''Балъхъадерил мацӀ''' ({{lang|bph|буйхалъи мицӀцӀи}}) — [[Хьондакавказиял мацӀал|хьондакавказияб хъизамул]] [[Авар–гӀандиял мацӀал|авар–гӀандияб групалъул]] мацӀ, жибги [[Дагъистан|Дагъистаналъул]] [[Болъихъ мухъ|Болъихъ мухъалъул]] [[Болъихъ]] ва [[МигӀарсо]] росабалӀ тӀибитӀараб. [[ТӀолго Россиялъул халкъалъул къадар хъвай (2010)|2010 соналъул тӀолго россиялъулаб халкъалъул къадар рикӀкӀинулӀел]], балъхъадерил мацӀалда кӀалъалезул къадар ккана 206 чи<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab6.xls Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года]</ref>. Балъхъадерил мацӀалъул буго кӀиго гаргар, жидеда гьоркьоб фонетикияб ва морфологияб батӀалъи гӀемер гьечӀел. МацӀалъул гьечӀо [[Хъвавул система|хъвай-хъвагӀи]]. == МугъчӀваял == {{мугъчӀваял}} == Библиография == * [[Гудава, Евстафиил Того|Гудава Т. Е.]] Балъхъадерил мацӀ. Тп., 1962 (гуржиялда); * Гудава Т. Е.  Балъхъадерил мацӀ // СССР-алъул халкъазул мацӀ. Т.IV. Ибериялги кавказалъулал мацӀал. М., 1967; * Азаев Х. Г. Балъхъадерил мацӀалъул лексика ва рагӀи лӀугьин: Автореф. дис… филол. гӀелмабазул. канд. Туплис, 1975; * МухӀаммадбекилазул З. М. Балъхъадерил мацӀ // ЯМ:КЯ. {{Хьондакавказиял мацӀал|state=collapsed}} [[Категория:Авариял мацӀал]] [[Категория:ГӀандиял мацӀал]] [[Категория:Дагъистаналъул мацӀал]] jgdh481bqn9qsh0hdp7ekmogy9248hv 0 14333 100940 99145 2026-09-07T12:03:39Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100940 wikitext text/x-wiki {{Хъвадарухъан |цӀар = Абу Нувас |оригинал_цӀар = أبو نواس |код = ar |сурат = Abu Nuwas.jpg |гӀеблъи = |гъоркьхъвай = Абу Нувасил сурат, 1916 соналъ [[Халил Джибран|Халил Джибраница]] бахъараб |жинс =m |гьавидал_цӀар = Абу Нувас аль-ХӀасан ибн Гьаниъ аль-ХӀаками |тӀокӀцӀар = |тӀубараб_цӀар = |гьавуна = {{Abbr|гӀ.-ш.|гӀага-шагарго}} [[756]] |гьавураб_бакӀ = [[Агьваз]], [[ГӀаббасияб халифат]] |хвана = [[814]] (57–58 сон) |хвараб_бакӀ = [[Багъдад]], [[ГӀаббасияб халифат]] |вукъараб_бакӀ = Шунизи хабзал, [[Багъдад]] |ватӀанчилъи = {{Флагификация|ГӀаббасияб халифат}} |миллат = [[ГӀарабал|ГӀарабав]] |эмен = Гьаниъ аль-ХӀаками |эбел = Джуллабан |лъади = |лъимал = |альма_матер = |пиша = [[ШагӀир]] |гьунаралъул_сонал = |мазгьаб = сухӀматалъул кучӀдул, [[панегирики]], [[рокьул лирика]], [[сатира|сатираби]], [[элегия|элегиял]], чанахъанлъиялъулал шигӀраби (тардият) |жанр = |асаразул_мацӀ = [[ГӀараб мацӀ|ГӀараб]] |машгьурал_асарал = |дебют = |премиял = |шапакъатал = |автограф = |гъулбас = |website = |сайт = |lib = |викитека = |викигъамас = |викицитата = }} '''Абу Нувас'''<ref name="Gp2">[[#GA|Garzanti]]</ref> ({{lang-ar|أبو نواس}}), ялъуни '''Абу Нувас аль-ХӀасан ибн Гьаниъ аль-ХӀаками''' ({{lang-ar|أبو نواس الحسن بن هانئ الحكمي}}, вариант: '''Аль-ХӀасан ибн Гьаниъ ГӀабд аль-Аваль ас-СабахӀ'''; '''Абу ГӀали''' ({{lang|ar| الحسن بن هانئ بن عبد الأول بن الصباح ،ِابو علي}}), '''Абу Нувас ас-Салами''' хӀисабалдаги лъалев ({{lang|ar|أبو نواس السلمي}}){{sfn|Ibn-Hallikān|1961|loc=II|p=546}}; {{Abbr|гӀ.-ш.|гӀага-шагарго}}756, [[Агьваз]], [[ГӀаббасияб халифат]] — {{Abbr|гӀ.-ш.|гӀага-шагарго}} 814, [[Багъдад]], [[ГӀаббасияб халифат]]) — классикияв [[гӀараб поэзия|гӀараб шагӀир]]. Гьавуна Агьваз шагьаралда ([[Иран|жакъасеб Ираналъул]], гьесул эмен вукӀана [[гӀарабал|гӀарабав]], эбел — [[парсал|парсай]]. Абу Нувас вахъана гӀараб поэзиялъул гьанжесел киналниги жанразул устарлъун<ref>Esat Ayyıldız. [https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1312336 "Ebû Nuvâs’ın Şarap (Hamriyyât) Şiirleri"]. Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 18 / 18 (2020): 147-173.</ref>. Гьединго гьев лӀугьана [[Фольклор|фольклорияб]] гӀадаталдеги, чанго нухалъ рехсон вуго ''[[Цо ва азарго сордо]]ялда''. Хвана гьев [[ункъабилеб фитна|ункъабилеб фитнаялъул]] заманалда, гьижрияб 199 яги 200 соналъ (814–816 нилӀер заманалъул){{sfn|Ibn al-Nadīm|1970|pp=352-3}}. ==Биография== === Цересел санал ва гьунар байбихьи=== === Туснахъалъув тӀами ва хвел=== ==Гьунар== == Ирс ва ракӀалде щвей== ==Цензура== ==Таржамаби ва адабиятлъай== ==Баянал== {{Notelist}} == ХӀужжаби == {{Reflist}} == Иццал == * {{Cite book |last=Arbuthnot |first=F.F. |title=Arabic Authors: A Manual of Arabian History and Literature |url=https://archive.org/details/ArabicAuthors |publisher=W. Heinemann |year=1890 |isbn=978-1-4655-1080-8 |lccn=43050203}} * {{Cite book |last=Flügel |first=Gustav |author-link=Gustav Leberecht Flügel |title=Die grammatischen Schulen der Araber |url=https://archive.org/details/diegrammatischen00fluoft |publisher=Brockhaus |year=1862 |location=Leipzig |language=German |trans-title=The Grammatical Schools of the Arabs |oclc=1042925515}} * {{Cite book |last=Gado |title=Abunuwasi |date=1998 |publisher=Sasa Sema Publications |isbn=9966-9609-0-2 |oclc=475143542}} * {{Cite book |last=Ibn-Hallikān |first=Aḥmad Ibn-Muḥammad |title=Wafayat al-a'yan wa anbã' abna' al-zamãn |date=1961 |publisher=Pakistan Historical Society |language=Arabic |trans-title=The Obituaries of Eminent Men |oclc=633767474 |author-link=Ibn Khallikan}} * {{Cite book |last=Ibn al-Nadīm |first=Muḥammad ibn Isḥāq |title=The Fihrist of al-Nadīm : a tenth-century survey of Muslim culture |date=1970 |publisher=Columbia University Press |isbn=0-231-02925-X |editor-last=Dodge |editor-first=Bayard |editor-link=Bayard Dodge |oclc=298105272 |ref={{sfnref|Ibn al-Nadīm|1970}} |author-link=Ibn al-Nadim}} * {{Cite book |last=Killeen |first=Andrew |title=The Father of Locks |url=https://archive.org/details/fatheroflocks0000kill |publisher=Dedalus |year=2009 |isbn=978-1-903517-76-5}} * {{Cite book |last=Mahoney |first=T.J. |title=Mercury |publisher=Springer New York |series=Mercury |year=2013 |isbn=978-1-4614-7951-2 |url=https://books.google.com/books?id=iC65BAAAQBAJ&pg=PA49 |access-date=June 17, 2020}} * {{Cite book |last=Pilcher |first=Tim |title=The Essential Guide to World Comics |url=https://archive.org/details/essentialguideto0000pilc |date=2005 |publisher=Collins & Brown |isbn=1-84340-300-5 |oclc=61302672}} * {{Cite book |last=Ṣāliḥ |first=al-Ṭayyib |title=Season of Migration to the North |publisher=Heinemann |others=Translated by Denys Johnson-Davies |year=1991 |isbn=978-0-435-90974-1}} * {{Cite book |last=Straley |first=Dona S. |title=The undergraduate's companion to Arab writers and their web sites |url=https://archive.org/details/undergraduatesco0000stra |publisher=Libraries Unlimited |year=2004 |isbn=978-1-59158-118-5 |page=[https://archive.org/details/undergraduatesco0000stra/page/30 30] |ref=GA}} *Esat Ayyıldız. [https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1312336 "Ebû Nuvâs’ın Şarap (Hamriyyât) Şiirleri"]. Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 18 / 18 (2020): 147-173. == ТӀадеги цӀалиялъе == ''Ингилисалда:'' * {{Cite book |last=Kennedy |first=Philip F. |title=The Wine Song in Classical Arabic Poetry: Abu Nuwas and the Literary Tradition |url=https://archive.org/details/winesonginclassi0000kenn |publisher=[[Open University Press]] |year=1997 |isbn=0-19-826392-9}} * {{Cite book |last=Kennedy |first=Philip F. |title=Abu Nuwas: A Genius of Poetry |publisher=OneWorld Press |year=2005 |isbn=1-85168-360-7}} * {{Cite book |last=Lacy |first=Norris J. |title=Poetics of Love in the Middle Ages |url=https://archive.org/details/poeticsofloveinm0000unse |publisher=[[George Mason University Press]] |year=1989 |isbn=0-913969-25-7 |editor-last=[[Moshe Lazar]] |pages=[https://archive.org/details/poeticsofloveinm0000unse/page/95 95]–118 |chapter=The Care and Feeding of Gazelles – Medieval Arabic and Hebrew love poetry}} * {{Cite book |last=Frye |first=Richard N. |title=The Golden Age of Persia |url=https://archive.org/details/goldenageofpersi0000frye_t1y7 |year=1975 |isbn=0-06-492288-X |page=[https://archive.org/details/goldenageofpersi0000frye_t1y7/page/123 123] |author-link=Richard Nelson Frye}} *Esat Ayyıldız. [https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1312336 "Ebû Nuvâs’ın Şarap (Hamriyyât) Şiirleri"]. Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 18 / 18 (2020): 147-173. * {{Cite book |last=Rowell |first=Alex |title=Vintage Humour: The Islamic Wine Poetry of Abu Nawas |publisher=[[C. Hurst & Co.]] |year=2017 |isbn=978-1-84904-897-2}} * {{Cite book |last=Khallikān (Ibn) |author-link=Ibn Khallikan |first=Aḥmad ibn Muḥammad |url=https://archive.org/stream/WafayatAl-ayantheObituariesOfEminentMenByIbnKhallikan/Vol1Of4WafayatAl-ayantheObituariesOfEminentMenByIbnKhallikan#page/n429/mode/2up |title=Ibn Khallikan's Biographical Dictionary (tr. Wafayāt al-A'yān wa-al-Anbā Abnā' al-Zamān) |publisher=W.H. Allen |year=1843 |volume=i |location=London |pages=391–395 |language=English |translator-last=[[William McGuckin de Slane|McGuckin de Slane]] |translator-first=William}} == КъватӀисел регӀелал == {{Commons category|Абу Нувас}} {{Wikisource1911Enc|Абу Нувас}} {{Wikiquote|Abu Nuwas}} * [https://web.archive.org/web/20010620031029/http://www.sbu.ac.uk/~stafflag/abunuwas.html The Knitting Circle – Abu Nuwas] * [https://web.archive.org/web/20130731180006/http://www.al-funun.org/al-funun/images/abu_nuwas.html Al-Funu.Org: Abu Nuwas] * [http://cordite.org.au/translations/montgomery-nuwas/ Horse, Hawk, and Cheetah: Three Arabic Hunting Poems of Abū Nuwās] ''Cordite Poetry Review'' {{ГӀараб адабият}} {{Цо ва азарго сордо}} {{DEFAULTSORT:Абу Нувас}} [[Категория:750 соналъ гьарурал]] [[Категория:VIII гӀасруялъул гӀараб шагӀирзаби]] [[Категория:IX гӀасруялъул гӀараб шагӀирзаби]] [[Категория:Агьвазалдаса гӀадамал]] [[Категория:Парс-мацӀалъулал шагӀирзаби]] [[Категория:ГӀараб шагӀирзаби]] [[Категория:Фольклоралъул персонажал]] [[Категория:Парс шагӀирзаби]] [[Категория:Цо ва азарго сордоялъул персонажал]] [[Категория:ГӀаббасияб халифаталъул шагӀирзаби]] [[Категория:ШугӀубия]] [[Категория:810 соналъ хварал]] sqq50jmnjx9ssqvmuatlh8kgj64eaau 0 14338 101271 100149 2026-09-07T13:03:13Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101271 wikitext text/x-wiki {{Хъвадарухъан |цӀар = Наджиб МахӀфуз |оригинал_цӀар = نجيب محفوظ |код =ar |сурат = Naguib Mahfouz HR.jpg |гӀеблъи = |гъоркьхъвай = Нахъиб МахӀфуз 1980 соналъ. |жинс = m |гьавидал_цӀар = Наджиб МахӀфуз ГӀабдулгӀазиз Ибрагьим АхӀмад Паша<br>({{lang-ar|نجيب محفوظ عبد العزيز إبراهيم أحمد الباشا}}) |тӀокӀцӀар = |тӀубараб_цӀар = |гьавуна =11 декабрь, 1911 |гьавураб_бакӀ = Джамалия, [[Къагьира]], [[Египеталъул хедиват|Египет]] |хвана = 30 август, 2003<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/5297470.stm]</ref> (94 сон) |хвараб_бакӀ = [[Аль-ГӀаджуза]], [[Къагьира]], [[Египет]] |вукъараб_бакӀ = |ватӀанчилъи = {{флагификация|Египеталъул хедиват}}<br>{{флагификация|Египеталъул султІанат}}<br>{{флагификация|Египеталъул къираллъи}}<br>{{флагификация|Египеталъул Жумгьурият (1953–1958)}}<br>{{флагификация|Цолъараб ГІараб Жумгьурият}}<br>{{флагификация|Египет}} |миллат = [[Египтянал|Египтянав]] |эмен = ГӀабдулгӀазиз Ибрагьим |эбел = МустӀафа Кашишил ФатӀима |лъади = Атияталлагь Ибрагьим |лъимал = {{flatlist| * ФатІима * Умм Кульсум }} |альма_матер = [[Къагьираялъул университет]] |пиша = {{flatlist| * Хъвадарухъан * романчи * сценарист }} |гьунаралъул_сонал = 1932–2004 |мазгьаб = {{flatlist| * [[Романтизм]] * [[реализм]] * [[экзистенциализм]] }} |жанр = {{flatlist| * [[Роман]] * [[Къиса]] }} |асаразул_мацӀ = [[ГӀараб мацӀ|ГӀараб]] ва [[ГӀараб мацӀалъул египеталъулаб сверел|гьелъул египеталъулаб сверел]] |машгьурал_асарал = {{flatlist| * [[Кьагьираялъул трилогия]] * [[Авлад хІаратна]] * [[ХІарафиш]] }} |дебют = |премиял = {{Нобелил медаль|1988}}[[Адабияталъе Нобелил премия]] ([[1988 сон адабияталда|1988]]) |шапакъатал = {{Габриэла Мистралил орденалъул кавалер}} |автограф = |гъулбас = |website = |сайт = |lib = |викитека = |викигъамас = |викицитата = }} '''Наджиб МахӀфуз''' ({{lang-ar|نجيب محفوظ|Najīb Maḥfūẓ}}, {{IPA-arz|næˈɡiːb mɑħˈfuːzˤ|IPA}}; 11 декабрь, 1911 – 30 август, 2006) — Египеталъул хъвадарухъан, 1988 соналъ Адабияталъухъ Нобелил премия щварав<ref>{{cite book|author=Ed. Mohit K. Ray|title=The Atlantic Companion to Literature in English|url=https://books.google.com/books?id=A_YatfLrgnMC&pg=PA336|date=September 2007|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-269-0832-5|pages=336}}</ref>. Гьев, ТӀагьа ХӀусейнгун цадахъ, рикӀкӀуна [[гӀараб адабият|гӀараб адабияталъул]] гьанжесел прозаиказул тӀоцевесевлъун, жинца [[экзистенциализ|экзистенциализмалъул]] темаялъул цӀех-рех гьабурав<ref>{{Cite journal|author=Haim Gordon|title=Naguib Mahfouz's Egypt: Existential Themes in His Writings|url=http://doi.contentdirections.com/mr/greenwood.jsp?doi=10.1336/0313268762|access-date=26 April 2007|doi=10.1336/0313268762|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927042834/http://doi.contentdirections.com/mr/greenwood.jsp?doi=10.1336%2F0313268762|archive-date=27 September 2007}}</ref>. 70 соналъул карьераялда жаниб, гьес басмаялде бахъана 34 роман, 350-ялдаса цӀикӀкӀун къиса, анцӀ-анцӀ сценариял, Египеталъул казиятазе нус-нус авторасулаб колонка ва 5 спектакль. ГӀемерисел гьесул хӀалтӀиби рахъана [[Египеталъул кинематограф|Египеталъул]] ва къватӀисел пачалихъазул киноялда. == Цебесеб гӀумру ва лъайщвей == ==Пачалихъияб хъулухъ== ==Хъвадарухъанлъи== ===Хъвадарухъанлъиялъул стиль ва тематика=== ===Сиясияб асар=== ==ЧӀвазе хӀалбихьи== == Хъизан-рухъ== ==ХӀалтӀаби== ==Шапакъатал== {| class="wikitable" style="width:100%;" |- ! style="width:80px;"| Ribbon bar !! Country !! Honour |- | [[File:EGY Order of the Nile - Grand Cordon BAR.png|70px]] || {{Байрахъ|Египет}} || Grand Cordon of the [[Order of the Nile]] |- | [[File:EGY Order of Merit - Grand Cross BAR.png|70px]] || {{Байрахъ|Египет}} || Grand Cross of the [[Order of Merit (Egypt)]] |- | [[File:Orden al Mérito Docente y Cultural Gabriela Mistral (Chile).gif|Orden al Mérito Docente y Cultural Gabriela Mistral (Chile)|70px]] || {{Байрахъ|Чили}} || Grand officier of the [[Order of Educational and Cultural Merit Gabriela Mistral]] |- |- | [[File:Ordre des Arts et des Lettres Commandeur ribbon.svg|Ordre des Arts et des Lettres Commandeur ribbon|70px]] || {{Байрахъ|Франсия}} || Commandeur of [[Ordre des Arts et des Lettres]] |- | [[File:Grande ufficiale OMRI BAR.svg|Grande ufficiale OMRI BAR|70px]] || {{Байрахъ|Италия}} || Grand officier of [[Order of Merit of the Italian Republic]] |- | [[File:TN Order Merit Rib.png|TN Order Merit Rib|70px]] || {{Байрахъ|Тунис}} || Grand Cordon of the [[National Order of Merit of Tunisia]] |} ==Ралагье гьединго== * [[Египеталъул хъвадарухъабазул сияхӀ]] * [[Африкаялъул хъвадарухъабазул сияхӀ]] * [[Авал ва ахир (1960 фильм)|''Авал ва ахир '']] ==ХӀужжаби== {{Reflist}} ==КъватӀисел регӀелал== {{Wikiquote|Naguib Mahfouz}} {{Commons category}} *[https://web.archive.org/web/20070825155321/http://www.aucpress.com/t-aboutnm.aspx?template=template_naguibmahfouz Naguib Mahfouz on his English publisher's website] *[https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1988/mahfouz-article.html Naguib Mahfouz – The Son of Two Civilizations] at Nobel Prize website * {{Nobelprize}} * {{Books and Writers |id=mahfouz |name=Naguib Mahfouz}} *[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5297470.stm BBC Obituary] *[http://en.qantara.de/content/the-100th-anniversary-of-the-birth-of-naguib-mahfouz-the-egyptian-seismograph The 100th Anniversary of the Birth of Naguib Mahfouz] at Qantara.de *[https://web.archive.org/web/20141107190929/http://www.aucpress.com/images/Mahfouz_brochure_2011__LowRes.pdf Mahfouz Centennial Celebrations 2011] at The American University in Cairo Press {{Наджиб МахІфуз}} {{Nobel Prize in Literature Laureates 1976-2000}} {{1988 соналъ Нобелил премия щварал}} {{Египеталъул хъвадарухъаби}} {{DEFAULTSORT:МахІфуз, Наджиб}} [[Категория:1911 соналъ гьарурал]] [[Категория:2006 соналъ хварал]] [[Категория:Египеталъул новелистал]] [[Категория:Египеталъул къисачагӀи]] [[Категория:Египеталъул миллатчагӀи]] [[Категория:Нобелил премия щварал египтянал]] [[Категория:Египеталъул социалистал]] [[Категория:Нобелил премиялъул лауреатал адабияталда]] [[Категория:Къагьираялъул университет лӀугӀунарал]] [[Категория:Къагьираялдаса гӀадамал]] [[Категория:XX гӀасруялоъул новелистал]] [[Категория:XX гӀасруялъул къисачагӀи]] [[Категория:Commandeurs of the Ordre des Arts et des Lettres]] o7kj1527ebli92bp6ckbtuz3l09m6ta 0 14350 101246 100082 2026-09-07T12:59:03Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101246 wikitext text/x-wiki {{Хъвадарухъан|цӀар=Мигель Де Сервантес Сааведра|премиял=|гьунаралъул_сонал=|мазгьаб={{flatlist| * [[Ренессанс]] * [[маньеризм]] }}|жанр={{flatlist| * [[Роман]] * [[къисса]] * [[трагедия]] * [[интермедия]] }}|асаразул_мацӀ=[[Испан мацӀ|Испан]]|машгьурал_асарал={{flatlist| * [[Дон Кихот]] * [[Novelas ejemplares]] }}|дебют=|шапакъатал=|альма_матер=|автограф=Miguel de Cervantes signature.svg|гъулбас=|website=|сайт=|lib=|викитека=|викигъамас=|пиша={{flatlist| * [[Романчи]] * [[къиссачи]] * [[драматург]] * [[шагІир]] * [[солдат]] }}|лъимал=Изабель {{circa|1584}}{{sfn|McCrory|2006|p=112}}|оригинал_цӀар=Miguel de Cervantes Saavedra|гьавуна=29 сентябрь, 1547 {{small|(мухІканго лъаларо)}}|код=es|сурат=Cervantes Jáuregui.jpg|гӀеблъи=|гъоркьхъвай=ЦӀар-бугеб портрет, Хуан де Хаурегица бахъарабилан рикӀкӀунеб; рехсон буго Мисалиял романазул прологалда. Гьаб Сервантесил унгояб сурат букӀин чӀезабун гьечӀо, гьесулги Хаурегилги цӀарал гьелда хъван руго бахъун хадусеб мехалда. Сервантесил унгояб сурат гьечӀо, Хаурегица бахъарабги тӀагӀун буго<ref name="Gut">{{cite web | title = E-book of The Exemplary Novels of Cervantes | translator= Walter K. Kelly | publisher= The Project Gutenberg | last = Cervantes Saavedra | first = Miguel de | url = http://www.gutenberg.org/files/14420/14420-8.txt | access-date = 1 январ 2007}}</ref><ref>{{quote|Este que veis aquí de rostro aguileño, de cabello castaño, frente lisa y desembarazada, de alegres ojos y de nariz corva, aunque bien proporcionada, las barbas de plata, que no ha veinte años que fueron de oro; los bigotes grandes, la boca pequeña, los dientes ni menudos ni crecidos, porque no tiene sino seis, y ésos mal acondicionados y peor puestos, porque no tienen correspondencia los unos con los otros; el cuerpo entre dos extremos, ni grande ni pequeño; la color viva, antes blanca que morena; algo cargado de espaldas y no muy ligero de pies'' (Novelas, prefacio del autor).}} </ref><ref>{{cite journal| first= José María |last= Chacón y Calvo| title= Retratos de Cervantes| journal= Anales de la Academia Nacional de Artes y Letras| language= es| volume= 27| date= 1947–48| pages= 5–17}}</ref><ref>{{cite book| first= Enrique Lafuente |last= Ferrari| title= La novela ejemplar de los retratos de Cervantes| language= es| location= Madrid| year= 1948}}</ref>|гьавидал_цӀар=|тӀокӀцӀар=|тӀубараб_цӀар=|гьавураб_бакӀ=[[Алькала де Энарес]], [[Кастилиялъул къираллъи]]|лъади=Каталина де Салазар и Паласиос|хвана=22 апрель, 1616<ref name= Engines>{{cite web| url= https://www.uh.edu/engines/epi2368.htm | work= Engines of Our Ingenuity| author = Armstrong, Richard | others = Lienhard, John (host, producer) | number= 2368| title= Time Out of Joint| via= UH.edu| access-date= 9 December 2019}}</ref> (68 сон)|хвараб_бакІ=[[Мадрид]], [[Кастилиялъул къираллъи]]|вукъараб_бакІ=[[ХІатІидгІицІал тринитариязул монастер]], [[Мадрид]]|ватІанчилъи=[[Кастилиялъул къираллъи]]|миллат=[[Испанал|Испанав]]|эмен=Родриго де Сервантес|эбел=Леонор де Кортине|викицитата=}} '''Мигел де Сервантес Сааведра''' ({{langx|es|Miguel de Cervantes Saavedra}} {{IPA|es|miˈɣel de θeɾˈβantes saaˈβeðɾa|}}; 29 сентябр, 1547 (мухӀканго лъаларо){{spaced ndash}}22 апрел,1616 [[Басрияб ва цӀияб стилазул дата|ЦӀС]])<ref>{{cite encyclopedia|url=http://dbe.rah.es/biografias/11973/miguel-de-cervantes-saavedra|title=Miguel de Cervantes Saavedra|encyclopedia=Diccionario biográfico España|first=Martín|last=de Riquer Morera|publisher=[[Real Academia de la Historia]]|language=es|access-date=2021-07-09|archive-date=2021-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707012946/http://dbe.rah.es/biografias/11973/miguel-de-cervantes-saavedra|url-status=dead}}</ref> — испан хъвадарухъан, испан мацӀалъул бищун кӀудияв хъвадарухъан ва дунялалъул бищун машгьурал романчагӀазул цояв хӀисабалда жив машгьурав. Гьесул бищун машгьураб асарлъун ккола роман [[Дон Кихот]], жиб гӀемерисеб гьанжесел [[Роман|романазул]] тӀоцебесеблъун<ref>{{cite news|url=http://books.guardian.co.uk/review/story/0,12084,1105510,00.html|title=Harold Bloom on Don Quixote, the first modern novel|work=The Guardian|date=12 декембер 2003|access-date=18 юл 2009|location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20080614054652/http://books.guardian.co.uk/review/story/0,12084,1105510,00.html|archive-date=14 юн 2008|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/books/2003/dec/13/classics.miguelcervantes|title=The knight in the mirror|author=Harold Bloom|website=[[The Guardian]]|date=13 декембер 2003|access-date=5 юл 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://theconversation.com/guide-to-the-classics-don-quixote-the-worlds-first-modern-novel-and-one-of-the-best-94097#:~:text=BY%2DNC%2DSA-,Guide%20to%20the%20classics%3A%20Don%20Quixote%2C%20the%20world's%20first%20modern,and%20one%20of%20the%20best|title=Guide to the classics: Don Quixote, the world's first modern novel – and one of the best|author=And Puchau de Lecea|website=[[The Conversation (website)|The Conversation]]|date=25 юн 2018|access-date=1 юл 2020}}</ref> ва [[Дунялалъулаб литература|дунялалъул адабияталъул]] тӀогьазул<ref>{{cite news|title=Don Quixote gets authors' votes|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/1972609.stm|work=BBC News|date=7 май 2002|access-date=3 январ 2010}}</ref><ref>{{cite news|last=Angelique|first=Chrisafis|title=Don Quixote is the world's best book say the world's top authors|url=https://www.theguardian.com/world/2002/may/08/humanities.books|access-date=13 октобер 2012|location=London|work=[[The Guardian]]|date=21 юл 2003}}</ref> цояблъун рикӀкӀунеб. Гьесул гӀумруялъул кӀудияб бутӀа ун буго мискинлъиялда, гьелъул гӀемерисел рахъал яги мухӀканал гьечӀо, яги тӀубан лъалел гьечӀо, ва гьесул нахъе хутӀарал хӀалтӀабазул гӀемерисел хъван руго хвалдаса лъабго соналъ цере. БукӀаниги, гьесул асар ва адабияб ирс буго цӀакъ кӀвар бугеб, гьеб бихьула [[Испан мацӀ|испан мацӀалде]] "Сервантесил мацӀ"–илан абиялъулӀ<ref>{{cite web|title=La lengua de Cervantes|language=es|url=http://www.cepc.es/rap/Publicaciones/Revistas/2/REP_031-032_288.pdf|publisher=Ministerio de la Presidencia de España|access-date=14 септембер 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081003083955/http://www.cepc.es/rap/Publicaciones/Revistas/2/REP_031-032_288.pdf|archive-date=3 октобер 2008}}</ref>. 1569 соналъ Сервантес Испания тун къватӀиве ине ккана ва рещтӀана Румалда; гьенив хӀалтӀулев вукӀана кардиналасул рокъов. 1570 соналъ гьес живго хъвала Испаниялъул ралъдал лъелаб аскаралъул къокъаялде, ва 1571 соналъул октобералда захӀматго лӀукъана [[Лепантоялъул рагъ|Лепантоялъул рагъулӀ]]. Солдатлъиялъда гьев вукӀана 1575 соналъ-лъагӀан, гьеб мехалъ гьев асир гьавула [[Бербер пиратал|бербер пиратаз]]; щуго сон асирлъудаги бан вичунги восун, гьев нахъвуссуна [[Мадрид|Мадридалде]]. Гьесул тӀоцебесеб кӀвар бугеб роман "[[Галатея (роман)|Галатея]]" ([[Испан мацӀ|исп.]] ''[[Галатея (роман)|La Galatea]]'') басмаялде бахъана 1585 соналъ, гьеб заманалъ гьев жеги хӀалтӀулев вукӀана бича-босиялъул агентлъун, хадув пачалихъияб магъало бакӀарунчилъун. ''Дон Кихот'' романалъул тӀоцебесеб бутӀа басма гьабуна 1605, кӀиабилеб букӀа — 1615 соналъ. Сервантесил цогидал асаразда гъорлӀ руго 12 ''[[Novelas ejemplares]]'' (''Мисалиял романал''); халатаб шигӀру ''[[Viaje del Parnaso]]'' (''Парнасалде сапар''); ва ''Ocho comedias y ocho entremeses'' (''Микьго пьеса ва микьго антракт''). ''[[Los trabajos de Persiles y Sigismunda]]'' (''Персилесил ва Сигизмундал захӀматал'') басмаялде бахъана 1616 соналъ. == Биография == === Цересел сонал (1547–1566) === === Рагъулаб хъулухъ ва асирлъи (1566–1580) === === Ахирал сонал ва хвел (1580–1616) === == Адабияб карьера ва ирс == == Библиография == === Цогида хӀалтӀаби === == Асар == === БакӀал === === Телебихьи === == Ралагье гьединго == == Баянал == {{notelist|35em}} == ХӀужжаби == === Цитатаби === {{reflist|21em}} === Иццал === * {{cite book|last=Byron|first=William|title=Cervantes; A Biography|url=https://archive.org/details/cervantesbiograp0000byro_d6b2|publisher=[[Cassell (publisher)|Cassell]]|year=1978|isbn=978-1-55778-006-5|location=London}} * {{cite book|last1=Cervantes|first1=Miguel de|title=The Ingenious Gentleman Don Quixote of La Mancha|publisher=Aegitas|year=1615|isbn=978-5-00064-159-0|edition=2015|translator-last1=Ormsby|translator-first1=John|author-link1=Miguel de Cervantes|translator-link1=John Ormsby (translator)}} * {{cite book|last1=Cervantes|first1=Miguel de|title=Novelas ejemplares|publisher=Pinnacle Books|year=1613|isbn=978-1374957275|edition=2017|language=en|translator-last1=Kelly|translator-first1=Walter K|trans-title=The Exemplary Novels of Cervantes|author-link1=Miguel de Cervantes}} * {{cite journal|last=Chacón y Calvo|first=José María|date=1947–1948|title=Retratos de Cervantes|journal=Anales de la Academia Nacional de Artes y Letras|language=es|volume=27|pages=5–17}} * {{cite book|last=Close|first=AJ.|title=A Companion to Don Quixote|url=https://archive.org/details/companiontodonqu0000clos|publisher=Boydell & Brewer Ltd|year=2008|isbn=978-1-85566-170-7}} * {{cite book|last=Davis|first=Paul K.|title=100 Decisive Battles: From Ancient Times to the Present|url=https://archive.org/details/100decisivebattl0000davi|publisher=Oxford University Press|year=1999|isbn=978-0-19514-366-9}} * {{cite book|last1=Egginton|first1=William|title=The Man Who Invented Fiction: How Cervantes Ushered in the Modern World|date=2016|publisher=Bloomsbury|isbn=978-1620401750|location=US}} * {{cite book|last=Eisenberg|first=Daniel|title=Siglos dorados : homenaje a Augustin Redondo|publisher=[[Castalia]]|year=2004|isbn=84-9740-100-X|volume=1|location=Madrid|contribution=La supuesta homosexualidad de Cervantes}} * {{cite journal|last=Eisenberg|first=Daniel|title=Cervantes, autor de la "Topografía e historia general de Argel" publicada por Diego de Haedo|journal=Cervantes: Bulletin of the Cervantes Society of America|volume=16|number=1|year=1996}} * {{cite book|last=Fitzmaurice-Kelly|first=James|title=The Life of Cervantes|url=https://archive.org/details/aet3647.0001.001.umich.edu|publisher=Chapman Hall|year=1892}} * {{cite book|last=Fuentes|first=Carlos|title=Myself with Others: Selected Essays|url=https://archive.org/details/myselfwithothers0000fuen|publisher=Farrar Straus Giroux|year=1988|isbn=978-0374217501}} * {{cite book|last=Garcés|first=Maria Antonia|title=Cervantes in Algiers: A Captive's Tale|url=https://archive.org/details/cervantesinalgie0000garc|date=2002|publisher=Vanderbilt University Press|isbn=978-0826514066}} * {{cite book|last1=Glete|first1=Jan|title=War and the State in Early Modern Europe: Spain, the Dutch Republic and Sweden as Fiscal-Military States (Warfare and History)|url=https://archive.org/details/warstateinearlym0000glet|date=2001|publisher=Routledge|isbn=978-0415226448}} * {{cite book|last=Lokos|first=Ellen|title=The Politics of Identity and the Enigma of Cervantine Genealogy in ''Cervantes and His Postmodern Constituencies''|date=2016|publisher=Routledge|isbn=978-1138864412|editor-last=Cruz|editor-first=Anne J|editor-last2=Johnson|editor-first2=Carroll B}} * {{cite book|last1=Ma|first1=Ning|title=The Age of Silver: The Rise of the Novel, East and West|date=2017|publisher=OUP|isbn=978-0190606565|location=US}} * {{cite book|last1=McCrory|first1=Donald P|title=No Ordinary Man: The Life and Times of Miguel de Cervantes|url=https://archive.org/details/noordinarymanlif0000mccr_o5b4|date=2006|publisher=Dover Publishing|isbn=978-0486453613}} * {{cite journal|last1=Mitsuo|first=Nakamura|last2=Cullen|first2=Jennifer|title=On 'Don Quixote'|journal=Review of Japanese Culture and Society|date=декембер 2006|volume=18|issue=East and West|pages=147–156|jstor=42800232}} * {{Cite book|last1=Parker|first1=Barbara Keevil|title=Miguel de Cervantes|last2=Parker|first2=Duane F.|date=2009|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-0685-4}} * {{cite book|last=Putnam|first=Samuel|title=Introduction to The Portable Cervantes|url=https://archive.org/details/portablecervante0000cerv|publisher=Penguin|year=1976|isbn=978-0-14-015057-5|location=Harmondsworth}} * {{cite journal|last1=Riley|first1=EC|title=Cipión" Writes to "Berganza" in the Freudian Academia Española|journal=Cervantes: Bulletin of the Cervantes Society of America|year=1994|volume=14|issue=1}} * {{cite journal|last1=Truman|first1=RW|title=The Rev. John Bowle's Quixotic Woes Further Explored|journal=Cervantes: Bulletin of the Cervantes Society of America|year=2003|volume=23|issue=1}} == ТӀадеги цӀалиялъе == {{Refbegin|30em}} * ''Cervantes: A Collection of Critical Essays'', ed. Lowry Nelson, 1969. * ''Critical Essays on Cervantes'' / ed. Ruth S. El Saffar, 1986. * ''Scenes from World Literature and Portraits of Greatest Authors'', [[Manuel Vázquez Montalbán]] and [[Willi Glasauer]], Círculo de Lectores, 1988. * ''Cervantes's Don Quixote (Modern Critical Interpretations)'', ed. [[Harold Bloom]], 2001. * ''The Cambridge Companion to Cervantes'', ed. Anthony J. Cascardi, 2002. * ''Miguel de Cervantes (Modern Critical Views)'', ed. [[Harold Bloom]], 2005. * ''Cervantes' Don Quixote: A Casebook'', ed. [[Roberto González Echevarría]], 2005. * ''Le Barbaresque'', [[Olivier Weber]], [[Groupe Flammarion|Flammarion]], 2011. * Pérez, Rolando. "[https://www.academia.edu/32654689/What_is_Don_Quijote_Don_Quixote_And...And...And_The_Disjunctive_Synthesis_of_Cervantes_and_Kathy_Acker What is Don Quijote/Don Quixote And…And…And the Disjunctive Synthesis of Cervantes and Kathy Acker.]" ''Cervantes ilimitado: cuatrocientos años del Quijote''. Ed. Nuria Morgado. ALDEEU, 2016. 75–100. *[https://www.ehumanista.ucsb.edu/sites/default/files/sitefiles/ehumanista/volume47/ehum47.perez.pdf Pérez, Rolando. Cervantes’s “Republic”: On Representation, Imitation, and Unreason. eHumanista 47. 2021-: 89-111. x] {{refend}} == External links == * {{StandardEbooks|Standard Ebooks URL=https://standardebooks.org/ebooks/miguel-de-cervantes-saavedra}} * {{Internet Archive author|sname=Miguel de Cervantes}} * {{Librivox author|id=4220}} * {{cite news|first=Ciaran|last=Giles|date=11 юн 2015|title=Spain formally buries Cervantes, 400 years later|url=http://bigstory.ap.org/article/2ab3c6f5e8684cada0ce22819ecccc36/spain-gives-formal-burial-cervantes-400-years-later|agency=Associated Press|access-date=11 юн 2015|accessdate=9 юл 2021|archivedate=13 юн 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150613045058/http://bigstory.ap.org/article/2ab3c6f5e8684cada0ce22819ecccc36/spain-gives-formal-burial-cervantes-400-years-later}} * {{cite news|agency=Agence France-Presse|url=https://www.theguardian.com/books/2015/jan/27/casket-find-could-lead-to-remains-of-don-quixote-author-miguel-de-cervantes|title=Casket find could lead to remains of Don Quixote author Miguel de Cervantes &#124; Books|work=The Guardian|access-date=17 март 2015}} * {{cite web|url=http://ec.europa.eu/economy_finance/euro/cash/national/spain_en.htm|title=Euro notes and coins: national sides|work=[[European Commission]]|access-date=25 юн 2013|date=8 январ 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100207105016/http://ec.europa.eu/economy_finance/euro/cash/national/spain_en.htm|archive-date=7 фебруар 2010}} * {{cite web|url=http://www.museodelprado.es/en/the-collection/online-gallery/on-line-gallery/obra/a-nobleman-2/|title=Portrait of a Gentleman|work=[[Museo del Prado]]|access-date=25 юн 2013|publisher=[[Ministerio de Cultura y Deporte]], [[Gobierno de España]]|language=es|archive-date=18 декембер 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131218105913/http://www.museodelprado.es/en/the-collection/online-gallery/on-line-gallery/obra/a-nobleman-2/|url-status=dead}} * [http://www.cervantesvirtual.com/ Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091220034047/http://www.cervantesvirtual.com/ |date=2009-12-20 }} Spanish web site with multiple Cervantes links and audio of whole of Don Quixote * [https://web.archive.org/web/20040912035140/http://coloquio.com/famosos/alpha.htm Famous Hispanics] * [http://www.csdl.tamu.edu/cervantes/V2/CPI/index.html The Cervantes Project] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090901185529/http://www.csdl.tamu.edu/cervantes/V2/CPI/index.html |date=2009-09-01 }} with biographies and chronology * [http://www.donquichote.org/cervantes.php Information about Miguel de Cervantes] * [http://cataleg.bnc.cat/search*spi/?searchtype=a&searcharg=Col%C2%B7lecci%C3%B3+Cervantina&sortdropdown=-&searchscope=13&searchscope2=13&SORT=D Cervantine Collection of the Biblioteca de Catalunya] * [http://www.csdl.tamu.edu/cervantes/biography/new_english_cerv_bio.html Miguel de Cervantes (1547–1616): Life and Portrait] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091212060808/http://www.csdl.tamu.edu/cervantes/biography/new_english_cerv_bio.html |date=2009-12-12 }} The Cervantes Project. [[Jean Canavaggio|Canavaggio, Jean]]. * [http://www.museocasanataldecervantes.org/information/ Cervantes' Birthplace Museum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190507223133/http://www.museocasanataldecervantes.org/information/ |date=2019-05-07 }} * [https://www.loc.gov/rr/rarebook/coll/cervantes.html Miguel de Cervantes Collection] From the Rare Book and Special Collection Division at the [[Library of Congress]] * [http://cervantes.bne.es/ficheros/CRONOLOGIAaa/vida_cervantes.pdf Cervantes' short biography in Spanish] * [https://play.google.com/store/apps/details?id=com.antakirasoftware.hablaconcervantes Cervantes' chatbot in Spanish] {{Мигел де Сервантес}} {{Дон Кихот}} {{DEFAULTSORT:Сервантес Сааведра, Мигел Де}} [[Категория:Мигел де Сервантес| ]] [[Категория:1547 соналъ гьарурал]] [[Категория:1616 соналъ хварал]] [[Категория:XVI гӀасруялъул драматургал]] [[Категория:XVI гӀасруялъул хъвадарухъаби]] [[Категория:XVI гӀасруялъул испан къиссачагӀи]] [[Категория:XVI гӀасруялъул испан шагӀирзаби]] [[Категория:XVI гӀасруялъул испан хъвадарухъаби]] [[Категория:XVII гӀасруялъул драматургал]] [[Категория:XVII гӀасруялъул хъвадарухъаби]] [[Категория:XVII гӀасруялъул испан къиссачагӀи]] [[Категория:XVII гӀасруялъул испан поэтал]] [[Категория:XVII гӀасруялъул испан хъвадарухъаби]] [[Категория:Бухгалтерзаби]] [[Категория:Вербер пиратал]] [[Категория:Бароккоялъул хъвадарухъаби]] [[Категория:Мадридалда рукъарал]] [[Категория:Диабеталъ хварал]] [[Категория:Алжазаиралъул история]] [[Категория:Литературалъул история]] [[Категория:Поэзиялъул история]] [[Категория:Театралъул тарих]] [[Категория:Алкала де Энаресалдаса гӀадамал]] [[Категория:Ричун роси]] [[Категория:Романгин католикиял хъвадарухъаби]] [[Категория:Испаниялъул меседил гӀасру]] [[Категория:Испан солдатал]] [[Категория:Магъало бакӀарулел]] [[Категория:Испан дуэлистал]] [[Категория:Испан католикиял поэтал]] o0cobs6rpcwn33eidit4il7way8vm3s 0 14356 101104 99630 2026-09-07T12:31:33Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101104 wikitext text/x-wiki {{Хъвадарухъан|цӀар=Данте Алигйери|премиял=|пиша={{Hlist| * [[ШагІир]] * [[прозачи]] * мацІалъул теоретик * сиясаталъул теоретик * пачалихъияв хъулухъчи }}|гьунаралъул_сонал=1292–1321|мазгьаб=''[[Dolce Stil Novo]]''|жанр=|асаразул_мацӀ=[[Итал мацӀ|Итал]], тосканаялъулаб сверел, [[Латин мацӀ|латин]]|машгьурал_асарал=[[Илагьияб комедия]]|дебют=|шапакъатал=|лъимал=''васал:'' Пьетро ва Якопо <br>''яс:'' Антония|автограф=|гъулбас=|website=|сайт=|lib=|викитека=|викигъамас=|альма_матер=|лъади=[[Джемма Донати]]|оригинал_цӀар=Dante Alighieri|тӀубараб_цӀар=|код=it|сурат=Portrait de Dante.jpg|гӀеблъи=|гъоркьхъвай=[[wikt:posthumous|Хун хадусеб]] портрел [[темпера]]ялда<br />[[Сандро Боттичелли]]л хӀалтӀи, 1495|жинс=m|гьавидал_цӀар=Дуранте ди Алигйеро дельи Алигйери<br />{{lang-it|Durante di Alighiero degli Alighieri}}|тӀокӀцӀар=|гьавуна={{circa|1265}}|эбел=Белла|гьавураб_бакӀ=[[Флоренция]], [[Флоренциялъул Республика]]|хвана=14 сентябрь, 1321 (гӀ.-ш. 56 сон)|хвараб_бакӀ=[[Равенна]], [[Папал пачалихъ]]|вукъараб_бакӀ=[[Дантел хоб-рукъ]]|ватӀанчилъи={{Флагификация|Флоренциялъул Республика}}|миллат=[[Италиял|Италияв]]|эмен=[[Алигйеро ди Беллинчоне]]|викицитата=}} '''Данте Алигйери''' ( {{Lang-it|Dante Alighieri}}, {{ХФА|ˈdante aliˈɡjɛːri}}), батизе бегьула, хъанч балелъул '''Дуранте ди Алигйеро делйи Алигйери''' {{lang-it|Durante di Alighiero degli Alighieri}}{{refn|The name 'Dante' is understood to be a [[hypocorism]] of the name 'Durante', though no document known to survive from Dante's lifetime refers to him as such (including his own writings). A document prepared for Dante's son Jacopo refers to "Durante, often called Dante". He may have been named for his maternal grandfather Durante degli Abati.<ref>{{cite book |last=Gorni |first=Guglielmo |date=2009 |title=Dante: storia di un visionario |location=Rome |publisher=Gius. Laterza & Figli |chapter=Nascita e anagrafe di Dante |isbn=9788858101742}}</ref>|group=note}} ва гӀемериселъ [[Мононим|цо]] '''Данте''' абун рехсолев;<ref>{{Cite Merriam-Webster|Dante|access-date=20 май 2019}}</ref> {{c.|1265}} – 1321, [[Равенна]], [[Папал пачалихъ]])<!--full dates in infobox--> вукӀана [[Итал поэзия|итал поэт]], хъвадарухъан, философиячи<ref>{{Cite book|last1=Wetherbee|first1=Winthrop|url=https://plato.stanford.edu/archives/fall2018/entries/dante/|title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|last2=Aleksander|first2=Jason|date=30 април 2018|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|editor-last=Zalta|editor-first=Edward N.|via=Stanford Encyclopedia of Philosophy}}</ref>, эргъохъан, литературияб итал мацӀалъе кьучӀ лъуразул цояв. Гьесул ''[[Илагьияб комедия]]'', оригиналалда жибго Коммедия ({{lang|it|Comedìa}}, гьанжесеб итал: ''Commedia'') ва хадуб илагьияб абун [[Джованни Боккаччо|Джованни Боккаччоца]] эпитет кьураб<ref>[[Edward Hutton (writer)|Hutton, Edward]] (1910).''[http://www.gutenberg.org/ebooks/46722 Giovanni Boccaccio, a Biographical Study]''. p. 273.</ref>, рикӀкӀуна [[Гьоркьохъел гӀасраби|Гьоркьохъел гӀасрабазул]] бищун кӀвар бугел поэмабазул цояблъун ва [[Итал мацӀ|итал мацӀалда]] бугеб бищун кӀудияб литературияб хӀалтӀилъун.<ref>{{cite book|last=Bloom|first=Harold|url=https://archive.org/details/westerncanonbook00bloo|title=The Western Canon|publisher=Riverhead Books|year=1994|isbn=9781573225144|author-link=Harold Bloom|url-access=registration}}</ref><ref>{{cite book|last1=Shaw|first1=Prue|title=Reading Dante: From Here to Eternity|url=https://archive.org/details/readingdantefrom0000shaw|date=2014|publisher=Liveright Publishing Corporation|isbn=978-0-87140-742-9|location=New York|pages=Introduction}}</ref> Данте машгьур вуго гӀемерисел шигӀраби латин мацӀалда хъван, гьел цохӀо лъай бугел гӀадамазе гурони цӀализе щолареб заманалда жинца адабияталда гӀадатаб халкъияб мацӀ хӀалтӀизабизе байбихьиялъ. Гьесул ''[[De vulgari eloquentia]]'' (''Халкъияб мацӀалъулӀ пасихӀлъиялъул хӀакъалъулӀ'') букӀана тӀоцебесеб гӀелмияб хӀалтӀи, халкъияб мацӀ цӀуну хъвараб. Эс жиндирго [[La Vita Nuova|''La Vita Nuova'']] (ЦӀияб гӀумру, 1295) ва ''Илагьияб комедия'' гӀадал асаразулӀ тоскан диалект хӀалтӀизабиялъ квекана жакъасеб къоялде стандартаб итал мацӀ гӀуцӀизе. Эсул хӀалтӀуца гьабуна прецедент, жинда хадур [[Петрарка]] ва [[Боккаччо]] гӀадал цӀар рагӀарал итал хъвадарухъаби рилӀунел рукӀараб. Дантеца цӀакъ кӀудияб рол хӀана [[итал литература]] цебетӀеялъе. Эс [[ЖужахӀ|жужахӀалъул]], [[Пургаторий|пургаториялъул]] ва [[Алжан|алжаналъул]] гьабураб сипат лӀугьана инспирациялъул иццлъун [[БакътӀерхьул махщел|БакътӀерхьул махщалил]] ва литературалъул дагьабги гӀатӀидаб горсверуе.<ref>{{cite book|last=Haller|first=Elizabeth K.|title=Icons of the Middle Ages: Rulers, Writers, Rebels, and Saints|date=2012|publisher=Greenwood|isbn=978-0-313-34080-2|editor-last=Matheson|editor-first=Lister M.|volume=1|location=Santa Barbara, CA|page=244|chapter=Dante Alighieri|chapter-url=https://books.google.com/books?id=rETxD8KcnUIC&pg=PA244}}</ref><ref>{{Cite book|last=Murray|first=Charles A.|url=https://archive.org/details/humanaccomplishm00murr|title=Human accomplishment: the pursuit of excellence in the arts and sciences, 800 B.C. to 1950|date=2003|publisher=HarperCollins|isbn=978-0-06-019247-1|edition=1st|location=New York|oclc=52047270|url-access=registration}}</ref>. Гьеб гуребги, Данте рикӀкӀуна тӀоцевесев чилъун, жинца хурхараб лӀамухъил рифмияб (''[[terza rima]]'') схема хӀалтӀизабурав. Эсда абула итал мацӀалъул "эмен"–илан<ref>{{cite book|title=The Cambridge Companion to Dante's 'Commedia'|date=2018|publisher=Cambridge University Press|isbn=9781108421294|editor1-last=Barański|editor1-first=Zygmunt G.|page=108|editor2-last=Gilson|editor2-first=Simon}}</ref>, ва [[Италия|Италиялда]] гьесде гӀемериселъ абула ''{{lang|it|il Sommo Poeta}}'' ("тӀадегӀанав шагӀир") абунги. Данте, Петрарка ва Боккаччо итал литературалъул {{lang|it|tre corone}} ("лъабго таж") абун кӀодо гьарула. == Цебесеб гӀумру == == Лъайщвей ва поэзия == == Флоренция ва сиясат == == Флоренциялдаса къватӀиве витӀи == == Хвел ва вукъи == == Ирс == == Гьунар == === "ЦӀияб гӀумру" === === "Илагьияб комедия" === ==== Анализ ==== ==== Маданияталде асар ==== == Библиография == ===ХӀалтӀабазул сияхӀ=== Дантел бищун кӀвар бугел хӀалтӀаби руго хадусел<ref>Wilkins, E. (1920). [https://www.jstor.org/stable/432861?Search=yes&resultItemClick=true&searchText=dante+bibliography&searchUri=%2Faction%2FdoBasicSearch%3FQuery%3Ddante%2Bbibliography&ab_segments=0%2Fbasic_search_gsv2%2Fcontrol&refreqid=fastly-default%3Aeebd8a1a203ff022ed5e6b42cbd60d4e&seq=1#metadata_info_tab_contents An Introductory Dante Bibliography]. Modern Philology, 17(11), 623-632.</ref><ref>Bibliothèque nationale de France {BnF Data}. "[https://data.bnf.fr/en/11898585/dante_alighieri/ Dante Alighieri (1265-1321)]".</ref> * ''Il Fiore'' ва ''Detto d'Amore'' (1283–7) * ''[[La Vita Nuova]]'' ("ЦӀияб гӀумру", 1294) * ''[[De vulgari eloquentia]]'' ("Халкъияб мацӀалъулӀ пасихӀлъиялъул хӀакъалъулӀ", 1302–5; латин мацӀалда эссе) * ''[[Convivio]]'' ("Банкет", 1307) * ''[[De Monarchia]]'' (1313; Дунялияб ва динияб хӀакимлъиялъул хӀакъалъулӀ трактат, латиналда) * ''[[Divine Comedy]]'' (1320) * ''[[Eclogues (Dante)|Эклогал]]'' (1320) * ''Quaestio de aqua et terra'' ("Лъел ва ракьалъулӀ хӀакъалъулӀ суал", 1320; гьоркьохъел гӀасрабазулаб космологиялда проблемабазул бахӀс, латиналда) * ''[[Le Rime]]'' (гьанжесел критиказ бакӀарараб) <gallery mode="packed" heights="200"> Файл:Purgatory (148974358).jpg|''Илагьияб комедиялъул'' пургаториялъул иллюстрация, Густав Дорел хӀалтӀи Файл:Paradiso by Gustave Dore (148199891).jpg|''Илагьияб комедиялъул'' алжаналъул иллюстрация, Густав Дорел хӀалтӀи Файл:Paradiso Canto 31 (148200393).jpg|''Илагьияб комедиялъул'' алжаналъул иллюстрация, Густав Дорел хӀалтӀи </gallery> == Гьунарлъиялда == == Ралагье гьединго == == Баянал == {{reflist|group=note}} == Цитатаби == {{Reflist|30em}} == Референсал == * {{cite book|last=Allitt|first=John Stewart|title=Dante, il Pellegrino|publisher=Villa di Serio (BG)|year=2011|edition=Edizioni Villadiseriane|language=it}} * Teodolinda Barolini (ed.). ''Dante's Lyric Poetry: Poems of Youth and of the 'Vita Nuova'''. University of Toronto Press, 2014. * {{cite book|last=Gardner|first=Edmund Garratt|url=https://archive.org/details/dantedante00gardrich|title=Dante|publisher=Oxford University Press|year=1921|location=London|oclc=690699123|author-link=Edmund Garratt Gardner|access-date=7 March 2016}} * {{cite book|last=Hede|first=Jesper|title=Reading Dante: The Pursuit of Meaning|url=https://archive.org/details/readingdantepurs0000hede|publisher=Lexington Books|year=2007|isbn=978-0-7391-2196-2|location=Lanham}} * {{cite book|last=Miles|first=Thomas|title=Kierkegaard and the Patristic and Medieval Traditions|publisher=Ashgate|year=2008|isbn=978-0-7546-6391-1|editor-last=Stewart|editor-first=Jon|pages=223–236|chapter=Dante: Tours of Hell: Mapping the Landscape of Sin and Despair}} * {{cite book|last=Raffa|first=Guy P.|title=The Complete Danteworlds: A Reader's Guide to the Divine Comedy|publisher=University of Chicago Press|year=2009|isbn=978-0-226-70270-4|location=Chicago}} * {{cite book|last=Raffa|first=Guy P.|title=Dante's Bones: How a Poet Invented Italy|url=https://archive.org/details/dantesboneshowpo0000raff|publisher=[[Belknap Press]]|year=2020|isbn=978-0-674-98083-9|location=Cambridge, Massachusetts}} * {{cite book|last=Scartazzini|first=Giovanni Andrea|title=La Divina Commedia riveduta e commentata (4 volumes)|year=1874–1890|oclc=558999245|author-link=Giovanni Andrea Scartazzini}} * {{cite book|last=Scartazzini|first=Giovanni Andrea|title=Enciclopedia dantesca: dizionario critico e ragionato di quanto concerne la vita e le opere di Dante Alighieri (2 volumes)|year=1896–1898|oclc=12202483}} * {{cite book|last=Scott|first=John A.|title=Dante's Political Purgatory|url=https://archive.org/details/dantespoliticalp0000scot|publisher=University of Pennsylvania Press|year=1996|isbn=978-0-585-12724-8|location=Philadelphia}} * {{cite book|last=Seung|first=T.K.|title=The Fragile Leaves of the Sibyl: Dante's Master Plan|url=https://archive.org/details/fragileleavesofs0000unse|publisher=Newman Press|year=1962|location=Westminster, MD|oclc=1426455|author-link=T. K. Seung}} * {{cite book|last=Toynbee|first=Paget|url=https://archive.org/details/adictionaryprop00toyngoog|title=A Dictionary of the Proper Names and Notable Matters in the Works of Dante|publisher=The Clarendon Press|year=1898|location=London|oclc=343895|access-date=7 март 2016}} * {{cite book|last=Whiting|first=Mary Bradford|url=https://archive.org/details/cu31924011891698|title=Dante the Man and the Poet|publisher=W. Heffer & Sons|year=1922|location=Cambridge|oclc=224789}} * Guénon, René (1925). ''The Esoterism of Dante'', trans. by C.B. Berhill, in the ''Perennial Wisdom Series''. Ghent, NY: Sophia Perennis et Universalis, 1996. viii, 72 p. ''N.B''.: Originally published in French, entitled L'Esoterisme de Danté, in 1925. {{ISBN|0-900588-02-0}} == КъватӀисел регӀелал == {{Sister project links|s=Author:Dante Alighieri|wikt=no|voy=no|b=no|n=no|v=no|d=Q1067}} * {{StandardEbooks|Standard Ebooks URL=https://standardebooks.org/ebooks/dante-alighieri/}} * {{Gutenberg author|id=507}} * {{Internet Archive author|sname=Dante}} * {{Librivox author|id=1189}} * {{Curlie|Arts/Literature/Periods_and_Movements/Medieval/Dante_Alighieri/}} * [https://onemorelibrary.com/index.php/en/search-results/author/dante-alighieri-381?order=loc&ord_t=asc Works by Dante Alighieri]{{Хвараб регӀел|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} at [https://onemorelibrary.com/index.php/en One More Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200817164938/https://onemorelibrary.com/index.php/en/ |date=2020-08-17 }} (Works in English, Italian, Latin, Arabic, German, French and Spanish) * {{cite SEP|url-id=dante|title=Dante Alighieri|last=Wetherbee|first=Winthrop}} * The [http://www.museocasadidante.it/en/ Dante Museum in Florence]: his life, his books and a history & literature blog about Dante * The [https://web.archive.org/web/20170830160755/http://www.worldofdante.org/ World of Dante] multimedia, texts, maps, gallery, searchable database, music, teacher resources, timeline * The [http://etcweb.princeton.edu/dante/index.html Princeton Dante Project] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090603094521/http://etcweb.princeton.edu/dante/index.html |date=2009-06-03 }} texts and multimedia * The [http://dante.dartmouth.edu/ Dartmouth Dante Project] searchable database of commentary * [http://www.danteonline.it/english/home_ita.asp Dante Online] manuscripts of works, images and text transcripts by Società Dantesca Italiana * [http://dante.ilt.columbia.edu/ Digital Dante] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040326133000/http://dante.ilt.columbia.edu/ |date=2004-03-26 }} – ''Divine Comedy'' with commentary, other works, scholars on Dante * [http://oyc.yale.edu/italian-language-and-literature/ital-310 Open Yale Course on Dante] by [[Yale University]] * [http://perunaenciclopediadantescadigitale.eu/dantesources/en/ DanteSources] project about Dante's primary sources developed by [[Istituto di Scienza e Tecnologie dell'Informazione|ISTI]]-[[National Research Council (Italy)|CNR]] and the [[University of Pisa]] * [https://web.archive.org/web/20100113213731/http://www.intratext.com/Catalogo/Autori/AUT11.HTM Works] Italian and Latin texts, concordances and frequency lists by [[IntraText]] * [https://research.bowdoin.edu/dante-today/ Dante Today] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180111043549/https://research.bowdoin.edu/dante-today/ |date=2018-01-11 }} citings and sightings of Dante in contemporary culture * [https://repository.upenn.edu/bibdant/ Bibliotheca Dantesca] journal dedicated to all tendencies in Dante studies * Edmund Garratt Gardner (1908). "[[wikisource:Catholic Encyclopedia (1913)/Dante Alighieri|Dante Alighieri]]". In ''Catholic Encyclopedia''. '''4'''. New York: Robert Appleton Company. * Arthur John Butler (1911). "[[wikisource:1911 Encyclopædia Britannica/Dante|Dante]]". In Chisholm, Hugh (ed.). ''Encyclopædia Britannica''. '''7.''' (11th ed.). Cambridge University Press. pp.&nbsp;810–817. {{Данте|state=uncollapsed}} {{Divine Comedy navbox}} {{Social and political philosophy}} {{History of Catholic theology}} {{Seven Deadly Sins}} [[Категория:Данте Алигйери| ]] [[Категория:1265 соналъ гьарурал]] [[Категория:1321 соналъ хварал]] [[Категория:XIV гӀасруялъул итал шагӀирзаби]] [[Категория:XIV гӀасруялъул итал хъвадарухъаби]] [[Категория:XIV гӀасруялъул латин хъвадарухъаби]] [[Категория:XIV гӀасруялъул Флоренциялъул Республикаялъдаса гӀадамал]] [[Категория:АптекачагӀи]] [[Категория:Католикиял шагӀирзаби]] [[Категория:Насраниял хъвадарухъаби]] [[Категория:Флоренциялъул маданият]] [[Категория:ДемонологиячагӀи]] [[Категория:Эпосиял шагӀирзаби]] [[Категория:Италиялъул къватӀире гъурал]] [[Категория:Итал мацӀалъул хъвадарухъаби]] [[Категория:Итал хъвадарухъаби бихьинал]] [[Категория:Итал сиясиял философиячагӀи]] [[Категория:Гъоркьохъел гӀасрабазул латин шагӀирзаби]] [[Категория:Флоренциялдаса сиясатчагӀи]] [[Категория:СонетачагӀи]] [[Категория:Флоренциялдаса хъвадарухъаби]] luzqzhoclzekyn8w59v1r8tlr7bew3f 0 14360 101150 99794 2026-09-07T12:39:13Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101150 wikitext text/x-wiki {{Хъвадарухъан|цӀар=Йогьанн Вольфган фон Гёте|премиял=|пиша={{flatlist| * ШагІир * прозачи * драматург * натурфилософиячи * дипломат * пачалихъияв хъулухъчи * коллекционер }}|гьунаралъул_сонал=|мазгьаб={{plainlist| * ''[[Sturm und Drang]]'' * [[Веймарияб классицизм]] * [[ГІелмуялъулӀ романтизм]]}}|жанр={{Hlist| *трагедия *драма * поэма * роман }} |асаразул_мацӀ=[[Герман мацӀ|Герман]] |машгьурал_асарал={{plainlist| * [[Гётел Фауст|''Фауст'']] * ''[[ГІолохъанав Вертерил гІакъуба-гІазабал]]'' * ''[[Вильгьелм Мейстерил цІалдохъанлъи]]'' * ''[[Элективияб хурхен]]'' * "[[Прометей (Гёте)|Прометей]]" * ''[[Кьеразул теория|Zur Farbenlehre]]'' * ''[[Италияб сапар|Italienische Reise]]'' * ''[[West–östlicher Divan]]''}} |дебют= |шапакъатал={{{!}}style="background: transparent" {{!}}{{Леопольдил Австриялъулаб орденалъул Командор}}{{!!}}{{Бавариялъул коронаялъул ВатІанчилъиялъул хІалтІухъ орден}}{{!!}}{{ХІурматияб легионалъул КІудияб Хъанчалъул орденалъул Кавалер}} {{!}}} {{{!}}style="background: transparent" {{!}}{{Мукъаддасай Аннал орден 1 даражаялъул}} {{!}}}|гӀагарлъи=Корнелия Шлоссер (яц)<br />Кристиан Август Вульпиус (лъадиялъул вац)|автограф=|гъулбас=Goethe Signature.svg|website=|сайт=|lib=http://www.lib.ru/POEZIQ/GETE/|викитека=|викигъамас=|альма_матер={{plainlist| * [[Лейпцигалъул университет]] * [[Страсбургалъул университет]]}}|лъимал=[[Гёте, Август фон|Август фон Гёте]] (жеги 4 лъимер гьитӀинго хвана)|оригинал_цӀар=Johann Wolfgang von Goethe|тӀубараб_цӀар=|код=de|сурат=Goethe (Stieler 1828).jpg|гӀеблъи=|гъоркьхъвай=Гёте 1828 соналъ, [[Йозеф Карл Штилер]]ил хӀалтӀи|жинс=m|гьавидал_цӀар=Йогьанн Вольфганг Гёте<br>{{lang-de|Johann Wolfgang von Goethe}}|тӀокӀцӀар=|гьавуна=28 август, 1749|лъади=[[Вульпиус, Кристиана|Кристиана Вульпиус]]|гьавураб_бакӀ=[[Франкфурталъул эркенаб империялъулаб шагьар|Франфурт]], [[Мукъаддасаб Румаб империя]]|хвана=22 март, 1832 (82 сон)|хвараб_бакӀ=[[Веймар]], [[Саксен-Веймар-Эйзенах]], [[Германиялъул конфедерация]]|вукъараб_бакӀ=|ватӀанчилъи={{флагификация|Саксен-Веймар-Эйзенах}}|миллат=[[Германиял|Германияв]]|эмен=Йогьанн Каспар Гёте|эбел=[[Катарина Элизабет Гёте]]|викицитата=}} '''Йогьанн Вольфганг Гёте''' ({{lang-de|Johann Wolfgang von Goethe}}, {{ХФА|ˈjoːhan ˈvɔlfɡaŋ fɔn ˈɡøːtə|pron}}; 28 август,1749, [[Франкфурт]], [[Мукъаддасаб Румаб империя]] – 22 март, 1832, [[Веймар]], [[Саксен-Веймар-Эйзенах]], [[Германиялъул конфедерация]]) — кӀудияв [[Герман адабият|герман]] [[шагӀир]], [[драматург]], [[романчи]], [[гӀалимчи]], пачалихъчи, [[театралъул директор]] ва [[критик]].<ref name="Britannica" /> [[Йогьанн Вольфганг фон Гётел библиография|Гьесул хӀалтӀабаз]] гъорлӀе рачуна пьесаби, поэзия, адабият ва эстетикияб критицизм, [[Ботаникая|ботаникаялъул]], [[Анатомия|анатомиялъул]] ва [[Кьер (физика)|кьералъул]] [[Трактат|трактатал]]. Гьев рикӀкӀуна [[ГӀаламалъул тарих|гьанжесеб заманалъул]] [[Герман адабият|герман адабияталъул]] бищун кӀудияб фигуралъун.<ref name="Britannica">{{Britannica|id=237027|title=Johann Wolfgang von Goethe|author=[[Nicholas Boyle]]}}</ref> Гёте рещтӀана Веймаралда 1775 соналъул ноябралда, жиндирго "ГӀолохъанав Вертерил пашманлъиял" абураб тӀоцебесеб романалъе (1774) битӀ ккедал. 1782 соналъ гьев [[Нобилитет|нобилитеталде]] вачана [[Саксен-Веймар|Саксен-Веймаралъул]] герцог [[Карл Август, Саксен-Веймар-Эйзенахалъул кӀудияв герцог|Карл Августица]]. Гёте вукӀана ''[[Sturm und Drang]]'' абураб адабияталъулаб хӀаракаталъул тӀоцересел гӀахьалчагӀазул цоявлъун. Веймаралда гӀумру тьабиялъул тӀоцебесеб анцӀго соналда жанив Гёте лӀугьана герцогасул балъгояб шураялъул гъорлӀчилъун, вукӀунаан рагъулаб ва шоссеял комиссиязда, хадуб хал кколаан мадугьалихъ бугеб [[Илменау|Илменауялда]] гӀарцул магӀданахъ хӀалтӀи цӀигьабиялда, [[Йеналъул университет|Йеналъул университеталда]] гьес гьабуна чанго административияб реформа. Жиндирго лъалкӀ тана Вемаралъул ботаникияб ах гӀуцӀа-кӀутӀиялдаги ва герцогасула кӀалгӀалъул реконструкциялдаги.<ref name="Weimar" />{{efn|In 1998, both of these sites, together with nine others, were designated a [[UNESCO]] [[World Heritage Site]] under the name [[Classical Weimar (World Heritage Site)|Classical Weimar]].<ref name=Weimar>{{cite web|title= Classical Weimar UNESCO Justification|url= https://whc.unesco.org/en/list/846|work= Justification for UNESCO Heritage Cites|publisher= UNESCO|access-date= 7 June 2012}}</ref>}} Гётел тӀоцебесеб аслияб гӀелмияб хӀалтӀи ''[[ГъветӀ-хералъул метаморфозал]]'' басмаялде бахъана гьев 1788 соналъ [[Италия|Италиялде]] сапаралдаса нахъвуссиндал. 1791 соналъ гьев тӀамуна [[Deutsches Nationaltheater und Staatskapelle Weimar|Веймаралъул тетаралъул]] директорлъун, ва 1794 соналъ байбихьана гьесулги драмачи, тарихчи ва философиячи [[Фридрих Шиллер|Фридрих Шиллерилги]] гьудулъи; 1895 соналъ Шиллер хвезегӀан гьесул пьесаби рукӀана Гётеца театралда лъолел. пьесаби. Гьеб заманалда жаниб Гётеца басма гьабуна жиндирго кӀиабилеб роман [[Вилгьелм Мейстерил цӀалдохъанлъи|''Вилгьелм Майстерил цӀалдохъанлъи'']], эпикияб шигӀру [[Гьерманн ва Доротея|''Гьерманн ва Доротея'']], ва 1808 соналъ басма гьабуна Гётел бищун машгьураб драма [[Гётел Фауст|''Фаустил'']] тӀоцебесеб бутӀа. 1790-л соназул гьесул Шиллерилгун, [[Йогьанн Готлиб Фихте|Йогьанн Готлиб Фихтелгун]], [[Йогьанн Готфрид Гьердер|Йогьанн Готфрид Гьердерилгун]], [[Александер фон Гьумбольдт|Александер фон Гьумбольдтилгун]],<ref name="Daum">{{cite journal|last=Daum|first=Andreas W.|author-link=Andreas Daum|date=March 2019|title=Social Relations, Shared Practices, and Emotions: Alexander von Humboldt's Excursion into Literary Classicism and the Challenges to Science around 1800|url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/701757|journal=[[The Journal of Modern History]]|publisher=University of Chicago|volume=91|issue=1|pages=1–37|doi=10.1086/701757|s2cid=151051482}}</ref> [[Вилгьелм фон Гьумбольдт|Вилгьелм фон Гьумбольдтилгун]], [[Август Шлегел|Август]] ва [[Фридрих Шлегел|Фридрих Шлегелгун]] накъитал ва цадахъ байбихьиязе цадахъ цӀар кьуна [[Веймералъул классицизм]] абун. == Биография == === Лъимерлъи === === ЦӀали ва тӀоцересел шигӀраби === ==== Лейпциг (1765–1768) ==== ==== Франкфурт и Страсбург (1768–1771) ==== === Франкфурт, Вецлар, Веймар (1771–1775) === === Италия (1786–1788) === === Веймарский классицизм (1789 соналдаса) === ===Хадусеб гӀусру ва хвел=== == Гётел гьунар== === Цебесеб гьунар === === Асарал === ==== «ГӀолохъанав Вертерил гӀакъуба-гӀазабал» ==== ==== «Ифигения» ==== ==== Румалъул элегиял ==== ==== «Эгмонт» ==== ==== «Торквато Тассо» ==== ==== Балладаби ==== ==== «Вилгьелм Мейстерил цӀалдохъанлъи» ==== ==== «Фауст» ==== ==ГӀелмиял хӀалтӀаби== ==Дин ва сиясат== == Гёте ва масонлъи== == Гётел наслу== == Шапакъатал== == ХӀужжаби == === Баянал === {{Notelist}} === Цитатаби === {{Reflist}} === Иццал === * {{cite book|last=Mercer-Taylor|first=Peter|url=https://archive.org/details/lifeofmendelssoh0000merc|title=The Life of Mendelssohn|publisher=Cambridge University Press|year=2000|isbn=978-0-521-63972-9|location=Cambridge, England|url-access=registration}} * {{cite book|last=Todd|first=R. Larry|title=Mendelssohn&nbsp;– A Life in Music|url=https://archive.org/details/mendelssohnlifei0000todd|publisher=Oxford University Press|year=2003|isbn=978-0-19-511043-2|location=Oxford, England; New York}} * {{cite book|last=Unseld|first=Siegfried|url=https://archive.org/details/goethehispublish0000unse|title=Goethe and His Publishers|date=1996|publisher=University of Chicago Press|isbn=9780226841908|url-access=registration}} == ТӀадеги цӀалиялъе == * Calder, Angus (1983), ''[[Walter Scott|Scott]] & Goethe: Romantiscism and Classicism'', in Hearn, Sheila G. (ed.), ''[[Cencrastus]]'' No. 13, Summer 1983, pp. 25 - 28, {{issn|0264-0856}} == КъватӀисел регӀелал == {{Commons category}} {{Wikiquote}} {{Wikisource author}} * {{StandardEbooks|Standard Ebooks URL=https://standardebooks.org/ebooks/j-w-von-goethe}} * {{Gutenberg author|id=Goethe,+Johann+Wolfgang+von|name=Johann Wolfgang von Goethe}} * {{FadedPage|id=Goethe, Johann Wolfgang von|name=Johann Wolfgang von Goethe|author=yes}} * {{Internet Archive author|sname=Goethe}} * {{Librivox author|id=63}} * {{In Our Time|Goethe|p003c1c8|Goethe}} * [http://www.bbc.co.uk/programmes/p00546n1 "Goethe and the Science of the Enlightenment"] ''In Our Time'', BBC Radio 4 discussion with [[Nicholas Boyle]] and [[Simon Schaffer]] (February 10, 2000). * {{Find a Grave|1185}} * {{Zeno-Autor|Literatur/M/Goethe,+Johann+Wolfgang}} * At the [[Linda Hall Library]], Goethe's: ** (1810) [http://lhldigital.lindahall.org/cdm/ref/collection/color/id/9882 ''Zur Farbenlehre'' (Atlas)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201019023340/http://lhldigital.lindahall.org/cdm/ref/collection/color/id/9882 |date=2020-10-19 }} ** (1840) [http://lhldigital.lindahall.org/cdm/ref/collection/color/id/10057 ''Goethe's Theory of Colours; translated from the German: with notes by Charles Lock Eastlake''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150709143747/http://lhldigital.lindahall.org/cdm/ref/collection/color/id/10057 |date=2015-07-09 }} * [http://sammlungen.ub.uni-frankfurt.de/judaica/search/quick?query=goethe Works by and about Johann Wolfgang von Goethe in University Library JCS Frankfurt am Main: Digital Collections Judaica] * {{ChoralWiki|prep=of|comp='s texts}} * [http://poemsintranslation.blogspot.com/search/label/Goethe Goethe in English] at ''Poems Found in Translation'' * [http://www.lieder.net/lieder/get_author_texts.html?AuthorId=993 Poems of Goethe set to music], lieder.net * [http://goetheglobal.com Goethe Quotes: New English translations and German originals] {{Гёте|state=expanded}} {{Романтизм}} {{Канлъизабиялъул эпоха}} {{Герман адабият}} {{Navboxes|title=Хурхарал темаби|list1={{Вилгьелм Майстерил цІалдохъанлъи}} {{ГІолохъанав Вертерил пашманлъиял}} {{Элективияб хурхен}}}} {{DEFAULTSORT:Гёте, Йогьанн Вольфганг фон}} [[Категория:Йогьанн Вольфганг вон Гёте| ]] [[Категория:1749 соналъ гьарурал]] [[Категория:1832 соналъ хварал]] [[Категория:XVIII гӀасруялъул герман драматургал]] [[Категория:XVIII гӀасруялъул герман къиссачагӀи]] [[Категория:XVIII гӀасруялъул герман философиячагӀи]] [[Категория:XVIII гӀасруялъул герман шагӀирзаби]] [[Категория:XIX гӀасруялъул герман драматургал]] [[Категория:XIX гӀасруялъул герман къиссачагӀи]] [[Категория:XIX гӀасруялъул герман философиячагӀи]] [[Категория:XIX гӀасруялъул герман шагӀирзаби]] [[Категория:Кьералъул гӀалимзаби]] [[Категория:Канлъизабиялъул философиячагӀи]] [[Категория:Герман автобиографиячагӀи]] [[Категория:Герман масонал]] [[Категория:Герман мацӀалъул шагӀирзаби]] [[Категория:Герман шагӀирзаби]] [[Категория:Герман хъвадарухъаби-сапарчагӀи]] [[Категория:Лейпцигалъул университет лӀугӀизабурал]] [[Категория:Бавариялъул гӀелмабазул академиялъ гъорлӀчагӀи]] [[Категория:НатурфилософиячагӀи]] [[Категория:Франкфурталдаса хъвадарухъаби]] [[Категория:Веймаралдаса гӀадамал]] [[Категория:Романтизмалъул шагӀирзаби]] [[Категория:Sturm und Drang]] [[Категория:Страсбургалъул университет лӀугӀизабурал]] [[Категория:Спинозистал]] [[Категория:Нео-Спинозизм]] [[Категория:Герман библиотекачагӀи]] re0qt52r95nczs3u3iwxa7barl8abwz 0 14602 101314 100376 2026-09-07T13:10:23Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101314 wikitext text/x-wiki {{Тарихияб пачалихъ |цӀар = Сасанилазул империя |оригинал_цӀар = {{lang-pal|𐭠𐭩𐭥𐭠𐭭𐭱𐭲𐭥𐭩}}<br>''Ērānšahr'' |статус = [[империя]] |гимн = |байрахъ = Derafsh Kaviani flag of the late Sassanid Empire.svg |байрахъ_гъоркьхъвай = [[Деравш Кавиани]] |герб = Senmurv.svg |герб_гъоркьхъвай = [[Симург|Сенмурв]] |карта = Sasanian Empire 621 A.D.jpg |роцен = |сипат-сурат = Сасанилазул империя [[Хосров II Парвиз|Хосрова II Парвизил]] хӀакимлъиялъул заманалда ([[620 сон|620]]) {{plainlist | style = padding-center: 0.6em; text-align: center; | * {{Legend|#FF7F50|[[VII гӀасру]]ялъул байбихьуде}} * {{Legend|#FF9966|Бищун кӀудияб экспансия [[Ираналъулгин византиялъулаб рагъ (602—628)|Ираналъулгин византиялъулаб рагъул заманалда (602—628)]]}} }} |p1 = Парфиязул пачалихъ |flag_p1 = Parthia 001ad.jpg |image_p1 = |p2 = Иберия (парччахӀлъи) |flag_p2 = Kartli - drosha jvari.svg |image_p2 = |p3 = Кушан парччахӀлъи |flag_p3 = KushanEmpireMap.jpg |image_p3 = |p4 = КӀудияб Арменистан |flag_p4 = Artaxiad coat of arms by PeopleOfAr.svg |image_p4 = |образовано = |ликвидировано = |s1 = Рашидаб халифат |flag_s1 = Mohammad adil-Rashidun-empire-at-its-peak-close.PNG |image_s1 = |s2 = Дабуилал |flag_s2 = DabuyidDynastyGreatestExtent.png |image_s2 = |s3 = Бавандилал |flag_s3 = BavandDynastyIranian.png |image_s3 = |s4 = Каренванилазул наслу |flag_s4 = |image_s4 = |девиз = |тахшагьар = [[Истагьр]] <small>(224–226)</small><br>[[Ктесифон]] <small>(226–637)</small> |города = |мацӀ = [[Гьоркьохъеб парс мацӀ|гьоркьохъеб парс]] (расмияб)<br> [[Арамеязул мацӀ|арамеязул]] (лингва франка)<br>[[парф мацӀ]] <br>[[койне]] |валюта = |тӀадеги_параметр = Эпоха |параметралда_жаниб = [[хадусеб антиклъи]] |гӀатӀилъи = 3 500 000 км²<ref>{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D |title=East-West Orientation of Historical Empires |journal=Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=223 |url=http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|accessdate=11 September 2016 |issn= 1076-156X}}</ref> |халкъ = 55 млн чи (625 с.) (Дунялалъул халкъалъул 18%) |хӀакимлъиялъул_форма = [[феодалияб монархия]] |наслу = [[Сасаниды]] |бутӀрузул_титул = [[Шагьиншагь]] |бетӀер1 = [[Ардашир I]] (тӀоцевесев) |бетӀерасул_сон1 = 224–239 |бутӀрузул_титул2 = |бетӀер2 = [[Йездигерд III]] (ахирисев) |бетӀерасул_сон2 = 632–651 |дин = [[зороастризм]] (расмияб)<br>[[маздакизм]]<br>[[манихеизм]]<br>[[кӀрестианлъи]]<br>[[буддизм]]<br>[[митраизм]] |тӀадеги_параметр1 = |параметралда_жаниб1 = |этап1 = [[Хормозганалъул рагъ]] |дата1 = 28 април |сон1 = 224 |этап2 = [[Румгин перс рагъал]] |дата2 = |сон2 = 230–628 |этап3 = [[Ираналъулгин византиялъулаб рагъ (526—532)]] |дата3 = |сон3 = 526–532 |этап4 = [[Ираналъулгин византиялъулаб рагъ (602—628)]] |дата4 = |сон4 = 602—628 |этап5 = [[Сасанилазул ватӀанчилъияб рагъ (628–632)]] |дата5 = |сон5 = 628–632 |этап6 = [[ГӀарабаз Парс бахъи]] |дата6 = |сон6 = 633–654 |этап7 = |дата7 = |сон7 = |цебе = Парфиязул пачалихъ |цебе1 = Иберия (парччахӀлъи) |цебе2 = Кушан пачалъи |цебе3 = КӀудияб Арменистан |цебе4 = |цебе5 = |цебе6 = |цебе7 = |хадуб = Рашидаб халифат |хадуб1 = Дабуилал |хадуб2 = Баванди |хадуб3 = Каренванилазул наслу |хадуб4 = |хадуб5 = |хадуб6 = |хадуб7 = |баянал = |викигъамас = }} '''Сасанилал''' яги '''Сасанилазул империя''', официалго '''Ираниязул империя''' хӀисабалда лъалеб ([[гьоркьохъеб парс мацӀ|гьоркь. парс]]: 𐭠𐭩𐭥𐭠𐭭𐭱𐭲𐭥𐭩 ''[[Иран (дунял)|Ērānshahr/Эраншагьр]]''),{{efn|name=native-name}} ва гьединго жинда '''ЦӀияб Парс империя'''–йилан тарихчагӀаз абулеб,<ref name=":0">{{cite book|last=Fattah|first=Hala Mundhir|title=A Brief History of Iraq|year=2009|publisher=[[Infobase Publishing]]|isbn=978-0-8160-5767-2|page=[https://archive.org/details/briefhistoryofir0000fatt/page/49 49]|quote=Historians have also referred to the Sassanian Empire as the Neo-Persian Empire.|url=https://archive.org/details/briefhistoryofir0000fatt/page/49}}</ref> — ахирисеб [[Парс империя|парс империялъулаб наслу]] бусурбабаз VII гӀасруялъул бащалъуда улка бахъилалде цебе букӀараб. [[Сасанилазул наслу]]ялдаса цӀар бачӀараб гьеб пачалихъ букӀана ункънусго соналдаса цӀикӀкӀун заманалъ 224 соналдаса 651 соналде щвезегӀан, гьелъ гьебги ккола бищун гӀумру халатаб парс наслулъун.<ref name="wiesehofer">{{harv|Wiesehofer|1996}}</ref><ref>{{cite web|title=A Brief History |url=http://www.cultureofiran.com/b_history.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20011121030510/http://www.cultureofiran.com/b_history.php |url-status=dead |archive-date=21 November 2001 |work=Culture of Iran |access-date=11 September 2009 }}</ref> Сасанилазул империялъ хисана [[Парфиязул империя]] ва ираниял рукӀахъинаруна суперкъуватлъун [[хадусеб антиклъи]]ялда, жиндирго мадугьалихъаб тушман [[Румалъул империя|Румалъугин]]-[[Бизантиялъул Империя]]ялда цадахъ бищун кутакаб пачалихъ хӀисабалда.<ref name="EIr-Sasanian">{{harv|Shapur Shahbazi|2005}}</ref><ref name="Norman A. Stillman pp 22">Norman A. Stillman ''The Jews of Arab Lands'' pp 22 Jewish Publication Society, 1979 {{ISBN|0827611552}}</ref><ref name="Byzantine Studies 2006, pp 29">International Congress of Byzantine Studies ''Proceedings of the 21st International Congress of Byzantine Studies, London, 21–26 August 2006, Volumes 1–3'' pp 29. Ashgate Pub Co, 30 Sep. 2006 {{ISBN|075465740X}}</ref>{{History of Iran}}Сасанилазул империялъе кьучӀ лъуна [[Ардашир I|I Ардаширица]], гье вукӀана локалияв ираниязул бетӀер, жив хӀакимлъуде вачӀарав Парфия жанисел къацандиязги Румалъулгун рагъазги загӀиплъидал. Парфиялъул ахирисев шагьиншагь [[Парфиялдаса Артабанус IV|Артабанус IV]] 224 соналъ [[Гьормоздганалъул рагъулӀ]] къезавидал, гьес кьучӀ лъуна Сасанилазул пачалихъалъе ва Ираналъул ракьалги гӀатӀид гьарун [[Гьахаманилазул империя|Гьахаманилазул империялъул]] ирс букӀахъинабизе ният гьабуна. Жиндир гӀатӀилъиялъул ва къуваталъул завалалде Сасанилазул империялъ гъорлӀе рачунаан тӀабанго гьанжесел [[Иран]] ва [[ГӀиракъ|ГӀиракъ]], ва тӀибитӀараб букӀана бакъбаккул Ракьдагьоркьобралъадлъиялдаса (Анатолияги Мисриги гъорлӀе бачун) Пакистаналде щвезегӀан, жанубияб ГӀарабистаналъул бутӀаялдаса [[Кавказ|Кавказалде]] ва Гьоркьохъеб Азиялде щвезегӀан. == ЦӀар == ==Тарих== ==ХӀукумат== ==Мадугьалихъал пачалихъалгун хурхенал == ==ЖамгӀият== ==Маданият== ==Экономика== ==Дин== ==МацӀ== ==Ирс ва кӀвар== == Хронология == == Ралагье гьединго== ==Баянал== {{notelist}} ==ХӀужжаби== {{reflist}} ==Библиография== {{refbegin|2}} * G. Reza Garosi (2012): ''The Colossal Statue of Shapur I in the Context of Sasanian Sculptures''. Publisher: Persian Heritage Foundation, New York. * G. Reza Garosi (2009), ''Die Kolossal-Statue Šāpūrs I. im Kontext der sasanidischen Plastik''. Verlag Philipp von Zabern, Mainz, Germany. * {{Citation|last=Baynes|first=Norman H.|year=1912|title=The restoration of the Cross at Jerusalem|doi=10.1093/ehr/XXVII.CVI.287|journal=The English Historical Review|volume=27|issue=106|issn=0013-8266|pages=287–299|url=https://zenodo.org/record/2408558}} * {{Citation|title=The Cambridge Ancient History: The Late Empire, A.D. 337-425|last=Blockley|first=R.C.|editor=Averil Cameron|editor2=Peter Garnsey|year=1998|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-30200-5|url=https://books.google.com/books?id=zdoUNivK_hsC&q=Shapur,+Constantius|chapter=Warfare and Diplomacy}} * {{Citation|url=https://www.academia.edu/1012245|title=Prokop und die Perser. Untersuchungen zu den Römisch-Sasanidischen Kontakten in der ausgehenden Spätantike|last=Börm|first=Henning|year=2007|publisher=Franz Steiner|location=Stuttgart|isbn=978-3-515-09052-0}} * Börm, Henning (2008). [https://www.academia.edu/1012249/Das_Konigtum_der_Sasaniden_-_Strukturen_und_Probleme._Bemerkungen_aus_althistorischer_Sicht_in_Klio_90_2008_pp._423ff "Das Königtum der Sasaniden - Strukturen und Probleme. Bemerkungen aus althistorischer Sicht."] ''Klio'' 90, pp.&nbsp;423ff. * Börm, Henning (2010). [https://www.academia.edu/1012248/Herrscher_und_Eliten_in_der_Spatantike_in_H._Borm_-_J._Wiesehofer_eds._Commutatio_et_contentio._Studies_in_the_Late_Roman_Sasanian_and_Early_Islamic_Near_East_Dusseldorf_Wellem_2010_pp._159ff "Herrscher und Eliten in der Spätantike."] In: Henning Börm, [[Josef Wiesehöfer]] (eds.): ''Commutatio et contentio. Studies in the Late Roman, Sasanian, and Early Islamic Near East''. Düsseldorf: Wellem, pp.&nbsp;159ff. * Börm, Henning (2016). "[https://www.academia.edu/23977858/A_Threat_or_a_Blessing_The_Sasanians_and_the_Roman_Empire_in_C._Binder_-_H._B%C3%B6rm_-_A._Luther_eds._Diwan._Studies_in_the_History_and_Culture_of_the_Ancient_Near_East_and_the_Eastern_Mediterranean_Duisburg_Wellem_2016_pp._615ff A Threat or a Blessing? The Sasanians and the Roman Empire]". In: Carsten Binder, Henning Börm, Andreas Luther (eds.): ''Diwan. Studies in the History and Culture of the Ancient Near East and the Eastern Mediterranean''. Duisburg: Wellem, pp.&nbsp;615ff. * {{Cambridge History of Iran|volume=3b | last = Brunner | first = Christopher | authorlink = | chapter = Geographical and Administrative divisions: Settlements and Economy| pages=747–778}} * {{cite book | title = Zoroastrians: Their Religious Beliefs and Practices | year = 1984 | publisher = Psychology Press | last = Boyce | first = Mary | pages = 1–252 | isbn = 9780415239028 | url = https://books.google.com/books?id=a6gbxVfjtUEC&q=false }} * {{cite encyclopedia | article = Balāš, Sasanian king of kings | last1 = Chaumont | first1 = M. L. | first2 = K. | last2 = Schippmann | url = http://www.iranicaonline.org/articles/balas-proper-name#Sasanianking | encyclopedia = Encyclopaedia Iranica, Vol. III, Fasc. 6 | pages = 574–580 | year = 1988 }} * {{Citation|last=Daniel |first=Elton L. |title=The History of Iran |place=Westport, Connecticut |publisher=Greenwood Press |year= 2001 |isbn= 978-0-313-30731-7}} * {{cite book | title = Sasanian Persia: The Rise and Fall of an Empire | year = 2008 | publisher = I.B.Tauris | last = Daryaee | first = Touraj | author-link = Touraj Daryaee | pages = 1–240 | isbn = 978-0857716668 | url = https://books.google.com/books?id=LU0BAwAAQBAJ }} * {{cite encyclopedia | article = Šāpur II | last = Daryaee | first = Touraj | url = http://www.iranicaonline.org/articles/shapur-ii | encyclopedia = Encyclopaedia Iranica | year = 2009 }} * {{cite book|first1=Touraj|last1=Daryaee|first2=Khodadad|last2=Rezakhani|title=From Oxus to Euphrates: The World of Late Antique Iran|date=2016|publisher=H&S Media|pages=1–126|isbn=9781780835778|url=https://books.google.com/books?id=zYnMCwAAQBAJ}} * {{cite book|first1=Touraj|last1=Daryaee|first2=Khodadad|last2=Rezakhani|editor1-last=Daryaee|editor1-first=Touraj|title=King of the Seven Climes: A History of the Ancient Iranian World (3000 BCE - 651 CE)|date=2017|publisher=UCI Jordan Center for Persian Studies|chapter=The Sasanian Empire|pages=1–236|isbn=9780692864401|chapter-url=https://books.google.com/books?id=unTjswEACAAJ}} * {{ODLA|last1=Daryaee|first1=Touraj|last2=Canepa|first2=Matthew|title=Mazdak|url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198662778.001.0001/acref-9780198662778-e-3092}} * {{ODLA|last1=Daryaee|first1=Touraj|last2=Nicholson|first2=Oliver|title=Qobad I (MP Kawād)|url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198662778.001.0001/acref-9780198662778-e-3941}} * {{cite encyclopedia | title = Yazdegerd II | last = Daryaee | first = Touraj | url = http://www.iranicaonline.org/articles/yazdgerd-ii | encyclopedia = Encyclopaedia Iranica }}* {{Citation |title=The Roman Eastern Frontier and the Persian Wars (Part I, 226-363 AD) |last1=Dodgeon |first1=Michael H. |last2=Greatrex |first2=Geoffrey |last3=Lieu |first3=Samuel N. C. |year=2002 |publisher=Routledge |isbn=0-415-00342-3 |url=https://books.google.com/books?id=cpg9AAAAIAAJ&q=Second+Persian+war,+Lieu }} * {{Citation|last=Durant|first=Will|author-link=Will Durant |volume=4: The Age of Faith| title=The Story of Civilization|place=New York| publisher= Simon and Schuster | isbn=978-0-671-21988-8}} * {{Citation|title=Shadows in the Desert: Ancient Persia at War|last=Farrokh|first=Kaveh|isbn=978-1-84603-108-3|year=2007|publisher=Osprey Publishing|url=https://books.google.com/books?id=p7kltwf9yrwC&q=Lazica,+545}}{{Хвараб регӀел|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{Citation |title=The Cambridge History of Iran |last=Frye |first=R.N. |editor=William Bayne Fisher |editor2=Ilya Gershevitch |editor3=Ehsan Yarshater |editor4=R. N. Frye |editor5=J. A. Boyle |editor6=Peter Jackson |editor7=Laurence Lockhart |editor8=Peter Avery |editor9=Gavin Hambly |editor10=Charles Melville |year=1993 |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-20092-X |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Ko_RafMSGLkC&q=Severus,+Ardashir&pg=PA124 |chapter=The Political History of Iran under the Sassanians }} * {{Citation|title=The Cambridge Ancient History - XII - The Crisis of Empire|last=Frye|first=R.N.|editor=Iorwerth Eiddon|editor2=Stephen Edwards|year=2005|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-30199-8|url=https://books.google.com/books?id=MNSyT_PuYVMC&q=Parthian,+Sassanid,+Roman,+Byzantine|chapter=The Sassanians}} *{{cite web|url=https://sourcebooks.fordham.edu/med/fryehst.asp|title=The reforms of Chosroes Anushirvan ('Of the Immortal soul')|website=fordham.edu/|access-date=7 March 2020|last=Frye|first=R. N.|author-link=Richard N. Frye|ref=CITEREFRichard Frye. The History of Ancient Iran.}} * {{Citation |title=The Roman Eastern Frontier and the Persian Wars (Part II, 363–630 AD) |last1=Greatrex |first1=Geoffrey |last2=Lieu |first2=Samuel N. C. |year=2002 |publisher=Routledge |isbn=0-415-14687-9 |url=https://books.google.com/books?id=zoZIxpQ8A2IC&q=Eternal+Peace,+Justinian,+Kavadh }} * {{Citation|last=Haldon|first=John|title=Byzantium in the Seventh Century: the Transformation of a Culture|publisher=Cambridge|year=1997|isbn=0-521-31917-X}} * {{Citation|title=A History of the Arab Peoples|last=Hourani|first=Albert|author-link=Albert Hourani|publisher=Faber and Faber|year=1991|location=London|isbn=0-571-22664-7|pages=9–11, 23, 27, 75, 87, 103, 453|title-link=History of the Arab Peoples}} * Howard-Johnston, James: "The Sasanian's Strategic Dilemma". In: Henning Börm - [[Josef Wiesehöfer]] (eds.), ''Commutatio et contentio. Studies in the Late Roman, Sasanian, and Early Islamic Near East'', Wellem Verlag, Düsseldorf 2010, pp.&nbsp;37–70. * {{cite encyclopedia | title = Avarayr | last = Hewsen | first = R. | author-link = Robert H. Hewsen | url = http://www.iranicaonline.org/articles/avarayr-a-village-in-armenia-in-the-principality-of-artaz-southeast-of-the-iranian-town-of-maku | encyclopedia = Encyclopaedia Iranica, Vol. III, Fasc. 1 | page = 32 | year = 1987 }} *{{cite encyclopedia | last = Shaki | first = Mansour | title = Class system iii. In the Parthian and Sasanian Periods | url = https://iranicaonline.org/articles/class-system-iii | year = 1992 | encyclopedia = Encyclopaedia Iranica, Vol. V, Fasc. 6 | pages = 652–658 }} * {{cite book|editor1-last=Martindale|editor1-first=John Robert|editor2-last=Jones|editor2-first=Arnold Hugh Martin|editor3-last=Morris|editor3-first=J.|title=The Prosopography of the Later Roman Empire, Volume III: A.D. 527–641|year=1992|location=Cambridge, United Kingdom|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-20160-5|url=https://books.google.com/books?id=110PAQAAMAAJ}} * {{cite book |first1=Scott |last1=McDonough|editor1-last=Arnason|editor1-first=Johann P. |editor2-last=Raaflaub|editor2-first=Kurt A.|title=The Roman Empire in Context: Historical and Comparative Perspectives |date=2011 |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |chapter=The Legs of the Throne: Kings, Elites, and Subjects in Sasanian Iran |pages=290–321|isbn=9781444390186|doi=10.1002/9781444390186.ch13}} * {{cite book |first1=Scott |last1=McDonough |editor1-last=Campbell |editor1-first=Brian |editor2-first=Lawrence A. |editor2-last=Tritle |title=The Oxford Handbook of Warfare in the Classical World |date=2013 |publisher=Oxford University Press |chapter=Military and Society in Sasanian Iran |pages=1–783 |isbn=9780195304657 |chapter-url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780195304657.001.0001/oxfordhb-9780195304657-e-31 }} * {{Citation|encyclopedia=Encyclopedia Iranica|last=Khaleghi-Motlagh|first=Djalal|title=Derafš-e Kāvīān|volume=7|year=1996|url=http://www.iranica.com/articles/v7/v7f3/v7f344.html|location=Cosa Mesa|publisher=Mazda|postscript=.|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080407000320/http://www.iranica.com/articles/v7/v7f3/v7f344.html|archive-date=7 April 2008|df=dmy-all}} * {{Citation|title=A Concise Pahalvi Dictionary|last=Mackenzie|first=David Neil|others=Trans. by Mahshid Mirfakhraie|publisher=Institute for Humanities and Cultural Studies|year=2005|location=Tehrān|isbn=964-426-076-7|language=fa|page=341}} * {{Citation|title=A History of the Jews in Babylonia: The Age of Shapur II|last=Neusner|first=Jacob|year=1969|publisher=BRILL|isbn=90-04-02146-9|url=https://books.google.com/books?id=2Kti6Bz5At0C&q=Shapur+II,+administrative+system}} * {{Citation| last=Nicolle |first= David |title=Sassanian Armies: the Iranian Empire Early 3rd to Mid-7th Centuries AD |place=Stockport |publisher=Montvert |year=1996 |isbn= 978-1-874101-08-6}} * Rawlinson, George, ''The Seven Great Monarchies of the Ancient Eastern World: The Seventh Monarchy: History of the Sassanian or New Persian Empire'', IndyPublish.com, 2005 [1884]. * [[Ali Akbar Sarfaraz|Sarfaraz, Ali Akbar]], and Bahman Firuzmandi, ''Mad, Hakhamanishi, Ashkani, Sasani'', Marlik, 1996. {{ISBN|964-90495-1-7}} * {{Citation|title=The Roman Empire from Severus to Constantine|last=Southern|first=Pat|year=2001|publisher=Routledge|isbn=0-415-23943-5|url=https://books.google.com/books?id=DWiyzw91atgC&q=Severus,+Ardashir|chapter=Beyond the Eastern Frontiers}} * {{cite book |last=Payne |first=Richard|title=The Cambridge Companion to the Age of Attila |url=https://archive.org/details/cambridgecompani0000unse_g4d8 |publisher=Cambridge University Press |year=2015b |isbn=978-1-107-63388-9 |editor-last=Maas |editor-first=Michael |pages=[https://archive.org/details/cambridgecompani0000unse_g4d8/page/283 282]–299|chapter=The Reinvention of Iran: The Sasanian Empire and the Huns}} * Parviz Marzban, ''Kholaseh Tarikhe Honar'', Elmiv Farhangi, 2001. {{ISBN|964-445-177-5}} * {{cite book|first1=Daniel T.|last1=Potts|editor1-last=Mass|editor1-first=Michael|editor2-last=Di Cosmo|editor2-first=Nicola|title=Empires and Exchanges in Eurasian Late Antiquity|date=2018|publisher=Cambridge University Press|chapter=Sasanian Iran and its northeastern frontier|pages=1–538|isbn=9781316146040|chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/empires-and-exchanges-in-eurasian-late-antiquity/4E63CF99C760BDCF906093F021984D34}} * {{cite book|last=Pourshariati|first=Parvaneh|title=Decline and Fall of the Sasanian Empire: The Sasanian-Parthian Confederacy and the Arab Conquest of Iran|location=London and New York|publisher=I.B. Tauris|year=2008|isbn=978-1-84511-645-3|url=https://books.google.com/books?id=3DEBAwAAQBAJ}} * {{cite encyclopedia | article = Kārin | last = Pourshariati | first = Parvaneh | url = http://www.iranicaonline.org/articles/karin | encyclopedia = Encyclopaedia Iranica | year = 2017 }} * {{cite book | title = ReOrienting the Sasanians: East Iran in Late Antiquity | year = 2017 | publisher = Edinburgh University Press | last = Rezakhani | first = Khodadad | chapter = East Iran in Late Antiquity| pages = 1–256 | isbn = 9781474400305 | jstor = 10.3366/j.ctt1g04zr8 }} {{registration required}} *{{cite book|last=Sauer|first=Eberhard|title=Sasanian Persia: Between Rome and the Steppes of Eurasia|location=London and New York|publisher=Edinburgh University Press|year=2017|isbn=9781474401029|url=https://books.google.com/books?id=djRWDwAAQBAJ&q=false|pages=1–336}} * {{cite encyclopedia|article=Kawād I i. Reign|last=Schindel|first=Nikolaus|url=http://www.iranicaonline.org/articles/kawad-i-reign|encyclopedia=Encyclopaedia Iranica, Vol. XVI, Fasc. 2|pages=136–141|year=2013a}} * {{cite encyclopedia|article=Kawād I ii. Coinage|last=Schindel|first=Nikolaus|url=http://www.iranicaonline.org/articles/kawad-i|encyclopedia=Encyclopaedia Iranica, Vol. XVI, Fasc. 2|pages=141–143|year=2013b}} * {{cite book |last1=Schindel |first1=Nikolaus |editor-last=Potts|editor-first=Daniel T.|title=The Oxford Handbook of Ancient Iran |url=https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse_s1j3 |date=2013c |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0199733309 |chapter=Sasanian Coinage}} * {{cite encyclopedia | last = Shahbazi | first = A. Shapur | title = Sasanian dynasty | url = http://www.iranicaonline.org/articles/sasanian-dynasty | year = 2005 | encyclopedia = Encyclopaedia Iranica, Online Edition }} * {{Citation|last=Speck|first=Paul|title=Varia 1 (Poikila Byzantina 4)|year=1984|publisher=Rudolf Halbelt|chapter=Ikonoklasmus und die Anfänge der Makedonischen Renaissance|pages=175–210}} * Stokvis A.M.H.J., Manuel d'Histoire, de Généalogie et de Chronologie de tous les Etats du Globe depuis les temps les plus reculés jusqu'à nos jours, Leiden, 1888–1893 (ré-édition en 1966 par B.M.Israel) * {{Citation |url=http://www.eeb.uconn.edu/people/turchin/PDF/Latitude.pdf |title=East-West Orientation of Historical Empires |last1=Turchin |first1=Peter |author-link=Peter Turchin |first2=Jonathan M. |last2=Adams |first3=Thomas D. |last3=Hall |date=November 2004 |access-date=2008-05-02 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080527235437/http://www.eeb.uconn.edu/people/turchin/PDF/Latitude.pdf |archive-date=27 May 2008 |df=dmy }} * {{Citation|last=Wiesehöfer|first=Josef|title=Ancient Persia|place=New York|year=1996|publisher=I.B. Taurus}} * Wiesehöfer, Josef: ''The Late Sasanian Near East''. In: Chase Robinson (ed.), ''The New Cambridge History of Islam'' vol. 1. Cambridge 2010, pp.&nbsp;98–152. * Yarshater, Ehsan: ''The Cambridge History of Iran'' vol. 3 p.&nbsp;1 Cambridge 1983, pp.&nbsp;568–592. * {{Citation| last=[[Zarinkoob]]|first=Abdolhossein| title=Ruzgaran:Tarikh-i Iran Az Aghz ta Saqut Saltnat Pahlvi|year=1999}} * {{cite EB1911 |wstitle=Persia |display=Persia § ''History''|volume=21 |pages=202–249 |first=Eduard |last=Meyer}} {{refend}} ==ТӀадеги цӀалиялъе== {{refbegin|2}} * {{Citation|last =Christensen |first=A |chapter=Sassanid Persia |volume=XII: The Imperial Crisis and Recovery (A.D. 193–324)|editor-last=Cook|editor-first= S. A. |place= Cambridge |publisher=Cambridge University Press |date=2 January 1939| isbn= 0-521-04494-4 |title=The Cambridge Ancient History}} * Michael H. Dodgeon, Samuel N. C. Lieu. ''The Roman Eastern frontier and the Persian Wars (AD 226-363). Part 1''. Routledge. London, 1994 {{ISBN|0-415-10317-7}} * {{Citation|last =Howard-Johnston |first=J.D. |title = East Rome, Sasanian Persia and the End of Antiquity: Historiographical and Historical Studies |publisher=Ashgate Publishing, Ltd. |date=2006| isbn= 0-860-78992-6 }} * Labourt, J. ''Le Christianisme dans l'empire Perse, sous la Dynastie Sassanide (224-632).'' Paris: Librairie Victor Lecoffre, 1904. * {{Citation| last=Oranskij |first= I. M. |title=Les langues Iraniennes (translated by Joyce Blau) |place=Paris| language=fr| publisher= Klincksieck |year= 1977 |isbn= 978-2-252-01991-7}} * {{Citation|url=https://books.google.com/books?id=RV8-AAAAcAAJ|title=Early Sassanian inscriptions, seals and coins|author=Edward Thomas|year=1868|publisher=Trübner|location=London|page=137|access-date=2011-07-05|author-link=Edward Thomas (antiquarian)}} (Original from the Bavarian State Library) * {{Citation|url=https://books.google.com/books?id=iQ0YAAAAYAAJ|title=Early Sassanian inscriptions, seals and coins|author=Edward Thomas|year=1868|publisher=Trübner|location=London|page=137|access-date=2011-07-05}} (Original from the New York Public Library) {{refend}} ==КъватӀисел регӀелал== {{commons category|Sassanid Empire|Sasanian Empire}} * [https://web.archive.org/web/20120422142548/http://www.humanities.uci.edu/sasanika/ Sasanika: the History and Culture of Sasanians] * ''Sasanian rock reliefs'', Photos from Iran, [https://www.livius.org/sao-sd/sassanids/sassanid-reliefs.html ''Livius''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161110012241/http://www.livius.org/sao-sd/sassanids/sassanid-reliefs.html |date=2016-11-10 }}. * [https://web.archive.org/web/20100109191214/http://www.iranica.com/newsite/articles/ot_grp7/ot_sasanian_dyn_20050301.html Sasanian Dynasty] entry in the [[Encyclopædia Iranica]] * [http://www.angelfire.com/rnb/bashiri/Sassanian/Sassan.html The Sassanians] The Sassanians by Iraj Bashiri, University of Minnesota. * [http://www.iranchamber.com/art/articles/art_of_sassanians.php The Art of Sassanians, on Iran Chamber Society] * [http://ecai.org/sasanianweb/ ECAI.org ''The Near East in Late Antiquity: The Sasanian Empire''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061214083059/http://ecai.org/sasanianweb/ |date=2006-12-14 }} * [https://books.google.com/books?id=njwgd7YZHi8C&printsec=frontcover&dq=roman+empire+in+persia&hl=en&ei=CaAhTNrBOoKKlwfRx4E2&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=7&ved=0CEgQ6AEwBg#v=onepage&q=roman%20empire%20in%20persia&f=false Google Book on Roman Eastern Frontier (part 1)] * [http://www.iranchamber.com/history/sassanids/sassanid_images_inscriptions1.php A Review of Sassanid Images and Inscriptions, on Iran Chamber Society] * [https://www.livius.org/sao-sd/sassanids/sassanid-crowns.html Sassanid crowns] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161110011645/http://www.livius.org/sao-sd/sassanids/sassanid-crowns.html |date=2016-11-10 }} * [https://www.livius.org/sao-sd/sassanids/sassanid_kings.html Sassanid coins] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161110014158/http://www.livius.org/sao-sd/sassanids/sassanid_kings.html |date=2016-11-10 }} * [http://www.hp.uab.edu/image_archive/ugp/ Sassanid textile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061022075330/http://www.hp.uab.edu/image_archive/ugp/ |date=2006-10-22 }} * [http://www.islamicarchitecture.org/art/islamic-metalwork.html Islamic Metalwork] ''The continuation of Sassanid Art'' * [http://www.transoxiana.com.ar/0104/sasanians.html Sasanians in Africa in Transoxiana 4]. * [http://www.iranchamber.com/history/ctesiphon/ctesiphon.php Ctesiphon; The capital of the Parthian and the Sassanid empires, on Iran Chamber Society] * [http://www.iranchamber.com/history/islamic_conquest/islamic_conquest.php Islamic Conquest of Persia] * [http://www.iranian.com/History/2000/August/China/ Pirooz in China, By Frank Wong] * [http://www.bbc.co.uk/radio4/history/inourtime/inourtime_20071213.shtml The Sassanian Empire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090101013011/http://www.bbc.co.uk/radio4/history/inourtime/inourtime_20071213.shtml |date=1 January 2009 }} BBC – [[BBC Radio 4|Radio 4]] ''[[In Our Time (BBC Radio 4)|In Our Time]]'' programme (available as .ram file) * [http://www.bbc.co.uk/radio4/history/inourtime/research_20071213.shtml The Sassanian Empire: Further Reading] * [https://web.archive.org/web/20090715080555/http://www.iranologie.com/history/history5.html Iranologie History of Iran Chapter V: Sasanians] * [http://www.iranchamber.com/history/historic_periods.php History of Iran on Iran Chamber Society] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061110131804/http://www.iranchamber.com/history/historic_periods.php |date=2006-11-10 }} * [https://www.livius.org/persia.html Livius articles on ancient Persia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170614190250/http://www.livius.org/persia.html |date=2017-06-14 }} * [http://www.fordham.edu/halsall/med/fryehst.html Richard Frye "The History of Ancient Iran"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060902025020/http://www.fordham.edu/halsall/med/fryehst.html |date=2006-09-02 }} * [http://www.artarena.force9.co.uk/hpart.html Iransaga: Persian arts through the centuries] * [http://www.iranchamber.com/religions/articles/aba_church_persia.php Christianity in Ancient Iran: Aba & The Church in Persia, on Iran Chamber Society] * [http://www.iranchamber.com/history/sassanids/sassanian_army.php iranchamber.com] [[Категория:Сасанилазул империя| ]] [[Категория:Суперкъуватлъиял]] [[Категория:ГӀиракъалъул некӀсияб тарих]] [[Категория:Гъокьохъел гӀасрабузал ГӀиракъ]] [[Категория:НекӀсияб Анатолия]] [[Категория:ГъоркьогӀасрулъилъул Анатолиялда пачалихъал]] [[Категория:Абхазиялъул тарих]] [[Категория:Дагъистаналъул тарих]] [[Категория:Чоралъул тарих]] [[Категория:Гуржистаналъул некӀсияб тарих]] [[Категория:Гъокьохъел гӀасрабузал Гуржистан]] [[Категория:Афгъанистаналъул некӀсияб тарих]] [[Категория:Пакистаналъул некӀсияб тарих]] [[Категория:Гьоркьохъеб Азиялъул тарих]] [[Категория:НекӀсияб Сурия]] [[Категория:Шамалъул тарих]] [[Категория:Ираналъул империял ва парччахӀлъиял]] [[Категория:НекӀсияб Армения]] huvx5jtd0kxnl00uu30uc32pafkl7tt 0 14628 101027 99359 2026-09-07T12:18:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101027 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition | name = Вабагъ ☣ |synonyms = Пестис | image = Yersinia_pestis_fluorescent.jpeg | caption = ''[[Yersinia pestis]]'' 200× кІодо гьабураб ва [[Флюоресцентияб гІуж|флюоресцентияб гІужгун]]. | field = [[Инфекционияб унти (медикалияб специаллъи)|Инфекционияб унти]] | symptoms = [[Сири]], загІиплъи, [[бетІер унти]]<ref name=CDC2015Sym/> | complications = | onset = 1–7 къо инфекхиналдаса хадуб<ref name=WHO2017/> | duration = | types = [[Бубонияб вабаъ]], [[септицемияб вабаъ]], [[гьуърузул вабагъ]]<ref name=CDC2015Sym/> | causes = ''[[Yersinia pestis]]''<ref name=WHO2017/> | risks = | diagnosis = Лимфатикиял гІарцІцІазда жаниб, бидулӀ, ахтуялъулӀ бактерий балагьи<ref name=WHO2017/> | differential = | prevention = [[Вабаъалъул вакцина]]<ref name=WHO2017/> | treatment = [[Антибиотик]]ал ва [[supportive care]]<ref name=WHO2017/> | medication = [[Гентамицин]] ва [[флюороквинолон]]<ref name=CDC2015Doc/> | prognosis = ~10% хвеялъул риск (сахълъизабулеб бугони)<ref name=CDC2015Fact/> | frequency = ~600 хвел лъагІалида жаниб<ref name=WHO2017/> | deaths = | ICD10 = A20 | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus = 000596 | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 3381 }} '''Вабаъ''' — загьаб [[инфекционияб унти]], жиб карантиниял инфекциязде гъорлӀе кколеб, кутакалда захӀматаб гӀаммаб хӀалалда унеб, леталлъиги борхатаб бахиналъул даражаги цӀикӀкӀараб. Гьеб ''[[Yersinia pestis]]'' бактериялъ баккизабула.<ref name="WHO2017">{{cite web|title=Plague|url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs267/en/|website=World Health Organization|access-date=8 November 2017|date=October 2017}}</ref> Симптомазде гъорлӀ уна сири, загӀиплъи ва бетӀер унти.<ref name="CDC2015Sym">{{cite web|title=Symptoms Plague|url=https://www.cdc.gov/plague/symptoms/index.html|website=CDC|access-date=8 November 2017|language=en-us|date=September 2015}}</ref> ГӀемерисеб гьаб байбихьула инфекхиналдса цо–анкьго къойидаса.<ref name="WHO2017" /> Вабаъалъул буго лъабго батӀияб тайпа, гьезул щибалъ зарал гьабула къаркъалаялъул батӀи-батӀиял бутӀабазе ва загьирлъизарула гьезда рекъарал симптомал. [[Пневмоникияб вабаъ|Пневмоникияб вабаъалъ]] зарал гьабула гьуърузе, лӀугьинабула хӀухьел цӀай захӀмалъи, хъегӀи ва куаранда унти; [[Бубонияб вабаъ|бубонияб вабаъалъ]] заралгъинарула [[лимфатикиял гарцӀцӀал]], гьел гьорозарун; [[Септицемикияб вабаъ|септицемикияб вабаъалъ]] заралгъинабула би ва рачине бегьула [[Некроз|ххамал чӀегӀерлъиялде ва хвеялде]].<ref name="WHO2017" /><ref name="CDC2015Sym" /> Бубонияб ва септицемикияб вабаъ гӀемерисеб тӀибитӀула чӀутӀуз хӀанчӀигун яги инфекхарал хӀайваназулгун контакт бугони.<ref name="CDC2015Sym" /> Пневмоникияб вабаъ гӀемерисеб кьола гӀадамазда гьоркьоб [[Гьаваялдасан кьолеб унти|гьаваялдасан]] инфекхарал къатӀрабигун.<ref name="CDC2015Sym" /> Диагноз лъола лимфатикиял гарцӀцӀазда, бидулӀ яги [[Ахту|ахтуялъулӀ]] бактерия балагьиялдалъун.<ref name="WHO2017" /> Жидее цӀикӀкӀараб риск бугел гӀадамал [[Вабаъалъул вакцина|вакцинхинаризе]] бегьула.<ref name="WHO2017" /> Пневноминикияб вабаъалъ унтарал сахлъизаризе бегьула профилактикиял дарабаздалъун.<ref name="WHO2017" /> Инфекхинаби бугони сахлъизариялъе хӀалтӀизарула [[Антибиотик|антибиотикал]] ва кумекалъулаб терапия.<ref name="WHO2017" /> ГӀемериселъ антибиотиказде гъорлӀе уна [[Гентамицин|гентамициналъулги]] [[Фторхинолон|фторхинолоналъулги]] комбинация.<ref name="CDC2015Doc">{{cite web|title=Resources for Clinicians Plague|url=https://www.cdc.gov/plague/healthcare/clinicians.html|website=CDC|access-date=8 November 2017|language=en-us|date=October 2015}}</ref> Дару-саба гьабигун хвеялъул риск буго гӀага-шагарго 10%, гьеб гьечӀони — гӀага-шагарго 70%.<ref name="CDC2015Fact">{{cite web|title=FAQ Plague|url=https://www.cdc.gov/plague/faq/index.html|website=CDC|access-date=8 November 2017|language=en-us|date=September 2015}}</ref> ТӀолго дунялалда щибаб лъагӀалида жаниб регистратула вабаъ унтиялъул 600 вакъигӀат.<ref name="WHO2017" /> Тарихалда жаниб лъала чанго кӀудияб эпидемия багъари, гьезда гьоркьоб бищун машгьураб букӀана XIV гӀасруялда [[ЧӀегӀераб хвел]], жиндир хӀасилалда 50 миллионалдаса цӀикӀкӀун чи хвараб.<ref name="WHO2017" /> == РагӀул этимология == Этимологияб рахъалъ, вабаъ абураб рагӀи буго бачӀараб гӀараб мацӀалъул وَبَاء рагӀудаса. ГӀараб мацӀалда гьеб унтиялъе хӀалтӀизабула вабаъ рагӀул синоним — [[wiktionary:طاعون|тӀагӀун]] ({{Lang-ar|طَاعُون}}); гӀарабалда жибго вабаъ рагӀул магӀна буго унти гуребги, эпидемия абунги. == ГӀаламатал ва симптомал == === Бубонияб вабаъ === === Септицемияб вабаъ === === Пневмонияб вабаъ === == ГӀилла == == Диагностика == == Профилактика == === Вакцинация === === Хехаб диагностика === == Сахлъизаби == == Эпидемиология == == Биолгияб ярагъ == == Ралагье гьединго == ==ХӀужжаби== {{Reflist}} == ТӀадеги цӀалиялъе == * {{cite journal |vauthors=Nelson CA, Meaney-Delman D, Fleck-Derderian S, Cooley KM, Yu PA, Mead PS |title=Antimicrobial Treatment and Prophylaxis of Plague: Recommendations for Naturally Acquired Infections and Bioterrorism Response |journal=MMWR Recomm Rep |volume=70 |issue=3 |pages=1–27 |date=July 2021 |pmid=34264565 |pmc=8312557 |doi=10.15585/mmwr.rr7003a1 |doi-access=free |url=https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/70/rr/pdfs/rr7003a1-H.pdf }} ==КъватӀисел регӀела== {{Commons category|Plague}} * [https://www.who.int/topics/plague/en/ WHO Health topic] * [https://www.cdc.gov/plague CDC Plague] map world distribution, publications, information on bioterrorism preparedness and response regarding plague * [http://www.emedicine.com/EMERG/topic428.htm Symptoms, causes, pictures of bubonic plague] {{Medical resources |ICD10 = {{ICD10|A20}} |ICD9 = {{ICD9|020}} |ICDO = |OMIM = |MedlinePlus = 000596 |eMedicineSubj = med |eMedicineTopic = 3381 |DiseasesDB=14226 |MeSH=D010930 |Orphanet=707 }} {{Bacterial cutaneous infections}} {{Diseases of poverty}} {{Bacterial diseases}} [[Категория:Вабаъ| ]] [[Категория:Airborne diseases]] [[Категория:Bacterium-related cutaneous conditions]] [[Категория:Biological weapons]] [[Категория:Epidemics]] [[Категория:Insect-borne diseases]] [[Категория:Rodent-carried diseases]] [[Категория:Зоонозал]] [[Категория:Zoonotic bacterial diseases]] [[Категория:Cat diseases]] [[Категория:Wikipedia medicine articles ready to translate]] ef62wsegwkztvwgy9zopczah3272bz4 0 14666 101247 100083 2026-09-07T12:59:13Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101247 wikitext text/x-wiki {{ГӀЧӀБ+Россия|статус=Росу |авар мацӀалда цӀар=МигӀа́рсо |сурат= |сураталъул сипат= |административияб статус= | lat_deg = 42 |lat_min = 39 |lat_sec = 39 | lon_deg = 46 |lon_min = 11 |lon_sec = 16 |CoordAddon= |икълим=Дагъистан |икълим таблицаялда= |мухъалъул тайпа=Муниципалияб мухъ |мухъ=Болъихъ мухъ |мухъ таблицаялда= |поселениялъул тайпа= |поселение= |жанисеб бикьи= |бетӀерасул тайпа= |бетӀер= |тӀоцебесеб рехсей= |административияб статус буго= |гӀатӀилъи= |ГӀБ-ялъул бакьулъбакӀалъул борхалъи = 811 |климат= Рекъараб |халкъ= {{ЦІикІкІен}}2015<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/itogi/tom1/pub-01-11.xls Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений. Итоги Всероссийской переписи населения 2010. Том 1. Численность и размещение населения]</ref> |къадар хъвараб сон= 2019 |гъунки= |агломерация= |миллияб гІуцІи=[[Аварал]] |дин = [[Ислам]] |телефоналъул код= |цифрабазул идентификатор= |цифрабазул идентификатор 2= |сайт= }} '''МигӀа́рсо''' — [[Болъихъ мухъ|Болъихъ мухъалъул]] росу. Балъхъадерил куцалъ — ''Килу''. ==ЦӀар== ==География== ==Тарих== ==Халкъ== == Инфраструктура == Газификация гьабуна 2019 соналъул маялда.<ref>[https://stavropolye.tv/news/121494 Дагъистаналда газификация гьабуна цоги мугӀрузулаб росулӀ]</ref> == ХӀужжаби == {{хІужжаби}} == РегӀелал == {{Болъихъ мухъ}} b02n60vlbtygsioml5xkkrp40nrl840 0 14927 100945 99156 2026-09-07T12:04:29Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100945 wikitext text/x-wiki '''Авар литература''' — [[аварал|аваразул]] националаб [[литература]], [[Авар мацӀ|авар мацӀалда]] хъварал асаразул гӀаммлъи. Авар адабият бижана аваразул бечедаб фолклоралдаса, жинда гъорлӀ рокьулги кьалулги, историкиял халкъиял кучӀдул, маргьаби ва биценал гӀемераб. XV гӀасруялдаса байбихьана [[ГӀараб хъвай-хъвагӀи|гӀараб графика]] хӀалтӀизабизе авар мацӀ [[Авар хъвай-хъвагӀи|хъваялъе]]; гьебго заманалъ раккана тӀоцересел адабиял асарал. ==Цебесеб литература== Авар адабият гӀодосанго баккана халкъияб кӀалзул гьунаралъул формаялда. Цебесеб адабияталъул хасиятал руго [[Маргьа|маргьаби]], биценал, кицаби ва бицанкӀаби эпикиял ва лирикиял кучӀдул. Ахирисез халкъалъул кӀалзул гьунаралдаги тӀолго адабияталдаги хасаб бакӀ ккола, гьезулӀ загьир гьарула халкъалъул тушманасде данде къеркьеялъул, рокьул тема, руго кучӀдул бодул церехъабазул ва чабхъад иналъул хӀакъалъулӀ. Гьел асарал, жал киналнги болмацӀалдаги ругел, кӀалзул формаялда цоцахъе кьун, тӀиритӀарал рукӀана аваразда гьоркьор. Гьез нугӀлъиги гьабула аваразул миллияб цолъи, бичӀчӀи, патриотизм букӀиналъе. Гьунаралъулаб литература баккиялъул периодлъун рикӀкӀине бегьула XVII гӀасру. Гьелде щвеладе цо-цо авторалги ва асаразул дагьабго къадарги букӀун батани, XVII гӀасруялда авар адабият лӀугьана мухӀканаб мухъги хасал сипаталги жиндир ругеблъун. Миллияб адабияталъул цересел гӀадамазул гьунарлъиялъ гъорлӀе бачуна гьеб период XIX гӀасруялъул тӀоцебесеб анцӀсониде щвезегӀан. Гьеб заманалда адабияб гьунар букӀана [[Къудукьа Мусалав|Къудукьа Мусаласул]], [[ГӀаймакиса Абубакар|ГӀаймакиса Абубакарил]], [[Кудалиса КӀудияв ХӀасан|Кудалиса КӀудияв ХӀасанил]], [[Хунзахъа Дибир-къади|Хунзахъа Дибир-къадил]], [[ГьаракӀуниса СагӀид|ГьаракӀуниса СагӀидил]]. == XIX гӀасру == XIX гӀасру, хасго гьелъул ахирисел анцӀсонал рикӀкӀине бегьула авар адабияталъул ренессанслъун, жинда жаниб авар поэзия цебетӀеялъе къуватаб импулс щвараб. Гьеб заманалъул гьунарчагӀи ккола авар поэзиялъул классикал: [[БакьагьичӀиса ЧӀанкӀа|БакьайчӀиса ЧӀанкӀа]], [[Инхоса ГӀалихӀажияв]], [[Хьаргабиса МухӀамадбек]], Этил ГӀали, [[ТӀелекьа ГӀамиргӀали]] ва МуртазгӀали, [[ГӀанхил Марин]], [[Ругъжаса Элдарилав]], [[ХъахӀабросолъа МахӀмуд|ХъахӀабросулӀа МахӀмуд]]. == XX гӀасру == Совет литератураян абула революциялдаса хадуб, ай 1917 соналдасан байбихьун гӀуцӀараб адабияталда, Дагъистаналда Совет власть тӀубанго бергьараб сонлъун 1920 сон рикӀкӀаниги. Гьеб заманалдасан байбихьун магӀарулазул кинабго хӀаракат, захӀмат, литературияб иш хурхараб букӀана социализм гӀуцӀиялъул къеркьеялда. 1917 соналъ пача рехараб инкъилаб ккана, халкъазе эркенлъи щвечӀониги, гьелъ гӀатӀидго нух рагьана къеркьезе. Пача рехиялдаса рохарал киналго Дагъистаналъул шагӀирзабаз кучӀдузулӀ къватӀире кьуна мискин халкъалъул пикраби. Гьезул кучӀдузулӀ букӀана жидерго напсалъул ургъел гьаби гуреб, тӀолго мискин халкъалъул къисматалъул ургъел гьаби. Рекъарухъаби ва хӀалтӀухъаби ахӀулел рукӀана инкъилаб цебе бачине, эркенлъи тӀалаб гьабун къеркьезе. Жиб бижараб къоялдаса нахъе Дагъистаналъул совет литератураялъ гӀумруялда ккарал кӀудиял лӀугьа-бахъинал: цӀияв инсан вижи, гӀадамазда гьоркьор цӀиял гьоркьорлъаби, гьудуллъи, вацлъи, цоцазул адаб-хъатир гьаби, щулалъи, миллатазда гьоркьоб гьуинлъи, божилъи цебетӀей тӀадегӀанаб даражаялда бихьизабуна. Революциялъул тушбабазде, чияр гъийин цӀулел бечедазде ва гьединго чияр ракьал рахъулезде данде къеркьолаго Дагъистаналда бижун бачӀана батӀи-батӀиял миллатазул гьудуллъиялъул бухьен. Прогрессивияб поэзиялъ квербакъи гьабулеб букӀана инкъилабалъул къуватал гӀурус пролетариаталда сверун гъункиялъе. ХъахӀабросулӀа МахӀмудица Февралалъул революциялде гьабураб кочӀолъ (1917 с.) кинабго мискин халкъалде хитӀаб гьабулеб букӀана цолъун къеркьезе рахъаян. Гьес кечӀ хъвана жиндирго миллат гуреб, тӀолго халкъалъул рахъ ккун, классияб мурадалда. Гьеб букӀана жеги поэт полкалда хъулухъ гьабулев вугеб мех, живго гӀадал батӀи-батӀиял халкъазул гӀолохъабазул пикраби революциялде руссунеб заман: ГӀарабул аскарал кутакалилан Кагътида бачӀуна битӀун энисан. АхӀиларо кочӀой, кквеларо хочӀий, ЧӀалгӀаде соролев гьечӀо гьав салдар. Рикъзи тӀеренав гъоркь, тӀимугъ керчав тӀад ТӀекъаб гӀумруялда гӀадалъ жоги бан, Жал меседилаб бис, вуссина дунги Дур нуралъ гвангъараб Дагъистаналде! Февралалда ккараб инкъилабалдаса хадуб нилӀер улкаялъул киналго халкъал рагъа-рачарана. Киналго миллатаз байбихьана къеркьей. Зулмуялде данде къеркьезе, тушбабазде данде унго-унгояб кӀудияб ва законияб рагъ гьабизе тӀоцебе байбихьана гӀурус халкъалъ. Гьеб мустахӀикълъана реццалъе ва эркенлъи талихӀалъе. ИнкъилабалъулӀ гӀурус хӀалтӀухъабаз кколеб бакӀ бихьана аваразул шагӀир МахӀмудида, гьес кочӀолъ ахӀана: Зодисан рештӀараб аятцин гуриш, Гурун ругин гъуждул мискинзабаца. Москва-Петербургалъ телдай бачӀана, ТуманкӀ кодоб кквечӀев инсанго гьечӀин. Эркенлъиялъе гӀоло къеркьей багъарана тӀолго Дагъистаналда. Мискинхалкъалда гьоркьоб тарбия кьеялъул хӀалтӀи гьабулеб букӀана революционераз, большевиказ, церетӀурал хъвадарухъабаз, шагӀирзабаз. 1917 с. май моцӀалда гӀуцӀун букӀана ДПАБ – Дагъистаналъул лъай кьеялъулгин агитациялъул бюро. Гьелъул бутӀрул рукӀана Уллубий Буйнакский ва Гьарун СагӀидов. МахӀач Дахадаевас ва Дж. Къоркъмасовас гӀуцӀун букӀана Дагъистаналъул социалистияб къокъа. Гьез къватӀире риччалел рукӀана газетал, листовкаби. Гьел тӀиритӀизарулел рукӀана росабалъ. Май моцӀалъул ахиралда Унсоколо рекьарухъабаз восстание багъаризабуна, хӀукуматалъул ракьал мискинзабазда гьоркьор рикьеян тӀалаб гьабун. Щаклъи гьечӀеб жо буго, МахӀмудил кучӀдуз мискинзабазул къеркьеялъе гъира-шавкъ базабулеб букӀин. ГӀемерисел гьесул политикиял кучӀдул нилъехъе щун гьечӀо, амма щварал бергьун гъваридаб магӀнаялъул ва пассихӀал руго: Гьаваялда бакъул хьвади хисундай, ХъахӀлъи тӀамулеб рахъ батӀияб бугищ? БетӀергьанас росдай хурдай бачӀина, Хасалил сардазда зобал гъугъанищ? Гъорлъ-гъорлӀ жеги пача чучун гьечӀилан, Чарал харбал руго хважаинасул. Хвараб жаназадул чӀагояб рагӀад, Дунни божуларо букӀинин абун. ШагӀир божарав вуго тӀекъаб гӀумру тӀагӀиналда, ритӀухъаб, гьайбатаб гӀумру тӀаде бачӀиналда. Хважаинзабазул «чарал харбазда» гьес гӀадалъ жо бана. МахӀмудил пикруялда рекъон, инкъилаб тӀолго халкъалъул иш ккола, гьеб гучаб чвахи ва цебетӀей чӀезабизе кӀолев чи вукӀинаро, «щвараб гӀор гьукъулев чи ватиларо». Инкъилаб ккараб буго мискин халкъалъул мурадал цӀунун, гьезул гьудуллъи, вацлъи ва гӀаданлъи щулалъизабизе, «бачӀина бакъул къо дун тайпаялъе» - ян угьун хӀухьел биччалеб буго МахӀмудил гьалаглъараб кереналъ. Чан нухалъ гьев инжит гьавурав бечедаз, вухун, кьабун, тӀаде ццидалал гьаби гьусунги… Инкъилабалъул хӀакъалъулӀ хъварал кучӀдуз нилъее нугӀлъи гьабула МахӀмудил битӀараб ва камилаб политикияб пикру букӀиналъе, гӀумруялъухъ гьев битӀун валагьулев вукӀиналъе. 1917 соналъул 3 апрелалда М.Дахадаевас «Заман» абураб газеталда хъван букӀана: «ГӀемерал гӀасрабазул тарихалда жаниб тӀоцебе Россиялда гьелъул халкъаз эркенго хӀухьел цӀана, цо кьабиялдалъун инкъилабалъ зулмудукь рукӀарал батӀиял халкъал гӀурус халкъгун цолъизе толареб букӀараб квекӀен тӀагӀинабуна… Жалго жидедаго чӀезе инкарги гьабичӀого, щибаб халкъ гӀедегӀулеб буго Россиялъул демократиялъул кьералгун цолъизе, гьелъул лозунгаздаса нахъе ккунгутӀизе, гьелъ киналго зулму, лагълъиялдаса эркен гьаруна». Амма эркенлъиялде нух Дагъистаналъул шартӀазда цӀакъ захӀматаб букӀана. Революция цебетӀеялъе хасго квал-квал букӀана миллатал гӀемерлъиялъ, рухӀияб нахъеккеялъ, бечедал гӀадамаз. Дагъистаналда дол соназ букӀараб ахӀвал-хӀалалъул сурат цебе чӀезабулаго, халкъияв поэт ЦӀадаса ХӀамзатица хъвалеб буго: Ханзабазгун бегзабаз БакӀ-бакӀаздасан речӀун, Беццал магӀарулазда БагӀараб цӀа бакана. «Большевиказул хӀалтӀи Хун бугиланги» абун Халкъ цоцазде гьусизе КӀвараб жигар бахъана. Бечедаз жидерго бетӀерлъун вищун вукӀана ХӀоцоса Нажмудин. Гьес кӀудияб аскарги бакӀарун гъазават – «динияб рагъ» лъазабун букӀана большевиказда. Кавказалда капурзабиги нахъе гъун, бусубабазул хӀукумат гӀуцӀизе кколин абулеб букӀана. РухӀаниязул аслияв тушман вукӀана МахӀач Дахадаев. М. Дахадаевасулгун МахӀмудил лъикӀаб гьоркьоблъи ва гьудуллъи букӀана. КӀудияв революционерасда лъалаан кочӀол рагӀул къуват, магӀарул халкъалда гьоркьоб МахӀмудил букӀараб къимт. Киназего баянаб жо буго 1918 соналда МахӀмуд МахӀачил тӀадкъаял тӀуразе росабалъе хьвадулев вукӀин. Жиндирго кучӀдузулъги гьес баян гьабулеб букӀана ХӀоцоса Нажмудин щив чи кколевали. Гьев шагӀирасул жиндирго тушманги кколаан. Октябралъул революция ккун хадуб Дагъистаналда Совет власть лъазабуна. 1918 с. марталда Нажмудин имам Петровскиялде тӀаде кӀанцӀана, гьениб жеги тӀубан щулалъичӀеб Советияб властги нахъе кьабгӀун, жиндирго режим чӀезабуна. Гьеб лӀугьа-бахъин ккелалде цебе МахӀмудица кочӀолъ ахӀана: Мискинаб халкъалда кьан бан хьвадарав ХӀоцосев рагӀула жив имамилан. Унго божиладай гьаб язихъаб халкъ ГӀумру нахулӀ араб къоркъочехьалда. ГӀурус пачаясул божараб бахӀри, Гьанже хӀапдеялъе сабаб лъачӀого. МахӀач чӀвазе кколев капурчийилан Кибго росабалъе ахӀи щай балеб? Аллагьас тӀад тарав пача вугилан, НикӀалай веццарал щай нечоларел?! КӀудияв шагӀирасул политикиял кучӀдузул бергьун цӀикӀкӀараб кӀвар букӀана магӀарулазе революциялъулаб, интернационалияб тарбия кьеялъулӀ. ЦӀияб гӀумруялде бугеб магӀаралазул гӀищкъу кутакаб букӀана. Гьелъ батила мискинзабаз МахӀачилги, МухӀамадмирза Хизроевасулги, Муслим Атаевасулги ва цойгидал революционеразулги рахъ кколебги букӀараб. Граждан рагъул заманалдаго багӀарал партизаназул рахъги ккун, ЦӀадаса ХӀамзатица хъвана «Дунги нужеда гьоркьов» абураб кечӀ. Революциялъул рахъги ккун, ХъахӀаб росулӀа МахӀмудицаги «РекӀелъ ияхӀ бугев аскӀовегӀан цӀай» абураб кочӀолъ рохел загьир гьабуна: Ракьул бутӀа гьечӀел, бокьоб панз гьечӀел, Гьаб бурангун лӀугьа, дунял лӀухьизе. Литература цебетӀеялъе лъикӀаб квербакъи гьабуна Дагъистаналда кколел рукӀарал лӀугьа-бахъиназ: къоабилел соназда рагьана чанго басмахана, къватӀире риччазе байбихьана газетал, журналал. 1922 соналъ басмаялда рахъана тӀоцересел букварал, цӀалул тӀахьал. Хадур къватӀире риччана батӀи-батӀиял тӀахьал, гьезда гьоркьор рукӀана художествиял асаралги: халкъиял кучӀдул, МахӀмудил къасидатал, поэмаби. Совет власталъул заманалда хӀадурана гӀемерал учительзаби, врачал, инженерал, рагьана лъабго институт, цо университет, Дагъистаналда рахъана гӀемерал машгьурал, гьунар бугел гӀалимзаби. Кин бугониги, революциялда цебе авар литература цӀикӀкӀун бухьараб букӀана гӀелмуялда. Хъвадарухъаби рукӀунаан гӀалимзабилъун. Гьединаб къагӀида дагьаб чучлъана Совет власть бергьун хадуб. Гьеб рахъалъан мисал босизе бегьулевлъун, гӀелмуги гъакълуги кочӀолъ бессарав шагӀирлъун ккола ЦӀадаса ХӀамзат. Гьесул «ГӀадатазул жул» абун цӀарги лъун, тӀоцебесеб камилаб тӀехь къватӀибе биччана 1934 соналъ. ХӀамзатида цадахъго литературиял асарал хъвалел рукӀана Заид ХӀажиевас, Ражаб ДинмухӀамаевас, Асадула МухӀамаевас, МухӀамад Хуршиловас ва цогидазги. Гьез жигар бахъулеб букӀана кучӀдул, поэмаби гурелги, харбал, къисаби, романал, комедияби хъвазеги. Амма абизе ккола, прозаялъул асарал жеги загӀипал рукӀанин. Рагъул соназда нилӀер литература лӀугьана халкъалъул пикру бихьизабулеб гучаб алатлъун. Аслияб тема букӀана тушманасде бугеб гьалагаб ццин, ватӀаналде бугеб рокьи, бахӀарчилъи ва гьединго хияналъи. Хъвадарухъабаз хӀалбихьула магӀарулазул тарих цӀи гьабун, гьенисан ватӀан цӀунун рагъарал багьадурзабазул образал рихьизаризе. ЦӀадаса ХӀамзатица хъвала тарихияб поэма «Шамил». Гьениб поэтас битӀараб къимат кьун буго «ракӀазда чаран лъурал» багьадурзабазеги, гьезул бетӀер Шамилица гьабураб рагъуеги, ракӀчӀезабулеб буго Дагъистаналъул васал кидаго бахӀарзал рукӀиналда: Дагъистаналъул лъимал, Лъиего рокьи гьечӀел, Кьалде ккун хӀал бихьарал БахӀарзаллъун рикӀкӀуна. КӀудияб ВатӀанияб рагъул соназда ХӀамзатица бихьизабуна жив унго-унгояв патриот вукӀин, гьесул ццидалаб ва хӀалуцараб гьаракь багъана Дагъистаналъул кьурабазда: Цадахъ ярагъ бухье, бихьинал-цӀуял, Бахьи гьечӀеб гӀумру гӀунтӀулеб бугин! – Гьедин ахӀана халкъияв шагӀирас рагъ ккарал тӀоцересел къоязда радиоялдасан гьабураб хитӀабалъулӀ. Рагъул заманалда гьев кӀвахӀ тун хӀалтӀула, басмаялда рахъула «ВатӀаналъе гӀоло» (1942), «Къисасалде!» (1944) абурал тӀахьал, «Базалай», «Рагъда дандчӀвай» абурал пьесаби. 1943 соналъ Заид ХӀажиевас къватӀибе биччараб «Кьалул кучӀдул» абураб тӀехьалда магӀарул гӀолиласул рекӀее захӀмалъула гӀалхулал фашистаз улка мерхьунеб букӀин, рагъде унеб мехалъ вижараб тӀалъиялде вуссун, гьелъул гьайбалъиялдаса чӀухӀун, бергьенлъи босизе букӀиналда ракӀчӀун, гьес абула: Къо-мех лъикӀ, хирияб тӀадмагӀаруллъи, ТӀогьода росарал дур расалъаби, ХъахӀал тӀохал ругел дур рорхалъаби, Лъарал гъулгъудулел дур гъварилъаби. Гьединал гьайбатал сипатал гьарун, рекӀелъе рортулел рагӀабаздалъун хъвараб буго Заид ХӀажиевасул «Къо-мех лъикӀ» абурабги ва цогидалги асарал. Берцинго хъвараб буго архивалда батараб Ражаб ДинмухӀамаевасул «Хиянатчи» къисаги. Рагъул соназда, кинабго совет халкъалъулго гӀадин, магӀарулазулги рухӀияб къуват щулалъана, адабият бечелъана, хъвадарухъабазда кӀвана гьайбатал образал гӀуцӀизе. Литератураялда гъорлӀе лӀугьана гӀолохъанаб гӀел: ХӀамзатил Расул, Мухтар Абакаров ва гь. ц. ВатӀаналъе рухӀ кьун, рагъда хвана хъвадарухъаби ТӀагьиров Абакар, Ражаб ДинмухӀамаев, Мухтар Абакаров, лъукъун тӀад руссана Сулиманил МухӀамад, ГӀабдулмажид Хачалов. Совет Союзалде тӀаде кӀанцӀун вахӀшияб рагъ байбихьидал Гитлерида ракӀалда букӀана нилӀер миллатазул гьудуллъи щулияб гьечӀин, гьеб цо чармил зар кьабурабго бихъун инин. Амма фашистазе бокьухъе гуреб, гьелъул гӀаксалда ккана. Рагъалъ гьудуллъи тӀадеги щула гьабуна. Гьеб гьудуллъи ва вацлъи щулалъиялъул бицун хъварал руго авар литератураялъул гӀемерисел асарал. Советиял халкъазул биххи гьечӀеб цолъи цӀакъго гьайбатал сипатаздалъун бихьизабун буго 1947 соналъ хъвараб ЦӀ. ХӀамзатил «Кремлиялде» абураб кочӀолъ. Гьеб кечӀ магӀарулазул халкъияб кечӀлъун лӀугьана, киназдаго рекӀехъе лъала ва ахӀула панаяб макъаналда. КечӀалъе хасиятаб буго недегьлъи, хӀеренлъи, чвахун бачӀин ва тӀадегӀанаб цокӀаллъи. Гьеб кечӀалъ музыкаялъухъ гӀенеккараб мехалъ гӀадаб асар гьабула рекӀее, беричал сипатаз гьениб бахчун буго гучаб пикру ва магӀна: Дир рекӀел тел буго тахшагьаралде Тари гьечӀеб хӀобол кварида бараб Берзул канлъи буго Кремлиялде, КунчӀи меседилаб цӀваялъ гвангъараб. Дица квер бан буго маххул кварида, Халкъ тӀаделъаниги, тӀезе кӀолареб. Мугъ буго дица чӀван кьурул сирталда, Дунял тӀун аниги тӀуркӀизе гьечӀеб. НилӀер ВатӀаналъул талихӀ бихьулищ Тушбаби соролез сверухъе къараб? Совет улкаялда баркула рохел, Бергьараб къуваталъ къолден ретӀараб. КочӀол магӀнаги куцги гьениб биххизабизе кӀолареб хӀалалъ цолъараб буго. ШагӀирас гъваридаб рекӀел тел битӀулеб буго тахшагьаралде, гьеб тел тари гьечӀеб куцалъ щвела гьенибе, шагӀирасул рекӀелаб бухьен буго кунчӀи меседилаб цӀваялъ гвангъараб Кремлялъулгун. Гьеб хурхен кидалго хвел гьечӀеб, кигӀан кӀудиябги къуваталда тӀезе кӀолареб буго. ШагӀирас мугъ чӀван буго дунял тӀун аниги, биххизе гьечӀеб кьуруялда. ХӀамзатица гьудуллъи, совет халкъазул вацлъи релъинабулеб буго тӀолареб кьурул сирталда, гьесул ракӀ чӀараб буго гьудуллъи абадиялъ тӀуркӀизе гьечӀолъиялда. НилӀер ВатӀан талихӀаб буго, гьеб данде гьабураб, «сверухъе къараб» буго багьадурал халкъаз — «тушбаби соролез». Совет улкаялъ, кутакаб къуваталъул къолден ретӀун буго. Гьеб къуватаб къолден – кидалго биххилареб вацлъи ккола. Гьединаб магӀна бичӀчӀула ХӀамзатил кечӀалдасан. Инсул ирсги босун литератураялъул лъикӀал гӀадатал ва гьайбатал къагӀидаби цере тӀезаруна Расул ХӀамзатовас – чанго премия босарав халкъияв шагӀирас. Гьесул кучӀдузулӀ руго пикраби: Дагъистаналъул культура ва магӀишат цебе тӀуна, щайгурелъул магӀаруласул ватӀанлъун Советияб Россия лӀугьиндал, шагьаразул, росабазул, тӀабигӀаталъул гьумер гуребги, магӀаруласул хасият хисана, цӀилъана, вацлъи цӀикӀкӀана. Совет власталъул заманалда магӀарулазул гӀумруялъулӀ ккараб хиса-басиялъе къимат кьей, жакъасаб къоялъул тӀалабалда рекъон тарихиял лӀугьа-бахъинал рихьизари гӀадал суалал аслияллъун лӀугьуна Р. ХӀамзатовасул творчествоялда. Жиндирго миллат цӀунулев чилъун гурев, тӀолго миллатал кӀодо гьарун гьезда гьоркьоб гьудуллъи, вацлъи щула гьабизе гӀоло хӀалтӀана поэт. Жиндир росдаде ва Дагъистаналде бугеб гьесул рокьи кутаклъана гьел кӀудияб улкаялъул гьитӀинал бутӀаби ругин абураб пикру рекӀелъ щулалъиялъ. 1955 с. къватӀибе биччараб «Дагъистаналъул их» абураб кучӀдузул тӀехь лӀугьана шагӀирасул поэзиялда жаниб иххлъун, гьесул тӀадегӀанаб пагьмуялъе нугӀлъун. «Гьесул кучӀдузул бищунго къиматаб рахълъун ккола гьел гучал, къуватал рукӀин, гьез шавкъ бижизабула» — ян хъвана 1955 с. Михаил Светловас. Рагъдаса хадусел соназда хъварал лъикӀал асаразда гьоркьор рехсезе бегьула ЦӀадаса ХӀамзатил «Вехьасул къиса», ХӀамзатил Расулил поэмаби, лирикиял асарал, Асадула МухӀамаевасул «МагӀарулай» къиса, Заид ХӀажиевасул сатириял кучӀдул ва гь. ц. КӀикъоялда анцӀабилел – лъабкъоабилел соназда авар литература цебе тӀезе лъикӀаб квербакъи гьабуна ХӀамзатил Расулил, Муса МухӀамадовасул, МахӀамад Сулимановасул, Машидат Гъайирбековалъул, ГӀумар-ХӀажи Шахтамановасул, ГӀадаллол, ХӀажи Гъазимирзоевасул, Фазу ГӀалиевалъул асараз. РакӀчӀола ХӀамзатил Расулил «ТӀадегӀанал цӀваби», «Дир Дагъистан», «МагӀарул къиса», «Къо бащалъукь щобда Дагъистаналда»; Муса МухӀамадовасул «Къисас», «Борч», «Горо-цӀер балелде цебе»; Фазу ГӀалиевалъул «МугӀрузул закон», «КӀиго микьир», «ХъахӀилаб цӀад»; МухӀамад Шамхаловасул «Дир эмен», «КӀкӀалахъ бахъараб кьвагьи», «Намус»; МухӀамад Сулимано­васул «Огниялда», «Рагъул нухазда» ва гьел гурелги нилӀерго хъвадарухъабазул тӀахьал магӀарулаз гъираялда цӀалулел рукӀиналда<ref>https://infourok.ru/adabiyat-avarazul-sovetiyab-zamanalul-literatura-klass-3529558.html Саидова Сиянат Тимуровна. Аваразул советияб литература</ref>. == Гьанжесеб авар адабият == ==Ралагье гьединго == == ХӀужаби == {{хІужаби}} [[Категория:Авар адабият| ]] [[Категория:Авар маданият]] [[Категория:Авар адабияталъул тарих]] 1pa62r4fbqc2zyv0j6q5lqdlbe33mi5 0 15396 100933 99103 2026-09-07T12:02:29Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100933 wikitext text/x-wiki {{Short description|ГьоркьохъгӀасрабазул латин шигӀру, Carmina Burana-ялъул бутӀа}} [[File:CarminaBurana wheel.jpg|thumb|upright=1.35|"O Fortuna" ''Carmina Burana'' манускрипталда ([[Бавариялъул пачалихъияб библиотека]]; гьумералда шигӀруялъул буго ахирисеб анӀго мух, кваранаб гъоркьияб бокӀнида бугеб цӀезабигун]] '''"O Fortuna"''' ккола [[гьоркьохъгӀасрабазул латин мацӀ|гьоркьохъгӀасрабазул латин]] [[голиардал|голиардазулаб]] [[Поэзия|шигӀру]], жибги ''[[Carmina Burana]]'' абун машгьураб коллекциялъул бутӀалъун бугеб ва XIII гӀасруялдаса цебе хъвараб. Гьеб буго [[Фортуна|Фортунаялдасан]], грек ва [[румаб мифологиялда|рум мифологиялда]] рекъон жинца илагьзабазеги гӀадамазеги нухмалъулеб, къуркьи-гурхӀел гьечӀеб къисматалдасан гӀарзагъин. 1935–36 соназда, "O Fortuna" музикагъинабуна герман композитор [[Карл Орфф|Карл Орффица]], жиндирго ''[[Carmina Burana (Орфф)|Carmina Burana]]'' [[Кантата|кантатаялъул]] рагьулеб ва къалеб бутӀалъун кколеб "{{Lang|la|Fortuna Imperatrix Mundi|italic=no}}"-ялъул цо бутӀа хӀисабалда. ТӀоцебесеб нухалъ гьеб лъуна [[Алт опера|Франкфурталъул операялъ]] 1937 соналъул 8 юналда. Гьеб рагьула хьадараб темпалда [[Къали (музикалияб алат)|къалазул]] гьаракьгун ва хоргун, жиб хекко щурелалдехун унеб, бигьа гьабун къалазул ва къокъал [[чӀвабзазулазул секция|чӀвабзазулги]] [[Паранс ссур|ссуразулги]] нотабазул цоккураб [[Крескендо|крескендоялде]] бахунеб, ахирисел халатал ва хӀал бугеб нотабазул цоялда максимумлъулел ва циндаго лӀугӀулел. Тон буго модалияб, ахирисеб ичӀго такталде щвезегӀан. Перформансалъ ккола кӀигоги бащадабги минуталдаса хадуб заман. [[O Fortuna (Орфф)|ШигӀруялъул Орффица гьабураб музикагъен]] буго асар бугеб ва хӀалӀтизабулеб буго гӀемерал цогидал хӀалтӀабазулӀ, гьеб ахӀула [[Классикияб музика|классикияб музикаялъул]] гӀеме-гӀемерал ансамбелазда ва [[Поп музика|популяриял артистаз]]. Гьеб рагӀизе бегьула гӀеме-гӀемерал филмазда ва телевизиониял рекламабазда, ва гьеб лӀугьана популярияб маданияталъул элементазул аслияздаса цояблъун, жинца драмаялъул ялъуни катастрофаялъул ситуциялъулаб рекӀел хӀал гьабулеб. "O Fortuna" бетӀерлъана Халкъияб Классикияб Харталъул ([[Ингилис мацӀ|инг.]] "The People's Classical Chart") сияхӀалда 2009 соналъ, [[Цолъараб Къиралат|Цолъараб Къиралаталда]] ахирисеб 75 соналда жаниб бищун машгьураб классикияб музика хӀисабалда.<ref>{{cite news |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=Most played classical music of the past 75 years |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/8432499.stm |date=28 December 2009|newspaper=[[BBC News]] }}</ref> == Тарих == === Бенедиктбоерналъул манускрипт === {{Main|Carmina Burana}} "O Fortuna" ккола гьоркьобгӀасрулъиялъул латин [[Голиардал|голиардикияб]] шигӀру XIII гӀасруялда хъвараб, жиндир авторлъиги лъалареб.<ref name=":0">{{Cite magazine|last=Horton|first=Scott|date=2008-09-07|title=O Fortuna!|url=https://harpers.org/2008/09/o-fortuna/|access-date=2021-04-18|magazine=Harper's|language=en}}</ref> Гьеб буго [[Фортуна|къисматалъул илагьалдасан]] гӀарзагъин, ''[[Carmina Burana]]'' абун цӀар араб коллекциялъулӀ бугеб. === Орффил лъейи === {{Main|Carmina Burana (Орфф)}} [[Карл Орфф|Карл Орффица]] лъай-хъвай гьабуна коллекциягун 1934 соналъ ва хӀалтӀана [[Либретто|либреттоялда]] латин ва грек мацӀазул энтузиаст Мишель Гьофмангун шигӀрабазул 24 тӀаса-бищизе ва гӀуцӀа-кӀутӀизе. Жиндирго ''[[Carmina Burana (Орфф)|Carmina Burana]]'' Орффица композинабуна, либреттоги хӀалтӀизабун, 1935–36 соназ. ТӀоцебесеб нухалъ гьеб лъуна [[Франкфурталъул опера|Франкфурталъул операялда]] 1937 соналъул 8 юналъ. [[Кантата]] гӀуцӀун буго щуга къотӀелалъулӀ бугеб 25 [[ХӀаракат (музика)|хӀаракаталдаса]], композиционияб аслуялда буго "O Fortuna", жиб тӀоцебесеб хӀаракатлъун баккулеб ва такрарлъулеб къоло щуабилелда, кӀиябго къотӀелалда тӀацӀар буго "Fortuna Imperatrix Mundi". == Текст == ''[[Harper's Magazine|Harper's]]'' журналалда Скотт Гьортоница хъвана, шигӀруялъул тексталъ гъоркьмухъгъинабулеб бугил, гьеб хъвараб заманалда кигӀан дагьал гӀадамазда "жидерго къисматалда тӀад кинаб букӀаниги контрол ихӀсасунеб букӀараб", гьебго заманалда гьелъулӀ "рагӀулеб бугин гӀумруялде гӀишкъу, гьаб пакъираб инсанасулаб рукӀунлъиялъул кьолел гьуинал лахӀзатазул къимат гьабизе, гьездаса лазат босизе бугеб гъира" абун.<ref name=":02" /> {{verse translation|O Fortuna velut luna statu variabilis, semper crescis aut decrescis; vita detestabilis nunc obdurat et tunc curat ludo mentis aciem, egestatem, potestatem dissolvit ut glaciem. Sors immanis et inanis, rota tu volubilis, status malus, vana salus semper dissolubilis, obumbrata et velata michi<!-- The score has "michi", not "mihi" --> quoque niteris; nunc per ludum dorsum nudum fero tui sceleris. Sors salutis et virtutis michi nunc contraria, est affectus et defectus semper in [[Ангария (Румаб къанун)|angaria]]. Hac in hora sine mora corde pulsum tangite; quod per sortem sternit fortem, mecum omnes plangite!|О Фортуна, моцӀ гӀадай хӀал жиндир хисардулей, даим гӀола я щущала; рихараб гӀумруялъин цин зурула цин хьула хӀала гӀакълул роцӀцӀенгун; мискинлъигин ва къуват биинабула цӀверлъун. Къисмат хӀинкъаб, чӀогояб, гьокойин мун гирулеб, хӀалги квешаб, гӀадад сах кидаго тӀагӀун унеб, рагӀадхараб бахчараб диеги мун вабаъин; гьанже хӀайгун гӀицӀаб мугъгун вуссана дур квешлъуде. Къисмат сахлъуд лъикӀлъудги диде гьанжеги данде, гъурулаго биххунги, кидаго лагълъиялда. ЛъалхъичӀого гьабсагӀат сорон чӀвабзада кӀутӀе; гучал къала къисматалъ, дундгун щивав гӀодула!<ref>[http://www.classical.net/music/comp.lst/works/orff-cb/carmlyr.php#track1/ "''Carmina Burana'' – O Fortuna"], Classical Net. Accessed 30 July 2018</ref><ref>Мухъккун гьабураб таржама, авар мацӀалъул шигӀраби хъваялъул къанунги гьижабазул къадарги цӀунун гьабураб.</ref>|lang=la}} == Музика == Орффил гъира базабун буго музика хъваялъе жибго шигӀруялъги, гьоркьобгӀасрулъиялъул ''[[Rota Fortunae]]'' яги Фортунал гьоко симболалъги, жиб Фортуна илагьалъ бокьухъе сверизабулеб, цоял гӀадамал гӀазаб чӀамизе тӀамун, цогидазе бечелъи батизабун. ''Rota Fortunae'' дандчӀвалеб буго шигӀрабазул мажмугӀалъул ''Codex Buranas'' абун лъалеб варианталда. Музыкалияб аккомпанемент такрарлъи релълъинабулеб буго гьокоялъул гириялда.{{sfn|Clem|2021}}<ref>{{Cite journal|last=Stein|first=Jack M.|date=Summer 1977|title="Carmina Burana" and Carl Orff|url=https://archive.org/details/sim_monatshefte-study-of-german-language_summer-1977_69_2/page/121|jstor=30156812|journal=Monatshefte|volume=69|issue=2|pages=121–130|issn=0026-9271}}</ref> "O Fortuna" байбихьула хьадараб темпалда [[Къали (музикалияб алат)|къалазул]] гьаркьгун ва энергетикаб [[Хор|хоргун]], жиб хекко щуриялде буссунеб, бигьа гьабун къалазул ва къокъал [[чӀвабзазулазул секция|чӀвабзазул]] ва [[Паранс ссур|ссуразул]] нотабазул цоккураб [[Крескендо|крескендоялде]] бахунеб, ахирисел халатал ва хӀал бугеб нотабазул цоялда максимумлъулел ва циндаго лӀугӀулел. Дирижер Марин Олсопица хъван буго гьеб "байбихьулин кинабго къуваталдалъун ва бугеб хӀалалдалъун, хадуб лъалхъичӀого дагьлъулин ричӀчӀалъе бугеб цеккунлъазабияб такрарлъиялде, жиб кулминационияб лӀугӀелалде щолеб" абун.<ref>{{Cite news|last=Alsop|first=Marin|author-link=Marin Alsop|date=November 11, 2006|title=Love, Lust and Drinking Stir 'Carmina'|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=6470188|access-date=2021-04-18|work=[[NPR Music]]}}</ref> Тон буго модалияб, ахирисеб ичӀго такталде щвезегӀан тоналияб центералда сверун бараб. КочӀол ахирисеб гьижа хисула тонлъиялдаги эмоционалияб сипаталда рекъон, [[D минор|D миноралдаса]] [[D мажор|D мажоралде]].{{sfn|Clem|2021}} Олсопица ааралъе сипат гьабулеб буго "спектакл" гӀадин, жинца киналго ихӀсасахде асар гьабулеб, мухӀканаб категоризациялъулӀ ургъунгу гӀинги тӀамичӀого.<ref name=":2">{{Cite news|date=November 11, 2006|title=The Lasting Appeal of Orff's 'Carmina Burana'|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=6471891|access-date=2021-04-18|work=Weekend Edition Sunday|publisher=NPR|language=en}}</ref> Дэвид Клемил рагӀабазда рекъон, "музикаялъ магӀна кьолеб буго Фортунал гьоко эхеде свериялъул, тексталъ — гӀодобе свериялъул".{{sfn|Clem|2021}} == Ресепшен == ''Carmina Burana'' букӀана битӀ ккараблъун жиб тӀоцебесеб нухалъ Франкфурталъул операялда 1937 соналъ лъуралдаса нахъе, гьелъ квербакъи гьабуна Орффил карйера цебетӀеялъе, ва гьеб лӀугьина гьесул бищун цӀар араб хӀалтӀилъун.<ref name=":03" /> "O Fortuna", цӀарккун абуни, лӀугьана популярияб музикаялда бищун лъалел комползицияздаса цояблъун. 2009 соналъ, гьелъ бетӀергъинабуна [[BBC|BBC-ялъул]] бищун машгьурал класскиял треказул сияхӀ, [[BBC Radio 2]] каналалъул программинабиялъул бетӀерас гьелде абуна "даимаб музикалияб асар, жиб хӀалеб, лъолеб ва бокьулеб букӀин давамлъулеб бугеб 70-ялдаса цӀикӀкӀун соналъ, жиб хъваралдаса хадубги".<ref>{{Cite news|date=2009-12-28|title=O Fortuna is 'most listened to'|work=BBC News|language=en-GB|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/8432499.stm|access-date=2021-04-18}}</ref> [[Нидерландазул Радио Дунялалдаго|Нидерландазул радиоялъул]] документалияб филмалъ баян гьабулеб буго гьелъул хоразул, кӀудияб оркестразул комбинацияз, алатазул интересиял комбинацияздалъун, тӀубураб ритмалдалъун, ва гьединго гьеб кин ахӀулеб ва ракӀалда чӀолеб къагӀидаялдалъун.<ref>{{Cite web|date=2004-12-19|title=The story of the Carmina Burana|url=https://www.radionetherlandsarchives.org/the-story-of-the-carmina-burana/|access-date=2021-04-18|website=Radio Netherlands Archives|language=en-GB}}</ref> Гьортоница абулеб буго гьеб бугин "бриллиянтаб хӀалтӀи", жиндир "батизе бегьулеб жо, цӀакъ машгьур гьабиялъ, къвагӀида хвезабураб", жиб хӀалтӀизабулеб "гӀемерисеб мелодия гӀадин, кинаб букӀаниги кӀвар бугеб къагӀидаялъ жиндирго кутакаб ругьелалдаса батӀа гьабун".<ref name=":03" /> ''Оксфордалъул музикаялъулаб ва рекламаялъулаб баянтӀехьалда'' Клемица гьоркь мухъ цӀалеб буго шигӀруялъул инсанасул къеркьей ва къисмат гӀадал темаби гӀемериселъ машгьураб хӀалтӀизабиялдаса ратӀа гьарун рукӀиналда. Мисаллъун гьес босун буго музика [[Applebee's|Applebee's-алъул]] рекламаялда хӀалтӀизаби, гьениб рагӀаби хисизарун руго цӀияб рекламаялъул акциялъе рекъон кколедухъ, гьебги аранжиналде мугъчӀвайги гьабун гӀицӀго гьелъул магӀна "эпопеялъул" халкъалде бичӀучӀухъе букӀиналъ ("эпикияб иш").{{sfn|Clem|2021}} "O Fortuna-ялъул" рекламаялда ва популярияб маданияталъул цогидал формабазда хӀалтӀизаби, батизе бегьулеб жо, байбихьана 1981 соналъул [[Экскалибур (филм)|''Экскалибур'']] фильмалъул тӀубан жиндилӀ тӀубан кечӀ хӀалтӀизабун бугб трейлер къватӀибе бачӀиналдаса.{{sfn|Clem|2021}} == Хъваял == {| class="wikitable sortable" |+Жабго жиндидаго бугеб асар гӀадин"O Fortuna-ялъул" хъваял ! scope="col" |Хъвана ! scope="col" |Дирижер ! scope="col" |Оркестра ! scope="col" |Хор ! scope="col" |Заман ! scope="col" |Релиз |- | data-sort-value="1991-10-25" |25 октобер1991 |{{ill|Robert Groslot|nl}} |Il Novecento |Proms choir |2:28 |''Night Of The Proms'', Vol. 6<ref>{{Muziekweb|JK60397}}</ref> |- | data-sort-value="2009-10-28" |28 октобер2009 | |[[Trans-Siberian Orchestra]] |Trans-Siberian Orchestra choir |2:44 |''[[Night Castle]]'', диск 2, трекӀ2 |- | data-sort-value="2020-05-04" |4 октобер2020 |{{ill|Martina Batič|sl}} | |{{ill|Chœur de Radio France|fr}} |2:05 |[[France Musique]]<ref>{{cite web|url=https://www.francemusique.fr/musique-classique/o-fortuna-carmina-burana-par-le-choeur-de-radio-france-83612|title='O Fortuna' - Carmina Burana par le Choeur de Radio France|date=4 May 2020|website=[[France Musique]]|at=1:11–3:16|language=fr}}</ref> |} ==МугъчӀваял == {{Reflist}} ==Иццал== * {{cite book |last1 = Clem |first1 = David |date = 2021 |chapter = Medievalism goes Commercial: The Epic as Register in Contemporary Media |chapter-url = https://books.google.com/books?id=XPUTEAAAQBAJ&pg=PA488 |editor1-last = Deaville |editor1-first = James |editor1-link = :d:Q104837554 |editor2-last = Tan |editor2-first = Siu-Lan |editor3-last = Rodman |editor3-first = Ron |title = The Oxford Handbook of Music and Advertising |url = https://books.google.com/books?id=XPUTEAAAQBAJ |publisher = Oxford University Press |pages = 488–504 |isbn = 9780190691240 |oclc = 1195817243 }} ==ТӀадеги цӀалиялъе== * {{cite web |url=https://phoenixchorale.org/2013/04/music-from-the-silver-screen-behind-the-music-part-1/ |title=Behind the Music (O Fortuna) |last=Hasenmiller |first=Alaina |date=11 April 2013 |website=[[Phoenix Chorale]] |series=Music from the Silver Screen |ref=none |access-date=25 March 2022 |archive-date=4 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220704005825/https://phoenixchorale.org/2013/04/music-from-the-silver-screen-behind-the-music-part-1/ |url-status=хвараб }} * {{cite book |last = Haug |first = Walter |author-link = :de:Walter Haug |date = 1995 |chapter = O Fortuna: Eine historisch-semantische Skizze zur Einführung |chapter-url = https://books.google.com/books?id=IX9dDwAAQBAJ&pg=PA1 |editor1-last = Haug |editor1-first = Walter |editor2-last = Wachinger |editor2-first = Burghart |editor2-link = :de:Burghart Wachinger |title = Fortuna |url = https://books.google.com/books?id=IX9dDwAAQBAJ |series = Fortuna Vitrea |language = de |volume = 15 |publisher = Max Niemeyer |pages = 1–22 |doi = 10.1515/9783110949414-002 |isbn = 3-484-15515-9|ref=none}} * {{cite magazine | last = Stevenson | first = Cait | date = 31 July 2017 | title = O Fortuna: The story of one [of] the great poems (and songs) of the Middle Ages | url = https://www.medievalists.net/2019/09/o-fortuna-the-story-of-the-one-the-great-poems-and-songs-of-the-middle-ages/ | magazine = The Medieval Magazine | publisher = medievalists.net | volume = 3 | issue = 13|ref=none}} ==КъватӀисел регӀелал== *{{Wikisourcelang-inline|la|Fortuna Imperatrix Mundi}} *[https://parlettpages.uk/carmina/cb2.html "O Fortuna"], Дэвид Парлетил ''Carmina Burana''-ялъул таржамаялда {{Carmina Burana}} {{Authority control}} [[Категория:ГьоркьохъгӀасрабазул латин поэзия]] [[Категория:Карл Орффил композициял]] [[Категория:1937 соналъул композициял]] [[Категория:Хоралиял композициял]] [[Категория:D миноралда композициял]] [[Категория:Фортуна]] 3gzzl8fou8r44v38kg2n6bp4t4vx6p9 0 15421 100927 99068 2026-09-07T12:00:55Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100927 wikitext text/x-wiki {{Сонал|2022}} {{alsonumber|2022}} '''2022''' ('''кӀиазаралда анцӀила щуабилеб''') сон — григорианияб календаралъул [[щамат|щамат къоялъ]] байбихьараб сон. Гьеб ккола нилӀер рикӀкӀеналъул 2022 сон, лъабабилеб азарсоналъул 22 сон, XXI гӀасруялъул 22 сон, XXI гӀасруялъул лъабабилеб анцӀсоналъул 2-леб сон. == Лъугьа-бахъинал == * [[Россия|Россиялда]] гьеб сон лъазабун буго Россиялъул халкъазул маданияталъул сонлъун. <ref>[http://ria.ru/culture/20140712/1015690961.html РФ и Аргентина проведут в 2015 году взаимные годы культуры]</ref>. [[Хъазахъистан]]алде — лъималазул сонлъун. * [[24 феврал]]алъ [[Россия]]лъ [[Россиялъул Украиналда гьужум|Украиналда гьужум]] байбихьана. == ХӀужаби == {{хІужаби}} tgk7f8c2up8xp5ekg73cj7jy47fpgdy 0 15423 101375 100630 2026-09-07T13:20:33Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101375 wikitext text/x-wiki {{Пачалихъалъул хӀалтӀухъан |цӀар = Сайид РухӀулла Мусави Хумейни |аслияб цӀар = {{lang-fa2| سید روح الله موسوی خمینی}} |сурат = |гӀеблъи = 250px |сураталда гъоркь хъвай-хъвагӀай = |хъулухъ = [[Ираналъул тӀадегӀанав цевехъан]] |тартиб = 1 |байрахъ = Flag of Iran.svg |байрахъ2 = Coat of arms of Iran.svg |хъулухъ байбихьи = 3 декабр [[1979 сон]] |хъулухъ лӀугӀи = 3 июн [[1989 сон]] |цеве вукӀарав = хъулухъ гӀуцӀана<br>[[МухӀамад Реза Пегьлеви]] [[шагьиншах]] хӀисабалда |хадув вачӀарав = [[Хаменеи, ГӀали ХӀусейни|Али Хаменеи]] |премьер = |президент = [[Банисадр, АбулхӀасан|АбулхӀасан Банисадр]]<br><small>(1980—1981)</small><br>[[Ражаи, МухӀамад ГӀали|МухӀамад ГӀали Ражаи]]<br><small>(1981)</small><br>[[Хаменеи, Али Хосейни|Али Хосейни Хаменеи]]<br><small>(1981—1989)</small><br> |гьавураб къо-моцӀ = 24.09.1902 |гьавураб бакӀ = {{БакІГьавураб|Хумейн}}, [[Къажарал (тухум)|Парс]] |гражданство = |эмен = Сайид Мустапа<ref>{{cite web |url=http://www.paxislamica.ru/netcat_files/1058_29.pdf |title=Политическое и религиозное лидерство аятоллы Хомейни: |author=Н.Д. Кулюшин |datepublished=2006-10-14 |deadlink=404 }}{{Хвараб регӀел|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |эбел = ХIажар Агъа Ханум |лъади = |лъимал = '''васал:''' [[Мустапа Хумейни|Мустапа]], АхIмад, '''ясал:''' Загьра Мустапави |звание = [[Аятулла]] |хъулухъ гьабурал сонал = [[1979]] — [[1989]] |партия = [[Исламияб рекспубликияб партия]] |лъай = |гІелмияб даража = |аслияб хъулухъ = |миллат = [[Азарбижанал|Азарбижанав]] |дин = [[ШигIитал|ШигIитаб мазгьабалъул]] [[ислам]] |шапакъатал = |сайт = imam-khomeini.ir |гъулбас = Ruhollah Khomeini signature.png |викигъамас = Ruhollah Khomeini }} '''Сайи́д РухӀулла́ Мостапа́ви Мусави́ Хумейни́''' яги '''Има́м Хумейни''' ({{lang-fa|سيد روح الله مصطفوی موسوی خمینی}} {{IPA|[sejˈjede ruːholˈlɑːhe mostæfæˈviːje muːsæˈviːje xomeiˈniː]}}; гь. [[1902 сон|1902 соналъул]] [[24 сентябр]]алъ, цогидаб информациялда рекъон, гьавуна [[1898 сон|1898]] яги [[1900 сон]]алъ, {{БакІГьавураб|Хумейн}}, [[Къажарал (тухум)|Парс]] — {{ХКЪ|3|6|1989}}, {{ХварабБакІ|Тегьран}}, [[Иран]]) — [[иран]]алъул динияв, рухӀанияв, хӀукуматалъул ва сиясияв цевехъан, [[тӀадегӀанав аятулла]], [[Ираналда исламияб революция|1979 соналъул исламияб революциялъул]] цевехъан. [[1979 сон]]алдаса байбихьун [[1989 сон]]алде щвезегӀан [[Иран]]алъул тӀадегӀанав цевехъан. == ГӀумрухъвай == [[Файл:Ayatollah Khomeini young.jpg|мини|left|РухӀулла Хумейни гӀолохъанав вугев заманаялъ]] РухӀулла Хумейни гӀана [[ШигӀитал|шигӀияв]] рувхӀаниясул хъизаналда, гьесул эмен Мустапа Мусави ккола шигӀияв имамасул наслучи ([[сайид]]). == Васигат == [[2008 сон]]алъ аятулла Хумейнил машгьураб «Васигат» Россиялда расмияб къагӀидаялъ экстремистияб адабиятлъун рикӀкӀана (21.02.2008 соналъ гьабураб Пензаялъул областалъул Городищенский районалъул судалъ гьабураб хӀукмуялда рекъон) ва 2.06.2008 соналъ Россиялъул Федералияб регистрациялъул хъулухъалъ [[Федералияб экстремистиял материалазул сияхӀ|федералияб экстремистиял материалазул сияхӀалде]] гъорлӀе жубана. Гьеб хӀукму сабаблъун цо-цоял исламиял диниял сверабаца критика борхана<ref>{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2008/06/10/book/|title="Завещание" аятоллы Хомейни в России признали экстремистским|date=2008-06-10|lang=ru|publisher=Лента.Ру|accessdate=2013-12-05}}</ref>. == РухӀулла Хумейнил киноялда асар == * [[ГӀицӀаб туманкӀ]] / The Naked Gun: From the Files of Police Squad! ([[1988 сон|1988]]; [[США]]) режиссёр [[Цукер, Дэвид|Дэвид Цукер]], Хумейнил рол хӀана [[Чарльз Герарди]]ца. == Адабияталда == Хумейни ''Имам'' абураб цӀаралда гъоркь [[Рушди, Салман|Салман Рушдил]] «[[Шайтабазул шигӀру]]» абураб романалда сурукъаб сипаталда вихьизавун вуго. Гьесул цӀар гьединго [[Высоцкий, Семёнил Владимир|Владимир Высоцкиясул]] «Лекция о международном положении, прочитанная человеком, посаженным на 15 суток за мелкое хулиганство, своим сокамерникам»-абураб кочӀолъги рехсон буго. == Суртал == <gallery> | | Файл:خمینی در ترکیه.JPG| Файл:بچه و خمینی.JPG| Файл:خمینی و نوه‌ها.JPG| Файл:خمینی و مردم.JPG| Файл:خمینی در نماز.JPG| </gallery> == РегӀелал == {{Навигация |Тема = Рухолла Мусави Хомейни |Портал = |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = Рухолла Мусави Хомейни |Викитека = |Викивиды = |Викиновости = |Викигид = |Викиданные = Q38823 |Метавики = |Проект = }} * [http://imamat-book.ru/index2.php?option=com_docman&task=doc_view&gid=127&Itemid=99999999 Жуков Д. А., ''Небо над Ираном ясное. Очерк политической биографии имама Хомейни.'', М., 1999.]{{Хвараб регӀел|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=Август 2018 |bot=InternetArchiveBot }} (pdf) * [https://iran1979.ru/poslednyaya-volya-imama-xomejni-duxovno-politicheskoe-zaveshhanie-ch-2/ Завещание Имама Хомейни] === ТӀахьал === * ''Имам Хомейни и духовное возрождение.'' Материалы Международного конгресса, посвящённого столетию со дня рождения имама Хомейни. (Москва, 9-10 марта 2000 г.) * Willett E.C. Ayatollah Khomeini. 2004. * Hoveyda F. The Shah and the Ayatollah: Iranian mythology and Islamic Revolution. 2003. == ХӀужаби == {{хІужаби}} {{Ираналъул тӀадегӀанал церехъаби}} m430uvfcrytr8vo38zju3teciebieum 0 15426 101167 99844 2026-09-07T12:42:03Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101167 wikitext text/x-wiki {{ГӀБ |пачалихъ = Россия |статус = росу |магӀарул мацӀалъ цӀар = Коби |эбелаб мацӀалъ цӀар = {{lang-ce|Коби}}, {{lang-os|Къоб}}, {{lang-av|Коби}} |герб = |байрахъ = |гербалъул гӀеблъи = 128 |байрахъалъул гӀеблъи = 128 |сурат = Коби (Чечня).jpg |размер = <!--300px--> |хъвай-хъвагӀай = |lat_deg =43|lat_min = 30|lat_sec = 47 |lon_deg =46|lon_min = 14|lon_sec = 41 |CoordAddon = type:city(467000)_region:RU |CoordScale = |Яндекскарта = Коби |ХӀукумат = Россия |карта = Коби |пачалихъалъул картаялъул размер = 300 |икълималъул картаялъул размер = 300 |мухъалъул картаялъул размер = 300 |икълим = Чачан |икълим таблицаялда = Чачан |икълималъул тайпа = ЖумхӀурият |мухъ таблицаялда = Шелковской мухъ |хӀукуматалъул карта = Россия |икълималъул карта = Дагъистан |мухъалъул карта = Шелковской мухъ |жанисеб бикьи = |бетӀерасул тайпа = Бегаул |бетӀер = Хадиев Лечи Абдулбасирович |кьучӀ лъураб къо = 1913 сон |цебе букӀараб цӀар = |площад = |гьава-бакъ = гьоркьохъеб |борхалъиялъул тайпа = |майданалъул борхалъи = 20<ref>{{карта|K-38-21}}</ref> |расмияб мацӀ = [[ГӀурус мацӀ|гӀурус]], [[Чачан мацӀ|чачан]], [[МагӀарул мацӀ|авар]] ва ц. |расмияб мацӀ-ref = |халкъалъул къадар = 2225 <ref>{{Cite web |title=Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2021 года. |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/MZmdFJyI/chisl_%D0%9C%D0%9E_Site_01-01-2021.xlsx |access-date=2022-03-28 |archive-date=2021-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210502131349/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/MZmdFJyI/chisl_%D0%9C%D0%9E_Site_01-01-2021.xlsx |url-status=хвараб }}</ref> |хъвай-хъвагІай гьабураб сон = 2021 |гъунки = |агломерация = |миллатал = [[чачанал]], [[МагIарулал|аварал]], [[нугъаял]] ва ц. |динал = [[Ислам]] |этнохороним = кобинцы<ref name="Патриархия">[http://www.patriarchia.ru/db/print/448348.html Патриархия.ru. В Северной Осетии освящена часовня во имя святого великомученика Георгия Победоносца]</ref> |сагІтил рачел = +4 |DST = |почалъул индексал = 366113 |автомашинаялъул код = 95 |идентификаторалъул тайпа = ОКАТО |цифровой идентификатор = 96240813001<ref>[https://classinform.ru/okato/search.php?str=96240813001 Код ОКАТО Коби]</ref> |категория Commons алда = |сайт = |сайталъул мацІ = }} '''Ко́би''' ({{lang-ce|Коби}}<ref>Мациев А. Г., Карасаев А. Т. Русско-чеченский словарь. — М., Русский язык, 1978. — 728 с. — С. 728.</ref>, {{lang-os|Къоб}}<ref>Фыдыуæзæг: Тырсыгом, Хъуды ком, Къобы зылд. // Бæциаты А.Б., Кокайты Т.А. — Дзæуджыхъæу: Проект-Пресс, 2008 {{ref-os}}</ref>) — ккола [[Россия]]лъул [[Чачан]] жумгьурияталъул [[Шелковской мухъ]]алъул росу. Кобиялъ марказ хӀисабалда Коби росдал совет гӀуцӀула<ref>{{cite web|url=http://www.chechen.vybory.izbirkom.ru/download/normakt_20_4204001133480.rtf?vrn=4204001133480|title=Закон Чеченской республики № 42-РЗ от 14.07.08|format=doc|description=Об образовании муниципального образования Шелковской район и муниципальных образований, входящих в его состав, установлении их границ и наделении их соответствующим статусом муниципального района и сельского поселения|access-date=2011-07-01|archive-url=https://www.webcitation.org/65SoqMfYx?url=http://www.chechen.vybory.izbirkom.ru/download/normakt_20_4204001133480.rtf?vrn=4204001133480|archive-date=2012-02-15}}</ref>. == Ракьхъвай == Коби буго [[Шелковской мухъ]]алда, [[Чачан]]алъ. Росу буго мухъалъул марказ [[Шелковская|Шелковская]] станицаялдасан магърибалдехун ва гьелдаса 4 [[км]] гуро рикӀкӀад гьечӀо. РосулӀан аскӀоса уна [[Шималияб Кавказалъул маххул нух]] (чӀолеб бакӀ «23 км»). === Росдал [[Микротопоним]]ал === * Бизан-кӏобар («курган Бизана»; {{lang-os|къуыбыр}} абураб рагӀиялдаса — гоxI, борхалъи<ref>[http://slovar.iriston.com/index.php Словари на Iriston.com]</ref>) — росуялдаса магърибалдехун бугеб курган. Гьениб боцӀи хьихун вукӀарав [[осетиял|осетинав]] Бизанил цӀар щвараб. * Медведев Курган — росуялдаса магърибалдехун. Гьениб боцӀи гӀи, чуял хьихьун вукӀарав [[хъазахъал|хъазахъ]] Медведевасул цӀар щвараб. * Рамазанил байдан — Кобиялъул машрикъалда бугеб расалъи. * Тушиназул ракь — тушинские абурал [[хъазахъал|хъазахъазул]] букӀараб ракь. * Ямо-кошар — осетияв Ямол гӀиязул кошара букӀараб бакӀ<ref name="Сулейманов"/>{{rp|625}}. == Тарих == Росдае кьучӀлъуна [[1913 сон]]алъ [[осетинал|осетинаца]] — гьединабго цӀар бугеб [[Коби (Хъизихъ)|Коби]] абураб [[Хъизихъ|Гуржиялъ]] бугеб росулӀа гочарал гӀадамаца<ref name="Патриархия"/><ref name="Сулейманов">Сулейманов А. Топонимия Чечни. Нальчик, 1997 (переизд.: Грозный, 2006).</ref>. Кобиялъул гӀадамал цере [[Ортодоксия|православиял]] рукӀана, ва [[гьатӀан къо]]яца аскӀо бугеб [[Шелковская|Шелковская станицаялда]] унел рукӀун руго<ref name="Сулейманов"/>, жедерго росулӀ [[гьатӀан]] гьечӀеблъи сабаблъун<ref name="Патриархия"/>. == ХӀужаби == <references/> {{Чачан}} {{Шелковской мухъалъул росаби}} [[Категория:Шелковской мухъалъул росаби]] {{Категория:МагIарулазул росаби}} btlwuflu85pky9kiwuodk7fgcj30767 0 15474 101208 99956 2026-09-07T12:52:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101208 wikitext text/x-wiki {{Рагъулаб конфликт | бутӀа = [[КӀиабилеб дунялалъулго рагъ]] | изображение = Great Patriotic War collage.jpg | подпись = <small>Левый столбик (сверху вниз): немецкая танковая колонна во время [[Операция «Полярфукс»|наступления на Мурманскую железную дорогу]], июль 1941 года; [[Сталинградская битва|бои]] в [[Сталинград]]е, февраль 1943 года; [[Знамя Победы над рейхстагом (фото Халдея)|установка советского знамени]] на крыше [[Рейхстаг (здание)|рейхстага]], май 1945 года. Правый столбик (сверху вниз): расчёт [[Зенитная пулемётная установка М4 образца 1931 года|зенитной пулемётной установки М4]] на крыше [[Москва (гостиница, Москва)|гостиницы «Москва»]], август 1941 года; танки [[Т-34]] во взаимодействии с пехотой контратакуют противника в ходе [[Курская битва|Курской битвы]], июль 1943 года; генерал-фельдмаршал [[Кейтель, Вильгельм|Вильгельм Кейтель]] подписывает [[акт о капитуляции Германии]] в [[Карлсхорст]]е, 8 мая 1945 года.</small> | дата = [[22 июнь]] [[1941]] — [[9 май]] [[1945]] | место = [[Бакъбаккул Европа|Бакъбаккул]] и [[Центральный Европа]], акватория [[Северный Ледовитый океан|Северного Ледовитого океана]] | причина = Германия тӀадекӀанцӀи, тӀокӀлъиялъул идея «[[Арийская раса|арийской расы]]» и поиск для неё [[Жизненное пространство на Востоке|''Lebensraum'' (жизненного пространства) на востоке]]. | хӀасил = СССРалъул бергьенлъи, [[Акт о капитуляции Германии|безоговорочная капитуляция Германии]] | изменения = {{*}} Ликвидация нацистской Германии <br>{{*}} Оккупация и разделение Германии на [[Федеративная республика Германии (1949-1990)| западную]] и [[ГДР| восточную]] часть<br>{{*}} Приход к власти просоветских правительств в ряде государств Восточной и Центральной Европы <br>{{*}} Основание [[Организация Объединённых Наций|Организации Объединённых Наций]]<br>{{*}}Формирование двух [[Сверхдержава|сверхдержав]] | противникӀ = * {{Флаг|СССР|1923}} '''[[Союз Советских Социалистических Республик|СССР]]''' *• {{Флаг|Монгольская Народная Республика}} [[Монгольская Народная Республика|Монголия]] *• {{Флаг|ТНР|1943}} [[Тувинская Народная Республика|Тува]]<br><small>(до 14 октября 1944)</small> *• {{Флаг|Югославия|НОАЮ}} [[Демократическая Федеративная Югославия|Югославия]]<br><small>(с 14 декабря 1943)</small> *• {{Флаг|Польша|1928}} [[Польская Народная Республика|Польская Республика]]<br><small>(с 22 июня 1944)</small> *• {{Флаг|Албания|1944}} [[Демократическое правительство Албании|Албания]]<br><small>(с 20 октября 1944)</small> *• {{флаг|Венгрия|1919}} [[Вторая Венгерская Республика|Венгерское Временное национальное правительство]]<br><small>(со 2 декабря 1944)</small> * {{Флаг|Польша|1928}} [[Правительство Польши в изгнании]]<br><small>(до 19 января 1945)</small> * {{Флаг|Чехословакия}} [[Правительство Чехословакии в изгнании|Чехословакия]] * {{флаг|Франция|свободная}} [[Сражающаяся Франция]]<br><small>(с 25 ноября 1942)</small> * {{Флагификация|Финляндия}}<br><small>([[Лапландская война|с 19 сентября 1944]])</small> * {{Флаг|Румыния}} [[Королевство Румыния|Румыния]]<br><small>(с 23 августа 1944)</small> * {{Флаг|Болгария}} [[Третье Болгарское царство|Болгария]]<br><small>(c 28 октября 1944)</small> * [[Движение Сопротивления во время Второй мировой войны|Движение Сопротивления]] ''[[Ленд-лиз|Материальная поддержка]]:'' * {{Флагификация|США|1912}} * {{Флаг|Великобритания}} [[Британская империя|Великобритания]] | противник2 = * {{флаг|Германия|1933}} '''[[Гитлеровская Германия|Германия]]'''<ref group="~">Включая формирования иностранных [[Волонтёр (военный)|добровольцев]] из стран, официально не [[Объявление войны|объявлявших войну]] СССР:<br> {{флаг|Испания|1938}} [[Голубая дивизия]], [[Голубой легион]] ([[Франкистская Испания|Испания]] 1941—1944)<br> {{Флаг|Франция|1794}} [[Легион французских добровольцев против большевизма|Французский легион]], [[Бригада «Шарлемань»|бригада СС «Шарлемань»]] ([[Режим Виши|Франция]] 1941—1945)<br> {{флаг|Хорватия|1941}} [[369-й пехотный полк (Третий рейх)|Хорватский легион]] ([[Независимое государство Хорватия|Хорватия]] 1941—1943)<br> {{флаг|Дания}} [[Добровольческий корпус СС «Данмарк» (1-й датский)|Корпус СС «Данмарк»]] ([[Дания]] 1941—1943)<br> {{флаг|Норвегия}} [[Норвежский легион|Норвежский легион СС]] ([[Режим Квислинга|Норвегия]] 1941—1943)<br> {{Флаг|Бельгия}} [[Фламандский легион СС]], [[6-я добровольческая штурмовая бригада СС «Лангемарк»|бригада СС «Лангемарк»]], [[27-я добровольческая пехотная дивизия СС «Лангемарк» (1-я фламандская)|дивизия СС «Лангемарк»]], [[бригада СС «Валлония»]], [[28-я добровольческая гренадерская дивизия СС «Валлония» (1-я валлонская)|дивизия СС «Валлония»]] ([[Бельгия]] 1941—1945)<br> {{Флаг|Нидерланды}} [[23-я добровольческая моторизованная дивизия СС «Недерланд» (1-я голландская)|Легион СС «Нидерланды»]], [[4-я добровольческая моторизованная бригада СС «Недерланд»|бригада СС «Недерланд»]], [[23-я панцергренадерская дивизия СС «Недерланд» (1-я голландская)|дивизия СС «Недерланд»]] ([[Нидерланды]] 1942—1945)<br> и другие</ref> *• {{Флаг|Словакия|1939}} [[Первая Словацкая республика|Словакия]]<br><small>(до 4 апреля 1945)</small> *• {{Флаг|Венгрия|1919}} [[Правительство национального единства (Венгрия)|Венгерское Правительство национального единства]]<br><small>(с 16 октября 1944)</small> * {{Флаг|Италия|1861}} [[Королевство Италия (1861—1946)|Италия]]<br><small>([[Итальянские войска в СССР (1941—1943)|до февраля 1943]])</small> * {{Флагификация|Финляндия}}<br><small>([[Советско-финская война (1941—1944)|до 19 сентября 1944]])</small> * {{Флаг|Румыния}} [[Королевство Румыния|Румыния]]<br><small>(до 23 августа 1944)</small> * {{Флаг|Венгрия|1919}} [[Королевство Венгрия (1920—1944)|Королевство Венгрия]]<br><small>(до 15 октября 1944)</small> * {{Флаг|Болгария}} [[Третье Болгарское царство|Болгария]]<br><small>(5—9 сентября 1944)</small> * [[Коллаборационизм в Великой Отечественной войне|Коллаборационистские формирования]] | командир1 = * [[Файл:USSR COA 1936.png|22px]] [[Сталин, Иосиф Виссарионович|Иосиф Сталин]] * {{Флаг|СССР|1923}} [[Жуков, Георгий Константинович|Георгий Жуков]] * {{Флаг|СССР|1923}} [[Шапошников, Борис Михайлович|Борис Шапошников]] {{Знаки|†}} * {{Флаг|СССР|1923}} [[Василевский, Александр Михайлович|Александр Василевский]] * {{Флаг|СССР|1923}} [[Рокоссовский, Константин Константинович|Константин Рокоссовский]] * {{Флаг|СССР|1923}} [[Конев, Иван Степанович|Иван Конев]] * {{Флаг|СССР|1923}} [[Антонов, Алексей Иннокентьевич|Алексей Антонов]] * {{Флаг|СССР|1923}} [[Баграмян, Иван Христофорович|Иван Баграмян]] * {{Флаг|СССР|1923}} [[Будённый, Семён Михайлович|Семён Будённый]] * {{Флаг|СССР|1923}} [[Ватутин, Николай Фёдорович|Николай Ватутин]] {{Знаки|†}} * {{Флаг|СССР|1923}} [[Ворошилов, Климент Ефремович|Климент Ворошилов]] * {{Флаг|СССР|1923}} [[Говоров, Леонид Александрович|Леонид Говоров]] * {{Флаг|СССР|1923}} [[Ерёменко, Андрей Иванович|Андрей Ерёменко]] * {{Флаг|СССР|1923}} [[Чуйков, Василий Иванович|Василий Чуйков]] * {{Флаг|СССР|1923}} [[Павлов, Дмитрий Григорьевич|Дмитрий Павлов]] {{Знаки|†}} * {{Флаг|СССР|1923}} [[Кирпонос, Михаил Петрович|Михаил Кирпонос]] {{Знаки|†}} * {{Флаг|СССР|1923}} [[Малиновский, Родион Яковлевич|Родион Малиновский]] * {{Флаг|СССР|1923}} [[Мерецков, Кирилл Афанасьевич|Кирилл Мерецков]] * {{Флаг|СССР|1923}} [[Петров, Иван Ефимович|Иван Петров]] * {{Флаг|СССР|1923}} [[Ефремов, Михаил Григорьевич|Михаил Ефремов]] {{Знаки|†}} * {{Флаг|СССР|1923}} [[Попов, Маркиан Михайлович|Маркиан Попов]] * {{Флаг|СССР|1923}} [[Тимошенко, Семён Константинович|Семён Тимошенко]] * {{Флаг|СССР|1923}} [[Тюленев, Иван Владимирович|Иван Тюленев]] * {{Флаг|СССР|1923}} [[Толбухин, Фёдор Иванович|Фёдор Толбухин]] * {{Флаг|СССР|1923}} [[Черняховский, Иван Данилович|Иван Черняховский]] {{Знаки|†}} * {{Флаг|Польша|1928}} [[Роля-Жимерский, Михал|Михал Жимерский]] * {{Флаг|Чехословакия}} [[Свобода, Людвик|Людвик Свобода]] * {{Флаг|Югославия|НОАЮ}} [[Броз Тито, Иосип|Иосип Броз Тито]] * {{Флаг|Албания|1944}} [[Ходжа, Энвер|Энвер Ходжа]] * {{Флаг|Финляндия|государственный}} [[Маннергейм, Карл Густав Эмиль|Карл Маннергейм]] * {{Флаг|Финляндия}} [[Айро, Аксель|Аксель Айро]] * {{Флаг|Финляндия}} [[Хейнрикс, Эрик|Эрик Хейнрихс]] * {{Флаг|Финляндия}} [[Сииласвуо, Ялмар|Ялмар Сииласвуо]] * [[Файл:Royal standard of Romania (King, 1922 model).svg|border|22px]] [[Михай I]] * {{Флаг|Румыния}} [[Василиу-Рэшкану, Константин|Константин Василиу-Рэшкану]] * {{Флаг|Румыния}} [[Ионеску, Эммануил|Эммануил Ионеску]] * {{Флаг|Румыния}} [[Камбря, Николае|Николае Камбря]] * {{Флаг|Болгария}} [[Велчев, Дамян|Дамян Велчев]] * {{Флаг|Болгария}} [[Стойчев, Владимир Димитров|Владимир Стойчев]] | командир2 = * [[Файл:Standarte Adolf Hitlers.svg|border|22px]] [[Гитлер, Адольф|Адольф Гитлер]]{{Знаки|†}} * {{Флаг|Германия|1933}} [[Браухич, Вальтер фон|Вальтер фон Браухич]] * {{Флаг|Германия|1933}} [[Бок, Фёдор фон|Фёдор фон Бок]]{{Знаки|†}} * {{Флаг|Германия|1933}} [[Буш, Эрнст (генерал-фельдмаршал)|Эрнст Буш]] *{{Флаг|Германия|1933}} [[Вейхс, Максимилиан фон|Максимилиан фон Вейхс]] * {{Флаг|Германия|1933}} [[Гудериан, Гейнц Вильгельм|Гейнц Гудериан]] * {{Флаг|Германия|1933}} [[Геринг, Герман Вильгельм|Герман Геринг]] * {{Флаг|Германия|1933}} [[Грейм, Роберт фон|Роберт фон Грейм]] * {{Флаг|Германия|1933}} [[Клейст, Эвальд фон|Эвальд фон Клейст]] * {{Флаг|Германия|1933}} [[Клюге, Ханс Гюнтер фон|Гюнтер фон Клюге]] {{Знаки|†}} * {{Флаг|Германия|1933}} [[Кюхлер, Георг фон|Георг фон Кюхлер]] * {{Флаг|Германия|1933}} [[Лееб, Вильгельм фон|Вильгельм фон Лееб]] * {{Флаг|Германия|1933}} [[Лист, Вильгельм|Вильгельм Лист]] * {{Флаг|Германия|1933}} [[Манштейн, Эрих фон|Эрих фон Манштейн]] * {{Флаг|Германия|1933}} [[Модель, Вальтер|Вальтер Модель]] {{Знаки|†}} * {{Флаг|Германия|1933}} [[Паулюс, Фридрих|Фридрих Паулюс]] {{Знаки|К}} * {{Флаг|Германия|1933}} [[Рейхенау, Вальтер фон|Вальтер фон Рейхенау]] {{Знаки|†}} * {{Флаг|Германия|1933}} [[Рундштедт, Герд фон|Герд фон Рундштедт]] * {{Флаг|Германия|1933}} [[Шёрнер, Фердинанд|Фердинанд Шёрнер]] * {{Флаг|Германия|1933}} [[Рендулич, Лотар|Лотар Рендулич]] * {{Флаг|Германия|1933}} [[Раус, Эрхард|Эрхард Раус]] * [[Файл:Flag of the President of Slovakia (1939–1945).svg|border|22px]] [[Тисо, Йозеф|Йозеф Тисо]] * [[Файл:Flag of Prime Minister of Italy (1927-1943).svg|border|22px]] [[Муссолини, Бенито|Бенито Муссолини]] {{Знаки|†}} * {{Флаг|Италия|1861}} [[Мессе, Джованни|Джованни Мессе]] * {{Флаг|Италия|1861}} [[Гарибольди, Итало|Итало Гарибольди]] * {{Флаг|Финляндия|государственный}} [[Рюти, Ристо|Ристо Рюти]] * {{Флаг|Финляндия|государственный}} [[Маннергейм, Карл Густав Эмиль|Карл Маннергейм]] * {{Флаг|Финляндия}} [[Эш, Карл Леннарт|Карл Эш]] * {{Флаг|Финляндия}} [[Хейнрикс, Эрик|Эрик Хейнрихс]] * [[Файл:Standard of Marshal Ion Antonescu.svg|border|22px]] [[Антонеску, Йон|Ион Антонеску]] {{Знаки|#}} * {{Флаг|Румыния}} [[Думитреску, Петре|Петре Думитреску]] * {{Флаг|Румыния}} [[Константинеску-Клапс, Константин|Константин Константинеску]] * [[Файл:Flag of the Supreme Warlord of the Royal Hungarian Defence Forces (1939-1945, on land).svg|border|22px]] [[Миклош Хорти]] * [[Файл:Flag of the Supreme Warlord of the Royal Hungarian Defence Forces (1939-1945, on land).svg|border|22px]] [[Салаши, Ференц|Ференц Салаши]] * {{Флаг|Венгрия|1919}} [[Яни, Густав|Густав Яни]] * {{Флаг|Венгрия|1919}} [[Сомбатеи, Ференц|Ференц Сомбатеи]] * {{флаг|Испания|1938}} [[Муньос Грандес, Агустин|Агустин Муньос Грандес]] * {{флаг|Испания|1938}} [[Эстебан-Инфантес, Эмилио|Эмилио Эстебан-Инфантес]] * {{Флаг|Хорватия|1941}} [[Павичич, Виктор|Виктор Павичич]] {{Знаки|†}} * {{Флаг|Хорватия|1941}} [[Месич, Марко|Марко Месич]] {{Знаки|К}} | силы1 = '''Всего мобилизовано в РККА 1941—1945:''' {{num|34476700}} человек<ref>{{книга |автор= |заглавие= Великая Отечественная война 1941–1945 годов|место= М.|издательство= Кучково поле|год= 2012|том= 2|страниц= 1008|страницы= |isbn= 978-5-9950-0236-9}}</ref><ref name=krivosheev_ussr>[https://web.archive.org/web/20100722001916/http://www.soldat.ru/doc/casualties/book/ Кривошеев, Россия и СССР в войнах XX века]</ref> | силы2 = '''Всего мобилизовано на ВФ 1941—1945:''' около {{num|19000000}} человек<ref name=krivosheev_ussr/> | потери1 = {{num|26600000}}<ref group="~">В общее число (26,6 млн) безвозвратных людских потерь СССР также включены и [[коллаборационисты]].</ref>{{Sfn|Кривошеев и др.|2010|с=376—377}}, в т. ч. {{num|8668400}} военных<br> [[Безвозвратные потери]] — {{num|11444100}} человек<ref name=krivosheev_ussr/> | потери2 = {{num|11900000}}<ref group="~">Общие демографические потери Германии и её союзников в Европе за всю Вторую мировую войну</ref>, в т. ч. {{num|5076700}} военных<ref name=krivosheev_ussr/><ref>{{книга |автор= Арнтц Г.|заглавие= Людские потери во Второй мировой войне |место= М.|издательство=|год= 1957}}</ref><br> [[Безвозвратные потери]] — {{num|8649200}} человек (не считая 1,6 млн, взятых в плен после 9 мая 1945 года. Неизвестны потери [[Фольксштурм]]а, [[Полиция порядка в нацистской Германии|полиции]], [[Коллаборационизм во Второй мировой войне|коллаборационистов]] и т. п.)<ref name=krivosheev_ussr/> | общие потери = {{num|34361700}} человек }} '''КӀудияб ВатӀанияб рагъ''' ([[22 Июн|22 июн]] [[1941]] — [[9 май]] [[1945]]) — СССРалъул рагъ [[Лъабабилеб Рейх|нацистазул Германииялдеги]] ва гьелъул европаялъулал союзниказде (Венгрия, Италия, Румыния, Словакия, Финляндия, Хорватия) данде, байбихьараб гъозул аскарал советский территориялде тӀадкӀанциялдасан ва лӀугӀараб Центральныйги Бакъбаккулги Европа хвасаргьабигун фашизмалдасан. == ЦӀар == {{БутІа хІадури}} ==КӀудияб ВатӀанияб рагъул аслиял периодал == {{БутІа хІадури}} == Рагъ лӀугӀи == {{БутІа хІадури}} == Рагъал, операциял ва кьабиял == КӀудияб ВатӀанияб рагъул аслиял кьабиял: {| |-valign="top" | * [[Оборона Заполярья]] (29 июня 1941 — 1 ноября 1944) * [[Битва за Москву]] (30 сентября 1941 — 20 апреля 1942) * [[Блокада Ленинграда]] (8 сентября 1941 — 27 января 1944) * [[Ржевская битва]] (8 января 1942 — 31 марта 1943) * [[Сталинградская битва]] (17 июля 1942 — 2 февраля 1943) * [[Битва за Кавказ (1942—1943)|Битва за Кавказ]] (25 июля 1942 — 9 октября 1943) * [[Курская битва]] (5 июля — 23 августа 1943) | * [[Днепровско-Карпатская операция|Битва за Правобережную Украину]] (24 декабря 1943 — 17 апреля 1944) * [[Белорусская операция (1944)|Белорусская операция]] (23 июня — 29 августа 1944) * [[Прибалтийская операция (1944)|Прибалтийская операция]] (14 сентября — 24 ноября 1944) * [[Будапештская операция]] (29 октября 1944 — 13 февраля 1945) * [[Висло-Одерская операция]] (12 января — 3 февраля 1945) * [[Восточно-Прусская операция (1945)|Восточно-Прусская операция]] (13 января — 25 апреля 1945) * [[Берлинская наступательная операция|Битва за Берлин]] (16 апреля — 8 мая 1945) |} == Гь. балагье == {{div col}} * [[Мемориал (электроннияб архив)]] * [[Халкъалъул подвиг (электроннияб архив)]] * [[Бессмертный полк]] * [[‎КӀиабилеб дунялалъулаб рагъ]] * [[Советияб гвардия]] * [[Георгийил ленточка]] * [[Шагьарал-героял]] * [[Бергьенлъиялъул Къо]] {{div col end}} == ХӀужаби == {{хІужаби}} '''Иццал''' * {{книга |автор=Коллектив авторов |часть=Глава 2. Подготовка вооруженных сил СССР к отражению агрессии |ссылка часть= |заглавие=1941 год — уроки и выводы |оригинал= |язык=ru |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место={{М.}} |издательство=Воениздат |год=1992 |том= |страницы= |столбцы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж= |ref= }} * ''[[Мельтюхов, Михаил Иванович|Мельтюхов М. И.]]'' Упущенный шанс Сталина. Советский Союз и борьба за Европу: 1939—1941. — {{М.}}: Вече, 2000<ref>[militera.lib.ru/research/meltyukhov/12.html Гл. 12. Место «Восточного похода» в стратегии Германии 1940—1941 гг. и силы сторон к началу операции «Барбаросса»]</ref>. == Адабият == {{refbegin|2}} {{Книга:Великая Отечественная без грифа секретности|год=2010}} * {{книга|автор=|заглавие=Великая Отечественная война 1941—1945 годов: в 12 томах|ссылка=https://encyclopedia.mil.ru/encyclopedia/books/vov.htm|ответственный=|издание=Изд. доп. и испр|место=М.|издательство=Кучково поле|год=2015|страниц=|серия=|isbn=|ref=Великая Отечественная война}} * {{книга |автор=[[Ильинский, Игорь Михайлович|Ильинский И. М.]] |заглавие=Великая Победа: наследие и наследники |ссылка=http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_2/Ilinskiy/1.pdf |издание=[[Знание. Понимание. Умение]] |год=2005 |номер=2 |страницы=5—18 }} * ''[[Фролов, Михаил Иванович (историк)|Фролов М. И.]]'' Великая Отечественная война 1941—1945 гг. в немецкой историографии. — {{СПб.}}: ЛГУ им. А. С. Пушкина, 2008. — 132 с. * ''Каратуев М. И., Фролов М. И.'' 1939—1945: Взгляд из России и Германии. — {{СПб.}}: СРП «Павел» ВОГ, 2006. — 388 с. — 500 экз. — ISBN 5-903097-02-2. * {{книга|автор=[[Мельтюхов М. И.]]|заглавие=Упущенный шанс Сталина. Схватка за Европу: 1939—1941 гг. (Документы, факты, суждения)|ссылка=|издание=Изд. 3-е, испр. и доп|место=М.|издательство=Вече|год=2008|страниц=544|isbn=978-5-9533-2697-1|ref=Мельтюхов}} * {{книга|автор=|заглавие={{iw|Германия и Вторая мировая война|Germany and the Second World War|en|Germany and the Second World War}}: 10 Vol.{{ref-en}}|оригинал=Das Deutsche Reich und der Zweite Weltkrieg{{ref-de}}|ссылка=|ответственный=|издание=|место=Oxford|издательство=[[Oxford University Press]]|год=1990—2018|страниц=|серия=|isbn=|ref=Germany and the Second World War|язык=en}} * {{книга|автор=[[Гилберт, Мартин|Gilbert M.]]|заглавие=The Second World War: A Complete History|ссылка=https://books.google.ru/books?id=42iHDwAAQBAJ&hl=ru|ответственный=|издание=|место=|издательство=RosettaBooks|год=2014|allpages=856|isbn=978-0-7953-3729-1|ref=Gilbert}} * {{Книга:O’Neill W. L.: World War II}} * {{Книга: The Cambridge History of Russia|автор=Barber J., Harrison M.|часть=Patriotic War, 1941—1945|ссылка=http://www.cultorweb.com/eBooks/Storia/Cambridge%20Hist%20Russia/THE%20CAMBRIDGE%20HISTORY%20OF%20RUSSIA,%20Volume%20III%20-%20The%20Twentieth%20Century.pdf#page=242|том=3|страницы=217—242|ref=Barber, Harrison}} * {{книга|автор={{iw|Бурк, Джоанна|Bourke J.|en|Joanna Bourke}}|часть=The Eastern Front|ссылка часть=|заглавие=The Second World War: A People's History{{ref-en}}|ссылка=https://archive.org/details/secondworldwarpe00bour|ответственный=|издание=|место=Oxford — New York|издательство=[[Oxford University Press]]|год=2001|страницы=[https://archive.org/details/secondworldwarpe00bour/page/n128 119]—136|isbn=0-19-280224-0|ref=Bourke|язык=en}} * {{книга|автор=|часть=Fighting the Great Patriotic War|ссылка часть=|заглавие=Transformation in Russian and Soviet military history: proceedings of the Twelfth Military History Symposium, United States Air Force Academy, 1—3 October 1986|ссылка=https://media.defense.gov/2010/Oct/28/2001330228/-1/-1/0/AFD-101028-004.pdf|ответственный=Ed. by {{ы|C. W. Reddel}}|издание=|место=Washington, D.C.|издательство=[[Академия ВВС США|USAFA]], Office of Air Force History|год=1990|pages=147—276|isbn=0-912799-57-9|ref=Reddel}} * {{Книга: Encyclopedia of Russian History|автор=Harrison M.|часть=World War II|ссылка=|страницы=1683—1692|ref=Harrison}} {{refend}} == РегӀелал == {{Навигация |Портал = Кlудияб Ватlанияб рагъ |Викимактаб = Категория:Документы СССР периода Великой Отечественной войны |Проект = ‎КӀиабилеб дунялалъулаб рагъ }} * [https://monocler.ru/cherchill-ruzvelt-i-mir-o-pobede-russkogo-naroda-nad-fashizmom/ Цитаты о Великой Отечественной войне, общественно-философский портал «Моноклеr» о науке, культуре и обществе, Москва, 2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200920044706/https://monocler.ru/cherchill-ruzvelt-i-mir-o-pobede-russkogo-naroda-nad-fashizmom/ |date=2020-09-20 }} * [https://expert.ru/expert/2010/16/germaniya_proigrala_osenyu_41go/ «Германия проиграла войну осенью 1941-го»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211130131632/https://expert.ru/expert/2010/16/germaniya_proigrala_osenyu_41go/ |date=2021-11-30 }}. Интервью профессора Университета бундесвера в Гамбурге, специалиста по истории операций Второй мировой войны Бернда Вегнера. 26.04.2010 года * [https://web.archive.org/web/20100407171926/http://www.america.gov/ru/us_ussr_cooperation.html США и СССР во Второй мировой войне]{{ref-en}} * [https://obd-memorial.ru/ Обобщённый банк данных «Мемориал»] * [http://victory.rusarchives.ru/catalogue/index.php Каталог военных фотографий]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050405202031/http://victory.rusarchives.ru/catalogue/index.php |date=2005-04-05 }} — государственные архивы России * [http://www.soldat1941.narod.ru «Фотоархив ВОВ»] — фотоархив Великой Отечественной войны * [http://спасибо-за-победу.рф Памяти Победителей Великой Отечественной войны — Посвящается] * [http://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/soviet_german_war_01.shtml Prof Richard Overy writes a summary about the eastern front] for the [[BBC]]{{ref-en}} {{КЪР}} {{Кlудияб Ватlанияб рагъул хроника}} [[Категория:КӀудияб ВатӀанияб рагъ|*]] gbf17uu1e8s1pt7yto9ublzlas3ftbe 0 15489 101069 99525 2026-09-07T12:25:42Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101069 wikitext text/x-wiki [[File:Hipopótamo (Hippopotamus amphibius), parque nacional de Chobe, Botsuana, 2018-07-28, DD 82.jpg|thumb|240px|[[ГӀадияб бегемот|Бегемот]] ''(Hippopotamus amphibius)'', [[Ботсвана]]ялъул [[:ru:Чобе (национальный парк)|миллияб парк «Чобе»]]]] [[File:Hippo.ogv|thumb|ГӀадияб бегемо́т]] '''ГӀадияб бегемо́т''', яги '''гиппопота́м''' ({{lang-la|Hippopótamus amphíbius}}), — [[МалъкӀвикӀекьал|малъкӀвикӀекьаб]] [[Рахьхахулел|рахьхахулеб]] бегемотазул хъизаналдаса ва ''[[Hippopotamus]]'' тухумалдаса цохӀого хутӀараб [[биологияб вид|вид]]. ГӀемерисеб заманаялъ лъелъ гӀумру гьабула, гьоркьо-гьоркьо къасе чанго сагӀаталъ квен цӀехезе ракьалда бачӀи малъичӀого. Бегемоталъ мугьургоял хӀорахда гӀумру гьабула, амма цо-цо мехалъ [[ралъад]]алдаги бачӀун батула<ref>{{cite web|url=http://www.iucnredlist.org/apps/redlist/details/10103/0|title=''Hippopotamus amphibius''|author=|publisher=The IUCN Red List of Threatened Species|datepublished=|accessdate=2012-01-06|lang=en|description=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111225011102/http://www.iucnredlist.org/apps/redlist/details/10103/0|archivedate=2011-12-25|url-status=хвараб}}</ref>. == Асслияб информация == == ЦӀар == Интересаб жо буго, [[ГӀараб мацӀ|гӀараб мацӀалда]], [[иврит]]алдаги, [[Сербхорват мацӀ|сербхорват мацӀалдаги]], ва гьединго чанго алман мацӀалъул диалектаздаги бегемоталда «[[нил]]алъул чу»-йин абула ({{lang-ar|فرس النهر}}, {{lang-he|סוּס הַיְּאוֹר}}). Гьелда хурхун [[Африка]]ялъул хӀакъалъулӀ гӀемер тӀахьал хъварав ингилис хъвадарухъан [[Рид, Томас Майн|Томас Майн Ридица]] гьадин абуна: {{цитата|ЗахӀмат буго бичӀизе щай бегемоталъе «гӀурул чу»-абун цӀар кьураб. Гьелдаса чуялда релъичӀеб ункъхӀетӀеяб хӀайван дунялалдаго батиларо<ref>{{cite web|url=http://www.borisba.com/litlib/m_reid/online/bury3.html|title=Охотники за жирафами|author=Майн Рид|publisher=Компьютерная библиотека Б. Бердичевского|datepublished=2002-12-28|accessdate=2011-12-31|lang=|description=Текст книги|archive-date=2012-02-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20120229024735/http://www.borisba.com/litlib/m_reid/online/bury3.html|deadlink=no}}</ref>}} == ХӀужаби == {{хІужаби}} {{тІинчІ}} kgzl535j499xr3cbxy5xyejwbfh8wdj 0 15537 100946 99157 2026-09-07T12:04:39Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100946 wikitext text/x-wiki '''Авар мацӀалъул история''' — ккола тарихалда жаниб [[Авар мацӀ|авар мацӀ]]алъул цебетӀей ва гьеб мацӀ гӀуцӀиялъул процесс. == Тарихалъул периодизация == [[Авар мацӀ|Авар мацӀ]]алъул тарихалда лъабго период бихьула: # Аваргин гӀандисезулал мацӀал рикь-рикьизе рагъарарал заман (V гӀасру). # X—XIV гӀаср. Бодул мацӀ гӀуцӀи. [[Гуржи мацӀ|Гуржи алфавиталъул]] аслуялда Авар мацӀалъул хъвай-хъвагӀай бакки. # XIV—XV гӀ. [[ГӀараб мацӀ]]алъул асар цӀцӀикӀкӀин. ГӀажам алфавит бакки. # XVI—XIX гӀаср. ГӀажамалъул аслуялда Авар мацӀаллда тьахьал раккараб заман. Авар мацӀалда адабияталъул байбихьи. # XIX-XX гӀаср. Кириллицаялда рахъин ва [[СССР]]алда авар мацӀалъул адабият цебетӀей. == Хъвай-хъвагӀай бакки == [[Файл:Image Avar Kreuz.jpg|мини|Авар мацӀалда хъвай-хъвагӀаялгун гуржияб алфавиталда рекъон хъвараб текстгун [[хъванч]]]] МагӀарулазда гьоркьоб [[ислам|исламияб дин]] тӀибитӀизегӀан (XIII гӀасру), жедерго жиндаго чӀараб ханлъи букӀананиги, миллаталъул хасаб хъвай-хъвагӀай букӀинчӀеб гӀадин буго. ГӀарабазул тарихчагӀазул (Ибн ал Асир, ал-МасгӀуди, ат-Табари) баяназда рекъон VII гӀасруялдаго [[Дагъистан]]алъул мугӀрузда батӀибатӀиял ханлъиял рукӀун руго, хӀатта меседил тах бугев ханги. Долго тарихчагӀазул ва ракь лъазабулел гӀалимзабазул хъвай-хъвагӀаязда рекъон меседил тах бугев ханасул чӀел гьанжесеб Аравиялъул бакъулӀ бакӀ кколеб буго. БукӀине бегьулеб жо буго доб ханлъиялда гӀараб хъвай-хъвагӀай хӀалтӀизабилеб букӀин сверухъ ругел ракьазулгун гьоркьорлъаби щула гьаризелъунги. МагӀарулазда мадугьалихъ ругел лезги, табасаран, лак ва ц. миллатазул халкъаз VII абилеб гӀасруялдаго ислам босун букӀана ва Халифаталда гъорлӀе унаан. Дозги гӀараб хъвай-хъвагӀай хӀалтӀизабулеб букӀун батила гьелго мурадазда. МагӀарухъ гӀемер данчӀвала батӀи-батӀиял гӀанчӀал тӀад гӀараб хатӀги бугеб куфаялъул къагӀидаялъ хъвараб. Гьениб букӀанаро я накъишал я хъвараб къо-моцӀ. Руго гьел къанал [[Аваристан]]алъул бакьулӀ – [[Хунзахъ]]ги. Лъалеб жо буго [[куфаялъулаб хъвай-хъвагӀай]] XIII-абилеб гӀасруялдаса нахъе хӀалтӀизего гьабулеб букӀинчӀеблъи. Гьединлъидал, дол тӀад гӀараб хатӀ бугел ганчӀал ва къанал жеги цебесеб заманалда рукӀарал кколел руго. Кинниги гьел хӀужабаз нилъее рес кьолеб гьечӀо гьеб хатӀалда дол соназда магӀарул рагӀаби хъван рукӀанин абизе, щай гурелъул доб хатӀ тӀолго гӀараб мацӀалда букӀун. Цоги рахъалъ босани [[Кавказ]]алъул бакътерхьул рахъалда магӀарулазул мадугьалихъ даимго рукӀана грузиялъул халкъ – жидеца насранияб динги босараб ва гьелъул хъвайхъвагӀайги хӀалтӀизабулеб. Гьел грузиялъул гиназаз замазаманалдаса хӀалал рихьулел рукӀана лекӀал, ай магӀарулал жидерго сиясатиалда гъоркье рачине ва гьаниб насранияб дин тӀибитӀизабизе, гьелъие гӀоло жидерго дагӀватчагиги ритӀулаан ЛекӀиялде. Цо-цо чагӀаз гуржиязул хӀарпалги хӀалтӀизарун магӀарул мацӀалда хъвазе хӀалбихьиял гьарун рукӀун ратизеги рес буго, амма гьелъие цониги хӀужа жеги батичӀо. МагӀарулазул ракьаздани дандчӀвала гуржи мацӀалда хъвай-хъвагӀайги тӀад ругел хъанчал. Дагьаб цебе батана гьединаб цо хъанч. Академик Чикобаваца цӀалараб гьеб хатӀалда дос абухъе магӀарул ва гуржи мацӀалда буго хъван. МагӀарул мацӀалда хъвараб бакӀалда [[хъанч]] бекун букӀун кӀиго рагӀи цӀализе кӀвана «цӀоб», ва «лъеги». Гьаниб «лъ» хӀарп хисун буго «гь» хӀарпалдалъун – гьебги анцухъезул диалекталда бугеб хӀалалъ. Академик Чикобаваца абухъе гьеб памятник кколеб буго XІV абилеб гӀасруялъул. Гьесул пикру буго хъваялъул хаслъаби хӀисабалде росун гьабураб, амма дидани ккола гьесул хӀужаби гӀей гьечӀел ругилан. Доб памятник (хъанч) батараб бакӀ бихьизабун гьечӀо. МагӀаруллъиялда гьел хъанчал ракки букӀине рес гьечӀеб жо гуро, щай абуни [[гуржиял]]ги лекӀалги кидаго политикияб ва экономикияб бухьеназда рукӀиндал. МагӀарухъ XІX-абилеб гӀасруялъул ахиралде щвезегӀанги тӀубарал росаби рукӀиндал тархъан тарал лагъзадеридаса лӀугьарал, гьелъ дозул умумуз гьел хъанчал гьарун рукӀине рес буго, ай гуржиялъа рачӀун гурел гьанир магӀарухъго. Гьединги нилӀер гӀураб хӀужа гьечӀо гӀараб хатӀалдаса цебе магӀарулаз гуржи хӀарпазда тӀад магӀарул хъвай-хъвагӀай гӀуцӀун букӀанин абизе. Нилъехъе щун буго, нахъе цӀунун хутӀараб магӀаруллъиялъул бергьараб памятник, - [[гӀараб мацӀ]]алда ГӀандиса ГӀали Мирзаца хъвараб авар нуцал [[Ибрагьимил вас ГӀандуникӀил]] жиндирго ирсилав [[Булач-нуцал]]ие гьабураб насихӀат-васият. Васият букӀин лъалеб букӀана жеги XIX-абилеб гӀасруялдаго, амма жибго гьеб батана 1941 абилеб соналъ Хунзахъ. Гьеб хӀакъикъаталдаги ГӀали Мирзаца хъвараб букӀин чӀезабизе кӀвана [[1945 сон]]алъ [[СалтӀа]] росулӀ гьал мухъазул авторасда гьес (ГӀали Мирзаца) 1467 абилеб соналъ хъвараб «ШархӀул МухӀаррар» абураб тӀехь батидал. Гьеб кӀиябго хатӀги данде ккун чӀезабизе кӀвана цо чияс хъвараб букӀин. Гьедин нилъехъе щвана XV-абилеб гӀасруялъул хъвавул памятник жинда жаниб анцӀила анлъго магӀарул рагӀиги бугеб. Фонетикияб рахъалъ гьел магӀарул рагӀаби магӀарулазе хасиятал гьаркьаздалъун рихьизарун гьечӀо, ай алифалда тӀаде журарал хӀарпалги лъун. Масала «кӀ» хӀарп бихьизабун буго гӀараб «каф» хӀарпалдалъун (ГӀандуникӀ - Андроник). «Ч» хӀарп бихьизабун буго персазул «ч» хӀарпалдалъун (Хучада, Булач), яги гӀараб «джим» хӀарпалдалъун (ГӀалигъилиджилал). «Г» хӀарп хъван буго гӀараб «каф» хӀарпалдалъун (джункут). «Лъ» хӀарпалъул бакӀалда хъван буго гӀараб «лам», (бакълулал, бакълал) яги «цӀ» хӀарпалъул бакӀалда хъван буго гӀараб «зал» (гьозал). «Ц» хӀарпалъул бакӀалда хъван буго гӀараб «сен» (нуцал - нусал). Хасаб кӀвар буссинабулеб буго кӀиго цӀарубакӀ цолъизабун лӀугьараб рагӀиялъ: миясугьатӀан (Мия гьатӀан). Заманалъул рахъалъ кӀиабилеб хъвавул памятниклъун рикӀкӀине ккола XVІабилеб гӀасруялда Харахьиса ГӀумарил вас ТӀайгибил квералъ гӀараб тӀахьазул тӀанчазул рагӀалъабазда хъварал рагӀаби ва калимаби. [[Дагъистан]]алъул гӀараб гӀелму тӀибитӀизабулезда гьоркьов ТӀайгиб машгьурав вуго гӀараб мацӀалъул магӀаналъул (логика) ва цогидал гӀелмабазе гӀемерал баянал кьурав гӀалим хӀисабалда. Нахъе цӀунун буго 1580 абилеб соналъул аваладла гьес хъвараб «Аль-ВафигӀи шархӀул аш-шафигӀия» - абураб тӀехь жив ТӀануси вугев мехалъ. Гьеб машгьураб тӀехьалъул рагӀалъабазда гьес таржама гьабун гӀадин кьурал рагӀабазул ва калимабазул хӀисаб гьабуни нилъеда бичӀчӀула кигӀан къадаралъ гӀажам алиф камиллъун букӀун бугебали. ТӀайгиб гьавуна 1563 абилеб соналъ хвана 1668 соналъ. ТӀайгибил хъвай-хъвагӀаязда нилъеда батулеб буго гьес киса-кибего «ч» хӀарп хъваялъе персазул «ч» хӀарп, ГӀандиса ГӀали Мирзаца абуни гьеб хӀарп цин гӀараб «дж» яги персазул «ч» гӀадин хис-хисун хъвалеб буго. ТӀадеги «кь» хӀарп нилъеда ТӀайгибица хъван батулеб буго гӀараб «къ» хӀарпалдалъун тӀад ташдидги лъун, ГӀали Мирзал абуни гьедин гьечӀо. XVII-абилеб гӀасруялъул тӀоцебесеб бащалъиялда (1639) машгьурав гӀалимчи ГӀободаса ИсмагӀилил вас ШагӀбан [[ГӀарабустан]]алдаса тӀадвуссун вачӀуна ва магӀарулъиялда тӀоцебесеб [[мадраса]] рагьула жиндирго росулӀ. Гьеб мехалде гӀажам хатӀалда хъвай-хъвагӀай къанагӀатаб жо букӀинчӀо. ШагӀбан-къадил гӀажамалда хъварал кагътазул нусхаби гурого нилъехъе щун гьечӀо, гьелъ мухӀканалъи чӀезабизе кӀвечӀо ва гьаб суалалда гьоркьобе бачинчӀо. ШагӀбан – къадил мутагӀилзабазул бищунго гӀемераб хъвавул ирс нахъе тана ГӀаймакиса МугӀавиятил Абубакарица ва Кудалиса КӀудияв ХӀасаница. Гьел руго шигӀриял назмаби, насихӀатал. Гьел гӀалимзабазул хъвараб гӀажам алифалъул Харахьиса ТӀайгибица хъваралдаса кӀудияб батӀалъиго гьечӀо. Гьаниб абуни нилъеда «г» хӀарп хъваялъулӀ гӀараб «каф» хӀарпалда тӀад лъабго тӀанкӀ батулеб буго. Гьеб къагӀида хадур ругел гӀалимзабаз – катибаз хӀалтӀизабун гьечӀо. Амма, гӀажам хатӀалъул гьаркьилал ва гьаркьикъал хӀарпал аскӀор хъваялъул камилаб хӀалтӀи гьабуна [[Дибиркъади]]ца. Дибир-къади гьавуна 1742 соналъ [[Хунзахъ|Хунзахъ росулӀ]], ва къадаралде щвана 1817-абилеб соналъ. Гьев тӀоцеве цӀалана Дагъистаналда, хадув ана [[Персия]]лде, [[Турция]]лде, [[Шам]]алде. Гьесда рагӀа-ракьанде щун лъалаан парс, гӀараб, турк, лак ва гуржи мацӀал. Дибир-къадица нахъе тана гӀезегӀан бечедаб рухӀияб ирс. Гьес бахъана парс-турк-гӀараб мацӀазул къамус (словарь). Хъвана [[парс мацӀ]] малъиялъе тӀехь «Тибян-ул лисан литагӀлим-ис-сибъян», азербайжан, гуржи ва парс мацӀазул кӀалъазе малъулел тӀахьал дандего магӀарул мацӀалда таржамаги бугел. Дибиркъадица магӀарул мацӀалде буссинабуна дунялалдаго машгьураб Калила ва Димна къиса. Гьединго Дибир-къадица хъвана магӀарул, гӀараб ва парс мацӀазда гӀезегӀанго назмабиги. Гьелдаго цадахъ Дибир-къади гӀемерал соназ Аваристаналъул хан кӀудияв ГӀумаханил мирзалъун хӀалтӀана. Гьес гӀажам алиф камил гьабуна гьаркьилал хӀарпазе хӀаракаби лъун цӀалулеб хӀалалда. Дибир-къадица камил гьабураб гӀажам алифалдаса магӀарулаз, кӀудияб хис-басго гьабичӀого, пайда босана хӀуригатги бахъун замана хисизегӀан. Имаматалъул заманаялъ абуни имам Шамилил амруялдалъун «лъ» хӀарп хъвалеб цого къагӀида тӀаде жубана. Дибир-къадица гьеб хӀарп цо къагӀидаялда хъван гьечӀоан. Гьеб хъвай – хъвагӀаялда тӀад хӀалтӀизе хасаб комиссия бихьизабун букӀана имамас. Гьел руго Шамилил мугӀалим ХӀариколоса Лаченилав, КӀулзебалдаса ГӀали ва цогидалги. Авар миллаталъул хъвай-хъвагӀай баккиялъул бицунеб бугелъул мацӀазда хӀалтӀулев ва кавказ лъазабулев вукӀарав гӀурусав [[П.К. Услар]]ица ва гьесул кумекчи ЧӀикӀаса Айдемирица XІX-абилеб гӀасруялъул кӀиабилеб бащалъиялда (1863 с.) гӀуцӀун букӀараб алфавиталъул рехсей гьабичӀого гӀеларо. Кинниги доб Усларил алфавиталъ магӀарул хъвай-хъвагӀаялда щибго бакӀ кквечӀо, щай гурелъул гӀажам хатӀ машгьурлъун ва киса-кибего тӀибитӀун букӀун. ГӀажам мацӀалда XX-абилеб гӀасруялъул авалалда цӀакъ гӀемерал тӀахьал рахъана Темир-Хан-Шура (Буйнакск) М-М. Мавраевасул басмаханаялда. Киналгоязде гӀунтӀун дол тӀахьал рукӀана диналъул хӀакъалъулӀ хъварал. Гьебго гӀажамалда Констонтинополалда (Стамбул) 1902 абилеб соналъ басмаялде бахъун букӀана МухӀаммад аварагасул (с.гӀ.в.с.) гӀумруялъул хӀакъалъулӀ бицунеб гьитӀинабго тӀехь. Гьеб хъван букӀана Миякьоса ГӀадул вас ГӀумарица. Гьединлъидал нилъеда кӀола Дибир-къадица бахъараб гӀажам алиф магӀарулазул миллияб хъвай-хъвагӀай букӀин чӀезабизе<ref name="«Сагаси гьуникад»">[http://xn----8sbflrofq9g.xn--p1ai/attachments/article/167/17.02.2017+.pdf «Сагаси гьуникад» казият; № 6 (10458); 17 феврал 2017 сон]</ref>. === Латин ва кириллицаялде хъвай-хъвагӀай === ХӀуригаталъул авалиял соназда хӀалбихьиял гьарулел рукӀана доб гӀажам камил гьабизеян жибго алифалда жаниса гьаркьилал хӀарпазе хасаб гӀаламатал гьарун. Кин бугониги добго гӀажам алиф 1928 абилеб соналде щвезегӀан школаздаги малъана, гьеб мацӀалда тӀахьалги рахъана. 1928 абилеб соналъ абуни Дагъистаналъул тӀолго миллатазул хъвай-хъвагӀай хӀукуматалъ латин алфавиталъул кьучӀалде бачӀана. Гьебги магӀарул мацӀалда данде ккечӀо, щай гурелъул гьеб букӀана батӀи-батӀиял алфавитаздаса жубан гьабураб. Школазда латин ва гӀурус алфавитал малъулеб жо данде ккечӀо, лъималазе захӀмалъулеб букӀун. 1938 абилеб соналъ тӀолго миллатазул хъвай-хъвагӀай бачана кириллицаялде (гьанже бугеб хъвай-хъвагӀай). Гьеб букӀана киналго [[СССР]]алъул миллатазги хӀалтӀизабулеб алфавит<ref name="«Сагаси гьуникад»"></ref>. == Алфавитазул таблица == Хадусел иццазда рекъон гӀуцӀун буго<ref name="Саидов">{{статья|автор = Саидов М. Д.|заглавие = Возникновение письменности у аварцев|издание = Языки Дагестана|год = 1948|место = Махач-Кала}}</ref><ref name="КиПВ">{{статья|заглавие = Новый алфавит для народностей Дагестана|издание = Культура и письменность Востока|год = 1928|место = Б.|ссылка = https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01005509731?page=177|выпуск = II|страницы = 176—177}}</ref>{{sfn|Алексеев|2001|с = 24—34|name = ЯРФ}}: {| class="standard" style="text-align: center;" ! Гьанжесеб<br>кириллица || [[МФА]] || Услар || Латиница || ГӀажам <br> |- | а || a || а || a || آ ,ا |- | б || b || б || b || ب |- | в || w || в, у || v || و |- | г || g || г || g || گ ,ڲ |- | гъ || ʁ || ӷ || ƣ || غ |- | гь || h || h || h || ﻫ |- | гӀ || ʕ || ꜧ || ⱨ || ع |- | д || d || д || d || د |- | е || e, je- || е || e, je || اِ ,اه |- | ж || ʒ || ж || ƶ || ج ,ڗ |- | з || z || з || z ||ز |- | и || i || i || i || اى ,اِ |- | й || j || j || j || ى |- | к || k || к || k || ک |- | (кк) || k: || кّ || kk || ک ,کّ |- | къ || q’ || q || q || ق |- | кь || t^ɬ’ || ດ || ꝗ || ق ,ڸّ ,ۊّ ,ڨ |- | кӀ || k’ || қ || ⱪ || گ ,ڲ ,ک |- | (кӀкӀ) || k’: || хّ || ⱪⱪ || کّ |- | л || l || л || l || ل |- | лъ || t^ɬ, ɬ || ɳ || ļ || ڸ |- | (лълъ) || t^ɬ:, ɬ: || ɳ̍, ɳّ || ꝉ, ļļ || ڸّ ,ڸ |- | м || m || м || m || م |- | н || n || н || n || ن |- | о || o || о || o || او |- | п || p || п || p || ف ,پ |- | р || r || р || r || ر |- | с || s || ç || s || س |- | (сс) || s: || с || ss || صّ ,ص |- | т || t || т || t || ت |- | тӀ || t’ || ҭ || ƫ || ط |- | у || u || у || u || او |- | ф || f || || f || ف |- | х || χ || x || x || خ |- | (хх) || χ: || х̍ || xx || خّ |- | хъ || q || k || ӿ || څ ,خّ |- | хь || x || h || ҳ || ؼ ,کّ |- | хӀ || ћ || h̑ || ћ || ح |- | ц || ʦ || ꚑ || <s>s</s> || ڝ ,ز |- | (цц) || ʦ: || ц || <s>ss</s> || زّ ,ز |- | цӀ || ʦ’ || ц̓ || ⱬ || ڗ ,ز ,زّ |- | (цӀцӀ) || ʦ’: || ц || ⱬⱬ || ژّ |- | ч || ʧ || ч || c || ج ,چ |- | (чч) || ʧ: || ч̍ || cс || ش ,چ ,چّ |- | чӀ || ʧ’ || чّ || ç || چ ,چّ ,ڃ |- | (чӀчӀ) || ʧ’: || ч̓ || çç || چّ |- | ш || ʃ || ш || ş || ش |- | щ || ʃː || ш || şş ||شّ |- | ъ || ʔ || || ’ ||ء |- | э || e || е || e || اه |- | ю || ju || || ju || |- | я || ja || || ja || |} == ХӀужаби == {{хІужаби}} o9datmjhlcof1i7z76f3n1p4kl86fc2 0 15538 101029 99366 2026-09-07T12:19:03Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101029 wikitext text/x-wiki {{Байрам | байрамалда цІар = ВатӀан цӀунулезул къо | тайпа(кьер) = Bisque | тайпа = Пачалихъияб | сурат = Lenin and Lunacharsky inspect the guard of honor, 1920.jpg |гІеблъи = |гъоркьхъвай = Ленин ва Луначарский<br />(А. И. Савельевасул сурат) | лъуна = [[1922 соналъ]] | официально = | иначе = | также = | кІодо гьабула = санайил | тарихалъул = | по = | къо-моцІ = [[23 феврал]] | празднование = | традиции = | хурхараб буго = тІоцерел рагъазда [[БагІар армия]]лъул Германиялъул аскаралгун 1918 соналъул феврал моцӀалъ. | Викигъамас = Defender of the Fatherland Day }} '''«ВатӀан цӀунулезул къо»''' — санайил [[23 феврал]]алъ [[Белоруссия|Белоруссиялда]], [[Хъиргъизистан]]алда, [[Россия|Россиялда]] ва [[Тажикистан]]алда тӀобитӀулеб [[байрам]]<ref>О 4-й годовщине Красной Армии // Собрание узаконений Рабочего и крестьянского правительства. Отдел первый. — 1922. — 6 марта (№ 11). — С. 203</ref><ref>[http://rӀa.ru/spravka/20150223/1048850139.html 23 февраля в России отмечается День защитника Отечества.]{{Хвараб регӀел|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} «[[РИА Новости]]» // rӀa.ru (23 февраля 2015 года)</ref>. == Асслияб информация == ГӀадатлъун лӀугьухъе, щибаб соналъул 23 февралалда Россиялъул гӀемер миллатазулаб халкъалъ ва бахӀарчиял яргъилал къуватаз кӀодо гьабула ВатӀан цӀунулезул къо. Бищунго хӀурматиял байрамазул цояблъун ккола гьеб. ВатӀан цӀунулезул къоялъ нилӀер халкъалъ кӀодо гьарула пачалихъалда цере Россиялъул солдатазул чӀахӀиял гьунарал. Советиял солдатаз бахӀарчилъи бихьизабуна КӀудияб ВатӀанияб рагъда, гьелда цересел рагъазда. БахӀарчиял умумузул мустахӀикъал ирсилаллъунги рукӀун, улкаялъул яргъилал къуватазул хӀурматияб байрахъ борхатго ккун буго жакъа Россиялъул армиялъ. Гьелъ жиндирго хӀурматияб борчлъун рикӀкӀунеб буго Россиялъул гӀадамазул эркенлъи ва хӀинкъи гьечӀолъи ясбер гӀадин цӀуни. Гьеб армиялда мустахӀикъаб къагӀидаялда рагъулаб хъулухъ гьабулеб буго аваразул васазги. Гьеб байрамгун хассго баркула КӀудияб ВатӀанияб рагъул гӀахьалчагӀазда, [[Венгрия]]лда, [[Чехословакия]]лда, [[Афгъанистан]]алда, [[Тажикистан]]алда, [[Чачан республика]]ялда рагъулал тунка-гӀусиязда гӀахьаллъаразда, [[Чернобылалъул авария]]лъул зарал лӀугӀизабиялда хӀалтӀаразда <ref>[http://xn----8sbflrofq9g.xn--p1ai/attachments/article/167/17.02.2017+.pdf «Сагаси гьуникад» казият; № 6 (10458); 17 феврал 2017 сон]</ref>. == ХӀужаби == {{хІужаби}} [[Категория:Алипбаялда рекъон байрамал|ВатӀан цӀунулезул къо]] [[Категория:23 февралалъул байрамал]] 2vckpz1v1gciw33w2qgxalt2jmlk09s 0 15562 101391 100667 2026-09-07T13:23:13Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101391 wikitext text/x-wiki {{ГӀадан/Ислам |цӀар = Хъваршиса Загъалав |аслияб = |перс = <!--P1559--> |width = <!--23--> |гьавидал цӀар = |тӀокӀцӀар = <!-- P1449 --> |хъулухъ = [[Ислам]]алъул [[гӀалимчи]] ва [[шайих]] |гьавураб къо-моцӀ = |гьавураб бакӀ = {{ГьавурабБакІ|Дагъистан}}, [[Цӏумада мухъ]], [[Хъварши|Хъварши росу]]. |хвараб къо-моцӀ = <!-- p570 {{ДС+хиджра|||}}--> |хвараб бакӀ = <!-- p20 {{МС|}}--> |вукъараб бакІ = <!-- P119 --> |гІумруялъул бана = |ватІанчилъи = |миллат = [[аварал|авар]] |эмен = |эбел = |лъади = |лъимал = |батІияб = <!--ТІадеги баянал--> |шапакъатал = |гъулбас = |сайт = |батІияб = |викигъамас = }} '''Хъваршиса Загъалав''' ({{lang-ru|Загалав Хваршинский}}; гьав. [[15 январ]]алъ [[1943]] с. — хв. [[5 ноябр]]алъ [[2018 сон]]алъ [[ЦӀияб Сасикь]]) — [[Хъварши|Хъварши росулӀа]] [[ислам]]алъул [[гӀалимчи]]. Имам Шамилил гьудул ва гьев имамлъиялда тасдикъ гьавурав шайих. == ГӀумрухъвай == === Загъаласул эбел-эмен === Биценалда рекъон, гьесул кӀудияв эмен КъурбангӀали вачӀун вуго гьанжсеб [[ЛъаратӀа мухъ]]алъул Гьиндиб росулӀа Хъваршиве мутагӀиллъун. Гьенив цӀалулаго чӀужу ячине заман щвараб мехалъ гӀагарлъиялъ гьесда ригьин гьабизе инсул росулъе тӀадвуссаян абулеб букӀун буго, амма гьев разилъун гьечӀо. Гьенисаго чӀужу ячараб къагӀида, гьесие кватӀичӀого гьавун вуго вас, гьесда цӀарги лъун буго Загъаян абун. Хъварши росулӀ вукӀун вуго жиндир ресги гӀадамазда гьоркьоб къимат-къадруги, бугев цо чи. Гьесул йикӀун йиго росулъго цӀар арай цӀакъ берцинай яс. Росдал ругел гӀолохъабазул рокьи ккун букӀун буго гьей ясалъухъ ва кьеян гьаризе гӀемер чагӀи рачӀунаанила гьелъул инсухъе. Загъаласул инсуцаги ритӀун рукӀун руго гьей кьеян гьаризе гӀадамал. Кьеян гьарун рачӀаразда гьес абун буго гуржиялъеги ун давлаги босун вачӀарасе кьелилан. Загъаца чабхъен гьабун буго Гуржиялъе ва гьениса давла гуребги цо бечедав чиясул жеги балугълъичӀей ясги хъамун йиго. Росулъе тӀадвуссарав Загъаца цоги нухалъ ритӀун руго гӀадамал дой яс гьаризе, гьелъул инсуца жиндирго рагӀи ккун буго. ЧӀужу ячун хадуйги, Загьаца дой Гуржиялъа жинцаго хъамун ячӀарай яс рокъой хьихьулей йикӀун йиго. Гьелъ жиндиего бокьун босула ислам. Берцинаб гӀамалалъул, иман бугей яс йикӀун йиго гьей. Цо заманалдаса гьелъул эбел-инсуда лъан буго гьей гьений йигеблъи. Гьелъухъ гьез кьолеб букӀун буго кколеб мухь ва нахъе ячӀаян гьарун буго гьелда. Амма яс разилъуларо, динги лъан гьей гьел гӀадамазда гьоркьой ругьунлъун йикӀуна. Балугьлъараб мехалъ Загъаца жиидиего кӀиабилей чӀужулъул ячуна бусурманлъарай гуржияй. Гьелъ гьесие гьавула вас ва гьесда лъола КъурбангӀалиян кӀудияв инсул цӀар. Гуржияй эбелалъ какиги чурун гурони Загъаласда керен хахизабелеб букӀун гьечӀо. Гьединай иман бугей гӀадан йикӀун йиго гьей. Халкъалда гьоркьоса дагьал чагӀазда гурони лъалароан Загъаласул хӀакъикъияб цӀар КъурбангӀали бугеблъи. ТӀолгодагъистаналда гьев машгьурлъун вукӀана Загъалавдибир абураб тӀокӀцӀаралдалъун. Загъаласул йикӀун йиго кӀиго яцги, амма херал чагӀазда гьезул цӀарал ракӀалде щвечӀо. Дир мугӀалим мунагьал чураяв ГьаракӀуниса НурмухӀамадил МухӀамадхӀажиясда лъалеб букӀун буго Загъаласул эбелалъул тухумалъул цӀар, гьес ракӀчӀей гьечӀого абуна Абашидзе батилин кколин<ref name="Миллат">{{Cite web |title=«Хъваршиса Загъалав-шайих» – ГIисаев Шамхалдибир; Казият "Миллат". МахIачхъала; 01.09.2016 с. |url=http://avarpressa.ru/tarix/51-hvarshisa-zagalav-shayih.html |access-date=2022-04-04 |archive-date=2022-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220404180317/http://avarpressa.ru/tarix/51-hvarshisa-zagalav-shayih.html |url-status=хвараб }}</ref>. === ГӀелмуялде тӀоцересел галаби === ТӀоцеве Загъалав лъида цеве цӀалулев вукӀаравали лъаларо. Гьесие цӀализе цӀакъ захӀмалъулсб букӀун буго, хадуб гьес хӀукму гьабун буго цӀалиги рехун тун инсул рокъове вуссине. Жиндирго гьалмагъзабазе къо-лъикӀги гьабун, кигӀан гьезие бокьичӀониги, гьес Хъварши росулъе сапар бухьун буго. Рокъове вачӀунаго, кигӀан заман гьес нухда бахъарабали лъаларо, гьев щун вуго Сасикьдерил кьода гӀагарлъухъ бугеб "ЗакӀикь" абулеб нохъоде ва сордо базе гьенив рештӀун вуго. Гьеб нохъода букӀун буго лъим тӀинкӀулеб бакӀ. Загъалас гьениб гьитӀинабго гвенд гьабун буго. Хадув, гӀодов кӀусун вукӀарав гьев кьижун ккун вуго ва ворчӀилалде доб гвенд лъадал цӀун батун буго. Гьеб мехалъ гьесда ракӀаде ккун буго гьаб гьадигӀин дагьго тӀинкӀулеб лъадал къатӀраялъ гӀемер заман иналде гвенд цӀун бугин, щибаб къоялъ цо-цо рагӀи лъазабуни, ункънусгогӀанасеб рагӀи лъазехъин бугин жиндаги цо соналдасайин абун. Гьеб пикруги ботӀролъе бачӀун Загъалас нигат гьабун буго нахъвуссине. Гьениса эбел-инсухъеги щвечӀого цӀализе тӀадвуссун вуго. АнцӀгогӀанасеб соналъги цӀалун росулъе вачӀараб мехалъ эбелалда лъан гьечӀо жиндирго вас ватӀа вахъизе. === Шамилилгун гьудуллъи ккей === Загъалав цӀализавурал киналго гӀалимзабазул цӀарал нилъеда лъаларо. Амма мухӀканго лъала гьев ГъазимухӀамадидаги Шамилидаги цадахъ ГьаракӀуниса машгьурав гӀалимчи ва мударис СагӀид-афандихъ "жамигӀул жавамигӀ" цӀалулев вукӀараблъи. Гьелъул хӀакъалъулӀ хъван буго [[Гьигьалъ]] росулӀа Агъвалив вукъун вугев гӀалим ХӀусайнияв МухӀамадица. ЦӀумадисезул херал чагӀаз бицуна ГьаракӀунир цадахъ цӀалулаго Загъаласулгун Шамилил тунка-гӀуси камулеб букӀун гьечӀилан. Щайгурелъул Шамил вукӀун вуго сундулго рахъалъ жиндаса бергьине цониги мутагӀил виччаларев вас. Загъалав гьесдаса гӀемер кӀудиявги вукӀун вуго. Цо нухалъ Шамилица цадахъ цӀалулел мутагӀилзабазе кьун буго цо суал, нужеда лъараб мехалъ жиндие жаваб кьеянги абун. Цояс гьебсагӀатго абун буго жинда лъалин абун ва битӀараб жаваб кьун буго. Цадахъ цӀалулезул гьедигӀаи лъай гьечӀеблъиги гьалев Шамилида бичӀчӀун буго гьеб жаваб дов мутагӀиласда Загъалас бицараблъи. Гьеб бицараб щайилан Загъаласе бадибчӀвай гьабун буго Шамилица ва гьесие рахӀат толеб букӀун гьечӀо. Гьесул гъалмагъир чӀалгӀарав Загъалас хӀукму гьабула цӀалиги рехун тун, жиндирго гӀагараб росулъе вуссине. Мадрасаялда жанире мутагӀилзаби руссараб мехалъ, Шамилида Загъалав гьенив вихьун гьечӀо. Гьес гьикъун буго гьалмагъзабазда гьев кив вугевилан. Гьез бицун буго гьев вихьичӀого гӀемер заман бугин абун. Гьеб иш жиндирго мугӀалимасда лъалилан намуслъарав Шамилица хӀукму гьабула гьесда хадув вахъине. Дида бицухъе, Шамил Загъаласда хадув гъун вуго "ТӀалукъоно" магӀарда. Гьениб Шамилица абун буго щай мун лӀутулеван? Гьесдехунги вуссун Загъалас абун буго: "Шамил дуе Аллагьас кьураб къуваталда дир дагӀба гьечӀо, дуца щай дие Аллагьас кьураб гӀелмуялдехун дагӀба базе кколеб?" Гьесухъги гӀенеккун, Шамилица гьесие рагӀи кьола жакьа къоядаса нахъе вацал гӀадин рукӀине. Гьелдаса нахъе гьел цоцазе хиралъизеги хиралъанила. ГьаракӀуниб Загъалас цогидал мутагӀилзабаздаса цебе лӀугӀизабун буго цӀали. Цо чанго соналдаса СагӀид-афандиясухъ цӀали лӀугӀарав Шамилица абун буго гьанже лъихъе жив цӀализе иневин абун. Загъалавдибирасухъ ун лъикӀин абун буго СагӀид-афандица. Хадув Шамил цӀализе гьесухъе анин бицуна<ref name="Миллат"></ref>. === Ригьин гьаби === Загъалас жиндирго росулӀ гьабун буго ригьин. Гьес ячуна Узданай абулей яс. Гьезие гьавула вас ва гьесда цӀарги лъола ТӀалхӀат абун. ТӀалхӀат вукӀуна эменго гӀадинав гӀараб цӀаларав гӀалимги гӀадамазда гьоркьоб рагӀи билълъарав чиги. Шамилил рагъазул ва гьелда хадуб лӀугьараб восстаниялъул тарих хъварав, бергьарав гӀалимчи Ангъидаса Халил-афаядияс хӀежалдаса ТӀалхӀатихъе хъвараб зигараялъул кагътидасан нилъеда лъала гьев ГӀанди вилаяталда гӀурусаз наиблъун тун вукӀин. ТӀалхӀатил вукӀана ичӀго вас. Бищун кӀудияв ГерейханхӀажияв гӀемер заманаялъ Болъихъ дибирлъунги вукгӀун вуго. ТӀалхӀатил лъабго вас хӀежалде арал чагӀи гьениса нахъ руссунаро. Загъалав шайихасул кӀиабилей чӀужу йикӀана Гьаквариса. Гьелъ гъесие гьаюла яс. Гьелда цӀарги ХӀава букӀана. Загъалас дибирлъи гьабула батӀи-батӀиял росабалъ: Хъваршиниб, ТӀиндиб, Гьигьалъ, КӀванкьада Санкьада дивирлъи гьабизе байбихьаралдаса гӀадамаз гьесда Загъалавдибирин абулаан. == Дибирлъи ва мугӀалимлъи == ТӀиндив дибирлъун хӀалтӀулаго гьес гьениб рагьула мадрас. Гьеб мадрасалда гьесухъ цӀалулел рукӀун руго батӀи-батӀиял росабалъа 150 мутагӀил. Гьесул гьелгощинал мутагӀилзабазда гьоркьоса бищун цӀар аравлъун лӀугьана Гьигьалъа ИмаммухӀамад. Гьев цӀалун лӀугӀараб мехалъ Загъалас абун буго: {{Цитата|«ЦӀакъго рекӀараб бал бугеб гӀаштӀи жинца Гьигьалъе битӀанин, заманалдасан загьирлъилин гьелъул гьунар», - ян.}} Гьес абухъего, ИмаммухӀамад вахъана кӀудияв гӀалимчилъун. Ахираб заманалда Аргъваниса Шамхалги гьевги тӀамун рукӀун руго Шамилил наибзабилъун. [[Дагъистан]] гӀурусаз кверде босараб мехалъ гьев хӀалтӀула Болъихъ ва Бакълъухъ участкабазул наиблъун. ИмаммухӀамадица данде гьабуна чанго тӀехьги. Рехсон телин гьаниб гьезул цо-кӀигоялъул цӀар. "Гъараибул гьимян" ва "Кашафул гъумум". Гьев унтараб мехалъ гьесде раккизе рачӀунел рукӀун руго гӀемерал гӀадамал. ИмаммухӀамадица гӀумруялъ данде гьабураб цо тӀехь гьесул рокъоса бикъун ун буго гьесулго гӀагарав чияс. Гьелдаса нахъе гьев гӀакълу хисун лӀугьун вуго. Гьигьалъа ХӀусайнияв МухӀамадица гьеб тӀехьалдаса къокъ гьабун бахъараб лъебергогӀанасеб гьумер буго дихъ. Гьелда тӀад хъван буго гӀемер нилъеда лъалареб нилӀер магӀарул ва чачан халкъалъул рагъазул тарих. Гьелъул хӀакъалъулӀ мухӀканго дица бицина цойги нухалъ. Жакьа къокъ гьабун бицина гьелда жаниб хъван бугеб Шамил Загъалав шайихас тасдикъ гьавиялъул хӀакъалъулӀ бугеб бицен<ref name="Миллат"></ref>. == Загъалас имам тасдикъ гьави == ЧӀиркъатӀа росулӀ Шамил имамлъун вищула гьенир данделъарал гӀемерал гӀалимзабаз ва Дагьистаналъул церсхъабаз. Гьелдаса нахъе Шамилица гӀурусазулгун цо чанго рагъги гьабула. Иргадулаб данделъи букӀуна Харахьиб кӀудияб мажгиталда. Гьениб Шамилица гӀуцӀула Дагьистаналъул вакилзабазул мажлис ва гьездаса Шамилица тӀалаб гьабула жиндие тӀубараб къагӀидаялъ хӀукму къотӀеян. Гьеб данделъиялда букӀараб халкъалъул пикру бикьула. Цояз абула хункарасул изну гьечӀого имам вишизе бегьуларин, цогидаз абула къурайшияв тезе кколин имамлъунин. Гьеб мехалъ Шамилица тӀадеги вахъун абуна: "Ле, кӀудиял гӀалимзаби, дида бихьулеб буго гьаб нужер данделъи, щибго хӀасил гьечӀого лӀугӀизехъин букӀин. Дида лъикӀаблъун бихьула, нужецаги къабул гьабуни, гьаб заманаялъул кӀудияв мужтагьид Хъваршиса Загъалав ахӀизе ва гьесде гьаб нилӀер ишги тӀамун, гьес гьабураб хӀукмуялда нилъги разилъизе. Шамилил рагӀиялада киналго тӀад рекъола. Шамилица кагъатги хъван Загъаласда хадув чи витӀула Харахьиве вачӀаян гьарун. Загъалав шайих вачӀине вугеблъи лъараб мехалъ, батӀи-батӀиял росабазул ва миллатазул гӀемераб халкъ бакӀарула Харахьибе. КватӀичӀого вачӀарав Загъалав шайихас цевеги вахъун абула: "Ле, кӀудиял гӀалимзаби, гьеб масъалаялъул аслуялдасанго нуж мекъи ккун руго. Нужер халиф ккун буго нужеца хункарасе къотӀи гьабулеб гӀадин. Хункарасе гуро гури нужеца къотӀи гьабулеб бугеб. Хункарасул кумек щолареб бусурбанаб халкъалъ жидерго тӀалаб гьабулев цо бетӀер вищизе ккола". Загъалав шайихасул гӀадат букӀун буго гьакӀкӀан кӀалгун велъулеб. Велъизеги велъун гьес нахъеги абула: "Аллагьас тӀадаб гьабун буго лъабго бусурбан чи нухда вугони цояв гьезул бетӀерлъун теян. Гьединаб магӀнаялда аварагасул хӀадисги буго. Нилъее киса щвелев къурайшияв имамлъун тезе? Нилъ руго гьаб заманалда нилъедаго гьоркьоса имам тезе тӀадал чагӀи". Цинги Загъалав шайихас тӀадеги вахъун, Шамилил кверги ккун, гьесдехунги вуссун абула: "Гьаб мажлисалда ругел вакилзабазул вакиллъиялдалъун дица мун имамлъун тезе хӀукму гьабулеб буго", - ян. === Имамасе насихӀат === ДугӀа-алхӀамалдаса хадуб гьес абула: {{Цитата|«Я дир вас, Шамил. Дун расниги хӀинкъуларо дица дуе къотӀараб хӀукму мекъи батилин абун. Дун цӀакъ цӀикӀкӀун хӀинкъулеб жо буго, дур ишалъул ахиралда, дур хӀалтӀиги гучги лъараб мехалда, дуда хадур аскаралги цӀикӀкӀараб мехалда, мун гьеб киналъго гуккун ккеладай абураб жо. Дида нилъедаса церехун рукӀарал гӀадамазул лӀугьараб къисмат лъала, дунго гьезда гьоркьов вукӀараб гӀадин. Гьел киналго дуе рехсезе заманги гьечӀо, амма дица рехсела дуе питнаби нахъчӀвазелъун тӀуразе тӀадал жал: Дуца халкъалда гӀазаб - къварилъи бихьизе гьабичӀиго букӀин цо. Дуца гьезул ишал мун гурезде тӀамичӀогун рукӀин кӀиго. ГӀалимзабазда дандбан гурони дуца цониги бусурбанчиясул би гӀодобе тӀунгутӀи лъабго».}} Цинги Загъалав шайихас Шамилие бицуна умавиязул халифлъилъул ва ГӀабасиязул халифлъиялъул. Умавиязул-зулму цӀикӀараб мехалъ гӀабасияздалъун гьезул зулму тӀаса ин. Гьелда гьоркьор ккарал жал: ХӀажатилги ибн Зубаирилги лӀугьарал жал, халифлъи къваригӀун васас эмен чӀваялъул, инсуца вас чӀваялъул, вазирас живго чӀваялъул. Хадуб бицуна Багъдадалъул халифаталъул, татаразул Гьулагуханасул хӀакъалъулӀ, къарамитӀазул пачалихъ лӀугьунелъул гьабураб чӀвай-хъвеялъул. Гьелда хадуб бицуна Египегалда черкессазул пачалихъ лӀугьиналъул, гьезул хӀакимзаби Буркъакъидасан Туманбейиде щвезегӀан. Цинги рехсола вагьабияталъул питна, фатишидазул пачалихъалъул лӀугьарал жал. {{Цитата|«Гьеле, дир вас Шамил, жинца зулму гьабурав чи халат хутӀуларо, - янги абун Аллагьасде дугӀа гьабуна гьес: БетӀергьан, Аллагь, дуца гьасде гӀадлу-иизам гӀуцӀулеб куц илгьам гьабе! Гьасул хвалченалдалъун зулму-пасалъи тӀагӀинабе! Дуца гьав муъминзабазда тӀад бетӀерлъун халат гьаве!».}} Загъалав шайихас гьеб дугӀа гьабулаго Шамил гӀодула, имамасул гӀодиялъухъе тӀолго данделъараб халкъги гӀодула. Гьедин Загъалав шайихас имамлъун тасдикъ гьавула Шамил. КӀочон тун вукӀана гӀемераб мехалъ Шамилил бишун хириявлъун вукӀарав мужтагьид. Гьеле гьелъие нугӀлъи гьабулел Игьалиса Чупаласул рагӀаби: {{Цитата|«Гьаквариса МикагӀил,<br /> Гьигьала ХӀажардибир<br /> ЛахӀтуялда рукъидал<br /> Кьараб диналъул талихӀ<br /> ТӀолго жиндир бодаса<br /> Шамилие рокьуяел<br /> Кьохъа МуламухӀама,<br /> Хъварщиса КьурбангӀали<ref name="Миллат"></ref>». |автор=Загъалав шайих}} == Хвел == [[Имам Шамил]]илги Загъалав шайихасулги хвалил хӀакъалъулӀ гӀараб тӀахьазда хъван ругел мухъал: {{Цитата|«Цо сордоялъ кутакалда зоб багӀарлъана, хадуб баянлъана Мадинаялда Шамилги Хъваршив Загъалавги накълулъараллъи...»}} Загъаласул зияраталда жаниб бугеб зонодаги бихьизабун буго имам Шамил хвараб тарих. Хъваршиб росдал хераз бицанихъе, Загъалав шайих хвараб къоялъул маркӀачӀул какда цебе къилбаялъул рахъалда бугеб магӀардасан баккун "Божи" кӀкӀалахъ гьесул хур бугеб бакӀалда нур речӀчӀун буго. Гьенив вукъула жамагӀаталъ кӀудияв шайих<ref name="Миллат"></ref>. == ХӀужаби == <references/> [[Категория:Исламалъул гӀалимзаби]] [[Категория:Диналъул гӀалимзаби]] [[Категория:Алфавиталда рекъон гӀадамазул сияхӀ]] [[Категория:Богословал]] d587rj3x5ydtiukish0dmovko3sl9ne 0 15565 101054 99459 2026-09-07T12:23:13Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101054 wikitext text/x-wiki {{Infobox Dagestan inhabited locality | av_name = Гъуниб | name = | etymology = | nickname = | image_skyline = Вид на село Гуниб - 51355764379.png | image_caption = | pushpin_map = Russia Dagestan Gunib District#Russia Dagestan#European Russia#Russia | coordinates = | elevation_m = 1234 <!-- administrative status --> | adm_district_jur = [[Гъуниб мухъ]] | adm_district_jur_ref = <ref name="RDagestan_admlaw"/> | adm_selsoviet_jur = [[Гъуниб росдал совет]] | adm_selsoviet_type = Росдал совет | adm_ctr_of1 = Гъуниб мухъалъул | adm_ctr_of2 = Гъуниб росдал советалъул | inhabloc_type = Росу | inhabloc_type_ref = | established_title = ТӀоцебесеб рехсей | established_date = XIX гӀ. | established_date_ref = <!-- municipal status --> | mun_district_jur = Гъуниб муниципалаб мухъ | mun_district_jur_ref = | rural_settlement_jur = ''«Гъуниб росдал совет»'' муниципалаб гӀуцӀел | rural_settlement_jur_ref = | mun_admctr_of1 = <ref name="RDagestan_mun"/> | mun_admctr_of1_ref = <!-- statistics --> | pop_latest = {{ЧР|Гъуниб|р}} | pop_latest_date = {{ЧР|Гъуниб|с}} | pop_latest_ref = {{ЧР|Гъуниб|л}} | population_demonym = гъунисев, гъунисай, гъунисезул | website = http://gunibcenter.ru }} '''Гъуниб''' — ккола [[Дагъистан]] [[жумгьурият]]алъул [[Гъуниб мухъ]]алъул [[росу]] ва тахросу<ref>[http://docs.cntd.ru/document/802037479 Закон Республики Дагестан от 13 января 2005 года № 6 «О статусе и границах муниципальных образований Республики Дагестан»]</ref>. ГӀадамазул къадар — 3700 чи. ([[2002]] сон). РосулӀ киналго [[магӀарулал]] руго. == ЦӀар == Гъуниб абураб цӀар бачӀун буго цебесалаб Гъуниб росулӀа ва гьебги Гъуни-мегӀералъул цӀаралда<ref>{{книга |автор = |часть = |ссылка часть = |заглавие = Аварско-русский словарь |оригинал = Авар-гIурус словарь |язык = ru |ссылка = |викитека = |ответственный = под редакцией Гимбатова М.М., рецензенты: старший научный сотрудник Дагестанского Института педагогики им. А.А. Тахо-Годи А.Г. Гамзатов, кандидат филологических наук, доцент М.М. Нурмагомедов, кандидат филологических наук, профессор М. И. Магомедов |издание = |место = Махачкала |издательство = ДНЦ РАН |год = |том = |страницы = 577 |столбцы = |страниц = 2096 |серия = словарь, около 36 000 слов |isbn = 594434-023-1 |doi = |тираж = |ref = }}</ref>. == Ракьхъвай == Гъуниб буго [[Гъуниб тӀалъи]]ялда, 172 км [[МахӀачхъала]]ялдаса рикӀкӀад ва 1500 м гьелдаса эхеде. ===Гьава-бакъ=== [[Хунзахъ]] тӀалъиялъул гьава-бакъалда данде Гъуниб дагьаб хинаб буго. == Тарих == [[Файл:Развалины Гуниба.jpg|мини|300px|Гуниб в развалинах. Фотография XIX века.]] 1862 соналъ ГӀурус шулалъи балеб мехалъ гӀуцӀана Гъуниб росу<ref>Памятная книжка Дагестанской области. 1985</ref>. ==Росда хурхарал машгьурал гӀадамал== * [[Форш, Дмитриил Ольга|О. Д. Форш]] — гӀурусай советияй хъвадарухъан. * [[Кереселидзе, Павлил Арчил|А. Кереселидзе]] — гуржияв советияв композитор. * [[Даниялов Даниялил ГӀабдурахӀман|ГӀабдурахӀман Даниялов]] — советияв ва дагъистанияв сиясатчи ва партиялъул цевехъан. == Суртал == <gallery heights=120px widths=160px class="center"> Aivazovsky-Aul Gunib in Dagestan.jpg|И. К. Айвазовский. Аул Гуниб в Дагестане. 1869 с. Гуниб_в.jpg|Гъуниб Барятинские ворота.JPG|Барятинил кӀалгӀаби (цере Фрунзейил цӀаралда рукӀарал кӀалгӀаби) Окрестности аула Гуниб.jpg| Гъуниб сверухълъиялда балагьи Фрагмент крепостной стены в Гунибе.jpg|Гъуниб щулалъиялъул бутӀа Памятник Белые Журавли Гуниб Дагестан.jpg|ХъахӀал Къункърабазе памятник </gallery> == РегӀелал == * [http://gunib.e-dag.ru/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220402055926/http://gunib.e-dag.ru/ |date=2022-04-02 }} * {{ВТ-ЭСБЕ|Гуниб}} * [http://www.hrono.ru/sobyt/1800sob/1859gunib.html www.hrono.ru: Взятие аула Гуниб]. == ХӀужаби == {{хIужаби}} {{Аваристан}} {{Дагъистан}} {{Гъуниб мухъалъул росаби}} {{Дагъистаналъул мухъазул централ}} [[Категория:Гъуниб мухъалъул росаби]] [[Категория:Дагъистаналъул мухъазул централ]] {{Категория:МагIарулазул росаби}} nveamkjyk3c3h3s4jt0x5d97hnf6dwb 0 15638 101287 78763 2026-09-07T13:05:53Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101287 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{Проект:Порталал/Закладкаби}}</noinclude> {{Халип:Портал:Хал-шал/intro-box-header}} «Порталал» [[ВП:Проектал|вики-проекталъ]] порталазул гӀадлу гьабула. {{box-footer|}} == Пайдаял регӀелал == * [[ВП:Порталал]] — формалияб гуреб порталазул хӀакъалъулӀ справка. * [[Проект:Порталал/ЛъикӀлъизариялъе]] * [[Проект:Порталал/ГӀуцӀиялъе]] == Проекталъул гӀахьалчагӀи == * [[ГӀахьалчи:Buntarion|Buntarion]] — кумекчи ва редактор * [[Участник:Volkov|Volkov]] — координатор * [[Участник:CodeMonk|CodeMonk]] — кино * [[Участник:Alexander1991|Alexander1991]] — Афгъанистан * [[Участник:Poa|Poa]] — пока учусь * [[Участник:Mor17|Mor17]] — химия. [[Категория:Проект:Порталал]] 305z7fcu3ikenz3w0iex4bwdmehg0w5 0 15642 101201 99946 2026-09-07T12:51:33Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101201 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = КӀиабилеб дунялалъулаб рагъ | width = 300 | partof = | image = WW2 collage.jpg | image_size = | alt = | caption = <small>КвегӀаб хӀуби (''тӀасан гъоркье''): Гитлер [[Эйфелил си|Эйфелил сиялъул]] фоналда, июн 1940 с.; [[Альперт, Владимирил Макс|Макс Альпертил]] сурат «[[Комбат (сурат)|Комбат]]» — советияв офицерас солдатал гьужумалде ахӀулаго, июл 1942 с.; [[1-себ лъелаб дивизия (АЦШ)|американияб 1-себ лъелаб дивизия]] «[[Пляж «Омаха»|Омаха]]» пляжалда [[Нормандиялда рахъин|гӀодор рахъин]], 6 июн 1944 сон; [[Бергьенлъиялъул Байрахъ рейхстагалда (Халдейил сурат)|советияб байрахъ]] [[Рейхстаг (мина)|рейхстагалъул]] тӀохда лъолаго, май 1945 сон. Кваранаб хӀуби (''тӀасан гъоркье''): гъанкъун унеб американияб линкор «[[USS Arizona (BB-39)|Аризона]]» [[Перл-Харборалда тӀад кӀанцӀи|Перл-Харборалда гьужумалъул]] гӀилаялде, 7 декабр 1941 сон; немцазул танк «[[Тигр (танк)|Тигр]]» шималияб Франциялде, март 1944 сон; [[Иводзимаялда байрахъ лъей]] 23 феврал 1945 сон; [[Хиросима ва Нагасаки шагьаразда Атомниял бомбаби рехи|Нагасакиялда тӀад ядернияб гӀурдахӀан]], 9 август 1945 сон.</small> | date = [[1 сентябр]] [[1939]] — [[2 сентябр]] [[1945]]<ref>[http://bigenc.ru/military_science/text/2335018 Вторая мировая война: 1939—45] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161128200350/http://bigenc.ru/military_science/text/2335018 |date=2016-11-28 }} // Большая российская энциклопедия: электронная версия.</ref> | place = [[Евразия]], [[Африка]], [[Дунялалъул океан]] | coordinates = <!--Use the {{coord}} template --> | map_type = | map_relief = | map_size = | map_marksize = | map_caption = | map_label = | territory = | result = Антигитлерияб коалициялъул бергьенлъи; [[Япониялъул капитуляция|Япониялъул]], [[Германиялъул капитуляция|Германиялъул]] ва гьезул союзниказул капитуляция,<br /> [[Союзникабазул аскараз Германиялъул оккупация гьаби]]<br /> [[Цолъарал Миллатазул ГӀуцӀи|ЦМГӀ]] гӀуцӀи<br /> [[Фашизм]]алъул ва [[нацизм]]алъул идиология гьукъи ва каки<br /> [[Кӏудабиритан|Кӏудабиританиялъул]] ва [[Франция|Франциялъул]] асар дунялалъул сиясаталда дагьлъи<br /> [[СССР]] ва [[АЦШ]] [[сверхдержава]]билъун лӀугӀи<br /> Дуниял кӀиго къокъаялда бикьи, [[Квачаб рагъ]] байбихьи<br /> Бакъбаккул ва Марказияб Европаялда просоветияб хӀукуматал рачӀи<br /> [[Деколонизация|Деколонизациялъул]] процесс байбихьи | status = | combatants_header = | combatant1 = {{center|'''[[Антигитлерияб коалиция]]'''}} '''Аслиял гӀахьалал''' * {{Байрахъ|Польша|1928}} [[Польшаялъул Республика (1918—1939)|Польшаялъул Республика]] ([[Вермахталъул польшаялъулаб кампания|09—10.1939]]) * {{Байрахъ|Польша|1928}} [[КъватӀиса Польшаялъул хӀукумат]] * {{Байрахъ|Кӏудабиритан}} '''[[Британияб империя|Кӏудабиритан]]''' {{collapsible list | liststyle = margin-left:0.8em; | title = {{Nobold|ва доминионал}} | • {{Байрахъ|Австралия}}<br> • {{Байрахъ|Британиялъулаб Индия}}<br> • {{Байрах|Доминьон Канада}}<br> • {{Байрахъ|Цӏияб Зеландия}}<br> • {{Байрахъ|ЖАС}} }} | combatant2 = {{center|'''[[«Осалъул» пачалихъал ва гьезул соаюзникал]]'''}} * {{ПачБайрахъ|Нацистияб Германия}} * {{Байрахъ|Италия|1861}} '''[[Италиялъул королевство (1861—1946)|Италиялъул королевство]] (1940—1943)''' * {{Байрахъ|Япониялъул империя}} '''[[Япониялъул империя|Япония]] (1941 с. нахъе)''' | commander1 = * {{Байрахъ|СССР|1923}} [[Сталин, Виссарионил Иосиф|Иосиф Сталин]] * {{Байрахъ|Китаялъул Республика (1912—1949)}} [[Чан Кайши]] * {{Байрахъ|Франция|1794}} [[Лебрен, Альбер|Альбер Лебрен]] * {{Байрахъ|Кӏудабиритан}} [[Чемберлен, Невилл|Невилл Чемберлен]] → [[Черчилль, Уинстон|Уинстон Черчилль]] → [[Эттли, Клемент|Клемент Эттли]] * {{Байрахъ|Франция|эркенаб}} [[Де Голль, Шарль|Шарль де Голль]] * {{Байрахъ|АЦШ|1912}} [[Рузвельт, Франклин|Франклин Рузвельт]]{{nbsp}}{{ГӀаламатал|†}} → [[Трумэн, Гарри|Гарри Трумэн]] | commander2 = * {{ПачБайрахъ|Нацистияб Германия}} [[Гитлер, Адольф|Адольф Гитлер]]{{nbsp}}{{ГӀаламатал|†}} * {{Байрахъ|Италия|1861}}{{Байрахъ|Италия}} [[Муссолини, Бенито|Бенито Муссолини]]{{nbsp}}{{ГӀаламатал|†}} * {{Байрахъ|Япониялъул империя}} [[Хирохито]] | units1 = | units2 = | units3 = | strength1 = | strength2 = | strength3 = | casualties1 = гӀ-ш. 16 млн рагъулав,<br>30 млн гӀадиязул | casualties2 = гӀ-ш. 9 млн рагъулав,<br>8 млн гӀадиязул | casualties3 = 55—70 млн кӀиябго рахъалдаса хварал | notes = | campaignbox = }} '''КӀиабилеб дунялалъулаб рагъ''' ([[1 сентябр]] [[1939]] — [[2 сентябр]] [[1945]]<ref>[https://books.google.com/books?id=GOofAAAAMAAJ История второй мировой войны: 1939—1945]. — {{М.}}: Воениздат, 1982. — С. 465. — § ''2 сентября — Подписание акта о безоговорочной капитуляции милитаристской Японии. Окончание второй мировой войны.''</ref>) — кӀиго кӀудияб рагъулгун-сиясияб коалициялда гьорьоб ккараб [[дунялалъулаб рагъ|рагъ]], жиб хадуб [[Тарих|инсанияталъул тарихалда]] бищун кӀудияб рагъул конфликтлъун лугӀараб. Доб мехалъ дунялалда букӀараб 74 пачалихъалдаса гьелда [[КӀиабилеб дунялалъулаб рагъулӀ гӀахьаллъарал|гӀахьаллъана 62 пачалихъ]] (Дунялалъул халкъалъул 80 %<ref name="bse">{{Из БСЭ|заглавие=Вторая мировая война 1939—1945}}</ref>). == ЦӀарал == {{БутІа хІадури}} == Цебетарих == === ГӀилаби === * 1919 соналъ [[Версалалъулаб къотӀи|Версалалъулаб къотӀиялъ]] Германиялъе лъурал захӀматал шартӀал * А. Гитлерил националгун-социалистиял идеяби ва сиясат * Цогидал пачалихъазул сиясат * [[Версалгун-Вашингтоналъулаб халкъазул гьоркьолъиязул система]]ялъул хӀасилал * [[КӀудияб депрессия|Дунялалъулаб экономикияб кризис]] == Багьанаби == {{БутІа хІадури}} == Рагъул ин == {{БутІа хІадури}} == ХӀасилал == {{БутІа хІадури}} == Технология == {{БутІа хІадури}} == Рагъулал такъсирал == {{БутІа хІадури}} == Солдатияб хӀалбихьи == {{БутІа хІадури}} == Рагъалъул рахъкквей == {{БутІа хІадури}} == Рагъалде дандечӀей == {{БутІа хІадури}} == Рагъулаб хъулухъалде ахӀи == {{БутІа хІадури}} == Дипломатия == {{БутІа хІадури}} == Ирс ва ракӀалде щвей == {{БутІа хІадури}} == Ралагье гьединго == {{ГӀагарал проектал}} * [[КӀиабилеб дунялалъулаб рагъалда хурхарал темабазул сияхӀ]] * [[КӀудияб ВатӀанияб рагъ]] {{clear right}} == Баянкьелал == {{Notelist}} == МугъчӀваял == {{Reflist}} == Библиография == <!--This list is too long already, please make any additions in the linked list articles rather than here.--> {{Refbegin|30em}} === Иццал === {{Refbegin|2}} * {{нп3|Atlas of the World Battle Fronts in Semimonthly Phases to August 15 1945|Atlas of the World Battle Fronts in Semimonthly Phases to August 15 1945|no|Atlas of the World Battle Fronts}} * 1939 год: Уроки истории. — {{М.}}, 1990. * ''{{iw|Айххольц, Дитрих|Айххольц Д.|de|Dietrich Eichholtz}}.'' [http://scepsis.ru/library/id_704.html «Цели Германии в войне против СССР»] // «[[Новая и новейшая история]]». № 6. 2002. * Великая Отечественная война (1941—1945): Военно-исторические очерки. — {{М.}}, 1998—1999. — Т. 1—4. * ''{{iw|Ветте, Вольфрам|Ветте В.|de|Wolfram Wette}}.'' [http://www.scepsis.ru/library/id_695.html «Война на уничтожение: вермахт и холокост»] // [[Скепсис (журнал)|Скепсис]], 1997. * Вторая мировая война: Итоги и уроки. — {{М.}}, 1985. * Вторая мировая война: Актуальные проблемы. — {{М.}}, 1995. * {{книга|автор = [[Гордиенко, Андрей Николаевич|Гордиенко А. Н.]]|заглавие = Командиры Второй мировой войны |ссылка = |место= Мн.|издательство = |год = 1997—1998|том = 1—2 |страниц = |серия = |isbn = 985-437-268-5|isbn2 = 985-437-627-3|тираж = |ref =Гордиенко}} * Движение Сопротивления в Западной Европе: 1939—1945. — {{М.}}, 1990—1991. — Т. 1—2. * Движение Сопротивления в странах Центральной и Юго-Восточной Европы: 1939—1945. — {{М.}}, 1995. * Другая война: 1939—1945. — {{М.}}, 1996. * ''[[Дашичев, Вячеслав Иванович|Дашичев В. И.]]'' Банкротство стратегии германского фашизма. — {{М.}}: Наука, 1973. * [http://www.istorya.ru/book/ww2/index.php История Второй мировой войны (1939−1945): в 12 т.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120819193027/http://www.istorya.ru/book/ww2/index.php |date=2012-08-19 }} — {{М.}}: [[Воениздат]], 1973—1982. * ''[[Колпакиди А. И.]]'' ГРУ в Великой Отечественной войне. — {{М}}.: Яуза; [[Эксмо]], 2010. — 608 с. — (ГРУ). — 3000 экз. — ISBN 978-5-699-41251-8. * ''[[Лиддел Гарт, Бэзил Генри|Лиддел Гарт Б.]]'' [http://militera.lib.ru/h/liddel-hart/ Вторая мировая война]. * {{книга|часть=Ч. 3: Стратегия второй мировой войны|автор=[[Лиддел Гарт, Бэзил Генри|Лиддел Гарт Б.]]|заглавие=Энциклопедия военного искусства. = Стратегия непрямых действий|оригинал=Liddel Hart B.H. Strategy The Indirect Approach (1954)|ответственный=Под ред. [[Сергей Переслегин|С. Переслегина]]|ссылка=http://militera.lib.ru/science/liddel_hart1/index.html|место={{М.}}, {{СПб.}}|издательство=АСТ; Терра Фантастика|год=2003|страницы=245—364|страниц=656|тираж=5100|серия=Военно-историческая библиотека|isbn=5-17-017435-7}} * Нюрнбергский процесс: Сборник материалов. — {{М.}}, 1987—1999. — Т. 1—8; * {{БРЭ |статья=Вторая мировая война: 1939—1945|id=2335018|автор=Орлов А. С.|том=6 |страницы=69—77 |ref=Орлов}} * Союзники в войне: 1941—1945. — {{М.}}, 1995. * ''[[Черчилль, Уинстон|Черчилль У.]]'' [http://nozdr.ru/militera/memo/english/churchill/ Вторая мировая война] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210222093418/http://nozdr.ru/militera/memo/english/churchill/ |date=2021-02-22 }}: В 3-х книгах. — {{М.}}: Воениздат, 1991. — Кн. 1: Т. I—II (ISBN 5-203-00705-5) — 592 с.; Кн. 2: Т. III—IV (ISBN 5-203-00706-3) — 671 с.; Кн. 3: Т. V—VI (ISBN 5-203-00707-1) — 702 c.; Сокр. пер. с англ.; С предисловием доктора философских и доктора исторических наук, профессора [[Волкогонов, Дмитрий Антонович|Д. А. Волкогонова]] и под редакцией кандидата исторических наук А. С. Орлова. — Тираж каждой книги 100 000 экз. * ''Яковлев Н. Н., Степанова О. Л., Салынская Е. Б. (сост.)'' Накануне, 1931—1939. Как мир был ввергнут в войну: Краткая история в документах, воспоминаниях и комментариях. — {{М.}}: Политиздат, 1991. — 272 с. — 100 000 экз. * [http://militera.lib.ru/files/list.html Сайт документальной военной литературы «Милитера»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070220100352/http://militera.lib.ru/files/list.html |date=2007-02-20 }} {{Хвараб ссылка|число=23|месяц=05|год=2013|url=http://militera.lib.ru/files/list.html|id=20070221}}. * {{книга |год=1992 |заглавие=The Making of the Second World War |isbn=978-0-415-90716-3 |издательство=[[Routledge]] |место=N. Y. |ref=Adamthwaite |язык=en |автор=Adamthwaite, Anthony P.<!--was small caps-->}} * {{статья |заглавие=The 1941 De Facto Embargo on Oil to Japan: A Bureaucratic Reflex |издание={{Нп3|Pacific Historical Review|The Pacific Historical Review||Pacific Historical Review}} |том=44 |номер=2 |страницы=201—231 |jstor=3638003 |ref=Anderson |язык=en |тип=journal |автор=Anderson, Irvine H., Jr.<!--was small caps--> |год=1975}} * {{книга |год=2003 |заглавие=Gulag: A History of the Soviet Camps |ссылка=https://archive.org/details/gulaghistoryofso0000appl |место=L. |издательство=[[Penguin Books|Allen Lane]] |isbn=978-0-7139-9322-6 |ref=Applebaum |язык=en |автор={{Нп3|Anne Applebaum|Applebaum, Anne<!--was small caps-->|en|Anne Applebaum}}}} * {{книга |год=2012 |заглавие=Iron Curtain: The Crushing of Eastern Europe 1944-56 |место=L. |издательство=[[Penguin Books|Allen Lane]] |isbn=978-0-7139-9868-9 |ref=CITEREFApplebaum2012 |язык=en |автор=}} * {{статья |заглавие=Glasnost' and the Gulag: New Information on Soviet Forced Labour around World War II |ссылка=https://archive.org/details/sim_europe-asia-studies_1992_44_6/page/1069 |издание=[[Europe-Asia Studies|Soviet Studies]] |том=44 |номер=6 |страницы=1069—1086 |jstor=152330 |doi=10.1080/09668139208412066 |ref=Bacon |язык=en |тип=journal |автор=Bacon, Edwin<!--was small caps--> |год=1992}} * {{книга |год=1990 |заглавие=Normandy 1944: Allied Landings and Breakout |место=Oxford |издательство=[[Osprey Publishing]] |isbn=978-0-85045-921-0 |ref=Badsey |язык=en |автор=Badsey, Stephen<!--was small caps-->}} * {{книга |год=1964 |заглавие=Germany Under Direct Controls: Economic Aspects of Industrial Disarmament 1945–1948 |ссылка=https://archive.org/details/germanyunderdire0000bala |место=New Brunswick, NJ |издательство=[[Издательство Ратгерского университета|Rutgers University Press]] |isbn=978-0-8135-0449-0 |ref=Balabkins |язык=en |автор=Balabkins, Nicholas<!--was small caps-->}} * {{книга|год=2006|часть=Patriotic War, 1941-1945|заглавие=''In Ronald Grigor Suny, ed.,''' The Cambridge History of Russia, Volume III: The Twentieth Century ''(pp.&nbsp;217-242)''|место=Cambridge|издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]]|isbn=978-0-521-81144-6|ref=Barber|язык=en|автор=Barber, John<!--was small caps-->; Harrison, Mark}} * {{книга |год=1971 |заглавие=The Rape of Ethiopia 1936 |место=N. Y. |издательство={{Нп3|Ballantine Books}} |isbn=978-0-345-02462-6 |ref=Barker |язык=en |автор=Barker, A. J.<!--was small caps-->}} * {{книга |год=2001 |заглавие=China in the Anti-Japanese War, 1937–1945: Politics, Culture and Society |место=N. Y. |издательство=[[Peter Lang]] |isbn=978-0-8204-4556-4 |ref=Barrett |язык=en |автор=Barrett, David P.<!--was small caps-->; Shyu, Lawrence N.}} * {{книга |год=1998 |заглавие=Stalingrad |место=N. Y. |издательство=[[Viking Press|Viking]] |isbn=978-0-670-87095-0 |ref=Beevor |язык=en |автор=[[Бивор, Энтони|Antony Beevor]]}} * {{книга |год=2012 |заглавие=The Second World War |место=L. |издательство=[[Weidenfeld & Nicolson]] |isbn=978-0-297-84497-6 |ref=CITEREFBeevor2012 |язык=en |автор=}} * {{книга |год=2010 |заглавие=War, Massacre, and Recovery in Central Italy: 1943-1948 |место=Toronto |издательство=[[Издательство Торонтского университета|University of Toronto Press]] |isbn=978-0-8020-9314-1 |ref=Belco |язык=en |автор=Belco, Victoria<!--was small caps-->}} * {{книга |год=2007 |заглавие=Absolute War: Soviet Russia in the Second World War |место=N. Y. |издательство={{Нп3|Alfred A. Knopf}} |isbn=978-0-375-41086-4 |ref=Bellamy |язык=en |автор=Bellamy, Chris T.<!--was small caps-->}} * {{книга |год=1943 |заглавие=The Middle East: Crossroads of History |место=N. Y. |издательство=[[W. W. Norton & Company]] |ref=Ben-Horin |язык=en |автор=Ben-Horin, Eliahu<!--was small caps-->}} * {{книга |год=1996 |заглавие=Central and Eastern Europe, 1944–1993: Detour from the Periphery to the Periphery |место=Cambridge |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-55066-6 |ref=Berend |язык=en |автор={{Нп3|Iván T. Berend|Berend, Ivan T.<!--was small caps-->|en|Iván T. Berend}}}} * {{книга |год=1991 |заглавие=Recreating Japanese Women, 1600–1945 |место=Berkeley & Los Angeles, CA |издательство=[[University of California Press]] |isbn=978-0-520-07017-2 |ref=Bernstein |язык=en |автор={{Нп3|Gail Lee Bernstein|Bernstein, Gail Lee<!--was small caps-->|en|Gail Lee Bernstein}}}} * {{книга |год=2007 |заглавие=Currents in American History: A Brief History of the United States |место=Armonk, {{N. Y.}} |издательство={{Нп3|M. E. Sharpe}} |isbn=978-0-7656-1821-4 |ref=Bilhartz |язык=en |автор=Bilhartz, Terry D.<!--was small caps-->; Elliott, Alan C.}} * {{книга |год=1999 |заглавие=Endgame in NATO's Enlargement: The Baltic States and Ukraine |место=Westport, CT |издательство=[[Greenwood Publishing Group]] |isbn=978-0-275-96363-7 |ref=Bilinsky |язык=en |автор=Bilinsky, Yaroslav<!--was small caps-->}} * {{книга |год=2000 |заглавие=Hirohito and the Making of Modern Japan |место=N. Y. |издательство=[[HarperCollins]] |isbn=978-0-06-019314-0 |ref=Bix |язык=en |автор={{Нп3|Herbert P. Bix|Bix, Herbert P.<!--was small caps-->|en|Herbert P. Bix}}}} * {{книга |год=2003 |заглавие=World War Two: A Military History |место=Abingdon and {{N. Y.}} |издательство=[[Routledge]] |isbn=978-0-415-30534-1 |ref=Black |язык=en |автор={{Нп3|Jeremy Black (historian)|Black, Jeremy<!--was small caps-->|en|Jeremy Black (historian)}}}} * {{книга |год=2006 |заглавие=Mussolini and Fascist Italy |издание=3rd |место=Abingdon and {{N. Y.}} |издательство=[[Routledge]] |isbn=978-0-415-26206-4 |ref=Blinkhorn |язык=en |автор=Blinkhorn, Martin<!--was small caps-->}} * {{книга |год=2001 |заглавие=Warship Boneyards |ссылка=https://archive.org/details/warshipboneyards0000bonn |место=Osceola, WI |издательство={{Нп3|The Quarto Group|MBI Publishing Company|en|The Quarto Group}} |isbn=978-0-7603-0870-7 |ref=Bonner |язык=en |автор=Bonner, Kit<!--was small caps-->; Bonner, Carolyn}} * {{книга |год=2005 |часть=The United States, the Cold War, and the colour line |заглавие=''In Melvyn P. Leffler and David S. Painter,&nbsp;eds.,'' Origins of the Cold War: An International History ''(pp.&nbsp;317–332)'' |издание=2nd |место=Abingdon & New York,&nbsp;NY |издательство=[[Routledge]] |isbn=978-0-415-34109-7 |ref=Borstelmann |язык=en |автор=Borstelmann, Thomas<!--was small caps-->}} * {{книга |заглавие=The Cambridge History of the Second World War Volume 2: Politics and Ideology |серия=The Cambridge History of the Second World War (3 vol) |место=[[Кембридж|Cambridge]] |язык=en |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |страницы=313—314 |год=2015 |ссылка=http://universitypublishingonline.org/cambridge/histories/subject_title_list.jsf?subjectCode=15&heading=Warfare&tSort=title+closed&aSort=author+default_list&ySort=year+default_list |ref=Bosworth |автор=Bosworth, Richard; Maiolo, Joseph}} * {{книга |год=2002 |заглавие=The British Army 1939–45, Volume 3: The Far East |место=Oxford |издательство=[[Osprey Publishing]] |isbn=978-1-84176-238-8 |ref=Brayley |язык=en |автор=Brayley, Martin J.<!--was small caps-->}} * {{книга |год=1998 |заглавие=The Strategic Air War Against Germany, 1939–1945 |место=London and Portland, OR |издательство=[[Taylor & Francis|Frank Cass Publishers]] |isbn=978-0-7146-4722-7 |ref=CITEREFBBSU1998 |язык=en |автор=British Bombing Survey Unit<!--was small caps-->}} * {{книга |год=1999 |заглавие=The Avoidable War: Pierre Laval and the Politics of Reality, 1935–1936 |ссылка=https://archive.org/details/avoidablewar0000brod |место=New Brunswick,&nbsp;NJ |издательство={{Нп3|Transaction Publishers}} |isbn=978-0-7658-0622-2 |ref=Brody |язык=en |автор=Brody, J.&nbsp;Kenneth<!--was small caps-->}} * {{книга |год=2004 |заглавие=The Road to Oran: Anglo-French Naval Relations, September 1939 – July 1940 |место=London & New York,&nbsp;NY |издательство={{Нп3|Frank Cass}} |isbn=978-0-7146-5461-4 |ref=Brown |язык=en |автор=Brown, David<!--was small caps-->}} * {{книга |год=2006 |заглавие=Europe's Troubled Peace, 1945–2000 |место=Oxford & Malden, MA |издательство=[[Wiley-Blackwell|Blackwell Publishing]] |isbn=978-0-631-22162-3 |ref=Buchanan |язык=en |автор=Buchanan, Tom<!--was small caps-->}} * {{книга |год=2001 |заглавие=Battle of Wits: The Complete Story of Codebreaking in World War II |ссылка=https://archive.org/details/battleofwitscomp0000unse |место=London |издательство=[[Penguin Books]] |isbn=978-0-14-028105-7 |ref=Budiansky |язык=en |автор={{Нп3|Stephen Budiansky|Budiansky, Stephen<!--was small caps-->|en|Stephen Budiansky}}}} * {{книга |год=2003 |заглавие=The Logic of Political Survival |место=Cambridge,&nbsp;MA |издательство=[[MIT Press]] |isbn=978-0-262-02546-1 |ref=Bruce |язык=en |автор={{Нп3|Bruce Bueno de Mesquita|Bueno de Mesquita, Bruce<!--was small caps-->|en|Bruce Bueno de Mesquita}}; Smith, Alastair; Siverson, Randolph M.; {{Нп3|James D. Morrow|Morrow, James D.|en|James D. Morrow}}}} * {{книга |год=2005 |заглавие=Italian Politics: Adjustment Under Duress |издательство=[[Polity IV|polity]] |isbn=978-0-7456-1298-0 |ref=Bull |язык=en |автор=Bull, Martin J.<!--was small caps-->; Newell, James L.}} * {{книга |год=1990 |заглавие=Hitler: A Study in Tyranny |место=L. |издательство=*[[Penguin Books]] |isbn=978-014013564-0 |ref=Bullock |язык=en |автор={{Нп3|Alan Bullock|Bullock, Alan|en|Alan Bullock}}}} * {{книга |год=1995 |заглавие=Concepts in Submarine Design |место=Cambridge |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-55926-3 |ref=Burcher |язык=en |автор=Burcher, Roy<!--was small caps-->; Rydill, Louis}} * {{книга |год=2002 |заглавие=Communism in History and Theory: Asia, Africa, and the Americas |ссылка=https://archive.org/details/communisminhisto0000busk |место=Westport, CT |издательство=[[Greenwood Publishing Group|Praeger Publishers]] |isbn=978-0-275-97733-7 |ref=Busky |язык=en |автор=Busky, Donald F.<!--was small caps-->}} * {{книга |год=2006 |заглавие=Democracy in Europe: A History |место=Oxford & Malden&nbsp;MA |издательство=[[Wiley-Blackwell|Blackwell Publishing]] |isbn=978-1-4051-1131-7 |ref=Canfora |язык=en |автор={{Нп3|Luciano Canfora|Canfora, Luciano<!--was small caps-->|en|Luciano Canfora}}}} * {{статья |заглавие=America Faces the War: A Study in Public Opinion |издание={{Нп3|Public Opinion Quarterly}} |том=4 |номер=3 |страницы=387—407 |jstor=2745078 |doi=10.1086/265420 |ref=Cantril |язык=en |автор=Cantril, Hadley<!--was small caps--> |год=1940 |тип=journal}} * {{книга |год=1997 |заглавие=The Rape of Nanking: The Forgotten Holocaust of World War II |место=N. Y. |издательство=[[Basic Books]] |isbn=978-0-465-06835-7 |ref=Chang |язык=en |автор={{Нп3|Iris Chang|Chang, Iris<!--was small caps-->|en|Iris Chang}}}} * {{книга |год=2006 |заглавие=France During World War II: From Defeat to Liberation |место=N. Y. |издательство={{Нп3|Fordham University Press}} |isbn=978-0-8232-2562-0 |ref=Christofferson |язык=en |автор=Christofferson, Thomas R.<!--was small caps-->; Christofferson, Michael S.}} * {{книга |год=2001 |заглавие=Russia's Bitter Path to Modernity: A History of the Soviet and Post-Soviet Eras |ссылка=https://archive.org/details/russiasbitterpat0000chub |место=London & New York,&nbsp;NY |издательство=[[Continuum International Publishing Group|Continuum]] |isbn=978-0-8264-1350-5 |ref=Chubarov |язык=en |автор=Chubarov, Alexander<!--was small caps-->}} * {{книга |год=1992 |часть=The Military Dimension, 1942-1945 |заглавие=''In James&nbsp;C. Hsiung and Steven&nbsp;I. Levine, eds.,'' China's Bitter Victory: War with Japan, 1937-45 ''(pp.&nbsp;157–184)'' |место=Armonk, NY |издательство={{Нп3|M. E. Sharpe}} |isbn=978-1-56324-246-5 |ref=Ch'i |язык=en |автор=Ch'i, Hsi-Sheng<!--was small caps-->}} * {{статья |заглавие=Another look at the Poles and Poland during World War II |издание={{Нп3|The Polish Review}} |том=55 |номер=1 |страницы=123—143 |jstor=25779864 |ref=Cienciala |язык=en |тип=journal |автор=Cienciala, Anna M.<!--was small caps--> |год=2010}} * {{книга |год=2002 |заглавие=A Concise History of Greece |ссылка=https://archive.org/details/concisehistoryof00clog_0 |издание=2nd |место=Cambridge |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-80872-9 |ref=Clogg |язык=en |автор={{Нп3|Richard Clogg|Clogg, Richard<!--was small caps-->|en|Richard Clogg}}}} * {{книга |год=2003 |заглавие=Chinese Capitalists in Japan's New Order: The Occupied Lower Yangzi, 1937-1945 |место=Berkeley & Los Angeles, CA |издательство=[[University of California Press]] |isbn=978-0-520-23268-6 |ref=Coble |язык=en |автор=Coble, Parks M.<!--was small caps-->}} * {{книга |год=2003 |заглавие=The Second World War (4): The Mediterranean 1940–1945 |место=Oxford |издательство=[[Osprey Publishing]] |isbn=978-1-84176-539-6 |ref=Collier |язык=en |автор=Collier, Paul<!--was small caps-->}} * {{книга |год=2000 |заглавие=Germany 1919–45 |ссылка=https://archive.org/details/germany1919450000coll |место=Oxford |издательство={{Нп3|Heinemann (publisher)|Heinemann|en|Heinemann (publisher)}} |isbn=978-0-435-32721-7 |ref=Collier |язык=en |автор=Collier, Martin<!--was small caps-->; Pedley, Philip}} * {{книга |год=2004 |заглавие=The Story of the Second World War |издательство=Brassey's |isbn=978-1-57488-741-9 |ref=Commager |язык=en |автор=Commager, Henry Steele<!--was small caps-->}} * {{статья |заглавие=The Volunteer Armies of Northeast China |ссылка=https://www.questia.com/googleScholar.qst?docId=5000186948 |издание={{Нп3|History Today}} |том=43 |accessdate=2012-05-06 |ref=Coogan |язык=en |автор=Coogan, Anthony<!--was small caps--> |год=1993 |тип=magazine}} * {{книга |год=1997 |заглавие=What Happened Where: A Guide to Places and Events in Twentieth-Century History |место=London |издательство=[[Университетский колледж Лондона|University College London]] |isbn=978-1-85728-532-1 |ref=Cook |язык=en |автор=Cook, Chris<!--was small caps-->; Bewes, Diccon}} * {{книга |год=2001 |заглавие=The Reader's Companion to Military History |ссылка=https://archive.org/details/readerscompanion0000unse_x0k0 |место=Boston, MA |издательство={{Нп3|Houghton Mifflin Harcourt|Houghton Mifflin Company|en|Houghton Mifflin Harcourt}} |isbn=978-0-618-12742-9 |ref=harv |язык=en |ответственный={{Нп3|Robert Cowley|Cowley, Robert<!--was small caps-->|en|Robert Cowley}}; {{Нп3|Geoffrey Parker (historian)|Parker, Geoffrey|en|Geoffrey Parker (historian)}}}} * {{книга |год=2007 |заглавие=After Tamerlane: The Rise & Fall of Global Empires 1400–2000 |место=London |издательство=[[Penguin Books]] |isbn=978-0-14-101022-9 |ref=Darwin |язык=en |автор=Darwin, John<!--was small caps-->}} * {{книга |заглавие=The Death and Life of Germany: An Account of the American Occupation |год=1999 |издательство={{Нп3|University of Missouri Press}} |isbn=978-0-8262-1249-8 |ref=Davidson |язык=en |автор=Davidson, Eugene<!--was small caps-->}} * {{книга |год=2006 |заглавие=Europe at War 1939–1945: No Simple Victory |ссылка=https://archive.org/details/europeatwar193910000davi |место=London |издательство=[[Macmillan Publishers|Macmillan]] |isbn=9780333692851 |oclc=70401618 |страницы=ix+544 pages |ref=Davies |язык=en |автор={{Нп3|Norman Davies|Davies, Norman<!--was small caps-->|en|Norman Davies}}}} * {{книга |год=2001 |заглавие=The Oxford Companion to World War II |ссылка=https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_y4p2 |место=Oxford |издательство=[[Издательство Оксфордского университета|Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-860446-4 |ref=harv |язык=en |ответственный={{Нп3|I. C. B. Dear|Dear, I. C. B.<!--was small caps-->|en|I. C. B. Dear}}; {{Нп3|M. R. D. Foot|Foot, M. R. D.|en|M. R. D. Foot}}}} * {{книга |год=1993 |часть=The Marshall Plan: History's Most Successful Structural Adjustment Program |заглавие=''In Rudiger Dornbusch, Wilhelm Nölling and Richard Layard, eds.,'' Postwar Economic Reconstruction and Lessons for the East Today ''(pp.&nbsp;189–230)'' |место=Cambridge, Massachusetts |издательство=[[MIT Press]] |isbn=978-0-262-04136-2 |ref=J. |язык=en |автор={{Нп3|J. Bradford DeLong|DeLong, J. Bradford<!--was small caps-->|en|J. Bradford DeLong}}; {{Нп3|Barry Eichengreen|Eichengreen, Barry|en|Barry Eichengreen}}}} * {{книга |год=1986 |заглавие=War Without Mercy: Race and Power in the Pacific War |место={{N. Y.}} |издательство={{Нп3|Pantheon Books}} |isbn=978-0-394-50030-0 |ref=Dower |язык=en |автор={{Нп3|John W. Dower|Dower, John W.<!--was small caps-->|en|John W. Dower}}}} * {{книга |год=2003 |заглавие=In the Service of the Emperor: Essays on the Imperial Japanese Army |место=Lincoln,&nbsp;NE |издательство={{Нп3|University of Nebraska Press}} |isbn=978-0-8032-6638-4 |ref=Drea |язык=en |автор=Drea, Edward J.<!--was small caps-->}} * {{статья |заглавие=Story of an Ordinary Massacre: Civitella della Chiana, 29 June, 1944 |издание={{Нп3|Law and Literature (journal)|Cardozo Studies in Law and Literature||Law and Literature (journal)}} |страницы=153—169 |jstor=743479 |ref=de |том=3 |номер=2 |doi=10.1525/lal.1991.3.2.02a00030 |язык=en |тип=journal |автор=de Grazia, Victoria<!--was small caps-->; Paggi, Leonardo}} * {{книга |год=1998 |заглавие=Caught Between Roosevelt & Stalin: America's Ambassadors to Moscow |место=Lexington,&nbsp;KY |издательство=[[University Press of Kentucky]] |isbn=978-0-8131-2023-2 |ref=Dunn |язык=en |автор=Dunn, Dennis J.<!--was small caps-->}} * {{книга |год=1986 |часть=Nationalist China during the Sino-Japanese War 1937–1945 |заглавие=''In John&nbsp;K. Fairbank and Denis Twitchett,&nbsp;eds.,'' The Cambridge History of China, Volume 13: Republican China 1912–1949, Part 2 |место=Cambridge |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-24338-4 |ref=Eastman |язык=en |автор=Eastman, Lloyd E.<!--was small caps-->}} * {{статья |заглавие=Soviet Repression Statistics: Some Comments |ссылка=http://artukraine.com/old/famineart/SovietCrimes.pdf |издание=[[Europe-Asia Studies]] |том=54 |номер=7 |страницы=1151—1172 |jstor=826310 |doi=10.1080/0966813022000017177 |ref=Ellman |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121122071204/http://artukraine.com/old/famineart/SovietCrimes.pdf |archivedate=2012-11-22 |язык=en |автор={{Нп3|Ellman, Michael<!--was small caps-->|Ellman, Michael<!--was small caps-->||Michael Ellman}} |год=2002 |тип=journal}} [https://web.archive.org/web/20130115023408/http://www.docstoc.com/docs/81203576/Soviet-Repression-Statistics-Some-Comments Copy] * {{статья |заглавие=Soviet Deaths in the Great Patriotic War: A Note |ссылка=http://sovietinfo.tripod.com/ELM-War_Deaths.pdf |издание=[[Europe-Asia Studies]] |том=46 |номер=4 |страницы=671—680 |jstor=152934 |doi=10.1080/09668139408412190 |ref=CITEREFEllmanMaksudov1994 |pmid=12288331 |язык=en |автор=Maksudov, S. |год=1994 |тип=journal}} * {{книга |год=2002 |заглавие=Rethinking International Organization: Deregulation and Global Governance |место={{L.}} and {{N. Y.}} |издательство=[[Routledge]] |isbn=978-0-415-19540-9 |ref=Emadi-Coffin |язык=en |автор=Emadi-Coffin, Barbara<!--was small caps-->}} * {{книга |год=2001 |часть=Moskalenko |заглавие=Stalin's Generals |страницы=137—154 |место=L. |издательство=[[Weidenfeld & Nicolson|Phoenix Press]] |isbn=978-1-84212-513-7 |ref=Erickson |язык=en |автор={{Нп3|John Erickson (historian)|Erickson, John<!--was small caps-->|en|John Erickson (historian)}} |ответственный=[[Шукман, Гарольд|Shukman, Harold]]}} * {{книга |год=2003 |заглавие=The Road to Stalingrad |место=London |издательство={{Нп3|Orion Publishing Group|Cassell Military|en|Orion Publishing Group}} |isbn=978-0-304-36541-8 |ref=CITEREFErickson2003 |язык=en |автор=}} * {{книга |год=2012 |заглавие=Kaigun: Strategy, Tactics, and Technology in the Imperial Japanese Navy |место=Annapolis, MD |издательство=[[Военно-морской институт США|United States Naval Institute]] |isbn=978-1-59114-244-7 |ref=Evans |язык=en |автор=Evans, David C.<!--was small caps-->; Peattie, Mark R.}} * {{книга |год=2008 |заглавие=The Third Reich at War |место=London |издательство={{Нп3|Penguin Group|Allen Lane|en|Penguin Group}} |isbn=978-0-7139-9742-2 |ref=Evans |язык=en |автор=[[Эванс, Ричард Джон|Richard J. Evans]]}} * {{книга |год=2006 |заглавие=China: A New History |издание=2nd |место=Cambridge,&nbsp;MA |издательство=[[Издательство Гарвардского университета|Harvard University Press]] |isbn=978-0-674-01828-0 |ref=John |язык=en |автор={{Нп3|John K. Fairbank|Fairbank, John King<!--was small caps-->|en|John K. Fairbank}}; {{Нп3|Merle Goldman|Goldman, Merle|en|Merle Goldman}}}} * {{статья |заглавие=Yes, Prime Minister: Barbarossa, Whipcord, and the Basis of British Grand Strategy, Autumn 1941 |издание={{Нп3|The Journal of Military History|Journal of Military History||The Journal of Military History}} |том=57 |номер=4 |страницы=599—625 |jstor=2944096 |doi=10.2307/2944096 |ref=Farrell |язык=en |тип=journal |автор=Farrell, Brian P.<!--was small caps--> |год=1993}} * {{книга |год=2006 |заглавие=The War of the World: Twentieth-Century Conflict and the Descent of the West |издательство={{Нп3|Penguin Group|Penguin|en|Penguin Group}} |isbn=978-0-14-311239-6 |ref=Ferguson |язык=en |автор=[[Фергюсон, Нил (историк)|Niall Ferguson]]}} * {{книга |год=2011 |заглавие=Children of the Holocaust |место=Mankato, MN |издательство={{Нп3|Capstone Publishers|Compass Point Books|en|Capstone Publishers}} |isbn=9780756543907 |ref=Fitzgerald |язык=en |автор=Fitzgerald, Stephanie<!--was small caps-->}} * {{книга |год=2012 |заглавие=The Illustrated Timeline of Military History |место=New York |издательство={{Нп3|Rosen Publishing|The Rosen Publishing Group|en|Rosen Publishing}} |isbn=9781448847945 |ref=Forrest |язык=en |автор=Forrest, Glen<!--was small caps-->; Evans, Anthony; Gibbons, David}} * {{книга |год=2005 |часть=The Ultimate Horror: Reflections on Total War and Genocide |заглавие=''In Roger Chickering, Stig Förster and Bernd Greiner,&nbsp;eds.,'' A World at Total War: Global Conflict and the Politics of Destruction, 1937–1945 ''(pp.&nbsp;53–68)'' |место=Cambridge |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-83432-2 |ref=Förster |язык=en |автор=Förster, Stig<!--was small caps-->; Gessler, Myriam}} * {{книга |год=2002 |заглавие=Adenauer's Germany and the Nazi Past: The Politics of Amnesty and Integration |ссылка=https://archive.org/details/adenauersgermany00frei |место=New York,&nbsp;NY |издательство=[[Издательство Колумбийского университета|Columbia University Press]] |isbn=978-0-231-11882-8 |ref=Frei |язык=en |автор=Frei, Norbert<!--was small caps-->}} * {{книга |год=2004 |заглавие=The Eclipse of the Big Gun: The Warship 1906–1945 |место=London |издательство={{Нп3|Conway Publishing|Conway Maritime Press|en|Conway Publishing}} |isbn=978-0-85177-953-9 |ref=harv |язык=en |ответственный=Gardiner, Robert<!--was small caps-->; Brown, David K.}} * {{статья |заглавие=The Soviet Manchurian Campaign, August 1945 |издание={{Нп3|The Journal of Military History|Military Affairs||The Journal of Military History}} |том=33 |номер=2 |страницы=312—336 |jstor=1983926 |doi=10.2307/1983926 |ref=Garthoff |язык=en |автор={{Нп3|Garthoff, Raymond L.<!--was small caps-->|Garthoff, Raymond L.<!--was small caps-->||Raymond L. Garthoff}} |год=1969 |тип=journal}} * {{книга |год=1988 |заглавие=Chinese-Soviet Relations, 1937–1945: The Diplomacy of Chinese Nationalism |место=New York,&nbsp;NY |издательство=[[Издательство Оксфордского университета|Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-505432-3 |ref=Garver |язык=en |автор=Garver, John W.<!--was small caps-->}} * {{cite encyclopedia |last=Gilbert |first=Martin |authorlink=Martin Gilbert |title=Final Solution |pages=285–292 |editor-last1=Dear |editor-first1=Ian |editor-last2=Foot |editor-first2=Richard D. |year=2001 |encyclopedia=The Oxford Companion to World War II |location=Oxford, UK |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-280670-3 |ref=harv}} * {{книга |заглавие=Second World War |ссылка=https://archive.org/details/secondworldwar00gilb_0 |год=1989 |место=London |издательство=[[Weidenfeld & Nicolson|Weidenfeld and Nicolson]] |isbn=978-0-297-79616-9 |ref=Gilbert |язык=en |автор={{Нп3|Martin Gilbert|Gilbert, Martin|en|Martin Gilbert}}}} * {{статья |заглавие=Soviet Defensive Tactics at Kursk, July 1943 |ссылка=http://www-cgsc.army.mil/carl/resources/csi/glantz2/glantz2.asp |том=CSI Report No. 11 |издательство=Combined Arms Research Library |oclc=278029256 |accessdate=2013-07-15 |ref=Glantz |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080306082607/http://www-cgsc.army.mil/carl/resources/csi/glantz2/glantz2.asp |archivedate=2008-03-06 |язык=en |автор={{Нп3|Glantz, David M.<!--was small caps-->|Glantz, David M.<!--was small caps-->||David Glantz}} |год=1986}} * {{книга |год=1989 |заглавие=Soviet Military Deception in the Second World War |место=Abingdon and New York, NY |издательство={{Нп3|Frank Cass}} |isbn=978-0-7146-3347-3 |ref=CITEREFGlantz1989 |язык=en |автор=}} * {{книга |год=1998 |заглавие=When Titans Clashed: How the Red Army Stopped Hitler |ссылка=https://archive.org/details/whentitansclashe00glan_0 |место=Lawrence, KS |издательство={{Нп3|University Press of Kansas}} |isbn=978-0-7006-0899-7 |ref=CITEREFGlantz1998 |язык=en |автор=}} * {{cite web|author=|date=2001|title=The Soviet-German War 1941–45 Myths and Realities: A Survey Essay|url=http://www.strom.clemson.edu/publications/sg-war41-45.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110709141048/http://www.strom.clemson.edu/publications/sg-war41-45.pdf|archivedate=2011-07-09|ref=CITEREFGlantz2001}} * {{книга |год=2002 |заглавие=The Battle for Leningrad: 1941–1944 |ссылка=https://archive.org/details/battleforleningr00glan |место=Lawrence,&nbsp;KS |издательство={{Нп3|University Press of Kansas}} |isbn=978-0-7006-1208-6 |ref=CITEREFGlantz2002 |язык=en |автор=}} * {{статья |заглавие=August Storm: The Soviet Strategic Offensive in Manchuria |ссылка=http://www-cgsc.army.mil/carl/resources/csi/glantz3/glantz3.asp |том=Leavenworth Papers |издательство=Combined Arms Research Library |oclc=78918907 |accessdate=2013-07-15 |ref=CITEREFGlantz2005 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080302130751/http://www-cgsc.army.mil/carl/resources/csi/glantz3/glantz3.asp |archivedate=2008-03-02 |язык=en |тип=journal |автор= |год=2005}} * {{книга |год=2004 |заглавие=World War II: Europe |ссылка=https://archive.org/details/worldwariieurope0000gold |место=Minneapolis |издательство={{Нп3|Lerner Publishing Group|Lerner Publications|en|Lerner Publishing Group}} |isbn=978-0-8225-0139-8 |ref=Goldstein |язык=en |автор=Goldstein, Margaret J.<!--was small caps-->}} * {{книга |год=2004 |часть=The greatest military armada ever launched |заглавие=''In Jane Penrose, ed.,'' The D-Day Companion ''(pp.&nbsp;127-144)'' |ссылка=https://archive.org/details/ddaycompanion00jane |место=Oxford |издательство=[[Osprey Publishing]] |isbn=978-1-84176-779-6 |ref=Gordon |язык=en |автор={{Нп3|Andrew Gordon (naval historian)|Gordon, Andrew<!--was small caps-->|en|Andrew Gordon (naval historian)}}}} * {{книга |год=2012 |заглавие=The Holocaust in Italian Culture, 1944–2010 |место=Stanford, CA |издательство=[[Stanford University Press]] |isbn=978-0-8047-6346-2 |ref=Gordon |язык=en |автор=Gordon, Robert S. C.<!--was small caps-->}} * {{книга |год=1995 |часть=A Service Vindicated, 1939–1946 |заглавие=''In J. R. Hill, ed.,'' The Oxford Illustrated History of the Royal Navy ''(pp.&nbsp;348–380)'' |место=Oxford |издательство=[[Издательство Оксфордского университета|Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-211675-8 |ref=Grove |язык=en |автор=Grove, Eric J.<!--was small caps-->}} * {{книга |год=2001 |заглавие=Modern Japan: A Historical Survey |ссылка=https://archive.org/details/modernjapanhisto00hane_0 |издание=3rd |место=Boulder, CO |издательство=[[Westview Press]] |isbn=978-0-8133-3756-2 |ref=Hane |язык=en |автор=Hane, Mikiso<!--was small caps-->}} * {{книга |год=1997 |заглавие=Containing Coexistence: America, Russia, and the "Finnish Solution" |ссылка=https://archive.org/details/containingcoexis0000hanh_d8n8 |место=Kent,&nbsp;OH |издательство={{Нп3|Kent State University Press}} |isbn=978-0-87338-558-9 |ref=Hanhimäki |язык=en |автор=Hanhimäki, Jussi M.<!--was small caps-->}} * {{книга |год=2002 |заглавие=Factories of Death: Japanese Biological Warfare, 1932-1945, and the American Cover-up |издание=2nd |место={{L.}} and {{N. Y.}}|издательство=[[Routledge]] |isbn=978-0-415-93214-1 |ref=Harris |язык=en |автор={{Нп3|Sheldon H. Harris|Harris, Sheldon H.<!--was small caps-->|en|Sheldon H. Harris}}}} * {{книга |год=1998 |часть=The economics of World War II: an overview |заглавие=In Mark Harrison, ed., ''The Economics of World War II: Six Great Powers in International Comparison'' (pp.&nbsp;1-42) |место=Cambridge |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-62046-8 |ref=Harrison |язык=en |автор=Harrison, Mark<!--was small caps-->}} * {{книга |год=2000 |заглавие=The German Soldier in World War II |ссылка=https://archive.org/details/germansoldierinw0000hart |место=Osceola, WI |издательство={{Нп3|The Quarto Group|MBI Publishing Company|en|The Quarto Group}} |isbn=978-1-86227-073-2 |ref=Hart |язык=en |автор=Hart, Stephen<!--was small caps-->; Hart, Russell; Hughes, Matthew}} * {{статья |заглавие=Did Hitler Want a World Dominion? |издание={{Нп3|Journal of Contemporary History}} |том=13 |номер=1 |страницы=15—32 |jstor=260090 |doi=10.1177/002200947801300102 |ref=Hauner |язык=en |автор=Hauner, Milan<!--was small caps--> |год=1978 |тип=journal}} * {{книга |год=1992 |заглавие=Kursk 1943: The Tide Turns in the East |место=Oxford |издательство=[[Osprey Publishing]] |isbn=978-1-85532-211-0 |ref=Healy |язык=en |автор=Healy, Mark<!--was small caps-->}} * {{книга |год=2007 |заглавие=Carriers in Combat: The Air War at Sea |ссылка=https://archive.org/details/carriersincombat0000hear |место=Mechanicsburg, PA |издательство={{Нп3|Stackpole Books}} |isbn=978-0-8117-3398-4 |ref=Hearn |язык=en |автор=Hearn, Chester G.<!--was small caps-->}} * {{книга |год=2010 |заглавие=Sexual Violence against Jewish Women During the Holocaust |место=Lebanon, NH |издательство={{Нп3|University Press of New England}} |isbn=9781584659044 |ref=Hedgepeth |язык=en |автор=Hedgepeth, Sonja<!--was small caps-->; Saidel, Rochelle}} * {{книга |год=2005 |заглавие=Poland in World War II: An Illustrated Military History |место={{N. Y.}} |издательство={{Нп3|Hippocrene Books}} |isbn=978-0-7818-1004-3 |ref=Hempel |язык=en |автор=Hempel, Andrew<!--was small caps-->}} * {{книга |год=1994 |часть=Labor as spoils of conquest, 1933–1945 |заглавие=In David F. Crew, ed., ''Nazism and German Society, 1933-1945'' (pp.&nbsp;219-273) |место={{L.}} and {{N. Y.}} |издательство=[[Routledge]] |isbn=978-0-415-08239-6 |ref=Herbert |язык=en |автор={{Нп3|Ulrich Herbert|Herbert, Ulrich<!--was small caps-->|en|Ulrich Herbert}}}} * {{статья |заглавие=The Nazi Extermination Camps and the Ally to the East. Could the Red Army and Air Force Have Stopped or Slowed the Final Solution? |издание={{Нп3|Kritika (journal)|Kritika: Explorations in Russian and Eurasian History||Kritika (journal)}} |том=4 |номер=4 |страницы=913—930 |doi=10.1353/kri.2003.0059 |ref=Herf |язык=en |тип=journal |автор={{Нп3|Herf, Jeffrey<!--was small caps-->|Herf, Jeffrey<!--was small caps-->||Jeffrey Herf}} |год=2003}} * {{книга |заглавие=The War Behind The Eastern Front: The Soviet Partisan Movement In North-West Russia 1941-1944 |место={{L.}} & {{N. Y.}} |издательство={{Нп3|Frank Cass}} |год=2005 |isbn=978-0-7146-5711-0 |ref=Hill |язык=en |автор=Hill, Alexander<!--was small caps-->}} * {{книга |год=2008 |заглавие=Italy's Sorrow: A Year of War 1944–45 |место=L. |издательство=[[HarperCollins|HarperPress]] |isbn=978-0-00-717645-8 |ref=Holland |язык=en |автор=Holland, James<!--was small caps-->}} * {{книга |год=2006 |заглавие=Rulers and Victims: The Russians in the Soviet Union |ссылка=https://archive.org/details/rulersvictimsrus00hosk |место=Cambridge, Massachusetts |издательство=[[Издательство Гарвардского университета|Harvard University Press]] |isbn=978-0-674-02178-5 |ref=Hosking |язык=en |автор=Hosking, Geoffrey A.<!--was small caps-->}} * {{книга |год=2004 |заглавие=Workers at War: Labor in China's Arsenals, 1937–1953 |место=Stanford, CA |издательство=[[Stanford University Press]] |isbn=978-0-8047-4896-4 |ref=Howard |язык=en |автор=Howard, Joshua H.<!--was small caps-->}} * {{книга |год=1971 |заглавие=History of The Sino-Japanese War (1937-1945) 2nd Ed |id=ASIN B00005W210 |издательство=Chung Wu Publishers |ref=Hsu |язык=en |автор=Hsu, Long-hsuen<!--was small caps-->; Chang, Ming-kai}} * {{книга |год=2006 |часть=Pacifism |заглавие=''In Lawrence&nbsp;D. Kritzman and Brian&nbsp;J. Reilly,&nbsp;eds.,'' The Columbia History Of Twentieth-Century French Thought'' (pp.&nbsp;76-78) |ссылка=https://archive.org/details/columbiahistoryo2006unse |место={{N. Y.}} |издательство=[[Издательство Колумбийского университета|Columbia University Press]] |isbn=978-0-231-10791-4 |ref=Ingram |язык=en |автор=Ingram, Norman<!--was small caps-->}} * {{книга |год=1981 |заглавие=Power and Culture: The Japanese-American War, 1941-1945 |место=Cambridge,&nbsp;MA |издательство=[[Издательство Гарвардского университета|Harvard University Press]] |isbn=978-0-674-69580-1 |ref=Iriye |язык=en |автор={{Нп3|Akira Iriye|Iriye, Akira<!--was small caps-->|en|Akira Iriye}}}} * {{книга |год=2006 |заглавие=The British Empire and the Second World War |место={{L.}} & {{N. Y.}} |издательство=[[Continuum International Publishing Group|Hambledon Continuum]] |isbn=978-1-85285-417-1 |ref=Jackson |язык=en |автор={{Нп3|Ashley Jackson (historian)|Jackson, Ashley<!--was small caps-->|en|Ashley Jackson (historian)}}}} * {{книга |год=2004 |заглавие=Resisting Rebellion: The History And Politics of Counterinsurgency |место=Lexington,&nbsp;KE |издательство=[[University Press of Kentucky]] |isbn=978-0-8131-2339-4 |ref=Joes |язык=en |автор=Joes, Anthony James<!--was small caps-->}} * {{книга |год=2001 |заглавие=The Italian Army 1940–45, Volume&nbsp;2: Africa 1940–43 |место=Oxford |издательство=[[Osprey Publishing]] |isbn=978-1-85532-865-5 |ref=Jowett |язык=en |автор=Jowett, Philip S.<!--was small caps-->}} * {{книга |год=2002 |заглавие=The Japanese Army, 1931-45 |место=Oxford |издательство=[[Osprey Publishing]] |isbn=978-1-84176-353-8 |ref=CITEREFJowettAndrew2002 |язык=en |автор=Andrew, Stephen}} * {{книга |год=2001 |часть=Kuznetzov |заглавие=In Harold Shukman,&nbsp;ed.,'' Stalin's Generals ''(pp.&nbsp;109–116) |место=London |издательство=[[Weidenfeld & Nicolson|Phoenix Press]] |isbn=978-1-84212-513-7 |ref=Jukes |язык=en |автор=Jukes, Geoffrey<!--was small caps-->}} * {{книга |год=1999 |заглавие=The Rage of Nations |место=Grand Rapids,&nbsp;MI |издательство={{Нп3|William B. Eerdmans Publishing Company}} |isbn=978-0-8028-4455-2 |ref=Kantowicz |язык=en |автор=Kantowicz, Edward R.<!--was small caps-->}} * {{книга |год=2000 |заглавие=Coming Apart, Coming Together |ссылка=https://archive.org/details/comingapartcomin0000kant |место=Grand Rapids,&nbsp;MI |издательство={{Нп3|William B. Eerdmans Publishing Company}} |isbn=978-0-8028-4456-9 |ref={{sfnRef|Kantowicz|2000}} |язык=en |автор=}} * {{книга |год=1990 |часть=The historical perspective |заглавие=''In Alex Pravda and Peter J. Duncan,&nbsp;eds.,'' Soviet-British Relations Since the 1970s |место=Cambridge |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-37494-1 |ref=Keeble |язык=en |автор=[[Кибл, Кёртис|Keeble, Curtis]]}} * {{книга |год=1997 |заглавие=The Second World War |ссылка=https://archive.org/details/secondworldwar0000keeg |место=London |издательство=[[Random House|Pimlico]] |isbn=978-0-7126-7348-8 |ref=Keegan |язык= |автор=[[Киган, Джон|Keegan, John]]}} * {{книга |год=2001 |заглавие=[[Свобода от страха (книга Кеннеди)|Freedom from Fear: The American People in Depression and War, 1929–1945]] |издательство=[[Издательство Оксфордского университета|Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-514403-1 |ref=Kennedy |язык=en |автор=[[Кеннеди, Дэвид Майкл (историк)|Kennedy, David M.]]}} * {{книга |год=1995 |заглавие=Stalin's Cold War: Soviet Strategies in Europe, 1943-56 |место=Manchester |издательство=[[Manchester University Press]] |isbn=978-0-7190-4201-0 |ref=Kennedy-Pipe |язык=en |автор=Kennedy-Pipe, Caroline<!--was small caps-->}} * {{книга |год=2001 |заглавие=Hitler, 1936-1945: Nemesis |место=New York,&nbsp;NY |издательство=[[W. W. Norton & Company]] |isbn=978-0-393-04994-7 |ref=Kershaw |язык=en |автор=[[Кершоу, Ян|Ian Kershaw]]}} * {{книга |год=2007 |заглавие=Fateful Choices: Ten Decisions That Changed the World, 1940–1941 |место=London |издательство=[[Penguin Books|Allen Lane]] |isbn=978-0-7139-9712-5 |ref=CITEREFKershaw2007 |язык=en |автор=}} * {{книга |год=2001 |заглавие=Germany 1858–1990: Hope, Terror, and Revival |ссылка=https://archive.org/details/germany18581990h0000kits |место=Oxford |издательство=[[Издательство Оксфордского университета|Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-913417-5 |ref=Kitson |язык=en |автор=Kitson, Alison<!--was small caps-->}} * {{статья |заглавие=Understanding Competitive Interactions: The U.S. Commercial Aircraft Market |издание=Journal of Managerial Issues |том=9 |номер=1 |страницы=13—361 |jstor=40604127 |ref=Klavans |язык=en |тип=journal |автор=Klavans, Richard A.<!--was small caps-->; Di Benedetto, C. Anthony; Prudom, Melanie J. |год=1997}} * {{статья |заглавие=Hitler's Strike for Tikhvin |издание={{Нп3|The Journal of Military History|Military Affairs||The Journal of Military History}} |том=47 |номер=3 |страницы=122—128 |jstor=1988082 |doi=10.2307/1988082 |ref=Kleinfeld |язык=en |автор=Kleinfeld, Gerald R.<!--was small caps--> |год=1983 |тип=journal}} * {{статья |заглавие=Hitler's 'Programme' and the Genesis of Operation 'Barbarossa' |издание={{Нп3|The Historical Journal}} |том=26 |номер=4 |страницы=891—920 |jstor=2639289 |ref=Koch |язык=en |тип=journal |автор=Koch, H. W.<!--was small caps--> |год=1983}} * {{книга |год=1990 |заглавие=The Politics of War: The World and United States Foreign Policy, 1943–1945 |ссылка=https://archive.org/details/politicsofwarwor00kolkrich |место=New York,&nbsp;NY |издательство=[[Random House]] |isbn=978-0-679-72757-6 |ref=Kolko |язык=en |автор={{Нп3|Gabriel Kolko|Kolko, Gabriel<!--was small caps-->|en|Gabriel Kolko}}}} * {{книга |год=2001 |заглавие=Tobruk 1941: Rommel's Opening Move |место=Oxford |издательство=[[Osprey Publishing]] |isbn=978-1-84176-092-6 |ref=Laurier |язык=en |автор=Laurier, Jim<!--was small caps-->}} * {{книга |год=2002 |часть=The Nanking Massacre Reassessed: A Study of the Sino-Japanese Controversy over the Factual Number of Massacred Victims |заглавие=''In Robert Sabella, Fei Fei Li and David Liu, eds.,'' Nanking 1937: Memory and Healing ''(pp.&nbsp;47–74)'' |место=Armonk, NY |издательство={{Нп3|M. E. Sharpe}} |isbn=978-0-7656-0816-1 |ref=Lee |язык=en |автор=Lee, En-han<!--was small caps-->}} * {{книга |год=2010 |заглавие=The Cambridge History of the Cold War ''(3 volumes)'' |место=Cambridge |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-83938-9 |ref=harv |язык=en |ответственный={{Нп3|Melvyn P. Leffler|Leffler, Melvyn P.<!--was small caps-->|en|Melvyn P. Leffler}}; {{Нп3|Odd Arne Westad|Westad, Odd Arne|en|Odd Arne Westad}}}} * {{книга |год=1992 |заглавие=The Strategic Bombing of Germany, 1940–1945 |место=Westport, CT |издательство=[[Greenwood Publishing Group|Praeger]] |isbn=978-0-275-94319-6 |ref=Levine |язык=en |автор=Levine, Alan J.<!--was small caps-->}} * {{книга |год=1953 |часть=Japanese Plans and American Defenses |ссылка часть=http://www.history.army.mil/books/wwii/5-2/5-2_29.htm |заглавие=The Fall of the Philippines |ссылка=http://www.history.army.mil/books/wwii/5-2/5-2_Contents.htm |место=Washington, DC |издательство={{Нп3|US Government Printing Office}} |id=Library of Congress Catalogue Card Number: 53-63678 |ref=Lewis |язык=en |автор=Lewis, Morton<!--was small caps--> |ответственный=Greenfield, Kent Roberts}} * {{книга |год=1996 |заглавие=Does Conquest Pay?: The Exploitation of Occupied Industrial Societies |ссылка=https://archive.org/details/doesconquestpaye0000libe |место=Princeton, NJ |издательство=[[Princeton University Press]] |isbn=978-0-691-02986-3 |ref=Liberman |язык=en |автор=Liberman, Peter<!--was small caps-->}} * {{книга |заглавие=History of the Second World War |издание=4th |издательство=Pan |место=London |isbn=9780330237703 |ref=Liddell Hart |язык=en |автор=Liddell Hart, Basil |год=1977}} * {{книга |год=2004 |заглавие=The Second World War: Ambitions to Nemesis |место=London & New York, NY |издательство=[[Routledge]] |isbn=978-0-415-22404-8 |ref=Lightbody |язык=en |автор=Lightbody, Bradley<!--was small caps-->}} * {{книга |год=2001 |заглавие=Brown-, Green- and Blue-Water Fleets: the Influence of Geography on Naval Warfare, 1861 to the Present |место=Westport, CT |издательство=[[Greenwood Publishing Group|Praeger]] |isbn=978-0-275-96486-3 |ref=Lindberg |язык=en |автор=Lindberg, Michael<!--was small caps-->; Todd, Daniel}} * {{книга |год=2002 |заглавие=Italian Foreign Policy 1870–1940 |место=L. |издательство=[[Routledge]] |isbn=978-0-415-26681-9 |ref=Lowe |язык=en |автор=Lowe, C.&nbsp;J.<!--was small caps-->; Marzari, F.}} * {{книга |год=2010 |заглавие=The Chinese Civil War 1945-49 |место=Oxford |издательство=[[Osprey Publishing]] |isbn=978-1-84176-671-3 |ref=Lynch |язык=en |автор=Lynch, Michael<!--was small caps-->}} * {{книга |год=1997 |заглавие=Rommel: Battles and Campaigns |место=Cambridge,&nbsp;MA |издательство=[[Da Capo Press]] |isbn=978-0-306-80786-2 |ref=Macksey |язык=en |автор={{Нп3|Kenneth Macksey|Macksey, Kenneth<!--was small caps-->|en|Kenneth Macksey}}}} * {{книга |год=1992 |заглавие=The United States and World War II |место=Boulder, CO |издательство=[[Westview Press]] |isbn=978-0-8133-0437-3 |ref=Maddox |язык=en |автор=Maddox, Robert James<!--was small caps-->}} * {{книга |год=1994 |заглавие=The United States and the Caribbean: Challenges of an Asymmetrical Relationship |ссылка=https://archive.org/details/unitedstatescari0000main_s1y8 |место=Boulder,&nbsp;CO |издательство=[[Westview Press]] |isbn=978-0-8133-2241-4 |ref=Maingot |язык=en |автор=Maingot, Anthony P.<!--was small caps-->}} * {{книга |год=1988 |заглавие=The Fate of Nations: The Search for National Security in the Nineteenth and Twentieth Centuries |ссылка=https://archive.org/details/isbn_9780521357906 |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |страницы=[https://archive.org/details/isbn_9780521357906/page/96 96] |isbn=978-0-521-35790-6 |ref=Mandelbaum |язык=en |автор=Mandelbaum, Michael<!--was small caps-->}} * {{книга |год=2005 |заглавие=The Pacific War Companion: From Pearl Harbor to Hiroshima |ссылка=https://archive.org/details/pacificwarcompan0000mars |место=Oxford |издательство=[[Osprey Publishing]] |isbn=978-1-84176-882-3 |ref=Marston |язык=en |автор=Marston, Daniel<!--was small caps-->}} * {{книга |год=1990 |заглавие=Japanese Relations with Vietnam, 1951–1987 |ссылка=https://archive.org/details/japaneserelation0000shir |место=Ithaca,&nbsp;NY |издательство={{Нп3|Cornell Southeast Asia Program|SEAP Publications|en|Cornell Southeast Asia Program}} |isbn=978-0-87727-122-2 |ref=Masaya |язык=en |автор=Masaya, Shiraishi<!--was small caps-->}} * {{статья |заглавие=The United States, the Soviet Union, and the Far Eastern War, 1941–1945 |издание={{Нп3|Pacific Historical Review}} |том=24 |номер=2 |страницы=153—174 |jstor=3634575 |doi=10.2307/3634575 |ref=May |язык=en |тип=journal |автор={{Нп3|May, Ernest R.<!--was small caps-->|May, Ernest R.<!--was small caps-->||Ernest May (historian)}} |год=1955}} * {{книга |год=2008 |заглавие=Hitler's Empire: Nazi Rule in Occupied Europe |ссылка=https://archive.org/details/hitlersempirehow0000mazo |место=L. |издательство={{Нп3|Penguin Group|Allen Lane|en|Penguin Group}} |isbn=978-1-59420-188-2 |ref=Mazower |язык=en |автор={{Нп3|Mark Mazower|Mazower, Mark<!--was small caps-->|en|Mark Mazower}}}} * {{книга |год=1990 |часть=The Battle of the Atlantic |заглавие=''In John Gooch, ed.,'' Decisive Campaigns of the Second World War ''(pp.&nbsp;45–66)'' |место=Abingdon |издательство={{Нп3|Frank Cass}} |isbn=978-0-7146-3369-5 |ref=Milner |язык=en |автор={{Нп3|Marc Milner|Milner, Marc<!--was small caps-->|en|Marc Milner}}}} * {{статья |заглавие=The End of the Blitzkrieg |издание={{Нп3|The Economic History Review}} |том=16 |номер=3 |страницы=499—518 |jstor=2592851 |doi=10.2307/2592851 |ref=Milward |язык=en |автор=Milward, A. S.<!--was small caps--> |год=1964 |тип=journal}} * {{книга |год=1992 |заглавие=War, Economy, and Society, 1939–1945 |место=Berkeley,&nbsp;CA |издательство=[[Калифорнийский университет|University of California]] Press |isbn=978-0-520-03942-1 |ref=CITEREFMilward1992 |язык=en |автор=}} * {{книга |год=1993 |часть=Reconstruction and the UK Postwar Welfare State: False Start and New Beginning |заглавие=''In Rudiger Dornbusch, Wilhelm Nölling and Richard Layard, eds.,'' Postwar Economic Reconstruction and Lessons for the East Today ''(pp.&nbsp;115–138)'' |место=Cambridge, Massachusetts |издательство=[[MIT Press]] |isbn=978-0-262-04136-2 |ref=Minford |язык=en |автор={{Нп3|Patrick Minford|Minford, Patrick<!--was small caps-->|en|Patrick Minford}}}} * {{книга |год=2007 |заглавие=United Nations in the Twenty-First Century |ссылка=https://archive.org/details/unitednationsin20000ming |издание=3rd |место=Boulder, CO |издательство=[[Westview Press]] |isbn=978-0-8133-4346-4 |ref=Mingst |язык=en |автор=Mingst, Karen A.<!--was small caps-->; Karns, Margaret P.}} * {{книга |год=2007 |заглавие=From Roosevelt to Truman: Potsdam, Hiroshima, and the Cold War |место=N. Y. |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-86244-8 |ref=Miscamble |язык=en |автор=Miscamble, Wilson D.<!--was small caps-->}} * {{книга |год=2007 |заглавие=Rommel's Desert War: The Life and Death of the Afrika Korps |место=Mechanicsburg, PA |издательство={{Нп3|Stackpole Books}} |isbn=978-0-8117-3413-4 |ref=Mitcham |язык=en |автор=Mitcham, Samuel W.<!--was small caps-->}} * {{книга |заглавие=Forgotten Ally: China's World War II, 1937–1945 |издательство={{Нп3|Mariner Books}} |год=2014 |isbn=978-0544334502 |ref=Mitter |язык=en |автор={{Нп3|Rana Mitter|Mitter, Rana|en|Rana Mitter}}}} * {{книга |год=2007 |заглавие=Desert Raiders: Axis and Allied Special Forces 1940–43 |место=Oxford |издательство=[[Osprey Publishing]] |isbn=978-1-84603-006-2 |ref=Molinari |язык=en |автор=Molinari, Andrea<!--was small caps-->}} * {{книга |год=2002 |заглавие=History of United States Naval Operations in World War II, Volume&nbsp;14: Victory in the Pacific, 1945 |место=Champaign,&nbsp;IL |издательство=[[Издательство Иллинойсского университета|University of Illinois Press]] |isbn=978-0-252-07065-5 |ref=Morison |язык=en |автор=[[Samuel Eliot Morison|Morison, Samuel Eliot]]}} * {{книга |год=1983 |заглавие=Strategy for Defeat: The Luftwaffe, 1933–1945 |ссылка=http://www.ibiblio.org/hyperwar/AAF/AAF-Luftwaffe/ |место={{Нп3|Maxwell Air Force Base}}, AL |издательство={{Нп3|Air University Press}} |isbn=978-1-4294-9235-5 |ref=Murray |язык=en |автор={{Нп3|Williamson Murray|Murray, Williamson<!--was small caps-->|en|Williamson Murray}}}} * {{книга |год=2001 |заглавие=A War to Be Won: Fighting the Second World War |место=Cambridge,&nbsp;MA |издательство=[[Издательство Гарвардского университета|Harvard University Press]] |isbn=978-0-674-00680-5 |ref=CITEREFMurrayMillett2001 |язык=en |автор=Millett, Allan Reed}} * {{книга |год=1987 |заглавие=The Japanese Colonial Empire, 1895–1945 |место=Princeton,&nbsp;NJ |издательство=[[Princeton University Press]] |isbn=978-0-691-10222-1 |ref=Myers |язык=und |автор=Myers, Ramon<!--was small caps-->; Peattie, Mark}} * {{книга |год=2010 |часть=The Sovietization of Eastern Europe, 1944–1953 |заглавие=''In Melvyn&nbsp;P. Leffler and Odd Arne Westad,&nbsp;eds.,'' The Cambridge History of the Cold War, Volume&nbsp;I: Origins ''(pp.&nbsp;175–197)'' |место=Cambridge |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-83719-4 |ref=Naimark |язык=en |автор={{Нп3|Norman Naimark|Naimark|en|Norman Naimark}}; Norman<!--was small caps-->}} * {{книга |год=1992 |часть=Japan |заглавие=''In Martin Harrop, ed.,'' Power and Policy in Liberal Democracies ''(pp.&nbsp;49–70)'' |место=Cambridge |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-34579-8 |ref=Neary |язык=en |автор=Neary, Ian<!--was small caps-->}} * {{книга |год=2005 |заглавие=The Dieppe Raid: The Story of the Disastrous 1942 Expedition |ссылка=https://archive.org/details/diepperaidstoryo00robi |место=Bloomington, IN |издательство=[[Indiana University Press]] |isbn=978-0-253-34781-7 |ref=Neillands |язык=en |автор={{Нп3|Robin Neillands|Neillands, Robin<!--was small caps-->|en|Robin Neillands}}}} * {{книга |год=2000 |заглавие=The Columbia Guide to the Holocaust |место={{N. Y.}} |издательство=[[Издательство Колумбийского университета|Columbia University Press]] |isbn=978-0-231-11200-0 |ref=Niewyk |язык=en |автор=Niewyk, Donald L.<!--was small caps-->; Nicosia, Francis}} * {{книга |год=1994 |заглавие=War and Economy in the Third Reich |ссылка=https://archive.org/details/wareconomyinthir00over |место=New York, NY |издательство=[[Издательство Оксфордского университета|Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-820290-5 |ref=Overy |язык=en |автор=[[Овери, Ричард|Richard Overy]]}} * {{книга |год=1995 |заглавие=Why the Allies Won |место=London |издательство=[[Random House|Pimlico]] |isbn=978-0-712-67453-9 |ref=CITEREFOvery1995 |язык=en |автор=}} * {{книга |год=2004 |заглавие=The Dictators: Hitler's Germany, Stalin's Russia |ссылка=https://archive.org/details/dictators00rich |место={{N. Y.}} |издательство=[[W. W. Norton & Company]] |isbn=978-0-393-02030-4 |ref=CITEREFOvery2004 |язык=en |автор=}} * {{книга |год=1999 |заглавие=The Road to War |ссылка=https://archive.org/details/roadtowar00over |издание=2nd |место=L. |издательство=[[Penguin Books]] |isbn=978-0-14-028530-7 |ref=CITEREFOveryWheatcroft1999 |язык=en |автор=Wheatcroft, Andrew}} * {{книга |год=2001 |заглавие=Forgotten Battles: Italy's War of Liberation, 1943–1945 |место=Lanham,&nbsp;MD |издательство=[[Rowman & Littlefield|Lexington Books]] |isbn=978-0-7391-0195-7 |ref=O'Reilly |язык=en |автор=O'Reilly, Charles T.<!--was small caps-->}} * {{статья |заглавие=Oil and the American Century |ссылка=http://jah.oxfordjournals.org/content/99/1/24.full.pdf |издание=[[The Journal of American History]] |том=99 |номер=1 |страницы=24—39 |doi=10.1093/jahist/jas073 |ref=Painter |язык=en |автор={{Нп3|Painter, David S.<!--was small caps-->|Painter, David S.<!--was small caps-->||David S. Painter}} |год=2012 |тип=journal}} * {{книга |год=1998 |заглавие=War Beneath the Sea: Submarine Conflict During World War II |место=N. Y. |издательство=[[John Wiley & Sons|John Wiley]] |isbn=978-0-471-24945-0 |ref=Padfield |язык=en |автор=Padfield, Peter<!--was small caps-->}} * {{статья |заглавие=Why Japan Surrendered |издание=*{{Нп3|International Security}} |том=18 |номер=2 |страницы=154—201 |jstor=2539100 |doi=10.2307/2539100 |ref=Pape |язык=en |автор={{Нп3|Pape, Robert A.<!--was small caps-->|Pape, Robert A.<!--was small caps-->||Robert Pape}} |год=1993}} * {{книга |год=2004 |заглавие=Battle of the Bulge: Hitler's Ardennes Offensive, 1944–1945 |ссылка=https://archive.org/details/battleofbulgehit0000park |издание=New |место=Cambridge, Massachusetts |издательство=[[Da Capo Press]] |isbn=978-0-306-81391-7 |ref=Parker |язык=en |автор=Parker, Danny S.<!--was small caps-->}} * {{книга |год=2008 |заглавие=Franco and Hitler: Spain, Germany, and World War II |ссылка=https://archive.org/details/francohitlerspai0000payn |место=New Haven, CT |издательство=[[Издательство Йельского университета|Yale University Press]] |isbn=978-0-300-12282-4 |ref=Payne |язык=en |автор=[[Пейн, Стэнли|Stanley G. Payne]]}} * {{книга |год=1998 |заглавие=The History of Japan |ссылка=https://archive.org/details/historyofjapan00pere |место=Westport,&nbsp;CT |издательство=[[Greenwood Publishing Group]] |isbn=978-0-313-30296-1 |ref=Perez |язык=en |автор=Perez, Louis G.<!--was small caps-->}} * {{книга |год=1967 |заглавие=Money and Conquest: Allied Occupation Currencies in World War II |место=Baltimore, MD |издательство={{Нп3|Johns Hopkins University Press}} |isbn=978-0-8018-0530-1 |ref=Petrov |язык=en |автор=Petrov, Vladimir<!--was small caps-->}} * {{книга |год=2000 |заглавие=An A–Z of Modern Europe Since 1789 |место={{L.}} and {{N. Y.}}|издательство=[[Routledge]] |isbn=978-0-415-18597-4 |ref=Polley |язык=en |автор=Polley, Martin<!--was small caps-->}} * {{книга |год=2003 |заглавие=The Order Has Been Carried Out: History, Memory, and Meaning of a Nazi Massacre in Rome |место=Basingstoke & {{N. Y.}}|издательство=[[Palgrave Macmillan]] |isbn=978-1403980083 |ref=Portelli |язык=en |автор={{Нп3|Alessandro Portelli|Portelli, Alessandro<!--was small caps-->|en|Alessandro Portelli}}}} * {{книга |год=1998 |заглавие=Pacific Asia in the Global System: An Introduction |место=Oxford&nbsp;& Malden,&nbsp;MA |издательство=[[Wiley-Blackwell|Blackwell Publishers]] |isbn=978-0-631-20238-7 |ref=Preston |язык=en |автор=Preston, P.&nbsp;W.<!--was small caps-->}} * {{книга |год=2002 |заглавие=The Heart of War: On Power, Conflict and Obligation in the Twenty-First Century |место={{L.}} & {{N. Y.}} |издательство=[[Routledge]] |isbn=978-0-415-36960-2 |ref=Prins |язык=en |автор=Prins, Gwyn<!--was small caps-->}} * {{книга |год=1997 |часть='Strategic' concepts underlying the so-called Hirota foreign policy, 1933-7 |заглавие=''In Aiko Ikeo, ed.,'' Economic Development in Twentieth Century East Asia: The International Context ''(pp.&nbsp;100–120)'' |место={{L.}} and {{N. Y.}} |издательство=[[Routledge]] |isbn=978-0-415-14900-6 |ref=Radtke |язык=en |автор=Radtke, K. W.<!--was small caps-->}} * {{книга |год=2001 |часть=The War in the Pacific |заглавие=''In Horst Boog, Werner Rahn, Reinhard Stumpf and Bernd Wegner, eds.,'' Germany and the Second World War, Volume VI: The Global War ''(pp.&nbsp;191-298)'' |место=Oxford |издательство=[[Издательство Оксфордского университета|Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-822888-2 |ref=Rahn |язык=en |автор={{Нп3|Werner Rahn|Rahn, Werner<!--was small caps-->|en|Werner Rahn}}}} * {{книга |год=2006 |заглавие=Delusions of Intelligence: Enigma, Ultra, and the End of Secure Ciphers |ссылка=https://archive.org/details/delusionsofintel0000ratc |место=N. Y. |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-85522-8 |ref=Ratcliff |язык=en |автор=Ratcliff, R. A.<!--was small caps-->}} * {{книга |год=2004 |заглавие=The Devil's Disciples: Hitler's Inner Circle |ссылка=https://archive.org/details/devilsdisciplesh00read |место=N. Y. |издательство=[[W. W. Norton & Company]] |isbn=978-0-393-04800-1 |ref=Read |язык=en |автор=Read, Anthony<!--was small caps-->}} * {{книга |год=2002 |заглавие=The Fall Of Berlin |место=London |издательство=[[Random House|Pimlico]] |isbn=978-0-7126-0695-0 |ref=Read |язык=en |автор=Read, Anthony<!--was small caps-->; Fisher, David}} * {{книга |год=2005 |заглавие=Appeasement Reconsidered: Investigating the Mythology of the 1930s |издательство=DIANE Publishing |страницы=50 |isbn=978-1-58487-216-0 |ссылка=http://www.strategicstudiesinstitute.army.mil/pdffiles/PUB622.pdf |ref=Record |язык=en |автор=Record, Jeffery<!--was small caps-->}} * {{книга |год=2008 |заглавие=World War II Behind Closed Doors: Stalin, the Nazis and the West |место=L. |издательство={{Нп3|BBC Books}} |isbn=978-0-563-49335-8 |ref=Rees |язык=en |автор={{Нп3|Laurence Rees|Rees, Laurence<!--was small caps-->|en|Laurence Rees}}}} * {{книга |год=2004 |заглавие=The Brassey's Book of Military Blunders |издательство=Brassey's |isbn=978-1-57488-252-0 |ref=Regan |язык=en |автор=Regan, Geoffrey<!--was small caps-->}} * {{книга |год=1992 |заглавие=Moscow – The Turning Point: The Failure of Hitler's Strategy in the Winter of 1941–42 |место=Oxford |издательство=[[Berg Publishers|Berg]] |isbn=978-0-85496-695-0 |ref=Reinhardt |язык=en |автор={{Нп3|Klaus Reinhardt|Reinhardt, Klaus<!--was small caps-->|en|Klaus Reinhardt}}}} * {{книга |год=2006 |заглавие=From World War to Cold War: Churchill, Roosevelt, and the International History of the 1940s |издательство=[[Издательство Оксфордского университета|Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-928411-5 |ref=Reynolds |язык=en |автор={{Нп3|David Reynolds (English historian)|Reynolds, David<!--was small caps-->|en|David Reynolds (English historian)}}}} * {{книга |год=1992 |заглавие=Hitler's War Aims, Volume I: Ideology, the Nazi State, and the Course of Expansion |место=New York, NY |издательство=[[W. W. Norton & Company]] |isbn=978-0-393-00802-9 |ref=Rich |язык=en |автор=Rich, Norman<!--was small caps-->}} * {{книга |год=1992 |часть=France |заглавие=''In Martin Harrop, ed.,'' Power and Policy in Liberal Democracies ''(pp.&nbsp;23–48)'' |место=Cambridge |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-34579-8 |ref=Ritchie |язык=en |автор=Ritchie, Ella<!--was small caps-->}} * {{статья |заглавие=Planning for War: The Red Army and the Catastrophe of 1941 |ссылка=https://archive.org/details/sim_europe-asia-studies_1995-12_47_8/page/1293 |издание=[[Europe-Asia Studies]] |том=47 |номер=8 |страницы=1293—1326 |jstor=153299 |doi=10.1080/09668139508412322 |ref=Roberts |язык=en |тип=journal |автор=Roberts, Cynthia A.<!--was small caps--> |год=1995}} * {{книга |год=2006 |заглавие=Stalin's Wars: From World War to Cold War, 1939-1953 |место=New Haven,&nbsp;CT |издательство=[[Издательство Йельского университета|Yale University Press]] |isbn=978-0-300-11204-7 |ref=Roberts |язык=en |автор={{Нп3|Geoffrey Roberts|Roberts, Geoffrey<!--was small caps-->|en|Geoffrey Roberts}}}} * {{книга |год=1997 |заглавие=The Penguin History of Europe |ссылка=https://archive.org/details/penguinhistoryof00robe_1 |место=London |издательство=[[Penguin Books]] |isbn=978-0-14-026561-3 |ref=Roberts |язык=en |автор={{Нп3|John Roberts (historian)|Roberts, J. M.<!--was small caps-->|en|John Roberts (historian)}}}} * {{книга |год=2000 |заглавие=War in the Modern World |издание=Revised |место=Baltimore, MD |издательство={{Нп3|Johns Hopkins University Press}} |isbn=978-0-8018-6445-2 |ref=Ropp |язык=en |автор={{Нп3|Theodore Ropp|Ropp, Theodore<!--was small caps-->|en|Theodore Ropp}}}} * {{книга |год=1954 |заглавие=The War at Sea 1939–1945, Volume 1: The Defensive |ссылка=http://www.ibiblio.org/hyperwar/UN/UK/UK-RN-I/index.html |серия=History of the Second World War. United Kingdom Military Series |место=L. |издательство=[[Управление информации государственного сектора Великобритании|Office of Public Sector Information]] |ref=Roskill |язык=en |автор=Roskill, S. W.<!--was small caps-->}} * {{книга |год=1997 |заглавие=American War Plans, 1941-1945: The Test of Battle |место=Abingdon and {{N. Y.}} |издательство=[[Routledge]] |isbn=978-0-7146-4634-3 |ref=Ross |язык=en |автор=Ross, Steven T.<!--was small caps-->}} * {{книга |год=2002 |заглавие=World War II Pacific Island Guide: A Geo-Military Study |место=Westport, CT |издательство=[[Greenwood Publishing Group|Greenwood Press]] |isbn=978-0-313-31395-0 |ref=Rottman |язык=en |автор=Rottman, Gordon L.<!--was small caps-->}} * {{статья |заглавие=The Creation of Soviet Reserves and the 1941 Campaign |издание={{Нп3|The Journal of Military History|Military Affairs||The Journal of Military History}} |том=50 |номер=1 |страницы=21—8 |jstor=1988530 |doi=10.2307/1988530 |ref=Rotundo |язык=en |тип=journal |автор=Rotundo, Louis<!--was small caps--> |год=1986}} * {{книга |год=2001 |заглавие=Fortress Against the Sun: The B-17 Flying Fortress in the Pacific |место=Conshohocken, PA |издательство=Combined Publishing |isbn=978-1-58097-049-5 |ref=Salecker |язык=en |автор=Salecker, Gene Eric<!--was small caps-->}} * {{книга |год=2001 |заглавие=The Marshall Plan Fifty Years Later |место=London |издательство=[[Palgrave Macmillan]] |isbn=978-0-333-92983-4 |ref=harv |язык=en |ответственный=Schain, Martin A.<!--was small caps-->}} * {{книга |год=2000 |заглавие=Henry L. Stimson: The First Wise Man |место=Lanham,&nbsp;MD |издательство=[[Rowman & Littlefield]] |isbn=978-0-8420-2632-1 |ref=Schmitz |язык=en |автор=Schmitz, David F.<!--was small caps-->}} * {{статья |заглавие=The Defeat of the U-Boats during World War II |издание={{Нп3|Journal of Contemporary History}} |том=16 |номер=1 |страницы=119—129 |jstor=260619 |doi=10.1177/002200948101600107 |ref=Schofield |язык=en |автор=Schofield, B. B.<!--was small caps--> |год=1981 |тип=journal}} * {{книга |год=2011 |заглавие=In a Sea of Bitterness, Refugees during the Sino-Japanese War |ссылка=https://archive.org/details/inseaofbitternes0000scho |издательство=[[Издательство Гарвардского университета|Harvard University Press]] |isbn=978-0-6740-5988-7 |ref=Schoppa |язык=en |автор=Schoppa, R. Keith}} * {{статья |заглавие="Barbarossa": Surprise Attack and Communication |издание={{Нп3|Journal of Contemporary History}} |том=13 |номер=3 |страницы=555—583 |jstor=260209 |doi=10.1177/002200947801300308 |ref=Sella |язык=en |автор={{Нп3|Sella, Amnon<!--was small caps-->|Sella, Amnon<!--was small caps-->||Amnon Sella}} |год=1978 |тип=journal}} * {{статья |заглавие=Khalkhin-Gol: The Forgotten War |издание={{Нп3|Journal of Contemporary History}} |том=18 |номер=4 |страницы=651—687 |jstor=260307 |ref=CITEREFSella1983 |язык=en |автор= |год=1983 |тип=journal}} * {{книга |год=2007 |заглавие=Lithuania 1940: Revolution from Above |место=Amsterdam & {{N. Y.}} |издательство={{Нп3|Rodopi (publisher)|Rodopi|en|Rodopi (publisher)}} |isbn=978-90-420-2225-6 |ref=Senn |язык=en |автор={{Нп3|Alfred E. Senn|Senn, Alfred Erich<!--was small caps-->|en|Alfred E. Senn}}}} * {{книга |год=2000 |заглавие=World War II: Day by Day |место=Osceola,&nbsp;WI |издательство={{Нп3|The Quarto Group|MBI Publishing Company|en|The Quarto Group}} |isbn=978-0-7603-0939-1 |ref=Shaw |язык=en |автор=Shaw, Anthony<!--was small caps-->}} * {{статья |заглавие=The Fall of Berlin and the Rise of a Myth |издание={{Нп3|The Journal of Military History|Journal of Military History||The Journal of Military History}} |том=62 |номер=1 |страницы=135—154 |jstor=120398 |doi=10.2307/120398 |ref=Shepardson |язык=en |автор=Shepardson, Donald E.<!--was small caps--> |год=1998 |тип=journal}} * {{книга |год=1990 |заглавие=The Rise and Fall of the Third Reich: A History of Nazi Germany |место=N. Y. |издательство=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-0-671-72868-7 |ref=Shirer |язык=en |автор=[[Ширер, Уильям|William L. Shirer]]}} * {{книга |год=2003 |заглавие=What Hitler Knew: The Battle for Information in Nazi Foreign Policy |место=N. Y. |издательство=[[Издательство Оксфордского университета|Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-518261-3 |ref=Shore |язык=en |автор=Shore, Zachary<!--was small caps-->}} * {{книга |год=1956 |заглавие=Defeat into Victory |место=L. |издательство=Cassell |isbn=978-0-304-29114-4 |ref=Slim |язык=en |автор=Slim, William<!--was small caps-->}} * {{книга |год=1993 |заглавие=Russia and the World Economy: Problems of Integration |ссылка=https://archive.org/details/russiaworldecono00smit |место=L. |издательство=[[Routledge]] |isbn=978-0-415-08924-1 |ref=Smith |язык=en |автор=Smith, Alan<!--was small caps-->}} * {{книга |год=1994 |заглавие=The World's Wasted Wealth 2: Save Our Wealth, Save Our Environment |издательство=Institute for Economic Democracy |isbn=978-0-9624423-2-2 |ref=Smith |язык=en |автор=Smith, J.W.<!--was small caps-->}} * {{книга |год=2002 |заглавие=Pedestal: The Convoy That Saved Malta |издание=5th |место=[[Манчестер|Manchester]] |издательство=Goodall |isbn=978-0-907579-19-9 |ref=Smith |язык=. |автор=Smith, Peter C.<!--was small caps-->}} {{Refend}} == КъватӀисел регӀелал == * [https://www.kommersant.ru/doc/4074777 От Австралии до Японии: Все участники Второй мировой] // «Коммерсантъ»: газета. — 2019. — 29 августа. * [https://web.archive.org/web/20120413192959/http://warshistory.ru/vtoraya-mirovaya-vojna/ Вторая мировая война: Подробности сражений]. * [https://web.archive.org/web/20051028001550/http://www.ww2incolor.com/gallery/ww2incolor Цветные фотографии Второй мировой войны].{{ref-en}} * [http://wwii.sasgis.ru/ Аэрофотоснимки Второй мировой войны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120213070109/http://wwii.sasgis.ru/ |date=2012-02-13 }} * [https://web.archive.org/web/20170130123428/http://www.war-arms.ru/ Оружие, военная техника и форма Второй мировой войны]. * [https://westpoint.edu/academics/academic-departments/history/world-war-two-europe West Point Maps of the European War] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190323092741/https://westpoint.edu/academics/academic-departments/history/world-war-two-europe |date=2019-03-23 }} * [https://westpoint.edu/academics/academic-departments/history/world-war-two-asia West Point Maps of the Asian-Pacific War] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190323092715/https://westpoint.edu/academics/academic-departments/history/world-war-two-asia |date=2019-03-23 }} * [[s:Atlas of the World Battle Fronts in Semimonthly Phases to August 15 1945|Atlas of the World Battle Fronts (July 1943 to August 1945)]] * [https://atom.archives.sfu.ca/index.php/world-war-ii-propaganda-posters-collection Records of World War II propaganda posters are held by Simon Fraser University's Special Collections and Rare Books] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202042019/https://atom.archives.sfu.ca/index.php/world-war-ii-propaganda-posters-collection |date=2 February 2017 }} * [https://omniatlas.com/maps/europe/19390916/ Maps of World War II in Europe at Omniatlas] [[Категория:КӀиабилеб дунялалъулаб рагъ| ]]<!--please leave the empty space as standard--> [[Категория:Дунялалъулал рагъал]] [[Категория:Рагъ]] [[Категория:Видео клипал ругел макъалаби]] [[Категория:Глобалиял конфликтал]] [[Категория:ГӀурусгин турк рагъал]] [[Категория:Армения гӀахьаллъарал рагъал]] [[Категория:Австралия гӀахьаллъарал рагъал]] [[Категория:Азербайжан гӀахьаллъарал рагъал]] [[Категория:Белгия гӀахьаллъарал рагъал]] [[Категория:Боливия гӀахьаллъарал рагъал]] [[Категория:Бразилия гӀахьаллъарал рагъал]] [[Категория:Британ Гьиндустан гӀахьаллъарал рагъал]] [[Категория:Булгария гӀахьаллъарал рагъал]] [[Категория:Канада гӀахьаллъарал рагъал]] [[Категория:Коста-Рика гӀахьаллъарал рагъал]] [[Категория:Куба гӀахьаллъарал рагъал]] [[Категория:Франсия гӀахьаллъарал рагъал]] [[Категория:Германия гӀахьаллъарал рагъал]] [[Категория:Греция гӀахьаллъарал рагъал]] [[Категория:Гватемала гӀахьаллъарал рагъал]] [[Категория:Гьаити гӀахьаллъарал рагъал]] [[Категория:Гьондурас гӀахьаллъарал рагъал]] [[Категория:Ирландия гӀахьаллъарал рагъал]] [[Категория:Италия гӀахьаллъарал рагъал]] [[Категория:Япония гӀахьаллъарал рагъал]] [[Категория:Корея гӀахьаллъарал рагъал]] [[Категория:Либерия гӀахьаллъарал рагъал]] [[Категория:Малта гӀахьаллъарал рагъал]] [[Категория:Черногория гӀахьаллъарал рагъал]] [[Категория:Непал гӀахьаллъарал рагъал]] [[Категория:ЦӀияб Зеландия гӀахьаллъарал рагъал]] [[Категория:Никарагва гӀахьаллъарал рагъал]] [[Категория:Панама гӀахьаллъарал рагъал]] [[Категория:Португалия гӀахьаллъарал рагъал]] [[Категория:Родезия гӀахьаллъарал рагъал]] [[Категория:Румания гӀахьаллъарал рагъал]] [[Категория:Россия гӀахьаллъарал рагъал]] [[Категория:Сербия гӀахьаллъарал рагъал]] [[Категория:Жанубияб Африка гӀахьаллъарал рагъал]] [[Категория:Шри-Ланка гӀахьаллъарал рагъал]] [[Категория:Судан гӀахьаллъарал рагъал]] [[Категория:Тайван гӀахьаллъарал рагъал]] [[Категория:Таиланд гӀахьаллъарал рагъал]] [[Категория:Гьабсбургазул Монархия гӀахьаллъарал рагъал]] [[Категория:ГӀусманилазул Империя гӀахьаллъарал рагъал]] [[Категория:Синалъул Республика гӀахьаллъарал рагъал]] [[Категория:Океаниялъул пачалихъал ва халкъал гӀахьаллъарал рагъал]] [[Категория:Цолъараб Къиралат гӀахьаллъарал рагъал]] [[Категория:Цолъарал Штатал гӀахьаллъарал рагъал]] nndmcyi4w2adcw89xngopmo0an21u1c 0 15745 101286 100245 2026-09-07T13:05:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101286 wikitext text/x-wiki {{main|Аварал|Аваразул сияхӀ}} {{СияхӀ}} === Церехъаби ва сиясатчагӀи === * нуцалзаби [[Суракъат I]], ''[[ГӀандуникӀ I]]'' ва [[КӀудияв ГӀумахан]], * имамзаби [[Имам ГъазимухӀамад|ГъазимухӀамад]] ва [[Имам ХӀамзатбег|ХӀамзатбег]], * Шамилили наибзаби [[XIажи Мурад]], [[Ахъбердил МухӀамад (Ахъбердилав)|Ахъбердил МухӀамад]] ва [[МухӀамад-Амин (наиб)|МухӀамад-Амин]] * шейх [[Узун-ХӀажи]] СалтӀаса, * Имам Шамилил васасул вас [[СагӀид Шамил]], * имам [[ХӀоцоса Нажмудин]], * [[Дагъистан|Дагъистан Республика]]ялъул президент [[ГӀабдулатӀипов, ХӀажимурадил Рамазан|Рамазан ГӀабдулатӀипов]]. === Рагъул церехъаби === * царасул армиялъул генерал [[ГӀалиханов-Аварский, Макъсуд|Макъсуд ГӀалиханов-Аварский]], * ГӀусманияб империялъул фельдмаршал, ГӀиракъалъул губернатор [[Фазил-паша Дагъистанлы]], * советияб армиялъул генерал-полковник [[МухӀамад Танкаев]], === ГӀалимзаби=== * ГӀарабистал ** ''Къудукьа МухӀамад Мусалав'', ** ''ГӀаймакиса Абубакар'', ** ''Гьидалъа Ибрагьим-ХӀажи'', * турк диналъул гӀалимзаби ** ''КӀикӀуниса Шерефеддин'', ** ''Омер Зияудин Бинатлы'', ** ''Мехмед Захит Котку'', * космонавт-испытатель МАП СССР и заслуженный лётчик-испытатель РФ [[МухӀамад ТӀолбоев]], * профессор-археолог [[МухӀамадов, ХӀажил Мурад|Мурад МухӀамадов]]. * [[ГӀалиев, Гьиматил Шамил|Шамил ГӀалиев]], конструктор ракетной техники и общественный деятель === Искусствоялъул устарзаби === [[Файл:Gamzatov Rasul.jpg|180px|thumb|left|ХӀамзатил Расул]] * художник-политэмигрант [[Мусаясул Халилбег]] (''Halil Beg Mussayassul''), участвовавший в спасении советских военнопленных из концлагерей Германии. * шагӀирзаби ** ''Хьаргабиса Бегилав'', ** ''Ругъжаса Элдарилав'', ** ''БакьагьичӀиса ЧӀанкӀа'', ** [[ХъахӀабросолъа МахӀмуд]], ** [[ЦӀадаса ХӀамзат]], ** [[ХӀамзатил Расул]], ** [[ГӀалалло ГӀалиев]], * турк журналист ва прозаик ''Эртугърул Шевкет Аварогълу''. * [[ГӀумаров, Сахратулал Юсуп|Юсуп ГӀумаров]] — заслуженный артист Республики Дагестан, актёр. == 100 тарихалда лъалкӀ тарал Аварал == # [[Алмалуса МахӀмуд-апанди]] XIX гӀ. # [[Ангъидаса Халил]] ХӀХ гӀ. # [[Анцухъа Гелега]] XVIII гӀ. # [[Анцухъа Шагьав]] XIX гӀ. # [[Аргъваниса Шамхалил ГӀабдулатӀип]] XX гӀ. # [[Асахъа Геху (Кихка Цунтинский)]] XVIII гӀ. # [[Багинуса ШугӀайб-апанди]] XIX гӀ. # [[БакьагьечӀиса ЧӀанкӀа]] XIX гӀ. # [[БежтӀаса СултӀан-МухӀамад]] XIX гӀ. # [[Билканса Абу-Валид ал-Балахи]] XII гӀ. # [[Богьнодаса (Гьиндиса) Ших-ШагӀбан]] XIX гӀ. # [[Болъихъа ИсмагӀил]] XIX гӀ. # [[Буртинаса Гъайирбег]] XIX гӀ. # [[Имам ГъазимухӀамад|Генуса Имам ГъазимухӀамад]] XIX гӀ. # [[Имам Шамил|Генуса Имам Шамил]] XIX гӀ. # [[Гиничукьа ХӀайдарбег]] XIX гӀ. # [[ГӀаймакиса Абубакар]] XVIII гӀ. # [[ГӀандиса ГӀалимирза]] XV гӀ. # [[ГӀириса КӀудияв ТӀалхӀат]] XVII гӀ. # [[ГӀободаса ШагӀбан-къади]] XVII гӀ. # [[ГӀурадаса Ибрагьим-хӀажи]] XVIII гӀ. # [[Гъолодаса НухӀиязул МалламухӀамад]] XVII гӀ. # [[Гьигьалъа ГъазимухӀамадил МухӀамад]] ХӀХ-ХХ гӀ. # [[Гьигьалъа ИманмухӀамад]] XIX гӀ. # [[Гьонодаса МухӀамадамин]] XIX гӀ. # [[ГьоцӀцӀалъа ГӀалисканди]] XVIII гӀ. # [[ГьоцӀцӀалъа Имам ХӀамзат-бег]] XIX гӀ. # [[Дугъри нуцал]] XVII гӀ. # [[Илисуса ХӀажигъа]] ХӀХ гӀ. # [[Илусуса ГӀалисултан (ГӀали-паша)]] XVIII гӀ. # [[Илусуса Даниял-бег]] XIX гӀ. # [[Инхоса ГӀалихӀажи]] XIX гӀ. # [[Кидероса Жабу]] XIX гӀ. # [[КӀатӀихъа Къацаразул БитӀракъил МухӀамадгӀали]] XIX г. # [[КӀикӀуниса Шарапудин]] XIX гӀ. # [[КӀкӀаратӀаса ГъалбацӀ-дибир]] XIX гӀ. # [[КӀкӀаратӀаса Муэтдин Джамал ГӀараби]] XX гӀ. # [[КӀкӀаратӀаса Теталав]] XVIII гӀ. # [[КӀудияв ГӀумахан]] XVIII гӀ. # [[Кудалиса ХӀасан]] XVIII гӀ. # [[КъабахчӀолиса КъантӀал Рамазан]] XX гӀ. # [[Къарахъа МухӀамадтӀагьир]] XIX гӀ. # [[КъахӀиса ХӀасан-апанди]] XX гӀ. # [[Къедиса Алдамилав]] XVIII гӀ. # [[Къелеса ГӀали]] XVII гӀ. # [[Къудукьа Мусал МухӀамад]] ХVӀӀ-ХVШ гӀ. # [[Кьахъа (ЧӀарадаса) Маниласул МухӀамад]] ХVӀӀ-ХVIII гӀ. # [[Кьохъа Салман]] XVIII гӀ. # [[Магьдазул АхӀмадхан II-в]] XVIII гӀ. # [[МахӀамалросулӀа Анцухъазул ГӀали]] XX гӀ. # [[МачӀадаса ХӀадис]] XVIII г. # [[МелъелтӀаса]] Хъарагъишил ТӀурурав]] XVIII гӀ. # [[Миякьа ГӀадул ГӀумархӀажи]] ХӀХ-ХХ гӀ. # [[Мокъокъса Ибрагьим]] XIX гӀ. # [[МохӀоса ХӀажил МухӀамад]] XX гӀ. # [[МохӀоса Дамадан]] ХVӀӀ-ХVӀӀӀ гӀ. # [[Муниса ГӀабдусалам]] XVIII гӀ. # [[Рочиса МухӀамадамин (Хъазахъилав)]] XVII гӀ. # [[Ругъжаса ГӀанхил Марин]] XIX гӀ. # [[Ругъжаса Элдарилав]] XIX гӀ. # [[Ругьжаса Даниялил ГӀабдурахӀман]] XX гӀ. # [[СалтӀаса Узун-хӀажи]] XX гӀ. # [[Сугъралъа ГӀабдурахӀман-хӀажи]] XIX гӀ. # [[Сугъралъа Имам МухӀамад-хӀажи]] XIX гӀ. # [[Суракъат нуцал]] XI гӀ. # [[Талануса ГӀарабазул Балакиши]] XIX гӀ. # [[Ташазул ГӀиса-апанди]] ХӀХ-ХХ гӀ. # [[ТӀелекьа Кьебед-МухӀамад]] XIX гӀ. # [[ТӀиндиса ГӀаличул МухӀамад]] XIX гӀ. # [[ТӀиндиса Денга]] XVIII гӀ. # [[Унсоколоса ДахӀададал МахӀач]] XX гӀ. # [[Унсоколоса Эдел Малачилав]] XVIII гӀ. # [[Урмаса ИсхӀакъ]] XIX гӀ. # [[УхӀлиса ГӀалисултӀан]] XVIII гӀ. # [[ХӀариколоса Лачинилав]] ХӀХ гӀ. # [[Харахьиса ТӀайгиб]] XVI гӀ. # [[ХӀоцоса Нажмудин]] XX гӀ. # [[Хунзахъа Ахъбердил МухӀамад]] XIX гӀ. # [[Хунзахъа Дибиркъади]] XVIII гӀ. # [[Хунзахъа ХӀажимурад]] XIX гӀ. # [[Хуштадаса Мусалав]] XVIII гӀ. # [[Хъараниса ИсмагӀил]] XVI гӀ. # [[ХъахӀабросулӀа МахӀмуд]] ХӀХ-ХХ гӀ. # [[Хъваршиса Загъалав]] XIX гӀ. # [[ЦӀадаса ХӀамзат]] ХӀХ-ХХ гӀ. # [[ЦӀадаса ХӀамзатил Расул]] XX гӀ. # [[ЧӀикӀаса СагӀид-апанди]] ХХ-ХХӀ гӀ. # [[Чолодаса (МачӀада) ХӀажи-Удурат]] XV гӀ. # [[ЧӀарахъа ГӀадалав Ибрагьим]] XVIII гӀ. # [[Талануса Халил]] XVIII гӀ. # [[ЧӀарахъа МалламухӀамад]] XVIII гӀ. # [[ЧӀарахъа Ших-ШагӀбан]] XVIII гӀ. # [[Талануса ГӀабдула]] XVIII гӀ. # [[ЧӀохъа ГӀалихӀажи]] XIX гӀ. # [[ЧӀохъа Мавразул МухӀамадмирза]] XX гӀ. # [[ЧӀохъа Мусаясул]] Халил-бег]] XX гӀ. # [[ЧӀохъа МухӀамадпазил-паша]] ХӀХ-ХХ гӀ. # [[Чукакса ГӀагаразул Аслан-бег]] XX гӀ. # [[ГьаркӀасуса Асилдар]] ХVI гӀ. # [[Билканса Маммус]] ХӀI-XIII гӀ. === Спортсменал === * Грекгун-рималъул стилалъул профессионалиял гугарухъаби ** ТӀелекьа ''МухӀамад-Мама Махтилаев'' «Сали-Сулейман» «Дагъистаналъул гъалбац»-ин жинда абулев, дунялалъул чемпион) ** КӀикӀуниса ''ГӀусман'' (Иван Поддубный къезавурав), 207 сантиметразул гӀелалъул атлет, * Эркенаб стилалъул профессионалиял гугарухъаби ** [[ГӀалиев, Зуркъанаил ГӀали|ГӀали ГӀалиев]], ** [[МахӀач МуртазгӀалиев]], ** Эркенаб гугариялъул Олимпиял чемпионал: *** ''Мустафа Дагъистанлы'' (ункъго нухалъ дунялалъул чемпион), *** [[Загъалав ГӀабдулбеков]], *** ''ХӀажимурад МухӀамадов'', *** ''Мурад ГӀумаханов'', *** [[МуртазгӀалиев, СагӀид МухӀамадил|СагӀид МуртгӀазалиев]], *** [[Батиров, ГӀалавдинил Мавлет|Мавлет Батыров]], * UFC-ялъул рагъухъан [[НурмухӀамадов, ГӀабдулманапил ХӀабиб|ХӀабиб НурмухӀамадов]]. * Дзю-доялъул дунялалъул чемпион ''ГӀабдулхӀажи Баркалаев'', * КӀицӀул профессионалияб гугариялъул дунялалъул чемпион МухӀамадхан ХӀамзатханов («Волк-хан»), * Боксалъул Олимпиял хӀаязул меседилав призёр [[ХӀайдарбегов ХӀайдарбег ГӀабдулал|ХӀайдарбег ХӀайдарбегов]], * Кикбоксингалъул кӀицӀул дунялалъул чемпион [http://www.tsumada.ru/?f=avb&k=1&id=000076038126 Шамиль МухӀамадов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201105231721/http://www.tsumada.ru/?f=avb&k=1&id=000076038126 |date=2020-11-05 }}, * Профессоналияб боксалъул дунялалъул чемпион [[Ибрагьимов, МухӀамадсалихӀил СултӀан-АхӀмад|СултӀан Ибрагьимов]], * Тайскияб боксалъул дунялалъул чемпион ''МухӀамад ИсмагӀилов'', * [[MMA|КъагӀидаби гьечӀел рагъул]] дунялалъул чемпион [[МухӀамадов, Ибрагьим|Ибрагьим МухӀамадов]], * ЩуцӀул дунялалъул чемпион [[ХӀусен ХӀайбулаев]], * [[Азарбижан]]алъул спортсмен, Паралимпиял хӀаязул чемпион [[Олохан Мусаев]]. * [[Азарбижан]]алъул гугарухъан [[Мурад Базаров]] * [[Азарбижан]]алъул гугарухъан [[Расул Чунаев]] * [[Гезал Зутова]] 99ek163s2xywqefuosnrmogak34t2dd 0 15840 101363 100562 2026-09-07T13:18:33Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101363 wikitext text/x-wiki '''Ункъракьалда 1871 соналъул восстание''' ({{lang-ru|Восстание 1861 года в Ункратле}}) — [[1871 сон]]алъ [[Россиялъул империя|Россиялъул пачаясул хӀукуматалда]] данде [[Ункъракь]]алда ина букӀараб рагъулаб багъа-бачари. == Тарих == Пачаясул хӀукуматалъ къойидаса-къойиде къварид гьариялъ халкъалъул ццин бахъи цӀикӀкӀуна пачаясул наибзабазда чиновниказда цойгидалги пачаясе хъулухъ гьабулелщиназда. Ункъракьалъул язихъаб халкъалъул хӀал гӀоларого лӀугьуна пачаясул администрациялъ тӀад лъураб налог бецӀизе, налог кьечӀони рачӀун наибасул нукарзабаз рокъоса чара гьечӀеб партал-цӀарагӀги яги бокьоса боцӀи бахъулаан. Ункъракьалде 1860 абилеб соналъ наиблъун витӀарав кӀаратӀисев наиб Гъазиясул ХӀажияс областалъул губернаторасул амру тӀубалаго Ункъракьалъул халкъалда лъазабула щибаб цӀаракиялъ цо-цо гьурущ пачалихъалье налог кьезе кколилан, халкъалъ инкар гьабула наибасуя амру тӀубазе ва гьенир Ункъракьалъул росабалъа рачӀарал жамагӀаталъул вакилзабазулги ХӀажиясулги дагӀба ккола ва гьев чӀвала 1870 абилеб соналъ ТӀаса Хъварши росулӀ, гьев рештӀараб минаялда цӀаги лъун. Гьеб лӀугьа-бахъин хехго рагӀула Дагъистаналъул рагъулгун гражданлъиялъул управлениялъул начальникасда ва ГӀанди округалъул начальникасдаги. 1871 абилеб соналъул июлалъул 8 абилеб къоялъ ГӀанди округалъул начальникасул жигаралдалъун Дагъистаналдасаго данде бакӀарула рагъулаб къуват щибав наибасул бетӀерлъиялда гъоркь, гӀицӀго ГӀанди округалъул начальник гурони христиан диналъул чиги вукӀунаро нахъиял тӀолго Дагъистаналъул бусурбабаздаса данде бакӀарараб гьеб къуваталъ Ункъракьалъул росаби 20 сордо-къоялъ жанир сверизарула ва гьезие гьабизе инжитлъи хӀакъирлъи толаро, хиянатаб къотӀи-къайги гьабун ХӀоцоса Доногъолил МухӀамица цӀунтӀал гуккула ва ракълидеги ахӀун цӀуяб, бихьинаб, лъимер батӀа гьабичӀого гъурула, гьелда лӀугӀула I67I аб. соналъул восстания. Гьеб иш гьабурал гӀадамал рукӀуна киналго Дагьистаналъул бусурбаби абулел пачаясе хъулухъ гьабулел чагӀи. Восстаниялъе бетӀерлъи гьабулев вукӀарав Курагул-МухӀамаги вакьадги ва гьезда цадахъ рукӀаралги кверде уна. Гьел кверде унел заман букӀуна цӀакъго цӀорораб. Курагул-МухӀамаги гьесул дурцги Сибиралде ритӀула нахъиял рокъо-рокъоре риччала. Гьедин лӀугӀула 1971 аб. соналъул Ункъракьалда багъарараб восстания<ref>МухӀканлъиялъе Урмаса ИсхӀакъил тӀехьалдаса цо бутӀа</ref>. == 1877 абилеб восстание къеялъе гӀиллаби == # Аслияб гӀиллалъун букӀана Чачаналъгун Дагъистаналда 1877 абилеб соналъ восстаниялъе халкъ къватӀиб бахъиналъе – турказ Россялъулгун рагъ байбихьи ва Турциялъул магӀарулазул аскаралъул командир Шамилил вас Гъази-МухӀамад Пашал кагъат – 1877 аб. соналъул 10 аб. сентябралъ гъази-гъумекисезул базаралде бачӀараю халкъалъе цӀалараб. Гьеб кагъталда букӀуна хъван турказуз аскараз гӀурусазда тӀад босун бугеб бергьенлъиялъул хӀакъалъулӀ ва дагъистаниязул турказул аскаралъ гьабизесеб кумек-квербакъиги гьединго жив аскаргун къватӀив вахъине хӀадурлъун вукӀинги баян гьабун. # Россиялъул зулму-хӀал чӀалгӀарал дагъистаниял хӀадурал рукӀана бокьараб къоялъ пачаясул хӀукуматалде данде рахъине хӀакъикъияб эркенлъиялъе ва шаргӀияб гӀадлу-низамалъе гӀоло жидер бутӀрул кьезеги. Ахириял соназ хӀежалде арал дагъистанияз къотӀи гьабун букӀуна турказгун цадахъ рекъон гӀурусазде данже восстаниялъе рахъине. Гьеб лъарав пачаясул Дагъистаналда вугев губернатор ЧӀавчӀвадзеца хӀукму гьабула хадурккун Дагъистаналдаса 50 соналдаса тӀадехун ригь арал бусурбабаи хӀежалде риччачӀого тезе. # Халкъ къватӀибе бахъине хӀадурлъулеб букӀин лъарав Гъази-Гъумек округалъул начальник Чемберица балъгого амру гьабуна восстаниялъе рахъунезул сияхӀал гьаризе ва пачалихъалъе заралалъе къеркьезе щаклъи бугелщиназулги ва халкъалда гьоркьоб жидер къадру-къимат билълъанхъаралщиналги хӀисабалде росизе. Халкъ восстаниялде ахӀизе щаклъи бугезул ва къватӀире рахъиналъе данделъаби гьарурал гӀалимзабазул, церехъабазул цо бутӀа Сибиралде – Архангельскиялде ритӀунги рукӀуна чачаназулги Дагъистаналъулги халкъазда гьоркьоса. # Цо бутӀа ханзабазул хъизамаздаса гӀурус пачаясе хъулухъ гьабулел рукӀараздасан наибзаби, офицерал восстания гьабулезул рахъалде рачӀуна жидеца хадубккун жидерго вилаятазда ханлъи боси мурадалда наиблъи-чиналги рехун тун. # Гьединан Чачаналъулги Дагъистаналъулги халкъ цолъула «ХӀурияталъе» гӀоло. # ГӀурусазул хӀукуматалъ бусурбабазе гьукъула шаригӀаталъул кьучӀалда жидер къисмат тӀубазе, магӀарулазул сабру лӀугӀизабун букӀуна намусалъулъги гӀумру гьабиялъулъги. # Дагъистаниязул язихъаб бетӀербахъиялъги, гӀурусазул щибаб къойидаса-къойиде къвакӀизабулеб бугеб законалъги ва пачаясул хӀукуматалъ халкъалдаса рахъулел налогазги мухь кьечӀого гьабизе тӀамулеб бугеб захӀматаб хӀалтӀиялъги, исламалдехун гьезул бугеб квешаб балагьиялъги чара гьечӀолъун ккола магӀарулал пачаясул хӀукуматалде данде яргъидалъун гӀуцӀараб къватӀир рахъин гьабизе. Халкъ къватӀибе бахъуна: «Заман щвана нилъее рорчӀизе: бергьенлъи яги хвел». Чемберица цебеккунго балъго хӀадур гьарун рукӀуна 600 рекӀарав восстаниялде рахъунелгун рагъизе жиндирго помощник Муса Къадиевасул ва ГӀабдулмажид Сурхай Хановасулги кумекалдалъун. Ахирги Гъази-Гъумекиб округалъул начальник Чембер чӀвала ва дагъистаниял гъазваталде рахъуна<ref>Ц.Г.А., РД. Ф.2, оп. 1, А127.</ref>. == ХӀужаби == {{хІужаби}} [[Категория:Ункъракь]] riozdug640rdsaqnyt50e50rwyuteys 0 15877 100992 99257 2026-09-07T12:12:52Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100992 wikitext text/x-wiki {{Пачалихъ |МагӀарул мацӀалъ цӀар = Афгъанистаналъул Исламияб Имарат |Эбелаб мацӀалъ цӀар = * {{lang-ps|د افغانستان اسلامي امارات‎}} * {{lang-prs|امارت اسلامی افغانستان}} |Родительный падеж = Афгъанистаналъул |Герб = |Гербалъул бакӀалда = |Байрахъ = Flag of the Islamic Emirate of Afghanistan (2021- present).svg |Гимналда цӀар = {{lang|ps|دا د باتورانو کور»}}<br>{{transl|ps|Dā də bātorāno kor}} —<br><small>«Гьаб буго кьвараразул рукъ</small> |Аудио = |ХӀукмуялъул низам = [[имарат]] <small>([[де-факто]])</small> |Пачалихъалъулаб дин = [[ХӀанапил мазгьаб|хӀанапил мазгьабалъул]] [[сунниял|суннияб]] [[ислам]] |ШигӀар = [[шагьадат|«لَا إِلَٰهَ إِلَّا ٱللَّهُ مُحَمَّدًا رَسُولُ ٱللَّهِ»]] |ШигӀаралъул магӀна = «Дица нугӀлъи гьабула жиндие лагълъи гьабизе кколеб щибго гьечӀоян, цо Аллагь гурого, ва хӀакълъунго МухӀаммад — Аллагьасул авараг вукӀиналда»]] |lat_dir = N|lat_deg = 33|lat_min = 56|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 66|lon_min = 11|lon_sec = |region = AF |CoordScale = <!--|Вместо герба=--> |Картаялда = Afghanistan (orthographic projection).svg |картаялда гъоркь хъвай-хъвагӀай = Афгъанистан дунялалъул картаялда |Картаялда2 = |МацӀ = * [[дари]] ([[лингва франка]]) ва [[пушту]] — расмиял мацӀал<ref name="CIA" /> * [[балуч мацӀ|балуч]], [[нуристан мацӀ|нуристан]], [[памириял мацӀал|памир]], [[пашаи]], [[туркмен мацӀ|туркмен]], [[узбек мацӀ|узбек]] — регионалиял мацӀал{{efn|Согласно статье 16 действующей Конституции Афганистана, вышеперечисленные языки являются официальным для провинций, в которых они используются большинством населения<ref>[https://www.diplomatie.gouv.fr/IMG/pdf/The_Constitution_of_the_Islamic_Republic_of_Afghanistan.pdf Конституция Исламской Республики Афганистан (на английском, PDF)]</ref>.}} |Миллатал = {{гӀуж лъечӀеб сияхӀ | 42% [[пуштунал]] | 27% [[таджикал]] | {{figure space}}9% [[хазареял]] | {{figure space}}9% [[узбекал]] | {{figure space}}4% [[Аймакъал|аймакъал]] | {{figure space}}3% [[Туркменал|туркменал]] | {{figure space}}2% [[Балучал|балучал]] | {{figure space}}4% [[Афгъанистаналъул миллатал|цогидал]] }}{{Efn|The last census in Afghanistan was conducted in 1979, and was itself incomplete. Due to the [[Afghanistan conflict (1978–present)|ongoing conflict]] in the country, no official census has been conducted since.<ref>{{Cite web|url = https://afghanistan.unfpa.org/en/node/15230|title = Population Matters|date = 3 March 2016|access-date = 15 April 2022|archive-date = 16 August 2021|archive-url = https://web.archive.org/web/20210816021136/https://afghanistan.unfpa.org/en/node/15230|url-status = хвараб}}</ref>}}<ref>{{cite web | url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/south-asia/afghanistans-ethnic-mosaic/articleshow/85552093.cms| title=Afghanistan's ethnic mosaic| author=timesofindia| website=[[The Times of India]]| date= 23 August 2021| publisher= | via=}}</ref><ref name=":2">{{cite web | url=https://worldpopulationreview.com/countries/afghanistan-population | title="Afghanistan Population 2021"| author=World Population Review| date= 19 September 2021| publisher= | via=}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.statista.com/statistics/1258799/afghanistan-share-of-population-by-ethnic-group/ | title=Distribution of Afghan population by ethnic group 2020| author=statista.com| date= 20 August 2021| publisher= | via=}}</ref><ref>{{cite web | url=https://reliefweb.int/report/afghanistan/afghan-ethnic-groups-brief-investigation | title=Afghan Ethnic Groups: A Brief Investigation| author=reliefweb.int| date= 14 August 2011| publisher= | via=}}</ref> |КьучӀ лъуна = [[15 августа]]алъ [[2021 сон]]алъ |ГӀуцӀцӀана = |Истикълал щвараб къо-моцӀ= [[19 август]] [[1919 сон]] |БатӀа тӀуна = [[КӀудияб Британия|КӀудияб Британиялдаса]] |Тахшагьар = [[Кабул]] |ЧӀахӀиял шагьарал = Кабул, [[Кандагьар]], [[Гьират]], [[Мазари-Шариф]] |БутӀрузул хъулухъал = [[Афгъанистаналъул Исламияб Имараталъул Амир|Амир]]<br>[[Афгъанистаналъул премьер-министр|Премьер-министр]]<br> |БутӀрул = [[Ахундзада, Хайбатулла|Хайбатулла Ахундзада]]<br>[[Ахунд, ХӀасан|ХӀасан Ахунд]] <small>({{хъ. тӀ.}})</small><ref>{{cite web|url=https://ria.ru/20210907/taliby-1749059026.html |title=Талибы сформировали временное правительство Афганистана |publisher=«[[РИА Новости]]»|access-date=2021-09-07}}</ref> |Ракьалъул рахъалъ тартиб= 40 |Ракь = 652 864<ref name="Area and administrative Population">{{cite web|url=http://cso.gov.af/en|deadlink=yes|title=Central Statistics Organization of Afghanistan|accessdate=2014-04-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140624043601/http://cso.gov.af/en/|archivedate=2014-06-24}}: [http://cso.gov.af/en/page/4722/2012-2-13 Statistical Yearbook 2012-2013] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140117152609/http://cso.gov.af/en/page/4722/2012-2-13 |date=2014-01-17 }}: [http://cso.gov.af/Content/files/Area%20and%20Administrative%20and%20Population.pdf Area and administrative Population] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150909113852/http://cso.gov.af/Content/files/Area%20and%20Administrative%20and%20Population.pdf |date=2015-09-09 }}</ref> |Лъел бутӀа = дагьаб |Этнохороним = афгъа́нав, афгъа́най, [[Афгъанистаналъул миллатал|афгъа́нал]] |Халкъалъул къадаралъул рахъалъ тартиб = 37 |Халкъалъул къадар = 32 225 560<ref name="csogovaf"/> |Халкъалъул хъвай-хъвагӀай гьабураб сон = 2019 |Халкъалъул гъунки = {{цІикІкІен}} 45 |Халкъалъул гъункиялъул рахъалъ тартиб = |ГӀЖП (БББ) = 81,880 млрд<ref name="dataimf">{{Cite web|lang=en|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2020/October/weo-report?c=512,612,911,912,419,611,469,915,429,433,439,916,443,917,446,672,682,686,449,564,453,456,726,732,463,923,744,925,466,927,487,474,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2018&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=,&br=1|title=Report for Selected Countries and Subjects|website=IMF|accessdate=2020-11-14}}</ref> |ГӀЖП (БББ) рикӀкӀараб сон = 2019 |ГӀЖП (БББ) ялъул рахъалъ тартиб = 99 |Халкъалъул цо чиясе ГӀЖП (БББ) = {{s|2201}}<ref name="dataimf"/> |Место по ВВП (ППС) на душу населения = 172 |ГӀЖП (номинал) = 18,876 млрд<ref name="dataimf"/> |Год расчёта ГӀЖП (номинал) = 2019 |Место по ГӀЖП (номинал) = 112 |ГӀЖП (номинал) халкъалъул цо чиясе = {{s|507}}<ref name="dataimf"/> |Халкъалъул цо чиясе ГӀЖП (БББ) рахъалъ тартиб = 180 |ИПГӀИ = {{цІикІкІен}}&nbsp;0,511<ref>{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf |lang=en |title=Human Development Indices and Indicators |accessdate=15 December 2020 |publisher=[[Программа развития ООН]] |description=Доклад о человеческом развитии на сайте Программы развития ООН}}</ref> |ИПГӀИ рикӀкӀараб сон = 2020 |ИПГӀИялъул рахъалъ тартиб = 169 |ИПГӀИялъул уровен = <span style="color:#e0584e">гӀодогӀанасеб</span> |Авиакомпания = |Валюта = [[Афгъан афгъани|афгъани]] ({{lang|prs|افغانی}}) |Доменал = [[.af]]<br />[[افغانستان.]] |ISO = AF |МОК = |Телефоналъул код = 98 |СагӀтил рачел = +4:30<br />[[Бакъул гьижрияб календар|Бакъул календар]] |Статус = [[UN member state]] under an [[Recognition of the Islamic Emirate of Afghanistan|unrecognized government]]<ref>{{cite news |title=Taliban closer to international recognition, says foreign minister |url=https://www.france24.com/en/live-news/20220203-taliban-closer-to-international-recognition-says-foreign-minister |access-date=14 March 2022 |work=[[Agence France-Presse]] |location=[[Kabul]] |agency=[[France 24]] |date=3 February 2022}}</ref> |Шапакъатал = |ХӀужаби = }} '''Афгъаниста́н''' ({{lang-ps|افغانستان}}, {{lang-prs|افغانستان}}), «[[ТӀалибан]]» багъабачириялъул хӀукуматалда гъоркь бугеса нахъе (2021 с.) расмияб цӀар буго — '''Афгъаниста́налъул Исла́мияб Имара́т''' ({{lang-ps|د افغانستان اسلامي امارات‎}}, {{lang-prs|امارت اسلامی افغانستان}}) — [[Жунубияб Азия]]лда бугеб [[пачалихъ]]. 2019 соналъ халкъалъул къадар бахун букӀана — 32 225 560 чиясда<ref name="csogovaf">{{Cite web |title=Estimated Populatiuon of Afghanistan 2019-20 |url=https://www.nsia.gov.af:8080/wp-content/uploads/2019/06/%D8%A8%D8%B1-%D8%A2%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%86%D9%81%D9%88%D8%B3-%D9%86%D9%87%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%B3%D8%A7%D9%84-98.pdf |access-date=2022-04-15 |archive-date=2020-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200609174551/https://www.nsia.gov.af:8080/wp-content/uploads/2019/06/%D8%A8%D8%B1-%D8%A2%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%86%D9%81%D9%88%D8%B3-%D9%86%D9%87%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%B3%D8%A7%D9%84-98.pdf |url-status=хвараб }}</ref>; территория — 652 864 км². == Этимология == {{БутІа хІадури}} == География == {{Аслияб|Афгъанистаналъул география}} [[Файл:Рельеф Афганистана.png|мини|Афгъанистаналъул рельеф]] <gallery widths="150" caption="Галерея" class="center"> Файл:Mountains in Afghanistan.JPG|МугӀрузул сурат Файл:Landscape in Afghanistan.JPG|Афгъанистаналъул ландшафт Файл:Northwestern Afghanistan.jpg|Пачалихъалъул шималгун-бакътӀерхьул рахъ Файл:Eastern Afghanistan.jpg|Пачалихъалъул бакъбаккул рахъ </gallery> == Тарих == {{Аслияб|Афгъанистаналъул тарих}} {{БутІа хІадури}} == Идарияб бикьи == [[Файл:Afghanistan provinces russian.png|мини|300px|Афгъанистаналъул административияб бикьи бихьизабураб карта]] {{БутІа хІадури}} == Рагъулал къуватал == {{БутІа хІадури}} == Икътисад == {{Аслияб|Афгъанистаналъул икътисад}} [[Файл:Afghan market teeming with vendors and shoppers 2-4-09.jpg|мини|Афгъан базар]] [[Файл:Pomegranates from eastern Afghanistan.jpg|мини|Афгъанистаналдаса соно]] [[Файл:Afghan carpets being sold.jpg|мини|Афгъан тӀамсаби]] {{БутІа хІадури}} == Халкъ == [[Файл:Afghanistan ethnic groups 2005.jpg|250px|thumb|right|2005 соналъул ЦРУялъул карта Афгъанистаналъул этникиял къокаби рихьизарураб]] Халкъалъул къадар — 32,226 млн (2019 соналъул хъвай-хъвагӀаязда рекъон<ref name="csogovaf"/>) Санайил цӀцӀикӀкӀен — 2,6 % === Урбанизация === {|class="infobox" style="text-align:center; width:97%; margin-right:10px; font-size:90%" |+ align=center style="font-weight: bold"|Афгъанистаналъул шагьарал халкъалъул къадаралда рекъон (2020)<ref>[http://citypopulation.de/Afghanistan.html Afghanistan: Provinces, Major Cities & Towns — Statistics & Maps on City Population<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> |- |- bgcolor="#e1e1e1" !N !Шагьар ![[Вилаят]] !Халкъ,<br>чи. !rowspan=13| <br>[[Файл:MBC_Mashal_Business_Centre_in_downtown_Kabul_-_panoramio.jpg|border|140px]] [[Файл:Mausoleum_of_Baba_Wali_in_2011.jpg|border|140px]]<br>Кабул        Кандагьар [[Файл:Friday Mosque in Herat, Afghanistan.jpg|border|150px]] [[Файл:Mazar-e Sharif - scene.jpg|border|115px]]<br>     Гьират             Мазари-Шариф |- |- bgcolor="#efefef" |align=center style="background:#f0f0f0;"|1||align=left|'''[[Кабул]]'''||'''[[Кабул (вилаят)|Кабул]]'''||4 273 000|| |- |- bgcolor="#efefef" |align=center style="background:#f0f0f0;"|2||align=left|[[Кандагьар]]||[[Кандагар (вилаят)|Кандагьар]]||614 500|| |- |- bgcolor="#efefef" |align=center style="background:#f0f0f0;"|3||align=left|[[Гьират (город)|Герат]]||[[Герат (вилаят)|Гьират]]||555 000|| |- |- bgcolor="#efefef" |align=center style="background:#f0f0f0;"|4||align=left|[[Мазари-Шариф]]||[[Балх (вилаят)|Балх]]||475 000|| |- |- bgcolor="#efefef" |align=center style="background:#f0f0f0;"|5||align=left|[[Кундуз (шагьар)|Кундуз]]||[[Кундуз (вилаят)|Кундуз]]||350 000|| |- |- bgcolor="#efefef" |align=center style="background:#f0f0f0;"|6||align=left|[[Джелалабад]]||[[Нангархар]]||265 000|| |- |- bgcolor="#efefef" |alidgn=center style="background:#f0f0f0;"|7||align=left|[[Талукан]]||[[Тахар]]||250 000|| |- |- bgcolor="#efefef" |align=center style="background:#f0f0f0;"|8||align=left|[[Пули-Хумри]]||[[Баглан (вилаят)|Баглан]]||240 000|| |- |- bgcolor="#efefef" |align=center style="background:#f0f0f0;"|9||align=left|[[Чарикар]]||[[Парван]]||200 000|| |- |- bgcolor="#efefef" |align=center style="background:#f0f0f0;"|10||align=left|[[Лашкаргагь]]||[[Гильменд (вилаят)|Гильменд]]||190 000|| |- |- bgcolor="#efefef" |align=center style="background:#f0f0f0;"|11||align=left|[[Шибарган]]||[[Джаузджан]]||188 000 || |- |- bgcolor="#efefef" |align=center style="background:#f0f0f0;"|12||align=left|[[Гъазни]]||[[Гъазни (вилаят)|Гъазни]]||183 000 || |} {{-}} === Дин === == Транспорт == == Маданият == [[Файл:Old men of Herat, Afghanistan.jpg|мини|300пкс|[[Гьират]]алъул кӀудиял]] == ХӀужаби == {{хІужаби}} == Адабият == {{div col|content= * {{ВТ-ЭСБЕ|Афганистан|[[Водовозов, Василий Васильевич|Водовозов В. В.]]}} * {{cite book|last=Barfield|first=Thomas|title=Afghanistan: A Cultural and Political History|url=https://books.google.com/books?id=tg45ygAACAAJ|date=2012|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-15441-1}} * {{cite book |last1=Bleaney |first1=C. H |last2=Gallego |first2=María Ángeles |url={{Google books |plainurl=yes |id=qCh41lAvg8oC }} |title=Afghanistan: a bibliography |publisher=BRILL |year=2006 |isbn=978-90-04-14532-0}} * {{cite book |last=Clements |first=Frank |url={{Google books |plainurl=yes |id=bv4hzxpo424C }} |title=Conflict in Afghanistan: a Historical Encyclopedia |publisher=ABC-CLIO |year=2003 |isbn=978-1-85109-402-8}} * {{cite book|last=Dupree|first=Louis|author-link=Louis Dupree (professor)|title=Afghanistan|url=https://archive.org/details/afghanistan0000dupr|publisher=Oxford Pakistan Paperbacks|edition=2nd|year=1997|isbn=978-0-19-577634-8}} * {{cite book|title=Afghanistan: A Short History of Its People and Politics|url=https://archive.org/details/afghanistanshort00ewan|last=Ewans|first=Martin|publisher=Curzon Press|date=2002|isbn=0060505087}} * {{cite book |last=Fowler |first=Corinne |url={{Google books |plainurl=yes |id=o4IrhX7n66YC }} |title=Chasing Tales: Travel Writing, Journalism and the History of British Ideas About Afghanistan |publisher=Rodopi |year=2007 |isbn=978-90-420-2262-1}} * {{cite book |last=Griffiths |first=John C |url={{Google books |plainurl=yes |id=M7nMtaXdAS8C }} |title=Afghanistan: a History of Conflict |publisher=Carlton Books |year=2001 |isbn=978-1-84222-597-4}} * {{cite book |last=Habibi |first=Abdul Hai |author-link=Abdul Hai Habibi |year=2003 |title=Afghanistan: an Abridged History |publisher=Fenestra Books |isbn=978-1-58736-169-2}} * {{cite book |last=Hopkins |first=B.D. |url={{Google books |plainurl=yes |id=FOMUAQAAIAAJ }} |title=The Making of Modern Afghanistan |publisher=Palgrave Macmillan |year=2008 |isbn=978-0-230-55421-4}} * {{cite book |last=Johnson |first=Robert |title=The Afghan Way of War: How and Why They Fight |year=2011 |url={{Google books |plainurl=yes |id=lNuH5YQJr6UC }} |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-979856-8}} * {{cite book |last=Levi |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=KakcAAAAMAAJ |title=The Light Garden of the Angel King: Journeys in Afghanistan |publisher=Collins |year=1972 |isbn=978-0-00-211042-6}} * {{cite book |last=Malleson |first=George Bruce |author-link=George Bruce Malleson |url=https://books.google.com/books?id=pqNGBEmHUd4C |title=History of Afghanistan, from the Earliest Period to the Outbreak of the War of 1878 |edition=Elibron Classic Replica |publisher=Adamant Media Corporation |year=2005 |isbn=978-1-4021-7278-6}} * {{cite book |last=Olson |first=Gillia M |url=https://archive.org/details/afghanistan0000olso |url-access=registration |title=Afghanistan |publisher=Capstone Press |year=2005 |isbn=978-0-7368-2685-3}} * {{cite book|last1=Omrani |first1=Bijan |last2=Leeming |first2=Matthew |url=https://books.google.com/books?id=VVu_NwAACAAJ|title=Afghanistan: A Companion and Guide |publisher=Odyssey Publications |edition=2nd |year=2011 |isbn=978-962-217-816-8 }} * {{cite book |last=Reddy |first=L.R. |url=https://books.google.com/books?id=NubtDf2T3cAC |title=Inside Afghanistan: End of the Taliban Era? |publisher=APH Publishing |year=2002 |isbn=978-81-7648-319-3}} * {{cite book |last=Runion |first=Meredith L. |url=https://books.google.com/books?id=aZk9XzqCFGUC |title=The History of Afghanistan |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2007 |isbn=978-0-313-33798-7}} }} == РегӀелал == {{Навигация |Портал = Афгъанистан |Викикъамус = Афганистан |Викимактаб = Афганистан }} * {{wikiatlas|Afghanistan}} * [http://afghanistan.ru/ Афгъанистананалъул хӀакъалъулӀ гӀурус сайт] * [https://www.zharov.com/afgan/ssylki.html Русские вернулись (Путеводитель по Афганистану для рождённых в СССР)] — сайт Сергея Жарова * {{cite web |author=[[Густерин, Павел Вячеславович|Густерин П. В.]] |title = Установление договорных отношений между Советской Россией и сопредельными с ней странами Ближнего и Среднего Востока |url = http://www.islam.ru/pressclub/histori/ustdogosrimus |archiveurl = https://web.archive.org/web/20101208233147/http://www.islam.ru/pressclub/histori/ustdogosrimus |archivedate = 2010-12-08 |deadlink = yes }} *[http://uiuc.libguides.com/afghanistan_research_guide Research Guide to Afghanistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150823112103/http://uiuc.libguides.com/afghanistan_research_guide |date=2015-08-23 }} {{Афгъанистан темабазда}} {{ТІалибан}} {{Марказияб Азия}} {{Азия}} {{SAARC}} {{ОИК}} {{ОЭС}} {{ШОС}} {{Афгъанистаналъул тарих}} [[Категория:Афгъанистан| ]] [[Категория:Пачалихъал — ЦМГӀ членал]] skaa6adpqplmuhqtd3rlzzokgugu4o4 0 15928 101355 100530 2026-09-07T13:17:13Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101355 wikitext text/x-wiki '''«ТӀалиба́н»''', яги '''тӀали́бал''' ({{lang-ps|طالبان}} — мутагӀилзаби, [[мадраса]]ялъул цӀалдохъаби) — [[исламизм|исламистияб]] радикалияб диниябгун-сиясияб рагъулаб багъа-бачари, жиб гӀемерисел дунялалъул пачалихъазда гьукъараб (гьездаго гьоркьо [[Россия|Россия]])<ref>[http://www.fsb.ru/fsb/npd/terror.htm Единый федеральный список организаций, в том числе иностранных и международных организаций, признанных в соответствии с законодательством Российской Федерации террористическими]</ref>. Гьеб багъа-бачариялъ кьучӀ лъуна 1994 соналъ [[Афгъанистан]]алда [[пуштунал|пуштуназда гьоркьоб]]. Гьел рукӀана [[Афгъанистаналъул Исламияб Имарат (1996—2001)|Афгъанистаналда хӀукмуялда 1996 соналдаса бахъараб 2001 соналда щвезегӀан]] ва гьанже 2021 соналъ цӀидаса хӀукумат кодобе босана: ихдал 2021 соналъ АЦШаз жидерго рагъухъаби Афгъанистаналдаса къватӀир ахӀиялъул лъазабуна ва гьебго соналъул сентрябралъ тӀалибацы байбихьана бакӀал кодо росизе, августалъ гьезда гъоркь рукӀана гӀемерисел пачалихъалъул ракьал ва ахиралда, 15 августалъ Кабулги бахъана ва тӀубанго Афгъанистаналда хӀукумат жидехъе щвей рагӀизабуна. «ТӀалибан» рикӀкӀуна [[Террористиял гӀуцӀабазул сияхӀ|террористияб гӀуцӀилъун]] [[Россиялъул Федерация|Россиялъ]] ([[Россиялъул ТӀадегӀанаб суд|Россиялъул ТӀадегӀанаб судалъул хӀукмуялда рекъон]])<ref>{{cite web |url=http://www.fsb.ru/fsb/npd/terror.htm |title=Единый федеральный список организаций, в том числе иностранных и международных организаций, признанных в соответствии с законодательством Российской Федерации террористическими |lang=ru |website=[[ФСБ России]] |date=2021-08-31 |accessdate=2021-12-31}}</ref><ref>{{cite web |lang=ru |url=http://www.ntv.ru/novosti/1338776/ |title=ФСБ опубликовала список запрещенных в РФ организаций |website=[[НТВ]] |date=2015-02-27 |access-date=2017-10-19 |archive-date=2017-10-19 |deadlink=no |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019215848/http://www.ntv.ru/novosti/1338776/ |archive-date=2017-10-19}}</ref>, [[Турция|Турциялъ]]<ref>{{Cite journal|url=https://dergipark.org.tr/tr/pub/neusbf/743916|last=Sönmez|first=Göktuğ|last2=Bozbaş|first2=Gökhan|last3=Konuşul|first3=Serhat|date=2020-12-27|title=Afgan Talibani: Dünü Bugünü ve Yarını|journal=Necmettin Erbakan Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi|language=tr|volume=2|issue=2|pages=59–77|issn=2667-8063|access-date=2022-04-16|archive-date=2021-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210816141251/https://dergipark.org.tr/tr/pub/neusbf/743916|url-status=хвараб}}</ref>, [[Канада|Канадаялъ]]<ref>[https://www.publicsafety.gc.ca/cnt/ntnl-scrt/cntr-trrrsm/lstd-ntts/crrnt-lstd-ntts-en.aspx#53 Public Safety Canada: Listed Terrorist Entities]</ref> ва гьединго цогидал пачалихъаз. == Этимология == «ТӀалибан» ({{lang-ps|طالبان}} ṭālibān) абураб рагӀиялъул [[пушту]] мацӀалда магӀна ккола «цӀалдохъаби», ай {{lang-ar|«тІалиб»}} («цӀалдохъан») абураб рагӀиялдасан лӀугӀараб гӀемерисеб къадаралъул рагӀи. == Тарих == == Жанисеб сиясат == 7 сентябралъ 2021 соналъ «ТӀалибаналъ» лъазабуна Афгъанистаналда заманалъулаб хӀукумат гӀуцӀи. КӀвар бугел постал щвана: * премьер-министрасул {{Хъ. тI.}} — [[Ахунд, МухӀамад ХӀасан|ХӀасан Ахунд]] («ТӀалибаналъул» хӀукуматалъул шураялъул бетӀер, 1996-2001 сс. [[КъватӀисел амрабазул министерство|КЪАМялъул]] бетӀер); * вице-премьерасул {{Хъ. тI.}} — мулла [[Барадар, ГӀабдул Гъани|ГӀабдул Гъани Барадар]] (ТӀалибаналъул политофисалъул бетӀер); * кӀиабилев вице-премьерасул {{Хъ. тI.}} — [[ХӀанафи, Абдул Салам|ГӀабдул Салам ХӀанафи]]; * оборонаялъул министрасул {{Хъ. тI.}} — [[Якъуп, МухӀамад|МухӀамад Якъуп]]; * [[Жанисел амрабазул министерство|ЖАМялъул]] министрасул {{Хъ. тI.}} — [[ХӀакъани, Сиражудин|Сиражудин ХӀакъани]]; * разведкаялъул бетӀерасул {{Хъ. тI.}} — ГӀабдул ХӀакъ Васикъ; * [[КъватӀисел амрабазул министерство|КЪАМялъул]] бетӀерасул {{Хъ. тI.}} — [[МутӀакъи, Амир Хан|Амир Хан МутӀакъи]]; * экономикаялъул министрасул {{Хъ. тI.}} — МухӀамад ХӀаниф; * финансазул министрасул {{Хъ. тI.}} — Гьидаятулла Бадри; * Афгъанистаналъул банкалъул бетӀерасул {{Хъ. тI.}} — [[Идрис, ХӀажи МухӀамад|ХӀажи МухӀамад Идрис]]<ref>{{Cite web|title=Талибы сформировали временное правительство Афганистана|url= https://ria.ru/20210907/taliby-1749059026.html|website=[[РИА Новости]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210907190731/https://ria.ru/20210907/taliby-1749059026.html|archive-date=2021-09-07}}</ref>. == КъватӀисеб сиясат == === Россиягун гьоркьолъаби === == «ТӀалибан» ва наркотикал == [[Файл:Afghanistan opium poppy cultivation 1994-2007b.PNG|thumb|Афгъанистаналда опиумалъул производство, 1994—2016 сс. Гьеб хьарал ракьазул гектарал]] == Гь. балагье == * [[Тарар, СултӀан Амир]] * [[Бамиан Буддал статуял]] * [[Пуштунал]] * [[Барадар, ГӀабдул Гъани]] == ХӀужаби == {{хІужаби}} == Адабият == ; гӀурус мацӀалда {{refbegin|2}} * [[Белокреницкий, Вячеслав Яковлевич|Белокреницкий В. Я.]], [[Сикоев, Руслан Романович|Сикоев Р. Р.]] [https://book.ivran.ru/f/dvizhenie-taliban-i-perspektivy-afganistana-i-pakistana.pdf Движение Талибан и перспективы Афганистана и Пакистана.] — М.: [[Институт востоковедения РАН]], 2014. — 216 с. * {{БРЭ|автор=[[Кораев, Тимур Казбекович|Кораев Т. К.]]|заглавие=Талибы|id=4180364|том=31|год=2016|страницы=604—605|ref=Кораев}} * [[Коргун, Виктор Григорьевич|Коргун В. Г.]] Афганистан и «воины Аллаха» // [[Азия и Африка сегодня]]. — 2008. — № 9 * Марсден П. Талибан: Война и религия в Афганистане. / Пер. с англ. Е. Егоровой, Е. Клиновой. — М.: Городец, 2002. — 173 с. ISBN 5-9258-0043-5 * [[Никитенко, Евгений Григорьевич|Никитенко Е. Г.]] Движение «Талибан»: прошлое или будущее? // [[Военная мысль]]. — 2004. — № 4. * {{книга|автор=[[Рашид, Ахмед|Рашид А.]]|заглавие={{нп3|Талибан. Ислам, нефть и новая Большая Игра в Центральной Азии|Талибан. Ислам, нефть и новая Большая Игра в Центральной Азии||Jihad: The Rise of Militant Islam in Central Asia}}|ответственный=пер. с англ. М. Поваляева|место= М.|издательство=Библион — Русская книга|год=2003|страниц=368|isbn=5-902005-03-5, ISBN 1-86064-417-1|тираж=3000|ref=Рашид}} * [[Сикоев, Руслан Романович|Сикоев Р. Р.]] Талибы (религиозно-политический портрет). — 2-е изд. — М.: [[Институт востоковедения РАН]]: Крафт+, 2004. — 251 с. ISBN 5-93675-064-7 * {{БРЭ|заглавие=Талибан|id=4180348|том=31|год=2016|страницы=604|ref=БРЭ}} * [[Умнов, Александр Юрьевич|Умнов А. Ю.]] «Талибан» в исламском контексте // Ислам на постсоветском пространстве: взгляд изнутри. / Под ред.: [[Малашенко, Алексей Всеволодович|А. В. Малашенко]], М. Б. Олкотт; [[Московский центр Карнеги]]. — М.: Арт-Бизнес-Центр, 2001. —320 с. — 3000 экз. * [[Умнов, Алексей Юрьевич|Умнов А. Ю.]] Талибы и террористы — не одно и то же // [[Мировая экономика и международные отношения]]. — 2002. — № 3. — C. 53—54 * Шашок Л. А. Эволюция радикального исламского движения «Талибан» от основания до наших дней. — М : Этносоциум, 2020. — 113 с. ISBN 978-5-907021-61-7 500 экз. {{refend}} ; цогидал мацӀазда {{refbegin|2}} * ''Afsar Sh, Samples Ch., Wood Th.'' [https://ru.scribd.com/document/126081054/MILREVIEW-Taliban-Organizational-Analysis The Taliban: An Organizational Analysis] // {{нп3|Military Review}}. May/Jun2008. — Vol. 88. — № 3. — P. 58-73 (пер. на русс. — [http://constitutions.ru/?p=9109 «Талибан. Организационный анализ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220314073137/https://constitutions.ru/?p=9109 |date=2022-03-14 }}) * ''Goodson L. P.'' Afghanistan’s endless war: State failure, regional politics, and the rise of the Taliban. — Seattle; London, 2001. * {{книга |автор={{нп3|Matinuddin, Kamal|Matinuddin K.||Kamal Matinuddin}} |заглавие=The Taliban Phenomenon: Afghanistan 1994—1997 |ссылка=https://books.google.com/books?id=BIyVMkjat2MC |год=1999 |место=Karachi |издательство=[[Издательство Оксфордского университета|Oxford University Press]] |isbn=0-19-579274-2 |ref=Matinuddin}} {{refend}} == РегӀелал == {{Навигация}} * [https://web.archive.org/web/20170626005552/http://shahamat.info/ «Голос Джихада»], сайт движения Талибан. Доступен на пушту, [http://shahamat-urdu.com урду] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151118091447/http://shahamat-urdu.com/ |date=2015-11-18 }}, [https://web.archive.org/web/20170914032725/http://shahamat-farsi.com/ дари (фарси-кабули)], [http://shahamat-arabic.com арабском] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201206020716/http://www.shahamat-arabic.com/ |date=2020-12-06 }} и [http://shahamat-english.com английском]. * {{ВТ-ЛП|Талибан}} * [[Асатрян, Георгий Эминович|Асатрян Г. Э.]] [https://tass.ru/opinions/7876949 Соглашение США с талибами: признание провала американцев в Афганистане?] // [[ТАСС]], 02.03.2020 * [[Асатрян, Георгий Эминович|Асатрян Г. Э.]] [https://tass.ru/opinions/8843113 Талибам помощь России не нужна. Что стоит за скандальной публикацией New York Times] // [[ТАСС]], 29.06.2020 * [[Кривушин, Иван Владимирович|Кривушин И. В.]] [https://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/TALIBAN.html Талибан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220407005723/https://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/TALIBAN.html |date=2022-04-07 }} // [[Кругосвет]] * {{статья |автор=[[Густерин, Павел Вячеславович|Густерин П. В.]] |заглавие=Как вырождается «Талибан» |ссылка= |издание=Военное обозрение |год=11.09.2014 |ref=Густерин |archiveurl= |archivedate=}} {{КЪР}} {{ТІалибан}} {{Терроризм}} [[Категория:ТӀалибан| ]] [[Категория:Афгъанистаналъул тарих]] [[Категория:Исламистиял террористиял гӀуцӀаби]] [[Категория:Радикалиял гӀуцӀаби]] 3r4bgiec8bqa7gyw518dtrndiv478me 0 15953 101149 99783 2026-09-07T12:39:03Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101149 wikitext text/x-wiki {{Цоги магІнаби|Исфагьан (магӀнаби)}} {{Ираналъул остан |province_name = Исфагьан |ostan_name = اصفهان |loc_map = {{Ираналъул останал (суртазул карта)||290|center|bottom-right|квалквал=буго|багъари=15|гъоркьхъвай=}} |capital = [[Исфагьан (шагьар)|Исфагьан]] |largest_cities = [[Кашан (Иран)|Кашан]]<br>[[Хумейнишагьр]]<br>[[Наджафабад]] |lat_deg = 32.6577 |lon_deg = 51.6692 |area = 107 029 |pop = 4 559 256 |pop_year = 2006 |pop_density = 42,60 |sub_provinces = 22 |languages= [[Парс мацӀ|парс]]<br>[http://en.wikipedia.org/wiki/Bakhtiari Bakhtiari]<br>[[Кашкай мацӀ|кашкай]]<br>[[Гуржи мацӀ|гуржи]]<br>[[Армян мацӀ|армян]] }} '''Исфагьа́н'''<ref>{{Книга:СГНЗС|137|Исфагьа́н}}</ref> ({{lang-fa|اصفهان}} — ''Эсфегьан''<ref>Инструкция по русской передаче географических названий Ирана. — М.: Наука, 1979. — С. 47.</ref>) — [[Иран]]алъул 31 провинциялдаса ([[остан]]алдаса) цояб. Пачалихъалъул бакьулӀ буго. Административияб марказ — [[Исфагьан (шагьар)|Исфагьан]] шагьар, цогидал чӀахӀиял шагьараздаса ккола — [[Кашан (Иран)|Кашан]] (250 тыс.), [[Хумейнишагьр]] (220 аз.), [[Наджафабад]] (210 аз.), [[Шагьиншагьр]] (130 аз.), [[Шехреза]] (110 аз.), [[Мубараке]] (63 аз.), [[Зерриншагьр]] (57 аз.), [[Аран-о-Бидгол]] (56 аз.), [[Голпайеган]] (48 аз.), [[Фалаваржан|Фалаваржан]] (38 аз.), [[Семиром]] (27 аз.), [[Наин]] (25 аз.), [[Хунсар]] (21 аз.), [[Дегьакъан]] (17 аз.), [[Ардестан]] (15 аз.), [[Фаридуншагьр]] (14 аз.), [[Натанз]] (12 аз.). Ракь — 107 029 км²<ref name=statoids>[http://www.statoids.com/uir.html Statoids.com]{{ref-en}}</ref>, халкъ — 4 559 256 чи<ref name=statoids /> ([[2006]]). Аслиял миллатал — [[парсал]], останалъул жунубалда гочардула [[кашкаял]], гьединго гьанир руго [[гуржиял|гуржиязул]] ([[Ферейданал|ферейданал]]) ва [[армениял|армениял]] жамагӀатал. == География == Останалъул [[климат]] буго гьоркьохъеб ва бакъвараб, [[температура]] 40,6 [[°C]] бортула 10,6&nbsp;°C. Санайил гьоркьохъеб температура буго 16,7&nbsp;°C, роччалил къадар — 116,9 мм. == Тарих ва маданият == {{БутІа хІадури}} <!-- Исторические документы показывают, что с древнейших времён в области существовали крепости и военные укрепления для защиты поселений. Самые древние из них относятся к доисторическому времени. [[Абьяни]] — [[историческое поселение]], в котором имеются руины эпохи [[Сасаниды|Сасанидов]], храмы огня и другие исторические объекты. В [[XVII]]—[[XVIII век]]ах Исфахан становится столицей Сефевидов, что способствует процветанию области. В Исфахане проживают малые народы и различные религиозные группы, в том числе [[армяне|армянская]] и [[евреи|еврейская]] общины. В Ферейданской долине провинции проживает многочисленная [[грузины|грузинская]] диаспора, переселенная сюда шахом [[Аббас I Великий|Аббасом I]] и формально принявшая ислам [[шииты|шиитского]] толка. Тем не менее, большинство из ферейданских грузин втайне оставались приверженцами [[Православие|православия]]. Благодаря [[толерантность|толерантности]] и высокой культуре местного населения из Исфахана вышло немало известных писателей и знаменитых людей. --> == Административияб бикьи == Остан бикьула 22 шагьрестаналда: # [[Аран-о-Бидгол (шагьрестан)|Аран-о-Бидгол]] (Aran-o-Bidgol) # [[Борхар-о-Мейме (шагьрестан)|Борхар-э-Мейме]] (Borkhar-o-Meymeh) # [[Голпайеган (шагьрестан)|Гольпайеган]] (Golpayegan) # [[Исфагьан (шагьрестан)|Исфагьан]] (Isfahan) # [[Кашан (шагьрестан)|Кашан]] (Kashan) # [[Ленжан (шагьрестан)|Ленжан]] (Lenjan) # [[Мубараке (шагьрестан)|Мубараке]] (Mobarakeh) # [[Наин (шагьрестан)|Наин]] (Nain) # [[Натанз (шагьрестан)|Натанз]] (Natanz) # [[Наджафабад (шагьрестан)|Наджафабад]] (Najafabad) # [[Семиром (шагьрестан)|Семиром]] (Semirom) # [[Гъоркьияб Семиром (шагьрестан)|Гъоркьияб Семиром]] (Lower Semirom) # [[Тиран-о-Корун (шагьрестан)|Тиран-о-Корун]] (Tiran-o-Korun) # [[Фаридан (шагьрестан)|Фаридан]] (Fereydan) # [[Фалаваржан (шагьрестан)|Фалаваржан]] (Falavarjan) # [[Фаридуншагьр (шагьрестан)|Фаридуншагьр]] (Fereydunshahr) # [[Хвансар (шагьрестан)|Хвансар]] (Khansar) # [[Хумейнишагьр (шагьрестан)|Хумейнишагьр]] (Khomeinishahr) # [[Чадеган (шагьрестан)|Чадеган]] ([[Чадеган]]) # [[Шагьиншагьр о Мейме (шагьрестан)|Шагьиншагьр о Мейме]] (Shahinshahr o Meymeh) # [[Шагьреза (шагьрестан)|Шагьреза]] (Shahreza) # [[Ардестан (шагьрестан)|Ардестан]] (Ardestan) == Экономика == {{БутІа хІадури}} Исфагьан остан — ккола [[Иран]]алъул промышленияб центрлъун. == Рихьизе бакӀал == {{БутІа хІадури}} Провинциялда буго нусгоялдаса цӀцӀикӀкӀун расмияб къагӀидаялъ тарихияб кӀвар бугеллъун рикӀкӀарал бакӀал, туристазда гьоркьо жал машгьурал. [[Файл:Kaftar-khooneh.jpg|thumb|right|Гьоркьосел гӀасрабазул маккабазул си, Исфагьаналъул медикияб университеталда аскоб.]] == ХӀужаби == {{хІужаби}} == РегӀелал == * [https://web.archive.org/web/20091219150224/http://www.ostan-es.ir/ Official website] * [https://web.archive.org/web/20050206014647/http://www.isfahanmiras.ir/ Isfahan Cultural Heritage Organization] * [https://web.archive.org/web/20051124025950/http://www.isfahaneducation.com/ Isfahan Province Department of Education] * [https://web.archive.org/web/20160304130246/http://www.sepahan.ru/ Главная страница города Исфахан] * [http://maxpark.com/user/2621641616/content/1687913 Фильм о достопримечательностях провинции Исфахан] * [https://web.archive.org/web/20140111085135/http://russian.irib.ir/tematicheskie-programi/iran/turism-v-irane/item/168869/ Информация об остане Исфаган на сайте Русской службы Гостелерадио Исламской Республики Иран] {{Ираналъул останал}} [[Категория:Исфагьан (остан)| ]] [[Категория:Ираналъул останал]] 5fsfueogr3qgw4pr577hl8v4x7onv31 0 15996 101042 99410 2026-09-07T12:21:13Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101042 wikitext text/x-wiki {{Цоги магІнаби|Гилан (магІнаби)}} {{Ираналъул остан |province_name = Гилан |ostan_name = گیلان |loc_map = {{Ираналъул останал (суртазул карта)||290|center|bottom-right|квалквал=буго|багъари=15|гъоркьхъвай=}} |capital = [[Рашт]] |largest_cities = |lat_deg = 37.2774 |lon_deg = 49.5890 |area = 14 042 |pop = 2 404 861 |pop_year = 2006 |pop_density = 171,26 |sub_provinces = 13 |languages = [[Гилак мацӀ|гилак]]<ref>[https://www.ethnologue.com/language/glk Gilaki | Ethnologue]</ref><ref>[https://iranicaonline.org/articles/alborz-geography Linguistically the populations of the Alborz form part of the north Iranian group. The Persian language, which predominates on the central plateau east of Qazvīn, has only slightly penetrated the mountain zones, where two main language groups can be distinguished (B. Hourcade, “Le processus de la déprise rurale dans l’Elbourz de Téhéran [Iran],” Revue de géographie alpine 64/3, 1976, pp. 365-88). In the north and in the high valleys of the southern slope, languages of the Gīlakī and Māzandarānī type predominate, whereas farther south, in a broad zone that often encompasses the piedmont (Šemīrān, Semnān), dialects of the “Tātī,” “Fārsī Māzandarānī,” or “Semnānī” type are spoken. The sedentary nuclei of Gīlakīs or Māzandarānīs who have resisted the nomads and repopulated the whole range from the north slopes are numerous in the subarid central and western Alborz (Alamūt, Ṭālaqān, the Jāǰ-rūd valley, Lārīǰān, Fīrūz Kūh, Nūr) and in the basins at medium altitudes near the Caspian forest (Daylamān, Eškavar, Kalārdašt; de Planhol, Recherches, p. 37).</ref><ref>{Cite web=Iran – Ethnically diverse with Persians, Azeri, Gilaki, Mazandarani and Kurdish cultures|نشانی=http://www.aitotours.com/aboutiran/17/ethnic-groups/default.aspx|وبگاه=www.aitotours.com|بازبینی=2021-11-13}}</ref><br>[[Талыш мацӀ|талыш]]<br>[[Парс мацӀ|парс]]<br> }} '''Гилан''' ({{lang-fa|گیلان}} ''Gilân''), ({{lang-glk|گيلان، گيلؤن}}), некӀо '''[[Дайламитал|Дайлам]]'''<ref name="Iranicaonline">''Wolfgang Felix, Wilferd Madelung'' [http://www.iranicaonline.org/articles/deylamites Deylamites] / Encyclopaedia Iranica. Vol. VII, Fasc. 4, pp. 342—347</ref> — [[Иран]]алъул 31 провинциялдаса ([[остан]]азул) цояб. Ракь — 14 042 км²<ref name=statoids>[http://www.statoids.com/uir.html Statoids.com]{{ref-en}}</ref>, халкъ — 2 404 861 чи ([[2006]])<ref name=statoids />. Гилан буго [[Каспий ралъад]]алъул жунубгун-бакътӀерхьул рагӀалда, [[Мазандаран]]алдаса бакътӀерхьуда, [[Ардабил (остан)|Ардабил останалдаса]] бакъбаккуда, [[Зенджан (остан)|Зенджан]] ва [[Къазвин (остан)|Къазвин]] останаздаса шималалда. Гьединго останалъул севералдаса уна [[Азарбижан|Азарбижан Республикагун]] гӀурхъи. == География == Рохьал — гӀага-шагар 1,5 млн га. Гьединго руго нарт, тӀурччи, маххул ва пахьул руда бахъулел бакӀал. == Тарих == {{main|Гиланалъул тарих}} Цебе заманаялъ гьаб букӀана гелазул (гьанжесел гиланазул умумул) ва [[Кадусиял|кадусиязул]] (гьанжесел талышазул умумул) территория. [[Россия]]лъ бергьараб [[ГӀурус-парс рагъ 1722—1723|ГӀурусгун-парс рагъдаса]] хадуб, 12 сентябралъ 1723 соналъ Мазандаран Россиялда гъорлӀ бачӀана. [[ГӀурус-турк рагъ 1735—1739|ГӀурус-турк рагъул]] заманаялъ (1735—1739 сс.) область Парсалда нахъбуссинабуна [[Турция|Турцияла]] данде альянс гӀуцӀизе гӀоло. === Иранияб революция ва Гилан республика === {{Main|Гилян Советияб Социалистияб Республика}} [[Файл:Bandar-e anzali Barry Kent.jpg|thumb|[[Бандар-Анзали]] шагьаралда [[Гилян Советияб Социалистияб Республика|Гилан Советияб республикаялъул]] заманаялъул мина.]] 1909 соналъ Гилан букӀана Иранияб революциялъул (1905—1911 сс.) кӀвар бугеб центрлъун. == Халкъ == Аслиял миллатал: [[Гилакал (иранияб миллат)|гилякал]], [[талышал]], руго гьединго [[курдал]] ва [[азарбижанал]]. Административияб марказ — [[Рашт]] шагьар. Останалъул цогидал шагьарал: [[Лангаруд]], [[Соумеэсера]], [[Таларуд]], [[Лагьиджан]], [[Хаштпаре|Хаштпар]], [[Астара (Иран)|Астара]], Резваншагьр, Рудсар, Рудбар, Эмлаш, Ашрафие, Саягьгул Шефат, Сувмее-Сара, Фуман, Месал. Останалъул аслияб порт — [[Анзали]]. == Административияб бикьи == Провинциялда жаниб уна 13 шагьрестан: {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="5" style="border-collapse:collapse; background:#ffffff;" |- bgcolor="#f0f0f0" ! Карта !! Аббревиатура на карте !! Шахрестан |- |rowspan="14"| [[Файл:Gilan-abb.PNG|300px]] |- |'''A''' || [[Астара (шагьрестан)|Астара]] (Astara) |- |'''AA''' || [[Астане-йе-Ашрафийе (шагьрестан)|Астане-йе-Ашрафийе]] (Astaneh Ashrafiyeh) |- |'''BA''' || [[Бандаре-Анзали (шагьрестан)|Бандаре-Анзали]] (Bandar-e Anzali) |- |'''F''' || [[Фуман (шагьрестан)|Фуман]] (Fuman) |- |'''Lh''' || [[Лагьиджан (шагьрестан)|Лагьиджан]] (Lahijan) |- |'''Lr''' || [[Лангаруд (шагьрестан)|Лангаруд]] (Langarud) |- |'''R''' || [[Рашт (шагьрестан)|Рашт]] (Rasht) |- |'''Rs''' || [[Рудсар (шагьрестан)|Рудсар]] (Roudsar) |- |'''Rb''' || [[Рудбар (шагьрестан)|Рудбар]] (Rudbar) |- |'''S''' || [[Сувмее-Сара (шагьрестан)|Сувмее-Сара]] (Soumahe Sara) |- |'''Sh''' || [[Шафт (шагьрестан)|Шафт]] (Shaft) |- |'''T''' |[[Талыш шагьрестан|Талыш]] (Talesh, цебе Hashtpar) |- |'''M''' || [[Масал (шагьрестан)|Масал]] (Masal) |} == Экономика == ГӀадамазул аслияб пиша — рекьари буго. ЛъарагӀлъиялда — рис (60 % ракь), кенаф, каругъветӀ, цитрусал, мугӀрул ахалъуда — чай, тамахьо, зайтун. == Лъай кьей == Останалда буго 7 тӀадегӀанаб лъай кьолеб гӀуцӀи (вуз). == Балагьизе бакӀал == * [[Масуле]] — хасаб архитектура бугеб магӀарул росу. * [[Рудхан хъала]] — [[Сасанидал|Сасанидазул]] заманаялъ Рудхан росулӀ бараб гьоркьосел гӀасрабазул хъала. * [[Марлик]] — хабазул гохӀ. * Анзали порт == ХӀужаби == {{хІужаби}} == Адабият == * ''Иванова М. Н.'' Национально-освободительное движение в Иране в 1918—1922 гг. М., 1961. * ''Скляров Л.'' Почему провалилась советская попытка «экспорта» революции в Гилан // Азия и Африка сегодня. 1997. № 12. == РегӀелал == {{Навигация}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Гилян}} * [http://bse.sci-lib.com/article010443.html Гилян в БСЭ (3-е издание)] * http://www.rkka.ru/oper/pers/pers.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070630190517/http://www.rkka.ru/oper/pers/pers.htm |date=2007-06-30 }} * https://web.archive.org/web/20070223045620/http://www.rusamny.com/365/t02(365).htm {{Библиоинформация}} {{Ираналъул останал}} [[Категория:Ираналъул останал]] [[Категория:Гилан|*]] [[Категория:Талышстан]] dvtsczf0rmxvym9mfyquf58lu4j2pko 0 16069 101095 99599 2026-09-07T12:30:03Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101095 wikitext text/x-wiki {{ЧӀБ+Россия |from = | статус = Росу | авар_цӀар = ГӀуриб | оригинал_цӀар = | сурат = | сураталда_гъоркьхъвай = | байрахъ = | байрахъ_гӀеблъи = | байрахъ_гъоркьхъвай = | байрахъалъул_бакӀалда = | герб = | герб_гӀеблъи = | герб_гъоркьхъвай = | гербалъул_бакӀалда = |lat_deg = 42|lat_min = 27|lat_sec = 26 |lon_deg = 46|lon_min = 40|lon_sec = 25 | гъорлӀлъи = | икълим_таблоялда = | икълим = Дагъистан | мухъалъул_тайпа = | мухъ_таблоялда = | мухъ = Шамилил мухъ | поселениялъул_тайпа = Росдал поселение | поселение_таблоялда = | поселение =ГӀуриб{{!}}ГӀуриб росу | жанисеб_бикьи = | бетӀерасул_тайпа = | бетӀер = | кьучӀ_лъей = | тӀоцебесеб_рехсей = | цересел_цӀарал = | статус_буго = | гӀатӀилъи = | ЧӀБ_централъул_борхалъи = 1800 | климат = | халкъ =781 | рикӀкӀараб_сон =2021 | гъунки = | агломерация = | агломерациялъул_халкъ = | миллияб_гӀуцӀи =[[Аварал]] | конфессионалияб_гӀуцӀи =[[Ислам]] | этнохороним = | телефоналъул_код = | почалъул_индексал = | почалъул_индекс =368410 | цифрабазул_идентификатор = | цифрабазул_идентификатор2 = | цифрабазул_идентификатор3 = | add1n = | add1 = | add2n = | add2 = | add3n = | add3 = | сайт = | сайталъул_мацӀ = | сайталъул_мацӀ2 = | сайталъул_мацӀ3 = | сайталъул_мацӀ4 = | сайталъул_мацӀ5 = | пачалихъалул_карта = | икълималъул_карта = | мухъалъул_карта = | картаби рагьизе = | гӀуж A = | регӀел A = | A пачалихъалде = | A икълималде = | A мухъалде = | гӀуж B = | регӀел B = | lat_deg B = | lat_min B = | lon_deg B = | lon_min B = | B пачалихъалде = | B икълималде = | B мухъалде = | гӀуж C = | регӀел C = | lat_deg C = | lat_min C = | lon_deg C = | lon_min C = | C пачалихъалде = | C икълималде = | C мухъалде = | гӀуж D = | регӀел D = | lat_deg D = | lat_min D = | lon_deg D = | lon_min D = | D пачалихъалде = | D икълималде = | D мухъалде = | пачалихъалде = | икълималде = | мухъалде = | lat_deg A = | lat_min A = | lat_sec A = | lon_deg A = | lon_min A = | lon_sec A = | Commons_категория = }} '''ГӀури́б''' — [[Дагъистан|Дагъистаналъул]] [[Шамилил мухъ|Шамилил мухъалъул]] росу, гьебго цӀар бугеб административияб гӀуцӀиялде гъорлӀе унеб.<ref>[http://docs.cntd.ru/document/802037479 Закон Республики Дагестан от 13 января 2005 года № 6 «О статусе и границах муниципальных образований Республики Дагестан»]</ref> == География == Росу буго [[ГӀуриб тӀалъи|ГӀуриб тӀалъиялда]], Щулалъи ва Цеберохь мугӀрузда гьоркьоб, МахӀачхъалаялдаса 215 км-ялъ рикӀкӀад,ралъдал гьумералдаса гӀ-ш 1800 метраялъул борхалъуда. Росдал ракьазул гӀорхъи буго Текьадирелги, Гьакьадерилги, КъехӀдерилги ва Датназулги росабигун. == Халкъ == РосулӀ руго 30 гӀанасеб тухум. Гьезда гьоркьор кӀудияздаса ккола: ДибирасулгӀалилал, ГӀашатилал, Гьанхъадерилал, МутӀагьирасулал, Алдухилал, ЧӀанкӀалал, Тидурилал, Донолал. == Тарих == Тарихалъул хъвай-хъвагӀаялда рекъон ГӀуриб росу гӀуцӀцӀизе байбихьана ХVI гӀасруялдаса нахъе. Росу гӀуцӀцӀизеган росдалаз гӀумру гьабун букӀун буго росу сверун ругел ракьазда: Чакуда, ТӀалакуриб, ГъугъдузулӀ, МикилӀ, ЛъаргӀариб, ЦӀантӀа, ХъадаратӀа, Кьвахда, КьебтӀариб, ГантӀута ва ц. кулабазда. ГӀурисез жигараб гӀахьаллъи гьабуна Дагъистаналда ва Россиялда рукӀарал тарихиял лӀугьа-бахъиназулӀ: [[Надир Шагь]] щущад-виххизавиялъулӀ 1742 с., [[Кавказалъул рагъ]]улӀ 1828–1859 с., [[ГӀурусгин туркрагъ (1877–1878)|гӀурусгин турк рагъда]]да 1877–1878 с., [[гӀурусгин япон рагъ]]да 1904–1905 с., [[ТӀоцебесеб дунялалъулаб рагъ|ТӀоцебесеб дунялалъулаб рагъда]] 1914–1918 с., [[Россиялда ватӀанчилъияб рагъ|ватӀанчилъияб рагъда]] 1918–1920 с. 1938 соналъ гӀурисез гӀуцӀцӀана [[колхоз]], гьеб 1991 саналде щвезегӀан районалъул мисалиял колхозазда гьоркьоб букӀана. [[КӀудияб ватӀанияб рагъул]] саназ [[Совет армия|советияб армиялде]] ахӀуна 74 гӀурисев, гьезда гьоркьоса 35 тӀадвуссинчӀо. 1944 соналъул фебруаралда ГӀуриб росу биххизабун, цогиял росабазул гӀадамазда цадахъ гӀуриселги гочинаруна тӀагӀинабураб Ножай юрт мухъалъул бакӀалда гӀуцӀараб ГӀандал мухъалъул [[Гилан]] росулӀе. Гьел рукӀана гӀурисезе бищунго захӀматал сонал. Чачаналда хвана гӀемерал гӀадамал, хассго гӀисинлъимал. 1957 соналъ нахъруссинадал, гӀурисез цӀидасан разе ккана минаби, гӀуцӀцӀизе ккана магӀишат. Жакъа къоялдаги гӀурисез мустахӀикъаб гӀахьаллъиги асарги гьабула районалъулги Дагъистаналъулги жамгӀияб ва миллияб хӀалтулӀ. == ГӀалимзаби == ГӀуриб машгьураб буго гӀалимзабаздалъун, цӀаларал гӀадамаздалъун. Гьаниса вахъана [[Накъшубанди]]яб ва Шазалияб тӀарикъатазул устар, муршид [[ХӀусенил МухӀаммад Афанди|ХӀусенил МухӀаммад Афанди]] (къ.с.) Дагъистаналдаги киналго ГӀарабазул улкабаздаги машгьурал руго [[Гъази-МухӀаммад]] катибас, Мавраевасул басмаханаялда зарбу гьарурал тӀахьал. Гьиндустаналда букӀараб тӀолго-дунялалъул манускриптазул цебебахъиялда Гъази-МухӀаммадил квералъ хъвараб къураналъе щвана тӀоцебесеб щапакъат. Гьесул васасул вас ГӀалимухӀамад-хӀажи гӀемерал саназ хӀалтӀана Дагъистаналъул гӀалимзабазул мажлисалъул бетӀерлъун. Гьанжесел гӀолилал-гӀалимаз кӀудияб адаб ва хӀурматгун бицуна Дагъистаналда ва Щумалияб Кавказалда цӀар рагӀарал гӀалимзаби ГӀабдулхӀамид ва Давудил МухӀамадил. 1960-70-л саназ районалъул прокурорлъун хӀалтӀана ватӀанияб рагъул гӀахьалчи, гӀодов таравт полковник, вукӀарав юрист Халидилазул ХӀамзатил МухӀаммад,<ref>[http://www.dagpravda.ru/?com=materials&task=view&page=material_print&id=10732 Жизнь не проходит бесцельно - Газета "Дагестанская правда"<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>[http://www.pobediteli.ru/russia/ug/dagestan/x/index.html ПОБЕДИТЕЛИ - Солдаты Великой войны | Россия / Юг / Республика Дагестан<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> 1978–1983 с. райкомалъул тӀоцевесев секретарлъун хӀалтӀулев вукӀана Сиражудинилазул Дибирил МухӀаммад. 1968 соналдаса нахъе росулӀ хӀалтулеб бугеб гьоркьохъеб школалда цӀалун вахъана: ГӀалилазул ТӀагьирил МухӀаммадгӀарип, милициялъул полковник, Шурагьиб ГОВД-ялъул бетӀерав;<!-- МухӀаммадов ТӀалхӀат ХӀабибович- начальник Махачкалинского УПС, кандидат педагогических наук; Халидов МухӀаммадХӀабиб МухӀаммадович- доцент кафедры психологии, директор лицея, кандидат философских наук; СултӀанмухӀаммадов СултӀанМухӀаммад МухӀаммадТӀагьирович<ref>[http://www.rusoil.net/default.aspx?link=714 Уфимский государственный нефтяной технический университет]</ref>- декан факультета трубопроводного транспорта Уфимского государственного технического университета, доктор технических наук; МухӀаммадов МухӀаммад ГитӀинаМухӀаммадович - доктор медицинских наук, декан медико-профилактического факультета ДМА; Сайгидов МухӀаммад Сайгидович<ref>[http://www.riadagestan.ru/news/2012/5/28/137054/ Дагестанские богословы посетили военную часть в Московской области]</ref>- постоянный представитель Республики Дагестан в Москве и в Московской области; ГӀутбатов АхӀмад ХӀабибович - адвокат, заслуженный юрист Дагестана; ХӀамзатов МухӀаммад Багьавудинович - начальник управления культуры г. Махачкалы; ИбнухӀаджаров ХӀайбула МухӀаммадович - начальник Шамильского РОВД, подполковник милиции; ГӀабдулМухӀаммадов Гъапар МухӀаммадович - начальник управления культуры Шамильского района; ХӀамзатов Багьавудин МухӀаммадович, заслуженный врач РФ; ДжабрагӀилов ГӀали МухӀаммадович <ref>[http://www.government-rd.ru/person/djabrailov_ali_magomedovich/bio Джабраилов Али Магомедович]</ref> - руководитель Госжилинспекции Дагестана. Гьединго ГӀуриб росулӀа ккола чемпион спартакиады народов [[СССР]], чемпион Вооруженных сил СССР, неоднократный чемпион СССР ХӀажиев Хизри МухӀаммадович (Хехав), чемпион СССР среди молодёжи, мастер спорта СССР АхӀмадов Мурад МухӀаммадович ва Набиев МухӀаммад ГӀалиасхӀабович,<ref>[http://www.dfbi.ru/index.php?runpage=viewsubpart&pid=1&spid=25&lang_name=RUS Дагестанская Федерация Боевых Искусств]</ref> чемпион мира по Ушу-Саньда.--> Хассаб чӀухӀигун ГӀурисез рехсола ген. Директор ОАО Унисервис|«Унисервис» ГӀалиев ГӀумарасхаб МухӀаммадович, Дагъистаналда Ислам цебе тӀезабизе жиндица кумак гьабулев машгьурав меценат. В 2003-05 с. гьес гӀемерал районазда жиндирго гӀарцуде рана мажгитал, ГӀуриб росулӀ бана кӀи-тӀалаяб мажгит, мебельный, швейный ва обувной цехал, росу-цоязе хӀалти букӀине. 2011 соналъул Май моцалъ рагьана [[ХӀусенил МухӀаммад Афанди|Шейх ХӀусенил МухӀаммад Афандил]] цӀаралда бугеб 3-тӀалаяб мажгит ва мадраса МахӀачхъалаялъул Сулакский посталда гӀагарлъухъ<ref>[http://www.islamdag.ru/news/7660 Джума намаз в новой мечети]</ref>. 2011 соналъул 18 Июлалда букӀараб росдал мажлис-мавлидалда ГӀутбатов МухӀаммад ХӀажи ХӀабибович вищана росдал имамлъун. == МугъчӀваял == {{хӀужаби}} == РегӀелал == {{cite web |url = http://www.hebda.ru/urib/ |title = МО «село Уриб» |deadlink = yes }}{{Хвараб регӀел|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.hebda.ru/ Шамилил мухъалъул сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181124164702/http://www.hebda.ru/ |date=2018-11-24 }} * [http://www.islamdag.ru/ Дагъистаналда Ислам] * [http://www.islamdag.info Islam in Dagestan] {{Dagestan-geo-stub}} {{Шамилил мухъ}} [[Категория:Шамилил мухъ]] [[Категория:Шамилил мухъалъул росаби]] 36a4t5bw03cg1s0x8mqfgma4v1occf7 0 16106 100995 99267 2026-09-07T12:13:22Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100995 wikitext text/x-wiki {{Пачалихъалъул хӀалтӀухъан |цӀар = АхӀмад Чинар |аслияб цӀар = {{lang-tr|Ahmet Çınar}} |сурат = |гӀеблъи = 280px |сураталда гъоркь хъвай-хъвагӀай = |хъулухъ = [[Чанакъала]]ялъул мэр |герб = |гербалда гъоркь хъвай-хъвагӀай = |гербалъул гӀеблъи = |байрахъ = Flag of the President of Turkey.svg{{!}}border |байрахъ2 = Emblem of the Presidency of Turkey.svg |тартиб = 12 |хъулухъ байбихьи = [[май]] [[2013 сон]] |хъулухъ лӀугӀи = |цеве вукӀарав = |хадув вачӀарав = |гьавураб къо-моцӀ = |гьавураб бакӀ = {{БакІГьавураб|Гёксун|Гёксуналда}} [[Файл:Flag of Turkey.svg|30px]] |эмен = |эбел = |лъади = |лъимал = '''васал:''' Сурхай <br />'''ясал:''' ГӀайишат |партия = [[РитІухълъиялъул ва цебетІеялъул партия (Турция)|РитІухълъиялъул ва ЦебетІеялъул Партия]] |лъай = |гІелмияб даража = |аслияб хъулухъ = [[Сиясатчи]] |миллат = [[аварал|аварав]] |дин = [[Ислам]], [[суниял|суннияб мазгьабалъул]] |шапакъатал = | сайт = |гъулбас = }} '''АхӀмад Чинар''' ({{lang-tr|Ahmet Çınar}}, гьав. Гёксуналда, 1966 с.), — [[Турция]]лъул сиясатчи. ИчичӀалиса гочарав Гичил наслуялъул чи. == Биография == АхӀмад гьавуна [[1966 сон]]алда Кахраман-Мараш вилаяталъул Киреч абураб гьитӀинаб магӀарул росулӀ. Гьесул умумул ккола [[1884 сон]]алда [[Дагъистан]]алъул [[ИчичӀали|ИчичӀали]] росулӀа ГӀусмани империялде гочарал мугьажирзаби. Байбихьул лъай АхӀмадие щвана жиндирго росулӀ, гьоркьохъеб школа ва индустриалияб лицей лӀугӀизабуна Кахраман-Марашалда. 1983 соналда АхӀмад лӀугьана цӀализе Истамбул университеталъул социалиял гӀелмабазул факультеталде ва 1987 соналда лӀугӀизабуна гьеб юристасул дипломгун. АхӀмадида лъикӀ лъала рахьдал мацӀги. Гьесие цӀакъ бокьула жиндирго миллат, гьелъул тарих ва культура. === Сиясатияб хъулухъ === 1993-1994 соназда АхӀмад вукӀана [[Англия]]лда стажировкаялда. [[1995 сон]]алдаса нахъе гьев вуго пачалихъияб хъулухъалда. Гьедин, 2005-2007 соназда гьев вукӀана Истамбулалъул администрациялъул туризмалъул ва культураялъул комитеталъул бетӀерлъун, 2008-2010 соназда экономикаялъул министрасул заместителасул канцеляриялъул нухмалълъулевлъун, 2011 соналдаса нахъе, цӀияб хъулухъалде тӀамизегӀан, Адана вилаяталъул Сейхан шагьаралъул бетӀерлъун<ref name="Orient">{{cite web|url=https://avariya.wixsite.com/orient/av/post/%D1%82%D1%83%D1%80%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8A%D1%83%D0%BB-%D1%88%D0%B0%D0%B3%D1%8C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8A%D1%83%D0%BB-%D0%B1%D0%B5%D1%82i%D0%B5%D1%80-%D0%BC%D0%B0%D0%B3i%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%B2|title=Турциялъул шагьаралъул бетӀер – магӀарулав|author=АхӀмад МуртазагӀалиев|date=10.12.2021|work=«ORIENT» журнал|publisher=avariya.wixsite.com/orient|accessdate=2022-02-24|lang=av|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. == Творчество == Пачалихъияв хӀалтӀухъан гуревги [[Турция]]лда АхӀмад лъала гьунар бугев хъвадарухъан хӀисабалдаги. Гьес хъвала прозаялъул асаралги сокӀкӀула шигӀрабиги. Масала, гьесул «Дун каймакан вукӀана, дица кинабго хъвачӀо» абураб тӀехь Турциялда лӀугьана бестселлерлъун<ref name="Orient"></ref>. == Хъизан == АхӀмадил чӀужу Кулсум ккола магӀарулай, гьезул буго кӀиго лъимер: яс ГӀайишатги вас Сурхайги<ref name="Orient"></ref>. == ХӀужаби == {{ХІужаби}} [[Категория:Турция]] [[Категория:Турциялъул аварал]] 9ujrsxewawfd1znvly9f4pjgz0i0fqe 0 16120 100958 99171 2026-09-07T12:06:39Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100958 wikitext text/x-wiki '''Аварал Азарбижаналда''' ({{lang-az|Azərbaycanda avarlar}}) — халкъалъул къадаралда рекъон [[Азарбижан]]алда анлъабилеб этникияб къокъа ва [[Россия]]лдаса къватӀир ругел [[Авар диаспора|авар диаспораздаса]] бищун чӀахӀияздаса ккола. == Тарих == == Гьенир аварал раккин == Цересел ва цо-цо гьанжесел гуржиязул гӀалимзабаз хъвалеб буго гьел гӀадамал ЧӀарахъе цӀакъго нахъа рачӀанилан. Гьез абулеб буго XVI-XVIIIвеказда къажараз ва турказ Гуржиялде тӀаде кутакал гьужумал гьарун [[Алазан гӀор]]алда рукӀарал бакӀал чӀунтӀизарун халкъ бихахочизе гьабунилан. Гьелъ рес кьунила магӀарулазул цо-цо къукъаялде Кавказалъул балги бегун, бакъде (югалде) рачӀун рахъал рахъизе<ref name="Атаев">''Дибир Атаев'', тарихиял гӀелмабазул кандидат. «БагӀараб байрахъ». 15.01.1966 сон.</ref>. НекӀсиял хъвай-хъвагӀаязухъ ва [[Закатала]]ялъул магӀарулазул биценаз, гьединго археологиялъулал цӀех-рехаз бихьизабулеб буго гьеб мекъияб букӀин. Масала, XIV векалда вукӀарав «Тарихи Дагъистан» абулеб тӀехь жинца хъварав МухӀамад-Рапи абулев гӀалимчияс баян гьабулеб буго XIV гӀасруялдаго Кавказалъул кӀудияб балалъул бакъдал (югалъул) рахъалда магӀарул росаби рукӀанилан. МагӀарулаз чӀарахъазде ва билканазде гъолодиселин абула. Гьеб цӀар «Гъвел», «Гъвалде» абулел рагӀабаздасан бачӀарабги буго. Ругизеги закаталаялъул магӀарулал Кавказалъул кӀудияб балалъул бакъдал (югалъул) гъулдузда руго. Гъолода абулеб росо гьабсагӀат чӀунтун буго. Гьеб букӀана гьанжесел магӀарулазул росабаздасан дагьаб тӀадегӀан. 1964 соналъ гьабураб археологиялъул цӀех-рехазул хӀасилалда баянлъана Гъолода росу Х гӀасруялдасаго нахъе бижараб росу букӀин ва гьенир ратарал археологиялъул хутӀелаз бицунеб буго гьезулги магӀарулазул аслиял мухъаздаги букӀараб маданият цого тайпаялъул букӀин. Нилъеда лъала гьоркьохъел гӀасрабазда магӀарухъ ва сверухъ ругел ракьазда гӀуцӀун букӀана Сарир абулеб щулияб хӀукумат. ГӀарабиязул тарихчагӀазул тӀахьазда рекъон, Арраналда (Хьунал Азарбижан) букӀараб кӀиазарго росдал бащдалдаса цӀикӀараб къадар Сариралъул пачаясул квершаликь букӀун буго. Гьел росабазул чангоязда, гьай-гьай, магӀарулал рукӀине ккола ва гьезда гъорлӀе Закаталаялъул магӀарул росабиги ине ккола. Азарбижаналда магӀарулал ругел росаби цӀунизе гьабураб кӀудияб галам букӀун буго. Гьеб 30 километр халалъи бугеб галам жакъа къоялде щвезегӀанцин нахъе цӀунун хутӀун буго. Галамалъул борхалъи 2 метр, гӀеблъи I,5 метра буго. МагӀарулазул биценалда рекъон гьеб бан буго Пари абурай пачаялъ гъажараздаса цӀунизелъун. ЦӀарги гьелда «Парил жубар» буго. Цо-цо азарбижаналъул тарихчагӀаз, масала, Е. Пахомовас рикӀкӀунеб буго гьеб галам Дагъистаналъул халкъалдаса цӀунизелъун бараб бугилан. Амма Закаталаялда гьарурал цӀех-рехазул хӀасилалда якъинго баянлъана къед бан букӀин бакъдаса (югалдаса) рачӀунел тушбабаздаса цӀунизелъун. Гьединал къадал ва галам гьоркьохъел векалда [[Дагъистан]] цӀунизе киса кирего гьарун рукӀана. Тарихалда жаниб чӀарахъез чанги кӀвар цӀикӀарал хӀалтӀаби ва бахӀарчиял гьунарал гьаруна. Цо заманаялъ гьезие магъало кьолаан [[Шамаха]]лъул ва [[Шаки]] ханзабаз. Хасго чӀарахъел машгьурлъана [[Надиршагь]] Кавказалде вачӀараб мехалъ, XVIII гӀасруялъул 40-абилел соназда гьез рагъул кор боркьана «ТӀолго дуниял гьар-гьазабулев» къажаразул шагьасул аскаралде данде. Гьеб букӀана [[Кавказ]]алъул халкъаз къажаразде данде гьарулел рагъазул тӀоцебесеб багъа-бачари. ЧӀарахъез ва гъолодисез щущахъ рихизаруна Надирил вац Ибрагьим-ханасул гӀемерал боял. Гьелдаса хадуб Надирица Закаталаялъул ракьалде рещтӀизаруна жиндирго аслиял боял. КигӀан гьез халкъалда зулмаби гьаруниги (гьез жидецаго чӀварал гӀадамазул бутӀрузул сиял рана) гьезда кӀвечӀо гьел магӀарулал чучизаризе. Закаталаялъул лебаллъиялъул хӀакъалъулӀ чанго магӀарул нексиял кучӀдузулӀ бицун буго. Масала «Боде гъара балел гъолодисел» абураб кочӀолъ руго гьадинал рагӀаби: ;Агъалдаса чакма билъ чапизегӀан, ;ЧотӀасан рагъана дол гъолодисел, ;Черхалдаса ярагъ цӀед биинегӀан, ;ЦӀадулъги рагъана чӀарлъул бахӀарзал. ХӀукуматалъул гӀуцӀиялда чӀарахъезул рукӀана ханзаби, бегзаби гьечӀеб жамагӀат. Аслиял ишал ва кӀвар бугел суалал гӀумруялде рахъинаризе гьезул рукӀана хасал ришарал гӀадамал – чӀухӀби. Амма гьел чӀухӀби бечедал ва чӀухӀарал кьибилалдасан рищулаан. Гьезухъ рукӀана гӀемерал ракьал ва лагъзал. XIX векалда жалго эркен гьариялъе гӀоло пачаясул колонизаторазде данде магӀарулаз гьарурал рагъазулъги чӀарахъез цӀикӀараб гӀахьаллъи ва гьунарал рихьизаруна. Амма чӀухӀбуца (росабазул бутӀруз) ва бечедал гӀадамаз пачаясул рахъ ккуна ва гьелъие кумекги гьабуна. Гьединал руго [[ЦӀор]]алда ругел магӀарулазул хӀакъалъулӀ биценал<ref name="Атаев"></ref>. === Советияб заман === == Халкъалъул тӀибитӀи == Азарбижаналъул хьуналгун (севералъулгун) бакътӀерхьул рахалда Алазан гӀоралдаса Кавказалъул мугӀрузул кӀудияб балалде щвезегӀан магӀарулазул чанго росу буго. Гьездасан машгьурал руго [[ЧӀарахъ]], [[Билкан]], Хъабахъчули, КӀатӀихъ росаби. Гьединго магӀарулал руго Закатала шагьараздаги гьоркьохъеб хӀисабалда Азербайджаналда ругел магӀарулазул къадар гӀага-шагарго 50 азарго чиясде бахуна<ref name="Атаев"></ref>. == ГӀаммал баянал == Закаталаялъул ракь гӀадамазе гӀумру ва яшав гьабизе цӀакъго лъикӀаб буго. Гьениб бокьараб пихъ ва тӀощел бижула. Гьеб гуребги гьайбатал рохьазда батула женшень, хъазанлихъ гӀинтӀи (дунялалдаго къанагӀатаб, жиндаса гӀажаибаб берцинаб махӀ бугеб нах бахулеб тӀегь) ва цогидалги къиматал хъурдул<ref name="Атаев"></ref>. === Лъай кьей === {{БутІа хІадури}} === Маданият === === МацӀ === Гьезул мацӀ дагьаб сверараб буго магӀарул бол мацӀалдаса. ГӀелмуялда абула магӀарул мацӀалъул закаталазул диалект абун. Гьеб диалект гӀагараб буго гьидерил ва къаралазул кӀалъаялда<ref name="Атаев"></ref>. == ЦӀар рагӀарал Азарбижаналъул аварал == {{БутІа хІадури}} == Гь. балагье == * [[Авар миллат бугеб территория]] == ХӀужаби == {{хІужаби}} == РегӀелал == * [https://web.archive.org/web/20160614190613/http://kazaki.az/ Казаки Азербайджана] * [https://web.archive.org/web/20111129160653/http://www.msrs.ru/organisations/azerbaijan/144 Русская община Азербайджана] * [http://ivanovka.net/ Русское село Ивановка Азербайджанской Республики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220525124404/https://ivanovka.net/ |date=2022-05-25 }} (русский) * [https://web.archive.org/web/20140520012014/http://rosdiaspra.az/ Координационный совет общественных организаций российских соотечественников Азербайджанской Республики] *[http://www.masimovasif.net/%D1%81%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85-%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B9-%D0%B2-%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6/ Список русских поселений на территории Азербайджана в 30-е гг. 19 в. - начало 20 в.] (русский) === Видеоматериалал === == Адабият == * ''Дибир Атаев'', тарихиял гӀелмабазул кандидат. «БагӀараб байрахъ». 15.01.1966 сон. {{Аваристан}} {{Азарбижаналъул халкъал}} {{Авар диаспораби}} [[Категория:Азарбижаналъул халкъал]] [[Категория:ГӀисинал миллатал]] [[Категория:Аварал Азарбижаналда]] [[Категория:Азарбижангун-россиялъул гьоркьолъаби]] 4bf3u81j8qr3ejztoik421dlvoll1t8 0 16138 100939 99139 2026-09-07T12:03:29Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100939 wikitext text/x-wiki {{Рагъул жигарчи |цӀар = Абакарил Къади Абакаров |гьавураб къо-моцӀ = 9.5.1913 (26.4) |хвараб къо-моцӀ = 29.2.1948 |гьавураб бакӀ = [[Эчеда]] росу, [[ГӀанди округ]], {{гьавурабБакІ|Дагъистаналъул область|ЦІумада мухъалда}}, [[Россиялъул империя]]<ref name="Цумадинский">Гьанже [[ЦӀумада мухъ]], [[Дагъистан]], [[Россия]]</ref> |хвараб бакӀ = [[Агъвали]], {{ХварабБакІ|ДАССР|Агъвали}}, [[РСФСР]], [[СССР]]<ref name="Цумадинский"/> |сурат = |принадлежность = {{Флагификация|СССР}} |хъулухъалъул сонал = 1942-1945 |рагъул цӀар = {{СССР, Старшина}} |бодул тайпа = |тӀадчилъи гьабун = бутӀаялъул командир |аскаралъул тӀел = 8-я стрелковая рота, 1054-й стрелковый полк, [[301-я стрелковая дивизия (3-го формирования)|301-я стрелковая дивизия]], [[5-я ударная армия]], [[1-й Белорусалъул фронт]] |рагъал = [[КӀудияб ВатӀанияб рагъ]] |шапакъатал = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Медал Меседил ЦІва|1946}} {{!}}} {{Шапакъатазул мухъ|{{Ленинил орден|1946}}|{{БагӀараб байрахъалъул орден|1945}}|{{БахӀарчиялъул медал|1944}}|{{БахӀарчиялъул медал|1944}}}} |в отставке = }} '''Абака́рил Къади́ Абака́ров''' ([[26 апрел]] [[9 май]] [[1913 сон]] — [[29 феврал]] [[1948 сон]]) — [[КӀудияб ВатӀанияб рагъ]]ул гӀахьалчи, [[СССР]]алъул багьадур (1946). == Биография == Гьавуна [[26 апрел]]алъ [[9 май]] моцӀалъ [[1913 сон]]алъ [[Дагъистан]]алъул [[ЦӀумада мухъ]]алъул [[Эчеда]] росулӀ. [[Аварал|Аварав]]. Байбихьулеб цӀали швана. Рагъда ахӀана [[1942 сон]]алъул феврал моцӀалъ. 1944 соналъ [[Советияб Союзалъул Коммунистияб партия|ВКП(б)]] гъорлӀ лӀугӀана. 17 апрелалъ 1945 соналъ «Вербиг» маххул нухлул станция цӀунулаго ([[Зелов]] шагьаралъул шималгун-бакъбаккул рахъ) гьесда тӀад къараб отрядалъ 7 танкги, 2 штурмалъул ярагъги анцӀго фашистги гъурана, живго Къади Абакаровас 5 танк ва цо штурмалъул ярагъ гъурана<ref>Абакаров Кади Абакарович. Наградной лист. Страницы: {{cite web|url=http://podvignaroda.mil.ru/filter/filterimage?path=VS/001/033-0793756-0001/00000016.jpg&id=150000019&id=150000019&id1=19a2f7927ad5e23aaed9850110c0e4c9|title=1|archiveurl=https://www.webcitation.org/68cLCuIW5?url=http://podvignaroda.mil.ru/filter/filterimage?path=VS%2F001%2F033-0793756-0001%2F00000016.jpg|archivedate=2012-06-22|accessdate=2020-01-12|deadlink=no}} {{cite web|url=http://podvignaroda.mil.ru/filter/filterimage?path=VS/001/033-0793756-0001/00000017.jpg&id=150000021&id=150000021&id1=332c88cae153ab294d23ba024abf74da|title=2|archiveurl=https://www.webcitation.org/68cLDSOU8?url=http://podvignaroda.mil.ru/filter/filterimage?path=VS%2F001%2F033-0793756-0001%2F00000017.jpg|archivedate=2012-06-22|accessdate=2020-01-12|deadlink=no}}</ref>. 15 маялъ 1946 соналъ [[СССРалъул ТӀадегӀнаб Совет]]алъул Президиумалъул Указалда рекъон старшина Абакаров Къадие кьола [[Советияб Союзалъул багьадур]] абураб цӀар ва [[Ленинил орден]]ги [[Медаль «Меседил цӀва» (СССР)|«Меседил цӀваги»]] кьола. [[1945 сон]]алъул ахиралда Къади Абакаровасе демобилизация гьабуна. ХӀалтӀулев вукӀана цин ЦӀумада мухъалъул [[Агъвали]] росдал школаялда, хадув мухъалъул бича-хисиялъул бутӀаялъул кӀудиявлъун, ва гьелдаса хадув сберкассаялъул бетӀерлъун. Хвана 29 февралалъ 1948 соанлъ. == Шапакъатал == * Советияб Союзалъул багьадурасул [[Медаль «Меседил цӀва» (СССР)|«Меседил цӀва»]]; * [[Ленинил орден]]; * [[БагӀараб байрахъалъул орден]]; * Цогидал медалал. == РакӀалде щвей == * Къади Абакаров гьавураб росулӀ [[колхоз]] буго гьесул цӀаралда. * Гьесул цӀаралда руго [[Агъвали]] ва [[Шава]]ялда школаби. == ХӀужаби == {{хІужаби}} == Адабият == * {{ТӀехь:Советияб Союзалъул багьадурал|1|страницы=15|часть=Абака́ров Кади Абакарович}} == РегӀелал== * {{Warheroes|id=1539}} * [http://www.tsumada.ru/ru/090513061100 Автобиография Абакарова Кади Абакаровича] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220626133556/http://www.tsumada.ru/ru/090513061100 |date=2022-06-26 }}. * [http://www.tsumada.ru/?f=book&p1=histor&p2=book&id=kadi Книга, посвящённая Кади Абакарову. Укротитель «тигров». Автор Газиев Расул]. [[Категория:КПСС членал]] [[Категория:КӀудияб ВатӀанияб рагъул лъелал]] [[Категория:СССРалъул багьадурал]] 2alk9qa6unz0mn4ptu6i7w1lextwjwy 0 16147 101119 99684 2026-09-07T12:34:03Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101119 wikitext text/x-wiki {{Пачалихъалъул хӀалтӀухъан |цӀар =Екатерина II Алексеевна |аслияб цӀар =София Августа Фредерика Ангальт-Цербстская |сурат =Profile portrait of Catherine II by Fedor Rokotov (1763, Tretyakov gallery).jpg |гӀеблъи =250px |сураталда гъоркь хъвай-хъвагӀай=Екатерина II портрет. [[Фёдор Рокотов]]. 1763 сон. [[Третьяковасул галерея]] |герб = Coat of arms of Russian empire 1730.svg |гербалъул гӀеблъи=250px |гербалда гъоркь хъвай-хъвагӀай= |хъулухъ= |пачалихъ= |титул= |байрахъ=Russian_Imperial_Standart_1730.png |байрахъ2=Coat of arms of Russian empire 1730.svg |тартиб= |тартиб-ручч= |хӀукмуялъул заман= |заманбайбихьи= |хъулухъ байбихьи= |заманлъугӀи= |хъулухъ лӀугӀи= |цӀаралда гъоркь= |шигӀар= |тронное имя= |коронация= |регентӀ= |регентӀзаманбайбихьи= |регентӀзаманлъугӀи= |соправитель1= |соправитель1заманбайбихьи= |соправитель1заманлъугӀи= ||ирсилав= |премьер= |вице-президент= |президент= |монарх= |вице-губернатор= |губернатор= |цеве вукӀарав=[[Пётр III]] |хадув вачӀарав=[[Павел I]] |гъоркьхъвай= |хъулухъ_2= |титул_2= |байрахъ_2= |байрахъ2_2= |тартиб_2= |тартиб-ручч_2= |хӀукмуялъул заман_2= |хъулухъ байбихьи_2= |хъулухъ лӀугӀи_2= |ирсилав_2= |цеве вукӀарав_2= |хадув вачӀарав_2= |ватӀанчилъи= |гьавураб къо-моцӀ= |гьавураб бакӀ= |хвараб къо-моцӀ= |хвараб бакӀ= |вукъун вуго= |йукъун йиго= |династия= |тухум=[[Асканиял]] |дин=[[Лютеранство]] <small>(1744 с. цебе)</small> → [[Православие]] |гьавураб мехалъ букӀараб цӀар= |эмен= |эбел= |рос=[[Пётр III]] |лъимал=[[Павел I Петрович]]<br>[[Анна Петровна (1757-1759)|Анна Петровна]]<ref>{{ВТ-РБС|Анна Петровна (дочь Петра III)}}</ref><br>[[Бобринский, Алексей Григорьевич|Алексей Бобринский]] |миллат= |партия= |лъай= |гӀелмияб даража= |гӀелмияб цӀар= |аслияб хъулухъ= |деятельность= |сайт= |рагъул цӀар= |хъулухъ гьабурал сонал= |гъорлӀе уна= |род войск= |бетӀерлъи гьабуна= |къеркьей= |гӀелмияб рахъ= |хӀалтӀулеб бакӀ= |машгуьрав вуго= |гъулбас=Catherine The Great Signature.svg |гъулбасалъул гӀеблъи=60px |монограмма=Imperial Monogram of Empress Catherine II of Russia.svg |монограммаялъул гӀеблъи=60px |шапакъатал={{(!}} style="background: transparent" {{!}}{{Орден Андрея Первозванного}}{{!!}}{{Орден Святой Екатерины 1 степени}}{{!!}}{{Орден Святого Георгия 1 степени}} {{!}}- {{!}}{{Орден Святого Владимира 1 степени}}{{!!}}{{Орден Святого Александра Невского}}{{!!}}{{Орден Святой Анны}} {{!)}} {{(!}} style="background: transparent" {{!}}{{Орден Чёрного орла}}{{!!}}{{Орден Серафимов}}{{!!}}{{Орден Белого орла (Речь Посполитая)}} {{!)}} |викигъамас= |nocat= }} '''Екатери́на II''' ('''Екатери́на Алексе́евна'''<ref>Такое же отчество носила и [[Екатерина I]], в обоих случаях оно являлось условным, то есть принятым при православном крещении.</ref>; '''Екатери́на Вели́кая'''; гьайураб мехалъ цӀар '''Софи́я Авгу́ста Фредери́ка А́нгальт-Це́рбстская''' ({{lang-de|Sophie Auguste Friederike von Anhalt-Zerbst-Dornburg}}), православиялда ''Екатерина Алексе́евна''; 21 апрел [2 май] 1729, [[Щецин|Штеттин]], [[Пруссия (королевство)|Пруссия]] — 6 [17] ноябр 1796, [[Зимний кӀалгӀа]], [[Санкт-Петербург]], [[Россиялъул империя]]) — тӀолго Россиялъул императрица (1762—1796). [[Просвещёнияб абсолютизм|просвещёнияб абсолютизмалъул]] сиясатчӀужу . [[Ангальт-Цербст (княжество)|Ангальт-Цербст князасул]] яс, Екатерина престолалда ячӀана [[1762 соналъул КӀалгӀадул инкъилаб]]алъул хӀасилалда жиндирго бетӀергьанчи — [[Пётр III|Петрил III]] бакӀалда<ref>Cм.: ''Елисеева О. И.'' Тайна смерти Петра III. — М.: Вече, 2010. — 394, (1) с. — [[Служебная:Источники книг/9785955553344|ISBN 978-5-9533-448]]; ''Волгин И''. Кто убил Петра III // Президент. — 1994. — № 1. </ref>. == Биография == === Кьибил-аслу === <!--[[Эзико фон Балленштедт|Эзико]] | [[Адальберт II (граф Балленштедта)|Адальберт]] | [[Оттон Богатый (граф Балленштедта)|Оттон]] | [[Альбрехт Медведь]] | [[Бернхард III (герцог Саксонии)|Бернхард]] | [[Генрих I (граф Ангальта)|Генрих]] | Siegfried I | Albrecht I | Albrecht II | Johann II | Sigismund I | Georg I (1390-1474) | Ernst | Johann IV | [[Иоахим Эрнст (князь Ангальта)|Иоахим Эрнст]] | [[Рудольф (князь Ангальт-Цербста)|Рудольф]] | [[Иоганн VI (князь Ангальт-Цербста)|Иоганн VI]] | [[Иоганн Людвиг I (князь Ангальт-Дорнбурга)|Иоганн Людвиг]] | [[Кристиан Август (князь Ангальт-Цербста)|Христиан Август]] | [[Екатерина II]] --> === Лъимерлъи, лъай боси, тарбият === === Екатеринал II хӀукму: ГӀаммал баянал === == ХӀукмуялъул сипат-сурат == === Жанисеб сиясат === {{БутӀа хӀадури}} ==== Экономикияб сиясат ==== ==== Ришватчилъи. Фаворитизм ==== ==== Миллатияб сиясат ==== ==== Динияб сиясат ==== Екатеринал II шахсияб указалда рекъон 1787 соналъ Россиялда тӀоцебе '''[[ислам]]алъул''' мукъадасаб [[Къуръан]]алъул тӀолго гӀараб текст басмаялда бахъана «[[Хъиргъизал|хъиргъизазе]]» чӀобого бикьизе гӀоло. Екатеринал гӀумруялда жаниб Къуръан басмаялда кьабана ункъго нухалъ: 1787, 1790, 1793 ва 1796 соназ<ref>{{Книга|автор=Крымский А. Е.|заглавие=История мусульманства: Самостоят. очерки, обработки и доп. пер. из Дози и Гольдциэра, А. Крымского|год=1904|издание=2-е изд., значит. изм. и доп|место=Москва|страницы=138|страниц=390|серия=Труды по востоковедению, изд. Лазаревским институтом восточных наук}}</ref>. === КъватӀисеб сиясат === {{БутӀа хӀадури}} == Шахсияб гӀумру == {{БутӀа хӀадури}} == Умумул == {{Wikidata/Ancestors|interleave=1|years=label-line}} == Шапакъатал == * [[Орден Святой Екатерины]] ({{сс3|10.02.1744}}) * [[Орден Святого Андрея Первозванного]] ({{сс3|28.06.1762}}) * [[Орден Святого Александра Невского]] ({{сс3|28.06.1762}}) * [[Орден Святой Анны]] ({{сс3|28.06.1762}}) * [[Орден Святого Георгия]] 1-й ст. ({{сс3|26.11.1769}}) * [[Орден Святого Владимира]] 1-й ст. ({{сс3|22.09.1782}}) * Прусский [[Орден Чёрного орла]] (1762) * Шведский [[Орден Серафимов]] ({{сс3|21.11 1763}}) * Польский [[Орден Белого орла (Польша)|Орден Белого орла]] (1787) == Титулал == 1762 * ''Божiею поспѣшествующею милостӀю Мы, Екатерина II, Императрица и Самодержица Всероссiйская, Московская, КӀевская, Владимiрская, Новгородская, Царица Казанская, Царица Астраханская, Царица Сибирская, Государыня Псковская, и Великая Княгиня Смоленская, Княгиня Эстляндская, Лифляндская, Корельская, Тверская, Югорская, Пермская, Вятская, Болгарская и иныхъ Государыня, и Великая Княгиня Новагорода, НизовскӀя земли, Черниговская, Рязанская, Ростовская, Ярославская, Бѣлоозерская, Удорская, Обдорская, Кондiйская и всея Сѣверныя страны Повелительница и Государыня, ИверскӀя земли, Карталинскихъ и Грузинскихъ Царей и КабардинскӀя земли, Черкасскихъ и Горскихъ Князей, и иныхъ наслѣдная Государыня и Обладательница''<ref>Полное Собранiе законовъ Россiйской Имперiи. Съ 1649 года, томъ XVI, стр. 6—7. № 11590, 1762, Iюля 2. Форма о титулахъ Императрицы Екатерины II.</ref>''.'' 1784 * ''Божiею поспѣшествующею милостӀю Мы Екатерина Вторая, Императрица и Самодержица Всероссiйская: Московская, КӀевская, Владимiрская, Новгородская, Царица Казанская, Царица Астраханская, Царица Сибирская, Царица Херсониса Таврическаго, Государыня Псковская и Великая Княгиня Смоленская, Княгиня Эстляндская, Лифляндская, Корельская, Тверская, Югорская, Пермская, Вятская, Болгарская и иныхъ Государыня, и Великая Княгиня Новагорода НизовскӀя земли, Черниговская, Рязанская, Полоцкая, Ростовская, Ярославская, Бѣлоозерская, Удорская, Обдорская, Кондiйская, Витебская, Мстиславская, и всея сѣверныя страны Повелительница, и Государыня ИверскӀя земли, Карталинскихъ и Грузинскихъ Царей и КабардинскӀя земли, Черкаскихъ и Горскихъ Князей, и иныхъ наслѣдная Государыня и Обладательница''<ref>Полное Собранiе законовъ Россiйской Имперiи. Съ 1649 года, томъ XXII, стр. 17. № 15919, 1784, Февраля 2 (того же дня учреждена Таврическая Область). Форма полнаго титула Ея Императорскаго Величества.</ref>''.'' == Екатеринаялъул художествениял образал == === Киноялда === <!--соблюдайте хронологию--> * «Forbidden Paradise», 1924. В роли Екатерины — [[Пола Негри]] * «[[Орёл (фильм, 1925)|Орёл]]», США, 1925. В роли Екатерины — [[Дрессер, Луиза|Луиза Дрессер]] * «Каприз Екатерины II», 1927, УССР. В роли Екатерины — Вера Аргутинская * «[[Распутная императрица]]», 1934 — [[Марлен Дитрих]] * «[[Мюнхгаузен (фильм)|Мюнхгаузен]]», 1943 — Бригитта Хорни. * «A Royal Scandal», 1945 — [[Бэнкхед, Таллула|Таллула Бэнкхэд]]. * «[[Адмирал Ушаков (фильм)|Адмирал Ушаков]]», 1953. В роли Екатерины — [[Жизнева, Ольга Андреевна|Ольга Жизнева]]. * «[[Джон Пол Джонс (фильм)|Джон Пол Джонс]]», 1959 — [[Дейвис, Бетт|Бетт Дейвис]] * «[[Вечера на хуторе близ Диканьки (фильм, 1961)|Вечера на хуторе близ Диканьки]]», 1961 — [[Василькова, Зоя Николаевна|Зоя Василькова]]. * «[[Пропавшая грамота (фильм)|Пропавшая грамота]]», 1972 — [[Лидия Вакула]] * «[[Есть идея! (фильм, 1977)|Есть идея!]]», 1977 — [[Алла Ларионова]] * «[[Емельян Пугачёв (фильм)|Емельян Пугачёв]]», 1978; * «[[Царская охота]]», 1990 — [[Крючкова, Светлана Николаевна|Светлана Крючкова]]. * «[[Молодая Екатерина (фильм)|Молодая Екатерина]]», 1991. В роли Екатерины — [[Ормонд, Джулия|Джулия Ормонд]] * «[[Сны о России (фильм)|Сны о России]]», 1992 — [[Марина Влади]] * «Анекдотиада», 1993 — [[Муравьёва, Ирина Вадимовна|Ирина Муравьёва]] * «[[Русский бунт (фильм)|Русский бунт]]», 2000 — [[Антонова, Ольга Сергеевна|Ольга Антонова]] * «[[Русский ковчег]]», 2002 — [[Кузнецова, Мария Владимировна|Мария Кузнецова]] * «[[Золотой век (фильм, 2003)|Золотой век]]», 2003 — [[Вия Артмане]] * «[[Как казаки]]», 2009 — [[Нонна Гришаева]]. * «Государыня и разбойник», 2009. В роли Екатерины — Алёна Ивченко. * «[[Пираты Эгейского моря]]», 2012. В роли Екатерины — [[Денёв, Катрин|Катрин Денёв]]. ;Телефильмал ва сериалал * «Great Catherine», 1968. В роли Екатерины — [[Моро, Жанна|Жанна Моро]] * «Meeting of Minds», 1977. В роли Екатерины — [[Медоуз, Джейн|Джейн Медоуз]]. * «[[Капитанская дочка (телеспектакль)|Капитанская дочка]]», 1978. В роли Екатерины — [[Наталья Гундарева]] * «[[Михайло Ломоносов (фильм, 1986)|Михайло Ломоносов]]», 1986. В роли Екатерины — [[Кохв, Катрин|Катрин Кохв]] * «[[Россия (телесериал)|Россия]]», Англия, 1986. В роли — Валентина Азовская. * «[[Графиня Шереметева (фильм)|Графиня Шереметева]]», 1988. В роли Екатерины — [[Федосеева-Шукшина, Лидия Николаевна|Лидия Федосеева-Шукшина]]. * «[[Виват, гардемарины! (фильм)|Виват, гардемарины!]]», 1991; «[[Гардемарины 3 (фильм)|Гардемарины-3]]», 1992. В роли принцессы Фике (будущей Екатерины) — [[Орбакайте, Кристина Эдмундовна|Кристина Орбакайте]] * «Catherine the Great», 1995. В роли Екатерины — [[Зета-Джонс, Кэтрин|Кэтрин Зета-Джонс]] * «[[Вечера на хуторе близ Диканьки (2002)|Вечера на хуторе близ Диканьки]]», (2002). В роли Екатерины — [[Федосеева-Шукшина, Лидия Николаевна|Лидия Федосеева-Шукшина]]. * «[[Фаворит (телесериал)|Фаворит]]», 2005. В роли Екатерины — [[Суркова, Наталья Станиславовна|Наталья Суркова]] * «Catherine the Great», 2005. В роли Екатерины — Эмили Бруни * «Пером и шпагой», 2007. В роли Екатерины — Александра Куликова * «Тайна Маэстро», 2007. В роли Екатерины — Олеся Жураковская * «Мушкетёры Екатерины», 2007. В роли Екатерины — [[Алла Одинг]] * «[[Серебряный самурай]]», 2007. В роли Екатерины — [[Полонская, Татьяна Александровна|Татьяна Полонская]] * «[[Романовы. Фильм Пятый]]», [[2013]]. В роли молодой Екатерины — [[Василиса Елпатьевская]]; в зрелости — [[Анна Яшина]]. * «[[Екатерина (телесериал)|Екатерина]]», 2014. В роли Екатерины — [[Александрова, Марина Андреевна|Марина Александрова]]. * «[[Великая (телесериал, 2015)|Великая]]», 2015. В роли Екатерины — [[Юлия Снигирь]]. * «[[Екатерина (телесериал)|Екатерина. Взлёт]]», 2016. В роли Екатерины — [[Александрова, Марина Андреевна|Марина Александрова]]. * «[[Кровавая барыня]]», 2018. В роли Екатерины — [[Янушаускайте, Северия|Северия Янушаускайте]]. * «[[Екатерина (телесериал)|Екатерина. Самозванцы]]», 2019. В роли Екатерины — [[Александрова, Марина Андреевна|Марина Александрова]]. * «[[Екатерина Великая (мини-сериал)|Екатерина Великая]]», 2019. В роли Екатерины — [[Миррен, Хелен|Хелен Миррен]]. * «[[Великая (мини-сериал)|Великая]]», 2020. В роли Екатерины — [[Фэннинг, Эль|Эль Фэннинг]]. === Прозаялда ва драматургиялда === <!--соблюдайте хронологию--> * [[Николай Гоголь]]. «[[Ночь перед Рождеством|Ночь перед Рождеством»]] (1832) * [[Пушкин, Сергейил Александр|Александр Пушкин]]. «[[Капитанская дочка]]» (1836) * [[Данилевский, Григорий Петрович|Григорий Данилевский]]. «Княжна Тараканова» (1883) * [[Салиас-де-Турнемир, Евгений Андреевич|Евгений Салиас]]. «Петербургское действо» (1884), «В старой Москве» (1885), «Сенатский секретарь» (1896), «Петровские дни» (1903) * Люси Мюрат. «Любовные утехи Екатерины II» (1910) * [[Манасеина, Наталья Ивановна|Наталья Манасеина]]. «Цербстская принцесса» (1912) * [[Шоу, Джордж Бернард|Бернард Шоу]]. «[[Великая Екатерина (пьеса)|Великая Екатерина]]» (1913) * [[Гельман, Лев Григорьевич|Лев Жданов]]. «Последний фаворит» (1914) * [[Алданов, Марк Александрович|Марк Алданов]]. «[[Девятое термидора (роман)|Девятое термидора]]», «[[Чёртов мост (роман)|Чёртов мост]]». * [[Краснов, Пётр Николаевич|Пётр Краснов]]. «Екатерина Великая» (1935) * [[Мариенгоф, Анатолий Борисович|Анатолий Мариенгоф]]. «Екатерина» (1936) * [[Шишков, Вячеслав Яковлевич|Вячеслав Шишков]]. «Емельян Пугачёв» (1949) * [[Равич, Николай Александрович|Николай Равич]]. «Две столицы» (1964) * [[Иванов, Всеволод Никанорович|Всеволод Иванов]]. «Императрица Фике» (1968) * [[Пикуль, Валентин Саввич|Валентин Пикуль]]. «[[Пером и шпагой (роман)|Пером и шпагой]]» (1963—1972), «[[Фаворит (роман)|Фаворит]]» (1976—1982) * [[Симашко, Морис Давидович|Морис Симашко]]. «Семирамида» (1988) * [[Соротокина, Нина Матвеевна|Нина Соротокина]]. «Свидание в Санкт-Петербурге» (1992), «Канцлер» (1994), «Закон парности» (1994) * Сергей Алексеев. «Великая Екатерина» (2001) * [[Борис Акунин]]. «[[Внеклассное чтение]]» (2002) * [[Аксёнов, Василий Павлович|Василий Аксёнов]]. «Вольтерьянцы и вольтерьянки» (2004) * Константин Писаренко. «Ошибка императрицы. Екатерина II и Потёмкин» (2008) * Вирджиния Роундинг. «Екатерина Великая» (2009) * Светлана Бестужева-Лада. «Екатерина Великая» (2015) === Екатеринае II памятникал === <gallery mode="packed" class="center" heights="250px"> Файл:Mikeshin catherine.jpg|Санкт-Петербург Файл:Odessa Catherine the Great.jpg|Одесса Файл:Pamyatnik ekaterine velikoy v ekaterinodare.jpg|[[Краснодар]] File:Екатерина 2 севастополь.JPG|Севастополь Файл:Ekaterina-II-Simferopol2.jpg|Симферополь (утрачен) Файл:Monument of Catherine II of Russia in Ekaterinoslav.jpg|Екатеринослав (утрачен) Файл:Памятник Екатерине Второй в г. Вышнем Волочке.jpg|Вышний Волочёк Файл:Памятник Екатерине II в Вильне композиция.jpg|[[Вильна]] (утрачен) Файл:1000 Ekaterina II.jpg|Великий Новгород, памятник «[[Тысячелетие России]]» Файл:EkaterinaVladik.jpg|Памятник «200 лет с Россией», Владикавказ |Симферополь (восстановлен) Файл:Екатерина II - panoramio.jpg|alt=Памятник Екатерине II в Подольске|Подольск Файл:Arkhangelskoe5.jpg|В усадьбе [[Архангельское (усадьба)|Архангельское]] Файл:Zerbst,Denkmal Sophie Auguste Friederike,Katharina II.(Russland).jpg|alt=Цербст (Германия)|[[Цербст]] (Германия) Файл:Katharina II.Walhalla Donaustauf 20160927.jpg|Бюст в зале славы [[Вальхалла (зал славы)|Вальхалла]] ([[Регенсбург]], Германия) </gallery> == Екатерина кепказда ва банкнотазда == <gallery mode="packed" class="center"> Файл:Rubl 1774.jpg|Cеребряный [[рубль]] с профилем Екатерины II. 1774 Файл:10 roubles of 1766.jpg|''[[Империал (монета)|Имперская российская монета]]'' ''[[10 рублей]]'' с портретом Екатерины II, 1766 год Файл:RussiaP5b-100Rubles-1898-donatedta f.jpg Файл:Russian Empire-1910-Bill-100-Reverse.jpg|Екатерина Великая на ''катеньке'' — царской [[100 рублей|сторублёвке]] 1898 и 1910 г. Файл:500 PMR 2004 ruble obverse.jpg|Екатерина на [[500 рублей|пятистах]] [[приднестровский рубль|приднестровских рублях]] 2004 </gallery> * 24 ноября 1992 года [[Банк России]] выпустил 25 рублёвую [[Палладий|палладиевую]] [[Список памятных монет России 1992 года|памятную монету]] из серии посвящённую «Эпоха просвещения. XVIII век: Екатерина II. Законодательница», где изображена [[император Всероссийский|императрица]]<ref>{{Cite web|url=http://www.cbr.ru/cash_circulation/memorable_coins/coins_base/showcoins/?cat_num=5415-0001|title=Екатерина II. Законодательница {{!}} Банк России|website=www.cbr.ru|accessdate=2020-07-29}}</ref>. * 13 декабря 2011 года Банк России — 225-летие со дня основания первого российского страхового учреждения. 100 рублей, серебро, реверс. * 2 марта 2015 года Банка России. Золотая монета номиналом 1000 рублей. «БАНК РОССИИ. ОСНОВАН В 1860 ГОДУ». На реверсе изображена часть банкноты с изображением Екатерина II. <gallery mode="packed" class="center"> Файл:RR5415-0001R Екатерина II. Законодательница.png|Монета России, 1992 г. Файл:RR5117-0049R.png|Монета Банка России, 2011 г. — 225-летие со дня основания первого российского страхового учреждения. 100 рублей, серебро, реверс. Файл:RR5220-0019R.jpg|Памятная монета Банка России, 2015 г. Золотая монета 1000 рублей. «БАНК РОССИИ. ОСНОВАН В 1860 ГОДУ». Файл:RR5225-0002R.png|Монета Банка России, 2009 г. — Историческая серия: «История денежного обращения России». 25.000 рублей, реверс. 3 кг. чистого золота. Файл:RR5111-0224R.png|Монета Банка России, 2011 г. Монограмма ''E II.'' Файл:RR5111-0286R.jpg|250-летие основания Государственного Эрмитажа. Монета Банка России, серебро, 3 рубля, 2014 год. Файл:RR5115-0104R.jpg|Монета Банка России, серебро, 25 рублей, 2014 год. Файл:RR5117-0043R.png|Монета Банка России, 2009 г. — Серия: Денежное обращение: История денежного обращения России. 100 рублей, реверс. </gallery> === Филателиялда === * Россиялъул империялъул марка, 1913 с. 14 коп. Екатерина II. <gallery mode="packed" class="center"> Файл:2004. Марка России Pokrovitel stvo naukam i iskusstvu Ekaterina II v kabinete MV Lomonosova.jpg Файл:2004. Марка России Pozhertvovaniya Ekaterinoy II sredstv na dela prosvescheniya i miloserdiya.jpg Файл:2004. Марка России Obschegosudarstvennuye preobrazovaniya Zasedanie Ulozhennoy komissii v Moskovskom Kremle.jpg Файл:Eii.JPG Файл:2004. Марка России 48595306.jpg Файл:Stamp of Russia 2014 No 1832 State Hermitage Museum.jpg|Почтовый блок, 2014 г. Файл:Екатерина II. 14 копеек.jpg|Марка Российской Империи, 1913 г. Файл:225 years of Insurance in Russia 2011.jpg|Марка России, 2011 г. Файл:RU068-16.jpg|Почта России, 2016 г. </gallery> == РакӀалде щвей == {{external media |align = right |video1=[https://www.youtube.com/watch?v=8_Gyh2q3r6I&t=1134s Екатерина II Алексеевна — «Законная монархия». Документальный фильм из цикла «Русские цари»] }} [[1778 сон]]алъ Екатериналъ жиндиего махсара хӀисабалда гьадинаб эпитафия хъвана ([[Франц мацӀ|фр.]] тарж.): <poem> : Здесь погребена : Екатерина Вторая, рождённая в [[Штеттин]]е : 21 апреля 1729 года. : Она провела 34 года в России, и вышла : Там замуж за Петра III. : Четырнадцати лет от роду : Она составила тройной проект — нравиться : Супругу, Елизавете I и народу. : Она пользовалась всем для достижения в этом успеха. : Восемнадцать лет скуки и уединения заставили её прочесть много книг. : Вступив на русский престол, она стремилась к добру, : Желала доставить своим подданным счастье, свободу и собственность. : Она легко прощала и не питала ни к кому ненависти. : Снисходительная, любившая непринуждённость в жизни, весёлая от природы, с душой республиканки : И добрым сердцем — она имела друзей. : Труд для неё был лёгок, : В обществе и словесных науках она : Находила удовольствие. </poem> == ХӀужаби == {{хІужаби}} == Адабият == {{refbegin|2}} * ''Ассебург А. Ф. фон дер.'' [http://memoirs.ru/texts/Asseburg1879.htm Записка о воцарении Екатерины Второй] / Пер. и предисл. Л. Н. Майкова // [[Русский архив]], 1879. — Кн. 1. — Вып. 3. — С. 362—369. * {{книга|автор=[[Богданович, Модест Иванович|Богданович М. И.]] |заглавие=Русская армия в век Императрицы Екатерины II |ссылка=http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=483595 |место={{СПб.}} |издательство=Типография Департамента уделов |год=1873 |страниц=36 |тираж= }} * ''Борзаковский П. К.'' Императрица Екатерина Вторая Великая. — {{М.}}: Панорама, 1991. — 48 с. * ''[[Брикнер, Александр Густавович|Брикнер А. Г.]]'' История Екатерины II. — {{М.}}: Современник, 1991. * ''[[Грибовский, Адриан Моисеевич|Грибовский А. М.]]'' [http://mikv1.narod.ru/text/Gribocski.htm Записки о императрице Екатерине Великой:] репринтное воспроизведение издания 1864 года. — М.: Прометей, 1989. — 96 с. * ''[[Грот, Яков Карлович|Грот Я. К.]]'' [http://memoirs.ru/texts/Grot_DNR_75_2.htm Воспитание Екатерины II] // Древняя и новая Россия, 1875. — Т. 1. — № 2. — С. 110—125. * Екатерина II в воспоминаниях современников, оценках историков. — {{М.}}: ТЕРРА, 1998. * Екатерина II и её время: Современный взгляд / Философский век, альманах. № 11. — {{СПб.}}, 1999. (ideashistory.org.ru) * Екатерина: Путь к власти / Я. Штелин, Мизере, Т. Димсдейл и др. — 2-е изд. — М.: Фонд Сергея Дубова, 2012. — 384 с. — (История и России и Дома Романовых в мемуарах современников. XVII—XX вв.). — 700 экз., ISBN 978-5-94177-013-7. * [https://web.archive.org/web/20191003022359/http://memoirs.ru/texts/Extrskt_RS96t88n11.htm Журнал Адмиралтейств-коллегии 1766 г. (Извлечение)] // [[Русская старина]], 1896. — Т. 88. — № 11. — С. 434—435. — В ст.: Бильбасов В. А. Походы Екатерины II по Волге и Днепру (1767 и 1787 гг.). * [http://memoirs.ru/texts/ZURNAL_EK2_1787.htm Журнал высочайшего путешествия её величества государыни императрицы Екатерины II, самодержицы Всероссийской, в полуденные страны России в 1787 году.] — М.: В универс. тип., 1787. — 137 с. * ''Заичкин И. А., [[Почкаев, Иван Николаевич|Почкаев И. Н.]]'' Русская история: От Екатерины Великой до Александра II. — {{М.}}: Мысль, 1994. * [http://memoirs.ru/texts/ZapGruzinArh.htm ''Записка современника, грузинского архиерея, о вступлении на престол императрицы Екатерины'' II] // Чтения в Императорском Обществе истории и древностей российских, 1900. — Кн. 4 (195). — Отд. 4. — С. 17—24. * ''Зорин А.'' [https://web.archive.org/web/20100301171313/http://novruslit.ru/library/?p=66 Русская ода конца 1760-х — начала 1770-х годов, Вольтер и «греческий проект» Екатерины II] * ''Иоанна-Елизавета Ангальт-Цербстская''. [http://memoirs.ru/texts/IoannaSRIO71.htm Известия, писанные княгиней Иоанной-Елизаветой Ангальт-Цербстской, матерью императрицы Екатерины, о прибытии её с дочерью в Россию и о торжествах по случаю присоединения к православию и бракосочетания последней. 1744—1745 годы] // Сборник Российского исторического общества, 1871. — Т. 7. — С. 7—67. * ''[[Мадарьяга, Изабель де|Исабель де Мадариага]]''. [http://on-island.net/History/Madariaga/EtG.pdf Россия в эпоху Екатерины Великой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141223155435/http://on-island.net/History/Madariaga/EtG.pdf |date=2014-12-23 }}. — {{М.}}, 2002. — 976 с. — ISBN 5-86793-182-X * [http://www.memoirs.ru/rarhtml/1441IstMat.htm ''Исторические материалы, хранящиеся в Библиотеке дворца города Павловска''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203011622/http://www.memoirs.ru/rarhtml/1441IstMat.htm |date=2013-12-03 }} // [[Русская старина]], 1873. — Т. 8. — № 11. — С. 649—690; № 12. — С. 853—884; 1874. — Т. 9. — № 1. — С. 37—56; № 2. — С. 277—300; № 3. — С. 465—512; № 4. — С. 667—684; Т. 10. — № 5. — С. 60—70; № 6. — С. 309—320; № 7. — С. 549—560; № 8. — С. 735—742. * История России: В 2 т. Т. 1: С древнейших времён до конца XVIII в. / [[А. Н. Сахаров]], Л. Е. Морозова, [[М. А. Рахматуллин]] и др.; Под редакцией А. Н. Сахарова. — {{М.}}: АСТ; Ермак; Астрель, 2003. — 943 с. * ''[[Лаппо-Данилевский, Александр Сергеевич]]''. [http://runivers.ru/lib/book4558/54886/ Очерк внутренней политики императрицы Екатерины II.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161114043244/http://www.runivers.ru/lib/book4558/54886/ |date=2016-11-14 }} — СПб.: Тип. М. М. Стасюлевича, 1898.— 65 с. * ''[[Казовский, Михаил Григорьевич|Казовский Михаил.]]'' «Екатерина: мудрость и любовь» — «Подвиг», 2010. * ''Петрова М. А.'' Екатерина II и Иосиф II: Формирование российско-австрийского союза: 1780—1790. — М.: Наука, 2011. — 419 с., 1000 экз., ISBN 978-5-02-036720-3. * ''[[Каменский, Александр Борисович|Каменский А. Б.]]'' «Под сению Екатерины…»: Вторая половина XVIII века. — {{СПб.}}, 1992. * ''[[Каменский, Александр Борисович|Каменский А. Б.]]'' Жизнь и судьба императрицы Екатерины Великой. — {{М.}}, 1997. * {{БРЭ |статья=Екатерина II|id=1976573|автор=[[Каменский, Александр Борисович|Каменский А. Б.]]|том=9|страницы= 630—633|ref=Каменский}} * ''Кирьяк Т. П.'' [http://memoirs.ru/texts/Kiriak_RA67_10.htm Письмо к И. М. Долгорукову от 9 ноября 1796 г. / Сообщ. Л. И. Долгоруков] // [[Русский архив]], 1867. — Вып. 10. — Стб. 1266—1275. — Под загл.: Частное письмо в Москву о кончине Екатерины II-й. * ''[[Ключевский, Василий Осипович|Ключевский В. О.]]'' Курс Русской истории, часть V. — {{М.}}: Государственное Социально-Экономическое Издательство, 1937. * ''Лангер К.'' О пределах и важнейших представителях политической науки: Торжественное слово по случаю празднования Августейшей и Могущественной Всероссийской императрицы и самодержицы Екатерины II Великой, 1771 г., апреля 22 дня / Сост. А. В. Топычканова. — М.: Издательство Московского университета, 2011. — 128 с., 1000 экз., ISBN 978-5-211-06220-7 * ''Колюпанов Н.'' [http://www.memoirs.ru/rarhtml/1351Kolupanov.htm Очерк внутреннего управления в России при императрице Екатерине II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190916134918/http://www.memoirs.ru/rarhtml/1351Kolupanov.htm |date=2019-09-16 }} // [[Русская мысль (журнал)|Русская мысль]], 1883. — Кн. 2. — февраль. — С. 63—99. * ''Омельченко О. А.'' «Законная монархия» Екатерины Второй. — {{М.}}, 1993. * [https://web.archive.org/web/20131103054345/http://memoirs.ru/texts/OpisKor_RS93t80n12.htm Описание коронации, миропомазания и причащения императрицы Екатерины II-й] // [[Русская старина]], 1893. — Т. 80. — № 12. — С. 487—496. — В ст.: Труворов А. Коронация императрицы Екатерины Второй. * ''Массон К.'' [https://web.archive.org/web/20131103053534/http://memoirs.ru/texts/Masson_GM16_4P.htm Мемуары Массона о России. / Извлечения] / Пер. П. Степановой // [[Голос минувшего]], 1916. — № 4. — С. 157—171., [https://web.archive.org/web/20131103060205/http://memoirs.ru/texts/Masson_GM16_56.htm № 5—6. — С. 157—180.], [https://web.archive.org/web/20131103053751/http://memoirs.ru/texts/Masson_GM16_78.htm № 7-8. — С. 341—354.], [https://web.archive.org/web/20131103053709/http://memoirs.ru/texts/Masson_GM16_10.htm № 10. — С. 23-44.] * {{книга |автор= |часть= |ссылка часть= |заглавие= Месяцослов с росписью чиновных особ в государстве на лето от Рождества Христова 1779. Часть первая|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= СПб.|издательство= Типография при [[Санкт-Петербургская академия наук|Императорской Академии наук]]|год= 1779|том= |страницы= |столбцы= |страниц= 444, XVIII|серия= |isbn= |тираж= |ref= }} * ''[[Нассау-Зиген, Карл Генрих|Нассау-Зиген К.-Г.]]'' [http://memoirs.ru/texts/Nassau_RS93T80N11.htm Императрица Екатерина II в Крыму. 1787 г. Отрывки из дневника и переписки] / Перевод и публ. В. В. Т. // [[Русская старина]], 1893. — Т. 80. — № 11. — С. 283—299. * ''Нассау-Зиген К.-Г.'' [http://www.memoirs.ru/rarhtml/Nassau_IV93_9.htm Рассказ очевидца о путешествии Екатерины II в Крым. Извлечение] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130221013849/http://www.memoirs.ru/rarhtml/Nassau_IV93_9.htm |date=2013-02-21 }} // [[Исторический вестник]], 1893. — Т. 53. — № 9. — С. 819—821. * ''[[Павленко, Николай Иванович|Павленко Н. И.]]'' Екатерина Великая. — {{М.}}: Молодая гвардия, 2000. * ''[[Пайпс, Ричард|Пайпс Р.]]'' Истоки гражданских прав в России — год 1785. — М. — Московская школа политических исследований — 2010 * [http://runivers.ru/lib/book4592/ Переворот 1762 года.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251220181624/http://runivers.ru/lib/book4592/ |date=2025-12-20 }} — М.: Образование, 1909.— 160 с. * [http://memoirs.ru/texts/PohozdPetDeistv.htm Похождение известных петербургских действ / Публ. А. Лазаревского] // Осьмнадцатый век. — Кн. 2. — М.: В типографии Т. Рис, 1868. — С. 631—633. * ''Протасьев Н.'' [http://memoirs.ru/texts/Protasiev.htm Пребывание Екатерины Второй в 1767 году в Костроме] / Публ. А. Н. Протасьевой // [[Русский вестник (журнал, 1808—1824)|Русский вестник (журнал)]], 1810. — Ч. 9. — № 2. — С. 74—99. * ''Россия и Романовы'': Россия под скипетром Романовых. Очерки из русской истории за время с 1613 по 1913 год / под.ред. П. Н. Жуковича. — {{М.}}: Россия; Ростов-на-Дону: Танаис, 1992. * ''[[Ростопчин, Фёдор Васильевич|Ростопчин Ф. В.]]'' [http://www.memoirs.ru/texts/Rost_AKV_76.htm Последний день жизни императрицы Екатерины II-й и первый день царствования императора Павла I-го] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029184818/http://www.memoirs.ru/texts/Rost_AKV_76.htm |date=2013-10-29 }} // Архив князя Воронцова. — Кн. 8. — М., 1876. — С. 158—174. * ''[[Рунич, Павел Степанович|Рунич П. С.]]'' [https://web.archive.org/web/20131203010314/http://www.memoirs.ru/rarhtml/Run_ZRE_RS70_2.htm Заметки Рунича о царствовании Екатерины II] // [[Русская старина]], 1870. — Т. 2. — Изд. 3-е. — СПб., 1875. — С. 163—174. * ''[[Де Санглен, Яков Иванович]]'' [http://memoirs.ru/texts/Sanglen_RS82T36N12.htm Записки Якова Ивановича де-Санглена. 1776—1831 гг. / Сообщ. М. И. Богданович] // [[Русская старина]], 1882. — Т. 36. — № 12. — С. 443—498. * [http://www.memoirs.ru/rarhtml/1261SpodvEk2.htm Сподвижники Екатерины II. Материалы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190619080200/http://www.memoirs.ru/rarhtml/1261SpodvEk2.htm |date=2019-06-19 }} / Публ. и примеч. Я. К. Грота, А. Ф. Бычкова, А. П. Пятковского, Э. К. Гуттен-Чапского, Н. К. Богушевского // [[Русская старина]], 1873. — Т. 8. — № 11. — С. 691—733; № 12. — С. 885—909. * ''Трофимович Р. С.'' [http://memoirs.ru/texts/Trofimovic.htm Запись современника о кончине Екатерины Великой]// [[Русский архив]], 1909. — Кн. 3. — Вып. 11. — С. 202—203. * ''[[Тургенев, Александр Михайлович|Тургенев А. М.]]'' [http://memoirs.ru/texts/Turgenev897.htm Рассказы А. М. Тургенева об императрице Екатерине II.]// [[Русская старина]], 1897. — Т. 89. — № 1. — С. 171—176. * ''Улюра А. А.'' [http://rus-shake.ru/criticism/Uliura/Catherine/ Исторические драмы Екатерины II «в подражание Шекспиру»] * {{книга |автор= [[Чечулин, Николай Дмитриевич|Чечулин Н. Д.]]|часть= |ссылка часть= |заглавие= Очерки по истории русских финансов в царствование Екатерины II|оригинал= |ссылка= https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003740179?page=1|викитека= |ответственный= |издание= |место= {{СПб}}|издательство= [[Правительствующий сенат|Сенатская]] типография|год= 1906|том= |страницы= |столбцы= |страниц= 380|серия= |isbn= |тираж= |ref= }} * ''[[Юрезанский, Владимир Тимофеевич|Юрезанский В. Т.]]'' Исчезнувшее село. Исторический роман о казаках во времена Екатерины II. Москва, ЗИФ, 1930. Также переиздания: М.: Гослитиздат,` 1939 г. 264 с.; М.: Советский писатель, 1956 г., 288 с.; там же, 1958 г. 287 с.; там же, 1969 г., 280 с. * [https://web.archive.org/web/20191003022359/http://memoirs.ru/texts/Extrskt_RS96t88n11.htm ''Экстракт из журнала плавания её императорского величества на галерах по реке Волге, от Твери до Симбирска, в 1767 году''] // [[Русская старина]], 1896. — Т. 88. — № 11. — С. 436—441. — В ст.: ''Бильбасов В. А.'' Походы Екатерины II по Волге и Днепру (1767 и 1787 гг.). {{refend}} == РегӀелал == {{ГӀагарал проектал}} * ''[[Брикнер, Александр Густавович|Брикнер А. Г]].'' [https://www.runivers.ru/lib/book4358/ История Екатерины Второй (в 3 томах)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220128185939/https://runivers.ru/lib/book4358/ |date=2022-01-28 }} на сайте [[Руниверс]]. * ''[[Бильбасов Василий Алексеевич|Бильбасов В. А]].'' [https://www.runivers.ru/lib/book4351/ История Екатерины Второй (в 2 томах)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220501174254/https://runivers.ru/lib/book4351/ |date=2022-05-01 }} на сайте Руниверс * {{ВТ-ЕЭБЕ|Екатерина II}} * [http://fershal.narod.ru/Memories/Texts/Ekaterina/Ekaterina.htm Мемуары Екатерины II] * ''[[Чечулин, Николай Дмитриевич|Чечулин Н. Д]].'' [https://www.runivers.ru/lib/book4371/53125/ Очерки по истории русских финансов в царствование Екатерины II.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220524030648/https://runivers.ru/lib/book4371/53125/ |date=2022-05-24 }} СПб. — 1906 {{КЪР}} {{Россиялъул императорал}} [[Категория:Асканиял]] [[Категория:ГӀурус императрицаби-чӀужаби]] [[Категория:Правившие русские императрицы]] [[Категория:XVIII гӀасруялъул Россиялъул хъвадарухъаби]] [[Категория:Полковникал (Россиялъул империя)]] 9970s5w2mu2p4srfza8pw64jp1neoqq 0 16195 101144 99769 2026-09-07T12:38:13Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101144 wikitext text/x-wiki {{Ираналъул тарих}} '''Ираналъул тарих''' ({{lang-fa|تاریخ ایران}}) — ккола дунялалдаго бищун бечедаздасан. ГӀемерал гӀасрабаз гьелъ тӀолго [[ГӀагардаб Машрикъ]]алда кӀудияб роль хӀана. [[Иран]]алъул тарих бикьула кӀиго кӀудияб периодалда: [[Тарихцебесеб Иран|исламалда цебесеб]] ва [[Исламияб Республика Иран|исламияб]]. [[Ираналъул исламизация|Ираналъул жамгӀияталъул исламизация]]лъул хӀасилалда иранияб [[Парс маданият|маданияб, жамгӀиятияб ва сиясияб структураби]] цӀакъ хисана. Амма [[ислам]] босун хадусаги цересел рухӀаниял гӀадатал тӀубанго тӀагӀичӀо ва цӀияб бижулеб исламалъул аслуялда гӀуцӀулеб маданияталда тӀад гӀураб асар гьабуна. == Тарихцебесеб период == {{БутӀа хӀадури}} == НекӀсихъваялъул период == {{main|Элам}} [[Файл:Elam Map.jpg|thumb|right|300px|НекӀсияб Иран. ТӀоцебесеб пачалихъияб гӀуцӀи — [[Элам]] (багӀаралъ бихьизабун буго) ва мадугьалал миллатал — парсал, парфиял, мидиял, касситал, ва гьединго пачалихъал — [[Вавилония]] ва [[Ассирия]]]] НекӀсихъваялъул периодалъ Ираналъулъул ракьалда бищун къуватаб пачалихълъун букӀана [[Элам]]. Гьеб чанги багъана аскор рукӀарал пачалихъалгун, гьездаго гьоркьо шумеразда дандеги. == Парсал ва исламалдацебесеб период == Жеги мухӀканго чӀезабун гьечӀо [[ираниял миллатал|ираниял]] къавмал Цебесеб Азиялдаса Ираналда рачӀарал заман. ГӀага-шагарго гьеб букӀизе ккола 2000—1500 соналъ н. э. цебе. === Мидия === {{main|Мидия}} ТӀоцебесеб иранияб пачалихъ гӀуцӀана VII гӀасруялъ н. э. цебе мидиязул къавмаца. === Ахаманишал === {{main|Ахаманишал|Ахаманишазул пачалихъ}} [[Файл:Achaemenid-empire-500BCE.png|thumb|Ахаманишазул пачалихъ]] ==== Персиялъул хӀукуматалъул гӀуцӀи ==== ==== Персиялъул маданият ==== {{also|Зартушти}} === Александр Македонский === {{main|Александр Македонский}} === Селевкидал === {{main|Селевкидал|Селевкидазул пачалихъ}} [[Файл:Seleucid Empire (flat map).svg|thumb|Селевкидазул пачалихъ]] === Парфия === {{main|Парфиязул царство}} [[Файл:Map Parthian Empire-bg.png|thumb|Парфиязул ханлъи]] === Сасаниял === {{main|Сасаниял|Сасаниязул пачалихъ}} [[Файл:Sassanid Empire 226 - 651 (AD).GIF|thumb|Сасаниязул пачалихъ]] 226 соналъ [[Артабан I|Артабан]] рагъулӀ чӀвана, ва «шагьиншагьасул» сарир Сасаниязухъ ккана. == ГӀараб гьужум == {{main|Персиялда гӀараб гьужум|РитӀухъаб халифат|Ираналда ислам тӀибитӀи}} [[Файл:Map of expansion of Caliphate.svg|thumb|РитӀухъаб халифат]] === Сасаниязул иш лӀугӀи === ==== Адабият ==== * Justi, «Geschichte der orientalischen Vö lker im Altertum» (Б., 1884, в Онкенской серии); * Spiegel, «Eranische-Altertumskunde» (Лейпциг, 1871—78); * G. Rawlinson, «The sixth great oriental Monarchy» (Л., 1873); * [[Нёльдеке, Теодор|Nöldeke]], «Geschichte der Perser und Araber zur Zeit der Sasaniden. Aus der arabischen Chronik des Tabari übersetzt» (Лейден, 1879); * его же, «Aufs ä tze zur persischen Geschichte» (Лейпциг, 1887). === Умавиял === {{main|Умавиял|Умавиязул халифат}} [[Файл:Umayyad750ADloc.png|thumb|Умавиязул халифат]] Персиялъул тахшагьар — [[Истахр]] бахъун хадуб, 650) — тӀолго Персия ккана гӀарабазул кверщалихъ, ва гьенир гӀарабазул наибзабаца хӀукму гьабизе байбихьана. === ГӀаббасиял === {{main|ГӀаббасиял|ГӀаббасиязул халифат}} [[Файл:Abbasid Caliphate most extant.png |thumb| ГӀаббасиязул халифат]] === Тагьириял === {{main|Тагьириял}} [[Файл:Tahirid_Dynasty_821_-_873_(AD).png |thumb|Тахиридский Иран]] === Сафариял === {{main|Сафариял|Сафариязул пачалихъ|}} [[Файл:Saffarid_dynasty_861-1003.png|thumb|Сафариязул пачалихъ]] ==== ГӀалавиял (ГӀалидал) ==== {{main|ГӀалавиял}} === Саманиял === {{main|Саманиял|Саманиязулпачалихъ}} [[Файл:Samanid dynasty (819–999).GIF|thumb|Саманиязул пачалихъ]] ==== Саджидал, Салариял, Раввадиял, Гилитал, Джустаниял, Зияриял ва Буидал ==== [[Файл:Buyids within the Middle East, ca. 970.png|thumb|X гӀасруялъул кӀиабилеб бащалъиялда Ираналъул территориялда рукӀарал пачалихъал]] == Тюркал == {{БутӀа хӀадури}} === Гъазнавиял === {{main|Гъазнавиял|Гъазнавиязул пачалихъ}} [[Файл:Ghaznavid Empire 975 - 1187 (AD).PNG|thumb|Гъазнавиязул пачалихъ]] ==== МахӀмуд Гъазнави ва Саманиял къей ==== ==== Буидалгун тунка-гӀуси ==== ==== МахӀмуд Газневиядаса хадуб ==== === Салжукъал === {{main|Салжукъал}} ==== Гъазнавил ва Буидазда данде рагъ ==== ==== СултӀанат ==== {{main|Салжукъазул пачалихъ}} [[Файл:Seljuq Dynasty 1037-1194 (AD).png|thumb|Салжукъазул пачалихъ]] ==== Тюрказул цоцалалгун тункаби ==== ==== Санджар ва хорезмшагьал ==== === Гуридал === {{main|Гуридал|Гурид султӀанат}} [[Файл:Ghurids1200.png|thumb|Гурид султанат]] === Хорезмшагьазул церетӀей === {{main|Хорезмшагьазул пачалихъ}} [[Файл:Khwarezmian_Empire_1190_-_1220_(AD).PNG|thumb|Хорезмшагьазул пачалихъ]] == Мангъулазул период == {{БутӀа хӀадури}} === Хорезмшагьал къей ва мангъулазул гьужумал === === Хулагулал === {{main|Хулагулазул пачалихъ}} == Тимуриял == {{main|Тимуриял|Тимуриязул империя}} {{БутӀа хӀадури}} == Туркоманал Къара-Къоюнлу ва Ахъ-Къоюнлу == {{main|Къара-Къоюнлу|Ахъ-Къоюнлу}} == Парс монархия == {{БутӀа хӀадури}} === Сафавиял === {{main|Сафавиял|Сафавиязул пачалихъ}} ==== ИсмагӀил I ==== {{main|ИсмагӀил I}} ==== Тагьмасп I ==== {{main|Тагьмасп I}} ==== Тагьмаспидаса хадуб ==== ==== ГӀаббас I КӀудияв ==== {{main|Аббас I КӀудияв}} ==== ГӀаббасидаса хадуб ==== === Афгъаназул гьужум ва Хотакал === {{main|Хотакал}} === Надир-шагь ва Афшариял === {{main|Надир-шагь|Афшарал|Афшариял}} === Цоцазда гьоркьоб тунка-гӀуси === === Зендал === {{main|Зендал}} === Къажарияб Иран === {{main|Къажарияб Иран}} ==== Агъа МухӀамад хан Къажар ==== {{main|Агъа МухӀамад хан Къажар}} ==== ФатхӀ ГӀали-шагь ==== {{main|ФатхӀ ГӀали-шагь}} ==== МухӀамад-шагь ==== {{main|МухӀамад-шагь Къажар}} ==== Насрудин-шагь ==== {{main|Насрудин-шагь Къажар}} ==== Музафаредин-шагь ==== [[Файл:Iran 1900.jpg|thumb|XX гӀасруялъул байбихьиялъул Персиялъул карта]] {{main|Музафаредин-шагь Къажар}} ==== Ахирисел Къажарал ==== {{main|Ираналда Конституциялъулаб революция}} === Пагьлави === {{main|Пагьлави}} {{Банкнота | Аверс = IranP108-100Rials-(1976)-commemorativeissue-donatedoy f.jpg | Реверс = IranP108-100Rials-(1976)-commemorativeissue-donatedoy b.jpg | Ширина = 240px | Подпись = <small>Иранские [[Шагь (титул)|шахи]] отец ва сын [[Пехлеви]] I ва II-й на юбилейной банкноте ''50 лет династии'' (1976). До конца династии остаётся три года</small> }} == Исламияб республика == {{main|Исламияб Республика Иран|Исламияб Республика Ираналъул тарих}} [[Файл:Iran in its region.svg|thumb|Исламияб Республика Иран]] {{БутӀа хӀадури}} == Гь. балагье == * [[Ираналъул цересел тахшагьаразул сияхӀ]] == ХӀужаби == {{хІужаби}} == Адабият == {{refbegin|2}} * {{ВТ-ЭСБЕ+|Персия}} * История Иранского государства ва культуры. К 2500-летию Ирана. — М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1971. — 350 с. * ''[[Фрай, Ричард Нельсон|Фрай Р. Н]]''. Наследие Ирана. — 2-е изд. — М.: Издат. фирма «Восточная литература», 2002. — 464 с.: ил. — ([[Культура народов Востока]]). — ISBN 5-02-018306-7. * Feuvrier, «Trois ans à la cour de Perses» (П., 1899); * Kanishu, «About Persia and its people» (Рок-Эйланд, 1899); * Lorini, «La P. economica contemporanea» (Рим, 1899); * Ed. Meyer, «Gesch. d. Altertums. Bd. V. Das Perserreich und die Griechen» (Штутг., 1901); * Ломницкий, " П. ва Парсал " (СПб., 1902); * W. Schultz, «Zustände im heutigen Persien» (Лпц., 1903). * [[Мюллер, Август (ориенталист)|Мюллер]], [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003940055?page=7 «История ислама»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220514182425/https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003940055?page=7 |date=2022-05-14 }} (т. III, СПб., 1896) * Malcolm, «History of P.» (Л., 1815; 2 изд., 1829; часть в русском пер. «Сын Отечества», 1853, ч. 171, № 23—25 — об Аге-Мохаммеде); * Маркгам, «А general sketch of the hist. of Р.» (Л., 1874), «Eastern P.» (2 т., Л., 1876); * Герфорд Джонс Бридж, «The dynasty of the Kajars» (Л., 1838); * Пиггот, «Р. ancient and modern» (Л., 187 4); * Венюков, «Россия ва Англия в П.» («[[Русский вестник (журнал, 1856—1906)|Русский вестник]]», 1877, № 10); * «Дневник шаха Насреддина во время путеш. через Закавказье» («Кавказ», 1876, № 59—62); И. * Сугорский, «Сношения с П. при Годунове» («Русский вестник», 1890, № 10). * ''Иванов М. С.'' Новейшая Ираналъул тарих. — М., 1965 * ''Иванов М. С.'' Очерки истории Ирана. — М., 1952 * Иран. Очерки новейшей истории. — М., 1976 * Ираналъул тарих. — М., 1977 * Очерки новой истории Ирана XIX — начало XX вв. / отв. ред. Кулагина Л. И. — М., 1978 * ''Алиев С. М.'' Ираналъул тарих. XX век. М., 2004. * [[Барбье-де-Мейнар, Шарль|Барбье-де-Мейнар]], «Dictionnaire g éographique, hist. et littéraire de la P.» (П., 1861); * Блау, «Commerzielle Zust ä nde P.» (Б., 1858); * Ватсон, «A hist. of P. from the beginning of the XIX century» (Л., 1866); * Шарден, «Voyage en Perse» (1677; новое изд. с примеч. Лангле, П., 1811); * Вагнер, «Reise nach Р.» (Лейпциг, 1852); Бругш, «Reise d. preuss. Gesandschaft nach P.» (Л., 1862); * Петерманн, «Reisen in den Orient» (Лейпциг, 1861); * Полак, «Persien» (Лейпциг, 1865; часть в русском переводе в «Всем. пут.», 186 8, т. III); * Ханыков, «Ethnographie de la P.» (П., 1866); * Вамбери, «Meine Wanderungen und Erlebnisse in P.» (Пешт, 1867); * Арнольд, «Through P. by caravan» (Л., 1876); * Вамбери, «Der Islam im neunzehnten Jahrhundert» (Лейпциг, 1875); * Sabahi Houshang. British policy in Persia. 1918—1925. — L., 1990. — 279 с. {{refend}} == РегӀелал == {{Навигация}} * ''[[Бартольд, Василий Владимирович|Бартольд В. В.]]''. [http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=541644 Работы по исторической географии]{{Хвараб регӀел|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} на сайте «Руниверс» * [https://web.archive.org/web/20070120071413/http://iran.ru/rus/irantsi.php Ираналъул тарих] на иран.ру /вебархив/ * ''[[Шваниц, Вольфганг Г.|Шваниц В. Г.]]'' [[Сталин, Иосиф Виссарионович|Сталин]], [[Рузвельт, Франклин|Рузвельт]] ва [[Черчилль, Уинстон|Черчилль]] в [[Иран]]е (''Stalin, Roosevelt und Churchill in Iran'', Webversion [http://www.trafoberlin.de/pdf-dateien/2010_06_16/Jana%20Forsmann%20Grosse%20Drei%20Iran.pdf 4-2010]{{ref-de}}) * [https://www.bbc.com/russian/international/2016/06/160603_khomeini_us_secret_talks Иран ва «КӀудияв сатана»: секретная сделка Вашингтона с Хомейни] // Парс служба [[Би-би-си]], 5 июня 2016 {{Библиоинформация}} {{Иран темабазда}} {{Азия темабазда|Тарих|кьер=Иран}} {{Парсал}} [[Категория:Ираналъул тарих|*]] oumodl26jpieqkp7r9eeyam67dg3s0q 0 16199 101143 99767 2026-09-07T12:38:03Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101143 wikitext text/x-wiki {{Гимн |название = {{lang-fa|سرود ملی جمهوری اسلامی ایران}} |транскрипция = Sorude Melliye Jomhuriye Eslâmiye Irân |русское название = Исламияб Республика Ираналъул Миллияб гимн |изображение = National Anthem of the Islamic Republic of Iran(SHEET MUSIC).gif |размер = 230px |подпись = |автор слов = Сайед Багъери |дата написания слов = |композитор = ХӀасан Риягьи |дата написания музыки = |кем используется = |субъект = {{Ираналъул байрахъ}} [[Иран]] |утверждён = [[1990 сон]] |отменён = |аудиофайл = Sorud-e Mellí-e Yomhurí-e Eslamí-e Irán (instrumental).oga |описание = }} '''Исла́мияб Респу́блика Ира́налъул Миллияб гимн''' ({{lang-fa|سرود ملی جمهوری اسلامی ایران}} ''/ Sorude Melliye Jomhuriye Eslâmiye Irân'') — [[Иран|Исламияб Республика Ираналъул]] расмияб символаздаса цояб ккола. Гимналъул автор вуго Сайед Багъери, ва музыкаялъул — ХӀасан Риягьи. Расмияб къагӀидаялъ къабул гьабуна [[1990 сон]]алъ, ва [[1980 сон]]алъ, [[Ираналда Исламияб революция|Исламияб революция]] лӀугӀун хадуб цо соналдаса къабул гьабун букӀараб «Даимго чӀаго букӀа, Иран!»-абураб гимн хисана. [[File:Flag of Iran.svg|left|thumb|200px|[[Ираналъул байрахъ|Исламияб Республика Ираналъул байрахъ]]]] Ираналъул пачалихълъиялъул тарихалда жаниб гьеб ккола щуабилеб гимн. [[1873 сон]]алдаса [[1925 сон]] щвезегӀан Ираналда (гьеб заманалъ Ираналда хӀукуматалда букӀана [[Къажарал (династия)|Къажаразул династия]]) билъанхъулеб букӀана «[[Шагьасул Сахлъи]]»-абураб гимн. [[1910]]—[[1932 сон]] соназда Ирана цохӀо гимн букӀинчӀо. [[1933 сон]]алдаса байбихьун [[1979 сон]]алде щвезегӀан [[Пагьлави|Шагьиншагьияб Ираналъул пачалихъалъул]] гимнлъун букӀана «[[Ираналъул Империяб гимн]]». Исламияб революции лӀугӀун хадуб, [[1979]]—[[1980 сон]]аз де-факто гимн хӀисабалда хӀалтӀизабулеб букӀана «[[Я Иран!]]»-абураб ватӀанчилъияб кечӀ. [[1980 соналъ]] къватӀиб биччана цебесеб Ираналъул гимн — «Даимго чӀаго букӀа, Иран!». [[1990 соналъ]] гьанжесеб гимн къабул гьабуна. == Текст == {|class="toccolours" cellpadding="12" rules="cols" ![[Парс мацӀ|Парс мацӀалда]]!!Романияб парс алипбаялдалъун!![[Таджик мацӀ|Таджик мацӀалда]]!!Транскрипция!![[Авар мацӀ|Авар мацӀалда]] таржама |- !colspan="5" bgcolor="white"|<span style="color:green">{{big|سرود ملی جمهوری اسلامی ایران‎}}</span><br><span style="color:red">''Sorude Melliye Jomhuriye Eslâmiye Irân''<br><span style="color:green">Суруди Миллии Ҷумҳурии Исломии Эрон</span> |- |<poem>{{lang|fa|سر زد از افق مهر خاوران فروغ دیده‌ی حق‌باوران بهمن فر ایمان ماست پیامت ای امام، استقلال، آزادی، نقش جان ماست شهیدان، پیچیده در گوش زمان فریادتان پاینده مانی و جاودان جمهوری اسلامی ایران}}</poem> |<poem>{{transl|fa|Sar zad az ofoq mehre xâvarân, Forughe dideye haqbâvarân, Bahman, farre Imâne mâst. Payâmat ey Emâm, esteqlâl, âzâdi, naqše jâne mâst. Šahidân, picide dar guše zamân faryâdetân. Pâyande mâniyo jâvedân. Jomhuriye Eslâmiye Irân!}}</poem> |<poem>{{transl|fa|Сар зад аз уфуқ меҳри ховарон, Фуруғи дидаи хақ боварон, Баҳман, фарри имони мост. Паёмат эй Имом, истиқлол, озодӣ, нақши ҷони мост. Шаҳидон, печида дар гуши замон фарёдатон. Поянда мониву ҷовидон. Ҷумҳурии исломии Эрон!}}</poem> |<poem>[sæɹ zæd̪ æz ofoɢ mehɾe xɒːvæɾɒːn] [foɾuːɢe d̪iːd̪eje hæɢ bɒːvæɾɒːn] [bæhmæn, fære iːmɒːne mɒːst̪ʰ] [pʰæjɒːmæt̪ʰ ej emɒːm, est̪ʰeɢlɒːl, ɒːzɒːd̪iː, næɢʃe d͡ʒɒːne mɒːst̪ʰ] [ʃæhiːd̪ɒːn, pʰiːt͡ʃʰiːd̪e d̪æɾ guːʃe zæmɒːn fæɾjɒːd̪et̪ʰɒːn] [pʰɒːjænd̪e mɒːniːjo d͡ʒɒːved̪ɒːn] [d͡ʒomhuːɾiːje eslɒːmiːje iːɾɒːn|}}</poem> |<poem>Над [[горизонт]]ом взошло [[Машрикъ (макрорегион)|Машрикъалъул]] [[бакъ]], [[Свет]] [[Истина|истины]] в [[глаз]]ах [[Шииты|Верующих]], [[Бахман (месяц)|Бахман]] — сияние нашей [[Шиизм|Веры]], Твоё послание, О [[Хомейни, Рухолла Мусави|Имам]], [[Независимость]], [[Свобода]], украшение наших [[Душа|Душ]]. [[Шагьид]]ы, [[эхо]] ваших возгласов в ушах эпохи, Будь незыблемым и вечно молодым. [[Иран|Исламияб Республика Иран]]!</poem> |} == Исламияб Республика Ираналъул цебесеб гимн == {{Гимн |название = {{lang-fa|سرود ملی جمهوری اسلامی ایران}}<br>{{lang-fa|!پاینده بادا ایران}} |транскрипция = Pâyandeh bâdâ Irân! |русское название = Исламияб Республика Ираналъул Миллияб гимн (1980—1990)<br>Даимго чӀаго букӀа, Иран! |изображение = Flag map of Iran.svg |размер = 200px |подпись = |автор слов = Абулькъасем Халат |дата написания слов = |композитор = МухӀамад Биглярипур |дата написания музыки = |кем используется = |субъект = |утверждён = [[1980 сон]] |отменён = [[1990 сон]] |аудиофайл = |описание = }} Гьаб гимн гӀемерисал иранистазе ва жалго ираназда Исламияб революциялдаса хадур рукӀарал репрессияздалъун, ГӀиракъгун рагъалъул заманалдалъун ракӀалда буго. {| |+ !'''[[Парс мацӀ|Парс мацӀалда]]''' !'''Романияб парс алипбаялдалъун''' !'''[[Авар мацӀ|Авар мацӀалда]] таржама''' |- |شُد جمهوری اسلامی به پا |Šod Jomhuriye Eslâmi be pâ, |[[Иран|Исламияб республика]] хӀатӀазда тӀад бахъана, |- |که هم دین دهد هم دنیا به ما |Ke ham din dahad ham donyâ be mâ. |Нелъей [[ШигӀизм|гьаб динги]] дунялги кьолеб. |- |از انقلاب ایران دِگر |Az enqelâbe Irân degar, |[[Ираналда Исламияб революция|Исламияб революциялдалъун]], |- |کاخ ستم گشته زیر و زِبَر |Kâxe setam gašte zir o zebar. |Зулмуялъул кӀалгӀа бихизабуна. |- |،تصویر آیندهٔ ما، |Tasvire âyandeye mâ, |Нелъер букӀинисебалъул сурат, |- |نقش مراد ماست |Naqše morâde mâst |НилӀер ниятаз чӀезабула. |- |،نیروی پایندهٔ ما |Niruye pâyandeye mâ, |НилӀер лебалаб къвакӀиялъул аслу, |- |ایمان و اتّحاد ماست |Imân o ettehâde mâst |Буго [[ШигӀизм|Иман]] ва [[Цолъи]]. |- |یاریگر ما دست خداست |Yârigare mâ daste Xodâst, |Нилъее кумекалъе [[Аллагь]]асул квер буго, |- |ما را در این نبرد او رهنماست |Mâ râ dar in nabard u rahnamâst. |Ва Гьевги нилӀер къеркьеялъе цевехъан вуго. |- |در سایهٔ قرآن جاودان |Dar sâyeye Qor'ân jâvedân |Даимго [[Къуръан]]алъул рагӀадалда гъоркье |- |پاینده بادا ایران |Pâyande bâdâ Irân! |ЧӀаго букӀа, Иран! |- |***** | | |- |آزادی چو گل ها در خاک ما |Âzâdi ĉo golha dar xake ma |[[Эркенлъи]] — буго нилӀер ракьалда тӀугьдул гӀадин, |- |شکفته شد از خون پاک ما |Šekofte šod az xune pake ma |Расцвели от нашей святой [[Кровь|крови]]. |- |ایران فرستد با این سرود |Irân ferestad bâ in sorud |От Ирана эта песня, |- |رزمندگان وطن را درود |Razmandegâne vatan râ dorud. |Слава воинам [[Родина|Родины]]. |- |آیین جمهوری ما |Ayine jomhuriye mâ, |Законы нашей республики, |- |پشت و پناه ماست |Pošto panâhe mâst. |Наш защитник и покровитель. |- |سود سلحشوری ما |Sude salahšurie mâ |Цена нашей борьбы, |- |آزادی و رفاه ماست |Âzâdi o refâhe mâst. |Наша свобода и спокойствие. |- |شام سیاه سختی گذشت |Šâme siyâhe saxti gozašt, |Прошёл чёрный угнетающий вечер, |- |خورشید بخت ما تابنده گشت |Xoršide baxte mâ tâbande gašt. |[[Солнце]] нашего счастья начало светить. |- |در سایهٔ قرآن جاودان |Dar sâyeye Qor'ân jâvedân |Даимго [[Къуръан]]алъул рагӀадалда гъоркье |- |پاینده بادا ایران |Pâyande bâdâ Irân |ЧӀаго букӀа, Иран! |} == Гь. балагье == * [[Я Иран!]] — де-факто 1979—1980 соназ букӀараб Ираналъул гимн, 1944 соналдаса нахъего машгьураб ватӀанчилъияб кӀеч, гьанже тӀолго ираназул расмияб гуреб гимн. * [[Ираналъул Империяб гимн]] — 1933—1979 соназ букӀараб Ираналъул гимн. * [[Шагьасул Сахлъи]] — 1873—1909 соназ букӀараб Ираналъул. == РегӀелал ва иццал == * [http://www.national-anthems.net/IR Гимн Ирана на сайте national-anthems.net]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090705110659/http://www.national-anthems.net/IR |date=2009-07-05 }} * [http://farsi.khamenei.ir/others-report?id=22964 khamenei.ir — سرود ملی جمهوری اسلامی چگونه تغییر کرد؟] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220603203629/https://farsi.khamenei.ir/others-report?id=22964 |date=2022-06-03 }} {{Иран темабазда}} {{Азия тамабазда|гимн|гимнал|кьер=Иран}} [[Категория:Пачалихъал ккун гимнал|Иран]] [[Категория:Ираналъул пачалихъиял символал]] [[Категория:1990 соналъул кучӀдул]] [[Категория:1980 соналъул кучӀдул]] [[Категория:Парс мацӀалда кучӀдул]] 40s1vnz34e6bagt0xj4sifqt8e1kr7d 0 16226 100956 99169 2026-09-07T12:06:19Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100956 wikitext text/x-wiki '''Аваразул ярагъ''' — [[Кавказалъул рагъ]]ул заманалда ва гьелде щвезегӀан магӀарулазул яргъилаб сурсат. == Яргъил кӀвар == {{Цитата|«Дагъистанияс живго мурадалде щваравлъун рикӀкӀунаан йокьулей чӀужуги, гъабардаязул чуги, базалай абураб ханжарги, мадьяразул туманкӀги бугони», - ян хъвалеб буго гӀалимчи ХӀасан Алкъадарица<ref name="orient">{{cite web |url = https://avariya.wixsite.com/orient/av/post/%D0%BC%D0%B0%D0%B3i%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%B7%D1%83%D0%BB-%D1%8F%D1%80%D0%B0%D0%B3%D1%8A-%D1%85%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%87%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B3%D1%83%D0%BD-%D1%82%D1%83%D0%BD%D0%BAi%D0%B8%D1%85%D0%B5%D1%80-%D1%85%D0%B0%D0%B4%D1%83%D1%80-%D0%B3i%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B8-%D0%B2%D0%B0-%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8 |title = МагӀарулазул ярагъ: хвалчабигун тункӀихер, хадур - гӀарадаби ва ракетаби |author = Даку Зургъалов |date = 19.03.2022 |work = Онлайн-журнал «Ориент» |publisher = avariya.wixsite.com/orient |accessdate = 2022-04-04 |lang = av |archiveurl = |archivedate = }}</ref>.}} == Хвалчаби == Хунжрузул кӀудияб машгьурлъи Кавказалда букӀун буго нилӀер эраялде щвелалде XIII гӀасруялда. МагӀарулазул хунжрул рукӀана чӀахӀиял ва бакӀал, гьезда цохӀо гъуризе гурони, борлӀизе кӀолароан. Гъабардаялдаса хвалчаби рукӀана чӀедерал, цӀакъго чӀахӀиял гурел. Шапсугазул хвалчаби - къокъал ва гӀатӀидал, гьез лъураб ругъун хвалилаб букӀунаан<ref name="orient"></ref>. МагӀарухъ жеги-харги цӀунун хутӀун руго парс, гӀараб ва цогидалги мацӀаздаса рачӀарал некӀсиял хвалчабазул ва хунжрузул цӀарал. Масала, мисриязул хвалчен (Египеталдаса бачӀараб), паранг хвалчен ([[Франция]]), тисс маймун ([[Димишкъ]]алдаса машгьураб хвалчен, цогидаб яргъида гьоркьоб гьелъул кӀудияб къимат букӀана). Тарихчи Маркъо ШагӀбановасул рагӀабазда рекъон, Наполеонилгун букӀараб рагъдаса ва [[Кавказ]]алде гӀурусазул пачаясул аскараз гьабураб гьужумалдаса хадуб, гӀурусазул нухмалъиялда бичӀчӀана жидерго хвалчаби, цогидал халкъазул яргъида дандеккун, гӀемерго къадарал рукӀин. Хвалчабийин абуни Кавказалда раккана Россиялдасаги цере<ref name="orient"></ref>. === ТункӀал === Мадьяразул тункӀал. Гьелда абулаан мажариланги. БакӀлъи букӀана 18 килограмм. Гьелда мажарин абиялъе гӀиллаги букӀана – нилӀер умумул татаразул Маджар абураб шагьаралде даран-базаралъ щолел рукӀин. == ТункӀихер == МагӀарулаз тункӀихер хӀадурулаан бищунго гӀадатияб куцалда. ГӀемерисел росабалъ мажгиталъул къел ракьанда яги годекӀанир рукӀунаан жаниса рикӀарал кӀудиял ганчӀал. ТункӀихер къваригӀарав чияс вачӀун гьенивегун, балаан гьеб ганчӀида жанибе чӀабатӀгун тӀурччи ва селитра. Цинги, чанго чиги тӀаделъун, цо цӀулал алаталъ хӀарулаан гьеб кинабго. Гьелъул лӀугьараб хӀур, дагьабго лъимги тӀаде тӀун, буцулаан. Гьеб жо балаан чахъдал тӀомол гьабураб таргьинибе<ref name="orient"></ref>. Цинги гьеб кутакалда кӀобокӀулаан буцараб жоялъул гарал лӀугьинегӀан. Гьел гаралги цӀалкӀиниреги ран цӀалкӀулаан. Гьедин цӀалкӀун бачӀараб хӀур кколаан тункӀихер. Дол хутӀарал гаралги цӀидасан цӀалкӀулел рукӀун руго гьагъабго хӀур лӀугьинегӀан. Гьедин тункӀихер гьабулел бакӀал рукӀанила Даргъорги, Унсоколорги, Веденорги, Гъунирги. Гьенире селитрагун чӀабатӀ бачӀунеб букӀун буго [[Кьохъ]]а, [[Муниб|Муниса]], Гъуниса, ХӀотӀочӀиса, Хьиндахъа, Нахъахьиндаллъиялдаса ва ГӀандаллъиялдаса. Рагъулаб хъулухъ гьабиялда бащалъулеб букӀун буго гӀадамазе гьеб иш. Гьелда цадахъго тункӀихарие хӀажатаб жо гьел мастерскаязде щвезабурал хъизамазе имамасул рахъалдаса гӀарцул 1,5 гъурущги кьолеб букӀун буго. Ярагъ къанагӀатаб мех букӀиналъ гӀурусазул гӀарадабаздасан риччарал гумпараби ракӀараралъухъги цо-цо росабазул гӀадамал магъалоялдаса эркен гьарулел рукӀун руго Шамилица. Гьединго магӀарулазда лъалеб букӀун буго гранатаби цӀезеги. Амма тункӀихер гӀураб къадаралда букӀинчӀолъиялъ гьез гьел салулги цӀезарун, гумпараби гӀадин речӀчӀулел рукӀун руго тушманасда<ref name="orient"></ref>. == ГӀарадаби ва ракетаби == [[Имам Шамил]]ица гӀуцӀараб «[[Имамат]]» пачалихъалда киданиги букӀун гьечӀо артиллерия. ГӀарада гьабизе [[Дагъистан]]алда байбихьун буго XVIII гӀасруялда ва цохӀо Кубачи гурони тӀокӀаб кибниги гьабулебги букӀун гьечӀо. Руго баянал [[Надир-шагь]] Дагъистаналде вачӀунаго гьесухъа чанго гӀарада бахъун букӀанинги, амма хадур гьел кирниги хӀалтӀизарунин абураб баян гьечӀо. Шамилида кӀвана артиллерия рагъулаб тайпаялде гъорлӀе бачине<ref name="orient"></ref>. == Ракетаби == Гьединго магӀарулаз хӀалбихьулеб букӀун буго жидерго ракетабиги гьаризе. Гьел гьаризе гьезда малъулеб букӀана Шамилил рахъалде вачӀарав гӀурусазул солдатас, гьесда абулеб букӀун буго ГӀурус ХӀасанилан. Гьеб букӀун буго XIX гӀасруялъул тӀоцебесеб бащалъиялда Великобританиялъул армиялда хӀалтӀизабулеб букӀараб, Уильям Конгрив абурав чияс ургъараб ракета. Амма гьединаб ракета хӀадуризе ккани, хӀажалъулаан лъикӀаланго къадар маххул ва тункӀихералъул. Гьезул абуни мугӀрузда кӀудияб къанагӀалъи букӀана. Гьединлъидал гьеб ракетаялдаса пайда босизе рес щвечӀо доб мехалда<ref name="orient"></ref>. == ХӀужаби == {{хІужаби}} == Адабият == * ''ХӀажи-Мурад Доногъо'', «Военная история аварцев» // МахӀачхъала, 2015 с. [[Категория:Ярагъ]] [[Категория:Аваристан]] [[Категория:Аваразул бодул тарих]] k3k1039ru5ef0m14tr414lqsa0894k5 0 16252 101145 99770 2026-09-07T12:38:23Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101145 wikitext text/x-wiki {{Пачалихъалъул хъулухъ|должность=Высший руководитель Ирана|форма обращения=[[Его Высокопреосвященство]]|резиденция={{Байрахъ|Иран}} [[Церехъанлъиялъул рукъ]], [[Тегьран]] ([[Иран]])|цебе букӀараб хъулухъ=[[Шагьиншагь|Ираналъул шагьиншагь]]|первый=[[Хумейни, РухӀулла Мусави|РухӀулла Мусави Хумейни]]|появилась=3 декабралъ 1979 соналъ|срок полномочий=неограниченно|назначается=[[Совет экспертов|Советом экспертов]]|нынешний=[[Моджтаба Хаменеи]]|страна=Иран{{!}}Иран|возглавляет=[[Иран]]|ширина портрета=200px|портрет=Portrait of Mojtaba Khamenei.jpg|назначен=2026|подпись эмблемы=[[Ираналъул эмблема]]|ширина эмблемы=120px|эмблема=Emblem of Iran.svg{{!}}border|сайт=https://www.leader.ir}}{{Ираналъул сиясат}} '''Ираналъул тӀадегӀанав бетӀер''' ({{lang-fa|ولی فقیه ایران}}, ''вали-е [[факъигь]]-е иран'', рагӀиккун магӀна ''цӀунулев-илагьияв''), '''рагьбар''' ({{lang-fa|رهبر}}), яги '''[[факъигь]]''' ({{lang-fa|فقیه}})<ref>{{Cite web |title=Текст конституции Ирана (на русском), статья 5-я (битвы ссылка) |url=http://constitutions.ru/archives/140 |access-date=2022-05-17 |archive-date=2012-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103150720/http://constitutions.ru/archives/140 |url-status=хвараб }}</ref> — [[Исламияб Республика Иран|Исламияб Республика Ираналда]] тӀадегӀанаб пачалихъияб хъулухъ, «''[[Вилаят ал-факъигь]]''» ({{lang-fa|ولایت فقیه}}) абураб [[доктрина|доктринаялда]] рекъон гӀуцӀараб<ref>{{Cite web |url=http://www.idmedina.ru/books/materials/turkology/1/islam_rahmanova.htm |title=Принцип «велаяте факих» в Исламской Республике Иран |access-date=2013-06-18 |archive-date=2014-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714160905/http://www.idmedina.ru/books/materials/turkology/1/islam_rahmanova.htm |deadlink=no }}</ref>. ТӀадегӀанав бетӀер ккола [[пачалихъ|пачалихъалъул]] [[Пачалихъалъул бетӀер|бетӀер]]. == Статус == [[Исламияб Республика Иран|Исламияб Республике Ираналъул]] Конституциялъул 5 макъалоялда рекъон, «Вали-е-ГӀаср вахчун вугев гӀанасеб заманаялъ (ай, Магьди ваккизегӀан), Исламияб Республика Ираналда ва исламияб уммаялда хӀукму гьаби тӀаде къазе ккола гӀадилав, иман ккурав, гьанже бугеб заманаялъул ахӀвал бичӀулев, бихьинчияв, гӀакъилав, хӀукму гьабизе лъалев факъигь (рухӀанияв цевехъан), Исламияб Республика Ираналъул Конституциялъул 107-абилеб макъалоялда рекъон гьеб хъулухъалда тӀамулев. Исламияб Республика Ираналъул Конституциялъул 57 макъалаялъ чӀезабула: {{цитата|Управление Исламской Республикой Иран осуществляется законодательной, исполнительной и судебной властями, которые функционируют под контролем абсолютного правления имама (велаят-е факих) согласно нижеследующим Статьям Конституции. Указанные власти независимы друг от друга<ref>{{Cite web|url = http://www.cis-emo.net/sites/default/files/imagesimce/constitution_of_iran.pdf|title = Конституция Исламской Республики Иран|author = |work = Конституция Исламской Республики Иран|date = 15 ноября 1979 г.|publisher = |access-date = 2015-03-03|archive-date = 2015-04-02|archive-url = https://web.archive.org/web/20150402091300/http://www.cis-emo.net/sites/default/files/imagesimce/constitution_of_iran.pdf|deadlink = no}}</ref>.}} Ираналъул тӀадегӀанав рухӀанияв бетӀерасе бегьула батӀи-батӀиял исламалда хурхарал суалазда тӀаса фатваби кьезе (м. 109). Пачалихъалъул цевехъанасда хадув цогидав тӀадегӀанав расмияв вакиллъун ккола Президент (м. 113). Цевехъанас Исламияб Республике Ираналъул гӀаммаб сиясат бихьизабула амма цин [[МаслахӀаталъул Шура|Сиясияб маслахӀат баян гьабулеб Шурагун]] дандбан хадуб (м. 110, 176). Гьединго ТӀадегӀанав бетӀер ккола Ираналъул Рагъулал къуватазул ТӀадегӀанав саргӀаскар (м. 110). ТӀадегӀанав арбитрасул функцияби гурони, Ираналъул рагьбарас цо-цо кадрабазул суалалги тӀубала. Гьес жинцаго хъулухъалда тӀамула яги хъулухъалдаса рахъула [[Конституция цӀунулезул шура]]ялъул (жинца кверщелалъул лъабабго гӀаркьелалъул къарар блокабизе кӀолеб, цӀакъ кӀвар бугеб Ираналъул контролияб орган) факъигьал, Диваналъул кверщелалъул тӀадегӀанав вакил, Исламияб Республике Ираналъул Телерадиокомпаниялъул бутӀрул, Цолъараб штабалъул кӀудияв, Главнокомандующего [[Корпус стражей исламской революции|Корпусом Стражей Исламской Революции]], рагулал къуватазул ва жанисел аскаразул командиралги. Президент отвечает перед Лидером страны в сфере своих полномочий (статья 122 Конституции). Религиозный лидер избирается [[Совет экспертов|Советом экспертов]] из влиятельных богословов, избираемых на всенародных выборах сроком на 8 лет. == Ираналъул ТӀадегӀанал бутӀрул == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- style="background:#cccccc" ! № !! colspan=2|ТӀадегӀанав бетӀер '''(Рагьбар)''' !! Хъулухъ байбихьи !! Хъулухъ лӀугӀи |- ! 1 | [[Хумейни, РухӀулла Мусави|РухӀулла Хумейни]] | [[Файл:Ruhollah Khomeini by Jamaran 1.jpg|100px]] | [[3 декабр]] [[1979]] | [[3 июн]] [[1989]] |- ! 2 | [[Хаменеи, Сайид Али ХӀусейни|ГӀали Хаменеи]] | [[Файл:Ali Khamenei Nowruz message official portrait 1397 01.jpg|100px]] | [[4 июн]] [[1989]] | [[28 Феврал|28 фебрал]] [[2026]] |- ! 3 | [[Хаменеи, Сайид Моджтаба|Моджтаба Хаменеи]] | [[Файл:Portrait of Mojtaba Khamenei.jpg|100px]] | [[8 март]] [[2026]] | {{Жкъ}} |} == ХӀужаби == {{хІужаби}} == РегӀелал == * [http://www.portalostranah.ru/view.php?id=24 Лидер Ирана — факих, его статус. Материал из иранской газеты с официальной трактовкой, почему иранцам нельзя избирать высшего руководителя страны, рус.]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200919002202/http://www.portalostranah.ru/view.php?id=24 |date=2020-09-19 }} * [https://www.leader.ir/ru Информационный блок офиса Великого Лидера Сейида Али Хаменеи]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200914174617/https://www.leader.ir/ru |date=2020-09-14 }} {{Ираналъул ТIадегIанал бутIрул}} [[Категория:Ираналъул пачалихъияб гӀуцӀи|*]] [[Категория:Ираналъул сиясат|*]] 44ib5w3asqhc1nzxlo6z8494acgbo69 0 16430 101056 99466 2026-09-07T12:23:33Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101056 wikitext text/x-wiki {{ГӀадан|гьавураб къо-моцӀ=22.03.1914|хвараб къо-моцӀ=26.11.1941| эбелаб мацӀалда цӀар={{Lang-ru|Гавриил Рыбников}} [[балачка]] ''Гаврыло Рыбников''| сурат=Hawrilo_Rybnikov.jpg|изображение=Гьаврила Рыбников|гражданлъи=[[Россиялъул империя]] {{USSR}}|миллат=[[гIурусал|гIурусав]] ([[Казакал|кубанияб казак]])|гьавураб бакІ=[[Краснодар улка]], [[Россиялъул империя]]|хвараб бакІ=[[ХъахIабрусалъул Советияб Социализмаялъул Республика]], [[Пружан]]|лъади=Анна Рыбникова|лъимал=Нина, Валентина}} '''Рыбников Гьаврила Пётрасул вас''' ([[ГӀурус мацӀ|гӀур.]] ''Рыбников Гавриил Петрович'') - [[Советияб Союзалъул Социялизмаялъул Республикаби|советияв]] [[КӀудияб ВатӀанияб рагъ|КӀудияб ВатӀанияб рагъалъул]] рагъухъан, мухъилав. == ГӀумру == Гьавуна 22 марталъ 1914 соналъ Кубанаялъул улкаялда Костромская станицаялда. 1940 соналъ ахӀана армиялда, цо сон лӀугӀун хадуб [[КӀудияб ВатӀанияб рагъ|КӀудияб ВатӀанияб рагъ]] байбихьана. Брестияб хъала цӀунала вукӀана. == Хъизан == '''Лъади''' - Анна Рыбникова НикӀалаясул яс '''Лъимал''' - Нина Рыбникова (Рамазанова) Гьавриласул яс ([[МухӀамад Рамазанов|МухӀамад Рамазанил]] лъади), Валентина Рыбникова Гьавриласул яс. == Хъулухъ == == Лагълъи == [[Файл:Hawrila Rybnikov document plenennia.jpg|мини|Гьаврила Рыбниковаялда лагълъиялъул документ.]] netnfbtl09slqeqhzsqncpc3ih1a4fc 0 16497 101238 100052 2026-09-07T12:57:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101238 wikitext text/x-wiki {{ГІалимчи |ЦІар = ШагӀбан ХӀапизов |Эбелаб мацІалъ цІар = |Сурат = |ГІеблъи = |Сураталда гъоркьхъвай= |Гьавураб къо-моцІ = |Гьавурав бакІ = [[ГӀириб]], [[ЧӀарада мухъ]], [[Дагъистан]] |ВатІанчилъи = Россия |ГІелмияб рахъ = * |ХІалтІулеб бакІ = |ГІелмияб даража = Кандидат |ГІелмияб цІар = |Альма-матер = |ГІелмияв нухмалъулев = |ЦІар арал цІалдохъаби= |Гьев лъала = тарихчи ва журналист |Шапакъатал ва премиял= |Гъулбас = |Гъулбасалъул гІеблъи = |Сайт = |Викимактаб = |Викигъамас = <!-- download префикс ГЬЕЧІОГО --> }} '''ШагӀбан ХӀапизов''' яги '''Маркъо ШагӀбанов''' — авар тарихчи ва журналист. ИИАиЭ ДФИЦ РАНалъул гӀелмияв хӀалтӀухъан<ref>https://riadagestan.ru/news/society/voprosy_sokhraneniya_pamyatnikov_kultovogo_naznacheniya_khristianskoy_kultury_obsudili_v_makhachkale/ Вопросы сохранения памятников культового назначения христианской культуры обсудили в Махачкале</ref>. == Биография == Гьавуна [[ЧӀарада мухъ]]алъул [[ГӀириб]] росулӀ. == ХӀалтӀаби == {{бутӀа хӀадури}} == ХӀужаби == {{хІужаби}} == РегӀелал == * [https://instituteofhistory.ru/blog/articles/prazdnik-pervoj-borozdy-shahban-hapizov-na-telekan Праздник первой борозды. Шахбан Хапизов на телеканале ННТ] * [https://riaderbent.ru/marko-shahbanov-ishhu-ne-znayu-chego.html Марко Шахбанов: ищу, не знаю чего]{{Хвараб регӀел|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.gazavat.ru/history3.php?rub=26&art=569 НОВАЯ КНИГА: "ПОСЕЛЕНИЯ ДЖАРСКОГО ОБЩЕСТВА"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250215010319/http://gazavat.ru/history3.php?rub=26&art=569 |date=2025-02-15 }} * [https://ndelo.ru/novosti/avarskoe-nucalstvo-osnovnye-cherty-gosudarstvennogo-stroya Аварское нуцальство: основные черты государственного строя] {{stub}} r1dop4qva6ussgu2ddckfrr7mxjuvdr 0 16501 101304 100345 2026-09-07T13:08:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101304 wikitext text/x-wiki {{Гимн |название = Государственный гимн СССР |транскрипция = |русское название = СССРалъул пачалихъияб гимн |изображение = Flag of the Soviet Union.svg |размер = 200px |подпись = |автор слов = [[Михалков, Сергей Владимирович|С. В. Михалков]], [[Эль-Регистан]] |дата написания слов = |композитор = [[Александров, Александр Васильевич|А. В. Александров]] |дата написания музыки = |страна = {{Флагификация|СССР}} |кем используется = Пачалихъ |утверждён = 14 декабр 1943 27 мая 1977 (с изменениями)<ref>[[:s:Указ Президиума ВС СССР от 27.05.1977 о государственном гимне СССР|О Государственном гимне СССР]] : Указ Президиума Верховно Совета СССР от 27.05.1977  // Ведомости ВС СССР». — 1977. — № 22. — Ст. 352.</ref> |отменён = 26 декабр 1991 |аудиофайл = |описание = }} {{Россиялъул гимнал}} '''СССРалъул пачалихъияб гимн – '''[[Советияб Союзалъул Социялизмаялъул Республикаби|СССРалъул]] расмияб символ. 1943 соналъ «[[Интернационал (гимн)|Интернационалалъул]]» бакӀалда тасдикъ гьабуна. == Текст == {|class="wikitable" style="text-align:center;" |- |'''ГӀурус текст (1944)''' |'''МагӀарул таржама'''<ref>https://ya.ru/archive/catalog/7bb7d260-6e65-4b14-af88-0b4cc48897c0/1</ref> |- |<poem>Союз нерушимый республик свободных Сплотила навеки Великая Русь. Да здравствует созданный волей народов Единый, могучий Советский Союз! Славься, Отечество наше свободное, Дружбы народов надёжный оплот! Знамя советское, знамя народное Пусть от победы к победе ведёт! Сквозь грозы сияло нам солнце свободы, И Ленин великий нам путь озарил: Нас вырастил Сталин – на верность народу, На труд и на подвиги нас вдохновил! Славься, Отечество наше свободное, Счастья народов надёжный оплот! Знамя советское, знамя народное Пусть от победы к победе ведёт! Мы армию нашу растили в сраженьях. Захватчиков подлых с дороги сметём! Мы в битвах решаем судьбу поколений, Мы к славе Отчизну свою поведём! Славься, Отечество наше свободное, Славы народов надёжный оплот! Знамя советское, знамя народное Пусть от победы к победе ведёт!</poem> |<poem>Эркенал Республикал даим щулаго Цолъизе гьаруна кӏудияб Русалъ. ЧӀахъа жудой бокьун халкъаз жиб гӏуцӏараб, Советазул гучаб цолъараб Союз! Халкъазул гьудуллъул божи бугеб сангар, ЦӀар босе, нижер эркенаб Ватӏан! Раче, Совет байрах, халкъалъулаб байрах, Бергьенлъудаса бергьенлъиялде! Эркенлъул бакь чӏвана тӏупаналъан нилъей, Нух гвангъана кӏудияв Лениница. Халкъалъе Сталиница мутӏигӏлъуй куцан, ХӀалтӏи, гьунаралде шавкъ ккезабуна. Халкъазул роххалил божи бугеб сангар, ЦӀар босе, нижер эркенаб Ватӏан! Раче, Совет байрах, халкъалъулаб байрах, Бергьенлъудаса бергьенлъиялде! НилӀеца рагъда армия гӀезабуна, Нухдаса лӀухьила хъубал тушбаби! Рагъазда тӀубазин наслуязул къисмат, Машгьурлъизабизин нилӀерго ВатӀан! Халкъазул къадродул божи бугеб сангар, ЦӀар босе, нижер эркенаб Ватӏан! Раче, Совет байрах, халкъалъулаб байрах, Бергьенлъудаса бергьенлъиялде!</poem> |} {|class="wikitable" style="text-align:center;" |- |'''ГӀурус текст (1977)''' |- |<poem>Союз нерушимый республик свободных Сплотила навеки Великая Русь. Да здравствует созданный волей народов, Единый, могучий Советский Союз! Припев: Славься, Отечество наше свободное, Дружбы народов надёжный оплот! Партия Ленина - сила народная Нас к торжеству коммунизма ведёт! Сквозь грозы сияло нам солнце свободы, И Ленин великий нам путь озарил: На правое дело он поднял народы, Hа труд и на подвиги нас вдохновил! (Припев) В победе бессмертных идей коммунизма Мы видим грядущее нашей страны, И Красному знамени славной Отчизны Мы будем всегда беззаветно верны. (Припев)</poem> |} == ХӀужаби == {{хІужаби}} == РегӀелал == {{Навигация |Портал = СССР |Проект = СССР }} * [https://sovtime.ru/gerb/hymn Гимн СССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220522004827/https://sovtime.ru/gerb/hymn |date=2022-05-22 }} — текст гимна, гимн в хоровом исполнении * [http://community.livejournal.com/warhistory/1195008.html Спецсообщение Абакумов реакции военнослужащих на новый государственный гимн СССР] * [https://web.archive.org/web/20121112182517/http://www.lawru.info/base19/part6/d19ru6088.htm УКАЗ ПРЕЗИДИУМА ВС СССР ОТ 27.05.1977 О ГОСУДАРСТВЕННОМ ГИМНЕ СССР] * [https://gimnrussia.ru/gimn-ussr/ Гимн СССР 1977—1991]{{Хвараб регӀел|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — текст гимна, слушать, скачать гимн {{Советиял Республикабазул гимнал}} {{СССР темабазда}} [[Категория:Пачалихъал ккун гимнал|СССР]] [[Категория:СССРалъул пачалихъиял символал]] [[Категория:1943 соналъул кучӀдул]] [[Категория:ГӀурус мацӀалда кучӀдул]] o4r6atpqu5cbi3mj46gvnnvgnw7oq4h 0 16626 101066 99515 2026-09-07T12:25:13Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101066 wikitext text/x-wiki {{Хъвадарухъан |цӀар = ГӀабасил МухӀамад |сурат =Магомед Абасов.jpg |сурат_кӀодолъи = |гъоркьхъвай = |гьавидал_цӀар = |тӀокӀцӀар = |тӀубараб_цӀар = ГӀабасилазул ГӀабасил МухӀамад |гьавуна = 25 декембер, 1932 |гьавураб_бакӀ = [[ЛъагӀелухъ]], [[Хунзахъ мухъ]], [[Дагъистан]] |хвана = 19 октобер, 2014 |хвараб_бакӀ = [[ЛъагӀелухъ]], [[Хунзахъ мухъ]], [[Дагъистан]] |вукъараб_бакӀ = |ватӀанчилъи = {{Флагификация|СССР}}<br />{{Флагификация|Россия}} |миллат = Аварав |эмен = |эбел = |лъади = Савдат |лъимал = |альма_матер = Литературияб институт, Горькиясул цӀаралда бугеб |пиша = ШагӀир, драматург |гьунаралъул_сонал = [[1959]]–[[2014]] |мазгьаб = Поэзия |жанр = Лирика, эпос |асаразул_мацӀ = Авар |машгьурал_асарал = |дебют = Дерец, 1965 |премиял = |шапакъатал = Дагъистаналъул халкъияв поэт<br>Дагестаналъул АССРалъул гьунарлъабазул мустахӀикъав пишачи<br>Медаль «ГӀагараб росу бокьиялъухъ» медал |автограф = |гъулбас = |website = |сайт = |lib = |викитека = |викигъамас = |викицитата = }} '''ГӀабасил МухӀамад''' (25 декембер, 1932 — 19 октобер, 2014, [[ЛъагӀелухъ]], [[Хунзахъ мухъ]], [[Дагъистан]]) — авар шагӀир, Дагъистаналъул Республикаялъул халкъияв шагӀир (1995). == Биография == ГӀабасил МухӀамад гьавуна Хунзахъ районалъул ТӀалъул росда '''25 декабралъ 1932 соналъ.  ''' Гьес лӀугӀизабуна Москваялда А. М. Горькиясул цӀаралда бугеб Литературияб институт. Гьев хӀалтӀана республикаялъул тӀалъиялда учительлъун ва Дагъистаналъул тӀахьазул издательствоялъул авар редакциялъул коллективалда редакторлъун. Гьев ккола СССРалъул Хъвадарухъабазул союзалъул член 1967 соналдаса нахъе ва Дагъистан Республикаялъул Хъвадарухъабазул союзалъул правлениялда хӀалтӀана. Гьесул асаразда аслияб къагӀидаялъ рихьулел руго лирикиял, философиял ва тарихиял асарал. Литературияб дебют гьес гьабуна 1959 соналъ республикаялъул «Красное знамя» (БагӀараб байрахъ) газеталда ва «Дружба» (Гьудуллъи) альманахаялда. 1961 соналдаса нахъе Дагъистаналъул издательствабаз гьев басмаялда вахъуна, гьездаго гьоркьоб аваразул гӀолохъанал шагӀирзабазул «ГӀолохъанал гьаркьал», «КӀалъалел чвахиял» ва цогидалги жамгӀиял антологиязда. Авар мацӀалда гьесул тӀоцебесеб шигӀрияб мажмугӀ «Подснежник» (Подснежник) къватӀибе биччана 1965 соналда Дагъистаналъул тӀахьазул издательствоялда. Гьелда хадур къватӀире риччана гьесул кучӀдузул ва назмабазул мажмугӀал: «Сардил чирахъ» (1966), «Хъулухъалда тӀад цӀум» (1968), «Ралъдал карачел» (1971), «НакӀкӀазда тӀад ругел мугӀрул» (1973), «МугӀрузда» (1975), «981», «Секвенция». «Стихи и стихи» (1982), «На крыльях ласточки» (1985). Поэт вукӀана лъималазе хъварал чанго кучӀдузул мажмугӀазул автор: «Рохьил маргьаби» (1972), «Рохьил бакъанал» (1974), «ЦӀаял ракӀал» (1978), «Рохьил балъголъаби» (1983). Гьес хъвана «КъахӀаб-Росолъа МахӀмуд» ва «Камалил Башир» абурал трагедиял. Авторасул драматикиял асарал росана «Легенды о любви» абураб тӀехьалде (Дагкнигоиздат, 1988). Москваялда басмаялда бахъана гьесул «ЦӀумалъул махӀ» абураб поэзиялъул тӀехь (Современник, 1985). 2004 соналъ Дагъистаналъул тӀахьазул издательствоялъ къватӀибе биччана авар мацӀалда шагӀирасул тӀаса рищарал асаразул тӀехь. 1974 соналъ Авар музыкалиябгун драмаялъул театралда лъураб «МахӀмуд» абураб трагедиялъухъ шагӀирасе кьуна ГӀ.ЦӀадаса Дагъистаналъул АССРалъул республикаялъулаб премия. Гьев вукӀана Кагьаб-Росо МахӀмудил цӀаралда бугеб жамгӀияб литературияб премиялъул лауреатги. Ахирал соназда гьес гӀумру гьабуна гӀагараб Тлайлухъ росулӀ, гьениб жиндирго рокъоб гӀуцӀана литературияб музей. == 19 октябралъ 2014 соналъ гьев нилъедаса ваталъана МахӀачхъала шагьаралда. == {{хІужаби}} == КъватӀисел регӀелал == * [http://mkala.mk.ru/articles/2014/10/22/na-82m-godu-zhizni-skonchalsya-izvestnyy-avarskiy-pisatel-narodnyy-poet-dagestana-magomed-abasov.html На 82-м году жизни скончался известный аварский писатель, народный поэт Дагестана Магомед Абасов] * [http://khunzakh.ru/index.php/news/incident/item/490-skonchalsya-narodnyj-poet-dagestana-abasil-magomed Хунзахъ мухъалъул расмияб сайт] {{Авар адабият}} {{Дагъистаналъул халкъиял хъвадарухъаби}} [[Категория:Дагъистаналъул АССРалъул гьунарлъиялъул мустахӀикъал пишачагӀи]] [[Категория:Дагестаналъул шагӀирзаби]] [[Категория:Выпускники Литературного института имени А. М. Горькиясул цӀаралда бугеб Литературияб институталъул ]] [[Категория:СССРалъул хъвадарухъабазул цадахълъиялъул гъорлӀчагӀи]] [[Категория:Авар шагӀирзаби]] [[Категория:Персоналиял:Авар музикалиябгин драматикияб театр]] [[Категория:ХъахӀабросолӀа МахӀмудил цӀаралда бугеб республиканияб премиялъул лауреатал]] [[Категория:ЦӀадаса ХӀамзатил цӀаралда бугеб республиканияб премиялъул лауреатал]] 8cbnk8rq3su7i1pomz8ltq42mlcsr32 0 16725 100918 99055 2026-09-07T11:59:25Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100918 wikitext text/x-wiki {{alsonumber|1}} {{Цогидал магӀнаби|1 (магӀнаби)}} {{Сонал|1}} {{ГІасруялъе навигация|1}} {{Сон байбихьи|1}} == Лъугьа-бахъинал == === БакӀ бихьун === === [[Румалъул империя]] === * [[Император]]: [[Октавиан Август]]. * [[Консул (НекӀсияб Рим)|Консулал]]: [[Гай Юлий Цезарь Випсаниан]] ва [[Луций Эмилий Лепид Павел (консул 1 сон)|Луций Эмилий Лепид Павел]]. * [[Консул-суффект]]: [[Марк Геренний Пицен (консул-суффект 1 года)|Марк Геренний Пицен]]. * [[Тиберий]], под командованием [[Октавиан Август|Октавиана Августа]], подавляет восстания [[Древние германцы|германских племён]]: [[Бруктеры|бруктеров]], каннинефатов, [[Хатты (германское племя)|хаттуариев]] и хассуаров (1—[[5 год|5]] гг.). * [[Гай Юлий Цезарь Випсаниан]] назначен командующим армией в [[Армения|Армении]], совместно с [[Марк Геренний Пицен (консул-суффект 1 года)|Марком Гереннием Пиценом]], который являлся правителем данной территории. * Румаз бала [[акведук]] [[Аква Альсиетина]]. * [[Хайфа|Хайфалда]] бана тӀоцебесеб искусственияб [[пристань]] рагьараб [[ралъад]]алда. * [[херуски|херусказул]] цевехъан [[Арминий]] ([[18 сон н. э. цебе]] — [[19 сон]] н. э.) служит в римской армии, получает гражданство. === [[Китай]] === * [[Империя Хань|Китаялъул]] император [[Пин-ди]]. * Китаялъулаб [[Хань (династия)|Хань династиялъул]] [[Юань ши]] эра байбихьи. === Тематикаялда рекъон === ==== Искусство ва гӀелму ==== * [[1 январ]] — [[Григорианияб календарь|христианияб летоисчислениялъул]] тӀоцебесеб къо, [[НилӀер эра|нилӀер эраялъул]] ва [[I гӀасру]]ялъул байбихьи. == ГӀага-шагарал датаби == * [[Публий Овидий Назон|Овидияс]] жиндир «[[Метаморфозал (Овидий)|Метаморфозал]]» хъвана. * [[Тит Ливий|Ливий]] написал и увековечил [[История Древнего Рима|историю Рима]] в «[[История от основания города|Ab Urbe Condita]]». * Завершение истребления [[Европейский лев|львов]] в [[Западная Европа|Западной Европе]]. * [[Рим]]алда [[дарай]] бакки<ref>[http://www.silkroadfoundation.org/artl/chrono.shtml Хронология шёлкового пути] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081014062355/http://www.silkroadfoundation.org/artl/chrono.shtml |date=2008-10-14 }}{{ref-en}}</ref>. <gallery> Изображение:World in 1 CE.png|Дуниял 1 соналъ Изображение:Germanic tribes (750BC-1AD).png|[[НекӀсиял германал|Герман къавмал]] 1&nbsp;соналда (оранжевияб) Изображение:East-Hem 001ad.jpg|Бакъбаккул бащадгор 1 соналда </gallery> == Гьаруна == * [[Юний Анней Галлион]] — [[Проконсул|Римский проконсул]] (хв. [[65 сон]]алъ). * [[Публий Квинтилий Вар Младший|Квинтилий Вар]] — [[Публий Квинтилий Вар|Публия Квинтилия Варал]] ва [[Клавдия Пульхра|Клавдия Пульхрал]] вас (хв. [[27 сон]]алъ). * [[Аполлоний Тианский]] — неопифагорей школаялъул философ (хв. [[98 сон]]алъ). * [[Секст Афраний Бурр]] — [[НекӀсияб Рим|рималъул]] аскаразул кӀудияв ва пачалихъияв цевехъан. * [[Вологез I]] — [[Парфян царство|Парфиялъул]] хан. * [[Корнелия Лентула]] — [[Косс Корнелий Лентул (консул 1 года до н. э.)|Косса Корнелия Лентулал]] яс ([[Консул (Древний Рим)|консула]] в [[1 до н. э.|1 году до н. э.]]). * [[Стефан Первомученик]] — первый [[Христианство|христианский]] [[мученик]], происходивший из [[Диаспора|диаспоры]] [[Евреи|евреев]]. * [[Никанор (апостол от 70)]] — [[Апостолы от семидесяти|апостол от семидесяти]], один из [[Святые диаконы|семи диаконов]], выбранных [[Двенадцать апостолов|апостолами]]. == Хвана == * [[Аршак II (царь Иберии)|Аршак II]] — [[Гуржиялъул ханзаби|Ибериялъул хан]] (20 сон н. э. цебе — 1 сон н. э.). * [[Гай Антистий Вет (консул 6 соналъул н. э. цебе)]]. * [[Тигран IV]] — [[КӀудияб Армения|КӀудияб Армениялъул]] [[хан]]. == Гь. балагье == {{Навигация}} {{Макъалабазул гъветӀ|1 сон}} == ХӀужаби == {{хІужаби}} {{rq|sources}} [[Категория:1 сон| ]] [[Категория:I гӀасру]] 310usbezmcv60rredmgye8bcrl33hto 0 16729 101045 99429 2026-09-07T12:21:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101045 wikitext text/x-wiki {{ГӀадан |цӀар = Ян Гус |эбелаб мацӀалда цӀар = {{lang-cs|Jan Hus}} |тӀоцебесеб цӀар = Гусинцаялдаса Ян |сурат = Jan Hus.jpg |гӀеблъи = 230px |сураталда гъоркьхъвай = |гьавураб заман = 1369 (цогидал баяназда рекъон 1373—1375) |гьавураб бакӀ = {{iw|Гусинец (Прага)||en|Husinec (Prachatice District)}}, [[Богемия]] |гражданлъи = |подданство = [[Мукъадасаб Румалъул империя]] |хвараб заман = 6.7.1415 |хвараб бакІ = [[Констанц]], [[Баден]] |эмен = |эбел = |рос = |лъади = |лъимал = |хъулухъ = [[ДагӀватчи|дагӀватчи]] |шапакъатал ва премиял = |гъулбас = Jan Hus podpis.JPG |сайт = |цогидаб = |викигъамас = Jan Hus }} '''Ян Гус''' ({{lang-cs|Jan Hus}} {{Audio-IPA|Cs-Jan_Hus.ogg|[ˈjan ˈɦus]}}; гьавураб мехалъ '''Гусинцаялдаса Ян'''; цо-цо тарихиял текстазда '''Иоганн Гус'''; [[1369 сон|1369]]<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Гус, Ян}}</ref><ref>Friedrich Wilhelm Bautz: Jan Hus. In: Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon (BBKL). Band 2, Bautz, Hamm 1990, ISBN 3-88309-032-8, Sp. 1194—1198.</ref>, {{iw|Гусинец (Прага)||en|Husinec (Prachatice District)}}, [[Богемия]] — [[6 июл]] [[1415 сон|1415]], [[Констанц]], [[Баден]]) — [[Чехал|чех]] [[ДагӀватчи|дагӀватчи]], [[Философ|философ]], [[Реформация|Реформациялъул]] идеолог. Чех миллаталъул халкъияв багьадур{{sfn|БРЭ|2007}}. [[Файл:Konstanzer Richental Chronik Verbrennung des Magisters Johannes Hus 58r.jpg|thumb|right|270px|Ян Гус цӀада вухӀи. [[Рихенталь, Ульрих фон|Ульрих фон Рихенталил]] «Хроника Констанцского собора» абураб тӀехьалдаса миниатюра (1464)]] == Биография == Гус гьавураб заман мухӀканго чӀезабун гьечӀо. Цо-цо баяназда рекъон гьев гьавуна 1369 соналъ<ref>{{Книга|автор={{nobr|Kuhns Oscar}}|заглавие=John Huss: the witness |год=1907|страницы = 40 |язык=en|ссылка= https://archive.org/details/johnhusswitness00kuhn/page/40/mode/2up}}</ref>, яги 1373—1375 соназ<ref>{{Книга|автор={{nobr|Lützow, Franz Heinrich Hieronymus Valentin}}|заглавие=The life & times of Master John Hus |место=[[Нью-Йорк]]|издательство=New York : E.P. Dutton|год=1909|страницы=64 |ссылка=https://archive.org/details/lifetimesofmaste00lt/page/64/mode/2up}}</ref> Гусинец абураб шагьаралда мискинаб хъизаналда{{sfn|БРЭ|2007}}. Гьесул фамилиялъул магӀна ккола «хъаз» ва гьесул гьудулзабаз гьесда гьедин абулеб букӀун буго{{sfn|Шафф|2012|с=232}}. == РакӀалде щвей == [[Шевченко, Тарас Григорьевич|Тарас Шевченкоца]] гьесул хӀакъалъулӀ «Еретик» абураб поэма хъвана. [[Тютчев, Фёдор Иванович|Фёдор Тютчев]] гьесул хӀакъалъулӀ «Гус на костре» абураб шигӀру хъвана. === Музей Гуса === [[Констанц]]аялда буго Гусил мемориалияб музей.<ref>{{Книга:Культура Германии: лингвострановедческий словарь|МЕМОРИАЛЬНЫЙ МУЗЕЙ ГУСА / КОНСТАНЦ|456—457}}</ref>. === Киноялда образ === * «[[Ян Гус (фильм)|Ян Гус]]» (советияб прокаталда — Война за веру: Магистр) / Jan Hus ([[1954 сон|1954]]; [[Чехословакия]]) режиссёр [[Вавра, Отакар|Отакар Вавра]], Яна Гусил ролалда [[Штепанек, Зденек|Зденек Штепанек]]. == Галерея == <gallery class="center" mode="packed" heights="180px"> File:Jan_Hus_2.jpg|<small>Ян Гус (XVI гӀасруялъул портрет)</small> File:Jan Hus-Council of Constance.jpg|<small>Вацлав Брожикица бахъараб сурат: «Ян Гус на Соборе в Констанце» (1883)</small> File:Brozik, Vaclav - Jan Hus souzen na snemu Kostnickem r. 1415.jpg|<small>Ян Гус диваналда цеве (Вацлав Брожикил сураталъул фрагмент)</small> File:Muttich, Kamil Vladislav - Posledni vyzvani mistru Husovi.jpg|<small>Ян Гус отказывается подписать отречение накануне казни (картина Камила Владислава Муттиха)</small> File:Burning of jan hus at the stake at council of constance.jpg|<small>Приготовления к казни Яна Гуса</small> File:Muttich, Kamil Vladislav - Mistr Jan Hus na hranici v Kostnici 1415.jpg|<small>Картина Владислава Муттиха «Ян Гус на костре в Констанце» (1415)</small> File:Jan Hus at the Stake.jpg|<small>Ян Гус на костре (рисунок Яничека Змилелы в Йенском кодексе)</small> File:Spiezer Chronik Jan Hus 1485.jpg|<small>Сожжение Яна Гуса. Рисунок из «Шпицской хроники» [[Шиллинг, Диболд Старший|Диболда Шиллинга Старшего]] (1485)</small> File:Prague hus statue.jpg|<small>[[Памятник Яну Гусу]] на Староместской площади в Праге, возведён в 1915 году по проекту [[Шалоун, Ладислав|Ладислава Шалоуна]]</small> File:Pomník Jana Husa v Táboře.jpg|<small>Скульптурная композиция Яна Гуса, скульптор [[Франтишек Билек]], Табор, Площадь Гуса (1928)</small> File:Jan Hus na Dobre Vode.jpg|<small>Статуя Яна Гуса на Добре Воде, [[Ческе-Будеёвице]]</small> File:Hus památník.jpg|<small>Памятник на месте сожжения Гуса, возведён в 1862 году</small> File:Betlemska kaple.jpg|<small>Вифлеемская часовня в Праге. Современный вид</small> File:Betlémská kaple interior.JPG|<small>Интерьер Вифлеемской часовни в Праге</small> File:Lutherdenkmal Worms 17.jpg|<small>Памятник Я. Гусу в [[Мемориал Мартина Лютера (Вормс)|Мемориале]] [[Мартин Лютер|Мартина Лютера]] ([[Вормс]])</small> </gallery> == ХӀужаби == {{хІужаби}} == Адабият == {{Викимактаб|:cs:Autor:Jan Hus|Аслиял текстал}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Гус, Ян}} * {{БРЭ |статья= Гус|id=1936412 |автор= |том= 8|страницы= 176}} * ''[[Дени, Эрнест]].'' Гус и гуситские войны / Пер. с франц. А. Б. Ванькова. — М.: Клио, 2016. — 424 с.: ил. — ISBN 978-5-906518-28-6. * {{Книга:Культура Германии: лингвострановедческий словарь|МЕМОРИАЛЬНЫЙ МУЗЕЙ ГУСА / КОНСТАНЦ|456—457}} * ''Мацек Йосеф.'' Гуситское революционное движение / Пер. с чеш. — М.: Изд-во иностр. лит-ры, 1954. — 232 с.: ил. * ''Милош Кратохвил''. Ян Гус. — М.: Молодая гвардия, 1959. — 175 с. — Серия «[[Жизнь замечательных людей]]». * ''Михайловский, В. М.'' Предвестники и предшественники Реформации в XIV и XV веке (1882) ''/'' См.: ''Лютер, Мартин.'' О свободе христианина. [Сборник]. Уфа: ARC, 2013. С. 347—407. ISBN 978-5-905551-05-5 * {{Православная энциклопедия|168408|Гус|13|496-499|Диак. Сергий Попов| ref=Православная энциклопедия}} * ''Рубцов Б. Т.'' Гуситские войны. Великая крестьянская война XV века в Чехии / Отв. ред. В. Д. Королюк. — М.: [[Госполитиздат]], 1955. — 323 с.: ил. * {{книга|автор = Филипп Шафф|заглавие = История христианской церкви|часть = Средневековое христианство: От Бонифация VIII до протестантской Реформации, 1294 - 1517 г. по Р.Х.|оригинал = History of the Christian Church|ответственный = пер. с англ. Рыбакова О.А., под ред. Цыганкова Ю.А.|том = 6|место = Санкт-Петербург|издательство = Библия для всех|год = 2012|страницы = 518|isbn = 978-5-7454-1425-1|ref = Шафф}} * {{книга|автор = Хусто Л.Гонсалес|заглавие = История христианства|часть = От основания Церкви до эпохи Реформации|оригинал = The Story of Christianity|ответственный = пер. с англ. Скороходов Б.А., под ред. Цыганкова Ю.А., Копелева Д.Н.|том = 1|место = Санкт-Петербург|издательство = Библия для всех|издание = 6-е изд|год = 2016|страницы = 400|isbn = 978-5-7454-1373-5|ref = Гонсалес}} * {{книга|автор = Рик Корниш|заглавие = История Церкви: Коротко о важном|оригинал = 5 Minute Church Historian|место = Санк-Петербург|издательство = Виссон|год = 2018|страницы = 224|isbn = 978-1-57683-506-7|ref = Корниш}} == РегӀелал == * [http://www.echo.msk.ru/programs/vsetak/51639/ ''Ян Гус — человек-знамя''] // Программа «Эха Москвы» из цикла «Всё так». {{Библиоинформация}} [[Категория:Чехиялъул сиясатчагӀи]] [[Категория:Реформация]] [[Категория:Гуситал]] [[Категория:Англиканал рухӀаниял]] ai99geeql0kbre5me3air9m1p7895vg 0 16786 101295 100289 2026-09-07T13:07:13Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101295 wikitext text/x-wiki {{батӀа бахъе|Реформизм||Реформатство}} {{Цогидал магӀнаби}} '''Реформа́ция''' ({{lang-la|reformatio}} «битӀизаби; свери, хисизаби; реформа гьаби») — гӀатӀидаб динияб ва жамгӀиябгун-сиясияб [[XVI гӀасру|XVI]] — [[XVII гӀасру]]ялъул байбихьуда [[БакътӀерхьул Европа|БакътӀерхьул]] ва [[Марказияб Европа|Марказияб Европаялда]] букӀараб католикияб гьатӀаналъул реформа гьабизе ахӀулеб багъа-бачари. Гьелъул байбихьилъун рикӀкӀуна [[31 октябр]], [[1517 сон]]. Биценалда рекъон, гьеб къоялъ [[Лютер, Мартин|Мартин Лютерица]] [[виттенберг]] хъаладул гьатӀаналъул нуцӀбузда жиндирго «[[95 тезис]]» магӀица кӀутӀана. == Реформациялъул сабабал == {{БутІа хІадури}} == Реформациялда цебе заман == {{БутІа хІадури}} == Лютеранияб Реформация == {{БутІа хІадури}} == Кальвинистияб Реформация == {{БутІа хІадури}} == Контрреформация == {{БутІа хІадури}} == Реформациялъул хӀасилал == {{БутІа хІадури}} == Гь. балагье == {{Макъалабазул гъветӀ|Реформация}} == ХӀужаби == {{хІужаби|group=прим.}} == Иццал == {{хІужаби|2}} == Адабият == ;Библиографияби # ''Бобылёв А. В.'' Дореформационный период и Реформация: Библиографический список / В 2 т. — {{М.}}, 1999. — Т.1: Книги и брошюры, изданные на русском языке; Т.2: Зарубежные библиографии и справочные издания. ;ГӀелмиял хӀалтӀаби (ГӀаммаб къагӀидаялъ Реформациялъул хӀакъалъулӀ) * {{Источник/НФЭ|Реформация|[[Гараджа, Виктор Иванович|Гараджа В. И.]]|url=https://iphlib.ru/greenstone3/library/collection/newphilenc/document/HASH01169b50a469a8386b8d4d16}} # Источники по истории Реформации. — {{М.}}, 1906. — Вып. 1-2. # ''[[Митрофан (Зноско-Боровский)|Зноско-Боровский М.]]'' Православие, римо-католичество, протестантизм и сектантство. — Загорск, 1991. # {{книга |автор={{s|Ковальский, Ян Веруш.}} |заглавие=Папы и папство |издание= |место=М. |издательство=[[Политиздат]] |год=1991 |страниц=236 |isbn=5-250-01237-X |тираж=2000 }} # Культура эпохи Возрождения и Реформации. — {{Л.}}, 1981. # ''Лемэтр Н.'' Католики и протестанты: религиозный раскол XVI века в новом освещении. // [[Вопросы истории|ВИ]]. — 1995. — № 10. # Очерки истории западного протестантизма. — {{М.}}, 1995. # {{книга |автор={{s|Смирнов М. Ю.}} |заглавие=Реформация и протестантизм : Словарь |издание= |место=СПб. |издательство=[[СПбГУ|Издательство СПбГУ]] |год=2005 |страниц=196 |isbn=5-288-03727-2 |тираж= }} # ''Соловьёв Э. Ю.'' Политико-юридические завоевания Реформации. // Философия эпохи ранних буржуазных революций. — {{М.}}, 1983. # ''[[Фромм, Эрих|Фромм Э.]]'' Бегство от свободы. — {{М.}}, 1990. # {{книга |автор = [[Цвейг, Стефан|Цвейг&nbsp;С.]] |заглавие = Совесть против насилия: Кастеллио против Кальвина |ссылка = http://book-read.ru/save.php?file=110863 |издание = |место = М. |издательство = [[Мысль (издательство, Москва)|Мысль]] |год = 1986 |страниц = 238 |серия = Библиотечная серия }} {{Wayback|url=http://book-read.ru/save.php?file=110863 |date=20140818212935 }} # {{Книга:Эпоха Реформации. Европа}} # ''[[Жукоцкий, Владимир Дмитриевич|Жукоцкий В. Д.]]'' [https://web.archive.org/web/20110819203955/http://www.ec-dejavu.net/r/Reformation.html Реформация как универсалия культуры: перекличка эпох и поколений] // ''[[Жукоцкий, Владимир Дмитриевич|Жукоцкий В. Д.]], Жукоцкая З. Р.'' Русская Реформация XX века: статьи по культурософии советизма. — {{М.}}: Новый хронограф, 2008. — С. 4—52. # ''Ерохин В. Н.'' История религиозной Реформации в Европе в XVI — начале XVII веков Учебное пособие / В. Н. Ерохин. — Нижневартовск: [[Нижневартовский государственный гуманитарный университет|Издательство Нижневарт. пед. института]], 2004. — 310 с. ;ГӀелмиял хӀалтӀаби (Реформациялъул хӀакъалъулӀ — пачалихъал ккун) # Английская реформация: документы и материалы. — {{М.}}, 1990. # ''Бецольд, Ф. фон.'' История Реформации в Германии. — {{СПб.}}, 1900. # ''Дементьев Г. А.'' Введение реформации в Швеции. — {{СПб.}}, 1892. # ''Дементьев Г. А.'' Введение реформации в Дании. — {{СПб.}}, 1900. # ''Макаров И. В.'' [http://www.verigi.ru/?book=204 Очерки истории Реформации в Финляндии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220630170204/http://verigi.ru/?book=204 |date=2022-06-30 }}. — {{СПб.}}: Реноме, 2007. — ISBN 978-5-98947-083-9 # ''[[Клибанов, Александр Ильич|Клибанов А. И.]]'' Реформационные движения в России в XIV — первой половине XVI в. — {{М.}}, 1960. # ''Лифшиц Г. М.'' Реформационное движение в Чехии и Германии. — {{Мн.}}, 1978. # ''[[Смирин, Моисей Менделевич|Смирин М. М.]]'' Германия эпохи Реформации и Великой Крестьянской войны. — {{М.}}, 1962. # ''Соколов В.'' Реформация в Англии. — {{М.}}, 1881. # ''[[Чистозвонов, Александр Николаевич|Чистозвонов А. Н.]]'' Реформация как фактор германской истории XVI в. // Средние века. — {{М.}}, 1985. — Вып. 48. ;Теологикиял хӀалтӀаби # {{книга |автор=Кернс&nbsp;Эрл. |заглавие=Дорогами Христианства. История церкви |ссылка=http://stg10.ifolder.ru/download/?1331765&ZK2fpAIKk%2FVVfRFVh4Mz5Sj9%2BL2yt3IeiS%2FGh2lE5yoH0Joc3qw3tw%3D%3D |место=М. |издательство=Протестант |год=1992 |том= |страницы= |страниц=416 |серия= |isbn= |тираж= }} # {{книга |автор=Норт&nbsp;Дж. |заглавие=История Церкви от дня Пятидесятницы до нашего времени |ссылка=http://www.krotov.info/libr_min/14_n/nor/t_00.htm |издание= |место=М. |издательство=Протестант |год=1993 |страниц=413 }} # {{книга|автор={{нп3|Хегглунд, Бенгт|Хегглунд Б.||Bengt Hägglund}} |заглавие=История теологии |оригинал= |ссылка=https://web.archive.org/web/20050317074602/http://skatarina.ru/library/bog/hegglund2.pdf |викитека= |ответственный=Пер.со швед. В. Ю. Володин; Под ред. [[Прилуцкий, Александр Михайлович|А. М. Прилуцкого]] |издание= |место=СПб |издательство=Светоч |год=2001 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=370 |серия= |isbn=5-7443-0058-9 |тираж=2000 |ref=Хегглунд}} {{Wayback|url=http://www.skatarina.ru/library/bog/hegglund2.pdf |date=20050317074602 }} ;Биографии # {{книга |автор=Гобри&nbsp;Иван |заглавие=Лютер |ссылка=http://stg203.ifolder.ru/download/?1882674&%2FvRO83ql3nxrTBe%2FYeKevNQ7%2Bhd28TdHR%2Fw6HBxw8n3GaV6qlDj%2FBg%3D%3D |издание= |место=М. |издательство=Молодая гвардия |год=2000 |страниц=513 |серия=[[Жизнь замечательных людей]] |isbn=5-235-02389-7 |тираж=5000 |ref=''Гобри, И.'' Лютер }} # ''Прозоровская Б.'' Мартин Лютер. Его жизнь и реформаторская деятельность. — {{СПб.}}, 1994. # ''Флауэр А.'' Жизнь и вера М. Лютера. — {{СПб.}}, 1994. # {{книга |заглавие=Ян Гус; Лютер; Кальвин; Цвингли; Патриарх Никон: Биографические повествования |издание=2-ое изд |место=Челябинск |издательство=Урал LT |год=1998 |том=12 |страниц=521 |серия=Библиотека Флорентия Павленкова |isbn=5-88294-077-X |тираж=15000 }} ;Макъалаби # {{ВТ-ЭСБЕ|Реформация|[[Кареев, Николай Иванович|Н. Кареев]].}} # {{Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/REFORMATSIYA.html}} == РегӀелал == {{ГӀагарал проектал}} * [http://history.hanover.edu/early/prot.html Internet Archive of Related Texts and Documents] * [http://www.tyndale.ca/seminary/mtsmodular/reading-rooms/history/16th-century 16th Century Reformation Reading Room] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407080149/http://www.tyndale.ca/seminary/mtsmodular/reading-rooms/history/16th-century |date=2014-04-07 }}: Extensive online resources, Tyndale Seminary * [https://www.loc.gov/rr/rarebook/coll/195.html The Reformation Collection] From the [https://www.loc.gov/rr/rarebook/ Rare Book and Special Collections Division] at the [[Library of Congress]] * [http://www.vatican.va/roman_curia/pontifical_councils/chrstuni/lutheran-fed-docs/rc_pc_chrstuni_doc_2013_dal-conflitto-alla-comunione_en.html An ecumenical official valuation by Lutherans and Catholics 500 years later] * [http://historyscoper.com/protestantscope.html The Historyscoper] {{КЪР}} {{Европаялъул тарих|state=collapsed}} {{Румгун-католикияб гьатӀаналъул тарих}} {{Протестантизм}} {{Реформация}} [[Категория:Реформация| ]] 9toicuqagluflkm60sp4we265b255e9 0 16796 100928 99075 2026-09-07T12:01:05Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100928 wikitext text/x-wiki {{alsonumber|4}} {{Цогидал магӀнаби|4 (магӀнаби)}} {{Сонал|4}} {{ГІасруялъе навигация|1}} {{Сон байбихьи|4}} == Лъугьа-бахъинал == === [[Румалъул империя]] === * [[Император]]: [[Октавиан Август]]. * [[Консул (НекӀсияб Рим)|Консулал]]: [[Секст Элий Кат]] ва [[Гай Сентий Сатурнин (4 соналъул консул)|Гай Сентий Сатурнин]]. * [[Консул-суффект|Консулал-суффектал]]: [[Гай Клодий Лицин]] ва [[Гней Сентий Сатурнин (4 соналъул консул-суффект)|Гней Сентий Сатурнин]]. * [[Октавиан Август]] добивается от [[Сенат (Древний Рим)|сената]] пересмотра ротационной системы членства. * [[26 июн]] — [[Октавиан Август]]ица [[Тиберий|Тиберий]] ва [[Марк Випсаний Агриппа Постум|Агриппа Постум]] жиндирго лъималлъун лъазарула. * [[Тиберий]], по распоряжению [[Октавиан Август|Октавиана Августа]], усыновляет [[Германик|Германика]]. * [[Тиберий]] перенимает командование в Германии и совершает поход через [[Везер]]. * Элий Сентийил закон — лагъзал эркен гьаризе изну кьолеб закон. * [[Гай Цезарь]] демонстрацией силы заставил парфян смириться с римским ставленником в Армении. * Наместник [[Сирия (римская провинция)|Сирии]] [[Луций Волузий Сатурнин (3 соналъул консул-суффект)|Луций Волузий Сатурнин]] (3 соналъул консул). == Гьаруна == * [[Луций Юний Модерат Колумелла|Колумелла]] — румав хъвадарухъан. * ГӀага-шагарго 4 — [[Квинтилий Вар Младший]] — [[Публий Квинтилий Вар|Публий Квинтилий Варил]] ва [[Клавдия Пульхра|Клавдия Пульхрал]] вас. == Хвана == [[Файл:Caius César Rome 2 augGP2014.jpg|thumb|200px|[[Гай Юлий Цезарь Випсаниан]]]] * [[21 феврал]] — [[Гай Цезарь]] (24), [[Марк Випсаний Агриппа|Марк Випсаний Агриппил]] вас ва [[Гай Юлий Цезарь Октавиан Август|Августил]] лӀугӀичӀев ирсилав; * [[Пак Хёккосе]] — тӀоцевесев [[Список монархов Кореи|правитель Силлы]] (Корея) (57 н. э. цебе — 4 н. э.); * [[Теренция]] (102) — [[Марк Туллий Цицерон|Марк Туллий Цицеронил]] чӀужу (46 сон щвезегӀан), гьединго йикӀине бегьула [[Гай Саллюстий Крисп|Гай Саллюстий Криспил]] чӀужу (гӀ-ш. 46 н. э. цебе — 35 н. э. цебе), [[Марк Валерий Мессала Корвин|Марк Валерий Мессала Корвинил]] чӀужу; * [[Гай Требаций Теста]] — один из выдающихся [[НекӀсияб Рим|римских]] [[юрист]]ов II пол. [[I гӀасру н. э. цебе]], учитель [[Марк Антистий Лабеон|Марка Антистия Лабеона]], оппонент в [[Юриспруденция|юриспруденции]] [[Авл Касцеллий|Авла Касцеллия]] и друг [[Марк Туллий Цицерон|Цицерона]]. == Гь. балагье == {{Навигация}} {{Макъалабазул гъветӀ|4 сон}} == ХӀужаби == {{хІужаби}} {{rq|sources}} [[Категория:4 сон| ]] [[Категория:I гӀасру]] m5ujv6ssh6scrmdhf2fejm40nlqntcx 0 16862 101462 94630 2026-09-08T00:02:03Z InternetArchiveBot 12052 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 101462 wikitext text/x-wiki {{МугӀрузул система | ЦӀар = Алпал | Миллияб_цӀар = fr/Alpes/de/Alpen/it/Alpi/rm/Alps/sl/Alpe | Сурат = Alps 2007-03-13 10.10UTC 1px-250m.jpg | Гъоркьхъвай = ГӀаздалал Алпал, космосалдаса сурат | ГӀатӀилъи = 190 000 | Халалъи = 1 200 | ГӀеблъи = 250 | Борхалъи = 4808,73 | Бищун_борхатаб_тӀогь = Монблан | Борхалъиялъул_ицц = | ЛӀугьин = [[Мезозой]] | Орогения = [[Алп орогения]] | МегӀералъул ригь = | ГьецӀоялъул тайпа = [[Бюндерил къоногамачӀ]], [[флиш]] ва [[моласс]] | Координатал = 46/01/00/N/11/11/00/E | Пачалихъал = Парансия/Монако/Италия/Швейцария/Германия/Австрия/Лихтенштейн/Словения | Икълим = | Икълимал = | Мухъ = | БакӀалъул карта = Европа | БакӀалъул карта 1 = Евразия | Гъоркьхъваялъул позиция = | ТӀаса къотӀизе = | Гъоркьа къотӀизе = | Гъоркьхъваялъул позиция 1 = | ТӀаса къотӀизе 1 = | Гъоркьа къотӀизе 1 = | Жаниблъел = | Викигъамасалда_категория = }} [[File:Saslong udu da Sacun ora.jpg|thumb|upright=1.15|[[Доломитал]] (Италия) руго [[Италиялда ТӀолгодунялалъул ирсалъул объектал|ЮНЕСКОялъул ТӀолгодунялаллъул ирсалъул объектал]].]] '''Алпал''' ({{lang-fr|Alpes}} {{IPA-fr|alp|}}; {{lang-de|Alpen}} {{IPA-de|ˈalpn̩||de-Alpen.ogg}}; {{lang-it|Alpi}} {{IPA-it|ˈalpi|}}; {{lang-rm|Alps}}; {{lang-sl|Alpe}} {{IPA-sl|ˈáːlpɛ|}}) — бищун борхатаб (4809 м) ва бищун гӀатӀидаб [[мугӀрул бал|мугӀрул балазул]] система, жиб тӀубанго [[Европа]]ялда бугеб{{efn|[[Кавказалъул мугӀрул]] дагьалги рорхатал руго, [[Урал]] дагьабги халатаб буго, амма кӀиялго бутӀаккун Азиялдеги ккола..}}<ref>{{cite encyclopedia|title=Alps|encyclopedia=The Hutchinson unabridged encyclopedia with atlas and weather guide|date=2014|publisher=Helicon|place=Abington, United Kingdom|url=http://search.credoreference.com/content/entry/heliconhe/alps/0|url-access=subscription}}{{Хвараб регӀел|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ва тӀибитӀараб гӀага-шагарго 1210 км-алъ микьго [[Алпиял пачалихъал|Алпиял пачалихъаздасан]] (бакътӀерхьудаса бакъбаккуде): [[Парансия|Парансиялдаса]] байбихьун, [[Швейцария|Швейцариялдасан]], [[Монакоя|Монакоялдасан]], [[Италия|Италиялдасан]], [[Лихтенштейн|Лихтенштейналдасан]], [[Австрия|Австриялдасан]] ва [[Германия|Германиялдасан]] Словениялде.{{efn|Depending on the definitions used, a small mountain range in western [[Hungary]] may also qualify as part of the Alps, although these are more typically classified as foothills, and Hungary is not considered to be an Alpine country.<ref>{{Cite web |last=kutka |first=petr |date=2022-02-21 |title=Víte, že jsou Alpy i v Maďarsku? Geografická zajímavost a tip na příjemný výlet |url=https://svetobeznik.info/madarsko-alpy-zajimavost-vylet/ |access-date=2022-04-12 |website=Světoběžník.info |language=cs}}</ref>}}<ref>[http://www.alpconv.org/index_en "Alpine Convention"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110729001545/http://www.alpconv.org/index_en |date=July 29, 2011 }}. ''Alpine Conferences''; retrieved 3 August 2012.</ref> Алпазул кӀамури тӀибитӀула Ракьдагьоркьоб ралъадалъул бакътӀерхьул рагӀалде бугеб [[Ницца|Ниццаялдаса]] Адриатикаялда бугеб [[Триест|Триесталде]] ва Паннонияб бассеналъул байбихьуда бугеб [[Вйен]] щвезегӀан. МугӀрул лӀугьана анцӀ-анцӀ миллион соназда жанир евразияб ва африканияб тектоникиял къаналлъаби цоцалӀ тункиялъул хӀасилалда. Гьеб вакъигӀаталдалъун лӀугьараб цӀикӀкӀараб къокълъел сабаблъана тӀадекъаялдалъун ва сокӀкӀиналдалъун ралъдал [[седиментарияб гьецӀо|седиментариял гьецӀаби]] [[Монблан]] ва [[Маттергьорн]] гӀадал тӀогьазде рорхиялъе. Алпазул бищун борхатаб тӀогьлъун ккола Монблан, жиб парансгин итал гӀорхъода бугеб; гьелъул борхалъи буго 4809 м. Алпазул регионалда буго 128 тӀогь, жиндир борхалъи 4000-ялдаса цӀикӀкӀун метр бугеб. == Этимология == == География == == Геология ва орогения == == Баянкьелал == {{notelist}} == МугъчӀваял == {{reflist}} == Цитатинарурал хӀалтӀаби == {{refbegin}} * [[Alpine Convention]]. (2010). ''[https://issuu.com/alpconv/docs/vademecum The Alps: People and pressures in the mountains, the facts at a glance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211128114440/https://issuu.com/alpconv/docs/vademecum |date=2021-11-28 }}'' * Allaby, Michael et al. ''The Encyclopedia of Earth''. (2008). Berkeley: University of California Press. {{ISBN|978-0-520-25471-8}} * Beattie, Andrew. (2006). ''The Alps: A Cultural History''. New York: Oxford University Press. {{ISBN|978-0-19-530955-3}} * Benniston, Martin, et al. (2011). "Impact of Climatic Change on Water and Natural Hazards in the Alps". ''Environmental Science and Policy''. Volume 30. 1–9 * Cebon, Peter, et al. (1998). ''Views from the Alps: Regional Perspectives on Climate Change''. Cambridge MA: MIT Press. {{ISBN|978-0-262-03252-0}} * Chatré, Baptiste, et al. (2010). ''The Alps: People and Pressures in the Mountains, the Facts at a Glance''. Permanent Secretariat of the [[Alpine Convention]] (alpconv.org). Retrieved August 4, 2012. {{ISBN|978-88-905158-2-8}} * De Graciansky, Pierre-Charles et al. (2011). ''The Western Alps, From Rift to Passive Margin to Orogenic Belt''. Amsterdam: Elsevier. {{ISBN|978-0-444-53724-9}} * Feuer, A.B. (2006). ''Packs On!: Memoirs of the 10th Mountain Division in World War II''. Mechanicsburg, Pennsylvania: Stackpole Books. {{ISBN|978-0-8117-3289-5}} * Fleming, Fergus. (2000). ''Killing Dragons: The Conquest of the Alps''. New York: Grove. {{ISBN|978-0-8021-3867-5}} * Gerrard, AJ. (1990) ''Mountain Environments: An Examination of the Physical Geography of Mountains''. Boston: MIT Press. {{ISBN|978-0-262-07128-4}} * Halbrook, Stephen P. (1998). ''Target Switzerland: Swiss Armed Neutrality in World War II''. Rockville Center, NY: Sarpedon. {{ISBN|978-1-885119-53-7}} * Halbrook, Stephen P. (2006). ''The Swiss and the Nazis: How the Alpine Republic Survived in the Shadow of the Third Reich''. Havertown, PA: Casemate. {{ISBN|978-1-932033-42-7}} * Hudson, Simon. (2000). ''Snow Business: A Study of the International Ski Industry''. New York: Cengage {{ISBN|978-0-304-70471-2}} * {{EB1911|wstitle=Alps|volume=1|pages=737–754|first=Howard Vincent|last=Knox}} * Körner, Christian. (2003). ''Alpine Plant Life''. New York: Springer Verlag. {{ISBN|978-3-540-00347-2}} * Lancel, Serge. (1999). ''Hannibal''. Oxford: Blackwell. {{ISBN|978-0-631-21848-7}} * Mitchell, Arthur H. (2007). ''Hitler's Mountain''. Jefferson, NC: McFarland. {{ISBN|978-0-7864-2458-0}} * Prevas, John. (2001). ''Hannibal Crosses The Alps: The Invasion Of Italy And The Punic Wars''. Cambridge, MA: Da Capo Press. {{ISBN|978-0-306-81070-1}} * Reynolds, Kev. (2012) ''The Swiss Alps''. Cicerone Press. {{ISBN|978-1-85284-465-3}} * Roth, Philipe. (2007). ''Minerals first Discovered in Switzerland''. Lausanne, CH: Museum of Geology. {{ISBN|978-3-9807561-8-1}} * Schmid, Stefan M. (2004). "Regional tectonics: from the Rhine graben to the Po plain, a summary of the tectonic evolution of the Alps and their forelands". Basel: Geologisch-Paläontologisches Institut * Sharp, Hilary. (2002). ''Trekking and Climbing in the Western Alps''. London: New Holland. {{ISBN|978-0-8117-2954-3}} * {{cite journal|doi=10.1007/s00015-004-1113-x|title=Tectonic map and overall architecture of the Alpine orogen|journal=Eclogae Geologicae Helvetiae|volume=97|pages=93–117|year=2004|last1=Schmid|first1=Stefan M.|last2=Genschuh|first2=Bernhard|last3=Kissling|first3=Eduard|last4=Schuster|first4=Ralf|s2cid=22393862}} * Shoumatoff, Nicholas and Nina. (2001). ''The Alps: Europe's Mountain Heart''. Ann Arbor, MI: University of Michigan Press. {{ISBN|978-0-472-11111-4}} * Viazzo, Pier Paolo. (1980). ''Upland Communities: Environment, Population and Social Structure in the Alps since the Sixteenth Century''. Cambridge: Cambridge University Press. {{ISBN|978-0-521-30663-8}} {{refend}} == КъватӀисел регӀелал == * [http://modis.gsfc.nasa.gov/gallery/individual.php?db_date=September 17, 2005 Satellite photo of the Alps], taken on August 31, 2005, by [[MODIS]] aboard [[Terra (satellite)|Terra]] * [http://www.alpine-space.eu Official website of the Alpine Space Programme] This EU co-funded programme co-finances transnational projects in the Alpine region {{Mountains of France}} {{Italy topics}} {{Authority control}} [[Категория:Алпал| ]] [[Категория:Централияб Европаялъул география]] [[Категория:Жанубияб Европаялъул география]] [[Категория:БакътӀерхьул Европаялъул география]] [[Категория:Австриялъул мугӀрул балал]] [[Категория:Парансиялъул мугӀрул балал]] [[Категория:Германиялъул мугӀрул балал]] [[Категория:Италиялъул мугӀрул балал]] [[Категория:Лихтенштейналъул мугӀрул балал]] [[Категория:Монакоялъул мугӀрул балал]] [[Категория:Словениялъул мугӀрул балал]] [[Категория:Швейцариялъул мугӀрул балал]] [[Категория:Физиографикиял провинциял]] 047riciwdv8icfn16jxzs4pdsv0oktr 0 16898 101270 100148 2026-09-07T13:03:03Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101270 wikitext text/x-wiki {{Хъвадарухъан |цӀар =Владимир Набоков |оригинал_цӀар =Владимир Владимирович Набоков |код =ru |сурат =Vladimir Nabokov 1973.jpg |сурат_кӀодолъи = |сурат_цоги = |гъоркьхъвай =[[1973 сон]]алда бахъараб Набоковасул сурат |гъоркьхъвай = |жинс = |гьавидал_цӀар = |гьайидал_цӀар = |тӀокӀцӀар =Вл. Сирин; В. Сирин<ref>{{Книга:Масанов И.Ф.: Словарь псевдонимов русских писателей, учёных и общественных деятелей | часть = Набоков, Владимир Владимирович | ссылка = 06/man11358|том=4|страницы=329}}</ref>, Василий Шишков |тӀубараб_цӀар = |гьавуна =22.4.1899(10) |гьаюна = |гьавураб_бакӀ =[[Санкт-Петербург]], [[Россиялъул империя]] |гьаюраб_бакӀ = |хвана =2.7.1977 |хвараб_бакӀ =[[Монтрё]], [[Швейцария]] |вукъараб_бакӀ = |юкъараб_бакӀ = |ватӀанчилъи ={{Россиялъул империя}}→<br>{{Флагификация|США}} |миллат = |эмен = |эбел = |лъади = |рос = |лъимал = |альма_матер = |пиша =прозаик, шагӀир, драматург, таржамачи, литературовед |гьунаралъул_сонал =1921—1977 |мазгьаб =[[модернизм]], [[постмодернизмалъул адабият|постмодернизм]] |жанр =[[сатира]], [[антиутопия]], [[биография]] |асаразул_мацӀ =[[ГӀурус мацӀ|гӀурус]], [[Ингилис мацӀ|ингилис]], [[Фрранцуз мацӀ|француз]] |машгьурал_асарал = |дебют = |премиял = |шапакъатал = |автограф =Nabokov Russian signature.jpg |гъулбас = |website = |сайт = |lib =http://lib.ru/NABOKOW/ |викитека =Владимир Владимирович Набоков |викигъамас = |викицитата = }} '''Влади́мир Влади́мирович Набо́ков''' (тӀокӀцӀар '''Влади́мир Си́рин'''; [[22 апрел]] [[1899 сон]]<ref>В автобиографическом романе «Speak, Memory» писатель сообщает о том, что в его американском паспорте в качестве даты рождения указано 23 апреля.</ref>, [[Санкт-Петербург]] — [[2 июл]] [[1977 сон|1977]], [[Монтрё]]) — гӀурус ва американав [[хъвадарухъан]], [[шагӀир]], [[таржамачи]], [[Литературалъай|литературовед]] ва [[Энтомология|энтомолог]]. Микьго нухалъ [[Адабияталъул Нобелил премиялъул лауреатазул сияхӀ|адабияталъул Нобелил премиялъе]] номинациялда рехсон вукӀана ([[1963 сон адабияталда|1963]]; [[1964 сон адабияталда|1964]]; [[1965 сон адабияталда|1965]]; [[1966 сон адабияталда|1966]]; [[1968 сон адабияталда|1968]]; [[1969 сон адабияталда|1969]]; [[1970 сон адабияталда|1970]]; [[1971 сон адабияталда|1971]]). Сиясатчи [[Набоков, Владимир Дмитриевич|Владимир Набоковасул]] вас. == Биография == [[Файл:Nobokov Volodya.jpg|thumb|right|Владимир Набоков, 1907 сон]] Владимир Набоков гьавуна бечедаб дворяназул хъизаналда [[22 апрел]]алъ [[1899 сон]]алъ [[Санкт-Петербург]]алда. Эмен — [[Набоков, Владимир Дмитриевич|Владимир Дмитриевич Набоков]] (1869—1922), юрист, машгьурав сиясатчи. Эбел — Елена Ивановна (яги Рукавишникова; 1876—1939)<ref>{{Cite web |title=«Другие берега» |url=http://nabokov.niv.ru/nabokov/proza/drugie-berega/drugie-berega-3.htm |access-date=2022-07-09 |archive-date=2012-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120528183558/http://nabokov.niv.ru/nabokov/proza/drugie-berega/drugie-berega-3.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Предки В. В. Набокова в Самаре и Самарской губернии |url=http://www.samluka.ru/01213/nabokov_1.htm |access-date=2022-07-09 |archive-date=2012-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121008020452/http://samluka.ru/01213/nabokov_1.htm |url-status=хвараб }}</ref>. Владимирил рукӀана кӀиго вац ва кӀиго яц. == Вацал ва яцал == [[Файл:Nabokovs - vladimir, kirill, olga, sergey, elena.jpg|300px|thumb|Владимир Набоков (квегӀиса) ва гьесул вацал ва яцал (кваранаб рахъалдехун): Кирилл, Ольга, Сергей ва Елена. Сурат бахъана 1918 соналъ]] * [[Набоков, Сергей Владимирович|Сергей Владимирович Набоков]] (1900—1945) — таржамачи, журналист. * Ольга Владимировна Набокова (1903—1978), Шаховская<ref>[http://www.d-e-zimmer.de/NabokovFamilyWeb/nfw01/nfw01_032.htm Nabokov Family Chart]</ref>, Петкевич. * [[Набокова (Сикорская), Елена Владимировна|Елена Владимировна Набокова]] (1906—2000)<ref>{{книга |автор=Владимир Набоков. |заглавие=Переписка с сестрой |ответственный=|ссылка= |место=Ann Arbor |издательство=Ardis|год=1985|том= |страниц=|страницы= |isbn=}}</ref>. * [[Набоков, Кирилл Владимирович|Кирилл Владимирович Набоков]] (1912—1964) — шагӀир<ref>{{статья |автор=Ледковская М. |заглавие=Забытый поэт. Кирилл Владимирович Набоков |ссылка= |язык= |издание=[[Новый журнал]] |тип= |год=1997 |номер=209 |страницы=277—288 |doi= |issn=}}</ref><ref>{{книга |автор= |заглавие=Поэты пражского «Скита» |ответственный=Составитель: Олег Малевич |ссылка= |место= |издательство=Росток |год=2007 |страниц=704 |страницы= |isbn=978-5-94668-045-5}}</ref><ref>{{статья |автор=Ксения Егорова. |заглавие=Пражский поэт Кирилл Набоков |ссылка=http://etc.dal.ca/noj/articles/volume5_6/12_Archive_Egorova_PDF.pdf |язык= |издание=Nabokov Online Journal |тип= |год=2011|том=V|номер= |страницы= |doi= |issn=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131029190921/http://etc.dal.ca/noj/articles/volume5_6/12_Archive_Egorova_PDF.pdf|archivedate=2013-10-29|deadlink=404}}</ref>. == Адресал == === Россия === * 1899 — 1917 (хасалил моцӀал) — [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербург/Петроград]], [[Большая Морская улица (Санкт-Петербург)|Большая Морская ул.]], д. 47<ref>{{cite web |author = Судец, Н. |url = http://strana.ru/journal/25418055 |title = «Единственный дом в мире» Владимира Набокова |publisher = Страна.Ru |date = 2019-03-12 |accessdate = 2019-09-28 |archive-date = 2019-09-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190928090819/http://strana.ru/journal/25418055 |url-status = хвараб }}</ref><ref>{{cite web |url = https://ria.ru/20190417/1552756386.html |title = Почему уникальный архив Набокова может не доехать до России |publisher = Риа Новости |date =2019-04-17 |accessdate = 2019-09-28 }}</ref><ref>{{cite web |author =Снопченко, И. |url = https://topdialog.ru/2019/04/29/nabokov/ |title = Директор дома Набокова Андрей Аствацатуров: «Музей воспрянет и реанимируется» |publisher = ИА «Диалог» |date = 2019-04-29 |accessdate = 2019-09-28 }}</ref>. * 1899 — 1917 (риидал) — [[Санкт-Петербургская губерния|Санкт-Петербургская (Петроградская) губерния]], [[Царскосельский уезд]], Рождественская волость, имение [[Выра]]. * 1906 — хаслихълъи 1908 — [[Санкт-Петербург]], [[Проспект Чернышевского|Воскресенский пр.]], д. 9 (дом [[Вейнер, Пётр Петрович (старший)|Вейнера]])<ref>[[Весь Петербург|ВПб]] на 1907.O.III. C. 488</ref>. * 18 ноябр 1917 — 15 апрел 1919 — Крым, [[Гаспра]], [[Гаспра (дворец)|дача графини]] [[Панина, Софья Владимировна|С. В. Паниной]]. === Греция === * Апрел — 18 мая 1919 (чанго анкь) — [[Фалирон|Фалерон]] (Афиназул шагьарсвери), «Новый Фалерон» отель<ref name=Boyd1/>{{rp|195}} === Англия === * 27 май — июл 1919 — [[Лондон]], [[Жунубияб Кенсингтон]], [[:en:Stanhope Gardens, Kensington|Стэнхоуп-Гарденс]], 55<ref name=Boyd1/>{{rp|197}} * Июл — 1 октябр 1919 — Лондон, [[Челси]], Элм-Парк-Гарденс, 6<ref name=Boyd1/>{{rp|198}} * 1 октябр 1919 — декабр 1919 — Кембридж, [[Тринити-колледж (Кембридж)|Тринити-колледж]], Great Court, apt. R6<ref name=Boyd1/>{{rp|199}} * Декабр 1919 — 21 июн 1922 — Кембридж, Тринити-лайн, 2 / Тринити стрит, 38<ref name=Boyd1/>{{rp|199}} === Германия === * Август 1920 — 4 октябр 1920 — [[Берлин]], [[Груневаль д]], Эгерштрасе ([[:de:Liste der Straßen und Plätze in Berlin-Schmargendorf#Egerstraße|Egerstraße]],гьанже район [[Шмаргендорф]]) 1, [[Лёвенфельд, Рафаэль|Рафаил Лювенфельдил]] квартира<ref name=Boyd1/>{{rp|210, 211}}. Рукъ гьанжеги буго<ref name=Zimmer/>{{rp|144}}. * 5 сентябр 1921 — декабр 1923 — Берлин, [[Вильмерсдорф]], Зексише Штрасе ([[:de:Liste der Straßen und Plätze in Berlin-Wilmersdorf#Sächsische Straße|Sächsische Straße]]), 67, 4 этаж, квартира офицера фон Клейста<ref name=Boyd1/>{{rp|219, 233}}. Рукъ цӀидасан бана биххун хадуб<ref name=Zimmer/>{{rp|144}}. * 31 январ 1924 — 28 август 1924 — Берлин, Лютерштрасе ([[:de:Martin-Luther-Straße (Berlin)|Lutherstraße]]), 21, пансион «Андерсен»<ref name=Boyd1/>{{rp|266, 276}}. * 28 август 1924 — апрел 1925 — Берлин, Траутенауштрасе ([[:de:Liste der Straßen und Plätze in Berlin-Wilmersdorf#Trautenaustraße|Trautenaustraße]]), 9, пансион Элизабет Шмидт<ref name=Boyd1/>{{rp|276, 283}}<ref name=Zimmer/>{{rp|147}}<ref name=Boyd1/>{{rp|279}}. * Апреля 1925 — июл 1925— Берлин, [[Шёнеберг]], Луитпольдштрасе ([[:de:Luitpoldstraße (Berlin-Schöneberg)|Luitpoldstraße]]), 13<ref name=Boyd1/>{{rp|283, 286}}<ref name=Zimmer/>{{rp|147}}. * 30 сентябр 1925 — май 1926 — Берлин, [[Моцштрассе|Моцштрасе]] (Motzstraße), 31 (хозяйка фрау Лепель)<ref name=Boyd1/>{{rp|287, 306}}. * Июн—июл 1926 — Берлин, Нюрнбергер Штрассе ([[:de:Nürnberger Straße (Berlin)|Nürnberger Straße]]), гӀурус пансион<ref name=Boyd1/>{{rp|306, 309}}. * Август 1926 — Берлин, адрес баян гьечӀо<ref name=Boyd1/>{{rp|309}}. * Август—сентябрь? 1926 — Берлин, адрес баян гьечӀо<ref name=Boyd1/>{{rp|309}}. [[Файл:Gedenktafel Westfälische Str 29 (Halen) Vladimir Nabokov.jpg|thumb|right|170px|Мемориалияб хъарщи Вестфалишештрассе, 29 рукъалда]] [[Файл:Gedenktafel Nestorstr 22 (Halsee) Vladimir Vladimirowitsch Nabokov.jpg|thumb|right|170px|Мемориалияб хъарщи Несторштрассе, 22 рукъалда, [[Берлин]], район [[Халензе (Берлиналъул район)|Халензе]]]] * Сентябр? 1926 — 5 феврал 1929 — Берлин, Пассауэрштрассе, ([[:de:Passauer Straße (Berlin)|Passauer Straße]]) 12<ref name=Boyd1/>{{rp|309, 338, 339}}. * Июл—август 1929 — [[:de:Kolberg (Heidesee)|Кольберг]] (у [[:de:Wolziger See|Вольцигского озера]]<ref name=Zimmer>''Zimmer Dieter E.'' Nabokovs Berlin. Berlin: Nicolai, 2001.</ref>, Берлиналъул шагьарсверухъ). * Сентябр 1929 — январ 1932 — Берлин, Шёнеберг, Луитпольдштрасе ([[:de:Liste der Straßen und Plätze in Berlin-Schöneberg#Luitpoldstraße|Luitpoldstraße]]), 27. === Чехословакия === * Декабр 1923 — 31 январ 1924 — [[Прага]], район [[Смихов]]<ref name=Boyd1/>{{rp|260, 266}}. * 12 июл 1924 — Прага<ref name=Boyd1/>{{rp|275, 266}}. === Франция === * 10 май 1923 — июля 1923 — окр. [[Сольес-Пон]] [[Тулон]]алда аскоб, [[Крым, Соломон Самойлович|С. С. Крымил]] ферма Домэн Боль<ref name=Boyd1/>{{rp|244, 248}}. * 8 феврал 1929 — 24 апрел 1929 — Ле-Булу, отель «Этаблисман термаль дю Булу», Бакъбаккул Пиренеял<ref name=Boyd1/>{{rp|339, 341}}. * Рии 1939 — [[:fr:Seythenex|Сетене]] (Савой Альпал)<ref name=Boyd1/>{{rp|588}}. * Рии 1939 — сентябр 1939 — Сент-Эгюльф (станция [[Фрежюс]]), гӀурус пансион «Родной»<ref name=Boyd1/>{{rp|588}}. === США === * 28 май 1940 — [[Нью-Йорк]], 61 East str., 32<ref name=Boyd2/>{{rp|18}}. * 10 июн — 15 июл 1940 — Нью-Йорк, Мэдисон-Авеню, 1326<ref name=Boyd2/>{{rp|19, 21}}. * 15 июл — август 1940 — [[:en:West Wardsboro, Vermont|Вест-Вардзборо]], штат [[Вермонт]]<ref name=Boyd2/>{{rp|21}}<ref name=SelLet>''Nabokov Vladimir.'' Selected letters. 1940—1977. San Diego, N.Y., L. Harcourt Brace Jovanovich.</ref>{{rp|33}}. * Хаслихълъи 1940 — 26 май 1941 — Нью-Йорк, 87 West str., 35<ref name=Boyd2/>{{rp|24, 37}}. === Швейцария === * 1 октябр 1961 — 2 июл 1977 — Монтрё, отель «Монтрё палас», люкс номерал 35—38<ref name=Boyd2/>{{rp|502, 503}} == Экранизацияби == {| class=standard !Сон !Пачалихъ !ЦӀар !Режиссёр !Ролазда !Баян |- |[[1962 сон киноялда|1962]]||{{USA}}<br>{{GBR}}||«[[Лолита (фильм, 1962)|Лолита]]» (Lolita)||[[Кубрик, Стэнли|Стэнли Кубрик]]||[[Мэйсон, Джеймс|Джеймс Мэйсон]] (''Гумберт Гумберт''), [[Уинтерс, Шелли|Шелли Уинтерс]] (''Шарлотта Гейз''), [[Лайон, Сью|Сью Лайон]] (''Лолита (Долорес Гейз))''||Набоков выступил одним из сценаристов картины, сценарий был издан отдельной книгой |- |[[1969 сон киноялда|1969]]||{{FRA}}<br>{{GBR}}||«[[Смех в темноте (фильм)|Смех в темноте]]» (Laughter in the Dark)||[[Ричардсон, Тони|Тони Ричардсон]]||||По одноимённому роману, являющемуся вольным переводом Набоковым романа «Камера обскура» на английский язык |- |[[1972 сон киноялда|1972]]||{{GER}}||«[[Король, дама, валет (фильм)|Король, дама, валет]]» (King, Queen, Knave)||[[Сколимовский, Ежи|Ежи Сколимовский]]||[[Молдер-Браун, Джон|Джон Молдер-Браун]] (''Франц''), [[Нивен, Дэвид|Дэвид Найвен]] (''Драйер''), [[Лоллобриджида, Джина|Джина Лоллобриджида]] (''Марта'')|| |- |[[1978 сон киноялда|1978]]||{{GER}}<br>{{флагификация|Франция}}||«[[Отчаяние (фильм)|Отчаяние]]» (Despair / Eine Reise ins Licht)||[[Фасбиндер, Райнер Вернер|Райнер Фасбиндер]]||[[Богард, Дерк|Дирк Богард]]|| |- |[[1987 сон киноялда|1987]]||nowrap|{{GBR}}||«Машенька»<ref>{{imdb title | id=0091491| title=«Maschenka»}}</ref>||{{нп5|Джон Гольдшмидт|||John Goldschmidt}} || [[Ирина Брук]] (Машенька), [[Элвес, Кэри|Кэри Элвес]] (Ганин), [[Санни Мелес]] (Лили), [[Фредди Джонс]], [[Гоф, Майкл|Майкл Гоф]], [[Бриали, Жан-Клод|Жан-Клод Бриали]] и др. || |- |[[1991 сон киноялда|1991]]||{{USSR}}||«[[Сексказка]]»||Елена Николаева||[[Гурченко, Людмила Марковна|Людмила Гурченко]] (''Диана, дьявол в женском обличии''), [[Жигунов, Сергей Викторович|Сергей Жигунов]]||По рассказу «Сказка» |- |[[1992 сон киноялда|1992]]||{{RUS}}||«[[Машенька (фильм, 1992)|Машенька]]»||[[Павлюченко, Тамара Петровна|Тамара Павлюченко]]||[[Заворотнюк, Анастасия Юрьевна|Анастасия Заворотнюк]] (''Машенька'')|| |- |[[1994 сон киноялда|1994]]||{{RUS}}<br>{{FRA}}||«[[Мадемуазель О. (фильм)|Мадемуазель О.]]»||{{нп5|Фулон, Жером (режиссёр)|Жером Фулон|fr|Jérôme Foulon (cinéaste)}}||{{нп5|Наир, Маите|Маите Наир|fr|Maïté Nahyr}} (''Мадемуазель О''), [[Баргман, Александр Львович|Александр Баргман]] (''молодой Владимир Набоков'')||По рассказу «[[Мадемуазель О.]]» |- |[[1997 сон киноялда|1997]]||{{USA}}<br>{{флагификация|Франция}}||«[[Лолита (фильм, 1997)|Лолита]]» (Lolita)||[[Лайн, Эдриан|Эдриан Лайн]]||[[Айронс, Джереми|Джереми Айронс]] (''Гумберт Гумберт''), [[Суэйн, Доминик|Доминик Суэйн]] (''Долорес «Лолита» Гейз''), [[Гриффит, Мелани|Мелани Гриффит]] (''Шарлотта Гейз''), [[Ланджелла, Фрэнк|Фрэнк Ланджелла]] (''Клэр Куилти'')|| Была также издана аудиокнига «Лолита» (на английском языке), в которой текст читает Джереми Айронс (исполнитель роли Гумберта Гумберта в данной экранизации) |- |[[2000 сон киноялда|2000]]||{{GBR}}<br>{{FRA}}||«[[Защита Лужина (фильм)|Защита Лужина]]» (The Luzhin Defence)||{{iw|Горрис, Марлин|Марлин Горрис|fr|Marleen Gorris}}||[[Туртурро, Джон|Джон Туртурро]] (''Александр Лужин''), [[Уотсон, Эмили|Эмили Уотсон]] (''Наталья Каткова'')|| |- |[[2008 сон киноялда|2008]]||{{RUS}}||«[[Событие (фильм, 2009)|Событие]]»||[[Эшпай, Андрей Андреевич|Андрей Эшпай]]||[[Гордин, Игорь Геннадьевич|Игорь Гордин]], [[Хаматова, Чулпан Наилевна|Чулпан Хаматова]], [[Симонова, Евгения Павловна|Евгения Симонова]]||По пьесе «Событие». |} == Театралиял постановкабазул телеверсияби == * 1992 сон — «Лолита» (театр Романа Виктюка), продолжительность 60 мин. (Россия, режиссёр: Роман Виктюк, в ролях: Неизвестный джентльмен — [[Виноградов, Сергей Александрович (актёр)|Сергей Виноградов]], Гумберт Гумберт — Олег Исаев, Лолита — Людмила Погорелова, Шарлотта — [[Талызина, Валентина Илларионовна|Валентина Талызина]], Куилти — [[Маковецкий, Сергей Васильевич|Сергей Маковецкий]], Аннабел / Луиза / Рута / Старшая сестра / Вторая сестра — Екатерина Карпушина, Рита — Светлана Пархомчик, Молодой человек — Сергей Журковский, Дик / Билл — Антон Хомятов, Маленькая девочка — Варя Лазарева) * 2000 сон — «Король, дама, валет», продолжительность 2 ч. 33 мин. (Россия, режиссёр: В. Б. Пази, в ролях: Елена Комиссаренко, Дмитрий Барков, [[Пореченков, Михаил Евгеньевич|Михаил Пореченков]], Александр Сулимов, Ирина Балай, Маргарита Алешина, [[Хабенский, Константин Юрьевич|Константин Хабенский]], Андрей Зибров) * 2001 сон — «Машенька» — телеверсия спектакля Театральной Компании [[Виноградов, Сергей Александрович (актёр)|Сергея Виноградова]]. В 1997 году Сергей поставил спектакль «Набоков, Машенька», которым открылась «Театральная Компания Сергея Виноградова». За эту работу, в 1999 году, он получил приз «За лучшую пластическую режиссуру» на театральном фестивале, посвящённом 100-летию Набокова. Продолжительность 1 ч. 33 мин. (Россия, режиссёр: Сергей Виноградов, в ролях: Ганин — [[Стычкин, Евгений Алексеевич|Евгений Стычкин]], Машенька — [[Захарова, Елена Игоревна|Елена Захарова]], Алферов — Борис Каморзин, Подтягин — Анатолий Шаляпин, Клара — Ольга Новикова, Колин — Григорий Перель, Горноцветов — Владимир Тягичев, Мария Алферова — Наталья Захарова) * 2002 сон — «Лолита, или В поисках потерянного рая» (Донецкий академический ордена Почёта областной русский драматический театр, г. Мариуполь), продолжительность 2 ч. 25 мин. (1 акт — 1 ч. 18 мин., 2 акт — 1 ч. 07 мин.) (Украина, режиссёр: Анатолий Левченко, в ролях: Гумберт Гумберт — Олег Гришкин, Лолита — Оксана Лялько, Шарлота Гейз — Наталья Атрощенкова, Клер Куилти — Александр Арутюнян, Луиза — Наталья Метлякова, Гумберт в детстве — Михаил Стародубцев, Юноша — Валентин Пилипенко, Доктор — Игорь Курашко, Дик — Андрей Макарченко, Констанс — Инна Мешкова) * 2010 сон — «Лолита Долли» (Польша, театр Nikoli, реж. Н. Вепрев) представляет смелую попытку нестандартного способа инсценизации романа Набокова. Провокационная история любви писателя и осиротевшей девочки в первый раз изображена без слов, а лишь при помощи жестов, мимики, символических образов и волнующей музыки. == Набоковасул асаразда тӀасан Театралиял постановкаби == * 1938 — «Событие*» (режиссёр-постановщик и художник — [[Анненков, Юрий Павлович|Юрий Анненков]]) ГӀурус Театр, Париж * 1938 — «Событие**» Прага * 1941 — «Событие» (режиссёр — Г. Ермолов) Театр Русской Драмы (Хекшер-театр), Нью-Йорк * 1941 — «Событие» Варшава * 1941 — «Событие» Белград * 1988 — «Событие» (ленинградский театр-студия «Народный дом») * 2002 — «Событие» (режиссёр-постановщик — Франсуа Роше) [[Школа современной пьесы|Школа Современной Пьесы]], Москва * 2004 — «Событие» (реж. — В. Абрамов) Павловский дворцовый театр, Санкт-Петербург [http://www.museum.ru/N19690 #] * 2012 — «Событие» (реж.-постановщик — [[Богомолов, Константин Юрьевич|Константин Богомолов]]) [[Московский Художественный театр имени А. П. Чехова|МХТ им. Чехова]], Москва [http://www.mxat.ru/performance/main-stage/event/ #] * 2013 — «Машенька» (реж.-постановщик — [[Виноградов, Сергей Александрович (актёр)|Сергей Виноградов]]) [[Рязанский областной театр драмы|Рязанский театр драмы]], Рязань [https://web.archive.org/web/20161114011153/http://www.rzndrama.ru/ru/whatson/melorama/mashenka.html #] * 2015 — «Событие» (режиссёр-постановщик — Константин Демидов) Краснодарский Молодёжный Театр, Краснодар [http://kmto-premiera.ru/molodezhnyy-teatr/afisha/1248/ #] * 2016 — «Событие» (режиссёр-постановщик — Олеся Невмержицкая) [[Московский драматический театр имени М. Н. Ермоловой|Театр им. Ермоловой]], Москва [http://www.ermolova.ru/afisha/view/64/ #] * 2017 — «Прозрачные краски» (по роману «Камера обскура», режиссёр-постановщик, автор пьесы — Валерий Владимиров) [[Колизей (кинотеатр, Санкт-Петербург)|Колизей]], Санкт-Петербург<ref>{{Cite web|url=https://vk.com/prozkraski|title=Спектакль «Прозрачные краски»|publisher=vk.com|accessdate=2018-05-08}}</ref> * 2017 — «Жажда» (по роману «Камера обскура», режиссёр-постановщик, автор пьесы — Ольга Попова), театр Тысячелетие, Киев.[https://web.archive.org/web/20180614121414/https://lyonl.com/ru/gorodskaya-zhizn/2017/10/23/kolossalnyy-teatralnyy-kiev-chast-2-finalnaya-s-zanavesom/] == Набоковасул хӀакъалъулӀ фильмал == * 1993 сон — «[[Мадемуазель О. (фильм)|Мадемуазель О.]]» — художественный фильм Жерома Фулона, производства России и Франции. * 1997 сон — «Владимир Набоков — Тайная страсть»<ref>[http://vimeo.com/20235222 Владимир Набоков — Тайная страсть. Secret Passion of Vladimir Nabokov \ film by Valery Balayan on Vimeo]</ref> фильм Валерия Балаяна, ТВЦ, 1997 год. * 1999 сон — «Век Набокова». Фильм [[Парфёнов, Леонид Геннадьевич|Леонида Парфёнова]]. * 2007 сон — «Набоков: Счастливые годы (2 фильма)» — документальный фильм о Владимире Набокове. Продолжительность около 60 мин. (2 части, примерно по 30 мин каждая) (реж. Мария Герштейн) * 2009 сон — «Гении и злодеи уходящей эпохи: Владимир Набоков» — документальная телепередача из известного в России цикла. Продолжительность 26 мин (эфир от 17 ноября 2009 года) * 2009 сон — «Владимир Набоков. Русские корни»<ref>[http://www.studi-ol.ru/nabokov.html Владимир Набоков. Русские корни (2010)]</ref> — документальный фильм о семье известного русского и американского писателя Владимира Набокова. Продолжительность 52 мин (авторы сценария — О. Н. Попова, О. В. Чекалина, режиссёр — О. В. Чекалина) (кинокомпания «ТИГР» при участии кинокомпании «СтудиОль») == ХӀужаби == {{хІужаби}} == Адабият == {{refbegin|2}} * 40 лет без Набокова (набоковский номер журнала «Иностранная литература», сост. Николай Мельников) http://magazines.russ.ru/inostran/2017/6 * ''Александр Долинин''. Истинная жизнь писателя Сирина: Работы о Набокове. Спб.: Академический проект, 2004. * {{Книга|ref=Бойд|автор=[[Бойд, Брайан]]|заглавие=Владимир Набоков: русские годы: Биография|ответственный=Пер. с англ. Г. Лапина|год=2001|оригинал=Vladimir Nabokov: The Russian Years |издание=|место=СПб.|издательство=Симпозиум|страницы=|страниц=696|isbn=978-5-89091-421-7}} * {{Книга|ref=Бойд|автор=Бойд, Брайан.|заглавие=Владимир Набоков. Американские годы: Биография|ответственный=Пер. с англ. М. Бирдвуд-Хеджер, А. Глебовская, Т. Изотова, С. Ильин|год=2010|оригинал=Vladimir Nabokov: The American Years|издание=|место=СПб.|издательство=Симпозиум|страницы=|страниц=950|isbn=978-5-89091-422-4}} * {{статья |автор=Быков Д. Л. |заглавие=Владимир Набоков// Портретная галерея |издание=Дилетант |год=2018 |номер=6 |ссылка=http://www.limonow.de/myfavorites/DB_DILETANT.html#2018.06|ref}} * ''Ерофеев, B.''. [http://samlib.ru/v/victor_v_e/v_poiskax_raya.shtml В поисках потерянного рая (Русский метароман В. Набокова)] * {{книга:ЖЗЛ|выпуск=|автор=[[Зверев, Алексей Матвеевич|Зверев А. М.]]|заглавие=Набоков|год=2001|страниц=453|isbn=5-235-02431-1|тираж=|издание=}} * ''Курицын В. Н''. Набоков без Лолиты. Новое издательство, 2013. * ''Анатолий Ливри''. [http://www.ng.ru/non-fiction/2011-06-02/6_game.html Физиология Сверхчеловека. Введение в третье тысячелетие]. — СПб.: Алетейя, 2011. — 312 с. * ''Меерсон О.'' [https://web.archive.org/web/20110819223019/http://www.ec-dejavu.net/n/Vladimir_Nabokov.html Набоков — апологет: Защита Лужина или защита Достоевского?] // Достоевский и XX век / Под ред. Т. А. Касаткиной: В 2 томах. — Т. 1. — М.: ИМЛИ РАН, 2007. — С. 358—381 * Классик без ретуши. Литературный мир о творчестве Владимира Набокова: Рецензии, критические отзывы, эссе, пародии / Под общ. ред. Н. Г. Мельникова. Сост., подготовка текста: Н. Г. Мельников, О. А. Коростелев. М.: Новое литературное обозрение, 2000. 688 с. ISBN 5-86793-089-0. * ''Мельников Н. Г.'' Портрет без сходства. Владимир Набоков в письмах и дневниках современников (1910—1980-е годы). М.: Новое литературное обозрение, 2013. 264 с. <nowiki>ISBN 978-5-4448-0072-0</nowiki> * ''Мельников Н. Г.'' О Набокове и прочем: Статьи, рецензии, публикации. М.: Новое литературное обозрение, 2014. 424 с. ''<nowiki>ISBN 978-5-4448-0185-7</nowiki> * ''Мина Полянская''. [http://reading-hall.ru/publication.php?id=5376 «Берлинец Сирин». Владимир Набоков в Берлине] // Музы города. Берлин, Support Edition, 2000 ISBN 3-927869-13-9 * ''Салиева Л. К''. Риторика романа Владимира Набокова «Дар». Фигура мысли. — М.: МГУ, 2012. * ''[[Томас Урбан|Урбан, Т.]]''. Владимир Набоков в Берлине; М., 2004, ISBN 5-7784-0289-9 * ''Стейси Шифф''. Миссис Владимир Набоков. Вера. М.: Издательство Независимая газета. ISBN 5-86712-079-1 * ''[[Шраер, Максим Давидович|Максим Д. Шраер]]''. Набоков: темы и вариации. Перевод с англ. Веры Полищук и автора. Спб.: Академический проект, 2000. * ''Максим Д. Шраер''. Бунин и Набоков. История соперничества. — М.: Альпина Нон-фишкн, 2014; 2-е изд. 2015. — ISBN 978-5-91671-342-8. * ''Field A.'' Nabokov: his life in art. Boston, 1967. * ''Grayson J.'' Nabokov translated: a comparison of Nabokov’s Russian and English prose. Oxford, 1977. * ''Schuman S. V.'' Nabokov: a refe­rence guide. Boston, 1979. * ''Juliar V. V.'' Nabo­kov: a descriptive bibliography. N. Y.; L., 1986. * ''Boyd B.'' Nabokov’s Pale fire: the magic of artistic discovery. Princeton, 1999. * The Cambridge companion to Nabokov. Camb.; N. Y., 2005. * ''Rutledge D. S.'' Nabokov’s permanent mystery: the expression of metaphysics in his work. Jefferson, 2011. ;ГӀурус критика Набоковасул хӀакъалъулӀ * [[Адамович, Георгий Викторович|Георгий Адамович]]. [https://web.archive.org/web/20160304201750/http://nabokovandko.narod.ru/Adamovich.html «Владимир Набоков». Из книги «Одиночество и свобода»] * [[Айхенвальд, Юлий Исаевич|Юлий Айхенвальд]]. (Б. К.) Рецензия // Руль. 28 янв. 1923 («Гроздь» и «Горний путь»). * [[Айхенвальд, Юлий Исаевич|Юлий Айхенвальд]]. Литературные Заметки («Машенька») // Руль. 31 марта 1926 * [[Айхенвальд, Юлий Исаевич|Юлий Айхенвальд]]. Литературные Заметки («Современные записки». № 33. «Университетская поэма») // Руль. 4 янв. 1928 * [[Айхенвальд, Юлий Исаевич|Юлий Айхенвальд]]. Литературные Заметки («Король, дама, валет») // Руль. 3 окт. 1928 * [[Ходасевич, Владислав Фелицианович|Владислав Ходасевич]]. [https://web.archive.org/web/20250930135345/https://nabokovandko.narod.ru/hodasevich3.html «Камера обскура»] // Возрождение. 3 мая 1934 * [[Берберова, Нина Николаевна|Нина Берберова]]. [https://web.archive.org/web/20160304132404/http://nabokovandko.narod.ru/berberova1.html Из книги «Курсив мой»] * [[Берберова, Нина Николаевна|Нина Берберова]]. [https://archive.today/20121225030732/http://nabokovandko.narod.ru/berberova2.html «Набоков и его „Лолита“»] * [[Шаховская, Зинаида Алексеевна|Зинаида Шаховская]]. [https://web.archive.org/web/20091220090541/http://nabokovandko.narod.ru/shahovskaya.html «В поисках Набокова»] {{refend}} == РегӀелал == {{Навигация |Викицитатата = Набоков, Владимир Владимирович |Викимактаб = Владимир Владимирович Набоков }} * [https://www.youtube.com/watch?v=AMNRC_IytpY «Русский писатель на rendez-vous: Владимир Набоков»] Лекция Ирины Стрельниковой в [[Центральная универсальная научная библиотека имени Н. А. Некрасова|библиотеке им. Н. А. Некрасова]] * {{lib.ru|http://lib.ru/NABOKOW/}} * {{ЖЗ|http://magazines.russ.ru/authors/n/nabokov/|Владимир Набоков}} * {{Из БСЭ|заглавие=Набоков Владимир Владимирович}} * [http://nabokov.niv.ru/ Сайт о Набокове] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080210015322/http://nabokov.niv.ru/ |date=2008-02-10 }}. Романы, повести, рассказы, стихи, пьесы, воспоминания * [https://fantlab.ru/series738 Библиография Набокова] * [http://www.stihi-rus.ru/1/nabokov/ Стихи Владимира Набокова] на сайте Антология русской поэзии * {{Rodovid|61014}} * [http://nabokov.museums.spbu.ru Nabokov Museum] — Сайт Дома-музея Владимира Набокова в Санкт-Петербурге * [https://syg.ma/@milda-sokolova/diespot-v-svoiem-mirie-intierviu-vladimira-nabokova-ditieru-tsimmieru Владимир Набоков: «Деспот в своём мире»] // «[[Иностранная литература (журнал)|Иностранная литература]]» № 6 за 2017 год: «40 лет без Набокова». Интервью [[Циммер, Дитер|Дитеру Циммеру]], [[Die Zeit]], 1966 {{КЪР}} [[Категория:Владимир Набоков|*]] [[Категория:Набоковал|Владимир Владимирович]] [[Категория:Хъвадарухъаби-постмодернистал]] [[Категория:Алипбаялда рекъон гӀурус хъвадарухъаби]] [[Категория:Хъвадарухъаби-модернистал]] [[Категория:ГӀурус шагӀирзаби]] [[Категория:Пушкинистал]] [[Категория:Кроссвордистал]] rpsdeagzrn0f14hk1cvw8fqo5jrr8nw 0 17059 101237 100048 2026-09-07T12:57:33Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101237 wikitext text/x-wiki {{Цоги магІнаби|Манчестер Юнайтед (магIнаби)}} {{Футболалъулаб клуб | clubname = {{Байрахъ|Англия}} Манчестер Юнайтед | image = Manchester United FC.svg | upright = 0.85 | alt = The words "Manchester" and "United" surround a pennant featuring a ship in full sail and a devil holding a trident. | fullname = ''Manchester United Football Club'' | nickname = ''Red Devils'' (''БагӀарал аздагьаби'')<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/football/2011/feb/18/manchester-united-crawley-town-connections|title=Manchester United and Crawley Town: Reds with devilish connections|publisher=[[The Guardian]]|date=2011-02-18|lang=en|access-date=2019-07-18|archive-date=2019-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20190718170329/https://www.theguardian.com/football/2011/feb/18/manchester-united-crawley-town-connections|deadlink=no}}</ref><br>''The Reds (БагӀарал)''<ref>{{cite web|url=https://www.manutd.com/en/news/detail/man-utd-players-praise-the-reds-superb-away-following|title=The Reds’ superb away following|date=2018-09-28|publisher=ManUtd.com|lang=en|access-date=2019-07-18|archive-date=2019-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20190718170326/https://www.manutd.com/en/news/detail/man-utd-players-praise-the-reds-superb-away-following|deadlink=no}}</ref> | short name = Man United<ref>{{cite news |url=https://uk.reuters.com/article/uk-soccer-england-bou-mun/man-united-must-aim-for-top-four-not-title-challenge-mourinho-idUKKCN1N7169 |title=Man United must aim for top four, not title challenge – Mourinho |work=[[Reuters]] |date=2 November 2018 |accessdate=19 July 2022 |archivedate=11 September 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200911192940/https://uk.reuters.com/article/uk-soccer-england-bou-mun/man-united-must-aim-for-top-four-not-title-challenge-mourinho-idUKKCN1N7169 }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.independent.ie/sport/soccer/premier-league/marcus-rashfords-92nd-minute-winner-enough-for-man-united-to-scrape-a-win-at-bournemouth-37488476.html|title=Marcus Rashford's 92nd minute winner enough for Man United to scrape a win at Bournemouth|website=independent}}</ref><br />Man Utd<br />Man U | founded = 1878 сон ({{Ана сон яги моцӀ|df=y|1878}}), Newton Heath LYR F.C. цӀаралда<br />1902 сон ({{Ана сон яги моцӀ|df=yes|1902}}), Manchester United F.C. цӀаралда | ground = «[[Олд Траффорд]]», [[Траффорд]], [[КӀудияб Манчестер]] | capacity = 74,140<ref name="cap2021">{{cite web|title=Premier League Handbook 2020/21|url=https://resources.premierleague.com/premierleague/document/2021/04/07/6ebff069-a7ee-415d-afbd-15878b6d33b2/2020-21-PL-Handbook-240321.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412002820/https://resources.premierleague.com/premierleague/document/2021/04/07/6ebff069-a7ee-415d-afbd-15878b6d33b2/2020-21-PL-Handbook-240321.pdf|archive-date=12 April 2021|publisher=Premier League|access-date=12 April 2021|page=28}}</ref> | owner = {{Байрахъ|Кайманил чӀинкӀилъаби}} [[Manchester United plc.]] | chairman = {{Байрахъ|АЦШ}} [[Глейзер, Джоэл|Джоэл Глейзер]]<br>{{Байрахъ|АЦШ}} [[Глейзер, Аврам|Аврам Глейзер]] | chrtitle = Цадахъпредседателал | manager = {{Байрахъ|Нидерландал}} [[Тен Хаг, Эрик|Эрик тен Хаг]] | captain = {{Байрахъ|Англия}} [[Магуайр, Гьарри|Гьарри Магуайр]] | league = {{English football updater|ManchesU}} | season = {{English football updater|ManchesU2}} | position = {{English football updater|ManchesU3}} |pattern_la1 = _mufc2223h |pattern_b1 = _manutd2223h |pattern_ra1 = _mufc2223h |pattern_sh1 = _mufc2223h |pattern_so1 = _mufc2223hl |leftarm1 = FF0000 |body1 = FF0000 |rightarm1 = FF0000 |shorts1 = FFFFFF |socks1 = 000000 |pattern_la2 = _mufc2223a |pattern_b2 = _mufc2223a |pattern_ra2 = _mufc2223a |pattern_sh2 = _mufc2223h2 |pattern_so2 = _mufc2223al |leftarm2 = FFFFFF |body2 = FFFFFF |rightarm2 = FFFFFF |shorts2 = 000000 |socks2 = FFFFFF |pattern_la3 = _mufc2223t |pattern_b3 = _mufc2223t |pattern_ra3 = _mufc2223t |pattern_sh3 = _mufc2223t |pattern_so3 = _mufc2223tl |leftarm3 = C3F345 |body3 = C3F345 |rightarm3 = C3F345 |shorts3 = 1B1833 |socks3 = C3F345 | website = https://www.manutd.com/ | current = ФК «Манчестер Юнайтед» 2022/2023 сезоналда }} '''«Манче́стер Юна́йтед»''' (тӀолабго цӀар — '''Футболалъулаб клуб «Манчестер Юнайтед»''', {{lang-en|Manchester United Football Club}}; {{IPA-en|ˈmæntʃɪstər ju:ˈnaɪtɪd 'futbɔ:l klʌb}}) — [[Англия|ингилис]] [[КӀудияб Манчестер]]алъул [[Траффорд]]алдаса профессионалияб [[футболалъулаб клуб]]. ГӀуцӀун букӀана 1878 соналда «Ньютон Хит (Ланкашир энд Йоркшир Рейлуэй)» абураб цӀаралда, 1902 соналъ цӀар хисана «Манчестер Юнайтед» абун. Гьеб ккола дунялалъул бищун цӀар рагӀарал футболалъулал клубазда цояб<ref>{{cite web|author=Bob Cass|title=United moving down south as fanbase reaches 333 million|url=https://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-502574/United-moving-south-fanbase-reaches-333-million.html|publisher=[[Daily Mail]]|date=2007-12-15|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GkkT6cLK?url=http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-502574/United-moving-south-fanbase-reaches-333-million.html|archivedate=2013-05-20}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.businessinsider.com/the-20-most-popular-rich-list-football-teams-on-social-media-2018-8#3-manchester-united-1148-million-followers-18 |title=The 20 most popular rich-list football teams on social media |publisher=Business Insider |date=2018-08-18 |lang=en |access-date=2019-01-18 |archive-date=2019-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190119121021/https://www.businessinsider.com/the-20-most-popular-rich-list-football-teams-on-social-media-2018-8#3-manchester-united-1148-million-followers-18 |deadlink=no }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.manchestereveningnews.co.uk/sport/football/football-news/manchester-united-fans-news-latest-16771943 |author=Richard Fay |title=Manchester United named as world's most popular football club |publisher=[[Manchester Evening News]] |date=2019-08-17 |lang=en |access-date=2019-10-31 |archive-date=2019-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191031121920/https://www.manchestereveningnews.co.uk/sport/football/football-news/manchester-united-fans-news-latest-16771943 |deadlink=no }}</ref>. 1992 соналда [[Англиялъул Премьер-лига|Англиялъул Премьер-лигаялъе]] кьучӀ лъураб клубаздаса цояб<ref>{{cite web|title=Manchester United Club Profile|url=http://www.premierleague.com/page/manchester-united|publisher=Premier League|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GkkUNYcL?url=http://www.premierleague.com/en-gb/clubs/profile.overview.html/man-utd|archivedate=2013-05-20|accessdate=2011-05-13|deadlink=no}}</ref>. «Юнайтедалъул» рукъусеб сатдион, «[[Олд Траффорд]]», рагьана 1910 соналда. Гьеб «[[Уэмбли]]»-ялдаса хадуб бищун кӀудиял [[Англиялъул футболалъул стадионазул сияхӀ|Англиялъул футболалъул стадионаздаса]] ккола ва гьелда жанир 75 азар чи уна. 2021/22 сезон лӀугӀун хадуб клубалъул аслияв тренерлъун тана [[Тен Хаг, Эрик|Эрик тен Хаг]], жив цевесев тренер [[Рангник, Ральф|Ральф Рангникил]] бакӀалда вачӀана<ref name="Rangnick_interim" /><ref name="Erik_ten_Hag">{{cite web |url=https://www.skysports.com/football/news/11667/12582098/erik-ten-hag-manchester-united-appoint-ajax-boss-as-new-manager |title=Erik ten Hag: Manchester United appoint Ajax boss as new manager |publisher=[[Sky Sports]] |date=2022-04-21 |lang=en |access-date=2022-05-23 |archive-date=2022-05-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220523060447/https://www.skysports.com/football/news/11667/12582098/erik-ten-hag-manchester-united-appoint-ajax-boss-as-new-manager |deadlink=no }}</ref>. 2020 соналъул январалдаса нахъе аслияб командаялъул цеве вукӀарав капитан [[Янг, Эшли|Эшли Янгил]] бакӀалда [[Капитан (футбол)|капитанлъун]] лӀугӀана [[Магуайр, Гьарри|Гьарри Магуайр]]<ref>{{cite web |url=https://www.skysports.com/football/news/11667/11910547/harry-maguire-to-replace-ashley-young-as-manchester-united-captain |title=Harry Maguire to replace Ashley Young as Manchester United captain |publisher=[[Sky Sports]] |date=2020-01-17 |lang=en |access-date=2020-01-17 |archive-date=2020-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201114222314/https://www.skysports.com/football/news/11667/11910547/harry-maguire-to-replace-ashley-young-as-manchester-united-captain |deadlink=no }}</ref>. == Тарих == === Цебесеб период (1878—1945) === [[Файл:Newton Heath 1892.jpg|left|thumb|«Ньютон Хит» 1892 соналда]] [[Файл:ManUnited1905-1906.jpg|right|thumb|«Манчестер Юнайтед» [[ФК «Манчестер Юнайтед» 1905/1906 сезоналда|1905/06 сезоналъул]] байбихьуда]] Клуб гӀуцӀана 1878 соналда [[Манчестер]]алда «'''Ньютон Хит (Ланкашир энд Йоркшир Рейлуэй)'''» ({{lang-en|Newton Heath L&YR F.C}}) абураб цӀаралда [[маххулнухлул хӀалтӀухъан|маххулнухлул хӀалтӀухъабаца]]<ref name="history_1878">{{cite web|url=http://www.manutd.com/en/Club/History-By-Decade/1878-1899.aspx|title=The Club. History by decade. 1878—1899|publisher=ManUtd.com|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612eWKtel?url=http://www.manutd.com/en/Club/History-By-Decade/1878-1899.aspx|archivedate=2011-08-19|accessdate=2011-01-29|deadlink=yes}}</ref><ref name="spartacus">{{cite web|url=http://spartacus-educational.com/FmanchesterU.htm|title=Manchester United: 1878-1926. The Encylopedia of British Football|publisher=Spartacus Educational|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612eWuJGK?url=http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/FmanchesterU.htm|archivedate=2011-08-19|accessdate=2018-02-17|deadlink=no}}</ref>. Клубалъул кьерал рукӀана — гӀурччинаб ва меседилаб<ref name="spartacus" />. === Басбил эпоха (1945—1969) === [[Файл:Busby babes last match.jpg|thumb|right|200px|«Басбил тӀанчӀал» жидер ахирисеб мачалда цере]] 1945 соналда «Юнайтедалъул» аслияв тренерлъун вахъана [[Басби, Мэтт|Мэтт Басби]]. 6 февралалда 1958 соналда [[ФК «Манчестер Юнайтед» 1957/1958 сезоналда|1957/58 сезоналъул]] бакьулӀ, [[Белград]]алда [[Европаялъул чемпионазул кубок 1957/1958|Европаялъул чемпионазул кубокалъул]] «[[Црвена Звезда (Футболалъулаб клуб)|Црвена Звездагун]]» букӀараб мачалдаса рокъор роржулел футболисталгун самолёт [[Мюнхен]]алъул аэропорталда бортана. Авиакатастрофаялъул хӀасилалда микьго футболист хвана — [[Бент, Джефф|Джефф Бент]], [[Берн, Роджер|Роджер Берн]], [[Колман, Эдди|Эдди Колман]], [[Эдвардс, Дункан|Дункан Эдвардс]], [[Джонс, Марк (ингилис футболист, 1933)|Марк Джонс]], [[Пегг, Дэвид|Дэвид Пегг]], [[Тейлор, Томми|Томми Тейлор]] ва [[Уилан, Лиам|Лиам Уилан]] — ва гьединго цогидал 15 пассажир, гьезда гьоркьо клубалъул тренералъул штабалдаса чагӀиги [[Крикмер, Уолтер|Уолтера Крикмера]], [[Уолли, Берт|Берта Уолли]] ва [[Карри, Том|Тома Карри]]<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/manchester/content/articles/2008/01/17/060208_munich_timeline_feature.shtml|title=The Munich air disaster: a timeline|publisher=BBC|date=2008-03-19|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612egTEzN?url=http://www.bbc.co.uk/manchester/content/articles/2008/01/17/060208_munich_timeline_feature.shtml|archivedate=2011-08-19|accessdate=2017-11-17|deadlink=no}}</ref><ref>{{cite web |url=https://munich58.co.uk/the-munich-air-crash-whos-who/ |title=The Munich Air Crash – Victims and Survivors |publisher=Munich58.co.uk |lang=en |access-date=2020-05-01 |archive-date=2020-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200918111318/https://munich58.co.uk/the-munich-air-crash-whos-who/ |deadlink=no }}</ref>. Мэтт Басби захӀматго лӀукъана амма чӀаго хутӀана ва лъубго моцӀалдаса хӀалтӀуда вахъана. === 1969—1986 === === Алекс Фергюсонил эра (1986—2013) === [[Файл:Alex Ferguson.jpg|thumb|[[Фергюсон, Алекс|Сэр Алекс Фергюсоние]] «Манчестер Юнайтедгун» цадахъ щвана 38 трофей]] [[Файл:Ryan Giggs United.jpg|thumb|[[Гиггз, Райан|Райан Гиггз]], ингилис футболалъул тарихалда жанив бищун гӀемер титулал щварав футболист<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/tv_and_radio/sports_personality_of_the_year/8410840.stm|title=Ryan Giggs wins 2009 BBC Sports Personality award|publisher=[[BBC Sport]]|date=2009-12-13|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612ep3CFb?url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/tv_and_radio/sports_personality_of_the_year/8410840.stm|archivedate=2011-08-19|accessdate=2009-12-13|deadlink=no}}</ref>]] === 2013 соналдаса нахъе === [[2021 сон]]алъул [[29 ноябр]]алда клубалъ лъазабуна сезон лӀугӀизегӀан немцав специалист [[Рангник, Ральф|Ральф Рангник]] «Манчестер Юнайтедалъул» заманалъулав бетӀерав тренерлъун толев вугилан<ref name="Rangnick_interim">{{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/football/59439956 |title=Manchester United appoint Ralf Rangnick as interim manager |publisher=[[BBC Sport]] |date=2021-11-29 |lang=en |access-date=2021-11-29 |archive-date=2022-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220126012705/https://www.bbc.com/sport/football/59439956 |deadlink=no }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/football/2021/nov/29/manchester-united-confirm-ralf-rangnick-as-interim-manager |title=Manchester United confirm Ralf Rangnick as interim manager |publisher=[[The Guardian]] |date=2021-11-29 |lang=en |access-date=2022-02-01 |archive-date=2022-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220128095532/https://www.theguardian.com/football/2021/nov/29/manchester-united-confirm-ralf-rangnick-as-interim-manager |deadlink=no }}</ref>. 2022/23 соназул сезоналда «Юнайтедалъул» бетӀерав тренерлъун тана нидерландав [[Тен Хаг, Эрик|Эрик тен Хаг]]<ref name="Erik_ten_Hag" />. == Клубалъул кьерал, форма ва эмблема == {{Бахчараб блокалъул байбихьи |Заголовок=Рокъосел формаби |Фон_заголовка=#e21b22 |Стиль_заголовка=color:white; }} {|width=100% style="font-size:85%;" |- |{{Футболалъулаб форма |pattern_b=_goldhalf |leftarm=336600 |body=336600 |rightarm=ffcc00 |shorts=ffffff |socks=000000 |title=1878—1886 }} |{{Футболалъулаб форма |pattern_b=_redhalf |leftarm=ff0000 |body=ffffff |rightarm=ffffff |shorts=003366 |socks=003366 |title=1888—1890 }} |{{Футболалъулаб форма |pattern_la=_goldborder |pattern_b=_newtonheathh9496 |pattern_ra=_goldborder |leftarm=006600 |body=006600 |rightarm=006600 |shorts=ffffff |socks=000000 |title=1894—1896 }} |{{Футболалъулаб форма |pattern_b=_collarwhite |leftarm=ffffff |body=ffffff |rightarm=ffffff |shorts=003366 |socks=003366 |title=1896—1902 }} |{{Футболалъулаб форма |leftarm=e20e0e |body=e20e0e |rightarm=e20e0e |shorts=ffffff |socks=000000 |title=1903—1907 }} |{{Футболалъулаб форма |pattern_b=_Vonwhite |pattern_so=_redband_whitestripe |leftarm=ffffff |body=ff0000 |rightarm=ffffff |shorts=ffffff |socks=000000 |title=1922—1927 }} |} {|width=100% style="font-size:85%;" |- |{{Футболалъулаб форма |pattern_la=_burgundy_hoops |pattern_b=_burgundy_hoops |pattern_ra=_burgundy_hoops |leftarm=ffffff |body=ffffff |rightarm=ffffff |shorts=ffffff |socks=000000 |title=1934 }} |{{Футболалъулаб форма |pattern_la=_3_stripes_border_white |pattern_b=_3 stripes_vneck_white |pattern_ra=_3_stripes_border_white |pattern_so=_red_top_3_white_stripes |leftarm=e20e0e |body=e20e0e |rightarm=e20e0e |shorts=ffffff |socks=000000 |title=1980—1984 }} |{{Футболалъулаб форма |pattern_la=_manutdh8486 |pattern_b=_manutdh8486 |pattern_ra=_manutdh8486 |pattern_sh=_manutd8486 |pattern_so=_manutdh8486 |leftarm=e20e0e |body=e20e0e |rightarm=e20e0e |shorts=ffffff |socks=000000 |title=1984—1986 }} |{{Футболалъулаб форма |pattern_la=_manutdh8688 |pattern_b=_manutdh8688 |pattern_ra=_manutdh8688 |pattern_sh=_adidas_red |pattern_so=_manutdh8688 |leftarm=e20e0e |body=e20e0e |rightarm=e20e0e |shorts=ffffff |socks=000000 |title=1986—1988 }} |{{Футболалъулаб форма |pattern_la=_3_stripes_white |pattern_b=_manutdh8890 |pattern_ra=_3_stripes_white |pattern_sh=_adidas_red |pattern_so=_manutdh8890 |leftarm=e20e0e |body=e20e0e |rightarm=e20e0e |shorts=ffffff |socks=000000 |title=1988—1990 }} |{{Футболалъулаб форма |pattern_la=_manutdh9092 |pattern_b=_manutdh9092 |pattern_ra=_manutdh9092 |pattern_sh=_manutd39092 |pattern_so=_color_3_stripes_white |leftarm=e20e0e |body=e20e0e |rightarm=e20e0e |shorts=ffffff |socks=000000 |title=1990—1992 }} |} {|width=100% style="font-size:85%;" |- |{{Футболалъулаб форма |pattern_la = |pattern_b = _manutd9293h |pattern_ra = |pattern_sh = _manu9293h |pattern_so = _manu9293h |leftarm = F3181E |body = F3181E |rightarm = F3181E |shorts = FFFFFF |socks = 000000 |title=1992—1994 }} |{{Футболалъулаб форма |pattern_b=_manutd9495h |pattern_sh=_manutdh9496 |pattern_so=_manutdh9496 |leftarm=e20e0e |body=e20e0e |rightarm=e20e0e |shorts=ffffff |socks=000000 |title=1994—1996 }} |{{Футболалъулаб форма |pattern_la=_manutdh9698 |pattern_b=_manutd9697h |pattern_ra=_manutdh9698 |pattern_sh=_manutdh9698 |pattern_so=_whitetop |leftarm=e20e0e |body=e20e0e |rightarm=e20e0e |shorts=ffffff |socks=000000 |title=1996—1998 }} |{{Футболалъулаб форма |pattern_la=_manutd9899h |pattern_b=_manutd9899h |pattern_ra=_manutd9899h |pattern_sh=_manutdh9800 |pattern_so=_manutdh9800 |leftarm=e20e0e |body=e20e0e |rightarm=e20e0e |shorts=ffffff |socks=000000 |title=1998—2000 }} |{{Футболалъулаб форма |pattern_la=_manutd0002h |pattern_b=_manutd0002h |pattern_ra=_manutd0002h |pattern_sh=_manutd0002h |pattern_so=_manutd0002h |leftarm=e20e0e |body=e20e0e |rightarm=e20e0e |shorts=ffffff |socks=000000 |title=2000—2002 }} |{{Футболалъулаб форма |pattern_la=_manutd0204h |pattern_b=_manutd0204h |pattern_ra=_manutd0204h |pattern_sh=_manutd0204h |pattern_so=_redline |leftarm=e20e0e |body=e20e0e |rightarm=e20e0e |shorts=ffffff |socks=000000 |title=2002—2004 }} |} {|width=100% style="font-size:85%;" |- |{{Футболалъулаб форма |pattern_la = _manutd0406h |pattern_b = _manutd0406h |pattern_ra = _manutd0406h |pattern_sh = _manutd0406h |pattern_so = _manutd0406hl |leftarm= E20E0E |body = E20E0E |rightarm = E20E0E |shorts = FFFFFF |socks = 000000 |title=2004—2006 }} |{{Футболалъулаб форма |pattern_la = _manutd0607h |pattern_b = _manutd0607h |pattern_ra = _manutd0607h |pattern_sh = _manutd0607h |pattern_so = _manutdh0607 |leftarm=e20e0e |body=e20e0e |rightarm=e20e0e |shorts=ffffff |socks=000000 |title=Сезон 2006/07 }} |{{Футболалъулаб форма |pattern_la = |pattern_b = _manutd0709h |pattern_ra = |pattern_sh = _manutd0709h |pattern_so = _whitelinel |leftarm = FF0000 |body = FF0000 |rightarm = FF0000 |shorts = FFFFFF |socks = 000000 |title=2007—2009 }} |{{Футболалъулаб форма |pattern_la = _manutd0910h |pattern_b = _manutd0910h |pattern_ra = _manutd0910h |pattern_sh = _redsides |pattern_so = _manutd0910hl |leftarm = E20E0E |body = E20E0E |rightarm = E20E0E |shorts = FFFFFF |socks = 000000 |title=Сезон 2009/10 }} |{{Футболалъулаб форма |pattern_la = _manutd1011h |pattern_b = _manutd1011h |pattern_ra = _manutd1011h |pattern_sh = _stripes_cut_white |pattern_so=_manutdh2010 |leftarm=e20e0e |body=e20e0e |rightarm=e20e0e |shorts=ffffff |socks=000000 |title=Сезон 2010/11 }} |{{Футболалъулаб форма |pattern_la = _manutd0910h |pattern_b= _manutd1112h |pattern_ra = _manutd0910h |pattern_sh = |pattern_so = _manutd1112hl |shorts = FFFFFF |socks= 000000 |title=Сезон 2011/12 }} |} {|width=100% style="font-size:85%;" |- |{{Футболалъулаб форма | pattern_la = _manutd1213h | pattern_b = _manutd1213h | pattern_ra = _manutd1213h | pattern_sh = _manutd1213h | pattern_so = _redlinel | socks = 000000 |title=Сезон 2012/13 }} |{{Футболалъулаб форма |pattern_la = _manutd1314h |pattern_b= _manutd1314h |pattern_ra = _manutd1314h |pattern_sh = _fulham0809a |pattern_so = _manutd1314hl |title=Сезон 2013/14 }} |{{Футболалъулаб форма |pattern_la = _manutd1415h |pattern_b = _manutd1415h |pattern_ra = _manutd1415h |pattern_so=_top_red |leftarm=e20e0e |body=e20e0e |rightarm=e20e0e |shorts=ffffff |socks=000000 |title=Сезон 2014/15 }} |{{Футболалъулаб форма | pattern_la = _manutd1516h | pattern_b= _manutd1516h | pattern_ra = _manutd1516h | pattern_sh = _manutd1516h | pattern_so = _bayer1314hl |title=Сезон 2015/16 }} |{{Футболалъулаб форма |pattern_la = _manutd1617h |pattern_b = _manutd1617h |pattern_ra = _manutd1617h |pattern_sh=_adidas_red |pattern_so=_manutdh2016 |leftarm=e20e0e |body=e20e0e |rightarm=e20e0e |shorts=ffffff |socks=000000 |title=Сезон 2016/17 }} |{{Футболалъулаб форма | pattern_la = _manutd1718h | pattern_b= _manutd1718h | pattern_ra = _manutd1718h | pattern_sh = _adidaswhite | pattern_so = _manutd1718hl |shorts= FFFFFF |socks = 000000 |title=Сезон 2017/18 }} |} {|width=100% style="font-size:85%;" |- |{{Футболалъулаб форма |pattern_la=_manutd1819h |pattern_b=_manutd1819h |pattern_ra=_manutd1819h |pattern_sh=_manutd1819h |pattern_so=_manutd1819h |leftarm=E80909 |body=E80909 |rightarm=E80909 |shorts=000000 |socks=E80909 |title=Сезон 2018/19 }} |{{Футболалъулаб форма | pattern_la = _manutd1920h | pattern_b= _manutd1920h | pattern_ra = _manutd1920h | pattern_sh = _mufc201920h | pattern_so = _adidasredl |socks = 000000 |title=Сезон 2019/20 }} |{{Футболалъулаб форма | pattern_la = _manutd2021h | pattern_b= _manutd2021h | pattern_ra = _manutd2021h | pattern_sh = _manutd2021h | pattern_so = _adidaswhitel |socks = 000000 |title=Сезон 2020/21 }} |{{Футболалъулаб форма | pattern_la = _manutd2122H | pattern_b= _manutd2122H | pattern_ra = _manutd2122H | pattern_sh = _adidascondivo20wr | pattern_so = _manutd2122h |title=Сезон 2021/22 }} |{{Футболалъулаб форма |title=Сезон 2022/23 }} |} {{Бахчараб блокалъул ахир}} «Ньютон Хит»-абураб цӀаралда гъоркь клубалъул батӀи-батӀияб кьералъул форма букӀана, гьезул бищун машгьураб букӀана тӀогьил-гӀурччинаб кьеразул 1878—1892 соназул форма, хадусалалъ 1894 соналдаса 1896 соналде щвезегӀан гьел кьерал цӀидасаги хӀалтӀизарун рукӀана (гьелго кьерал тӀадруссун 1990-лел соназул формаялдеги хӀалтӀизаруна). «Ньютон Хиталъул» цогидал формаялъул комплектазда багӀар-хъахӀал кьералги рукӀана (1892—1894) ва гьединго тӀубанго хъахӀаб формаги букӀана (1896—1902) — гьел кӀиялго комплектал къахӀилал шортабигун комплекталда жанир рукӀана<ref name=historicalkits>{{cite web|url=http://www.historicalkits.co.uk/Manchester_United/Manchester_United.htm|title=Manchester United Historical Kits|publisher=Historicalkits.co.uk|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612f2HJbg?url=http://www.historicalkits.co.uk/Manchester_United/Manchester_United.htm|archivedate=2011-08-19|accessdate=2013-05-15|deadlink=no}}</ref>. 1902 соналда «Манчестер Юнайтед» абун клубалъул цӀар хисиялъул хӀасилалда клубалъул кьерал хисана багӀарал футболкабазде, хъахӀал шортабазде ва чӀегӀерал гетрабазде. Гьел кьерал гьанжеги «Юнайтедалъул» стандартиял кьерал хӀисабалда хӀалтӀизарула. === Эмблема === [[Файл:Fred the Red.jpg|thumb|right|БагӀарав Фред (Fred the Red), клубалъул маскот]] <gallery class="center"> Red Rose Badge of Lancaster.svg|<small>{{comment|Ланкаширил БагӀараб роза|1909 соналъул Англиялъул кубокалъул финалалда хӀалтӀизубелеб букӀана}}</small> Arms of the City of Manchester.svg|<small>{{comment|Манчестералъул герб|Эмблема хӀисабалда хӀалтӀизубелеб букӀана 40-абилел ва 50-абилел соназда}}</small> </gallery> == Стадион == {{main|Норт Роуд|Бэнк Стрит (стадион)|Олд Траффорд|l2=Бэнк Стрит}} {{панорама|Old Trafford WV banner.jpg|1200px|Юнайтедалъул гьанже бугеб стадион, Олд Траффорд, 2006 соналъ кӀадо гьабун хадуб|alt=A stand of a football stadium. The seats are red, and the words "Manchester United" are written in white seats. The roof of the stand is supported by a cantilever structure. On the lip of the roof, it reads "Old Trafford Manchester".}} [[Файл:View of Old Trafford from East Stand.jpg|thumb|Стадион «Олд Траффорд» жаниса]] {{бутӀа хӀадури}} == Фанатал == [[Файл:Manchester fans in Moscow, 2008 UEFA Champions Cup Final.jpg|thumb|right|«Манчестер Юнайтедалъул» фанатазул Москваялъул Манеж майданалда]] [[Файл:United kids wife in that order.jpg|thumb|right|«Манчестер Юнайтедалъул» фанатазул баннер]] === Цогидал клубалгун къец === {{main|Манчестералъул дерби}} == Клубалъул хважаинзаби == == Глобалияб бренд == «Манчестер Юнайтед» ккола глобалияб [[бренд]]. === Спонсорал === {| class="wikitable" style="text-align:center;margin-left:1em;float:right" |- !Период !Формаялъул<br>поставщик !Титулияв<br>спонсор |- |1945—1975 |[[Umbro]] |rowspan=3|''спонсор гьечӀого'' |- |1975—1980 |{{iw|Admiral Sportswear|Admiral|en|Admiral Sportswear}} |- |1980—1982 |rowspan=2|[[adidas]] |- |1982—1992 |rowspan=2|[[Sharp|Sharp Electronics]] |- |1992—2000 |rowspan=2|[[Umbro]] |- |2000—2002 |rowspan=2|[[Vodafone]] |- |2002—2006 |rowspan=4|[[Nike]] |- |2006—2010 |[[American International Group|AIG]] |- |2010—2014 |[[Aon]] |- |2014—2015 |rowspan=2|[[Chevrolet]] |- |2015—2021 |rowspan=2|[[adidas]] |- |2021—{{Жкъ}} |[[TeamViewer]] |} ТӀолабго тарихалда жаниб клубалъул щуго спонсор гуронани вукӀинчӀо жидер цӀарал футболкабазда хъварал. Гьединаб тӀоцебесеб компания лӀугӀана [[Sharp]] (1982 соналдаса 2000 сон щвезегӀан)<ref name="Vodafone">{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/low/business/639243.stm|title=Vodafone in £30m Man Utd tie-up|publisher=BBC News|date=2000-02-11|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612gV7kgu?url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/639243.stm|archivedate=2011-08-19|accessdate=2008-04-08|deadlink=no}}</ref><ref name="CNN">{{cite web|url=http://edition.cnn.com/2005/SPORT/football/11/23/united.sponsor/|title=United must find new shirt sponsor|publisher=[[CNN.com]]|date=2005-11-24|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612gVtvws?url=http://edition.cnn.com/2005/SPORT/football/11/23/united.sponsor/|archivedate=2011-08-19|accessdate=2008-04-08|deadlink=no}}</ref>. == Гьанжесеб состав == === Аслияб состав === <!--Данный раздел содержит лишь информацию, подтверждённую ОФИЦИАЛЬНЫМ САЙТОМ КЛУБА (www.manutd.com). Просьба не добавлять информацию с неофициальных сайтов, в том числе неподтверждённые номера игроков. Спасибо.--> {{Состав}} {{ХӀалев|1|{{Байрахъ|Испания}}|Вр|[[Де Хеа, Давид|Давид де Хеа]]||1990}} {{ХӀалев|2|{{Байрахъ|Швеция}}|Защ|[[Линделёф, Виктор|Виктор Линделёф]]||1994}} {{ХӀалев|3|{{Байрахъ|Кот-д’Ивуар}}|Защ|[[Байи, Эрик|Эрик Байи]]||1994}} {{ХӀалев|4|{{Байрахъ|Англия}}|Защ|[[Джонс, Фил|Фил Джонс]]||1992}} {{ХӀалев|5|{{Байрахъ|Англия}}|Защ|[[Магуайр, Гарри|Гарри Магуайр]] ''([[Капитан (футбол)|капитан]])''||1993}} {{ХӀалев|7|{{Байрахъ|Португалия}}|Нап|[[Криштиану Роналду]]||1985}} {{ХӀалев|8|{{Байрахъ|Португалия}}|ПЗ|[[Фернандеш, Бруну|Бруну Фернандеш]]||1994}} {{ХӀалев|9|{{Байрахъ|Франция}}|Нап|[[Марсьяль, Антони|Антони Марсьяль]]||1995}} {{ХӀалев|10|{{Байрахъ|Англия}}|Нап|[[Рашфорд, Маркус|Маркус Рашфорд]]||1997}} {{ХӀалев|11|{{Байрахъ|Англия}}|Нап|[[Гринвуд, Мейсон|Мейсон Гринвуд]]||2001}} {{ХӀалев|12|{{Байрахъ|Нидерландал}}|Защ|[[Маласия, Тайрелл|Тайрелл Маласия]]||1999}} {{ХӀалев|16|{{Байрахъ|Кот-д’Ивуар}}|ПЗ|[[Диалло, Амад|Амад Диалло]]||2002}} {{ХӀалев|17|{{Байрахъ|Бразилия}}|ПЗ|[[Фред (футболист, 1993)|Фред]]||1993}} {{ХӀалев|19|{{Байрахъ|Франция}}|Защ|[[Варан, Рафаэль|Рафаэль Варан]]||1993}} {{ХӀалев|20|{{Байрахъ|Португалия}}|Защ|[[Дало, Диогу|Диогу Дало]]||1999}} {{ХӀалев|22|{{Байрахъ|Англия}}|Вр|[[Хитон, Том|Том Хитон]]||1986}} {{Состав бикьи}} {{ХӀалев|23|{{Байрахъ|Англия}}|Защ|[[Шоу, Люк|Люк Шоу]]||1995}} {{ХӀалев|25|{{Байрахъ|Англия}}|ПЗ|[[Санчо, Джейдон|Джейдон Санчо]]||2000}} {{ХӀалев|27|{{Байрахъ|Бразилия}}|Защ|[[Теллес, Алекс|Алекс Теллес]]||1992}} {{ХӀалев|28|{{Байрахъ|Уругвай}}|ПЗ|[[Пельистри, Факундо|Факундо Пельистри]]||2001}} {{ХӀалев|29|{{Байрахъ|Англия}}|Защ|[[Уан-Биссака, Эрон|Эрон Уан-Биссака]]||1997}} {{ХӀалев|33|{{Байрахъ|Англия}}|Защ|[[Уильямс, Брандон|Брандон Уильямс]]||2000}} {{ХӀалев|34|{{Байрахъ|Нидерландал}}|ПЗ|[[Ван де Бек, Донни|Донни ван де Бек]]||1997}} {{ХӀалев|36|{{Байрахъ|Швеция}}|Нап|[[Эланга, Антони|Антони Эланга]]||2002}} {{ХӀалев|37|{{Байрахъ|Англия}}|ПЗ|[[Гарнер, Джеймс (футболист)|Джеймс Гарнер]]||2001}} {{ХӀалев|38|{{Байрахъ|Англия}}|Защ|[[Туанзебе, Аксель|Аксель Туанзебе]]||1997}} {{ХӀалев|39|{{Байрахъ|Шотландия}}|ПЗ|[[Мактоминей, Скотт|Скотт Мактоминей]]||1996}} {{ХӀалев|43|{{Байрахъ|Англия}}|Защ|[[Менги, Теден|Теден Менги]]||2002}} {{ХӀалев|44|{{Байрахъ|Нидерландал}}|Нап|[[Чонг, Тахит|Тахит Чонг]]||1999}} {{ХӀалев|46|{{Байрахъ|Тунис}}|ПЗ|[[Межбри, Ханнибал|Ханнибал Межбри]]||2003}} {{ХӀалев|47|{{Байрахъ|Англия}}|Нап|[[Шоретире, Шола|Шола Шоретире]]||2004}} {{ХӀалев||{{Байрахъ|Дания}}|ПЗ|[[Эриксен, Кристиан|Кристиан Эриксен]]||1992}} {{Составалъул ахир}} === Резервистал (23 сон тӀубачӀезул состав) === {{updated|7 июл 2022 сон}}<ref>{{cite web |url=https://www.manutd.com/en/players-and-staff/reserves |title=Man Utd Reserves |publisher=ManUtd.com |lang=en |access-date=2018-06-21 |archive-date=2021-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211204010930/https://www.manutd.com/en/players-and-staff/reserves |deadlink=no }}</ref> {{Состав}} {{ХӀалев|30|{{Байрахъ|ENG}}|Вр|Нейтан Бишоп||1999}} {{ХӀалев|41|{{Байрахъ|ENG}}|Защ|[[Лэрд, Итан|Итан Лэрд]]||2001}} {{ХӀалев|45|{{Байрахъ|NIR}}|Вр|Дермот Ми||2002}} {{ХӀалев|48|{{Байрахъ|ENG}}|Защ|[[Фиш, Уилл|Уилл Фиш]]||2003}} {{ХӀалев|50|{{Байрахъ|CZE}}|Вр|Радек Витек||2003}} {{ХӀалев|51|{{Байрахъ|CZE}}|Вр|Матей Коварж||2000}} {{ХӀалев|52|{{Байрахъ|ENG}}|Нап|Джо Хьюгилл||2003}} {{ХӀалев|53|{{Байрахъ|FRA}}|Защ|Вийи Камбвала||2004}} {{ХӀалев|54|{{Байрахъ|ENG}}|Нап|Чарли Макнилл||2003}} {{ХӀалев|57|{{Байрахъ|FRA}}|Нап|Ноам Эмеран||2002}} {{ХӀалев|58|{{Байрахъ|ENG}}|Защ|[[Бернард, Ди’Шон|Ди’Шон Бернард]]||2000}} {{ХӀалев|59|{{Байрахъ|ENG}}|ПЗ|Чарли Уэлленс||2002}} {{ХӀалев|60|{{Байрахъ|CZE}}|Вр|Ондржей Мастный||2002}} {{ХӀалев|64|{{Байрахъ|NED}}|Защ|Бьорн Хардли||2002}} {{Состав бикьи}} {{ХӀалев|66|{{Байрахъ|ENG}}|Защ|Рис Беннетт||2003}} {{ХӀалев|68|{{Байрахъ|SVK}}|ПЗ|Мартин Швидерский||2002}} {{ХӀалев|69|{{Байрахъ|ESP}}|Защ|Марк Хурадо||2004}} {{ХӀалев|70|{{Байрахъ|ENG}}|ПЗ|Омари Форсон||2004}} {{ХӀалев|71|{{Байрахъ|NOR}}|ПЗ|Исак Хансен-Орёэн||2004}} {{ХӀалев|72|{{Байрахъ|ENG}}|ПЗ|[[Сэвидж, Чарли|Чарли Сэвидж]]||2003}} {{ХӀалев|73|{{Байрахъ|IRQ}}|ПЗ|[[Икбал, Зидан|Зидан Икбал]]||2003}} {{ХӀалев|74|{{Байрахъ|ESP}}|Защ|Альваро Фернандес Каррерас||2003}} {{ХӀалев|75|{{Байрахъ|ARG}}|Нап|[[Гарначо, Алехандро|Алехандро Гарначо]]||2004}} {{ХӀалев|77|{{Байрахъ|ESP}}|Нап|Матео Мехия||2003}} {{ХӀалев|78|{{Байрахъ|ENG}}|Защ|Логан Пай||2003}} {{ХӀалев|81|{{Байрахъ|ENG}}|ПЗ|Сэм Матер||2004}} {{ХӀалев||{{Байрахъ|NIR}}|ПЗ|[[Галбрейт, Итан|Итан Галбрейт]]||2001}} {{Составалъул ахир}} === Арендаялда кьурал хӀалел === {{Состав}} {{ХӀалев|26|{{Байрахъ|Англия}}|Вр|[[Хендерсон, Дин|Дин Хендерсон]] ''(«[[Ноттингем Форест]]» клубалда 2022/23 сезон лӀугӀизегӀан)''<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/football/61899730 |title=Dean Henderson: Man Utd keeper joins Nottingham Forest on season loan |publisher=BBC Sport |date=2022-07-02 |lang=en |access-date=2022-07-04 |archive-date=2022-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220703225015/https://www.bbc.com/sport/football/61899730 |deadlink=no }}</ref>||1997}} <!--{{Состав бикьи}}--> {{Составалъул ахир}} == Клубалъул расмиял хъулухъчагӀи == [[Файл:Bryan Robson Thailand 2009-11-01 (2).jpg|thumb|right|Клубалъул глобалияв посол [[Робсон, Брайан|Брайан Робсон]]]] [[Файл:Dwight Yorke in Chennai.jpg|thumb|right|Клубалъул посол [[Йорк, Дуайт|Дуайт Йорк]]]] [[Файл:Park Ji-sung G20 Seoul Summit Ambassador.jpg|thumb|right|Клубалъул посол [[Пак Чи Сон]]]] * Хважаин: Глейзеразул хъизан ([[Manchester United plc.]]) * ХӀурматияв президент: {{Байрахъ|GBR}} [[Эдвардс, Мартин|Мартин Эдвардс]]<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/football/2009/oct/07/martin-edwards-glazers-manchester-united|first=Daniel|last=Taylor|title=Martin Edwards raises concerns over Glazers' United ownership|publisher=[[The Guardian]]|date=2009-10-07|lang=en|access-date=2018-12-21|archive-date=2018-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20181221134702/https://www.theguardian.com/football/2009/oct/07/martin-edwards-glazers-manchester-united|deadlink=no}}</ref> === «Манчестер Юнайтед» Лимитед === {| class="wikitable" |- !Хъулухъ !цӀар |- |Цадахъпредседателал |{{Байрахъ|USA}} [[Глейзер, Аврам|Аврам Глейзер]]<ref name="Manchester United Limited Board">{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/manchester-united/10861923/Manchester-Uniteds-future-now-in-the-hands-of-three-mystery-Glazers-after-owner-Malcolm-Glazer-dies-aged-85.html|first=Mark|last=Ogden|title=Manchester United's future now in the hands of three mystery Glazers after owner Malcolm Glazer dies, aged 85|publisher=[[The Telegraph]]|date=2014-05-29|lang=en|access-date=2018-12-21|archive-date=2018-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20181221182451/https://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/manchester-united/10861923/Manchester-Uniteds-future-now-in-the-hands-of-three-mystery-Glazers-after-owner-Malcolm-Glazer-dies-aged-85.html|deadlink=no}}</ref><br>{{Байрахъ|USA}} [[Глейзер, Джоэл|Джоэл Глейзер]]<ref name="Manchester United Limited Board" /> |- |[[Chief Executive Officer]] |{{Байрахъ|GBR}} Ричард Арнолд<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/football/2022/jan/06/manchester-united-richard-arnold-to-replace-ed-woodward-as-ceo-on-1-february|first=Jamie.|last=Jackson|title=Manchester United: Richard Arnold to replace Ed Woodward as CEO on 1 February|publisher=The Guardian|date=2022-01-06|lang=en|access-date=2022-02-01|archive-date=2022-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220201025540/https://www.theguardian.com/football/2022/jan/06/manchester-united-richard-arnold-to-replace-ed-woodward-as-ceo-on-1-february|deadlink=no}}</ref> |- |[[Финансазул директор]] |{{Байрахъ|GBR}} Клифф Бейти<ref>{{cite web |url=https://www.businesswire.com/news/home/20151026005394/en/Manchester-United-Appoints-Cliff-Baty-Chief-Financial -Financial-Officer.aspx |title=Manchester United Appoints Cliff Baty As Chief Financial Officer |publisher=BusinessWire.com |date=2015-10-26 |lang=en |access-date=2018-12-21 |archive-date=2018-12-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181221182730/https://www.businesswire.com/news/home/20151026005394/en/Manchester-United-Appoints-Cliff-Baty-Chief-Financial |deadlink=no }}</ref> |- |[[Chief Operating Officer|Операционияв директор]] |{{Байрахъ|GBR}} Колетт Роуч<ref>{{cite web |url=https://inews.co.uk/sport/football/football-news/manchester-united-collette-roche-first-woman-chief-operating-officer/ |title=Manchester United appoint first ever female chief operating officer |publisher=iNews.com |date=2018-04-18 |lang=en |access-date=2018-12-21 |archive-date=2018-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181011172954/https://inews.co.uk/sport/football/football-news/manchester-united-collette-roche-first-woman-chief-operating-officer/ |deadlink=no }}</ref> |- |ТӀубалел гурел директорал<ref>{{cite web |url=http://ir.manutd.com/phoenix.zhtml?c=133303&p=irol-govBoard |title=Board of Directors |publisher=ManUtd.com |lang=en}}</ref> |{{Байрахъ|USA}} Брайан Глейзер<br>{{Байрахъ|USA}} Кевин Глейзер <br>{{Байрахъ|USA}} Эдвард Глейзер <br>{{Байрахъ|USA}} Дарси Глейзер<br>{{Байрахъ|GBR}} Роберт Лейтао<br>{{Байрахъ|GBR}} Джон Хукс<br>{{Байрахъ|IND}} Ману Соуни |} === Футболалъулаб клуб «Манчестер Юнайтед» === {| class="wikitable" |- !Хъулухъ !ЦӀар |- |Директорзаби<ref>{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/research/stocks/private/board.asp?privcapId=22711543|title=Manchester United Football Club Limited: Board of Directors|publisher=[[Bloomberg]]|lang=en|access-date=2018-12-21|archive-date=2018-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20181221182450/https://www.bloomberg.com/research/stocks/private/board.asp?privcapId=22711543|deadlink=no}}</ref><ref name=premierleague>{{cite web|url=https://www.premierleague.com/clubs/12/Manchester-United/directory|title=Manchester United Football Club Limited|publisher=Premier League|lang=en|access-date=2018-12-21|archive-date=2018-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20181221182447/https://www.premierleague.com/clubs/12/Manchester-United/directory|deadlink=no}}</ref> |{{Байрахъ|GBR}} [[Гилл, Дэвид Алан|Дэвид Гилл]]<br>{{Байрахъ|GBR}} Майкл Эделсон<br>{{Байрахъ|GBR}} [[Чарльтон, Бобби|сэр Бобби Чарльтон]]<br>{{Байрахъ|GBR}} [[Фергюсон, Алекс|сэр Алекс Фергюсон]] |- |Футболалъулав директор |{{Байрахъ|GBR}} Джон Мерто<ref name=FD>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/football/2021/mar/10/manchester-united-appoint-john-murtough-clubs-first-football-director |first=Jamie |last=Jackson |title=Manchester United appoint John Murtough as club's first football director |publisher=[[The Guardian]] |date=2020-03-10 |lang=en |access-date=2021-03-11 |archive-date=2021-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210311013405/https://www.theguardian.com/football/2021/mar/10/manchester-united-appoint-john-murtough-clubs-first-football-director |deadlink=no }}</ref> |- |Футболалъулав директорасул наиб |{{Байрахъ|GBR}} Энди О’Бойл<ref>{{cite web |url=https://www.skysports.com/football/news/11095/12624633/manchester-united-appoint-andy-oboyle-as-deputy-football-director |title=Manchester United appoint Andy O'Boyle as deputy football director |publisher=Sky Sports |date=2022-05-31 |lang=en |access-date=2022-05-31 |archive-date=2022-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531101431/https://www.skysports.com/football/news/11095/12624633/manchester-united-appoint-andy-oboyle-as-deputy-football-director |deadlink=no }}</ref> |- |Техникияв директор |{{Байрахъ|GBR}} Даррен Флетчер<ref name=FD /> |- |Клубалъул секретарь |{{Байрахъ|GBR}} Ребекка Британ<ref>{{cite web|url=https://www.manchestereveningnews.co.uk/sport/football/football-news/man-utd-news-rebecca-britain-14470177|first=Samuel|last=Luckhurst|title=Manchester United appoint Rebecca Britain as club secretary|publisher=[[Manchester Evening News]]|date=2018-03-29|lang=en|access-date=2018-12-21|archive-date=2018-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180805233939/https://www.manchestereveningnews.co.uk/sport/football/football-news/man-utd-news-rebecca-britain-14470177|deadlink=no}}</ref> |- |Электронияб медиалъул директор |{{Байрахъ|USA}} Фил Линч<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com/sites/stevemccaskill/2018/09/10/how-manchester-united-sees-digital-as-the-key-to-future-commercial-success/|first=Steve|last=McCaskill|title=How Manchester United Sees Digital As the Key To Future Commercial Success|publisher=[[Forbes]]|date=2018-09-10|lang=en|access-date=2018-12-21|archive-date=2018-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20181221182553/https://www.forbes.com/sites/stevemccaskill/2018/09/10/how-manchester-united-sees-digital-as-the-key-to-future-commercial-success/|deadlink=no}}</ref> |- |Билетал ва абонементал ричиялъул директор |{{Байрахъ|GBR}} Сэм Келлехер<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/football/2018/jan/10/manchester-united-sevilla-away-fans-89-tickets-old-trafford|first=Sachin|last=Nakrani|title=Manchester United hit back at Sevilla by charging away fans £89 for tickets|publisher=[[The Guardian]]|date=2018-01-10|lang=en|access-date=2018-12-21|archive-date=2018-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20181221134658/https://www.theguardian.com/football/2018/jan/10/manchester-united-sevilla-away-fans-89-tickets-old-trafford|deadlink=no}}</ref> |- |Стадионалъул хӀинкъибукӀунгутӀиялъул системаялъул бетӀер |{{Байрахъ|GBR}} Фил Рейнфорд<ref>{{cite web|url=https://www.manchestereveningnews.co.uk/news/greater-manchester-news/manchester-united-object-planned-metrolink-9511122|first=John|last=Scheerhout|title=Manchester United object to planned Metrolink extension which would pass Old Trafford|publisher=[[Manchester Evening News]]|date=2016-10-13|lang=en|access-date=2018-12-21|archive-date=2018-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20181221182520/https://www.manchestereveningnews.co.uk/news/greater-manchester-news/manchester-united-object-planned-metrolink-9511122|deadlink=no}}</ref> |- |Фтболалъул газоналда ххалкколев |{{Байрахъ|GBR}} Энтони Синклер<ref>{{cite web|url=https://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-2887691/Sir-Alex-Ferguson-presents-best-groundsman-trophy-Tony-Sinclair-pitch-Old-Trafford.html|first=Kieran|last=Gill|title=Sir Alex Ferguson presents best groundsman trophy to Tony Sinclair on pitch at Old Trafford|publisher=[[Daily Mail]]|date=2014-12-26|lang=en|access-date=2018-12-21|archive-date=2015-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20150627044715/http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-2887691/Sir-Alex-Ferguson-presents-best-groundsman-trophy-Tony-Sinclair-pitch-Old-Trafford.html|deadlink=no}}</ref> |} === Клубалъул посолал === {{div col}} * {{Байрахъ|SRB}} [[Видич, Неманья|Неманья Видич]]<ref>{{cite web |url=https://www.independent.co.uk/sport/football/premier-league/manchester-united-news-nemanja-vidic-return-ambassadorial-role-a6948326.html |title=Nemanja Vidic returns to Manchester United in an ambassadorial role |publisher=The Independent |date=2016-03-23 |lang=en |access-date=2017-09-30 |archive-date=2017-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170703221016/http://www.independent.co.uk/sport/football/premier-league/manchester-united-news-nemanja-vidic-return-ambassadorial-role-a6948326.html |deadlink=no }}</ref> * {{Байрахъ|IRL}} [[Ирвин, Денис|Денис Ирвин]]<ref>{{cite web |url=https://www.mirror.co.uk/sport/football/news/what-manchester-united-emailed-ambassadors-13163871 |title=What Manchester United have emailed their ambassadors about Jose Mourinho |publisher=[[The Mirror]] |date=2018-08-30 |lang=en |access-date=2018-12-21 |archive-date=2018-12-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181221134647/https://www.mirror.co.uk/sport/football/news/what-manchester-united-emailed-ambassadors-13163871 |deadlink=no }}</ref> * {{Байрахъ|TRI}} [[Йорк, Дуайт|Дуайт Йорк]]<ref>{{cite web |url=https://www.independent.co.uk/sport/football/news-and-comment/manchester-united-news-dwight-yorke-donald-trump-united-states-visa-a7586461.html |title=Former Manchester United striker Dwight Yorke denied entry to the United States |publisher=The Independent |date=2017-02-17 |lang=en |access-date=2017-09-30 |archive-date=2017-08-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170802174524/http://www.independent.co.uk/sport/football/news-and-comment/manchester-united-news-dwight-yorke-donald-trump-united-states-visa-a7586461.html |deadlink=no }}</ref> * {{Байрахъ|ENG}} [[Коул, Энди|Энди Коул]]<ref>{{cite web |url=http://www.manutd.com/en/Tour2013/Tour2013News/2013/Jul/andy-cole-enjoying-tour-2013-presented-by-aon-manchester-united-ambassador-role.aspx |title=Cole enjoying club role |publisher=ManUtd.com |date=2013-07-17 |lang=en |accessdate=2015-02-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140223000300/http://www.manutd.com/en/Tour2013/Tour2013News/2013/Jul/andy-cole-enjoying-tour-2013-presented-by-aon-manchester-united-ambassador-role.aspx |archivedate=2014-02-23 |deadlink=yes }}</ref> * {{Байрахъ|ENG}} [[Невилл, Гари|Гари Невилл]]<ref>{{cite web |url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Club-News/2011/Apr/Ambassador-role-for-Neville.aspx |title=Nev's new role |publisher=ManUtd.com |date=2011-04-08 |lang=en |access-date=2015-02-21 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006070506/http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Club-News/2011/Apr/Ambassador-role-for-Neville.aspx |deadlink=no }}</ref> * {{Байрахъ|KOR}} [[Пак Чи Сон]]<ref>{{cite web |url=http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-2777656/Park-Ji-sung-appointed-Manchester-United-club-ambassador.html |title=Park Ji-sung appointed Manchester United club ambassador as retired South Korean returns to Old Trafford for Everton clash |publisher=Daily Mail |date=2014-10-02 |lang=en |access-date=2015-02-21 |archive-date=2015-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150221120655/http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-2777656/Park-Ji-sung-appointed-Manchester-United-club-ambassador.html |deadlink=no }}</ref> * {{Байрахъ|ENG}} [[Робсон, Брайан|Брайан Робсон]]<ref>{{cite web|title=Manchester United appoint Bryan Robson as global ambassador|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/premier_league/article3589934.ece|publisher=Times Online|date=2008-03-20|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612gnFJnY?url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/premier_league/article3589934.ece|archivedate=2011-08-19|accessdate=2011-04-29|deadlink=no}}</ref> * {{Байрахъ|SCO}} [[Фергюсон, Алекс|Алекс Фергюсон]]<ref>{{cite web |url=http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-2926628/Sir-Alex-Ferguson-earned-2-17million-eight-months-Manchester-United-s-global-ambassador.html |title=Sir Alex Ferguson earned more than £2m in eight months for £100,000-a-day Manchester United ambassador role and David Moyes was handed pay-off of almost £5m |publisher=Daily Mail |date=2015-01-26 |lang=en |access-date=2015-02-21 |archive-date=2015-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150221110434/http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-2926628/Sir-Alex-Ferguson-earned-2-17million-eight-months-Manchester-United-s-global-ambassador.html |deadlink=no }}</ref> * {{Байрахъ|ENG}} [[Чарльтон, Бобби|Бобби Чарльтон]]<ref>{{cite web|url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Club-News/2015/Feb/Sir-Bobby-Charlton-opens-Munich-exhibit.aspx|title=Sir Bobby opens Bayern's Munich exhibit|publisher=ManUtd.com|date=2015-02-06|lang=en|access-date=2015-02-21|archive-date=2015-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20150212082821/http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Club-News/2015/Feb/Sir-Bobby-Charlton-opens-Munich-exhibit.aspx|deadlink=no}}</ref> * {{Байрахъ|DEN}} [[Шмейхель, Петер|Петер Шмейхель]]<ref>{{cite web |url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Club-News/2012/Jul/peter-schmeichel-becomes-manchester-united-ambassador.aspx |title=New role for Schmeichel |publisher=ManUtd.com |date=2012-07-27 |lang=en |access-date=2015-02-21 |archive-date=2014-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141231183253/http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Club-News/2012/Jul/peter-schmeichel-becomes-manchester-united-ambassador.aspx |deadlink=no }}</ref> {{div col end}} == Тренерлъиялъул ва медикияб штаб == [[Файл:Erik ten Hag 2017.jpg|thumb|right|Аслив тренер [[Тен Хаг, Эрик|Эрик тен Хаг]]]] {| class="wikitable" cellpadding="3" style="text-align: center;" |- !Хъулухъ !ЦӀар |- |align="left"|Аслияв тренер |align="left"|{{Байрахъ|NED}} [[Тен Хаг, Эрик|Эрик тен Хаг]]<ref name="Erik_ten_Hag" /> |- |align="left"|Аслияв тренерасул ассистент |align="left"|{{Байрахъ|NED}} [[ван дер Гаг, Митчелл|Митчелл ван дер Гаг]]<ref name="McClaren_van_der_Gaag">{{cite web |url=https://www.skysports.com/football/news/11667/12619531/manchester-united-steve-mcclaren-and-mitchell-van-der-gaag-confirmed-as-erik-ten-hags-assistants |title=Manchester United: Steve McClaren and Mitchell van der Gaag confirmed as Erik ten Hag's assistants |publisher=[[Sky Sports]] |date=2022-05-23 |lang=en |access-date=2022-05-23 |archive-date=2022-05-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220523102058/https://www.skysports.com/football/news/11667/12619531/manchester-united-steve-mcclaren-and-mitchell-van-der-gaag-confirmed-as-erik-ten-hags-assistants |deadlink=no }}</ref> |- |align="left"|Аслияв тренерасул ассистент |align="left"|{{Байрахъ|ENG}} [[Макларен, Стив|Стив Макларен]]<ref name="McClaren_van_der_Gaag" /><!-- |- |align="left"|ТӀоцебесеб командаялъул тренерал |align="left"|{{Байрахъ|ENG}} Мартин Перт<ref>{{cite web |url=https://www.manchestereveningnews.co.uk/sport/football/football-news/man-united-news-martyn-pert-17231865 |first=Samuel. |last=Luckhurst |title=Ole Gunnar Solskjaer hails impact of new Manchester United coach Martyn Pert |publisher=Manchester Evening News |date=2019-11-10 |lang=en |access-date=2020-10-06 |archive-date=2020-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201008175606/https://www.manchestereveningnews.co.uk/sport/football/football-news/man-united-news-martyn-pert-17231865 |deadlink=no }}</ref><br>{{Байрахъ|ENG}} Эрик Рэмзи<ref>{{cite web |url=https://www.independent.co.uk/sport/football/manchester-united-new-coach-chelsea-ramsay-b1883048.html |title=Manchester United add Eric Ramsay to coaching staff |publisher=The Independent |date=2021-07-13 |lang=en}}</ref> --> |- |align="left"|Вратаразул тренер |align="left"|{{Байрахъ|ENG}} Ричард Хартис<ref name="gk_coach">{{cite web |url=https://www.manutd.com/en/news/detail/manchester-united-confirms-appointment-of-senior-goalkeeping-coach |title=Richard Hartis appointed senior goalkeeping coach |publisher=ManUtd.com |date=2019-06-22 |lang=en |access-date=2020-10-06 |archive-date=2020-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011081448/https://www.manutd.com/en/news/detail/manchester-united-confirms-appointment-of-senior-goalkeeping-coach |deadlink=no }}</ref> |- |align="left"|Вратаразул тренерасул ассисент |align="left"|{{Байрахъ|ENG}} Крейг Мосон<ref>{{cite web |url=https://www.manutd.com/en/news/detail/man-united-appoint-craig-mawson-as-new-assistant-goalkeeping-coach |title=Man Utd appoint Craig Mawson as new assistant goalkeeping coach |publisher=ManUtd.com |date=2019-12-30 |lang=en |access-date=2020-02-04 |archive-date=2020-01-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200102130723/https://www.manutd.com/en/news/detail/man-united-appoint-craig-mawson-as-new-assistant-goalkeeping-coach |deadlink=no }}</ref> |- |align="left"|23 сон тӀубачӀезул командаялъул аслияв тренер |align="left"|{{Байрахъ|ENG}} Марк Демпси<ref name=academy22>{{cite web |url=https://www.manutd.com/en/news/detail/academy-coaching-update-as-travis-binnion-promoted-and-justin-cochrane-departs |title=Academy coaching update |publisher=ManUtd.com |date=2022-06-16 |lang=en |access-date=2022-06-20 |archive-date=2022-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220619180629/https://www.manutd.com/en/news/detail/academy-coaching-update-as-travis-binnion-promoted-and-justin-cochrane-departs |deadlink=no }}</ref> |- |align="left"|23 сон тӀубачӀезул командаялъул аслияв тренерасул ассистент |align="left"|{{Байрахъ|IRL}} [[Макшейн, Пол|Пол Макшейн]]<ref name=academy22 /> |- |align="left"|18 сон тӀубачӀезул командаялъул аслияв тренер |align="left"|{{Байрахъ|IRL}} Трэвис Биннион |- |align="left"|Клубалъул академиялъул бетӀер |align="left"|{{Байрахъ|ENG}} Ник Кокс<ref>{{cite web |url=https://www.manutd.com/en/news/detail/introducing-man-utd-head-of-academy-nick-cox |title=Introducing Man Utd Head of Academy Nick Cox |publisher=ManUtd.com |date=2019-10-03 |lang=en |access-date=2020-10-06 |archive-date=2020-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201012191613/https://www.manutd.com/en/news/detail/introducing-man-utd-head-of-academy-nick-cox |deadlink=no }}</ref> |- |align="left"|ГӀолахъанаб академиялъул консультант |align="left"|{{Байрахъ|ENG}} [[Пикок, Джон|Джон Пикок]] |- |align="left"|КПДялъул тренер |align="left"|{{Байрахъ|ENG}} доктор Ричард Хокинс<ref>Ричард Хокинс хӀалтӀула «КПДялъул тренер» хӀисабалда ({{lang-en|head of human performance}}). Гьев хӀалтӀула Каррингтоналда бугеб гӀелмияб лабораториялда. Бал. ''Anatomy of the United Bench. Inside United. № 195, Oct. 2008. Pp.18-19''.</ref><ref>{{cite web|title=Richard Hawkins|url=http://www.manutd.com/en/Players-And-Staff/Coaching-Staff/Richard-Hawkins.aspx|publisher=ManUtd.com|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612gtzXPi?url=http://www.manutd.com/en/Players-And-Staff/Coaching-Staff/Richard-Hawkins.aspx|archivedate=2011-08-19|accessdate=2011-04-29|deadlink=yes}}</ref> |- |align="left"|Фитнес-тренерзаби |align="left"|{{Байрахъ|ITA}} Пауло Гаудино<br>{{Байрахъ|ENG}} Чарли Оуэн<ref>{{cite web |url=https://www.manchestereveningnews.co.uk/sport/football/football-news/man-utd-pre-season-training-16621014 |title=How Manchester United are getting their players fitter for the new season |publisher=Manchester Evening News |date=2019-07-22 |lang=en |access-date=2020-10-06 |archive-date=2020-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201009231230/https://www.manchestereveningnews.co.uk/sport/football/football-news/man-utd-pre-season-training-16621014 |deadlink=no }}</ref> |- |align="left"|Къуваталъул тренировкабазул аслияв специалист |align="left"|{{Байрахъ|ENG}} [[Клегг, Майкл|Майкл Клегг]]<ref name=jul2019>{{cite web |first=Adam. |last=Marshall |url=https://www.manutd.com/en/news/detail/more-backroom-staff-positions-at-united-confirmed |title=Michael Clegg and Ed Leng appointed to Man Utd first-team staff |publisher=ManUtd.com |date=2019-07-06 |lang=en |access-date=2020-10-06 |archive-date=2020-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201008042742/https://www.manutd.com/en/news/detail/more-backroom-staff-positions-at-united-confirmed |deadlink=no }}</ref> |- |align="left"|Спорталъул гӀелмуялъул аслияв специалист |align="left"|{{Байрахъ|ENG}} Эд Ленг<ref name=jul2019 /><!-- Оба покинули клуб в апреле 2022, когда появится информация о новых chief scouts, обновить, пока что скрыл |- |align="left"|Аслияв скаут |align="left"|{{Байрахъ|IRL}} Джим Лоулор<ref name=scout2019>{{cite web |first=Jamie. |last=Jackson |url=https://www.theguardian.com/football/2019/may/27/manchester-united-swansea-daniel-james-ole-gunnar-solskjaer |title=Manchester United start rebuilding with Daniel James on summer shopping list |publisher=[[The Guardian]] |date=2019-05-27 |lang=en |access-date=2019-07-05 |archive-date=2019-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190708102443/https://www.theguardian.com/football/2019/may/27/manchester-united-swansea-daniel-james-ole-gunnar-solskjaer |deadlink=no }}</ref> |- |align="left"|ТӀолго скаутазул бухьегалъул бетӀер |align="left"|{{Байрахъ|NED}} Марсел Баут<ref name=scout2019 />--> |- |align="left"|Аслияв европаялъулав скаут |align="left"|{{Байрахъ|ENG}} Робби Кук<ref>{{cite web|title=Moyes adds another Everton man to his backroom staff with chief scout Cooke|url=http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-2355153/David-Moyes-adds-Everton-man-backroom-staff-Manchester-United--chief-scout-Robbie-Cooke.html|publisher=Daily Mail|date=2013-07-03|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612gvIGB6?url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/What-The-Papers-Say/2008/Mar/Papers-Reds-in-for-keeper.aspx|archivedate=2011-08-19|accessdate=2013-11-05|deadlink=no}}</ref> |- |align="left"|Клубалъул врач |align="left"|{{Байрахъ|ENG}} Доктор Стив Макналли<ref>{{cite web|title=Reds appoint new club doctor|url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Football-News/2006/Jul/Reds-appoint-new-club-doctor.aspx|publisher=ManUtd.com|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612gw6H3N?url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Football-News/2006/Jul/Reds-appoint-new-club-doctor.aspx|archivedate=2011-08-19|accessdate=2011-04-29|deadlink=no}}</ref> |- |align="left"|БетӀерав физиотерапевт |align="left"|{{Байрахъ|ENG}} Нил Хаф<ref>{{cite web|title=United physio Swire retires|url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Football-News/2014/Jul/manchester-united-head-physio-rob-swire-retires-and-is-replaced-by-neil-hough.aspx|publisher=ManUtd.com|date=2014-07-04|lang=en|access-date=2014-07-04|archive-date=2014-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20140707082637/http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Football-News/2014/Jul/manchester-united-head-physio-rob-swire-retires-and-is-replaced-by-neil-hough.aspx|deadlink=no}}</ref> |} == Аслиял тренерзаби == [[Файл:Matt Busby cropped.jpg|thumb|right|126px|[[Басби, Мэтт|Мэтт Басби]] был главным тренером «Юнайтед» с 1945 по 1969 год и с 1970 по 1971 год]] {{main|Список главных тренеров ФК «Манчестер Юнайтед»}} Хадусел бетӀерал тренерзаби кӀвана цо гӀаги кӀудияб турниралда рергьизе<ref>Амма гьаниб рикӀкӀулел гьечӀо Англиялъул Суперкубокалда, гӀолохъанлъиялъул ва гьалмагълъиялъул къецазда бергьенлъаби.</ref> «Манчестер Юнайтед» клубалъул бетӀерлъуда: {| class="wikitable" |- bgcolor="#efefef" !rowspan="2"|ЦӀар !rowspan="2"|ХӀалтӀул период !colspan="7"|Показателал !rowspan="2"|Рергьарал турнирал |- !{{comment|М|Мачал}}!!{{comment|Б|Бергьарал мачал}}!!{{comment|Н|Ничьяялда хӀарал мачал}}!!{{comment|КЪ|Къарал мачал}}!!{{comment|ГКЪ|Кьабарал голазул къадар}}!!{{comment|ГБ|Реччарал голазул къадар}}!!% бергьенлъаби |- |{{nobr|{{Англиялъул байрахъ}} [[Мангнэлл, Джеймс Эрнест|Эрнест Мангнэлл]]}} |1903—1912 | 373 || 202 || 76 || 95 || 700 || 476 || 54,16 |2 [[Футболалъул лигаялъул ТӀоцебесеб дивизион|ТӀоцебесеб дивизионалъул]] чемпионазул титул, 1 [[Англиялъул футболалъул кубок|Англиялъул кубок]] |- |{{Шотландиялъул байрахъ}} [[Басби, Мэтт|сэр Мэтт Басби]] |{{comment|1945—1971|Был главным тренером с 1945 по 1969 год и с 1970 по 1971 год}} | 1141 || 576 || 266 || 299 || 2324 || 1566 || 50,48 |5 [[Футболалъул лигаялъул ТӀоцебесеб дивизион|ТӀоцебесеб дивизионалъул]] чемпионазул титул, 2 [[Англиялъул футболалъул кубок|Англиялъул кубок]], 1 [[Чемпионазул лига УЕФА|Европаялъул чемпионазул кубок]] |- |{{Шотландиялъул байрахъ}} [[Дохерти, Томми|Томми Дохерти]] |1972—1977 | 228 || 107 || 56 || 65 || 333 || 252 || 46,93 |1 [[Англиялъул футболалъул кубок|Англиялъул кубок]] |- |{{Англиялъул байрахъ}} [[Аткинсон, Рон|Рон Аткинсон]] |{{nobr|1981—1986}} | 292 || 146 || 79 || 67 || 461 || 266 || 50,00 |2 [[Англиялъул футболалъул кубок|Англиялъул кубок]] |- |{{nobr|{{Шотландиялъул байрахъ}} [[Фергюсон, Алекс|сэр Алекс Фергюсон]]}} |{{nobr|1986—2013}} | 1500 || 895 || 338 || 267 || 2769 || 1365 || 59,67 |13 [[Англиялъул Премьер-лига|Премьер-лигаялъул]] чемпионазул титул, 5 [[Англиялъул футболалъул кубок|Англиялъул кубок]], 4 [[Футболалъул лигаялъул кубок]], 2 [[Чемпионазул лига УЕФА|Чемпионазул лига УЕФА]], 1 [[УЕФАялъул кубокал бергьаразул кубок|Кубокал бергьаразул кубок]], 1 [[Суперкубок УЕФА]], 1 [[Континентаздагьоркьосеб футболалъул кубок|Континентаздагьоркьосеб кубок]], 1 [[Клубазул дунялалъул футболалъул чемпионат|Клубазул дунялалъул чемпионат]] |- |{{nobr|{{Байрахъ|Нидерландал}} [[ван Гал, Луи|Луи ван Гал]]}} |{{nobr|2014—2016}} | 103 || 54 || 25 || 24 || 158 || 98 || 52,43 | 1 [[Англиялъул футболалъул кубок|Англиялъул кубок]] |- |{{nobr|{{Байрахъ|Португалия}} [[Моуринью, Жозе|Жозе Моуринью]]}} |{{nobr|2016—2018 | 144 || 84 || 32 || 28 || 244 || 121 || 58,33 | 1 [[Футболалъул лигаялъул кубок]], 1 [[Европаялъул Лига (УЕФА)]] |} === Футболистазул рекордал === * Цо сезоналда ва киналго турнирал малъун бищун гӀемер гол кьабарав: '''46''' — [[Лоу, Денис|Денис Лоу]], сезон 1963/64 * Киналго турнирал малъун бищун гӀемер «[[хет-трик]]» гьабурав: '''18''' — [[Лоу, Денис|Денис Лоу]] ('''14''' «хет-триков» и '''4''' «покера» c 3 ноября 1962 по 17 апреля 1971)<ref>{{cite web|url=http://www.stretfordend.co.uk/realtreat/hattricks/table-law.html|title=Denis Law hat-tricks|publisher=''StretfordEnd.co.uk''|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612gxPGSA?url=http://www.stretfordend.co.uk/realtreat/hattricks/table-law.html|archivedate=2011-08-19|accessdate=2009-04-01|deadlink=no}}</ref> * Цо мачалда бищун гӀемер гол кьабарав: '''6''', цадахъаб рекорд — ** [[Халс, Гарольд|Гарольд Халс]], «[[Суиндон Таун]]» клубалда данде, [[Англиялъул футболалъул суперкубок 1911|Англиялъул суперкубок]], 25 сентябр 1911 сон ** [[Бест, Джордж|Джордж Бест]], «[[Нортгемптон Таун]]» клубалда данде, [[Кубок Англиялъул футболалъул 1969/1970|Англиялъул суперкубок]], 7 феврал 1970 сон * Бищун халатаб голазул серия Англиялъул чемпионаталда: '''10 мач''' (15 гол) — [[Ван Нистелрой, Руд|Руд ван Нистелрой]], 22 марталдаса 23 август щвезегӀан, 2003 сон * Англиялъул чемпионаталда гол беччечӀого бищун халатаб период: '''1311 минут''' — [[Ван дер Сар, Эдвин|Эдвин ван дер Сар]], 2008 с. 8 ноябралдаса 2009 соналъул 4 март щвезегӀан * Бищун хеххаб гол: '''15-леб секундаялда''' — [[Гиггз, Райан|Райан Гиггз]], «[[Саутгемптон (Футболалъулаб клуб)|Саутгемптоналда]]» данде, [[Англиялъул футболалъул чемпионат 1995/1996|Премьер-лига]], 18 ноябр 1995<ref>{{книга |заглавие=The Official Manchester United Illustrated Encyclopedia |место=London |издательство=Manchester United Books |год=2001 |isbn=0-233-99964-7 |pages=88}}</ref> * Бищун хахаб 4 гол: '''13 минут''' — [[Сульшер, Уле Гуннар|Уле Гуннар Сульшер]], против «[[Ноттингем Форест]]», [[Англиялъул Премьер-лига|Премьер-лига]], 6 феврал 1999<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/3485602.stm|author=Phil McNulty|title=The hat-trick Hall of Fame|publisher=''BBC Sport''|date=2004-02-25|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612gxs4pW?url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/3485602.stm|archivedate=2011-08-19|accessdate=2008-08-03|deadlink=no}}</ref> * Бищун гӀемер трофеял щварав (гӀолохъанаб командаялъул трофеял малъичӀого): '''34''' — [[Гиггз, Райан|Райан Гиггз]]<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/21632281 |title=Ryan Giggs at 40: The games, the goals and the gongs |date=2013-11-29 |publisher=''BBC Sport'' |lang=en |access-date=2013-12-16 |archive-date=2013-11-14 |archive-url=https://www.webcitation.org/6L85fCWY1?url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/21632281 |deadlink=no }}</ref> ==== Бищун гӀемер мачал хӀарал футболистал ==== {| class="wikitable sortable" cellpadding="3" style="text-align: center;" |- !width=40|№ !width=170|ЦӀар !width=100|Период !width=80|Мачал<ref name="stretfordend_app">{{cite web|url=http://www.stretfordend.co.uk/appearances/overall.html|title=The Top 100 appearance makers in competetive matches|publisher=''StretfordEnd.co.uk''|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612gyg5xr?url=http://www.stretfordend.co.uk/appearances/overall.html|archivedate=2011-08-19|accessdate=2011-09-21|deadlink=no}}</ref> !width=80|Голал<ref name="stretfordend_goals">{{cite web|url=http://www.stretfordend.co.uk/goalscorers/overall.html|title=All goalscorers in all competetive matches|publisher=''StretfordEnd.co.uk''|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612gz7Sdy?url=http://www.stretfordend.co.uk/goalscorers/overall.html|archivedate=2011-08-19|accessdate=2012-11-23|deadlink=no}}</ref> |- |1 |align="left"|{{Байрахъ|WAL}} {{sortname|Райан|Гиггз|Гиггз, Райан}} |1991—2014 |'''963''' |168 |- |2 |align="left"|{{Байрахъ|ENG}} {{sortname|Бобби|Чарльтон|Чарльтон, Бобби}} |1956—1973 |'''758''' |249 |- |3 |align="left"|{{Байрахъ|ENG}} {{sortname|Пол|Скоулз|Скоулз, Пол}} |1994—2011<br>2012—2013 |'''718''' |155 |- |4 |align="left"|{{Байрахъ|ENG}} {{sortname|Билл|Фоулкс|Фоулкс, Билл}} |1952—1970 |'''688''' |9 |- |5 |align="left"|{{Байрахъ|ENG}} {{sortname|Гари|Невилл|Невилл, Гари}} |1992—2011 |'''602''' |7 |- |6 |align="left"|{{Байрахъ|ENG}} {{sortname|Уэйн|Руни|Руни, Уэйн}} |2004—2017 |'''559''' |253 |- |7 |align="left"|{{Байрахъ|ENG}} {{sortname|Алекс|Степни|Степни, Алекс}} |1966—1978 |'''539''' |2 |- |8 |align="left"|{{Байрахъ|IRL}} {{sortname|Тони|Данн|Данн, Тони}} |1960—1973 |'''535''' |2 |- |9 |align="left"|{{Байрахъ|IRL}} {{sortname|Денис|Ирвин|Ирвин, Денис}} |1990—2002 |'''529''' |33 |- |10 |align="left"|{{Байрахъ|ENG}} {{sortname|Джо|Спенс|Спенс, Джо}} |1919—1933 |'''510''' |168 |} ==== Бищун гӀемер голал кьабарал хӀалел ==== {| class="wikitable sortable" cellpadding="3" style="text-align: center;" |- !width=40|№ !width=170|ЦӀар !width=100|Период !width=80|Голал<ref name="stretfordend_goals" /> !width=80|Мачал<ref name="stretfordend_app" /> !width=80|Мачалда голал |- |1 |align="left"|{{Байрахъ|ENG}} {{sortname|Уэйн|Руни|Руни, Уэйн}} |2004—2017 |'''253''' |559 |0,453 |- |2 |align="left"|{{Байрахъ|ENG}} {{sortname|Бобби|Чарльтон|Чарльтон, Бобби}} |1956—1973 |'''249''' |758 |0,328 |- |3 |align="left"|{{Байрахъ|SCO}} {{sortname|Денис|Лоу|Лоу, Денис}} |1962—1973 |'''237''' |404 |0,587 |- |4 |align="left"|{{Байрахъ|ENG}} {{sortname|Джек|Роули|Роули, Джек}} |1937—1955 |'''211''' |424 |0,498 |- |5 |align="left"|{{Байрахъ|ENG}} {{sortname|Деннис|Вайоллет|Вайоллет, Деннис}} |1953—1962 |'''179''' |293 |0,611 |- |5 |align="left"|{{Байрахъ|NIR}} {{sortname|Джордж|Бест|Бест, Джордж}} |1963—1974 |'''179''' |470 |0,381 |- |7 |align="left"|{{Байрахъ|ENG}} {{sortname|Джо|Спенс|Спенс, Джо}} |1919—1933 |'''168''' |510 |0,329 |- |7 |align="left"|{{Байрахъ|WAL}} {{sortname|Райан|Гиггз|Гиггз, Райан}} |1991—2014 |'''168''' |963 |0,174 |- |9 |align="left"|{{Байрахъ|WAL}} {{sortname|Марк|Хьюз|Хьюз, Марк}} |1983—1986<br>1988—1995 |'''163''' |467 |0,349 |- |10 |align="left"|{{Байрахъ|ENG}} {{sortname|Пол|Скоулз|Скоулз, Пол}} |1994—2011<br>2012—2013 |'''155''' |718 |0,216 |} ==== Бищун гӀемер «бакъвараб» торгӀо бугел вратарал ==== {| class="wikitable sortable" cellpadding="3" style="text-align: center;" |- !width=40|№ !width=170|ЦӀар !width=100|Период !width=80|Мачал !width=80|Ракъварал<ref>{{cite web |url=http://www.mufcinfo.com/manupag/all_clean_sheets/all_clean_sheets.html |title=Newton Heath & Manchester United goalkeeping cleansheets |publisher=MUFCInfo.com |lang=en |access-date=2016-10-19 |archive-date=2016-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161020035242/http://www.mufcinfo.com/manupag/all_clean_sheets/all_clean_sheets.html |deadlink=no }}</ref> !width=80|Ракъваразул % |- |1 |align="left"|{{Байрахъ|DEN}} {{sortname|Петер|Шмейхель|Шмейхель, Петер}} |1991—1999 |398 |'''180''' |45,2 |- |2 |align="left"|{{Байрахъ|ENG}} {{sortname|Алекс|Степни|Степни, Алекс}} |1966—1978 |539 |'''175''' |32,5 |- |3 |align="left"|{{Байрахъ|ESP}} '''{{sortname|Давид|де Хеа|де Хеа, Давид}}''' |2011—{{Жкъ}} |487 |'''165''' |33,9 |- |4 |align="left"|{{Байрахъ|ENG}} {{sortname|Гари|Бейли|Бейли, Гари}} |1978—1987 |375 |'''161''' |42,9 |- |5 |align="left"|{{Байрахъ|NED}} {{sortname|Эдвин|ван дер Сар|ван дер Сар, Эдвин}} |2005—2011 |266 |'''135''' |50,8 |- |6 |align="left"|{{Байрахъ|ENG}} {{sortname|Альфред|Стюард|Стюард, Альфред}} |1920—1932 |326 |'''96''' |29,4 |- |7 |align="left"|{{Байрахъ|ENG}} {{sortname|Гарри|Могер|Могер, Гарри}} |1903—1912 |266 |'''92''' |34,6 |- |8 |align="left"|{{Байрахъ|ENG}} {{sortname|Джек|Кромптон|Кромптон, Джек}} |1945—1956 |212 |'''67''' |31,6 |- |9 |align="left"|{{Байрахъ|ENG}} {{sortname|Рэй|Вуд|Вуд, Рэй}} |1949—1959 |208 |'''55''' |26,4 |- |10 |align="left"|{{Байрахъ|SCO}} {{sortname|Фрэнк|Барретт|Барретт, Фрэнк}} |1896—1900 |136 |'''54''' |39,7 |} == Машгьурал хӀалел == [[Файл:Bobby Charlton.jpg|thumb|right|165px|Бобби Чарльтон]] [[Файл:Denis Law.jpg|thumb|right|165px|Денис Лоу]] [[Файл:C Ronaldo.jpg|thumb|right|165px|Криштиану Роналду]] === «Меседил торгӀо» щварал === ''«Манчестер Юнайтед» клубалъе хӀалаго хадусел футболистазе щвана «[[Меседил торгӀо (France Football)|Меседил торгӀо]]»:'' * {{Шотландиялъул байрахъ}} [[Лоу, Денис|Денис Лоу]] — '''[[Меседил торгӀо France Football 1964|1964]]'''<ref>{{cite web|url=http://www.francefootball.fr/news/1964-denis-law/423375|title=1964 — DENIS LAW — UN MAGISTRAL CONTRE-PIED|publisher=''France Football''|lang=fr|archiveurl=https://www.webcitation.org/612gzZE1S?url=http://www.francefootball.fr/home.html|archivedate=2011-08-19|accessdate=2016-08-03|deadlink=no}}</ref> * {{Англиялъул байрахъ}} [[Чарльтон, Бобби|Бобби Чарльтон]] — '''[[Меседил торгӀо France Football 1966|1966]]'''<ref>{{cite web|url=http://www.francefootball.fr/news/1966-bobby-charlton/423378|title=1966 — BOBBY CHARLTON — UNE VICTOIRE D'UNE TRES COURTE TETE|publisher=''France Football''|lang=fr|archiveurl=https://www.webcitation.org/612h0HYLv?url=http://www.francefootball.fr/home.html|archivedate=2011-08-19|accessdate=2014-01-21|deadlink=no}}</ref> * {{Шималияб Ирландиялъул байрахъ}} [[Бест, Джордж|Джордж Бест]] — '''[[Меседил торгӀо France Football 1968|1968]]'''<ref>{{cite web|url=http://www.francefootball.fr/news/1968-georges-best/423383|title=1968 — GEORGE BEST — UNE VÉRITABLE ATTRACTION|publisher=''France Football''|lang=fr|archiveurl=https://www.webcitation.org/612h0sPe1?url=http://www.francefootball.fr/home.html|archivedate=2011-08-19|accessdate=2016-10-20|deadlink=no}}</ref> * {{Португалиялъул байрахъ}} [[Криштиану Роналду]] — '''[[Меседил торгӀо France Football 2008|2008]]'''<ref>{{cite web|url=http://www.francefootball.fr/news/2008-cristiano-ronaldo/423490|title=Cristiano Ronaldo, Ballon d'Or 2008|publisher=''France Football''|lang=fr|archiveurl=https://www.webcitation.org/612h1VNrC?url=http://www.francefootball.fr/|archivedate=2011-08-19|accessdate=2017-02-23|deadlink=no}}</ref> === «Меседил бутса» щварал === ''«Манчестер Юнайтед» клубалъе хӀалаго хадусел футболистазе щвана «[[Меседил бутца|Меседил бутца]]»:'' * {{Португалиялъул байрахъ}} [[Криштиану Роналду]] — '''2008''' ''(31 гол)''<ref>{{cite web|url=http://www.napit.co.uk/viewus/infobank/football/awards/european_golden_boot.php|title=European Golden Shoe|publisher=''Napit.co.uk''|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612h28ym3?url=http://www.napit.co.uk/viewus/infobank/football/awards/european_golden_boot.php|archivedate=2011-08-19|accessdate=2012-01-17|deadlink=no}}</ref> === УЕФАялъул версиялда рекъон лъагӀалил хӀалел === ''Хадур рехсарал хӀалел [[УЕФАялъул версиялда рекъон лъагӀалил клубалъулав футболист|УЕФАялъул версиялда рекъон лъагӀалил клубалъулав футболистлъун]] лъазарун рукӀана, жал «Манчестер Юнайтед» клубалъул хӀалеллъун ругеб заманаялъ:'' * {{Англиялъул байрахъ}} [[Бекхэм, Дэвид|Дэвид Бекхэм]] — '''1999'''<ref name="UEFA_awards">{{cite web|url=http://en.archive.uefa.com/competitions/supercup/news/kind=1/newsid=845325.html|title=Monaco prepares for UEFA Club Football Awards|date=2008-08-29|publisher=''UEFA.com''|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612h2q49I?url=http://en.archive.uefa.com/competitions/supercup/news/kind=1/newsid=845325.html|archivedate=2011-08-19|accessdate=2012-01-17|deadlink=yes}}</ref> * {{Португалиялъул байрахъ}} [[Криштиану Роналду]] — '''2008'''<ref name="UEFA_awards" /> === ФИФАялъул версиялда рекъон лъагӀалил хӀалел === ''Хадур рехсарал хӀалел [[ФИФАялъул лъагӀалил футболист|ФИФАялъул версиялда рекъон лъагӀалил хӀалеллъун]] лъазарун рукӀана, жал «Манчестер Юнайтед» клубалъул хӀалеллъун ругеб заманаялъ:'' * {{Португалиялъул байрахъ}} [[Криштиану Роналду]] — '''2008'''<ref>{{cite web|url=http://www.fifa.com/classicfootball/awards/playeroftheyear/winnermen.html|title=FIFA World Player|publisher=''FIFA.com''|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612h3PEvR?url=http://www.fifa.com/classicfootball/awards/playeroftheyear/winnermen.html|archivedate=2011-08-19|accessdate=2009-04-13|deadlink=no}}</ref> === Дунялалъул чемпионал === ''Хадур рехсарал хӀалел [[Дунялалъул футболалъул чемпионат|дунялалъул чемпионаллъун]] рахъана, жал «Манчестер Юнайтед» клубалъул хӀалеллъун ругеб заманаялъ:'' * {{Англиялъул байрахъ}} [[Чарльтон, Бобби|Бобби Чарльтон]] — [[Чемпионат мира футболалъул 1966|1966]]<ref name="WC_champions">{{cite web|url=http://www.planetworldcup.com/CUPS/1966/squad_eng66.html|title=England's World Cup squad 1966|publisher=''Planet World Cup''|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612h3y9aG?url=http://www.planetworldcup.com/CUPS/1966/squad_eng66.html|archivedate=2011-08-19|accessdate=2016-03-14|deadlink=no}}</ref> * {{Англиялъул байрахъ}} [[Стайлз, Нобби|Нобби Стайлз]] — [[Дунялалъул футболалъул чемпионат 1966|1966]]<ref name="WC_champions" /> * {{Англиялъул байрахъ}} [[Коннелли, Джон|Джон Коннелли]] — [[Дунялалъул футболалъул чемпионат 1966|1966]]<ref name="WC_champions" /> * {{Франциялъул байрахъ (1976-2020)}} [[Погба, Поль|Поль Погба]] — [[Дунялалъул футболалъул чемпионат 2018|2018]]<ref>{{cite web|url=http://www.planetworldcup.com/CUPS/2018/squad_fra18.html|title=France's World Cup squad 2018|publisher=''Planet World Cup''|lang=en|access-date=2019-08-15|archive-date=2019-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20190815083846/http://www.planetworldcup.com/CUPS/2018/squad_fra18.html|deadlink=no}}</ref> === Европаялъул чемпионал === ''Хадур рехсарал хӀалел [[Европаялъул футболалъул чемпионат|Европаялъул чемпионаллъун]] рахъана, жал «Манчестер Юнайтед» клубалъул хӀалеллъун ругеб заманаялъ:'' * {{Даниялъул байрахъ}} [[Шмейхель, Петер|Петер Шмейхель]] — [[Чемпионат Европы футболалъул 1992|1992]]<ref>{{cite web|url=http://www.rsssf.com/tables/92e-full.html|title=European Championship 1992 - Final Tournament - Full Details|publisher=''RSSSF.com''|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612h4YpR3?url=http://www.rsssf.com/tables/92e-full.html|archivedate=2011-08-19|accessdate=2014-02-22|deadlink=no}}</ref> * {{Франциялъул байрахъ (1976-2020)}} [[Бартез, Фабьен|Фабьен Бартез]] — [[Европаялъул футболалъул чемпионат 2000|2000]]<ref>{{cite web|url=http://www.rsssf.com/tables/00e-final.html|title=European Championship 2000 - Full Details Final Tournament|publisher=''RSSSF.com''|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612h50C7H?url=http://www.rsssf.com/tables/00e-final.html|archivedate=2011-08-19|accessdate=2010-07-30|deadlink=no}}</ref> === 100 Футболалъулаб лигаялъул легенда === ''Хадур рехсарал «Манчестер Юнайтед» клубалъул хӀалел [[100 Футболалъулаб лигаялъул легенда]]базул сияхӀалда журан руго<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/sport/football/144986.stm|title=Sport: Football Legends list in full|publisher=BBC News|date=1998-08-05|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DpEqj7vC?url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/sport/football/144986.stm|archivedate=2013-01-21|accessdate=2012-12-06|deadlink=no}}</ref>: {{col-begin}} {{col-4}} * {{Байрахъ|Англия}} [[Робсон, Брайан|Брайан Робсон]] * {{Байрахъ|Англия}} [[Стайлз, Нобби|Нобби Стайлз]] * {{Байрахъ|Англия}} [[Тейлор, Томми|Томми Тейлор]] * {{Байрахъ|Англия}} [[Чарльтон, Бобби|Бобби Чарльтон]] {{col-4}} * {{Байрахъ|Англия}} [[Эдвардс, Дункан|Дункан Эдвардс]] * {{Байрахъ|Шималияб Ирландия}} [[Бест, Джордж|Джордж Бест]] * {{Байрахъ|Шотландия}} [[Лоу, Денис|Денис Лоу]] * {{Байрахъ|Дания}} [[Шмейхель, Петер|Петер Шмейхель]] {{col-4}} * {{Байрахъ|Ирландия}} [[Джайлз, Джонни|Джонни Джайлз]] * {{Байрахъ|Ирландия}} [[Кэри, Джонни|Джонни Кэри]] * {{Байрахъ|Ирландия}} [[Макграт, Пол|Пол Макграт]] {{col-4}} * {{Байрахъ|Уэльс}} [[Гиггз, Райан|Райан Гиггз]] * {{Байрахъ|Уэльс}} [[Мередит, Билли|Билли Мередит]] * {{Франциялъул байрахъ (1976-2020)}} [[Кантона, Эрик|Эрик Кантона]] {{col-end}} === Англиялъул футболалъул реццалъул залалъул членал === ''Хадур рехсарал «Манчестер Юнайтед» клубалъул хӀалел [[Англиялъул футболалъул реццалъул зал]]алда жанир рачун руго<ref name="FLHOF">{{cite web |url=https://www.nationalfootballmuseum.com/explore-the-museum/hall-of-fame/ |title=Hall of Fame |publisher=''National Football Museum'' |lang=en |accessdate=2021-10-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070811001406/http://www.nationalfootballmuseum.com/halloffame.htm |archivedate=2007-08-11}}</ref>: {{col-begin}} {{col-4}} * {{Байрахъ|Англия}} [[Андерсон, Вив|Вив Андерсон]] * {{Байрахъ|Англия}} [[Бекхэм, Дэвид|Дэвид Бекхэм]] * {{Байрахъ|Англия}} [[Инс, Пол|Пол Инс]] * {{Байрахъ|Англия}} [[Невилл, Гари|Гари Невилл]] * {{Байрахъ|Англия}} [[Оуэн, Майкл|Майкл Оуэн]] * {{Байрахъ|Англия}} [[Робертс, Чарли|Чарли Робертс]] * {{Байрахъ|Англия}} [[Робсон, Брайан|Брайан Робсон]] {{col-4}} * {{Байрахъ|Англия}} [[Скоулз, Пол|Пол Скоулз]] * {{Байрахъ|Англия}} [[Стайлз, Нобби|Нобби Стайлз]] * {{Байрахъ|Англия}} [[Уилкинс, Рэй|Рэй Уилкинс]] * {{Байрахъ|Англия}} [[Фердинанд, Рио|Рио Фердинанд]] * {{Байрахъ|Англия}} [[Чарльтон, Бобби|Бобби Чарльтон]] * {{Байрахъ|Англия}} [[Шерингем, Тедди|Тедди Шерингем]] * {{Байрахъ|Англия}} [[Эдвардс, Дункан|Дункан Эдвардс]] {{col-4}} * {{Байрахъ|Шималияб Ирландия}} [[Бест, Джордж|Джордж Бест]] * {{Байрахъ|Ирландия}} [[Джайлз, Джонни|Джонни Джайлз]] * {{Байрахъ|Ирландия}} [[Ирвин, Денис|Денис Ирвин]] * {{Байрахъ|Ирландия}} [[Кин, Рой|Рой Кин]] * {{Байрахъ|Ирландия}} [[Макграт, Пол|Пол Макграт]] * {{Байрахъ|Дания}} [[Шмейхель, Петер|Петер Шмейхель]] {{col-4}} * {{Байрахъ|Шотландия}} [[Лоу, Денис|Денис Лоу]] * {{Байрахъ|Шотландия}} [[Стракан, Гордон|Гордон Стракан]] * {{Байрахъ|Уэльс}} [[Гиггз, Райан|Райан Гиггз]] * {{Байрахъ|Уэльс}} [[Мередит, Билли|Билли Мередит]] * {{Байрахъ|Уэльс}} [[Хьюз, Марк|Марк Хьюз]] * {{Франциялъул байрахъ (1976-2020)}} [[Кантона, Эрик|Эрик Кантона]] {{col-end}} == ХӀужаби == {{МугъчӀваял|30em|refs=<!-- <ref name="assistants">{{cite web |url=https://www.manutd.com/en/news/detail/jose-mourinho-says-pre-season-is-key-for-new-coaches |title=Jose Mourinho says pre-season is key for new coaches |publisher=ManUtd.com |date=2018-07-19 |lang=en |access-date=2018-07-19 |archive-date=2018-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180719164600/https://www.manutd.com/en/news/detail/jose-mourinho-says-pre-season-is-key-for-new-coaches |deadlink=no }}</ref>--> }} == Адабият == {{refbegin}} * {{книга |автор=Andrews, David L. |заглавие=Manchester United: A Thematic Study |год=2004 |издательство=Routledge |город=London |isbn=0-415-33333-4}} * {{книга |автор=Barnes, Justyn; Bostock, Adam; Butler, Cliff; Ferguson, Jim; Meek, David; Mitten, Andy; Pilger, Sam; Taylor, Frank OBE; Tyrrell, Tom |заглавие=The Official Manchester United Illustrated Encyclopedia |год=2001 |издание=3rd |издательство=Manchester United Books |город=London |isbn=0-233-99964-7}} * {{книга |автор=Bose, Mihir |заглавие=Manchester Disunited: Trouble and Takeover at the World's Richest Football Club |год=2007 |издательство=Aurum Press |город=London |isbn=1-84513-121-5}} * {{книга |автор=Hamil, Sean; Chadwick, Simon; Arth, David |заглавие=International Cases in the Business of Sport |год=2008 |издательство=Butterworth-Heinemann |город=Oxford |isbn=978-0-7506-8543-6 |часть=Case 9: Manchester United: the commercial development of a global football brand}} * {{книга |автор=James, Gary |заглавие=Manchester: A Football History |издательство=James Ward |город=Halifax |год=2008 |isbn=978-0-9558127-0-5}} * {{книга |автор=Murphy, Alex |заглавие=The Official Illustrated History of Manchester United |ссылка=https://archive.org/details/officialillustra0000unse |издательство=Orion Books |год=2006 |город=London |isbn=0-75287-603-1}} * {{книга |автор=Shury, Alan; Landamore, Brian |заглавие=The Definitive Newton Heath F.C |издательство=SoccerData |год=2005 |isbn=1-899468-16-1}} * {{книга |автор=Tyrrell, Tom; Meek, David |заглавие=The Hamlyn Illustrated History of Manchester United 1878–1996 |год=1996 |издание=5th |издательство=Hamlyn |город=London |isbn=0-600-59074-7}} * {{книга |автор=White, Jim |заглавие=Manchester United: The Biography |ссылка=https://archive.org/details/manchesterunited0000whit_w8i5 |год=2008 |издательство=Sphere |место=London |isbn=978-1-84744-088-4}} * {{книга |автор=White, John |заглавие=The United Miscellany |издание=2nd |год=2007 |издательство=Carlton Books |город=London |isbn=978-1-84442-745-1}} {{refend}} == РегӀелал == {{Навигация}} * [https://www.manutd.com/ Клубалъул расмияб сайт]{{ref-en}}{{ref-ar}}{{ref-es}}{{ref-zh}}{{ref-ko}}{{ref-fr}}{{ref-ja}} * [http://www.mufcinfo.com/ Клубалъул, хӀалезул ва сезоназул статистика]{{ref-en}} * [https://www.premierleague.com/clubs/12/Manchester-United/overview Манчестер Юнайтед] [[Англиялъул Премьер-лига|Премьер-лигаялъул]] сайталда{{ref-en}} * [https://www.imust.org.uk/ Manchester United Supporters' Trust]{{ref-en}} * {{Finance links | symbol = MANU | sec_cik = MANU | google = NYSE:MANU | yahoo = MANU | bloomberg = MANU:US | reuters = MANU | nasdaq = MANU }} {{КЪР}} {{Манчестер Юнайтед}} {{Англиялъул Премьер-лига}} [[Категория:Англиялъул футболалъулал клубал]] [[Категория:ФК «Манчестер Юнайтед»| ]] s3bvvx632sy0oy0dc5xfouakt71actq 0 18667 101257 100124 2026-09-07T13:00:53Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101257 wikitext text/x-wiki {{Хъвадарухъан|жанр=}} [[Категория:Персоналии по алфавиту]] [[Категория:Писатели по алфавиту]] [[Категория:Википедия:Статьи о писателях без портретов]] [[Категория:Статьи о писателях без ссылки на Викитеку]] МухӀамад АхӀмадович АхӀмадов гьавуна Гъуниб районалъул Гьонода росулӀ 1955 соналъ 13 ноябралда. Дагъистаналъул халкъияв поэт. 1979 соналъ тӀокӀлъиялда лӀугӀизабуна Москваялъул М.Горькил цӀаралда бугеб Литературияб институт. Институт лӀугӀун хадув хӀалтӀана Хъвадарухъабазул Союзалъул правлениялъул секретарьлъун, литературиял журналазул жавабияв секретарьлъун, аваразул хъвадарухъабазул секциялъул нухмалъулевлъун. ГьабсагӀат хӀалтӀулев вуго Дагъистаналъул Хъвадарухъабазул союзалъул председательлъун. МухӀамад АхӀмадов ккола Россиялъул Хъвадарухъабазул союзалъул сопредседатель, Халкъалда гьоркьосеб Хъвадарухъабазул союзалъул исполкомалъул член. ШагӀирас хъвана «Хасалихълъидул сагӀат», «Заманаялъул балладаби», «КучӀдул», «Шагьаралъул кучӀдул», «Сонал», «Жугьа», «Поэт», «ШагӀирги ватӀанги», «Балъголъидул сагӀат», «ХъахӀаб рас», «Какги кечӀги», «Рокьул апараг», «Классиказул цӀваби», «ГӀазу балеб буго» абурал тӀахьал. Гьел тӀахьал рахъана Москваялдаги, МахӀачхъалаялдаги, Волгоградалдаги. МухӀамад АхӀмадов ккола Россиялъул КӀудияб Литературияб премиялъул, Дагъистаналъул Пачалихъияб премиялъул, Халкъалда гьоркьосеб Расул ХӀамзатовасул цӀаралда бугеб премиялъул лауреат. Адабият ва маданият цебетӀезабиялъулӀ лъураб кӀудияб бутӀаялъулӀ гьесие кьун руго М.Ю.Лермонтовасул, С.А.Пушкинил, М.А.Шолоховасул медалал. МухӀамад АхӀмадовас авар мацӀалде руссинаруна А.С.Пушкинил, М.Ю. Лермонтовасул, С.Есенинил, А.Блокил, Н.Рубцовасул, Ю.Кузнецовасул, О.Чухонцевасул ва цогидалги гӀурусазул поэтазул асарал, шигӀрабазулги шагӀирзабазулги хӀакъалъулӀ хъвараб буго шагӀирасул гьаб цӀияб тӀехьги. [[Категория:Алфавиталда рекъон гӀадамазул сияхӀ]] t0iw84qkm5uic3ag6ewdly40w5i6fes 0 18958 101305 100350 2026-09-07T13:08:53Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101305 wikitext text/x-wiki [[Файл:СагӀид Ордашов.jpg|мини|СагӀид Ордашов]] '''Ордашов СагӀид МухӀамадович''' (''гьав.'' 1963 аб. соналъул 20 аб. маялда, Гумбет район, ИчичӀали) — [[аварал|авар]] шагӀир. == Биография == Ордашов СагӀид МухӀамадович — (гьав. 1963 аб. соналъул 20 аб. маялда Гумбет районалъул ИчичӀали росулӀ) учителасул хъизаналда. Щуго вас ва цо яс рукӀараб хъизаналда, гьев вукӀана бищун кӀудияв<ref>[https://www.livelib.ru/book/1006289758-rekel-ahi-sagid-ordashov РекӀел ахӀи - СагӀид Ордашов]</ref>. 1972 аб. соналъ росдал байбихьул школаги лӀугӀизабун хадув, ункъабилеб ва щуабилеб классазда цӀалана мадугьалихъ бугеб Болъихъ районалъул КӀижани росдал 8 сонилаб школалда. 1974 аб. соналъул ноябрьалда мугӀрузул росабалъ ккараб ракьбагъариялъулаб хӀасилалда анлъабилеб классалде цӀализе витӀана Хасавюрт районалъул Аксай росдал гьоркьохъеб школа-интернаталде<ref>[https://dagpravda.ru/kultura/vstrecha-u-tvorcheskogo-kamina/ Встреча у творческого камина]</ref>. 1977 аб. соналъ Аксаялда 8 го классги лӀугӀизабун 9 аб. классалда цӀалана Гумбет районалъул МелъелтӀа росдал гьоркьохъеб школалда ва 10 аб. классалда цӀализе тӀадвуссана Аксаялде. 1979 аб. соналъ Аксаялъул гьоркьохъеб школаги лӀугӀизабун цӀализе лӀугьана ва багӀараб дипломалда. 1981 аб. соналъ МахӀачхъалаялда лӀугӀизабуна техническое училищеги. Гьелдаса хадуб хӀалтӀизе лӀугьана МахӀачхъалаялъул ХӀажиевасул цӀаралда бугеб заводалде слесарь-ремонтниклъун. 1982 - 84 аб. Соназ Советияб Армиялда рагъулаб хъулухъги тӀобан тӀадвуссана ва хӀалтӀизе лӀугьана ИчичӀали росдал библиотекаялъул заведующийлъун. Гьебго заманалда цадахъго вукӀана росдал советалъул депутатлъун ва советалъул председателасул зам.лъунги. Гьеб гуребги СагӀидил буго пахьул устӀарлъиялъул махщелги. Гьес гьарулаан батӀи-батӀиял формабазул гӀертӀал ва гулгунал<ref>[https://stihi.ru/2020/11/23/880]</ref>. 1988-аб. соналъ СагӀидица хъизан гьабуна ва гӀумру гьабизе вахъана Хасавюрт районалъул цӀияб ИчичӀали росулъе. СагӀидица кучӀдул хъвазе байбихьана армиялда вугеб мехалъго, гьев вукӀана СКВО ялъул "Красное знамя" газеталъул внештатный корреспондентлъунги, газеталде рахъулаан гӀурус мацӀалда хъварал кучӀ дул ва макъалаби. Рахъана СагӀидил батӀи-батӀиял соназ хъварал кучӀдул батӀи-батӀиял газетазде ва "Гьудуллъи" журналалде. ГьабсагӀаталда СагӀидица гӀумру гьабулеб буго Хасавюрт районалъул цӀияб ИчичӀали росулӀ. Гьесул вуго кӀиго васги, кӀиго васасул васги. СагӀидил хӀакъалъулӀ абуни, гьев гуро адабияталде гьанже вачӀарав чи. Гьев вуго школалда цӀалулеб заманалдаго кучӀдулги макъалабиги газет-журналазда рахъарав, адабияталъулгун гьудуллъи ккурав, гӀакъилаб каламалъул, камилаб пикруялъул, цӀаралдаги яхӀалдаги хӀур хъвазе течӀев, гӀадамазде бугеб рокьуца керен цӀурав чи<ref>[https://stihi.ru/avtor/avarpoet Авар шагӀир]</ref>. == МугъчӀваял == {{мугъчӀваял}} 8ofqrv1qaebz3objjsss1ji4fysx8qw 0 18959 101047 99434 2026-09-07T12:22:02Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101047 wikitext text/x-wiki {{Хъвадарухъан |цӀар =ГъазимухӀамадов АмирхӀамзал ИсмагӀил |оригинал_цӀар = Исмаил Газимагомедов |код =ru |сурат = |сурат_кӀодолъи = |сурат_цоги = |гъоркьхъвай = |гъоркьхъвай = |жинс = |гьавидал_цӀар = |гьайидал_цӀар = |тӀокӀцӀар = |тӀубараб_цӀар = |гьавуна =30.9.1967 |гьаюна = |гьавураб_бакӀ =[[Къеди]], [[ДАССР]] |гьаюраб_бакӀ = |хвана = |хвараб_бакӀ = |вукъараб_бакӀ = |юкъараб_бакӀ = |ватӀанчилъи ={{СССР}}→<br>{{Флагификация|Россия}} |миллат = аварав |эмен = |эбел = |лъади = |рос = |лъимал = |альма_матер = Россиялъул правоялъул академия |пиша =тарихчи, журналист |гьунаралъул_сонал =1996—{{жкъ}} |мазгьаб = |жанр =публицистика, монография, биография |асаразул_мацӀ =[[ГӀурус мацӀ|гӀурус]], [[Авар мацӀ|авар]] |машгьурал_асарал = |дебют = |премиял = |шапакъатал = |автограф = |гъулбас = |website = |сайт = |lib =http://lib.ru/gazimagomedov/ |викитека = |викигъамас = |викицитата = }} '''ГъазимухӀамадов Ами́рхӀамзал ИсмагӀил''' ({{lang-ru|Исмаил Газимагомедов}}; гьав. [[30 сентябрь|30 сентябралъ]] [[1967 сон]]алъ, [[Къеди]]) — [[аварал|авар]] ва [[Дагъистан|дагъистанияв]] тарихчи, журналист, [[хъвадарухъан]]<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://orientjournal.ru/vyshla-novaya-kniga-istorika-ismaila-gazimagomedova-kedi-i-kedinczy/|title=Вышла новая книга историка Исмаила Газимагомедова: «Кеди и кединцы»|website=ORIENT {{!}} Новости, события, истории|date=2022-09-28|access-date=2023-07-21}}</ref>. Чанго монографиялъул ва нусго макъалаялъул автор. == Биография == ИсмагӀил ГъазимухӀамадов гьавуна авар хъизаналда [[30 сентябрь|30 сентябралъ]] [[1967 сон]]алъ [[ДАССР]]алъул [[ЦӀумада мухъ]]алъул [[Къеди]] росулӀ. [[1985 сон]]алъ лугӀинабуна Къеди росдал школа. Жеги гӀолохъанго байбихьана казиятазда макъалаби хъвазе. 2000-абилел соназдаса нахъе хӀалтӀана ва хӀалтӀулев вуго росдал ва районалъул депутат хӀисабалда<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ideputat.er.ru/user/207698|title=Газимагомедов Исмаил Амиргамзаевич|website=Избиратель - Депутат|access-date=2023-07-21}}</ref>. [[2011 сон]]алда лӀугӀинабуна [[Россия]]лъул правоялъул академия ([[МахӀачхъала]]). [[2014 сон]]алдаса нахъе байбихьана [[Авар нуцаллъи|авар тарихалда]] сверухъ ва хасго [[Ункъракь]]алъул хӀакъалъул макъалаби ва тӀахьал къватӀир реччазе<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://avariya.wixsite.com/kedy/single-post/2016/02/05/книга-правители-ункратля-и-киялала|title=Книга "Правители Ункратля и Киялала". Первая часть. История.|website=kedy|date=2016-02-05|access-date=2023-07-21}}</ref>. == Библиография == * {{публикация|книга | автор = [[ГъазимухӀамадов, АмирхӀамзал ИсмагӀил|ГъазимухӀамадов И. А.]] | заглавие = Правители Ункратля и Киялала | ссылка = https://proza.ru/2016/03/25/2190 | вид = [[монография|моногр]]. | ответственный = | издание = | место = МахӀачхъала | издательство = [[Эпоха (издательство)|Изд-во Эпоха]] | год = 2015 | страниц = 268 | страниц б/н = б/н 4 | тираж = 1500 | ref = ГъазимухӀамадов }} * {{публикация|книга | автор = [[ГъазимухӀамадов, АмирхӀамзал ИсмагӀил|ГъазимухӀамадов И. А.]] | заглавие = Кеди и Кединцы | ссылка = | вид = [[монография|моногр]]. | ответственный = | издание = | место = МахӀачхъала | издательство = [[Эпоха (издательство)|Изд-во Эпоха]] | год = 2022 | страниц = 736 | страниц б/н = б/н 4 | тираж = 1000 | ref = ГъазимухӀамадов }} * {{публикация|книга | автор = [[ГъазимухӀамадов, АмирхӀамзал ИсмагӀил|ГъазимухӀамадов И. А.]] | заглавие = Абдурахим из Саситли - Борьба длиною в жизнь | ссылка = | вид = [[монография|моногр]]. | ответственный = | издание = | место = МахӀачхъала | издательство = | год = 2014 | страниц = 260 | страниц б/н = б/н 4 | тираж = 5000 | ref = ГъазимухӀамадов }} * {{публикация|книга | автор = [[ГъазимухӀамадов, АмирхӀамзал ИсмагӀил|ГъазимухӀамадов И. А.]] | заглавие = «ВЕЛИКИЙ ПУТЬ НАРОДОВ». Шелковый путь по горам Дагестана, Чечни и Ингушетии. | ссылка = | вид = [[монография|моногр]]. | ответственный = | издание = | место = МахӀачхъала | издательство = | год = 2023 | страниц = 56 | страниц б/н = б/н 4 | тираж = 1000 | ref = ГъазимухӀамадов }} == ХӀужаби == {{хІужаби}} == РегӀелал == * {{lib.ru|http://lib.ru/gazimagomedov/}} * [https://ismail2011.livejournal.com/ Живой Журнал]. ИсмагӀил ГъазимухӀамадов * [https://proza.ru/2014/06/14/1149 Проза.ру сайталда гьумер] [[Категория:Авар тарихчагӀи]] [[Категория:Авар хъвадарухъаби]] [[Категория:Журналистал]] 1cqmzxdvsncc169twa6xftlhbrt3rr2 0 19359 101322 93156 2026-09-07T13:11:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101322 wikitext text/x-wiki {{Цогидал магӀнаби|Сивухъ}} {{ЧӀБ+Россия |статус=Росу |авар_цӀар= Сивухъ |сурат= |сураталда_гъоркьхъвай= Росдал сурат |CoordAddon = type:city_region:RU |икълим=Дагъистан |мухъ=Хасавхъала мухъ |поселениялъул_тайпа=Росдал поселение |поселение=Сивухъ росу |бетӀерасул_тайпа=БетӀер |бетӀер=Садудинилазул Дарбишил МухӀамад |халкъ={{Халкъалъул къадар | Сиух (Хасавюртовский район) |тр| Регион = Дагъистан}} |рикӀкӀараб_сон= {{Халкъалъул къадар | Сиух (Хасавюртовский район) |с | Регион = Дагъистан}} |миллияб_гӀуцӀи=[[Аварал]]-[[кӀкӀаралал]] |дин=[[Бусурбаби]] ([[сунниял]]) |этнохороним=сахъав, сахъай, сахъал сиведерав, сиведерай, сиведера |почалъул_индекс=368037 |цифрабазул_идентификатор= |цифрабазул_идентификатор2= |сайт=http://sivukh.e-dag.ru/ |lat_deg=43|lat_min=24|lat_sec=35|lon_deg=46|lon_min=36|lon_sec=08|оригинал_цӀар={{lang-kpt|Сиводи}},{{lang-av|Сивухъ}}|поселение_таблоялда=Сивухъ (Хасавхъала мухъ){{!}}росу Сивухъ|конфессионалияб_гӀуцӀи=[[Ислам|Бусурбаби]] [[(сунниял)]]|цересел_цӀарал={{lang-kum|Салах-отар}}|кьучӀ_лъей=1957|гӀатӀилъи=29,75|сурат_гъоркьхъвай=Росдал байбихьи|жанисеб_бикьи=Авалал|тӀоцебесеб_рехсей=1953|сайталъул_мацӀ=ru|ЧӀБ_централъул_борхалъи=30}} '''Сивухъ''' (лъар. ''Салах-отар)'' '''''—''''' росу Хасав мухъалда. == Тарих == 1921 соналъ большевиказ росуги тӀагӀинабун, халкъ гочинабун букӀана [[ГӀандал мухъ|ГӀандал мухъалде]]. 1953 соналъ сахъал рахъинаруна гьанжесеб [[Хасавхъала мухъ|Хасавхъала мухъалде]], гьениб гӀуцӀана [[Сивухъ]] росу. <references /> == Демография == {{ Халкъалъул къадар | Сиух (Хасавюртовский район) | Регион = Дагъистан }} {{ Халкъалъул къадар | Сиух (Хасавюртовский район) | график | Регион = Дагъистан }} ; РосулӀ гӀумру тӀобалел руго аваразул субэтнос [[кӀкӀаралал]] == МугъчӀваял == mg7skexvg8vu40chy3s9kf8zm3f89j6 0 19406 101376 94227 2026-09-07T13:20:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101376 wikitext text/x-wiki '''Ху́ндерил сверел''', гьединго '''гьоркьохъеб''' яги '''централаб'''{{Sfn|МикагӀилилазул|1959|p=483}} — [[авар мацӀ|авар мацӀалъул]] [[Авар свералаби|диалект]], жиб хьондасеб тӀадгаруде гъорлӀе унеб [[БакътӀерхьул сверел|бакътӀерхьулги]] [[Бакъаккул сверел|бакъаккулги сверелалда]] цадахъ. Ккола батӀи-батӀиял гаргаразул конгламератлъун, жиб тӀибитӀун бугеб [[Авария|Централаб Авариялда]]: аслияб куцалъ [[Хунзахъ мухъ|Хунзахъги]] [[Онсоколо мухъ|Онсокологи]] мухъазда, гьединго гьезулгун гӀорхъоде кколел [[Бакълъул мухъ|Бакълъул мухъалъул]] цо-цо росабалӀги. Гьелъ гъорлӀе бачунеб конгламерат бикьизе бегьула ''магӀарулги'', ''нахъахьиндалги'', ''хьи́ндалги'' гаргаразде. ГӀемериселъ жиб [[болмацӀ|болмацӀалъулги]] [[Авар мацӀ|стандартмацӀалъулги]] кьоччӀокь бугилан рикӀкӀунеб хундерил сверел буго авар мацӀалъул жибго жиндаго чӀараб сверел, лексикаги морфологияги стандарталде цӀакъ гӀагараб, фонетика абуни батӀияб. Рагьукъазул стандарталъулго гӀадинаб система букӀаго, хундерил сверелалда буго гӀатӀидаб рагьаразул система, жиндица халаталги назаллъаралги рагьарал, гьединго полифтонгал гъорлӀе рачунеб. ГӀатӀидго данчӀвала рагӀабазулӀ ва га́рулӀ классиял ва гьезда релълъарал рагьукъал тӀагӀин, гьеб буго кинабниги стандарталдаса батӀалъиялъул кьучӀда бугеб феноменон. == ТӀибитӀи == Хундерил сверел тӀибитӀун буго [[Авария|Централаб Авариялда]], аслияб куцалъ [[Онсоколо мухъ|Онсокологи]] [[Хунзахъ мухъ|Хунзахъги]] мухъазда. Бакъдасеб рахъалда элъул ареалалъул гӀурхъи буго [[Шамилил мухъ|Шамилил мухъалда]], гьениб диалекталда кӀалъалеб лъабго росу буго: [[ДатунатӀа]], [[Къваниб]], [[НитӀаб]]. Гьениса тӀадехун бугеб Хунзахъ мухъалъул киналниги росаби руго эб свералида кӀалъалел, жал [[Бакъаккул сверел|бакъаккул свералида]] кӀалъалел [[ГьитӀинаб ГьоцӀалӀ]], [[КӀудияб ГьоцӀалӀ]], [[ТӀагьада]], [[Уздалросу|Уздалросо]], [[ХъахӀикӀкӀал]] хутӀизегӀан. Онсоколо мухъалъул кӀиго росу — [[Рихьуни]] (жубараб сверел) ва [[ГьаракӀуни]] (бакъаккул сверел) — хутӀизегӀан киналго ккола хундерил свералида кӀалъалеллъун. Гьединго хундерил сверел буго [[Бакълъул мухъ|Бакълъул мухъалъул]] [[Игьали|Игьалиги]], [[Гьарадерихъ росдал бо|Гьарадерихъги]]. == Жанисеб рикьи == Хундерил сверел унгоги буго жидеда гаргаразул конгламерат. Гаргарал руго цоцаде цӀакъ гӀагарал, жидер цо-цо хаслъи бугел, кӀалъалелъул гьел риччӀула, хӀо цоялъул цогиялдаса батӀалъи букӀинги лъала. Жидер фонетикияб батӀалъуда рекъон, гьел гаргарал рикьизе бегьула лъабиде: * '''МагӀарул''' — [[Хунзахъ тӀалъи|Хунзахъ тӀалъул]] росабазул гаргарал (жалго хундерилги хӀебдалазулги), гьанибего хъвазе бегьула Гьарадерихъ росдалги; * '''Нахъахьиндал''' — [[Хунзахъ мухъ|Хунзахъ мухъалъул]] бакътӀерхьуда ругел росабазул гаргарал. * '''Хьи́ндал''' — [[Авар гӀор|Авар гӀорккун]] ругел [[Онсоколо мухъ|Онсоколо мухъалъул]]ги ва [[Бакълъул мухъ|Бакълъул мухъалъул]] [[Игьали]] росдалги гаргарал. == Фонология == === Рагьарал === {| class="wikitable" style="float:right; margin-left:0.8em; clear:right;" ! rowspan="2" |Борхи ! colspan="3" |Кьер |- | class="bright" |[[Цебесеб рагьараб|Цересел]] | class="bright" |[[БакьулӀеб рагьараб|БакьулӀел]] | class="bright" |[[Нахъисеб рагьараб|Нахъисел]] |- | align="left" class="bright" |[[ТӀасияб рагьараб|ТӀасиял]] | align="center" | {{IPAplink|i}}, {{IPA|iː}} | align="center" | | align="center" | {{IPAplink|u}}, {{IPA|uː}} |- | align="left" class="bright" |[[ТӀад-гьоркьохъеб рагьараб|ТӀал-гьоркьохъел]] | align="center" | {{IPAplink|e}}, {{IPA|eː}} | align="center" | | align="center" | {{IPAplink|o}}, {{IPA|eː}} |- | align="left" class="bright" |[[Гъоркьияб рагьараб|Гъоркьиял]] | align="center" | | align="center" | {{IPAplink|ä}}, {{IPA|äː}} | align="center" | |} Хундерил свералида буго стандартмацӀалде данде ккун дагьабги гӀатӀидаб [[рагьарал|рагьаразул]] система, жиндица гъорлӀе рачунеб халатал рагьаралги, дифтонгалги. Цо-цо гаргаразулӀ дандчӀвала назалиял рагьаралги, назалиял дифтонгалги. Хундерил свералил рагьаразул системалъулӀ цӀикӀкӀаниселъ данчӀвала тӀасиял, яги рорхатал рагьарал {{IPA|/i, u/}}. Гьединлъидал гьел ккола удулел, ''У'' гьаракь абулел, бакъдасел свералаби гӀадин. Руго гаргарал тӀад-гьоркьохъеб {{IPAslink|o}} тӀубанго гьечӀеб, элъул бакӀалда кибго тӀасияб {{IPAslink|u}} гьаракь хӀалтӀизабулел, гьезде гъорлӀе уна [[Игьали|игьелдерилаб]], [[Гьарадерихъ росдал бо|гьарадерилаб]]. Нахъахьиндалазул гаргарал руго одулел, гьезулӀ кибгогӀадин абула тӀад-гьоркьохъеб {{IPAslink|o}}, стандарталда {{IPAslink|u}} абулелъубцин. {| class="wikitable" !МагӀарул !(игьелдерил<br>гьарадерил) !Нахъахьиндал !Стандарт |- |ро́су |ру́су |ро́со |ро́су |- |ке́ту |ке́ту |ке́то |ке́ту |- |оц |уц |оц |оц |} МагӀарул гаргаразулӀ гьединго гӀемериселъ батула {{IPA|/i/}}. Стандарталда {{IPA|/e/}} батулелъуб, мисалалъе, инфинитивазулӀ, каузативазулӀ, дативазулӀ ва цогидазулӀ, магӀарул гаргаразда кибго абула {{IPA|/i/}}, нахъахьиндалазул гаргаразда абула стандарталда гӀадин {{IPA|/e/}} (цо-цо бакӀалда стандартаб {{IPA|/i/}} бугелъубги): {| class="wikitable" !МагӀарул<br>Хьиндал !Нахъахьиндал !Стандарт |- |хӀа́лтӀизи |хӀа́лтӀизе |хӀа́лтӀизе |- |букӀинизи |букӀинайзе |букӀинабизе |- |бу́ги |бу́ге |бу́геб |- |ва́сас̄и |ва́сас̄е |ва́сас̄е |- |къас̄и́ |къас̄е́ |къас̄и́ |} ==== Халалъарал рагьарал ==== Халалъараллъун букӀине бегьула щуябго рагьараб {{IPAslink|iː}} (Ӣ), {{IPAslink|uː}} (Ӯ), {{IPAslink|eː}} (Е̄ ), {{IPAslink|oː}} (О̄ ), {{IPAslink|aː}} (А̄ ). Хундерил свералида рагьарал гьаркьал халалъула кӀиго релълъараб рагьараб гьаркьида гьоркьоса рагьукъаб тӀагӀун, гьеб кӀиябго аскӀобе ккеялдалъун. Гьез хӀала магӀна батӀахъул рол: ''эл'' (цӀарубакӀ) — ''э̄л'' (эбел), ''чӀар'' — ''чӀар'' (чӀабар), ''лал'' — ''лал'' (лабал).<ref name ="ГӀарадерил2011">{{cite journal |last1= МухӀамадилазул |first1= И. Самира |date= 2011|title= Долгие гласные в оротинском говоре аварского языка|trans-title= Авар мацӀалъул гӀарадерил гаргарул халалъарал рагьарал|url= https://cyberleninka.ru/article/n/dolgie-glasnye-v-orotinskom-govore-avarskogo-yazyka|format= |language= |journal= Вестник Университета Российской академии образования|volume= |issue= 5|pages= 139–142|doi= |via= |url-access= |access-date= 2024-03-06|url-status= |archive-url= |archive-date= |quote=}}</ref> Халатаб борхатаб цебесеб гургинлъичӀеб рагьараб {{IPAslink|iː}} букӀуна стандарталда кӀиго И гьаркьида гьоркьоб хундерилалда тӀагӀунеб рагьукъаб бугелъуб: {| class="wikitable" !Хундерил !ИФА !Стандарт |- |ц̄Ӏӣл |{{IPA|t͡sːʼiːl}} |ц̄Ӏиби́л |- |кьӣл |{{IPA|/t͡ɬːʼiːl/}} |кьиби́л |- |хьӣл |{{IPA|xiːl}} |хьиби́л |} Яги гьеб букӀине рес буго ''-ий-'' конструкт цолъун, цожварал рагӀабазул дативалъулӀ ва ''щий'' гьикъул цӀарубакӀалъулӀ. Нахъахьиндалазул гаргаразулӀ гьединго 2-абилеб классалъул рачӀул 5 сериялъулӀги. {| class="wikitable" !Хундерил !ИФА !Стандарт |- |дӣ |{{IPA|diː}} |ди́е |- |л̄ъӣ |{{IPA|ɬːiː}} |л̄ъи́е |- |щӣ |{{IPA|ʃːiː}} |щий |- |хурӣ |{{IPA|χu.riː}} |хури́бе |} Гьеб гьаракь батулел хассал бакӀалги руго, гьанибго рехсезе бегьула позиционияб халалъиги. Мисалалъе, [[Харахьи|херехьдерил]] гаргаралда гьеб гьаракь батула гьикъул цӀарубакӀазулӀ, жиб лӀугьараб ''-ниги'' комплекс гьоркьоса ''-г-'' тӀагӀун цолъиялдалъун, мисалалъе, ''щунӣ'' (щивниги), ''щинӣ'' (щийниги). [[ГӀоротӀа|ГӀарадерил]] гаргаралда халалъараб И лӀугьуна цолъул формалъул дативазда: ''бацӀӣ'' (бацӀие), ''тӀанчӀӣ'' (тӀанчӀие), ''хӀатӀӣ'' (хӀатӀие).{{Efn|Цогидал гаргаразда, мисалалъе, мадугьалихъ бугеб хьиндадерилалда кьабизаби гьечӀеб гьебго позициялда халалъи данчӀваларо.|name=}}<ref name = "ГӀарадерил2011" /> МагӀарул гаргаразда данчӀвазе гьединго позиционияб халалъараб {{IPA|/iː/}}, жиб рекъонкколеб хьиндал ва нахъахьиндал гаргаразул дифтонгазе. Гьеб лӀугьуна хадусеб куцалда стандарталдаса магӀарулалде: {{IPA|/ä.bi/}} > {{IPA|/äi̯/}} > ({{IPA|/e/}}) > {{IPA|/iː/}}. Халалъиги гьениб букӀуна кӀиабизе лӀугьараб. {| class="wikitable" !Хундерил !Нахъахьиндал !Стандарт |- |{{IPA|/iː/}} ~ {{IPA|/i/}} |{{IPA|/äi̯/}} |{{IPA|/а.bi/}} |- |гьӣзе |гьаи̯зе |гьаби́зе |- |щӣзе |щаи̯зе |~ щайзе |} Халатаб борхатаб нахъисеб гургинлъараб рагьараб {{IPA|uː}} данчӀвала [[Гьамущи росдал бо|гьанщадерилги]], гӀарадерилги, [[Хьиндахъ (Хунзахъ мухъ)|хьинда́дерилги]] гаргаразда, гьединго [[Игьали|игьелдерилалда]] адвербазулӀ, жал стандарталда классазулал кколел: {| class="wikitable" !Хундерил !ИФА !Стандарт |- |щӯ |{{IPA|/ʃːuː}} |щив |- |жӯ |{{IPA|/ʒuː/}} |жив |- |ас̄кӀӯ |{{IPA|/ʔäsː.kʼuː/}}{{Efn|Нахъахьиндал гаргаразулӀ гьеб бакӀалда букӀун халалъараб {{IPA|/o/}}: {{IPA|/ʔäsː.kʼoː/}}. МагӀарулаб кколеб цӀигьулдерил гаргаралда аскӀоб рагӀи абула тӀобараб ассимилациягун (a/o): оскӀо {{IPA|/ʔosː.kʼoː/}} |name=1u}} |аскӀо́в |} ТӀаса-бакьулӀеб цебесеб гургинлъичӀеб рагьараб {{IPAblink|eː}} цӀикӀкӀаниселъ букӀуна гьоркьоса рагьукъаб тӀагӀун кӀиго Е цодецӀаралъуб. {| class="wikitable" !Хундерил !ИФА !Стандарт |- |э̄л |{{IPA|/eːl/}} |эбе́л |- |э̄н |{{IPA|/eːn/}} |эме́н |- |э̄х̄а |{{IPA|/ʔeː.χːa}} |гьемехалъ |} Халатаб Е данчӀвала цо-цо гаргаразул ниж цӀарубакӀул хъвалсарал формабазулӀ, мисалалъе, нахъахьиндалазул ''не̄ц̄а'' — стандарталда ниже́ца. Свералида {{IPAslink|ʒ}} гьаракь тӀагӀин билӀараб жо гуро, амма гьаб бакӀалда гьеб фонетикияб процессалъул хал гьабизе бегьула: {{IPAslink|ʒ}} > {{IPAslink|j}} ин гӀадин, жиб хассго данчӀвалеб нахъахьиндалазул гаргаразулӀ. Жибго гьеб {{IPA|j}} гьаракь тӀагӀин буго тайпадулаб процесслъун. ТӀаса-бакьулӀеб нахъисеб гургинлъараб рагьараб {{IPAblink|o}} данчӀвала цӀикӀкӀаниселъ кӀиго О гьаракь цоцаде цӀаялдалъун. {| class="wikitable" !Хундерил !ИФА !Стандарт |- |гьо̄л |{{IPA|/hoːl/}} |гьобо́л |- |хӀо̄да |{{IPA|/ħoː.dä/}} |хӀобо́да |- |ччо̄ри |{{IPA|/t͡ʃːoː.ri/}} |ччобо́ри |} Халатаб О данчӀвала цогидал бакӀазлаги: * Нахъахьиндалазул гаргаразул цо-цо вариантазул гьанжесеб гӀахьалаб мехалъул гьечӀолъул формабазулӀ, мисалалъе, стандартаб ''бегьу́ларо'' — гьанщадерил ''бегьо̄рой''. * Чиясул классалъул адвербги гьанжесеб мехалъул вербги цолъаралъуб: ''ас̄кӀо̄го'' — станд. ''аскӀо́в вуго''. Гъоркьияб гьоркьохъеб гургинлъичӀеб рагьараб {{IPAblink|ä}} букӀуна кӀиго А гьаркьида гьоркьоса рагьукъаб тӀагӀун, гьел цолъулелъуб: {|class="wikitable" !Хундерил !ИФА !Стандарт |- |чӀа̄р |{{IPA|/t͡ʃʼäːr/}} |чӀабар |- |рукъза̄хъ |{{IPA|/ruq͡χːʼ.zäːq͡χː/}} |рукъзабахъ |- |хурза̄хъ |{{IPA|/χur.zäːq͡χː/}} |хурзабахъ |- |цӀа̄л |{{IPA|/t͡sʼäːl/}} |цӀа́ял |} ====Назалиял рагьарал==== Жибго жиндаго бугеб назализация данчӀвала, мисалалъе, хьиндадерил гаргаралда: ''гьу́ᵸкъизе'' {{IPA|/ˈhũ.q͡χːʼi.ze/|}} ("лъелӀе тӀерхьине"), гьенибго назализациялъул буго магӀна батӀахъул кӀварги, ''гьу́ᵸкъизе'' — ''гьукъизе''. Гьединго хьиндадерил, игьелдерил гаргаразда назаллъула цӀикӀкӀанисел -VnC- комплекс бугел рагӀаби: {|class="wikitable" !Игьелдерил !Хьиндадерил !Стандарт |- |а́ᵸлӀу |а́ᵸлӀо |анлӀго |- |у́ᵸкъу |у́ᵸкъо |у́нкъго |} ==== Дифтонгал ==== Рагьаразул халалъи кӀиго цохӀого рагьараб цоцаде цӀан лӀугьунеб батани, дифтонгизация букӀуна, гьоркьоса рагьукъаб тӀагӀун, кӀиго батӀияб рагьараб аскӀобе ккедал. Хундерил свералида дифтонгизация данчӀвала хьи́ндал ва нахъахьиндал гаргаразулӀ, магӀарул гаргаразда абуни дифтонгазул бакӀалда ратула халалъарал рагьарал, гьеб риккӀине бегьула кӀиабизесеб процесслъун. === Рагьукъал === Рагьукъазул система буго болмацӀалда бугеб гӀадинаб, цо-цо гаргаразулӀ дандчӀвазе бегьула батӀиял рагьукъалги. == Морфология == Морфологияб рахъалъ хундерил сверел гӀемер батӀияб гьечӀо стандарталдаса. Бугеб батӀалъиги лӀугьараб буго классалъул гӀаламатал тӀагӀиналдалъун. Хундерил сверелалда дагьабги гӀатӀидго хӀалтӀизабула кӀиабилеб свери. ГӀемерлъул формаби рукӀуна ''-и'' яги ''-ай'' (''-зай'') суффиксаз гьарурал. Аналитикиял вербалиял формаби цоцаде цӀан лӀугьуна синтетикиял формаби. == МугъчӀваял == === Комментариял === {{notelist}} === Иццал === {{мугъчӀваял}} == Библиография == * {{cite book |last1= МикагӀилилазул |first1= Ш. И.|author-link1= МикагӀилилазул Шигьабудинил Иляс |editor-last1= Бокарев|editor-first1= Е. А. |date= 1959 |title= Очерки аварской диалектологии |trans-title= Авар диалектологиялъул хъвай-хъвагӀаял |publication-place= Ленинград |publisher= СССРалъул гӀелмабазул академиялъул пресс |page= 510 |ref=}} * {{cite book |last1= СагӀидилазул |first1= М. |author-link1= |date= 1953 |title= Нахахиндалальсие говоры аварского языка |trans-title= Авар мацӀалъул нахъахьиндал гаргарал |publication-place= МахӀачхъала |publisher= Рукописный фонд ДНЦ РАН |page= |ref=}} {{авар свералаби|state=collapsed}} [[Категория:Авар мацӀ|Хундерил сверел]] [[Категория:Авар свералаби]] fmu6jq5j9yqu442pbrw7w5nx3yi8btn 0 19583 100948 99161 2026-09-07T12:04:59Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100948 wikitext text/x-wiki {{Авар грамматика}} Авар мацӀалда рикӀкӀенал руго къадаралъулги (''цо'', ''кӀиго'', ''лъабго'', ''анцӀго'', ''нусго'') иргадулалги (''цоабилеб''/''тӀоцебесеб'', ''кӀиабилеб'', ''лъабабаилеб'', ''анцӀабилеб'', ''нусабилеб''). Формабазде балагьун, рикӀкӀенал рикьула гӀадатаздеги, жубараздеги, гӀуцӀараздеги. ''ГӀадатал рикӀкӀенал'' ккола цо кьибилалдасан гӀуцӀарал: цо-ялдаса анцӀго-ялде щвезегӀан ругелги, гьединго къого, лъеберго, нусго, азарго, миллион. Гьездасан лӀугьарал иргадул рикӀкӀеналги гӀадатазде гьоркьоре ккола. ''Журарал рикӀкӀенал'' ккола жал кӀиго яги лъабго рикӀеналъул кьибил жубан лӀугьаразда (гьединго журараллъун ккола гьездасан лӀугьарал иргадул рикӀкӀеналги). {| class="wikitable" ! colspan="2" |КӀиго кьибил бугел !Лъабго кьибил бугел |- | * ''кӀинусго'' * ''лъабнусго'' * ''ункънусго'' * ''щунусго'' * ''анлънусго'' * ''анкьнусго'' * ''микьнусго'' * ''ичӀнусго'' | * ''кӀиазарго'' * ''лъабазарго'' * ''ункъазарго'' * ''щуазарго'' * ''анлъазарго'' * ''анкьазарго'' * ''микьазарго'' * ''ичӀазарго'' * ''анцӀазарго'' * ''нусазарго'' | * ''кӀинусазарго'' * ''лъабнусазарго'' * ''ункънусазарго'' * ''щунусазарго'' * ''анлънусазарго'' * ''анкьнусазарго'' * ''микьнусазарго'' * ''ичӀнусазарго'' |} Журарал рикӀенал лӀугьунаго ''-го'' ахир гӀицӀго ахирисеб рикӀкӀеналъулӀ гурони хутӀуларо: ''кӀиго + нусго = кӀинусго'', ''лъабго + нусго = лъабнусго'', у''нкъго + азарго = ункъазарго''. ''гӀуцӀарал рикӀкӀенал'' ккола кӀиго ва цӀикӀкӀун гӀадатал ва журарал рикӀкӀеназдаса жал лӀугьарал: ''анцӀила цо'', ''къоло лъабго'', ''лъебералда ункъго'' ва ц. Гьел лӀугьунаго ахирисеб рикӀкӀен бугеб хӀалалда босула, гьелда церехун кколел рикӀкӀеназде тӀаде ''-ло'', ''-ла'', ''-да'' ахирал журала; 11-ялдаса 19-де щвезегӀан ругел рикӀкӀеназда хӀалтӀизабулеб форма ккола анцӀи-ла: анцӀила цо, анцӀила кӀиго, анцӀила ичӀго; лъабабилеб тартибалъул цӀарубакӀазда хӀалтӀизабула ''къоло'': ''къо'''ло''' лъабго'', ''къоло ункъго'', ''къоло щуго''. Авар мацӀалъул рикӀкӀиналъул система буго [[КъоцӀулаб рикӀкӀиналъул система|къоцӀулаб]], тӀоцебесеб нусил рикӀенал лӀугьунеб форма — рикӀеналъул аслу-къоялда + (анцӀила) + гӀадатаб рикӀкӀен: ''кӀикъоялда кӀиго'', ''лъабкъоялда анцӀила ункъго''<ref>Аварский язык. Атавев, Алексеев.</ref>. Предметияб цӀаралда цадахъ бугеб мехалда къадаралъул рикӀкӀен жинсалдеги формаялдеги хисуларо, гьелда хадуб бачӀунеб предметияб цӀарги кидаго цолъул формаялда хӀалтӀизабула: ''кӀиго вас'', ''лъабго яс'', ''анцӀго гъветӀ''. Субстантивацияб иргадулаб рикӀкӀен игӀрабазде хисула сифат гӀадин: ''кӀиабилев вас'', ''лъабабилей яс'', ''анцӀила цоабилеб класс'', ''къоабилел санал'', амма цӀаргун цадахъ ругел мехалда иргадул рикӀкӀеналги падежазде сверуларо: ''микьабилеб класс'', ''микьабилеб классалъ''. ЦӀаргун цадахъ бугеб мехалъ, рикӀкӀен баянлъун букӀуна, амма цӀар цадахъ гьечӀони, жумлаялда жаниб гьеб ккезе бегьула батӀи-батӀиял гӀахьалбутӀабилъун. ==== Къадаралъул рикӀкӀен ==== Къадаралъул рикӀкӀеналъ бихьизабула рикӀкӀунеб жоялъул къадар ва гьеб ''чан?'' абураб суалалъе жаваблъун бачӀуна. Сундул букӀаниги къадар гьелъ бихьизабула батӀи-батӀияб магӀнаялда. Авар мацӀалда къадаралъул рикӀкӀенал рикьизе бугьула анлъго тайпаялде<ref>Авар мацӀ, § 29, 65 − 66 гьум. М.-С. СагӀидов.</ref>. {| class="wikitable" !№ !Тайпа !Лъугьенеб куц !Мисалал !Суал !Баян |- |1 |Къадар бихьзарулел |цо рикӀкӀеналъул гӀицӀго аслу; хутӀарал: '''''рикӀкӀеналъул аслу''''' + '''''-го''''' |''цо'', ''кӀиго'', ''лъабго'', ''ункъго'', ''щуго'', ''анцӀго'', ''нусго'' |'''чан?''' |Баян гьабула гӀаммаб къадар |- |2 |Чан цадахълъи бичӀчӀзабулел | * гӀадатал рикӀкӀеназул аслу такрарлъун: ''кӀиго'', ''кӀи-кӀи'' * къого рикӀкӀеналдаса лӀугьараб жубараб рикӀкӀен тӀубанго такрарлъула ва кӀиабилеб '''''-го''''' цӀунула: ''кӀикъо-кӀикъого'' * азарго рикӀкӀеналдаса лӀугьунаго тӀоцебесеб бутӀаялъул '''''-р''''' горкьоса уна: ''аза-азар'' <br /> |''цо-цо'', ''кӀи-кӀи'', ''лъаб-лъаб'', ''ункъ-ункъ'', ''щу-щу'', ''анцӀ-анцӀ'', ''нус-нус'' |'''чан-чан?''' |Гьел рикӀкӀеназ бичӀчӀизабула жиб рикӀкӀунеб бугеб жо кигӀан гӀемераб къадаралда бугониги батӀалъи гьечӀого, чан-чан цадахъккун батӀа гьабулеб бугебали |- |3 |тӀолголъи бичӀчӀизабулелел |'''''рикӀкӀеназул аслу''''' + ахир -'''''абго (-ябго)''''' |''кӀиябго'', ''лъабабго'', ''ункъабго'', ''щуябго'', ''анцӀабго'', ''нусабго'' | rowspan="2" |'''чан?''' |Гьел рикӀкӀеназ баян гьабула гӀемерал предметазда гьоркьоса цо чанго батӀаго босун рикӀкӀуна букӀин. |- |4 |тӀолголъи бичӀчӀизабуларел |'''''рикӀкӀеналъул аслу''''' + -го + '''''-яв/-яй'''''/'''''-яб'''''/'''''-ял''''' |''цояв'', ''кӀигояв'', ''лъабгояв'', ''ункъгояв'', ''щугояв'', ''анцӀгояв'', ''нусгояв'' |Гьел рикӀкӀеназ баян гьабула гӀемерал предметазда гьоркьоса цо чанго батӀаго босун рикӀкӀуна букӀин. |- |5 |Къадаралъул щаклъи бичӀчӀизабулел |гьеркьоб дефисги лъун рикӀкӀеналги журан |''цо-кигӀо'', ''лъабго-ункъго'', ''щуго-анлъго'' | |Гьез баян гьабула рикӀунеб предметазул къадар щакаб букӀин. |- |6 |ЧанцӀуллъи бичӀчӀизабулел |'''''рикӀкӀеналъул аслу''''' + ахир '''''-цӀул''''' |''цоцӀул'' (''цин''), ''кӀицӀул'', ''лъабцӀул'', ''ункъцӀул'', ''щуцӀул'', ''анцӀул'', ''нусцӀул'' |'''чанцӀул?''' |Сундул букӀаниги такрарлъиялъул къадар. |} ===== Иргадул рикӀкӀен ===== Иргадул рикӀкӀеналъ бихьизабула рикӀкӀунеб жоялъул ирга ва ''чанабилеб?'' абураб суалалъе жаваблъунги бачӀуна. Лъугьуна къадаралъул рикӀкӀеналъул '''-го''' ахирги нахъе рехун, аслуялде тӀаде жинсалдеги формаялдеги балагьун ''-абилев'', ''-абилей'', ''-абилеб'', ''-абилел'' ахиралги журан: ''кӀи-го — кӀи-абилев'' (''кӀиабилей'', ''кӀиабилеб'', ''кӀиабилел''), ''анцӀго — анцӀабилеб'', ''нусго — нусабилеб''. ЦӀаргун бугеб мехалда иргадул рикӀкӀен цолъул яги гӀемерлъул формаялъулӀ ва жинсалъулӀ цӀаргун рекъола, амма сифатал гӀадинигӀрабазде хисуларо: ''кӀиабилев вас'', ''лъабабилей яс'', ''ункъабилеб гьумер'', ''анцӀабилел къоял''. ЦӀарги гьечӀого хӀалтӀизабун бугони, иргадул рикӀкӀенги, сифаталда релълъун, игӀрабазде сверула<ref>Авар мацӀ, § 30, 66 гьум. М.-С. СагӀидов.</ref>. ===== РикӀкӀен игӀрабазде свери ===== {| class="wikitable" |+''Цояб'' (''яв''/''яй''/''ял'') ! colspan="2" rowspan="2" |ИгӀраб ! colspan="3" |Цолъул форма ! rowspan="2" |ГӀемерлъул форма |- !<small>чиясул жинс</small> !<small>чӀужуялъул жинс</small> !<small>гьоркьохъеб жинс</small> |- ! colspan="2" |Аслияб | style="text-align:center;" |''цо-'''яв''''' | style="text-align:center;" |''цо-'''яй''''' | style="text-align:center;" |''цо-'''яб''''' | style="text-align:center;" |''цо-'''ял''''' |- ! colspan="2" |Актив | style="text-align:center;" |''цо-яс'' | colspan="2" style="text-align:center;" |''цо-ялъ'' | style="text-align:center;" |''цо-яз'' |- ! colspan="2" |Хаслъул | style="text-align:center;" |''цо-яс-'''ул''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''цо-ялъ-'''ул''''' | style="text-align:center;" |''цо-яз-'''ул''''' |- ! colspan="2" |Кьовул | style="text-align:center;" |''цо-яс-'''е''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''цо-ялъ-'''е''''' | style="text-align:center;" |''цо-яз-'''е''''' |- ! rowspan="5" |ЧӀовул (локатив) !<small>жинда игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''цо-яс-'''да''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''цо-ял-'''да''''' | style="text-align:center;" |''цо-яз-'''да''''' |- !<small>жиндихъ игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''цо-яс-'''ухъ''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''цо-ялъ-'''ухъ''''' | style="text-align:center;" |''цо-яз-'''ухъ''''' |- !<small>жиндилъ игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''цо-яс-'''улъ''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''цо-ялъ-'''улъ''''' | style="text-align:center;" |''цо-яз-'''улъ''''' |- !<small>жиндикь '''игӀраб'''</small> | style="text-align:center;" |''цо-яс-'''укь''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''цо-ялъ-'''укь''''' | style="text-align:center;" |''цо-яз-'''укь''''' |- !<small>жаниб игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''цо-ялъ-'''уб'''''('''''в'''''/'''''й'''''/'''''р''''') | style="text-align:center;" |''—'' |- ! rowspan="5" |РачӀул (аллатив) !<small>жинде игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''цо-яс-'''де''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''цо-ял-'''де''''' | style="text-align:center;" |''цо-яз-'''де''''' |- !<small>жиндихъе игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''цо-яс-'''ухъе''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''цо-ялъ-'''ухъе''''' | style="text-align:center;" |''цо-яз-'''ухъе''''' |- !<small>жиндилъе игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''цо-яс-'''улъе''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''цо-ялъ-'''улъе''''' | style="text-align:center;" |''цо-яз-'''улъе''''' |- !<small>жиндикье игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''цо-яс-'''укье''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''цо-ялъ-'''укье''''' | style="text-align:center;" |''цо-яз-'''укье''''' |- !<small>жанибе игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''цо-ялъ-'''убе''''' <small>('''''-уве'''''/'''''-уйе'''''/'''''-уре''''')</small> | style="text-align:center;" |''—'' |- ! rowspan="5" |РатӀалъул (аблатив/транслатив) !<small>жиндаса(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''цо-яс-'''даса'''''('''''н''''') | colspan="2" style="text-align:center;" |''цо-ял-'''даса'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''цо-яз-'''даса'''''('''''н''''') |- !<small>жиндихъа(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''цо-яс-'''ухъа'''''('''''н''''') | colspan="2" style="text-align:center;" |''цо-ялъ-'''ухъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''цо-яз-'''ухъа'''''('''''н''''') |- !<small>жиндилъа(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''цо-яс-'''улъа'''''('''''н''''') | colspan="2" style="text-align:center;" |''цо-ялъ-'''улъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''цо-яз-'''улъа'''''('''''н''''') |- !<small>жиндикьа(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''цо-яс-'''укьа'''''('''''н''''') | colspan="2" style="text-align:center;" |''цо-ялъ-'''укьа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''цо-яз-'''укьа'''''('''''н''''') |- !<small>жаниса(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |— | style="text-align:center;" |— |style="text-align:center;" |''цо-ялъ''-'''''уса'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |— |} {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" |+''Лъабгояб'' (-''яв''/-''яй''/-''ял'') ! colspan="2" rowspan="2" |ИгӀраб ! colspan="3" |Цолъул форма ! rowspan="2" |ГӀемерлъул форма |- !<small>чиясул жинс</small> !<small>чӀужуялъул жинс</small> !<small>гьоркьохъеб жинс</small> |- ! colspan="2" |Аслияб |style="text-align:center;" |''лъабго-'''яв''''' | style="text-align:center;" |''лъабго-'''яй''''' | style="text-align:center;" |''лъабго-'''яб''''' | style="text-align:center;" |''лъабго-'''ял''''' |- ! colspan="2" |Актив | style="text-align:center;" |''лъабго-яс'' | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъабго-ялъ'' | style="text-align:center;" |''лъабго-яз'' |- ! colspan="2" |Хаслъул | style="text-align:center;" |''лъабго-яс-'''ул''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъабго-ялъ-'''ул''''' | style="text-align:center;" |''лъабго-яз-'''ул''''' |- ! colspan="2" |Кьовул | style="text-align:center;" |''лъабго-яс-'''е''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъабго-ялъ-'''е''''' | style="text-align:center;" |''лъабго-яз-'''е''''' |- ! rowspan="5" |ЧӀовул (локатив) !<small>жинда игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''лъабго-яс-'''да''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъабго-ял-'''да''''' | style="text-align:center;" |''лъабго-яз-'''да''''' |- !<small>жиндихъ игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''лъабго-яс-'''ухъ''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъабго-ялъ-'''ухъ''''' | style="text-align:center;" |''лъабго-яз-'''ухъ''''' |- !<small>жиндилъ игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''лъабго-яс-'''улъ''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъабго-ялъ-'''улъ''''' | style="text-align:center;" |''лъабго-яз-'''улъ''''' |- !<small>жиндикь '''игӀраб'''</small> | style="text-align:center;" |''лъабго-яс-'''укь''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъабго-ялъ-'''укь''''' | style="text-align:center;" |''лъабго-яз-'''укь''''' |- !<small>жаниб игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''лъабго-ялъ-'''уб'''''('''''в'''''/'''''й'''''/'''''р''''') | style="text-align:center;" |''—'' |- ! rowspan="5" |РачӀул (аллатив) !<small>жинде игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''лъабго-яс-'''де''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъабго-ял-'''де''''' | style="text-align:center;" |''лъабго-яз-'''де''''' |- !<small>жиндихъе игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''лъабго-яс-'''ухъе''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъабго-ялъ-'''ухъе''''' | style="text-align:center;" |''лъабго-яз-'''ухъе''''' |- !<small>жиндилъе игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''лъабго-яс-'''улъе''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъабго-ялъ-'''улъе''''' | style="text-align:center;" |''лъабго-яз-'''улъе''''' |- !<small>жиндикье игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''лъабго-яс-'''укье''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъабго-ялъ-'''укье''''' | style="text-align:center;" |''лъабго-яз-'''укье''''' |- !<small>жанибе игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''лъабго-ялъ-'''убе''''' <small>('''''-уве'''''/'''''-уйе'''''/'''''-уре''''')</small> | style="text-align:center;" |''—'' |- ! rowspan="5" |РатӀалъул (аблатив/транслатив) !<small>жиндаса(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''лъабго-яс-'''даса'''''('''''н''''') | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъабго-ял-'''даса'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''лъабго-яз-'''даса'''''('''''н''''') |- !<small>жиндихъа(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''лъабго-яс-'''ухъа'''''('''''н''''') | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъабго-ялъ-'''ухъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''лъабго-яз-'''ухъа'''''('''''н''''') |- !<small>жиндилъа(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''лъабго-яс-'''улъа'''''('''''н''''') | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъабго-ялъ-'''улъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''лъабго-яз-'''улъа'''''('''''н''''') |- !<small>жиндикьа(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''лъабго-яс-'''укьа'''''('''''н''''') | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъабго-ялъ-'''укьа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''лъабго-яз-'''укьа'''''('''''н''''') |- !<small>жаниса(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |— | style="text-align:center;" |— | style="text-align:center;" |''лъабго-ялъ-'''уса'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |— |} Къадаралъулаб рикӀкӀеналъул тӀелалда гъорлӀа тӀололъи бичӀчӀизабулел рикӀкӀеналги игӀрабазде сверула (бакӀалъул падежалги гьадинанго руго): {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" ! colspan="2" rowspan="2" |ИгӀраб ! colspan="3" |Цолъул форма ! rowspan="2" |ГӀемерлъул форма |- !<small>чиясул жинс</small> !<small>чӀужуялъул жинс</small> !<small>гьоркьохъеб жинс</small> |- ! colspan="2" |Аслияб | style="text-align:center;" |''лъабавго'' | style="text-align:center;" |''лъабайго'' | style="text-align:center;" |''лъабабго'' | style="text-align:center;" |''лъабалго'' |- ! colspan="2" |Актив | style="text-align:center;" |''лъабас-го'' | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъабалъ-го'' | style="text-align:center;" |''лъабаз-го'' |- ! colspan="2" |Хаслъул | style="text-align:center;" |''лъабас-'''ул'''-го'' | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъабалъ-'''ул'''-го'' | style="text-align:center;" |''лъабаз-'''ул'''-го'' |- ! colspan="2" |Кьовул | style="text-align:center;" |''лъабас-'''е'''-го'' | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъабалъ-'''е'''-го'' | style="text-align:center;" |''лъабаз-'''е'''-го'' |- ! rowspan="5" |ЧӀовул (локатив) !<small>жинда игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''лъабас-'''да'''-го'' | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъабалъ-'''да'''-го'' | style="text-align:center;" |''лъабаз-'''да'''-го'' |- !<small>жиндихъ игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''лъабас-'''ухъ'''-го'' | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъабалъ-'''ухъ'''-го'' | style="text-align:center;" |''лъабаз-'''ухъ'''-го'' |- !<small>жиндилъ игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''лъабас-'''улъ'''-го'' | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъабалъ-'''улъ'''-го'' | style="text-align:center;" |''лъабаз-'''улъ'''-го'' |- !<small>жиндикь '''игӀраб'''</small> | style="text-align:center;" |''лъабас-'''укь'''-го'' | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъабалъ-'''укь'''-го'' | style="text-align:center;" |''лъабаз-'''укь'''-го'' |- !<small>жаниб игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''лъабалъ-'''уб'''-го'' ('''''-ув'''''/'''''-уй'''''/'''''-ур''''')''-го'' | style="text-align:center;" |''—'' |- ! rowspan="5" |РачӀул (аллатив) !<small>жинде игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''лъабас-'''де'''-го'' | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъабал-'''де'''-го'' | style="text-align:center;" |''лъабаз-'''де'''-го'' |- !<small>жиндихъе игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''лъабас-'''ухъе'''-го'' | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъабалъ-'''ухъе'''-го'' | style="text-align:center;" |''лъабаз-'''ухъе'''-го'' |- !<small>жиндилъе игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''лъабас-'''улъе'''-го'' | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъабалъ-'''улъе'''-го'' | style="text-align:center;" |''лъабаз-'''улъе'''-го'' |- !<small>жиндикье игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''лъабас-'''укье'''-го'' | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъабалъ-'''укье'''-го'' | style="text-align:center;" |''лъабаз-'''укье'''-го'' |- !<small>жанибе игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''лъабалъ-'''убе'''-го'' <small>('''''-уве'''''/'''''-уйе'''''/'''''-уре''''')''-го''</small> | style="text-align:center;" |''—'' |- ! rowspan="5" |РатӀалъул (аблатив/транслатив) !<small>жиндаса(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''лъабас-'''даса'''''('''''н''''')''-го'' | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъабалъ-'''даса'''''('''''н''''')''-го'' | style="text-align:center;" |''лъабаз-'''даса'''''('''''н''''')''-го'' |- !<small>жиндихъа(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''лъабас-'''ухъа'''''('''''н''''')''-го'' | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъабалъ-'''ухъа'''''('''''н''''')''-го'' | style="text-align:center;" |''лъабаз-'''ухъа'''''('''''н''''')''-го'' |- !<small>жиндилъа(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''лъабас-'''улъа'''''('''''н''''')''-го'' | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъабалъ-'''улъа'''''('''''н''''')''-го'' | style="text-align:center;" |''лъабаз'''улъа'''''('''''н''''')''-го'' |- !<small>жиндикьа(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''лъабас-'''укьа'''''('''''н''''')''-го'' | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъабалъ-'''укьа'''''('''''н''''')''-го'' | style="text-align:center;" |''лъабаз-'''укьа'''''('''''н''''')''-го'' |- !<small>жаниса(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |— | style="text-align:center;" |— | style="text-align:center;" |''лъабалъ-'''уса'''''('''''н''''')''-го'' | style="text-align:center;" |— |} Иргадулаб рикӀкӀен игӀрабазде сверула сифатал гӀадин цӀаргун гьечӀеб мехалъ: {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" ! colspan="2" rowspan="2" |ИгӀраб ! colspan="3" |Цолъул форма ! rowspan="2" |ГӀемерлъул форма |- !<small>чиясул жинс</small> !<small>чӀужуялъул жинс</small> !<small>гьоркьохъеб жинс</small> |- ! colspan="2" |Аслияб | style="text-align:center;" |''лъабабилев'' | style="text-align:center;" |''лъабайго'' | style="text-align:center;" |''лъабабго'' | style="text-align:center;" |''лъабалго'' |- ! colspan="2" |Актив | style="text-align:center;" |''лъабабилес'' | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъабабилелъ'' | style="text-align:center;" |''лъабабилез'' |- ! colspan="2" |Хаслъул | style="text-align:center;" |''лъабабилес-'''ул''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъабабилелъ-'''ул''''' | style="text-align:center;" |''лъабабилез-'''ул''''' |- ! colspan="2" |Кьовул | style="text-align:center;" |''лъабабилес-'''е''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъабабилелъ-'''е''''' | style="text-align:center;" |''лъабабилез-'''е''''' |- ! rowspan="5" |ЧӀовул (локатив) !<small>жинда игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''лъабабилес-'''да''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъабабилел-'''да''''' | style="text-align:center;" |''лъабабилез-'''да''''' |- !<small>жиндихъ игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''лъабабилес-'''ухъ''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъабаабилелъ-'''ухъ''''' | style="text-align:center;" |''лъабабилез-'''ухъ''''' |- !<small>жиндилъ игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''лъабабилес-'''улъ''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъабабилелъ-'''улъ''''' | style="text-align:center;" |''лъабабилез-'''улъ''''' |- !<small>жиндикь '''игӀраб'''</small> | style="text-align:center;" |''лъабабилес-'''укь''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъабабилелъ-'''укь''''' | style="text-align:center;" |''лъабабилез-'''укь''''' |- !<small>жаниб игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''лъабабилелъ-'''уб'''''('''''в'''''/'''''й'''''/'''''р''''') | style="text-align:center;" |''—'' |- ! rowspan="5" |РачӀул (аллатив) !<small>жинде игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''лъабабилес-'''де''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъабабилел-'''де''''' | style="text-align:center;" |''лъабабилез-'''де''''' |- !<small>жиндихъе игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''лъабабилес-'''ухъе''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъабабилелъ-'''ухъе''''' | style="text-align:center;" |''лъабабилез-'''ухъе''''' |- !<small>жиндилъе игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''лъабабилес-'''улъе''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъабабилелъ-'''улъе''''' | style="text-align:center;" |''лъабабилез-'''улъе''''' |- !<small>жиндикье игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''лъабабилес-'''укье''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъабабилелъ-'''укье''''' | style="text-align:center;" |''лъабабилез-'''укье''''' |- !<small>жанибе игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''лъабабилелъ-'''убе''''' <small>('''''-уве'''''/'''''-уйе'''''/'''''-уре''''')</small> | style="text-align:center;" |''—'' |- ! rowspan="5" |РатӀалъул (аблатив/транслатив) !<small>жиндаса(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''лъабабилес-'''даса'''''('''''н''''') | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъабабилел-'''даса'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''лъабабилез-'''даса'''''('''''н''''') |- !<small>жиндихъа(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''лъабабилес-'''ухъа'''''('''''н''''') | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъабабилелъ-'''ухъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''лъабабилез-'''ухъа'''''('''''н''''') |- !<small>жиндилъа(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''лъабабилес-'''улъа'''''('''''н''''') | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъабабилелъ-'''улъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''лъабабилез-'''улъа'''''('''''н''''') |- !<small>жиндикьа(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''лъабабилес-'''укьа'''''('''''н''''') | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъабабилелъ-'''укьа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''лъабабилез-'''укьа'''''('''''н''''') |- !<small>жаниса(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |— | style="text-align:center;" |— | style="text-align:center;" |''лъабабилелъ-'''уса'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |— |} {{DEFAULTSORT:Авар рикӀкӀенал}} <!--Categories--> [[Category:РикӀкӀенал]] 46esn12mlambviygujfum5ys5b4hp9n 0 19584 100953 99166 2026-09-07T12:05:49Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100953 wikitext text/x-wiki {{авар грамматика}} Авар мацӀалда цӀарубакӀ хӀалтӀизабула цӀаралъул, сифаталъул, рикӀкӀеналъул бакӀалда, ва гьеб магӀнаялъул рахъалъан цӀаралдаса, сифаталдаса, рикӀкӀеналдаса жиндир магӀна дагьабги цӀикӀкӀун гӀаммаб букӀиналдалъун батӀалъула. МагӀнаялде балагьун, цӀарубакӀал рикьула: # '''''Гьумералъул цӀарубакӀал''''': 1-себ гьумер — ''дун'', ''ниж'', ''нилъ''; 2-леб гьум. — ''мун'', ''нуж''; 3-леб гьум. — ''дов'', ''дой'', ''доб'', ''дол''; ''жив'', ''жий'', ''жиб'', ''жал''. ТӀоцебесеб гьумералъул цӀарубакӀазул гӀемерлъул формаялъе авар мацӀалда буго эксклюзивияб ''ниж'' ва инклюзивияб ''нилъ'' (''нилӀ'') формаби. ''Ниж'' хӀалтӀизабула жиндехун кӀалъай буссарав чи гъорлӀ гьечӀолъи бичӀчӀизабизе. ''Нилъ'' цӀарубакӀ хӀалтӀизабула жиндехун кӀалъай буссарав чи гъорлӀ вукӀин бичӀчӀизабизе. # '''''Ишараялъул цӀарубакӀал''''': ''ав'', ''эв'', ''гьав'', ''дов'', ''гьадав'', ''гъов'', ''гьагъав'', ''лъов'', ''гьалъав''. Гьумералъул цӀарубакӀазул цо-цо формаби ишараялъул цӀарубакӀаздаги хӀалтӀизабула, масала: ''дов''. Цо-цо мехалда гьел цӀарубакӀазул авалалда ''гьа-'' жубала (гьа- тӀаде жубараб форма лӀугьунаго аслуялъулӀ ''о'' гьаракь ''а'' гьаракьалде сверула): ''дов > гьадав''. Ишараялъул цӀарубакӀаз манзилги бичӀчӀизабула: ''гьав'' — кӀалъалесда аскӀов цун вугев; ''гьев'' — жинда кӀалъалесда аскӀов чӀун вугев; ''дов'' — рикӀкӀад вугев; ''лъов'' — кӀалъалесдаса ворхалъуда вугев; ''гъов'' — кӀалъалесдаса гъоркьехун вугев; # '''''Суалиял цӀарубакӀал''''': ''щив? щий? щиб? щал? кинав? кинай? кинаб? кинал? чан?'' # '''''Баяналъул цӀарубакӀал''''': ''щибав'', ''щибай'', ''щибаб'', ''щибай'', ''кинавго'', ''киналго'', ''тӀолго''; # '''''Баянлъи гьечӀолъиялъул цӀарубакӀал''''': ''щивалиго'', ''щиялиго'', ''щибалиго'', ''щалалиго'', ''кинавалиго'', ''кинаялиго'', ''кинабалиго'', ''киналалиго''; # '''''Абсолютиял цӀарубакӀал''''': ''щивниги'', ''щалниги''; ЦӀарубакӀ жумлаялда жаниб гӀемерисеб мехалъ [[Субъект (синтаксис)|субъектлъун]] букӀуна, гьединго гьеб, жиб хӀалтӀизабун бугеб магӀнаялъухъ ва формаялъухъ балагьун, букӀуна [[Жумлаялъул гӀахьалбутӀаби|батӀиял гӀахьалбутӀабилъунги]]: [[Объект (синтаксис)|битӀараб тӀадежубайлъун]] ([[Объект (синтаксис)|объект]]), [[Предикат|предикатлъун]], [[Баян (синтаксис)|баянлъун]], [[Объект (синтаксис)|хъвалсараб тӀадежубайлъун]]. ==== ЦӀарубакӀ игӀрабазде свери ==== Гьумералъул, суалиял, ишариял ва гьездаса лӀугьарал цӀарубакӀал хисиялъул руго хадусел хаслъалаби: * цолъул формаялъул гумералъул цӀарубакӀазул ва суалиязул букӀуна супплетивияб хъвалсараб аслу: ''ди-е'', ''ду-е'', ''лъи-е'', ''сунду-е'' — кьовул игӀраб. * стандартияб гуреб къагӀидаялда лӀугьуна хъвалсараб аслу гӀемерлъул формаялда ругел гьумералъул цӀарубакӀазул: ''ниже-е'', ''нуже-е'', ''жинди-е'', ''жиде-е'' — кьов. и. * ''щиб'' ва ''жив'' цӀарубакӀазул актив игӀрабалда тӀагӀуна аслуялъул кӀиабилеб къотӀел: сун-ца, жин-ца; * нахъруссиналъул ва гьумералъул цӀарубакӀазул хаслъул падеж лӀугьуна ''-'''р''''' суффиксалъул кумекалдалъун: ''ди-'''р''''', ''ду-'''р'''''; * жал гьумералъул цӀарубакӀаллъун хӀалтӀизарулел баяналъул цӀарубакӀазул хъвалсараб аслу лӀугьуна '''''-с-''''' (Ӏ кл.), -'''''лъ-''''' (II—III), '''''-з-''''' (гӀем. ф.) суффиксазул кумекалдалъун ва класс бихьизабуле ахир къотӀиялдалъун; * рихьизарул цӀарубакӀазул кьовул падеж лӀугьуна '''''-ие''''' суффиксалдалъун: ''гьес-'''ие''''', ''гьелъ-'''ие'''''. {| class="wikitable" |+''Гьумералъул цӀарубакӀал'' игӀрабазде свериялъул парадигма ! colspan="2" rowspan="2" |ИгӀраб ! colspan="5" |Цолъул форма ! colspan="3" |ГӀемерлъул форма |- !<small>1-себ гьумер</small> !<small>2-леб гьумер</small> ! colspan="3" |<small>3-леб гьумер</small> !<small>1-себ гьумер</small> !<small>2-леб гьумер</small> !<small>3-гьумер</small> |- ! colspan="2" |Аслияб | style="text-align:center;" |''дун'' | style="text-align:center;" |''мун'' | style="text-align:center;" |''дов'' | style="text-align:center;" |''дой'' | style="text-align:center;" |''доб'' | style="text-align:center;" |''ниж''<br />''нилъ'' | style="text-align:center;" |''нуж'' | style="text-align:center;" |''дол'' |- ! colspan="2" |Актив | style="text-align:center;" |''ди-'''ца''''' | style="text-align:center;" |''ду-'''ца''''' | style="text-align:center;" |''дос'' | colspan="2" style="text-align:center;" |''долъ'' | style="text-align:center;" |''ниже-'''ца'''''<br />''нилъе-'''ца''''' | style="text-align:center;" |''нуже-'''ца''''' | style="text-align:center;" |''доз'' |- ! colspan="2" |Хаслъул | style="text-align:center;" |''ди-'''р''''' | style="text-align:center;" |''ду-'''р''''' | style="text-align:center;" |''дос-'''ул''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''долъ-'''ул''''' | style="text-align:center;" |''ниже-'''р'''''<br />''нилъе-'''р''''' | style="text-align:center;" |''нуже-'''р''''' | style="text-align:center;" |''доз-'''ул''''' |- ! colspan="2" |Кьовул | style="text-align:center;" |''ди-'''е''''' | style="text-align:center;" |''ду-'''е''''' | style="text-align:center;" |''дос-'''ие''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''долъ-'''ие''''' | style="text-align:center;" |''ниже-'''е'''''<br />''нилъе-'''е''''' | style="text-align:center;" |''нуже-'''е''''' | style="text-align:center;" |''доз-'''ие''''' |- ! rowspan="5" |ЧӀовул (локатив) !<small>жинда игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''ди-'''да''''' | style="text-align:center;" |''ду-'''да''''' | style="text-align:center;" |''дос-'''да''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''дол-'''да''''' | style="text-align:center;" |''ниже-'''да'''''<br />''нилъе-'''да''''' | style="text-align:center;" |''нуже-'''да''''' | style="text-align:center;" |''доз-'''да''''' |- !<small>жиндихъ игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''ди-'''хъ''''' | style="text-align:center;" |''ду-'''хъ''''' | style="text-align:center;" |''дос-'''ухъ''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''долъ-'''ухъ''''' | style="text-align:center;" |''ниже-'''хъ'''''<br />''нилъе-'''хъ''''' | style="text-align:center;" |''нуже-'''хъ''''' | style="text-align:center;" |''доз-'''ухъ''''' |- !<small>жиндилъ игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''ди-'''лъ''''' | style="text-align:center;" |''ду-'''лъ''''' | style="text-align:center;" |''дос-'''улъ''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''долъ-'''улъ''''' | style="text-align:center;" |''ниже-'''лъ'''''<br />''нилъе-'''лъ''''' | style="text-align:center;" |''нуже-'''лъ''''' | style="text-align:center;" |''доз-'''улъ''''' |- !<small>жиндикь игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''ди-'''кь''''' | style="text-align:center;" |''ду-'''кь''''' | style="text-align:center;" |''дос-'''укь''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''долъ-'''укь''''' | style="text-align:center;" |''ниже-'''кь'''''<br />''нилъе-'''лъ''''' | style="text-align:center;" |''нуже-'''кь''''' | style="text-align:center;" |''доз-'''укь''''' |- !<small>жаниб игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''долъ-'''уб''''' <br />(''-'''ув'''''/''-'''уй'''''/''-'''ур''''') | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' |- ! rowspan="5" |РачӀул (аллатив) !<small>жинде игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''ди-'''де''''' | style="text-align:center;" |''ду-'''де''''' | style="text-align:center;" |''дос-'''де''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''дол-'''де''''' | style="text-align:center;" |''ниже-'''де'''''<br />''нилъе-'''де''''' | style="text-align:center;" |''нуже-'''де''''' | style="text-align:center;" |''доз-'''де''''' |- !<small>жиндихъе игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''ди-'''хъе''''' | style="text-align:center;" |''ду-'''хъе''''' | style="text-align:center;" |''дос-'''ухъе''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''долъ-'''ухъе''''' | style="text-align:center;" |''ниже-'''хъе'''''<br />''нилъе-'''хъе''''' | style="text-align:center;" |''нуже-'''хъе''''' | style="text-align:center;" |''доз-'''ухъе''''' |- !<small>жиндилъе игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''ди-'''лъе''''' | style="text-align:center;" |''ду-'''лъе''''' | style="text-align:center;" |''дос-'''улъе''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''долъ-'''улъе''''' | style="text-align:center;" |''ниже-'''лъе'''''<br />''нилъе-'''лъе''''' | style="text-align:center;" |''нуже-'''лъе''''' | style="text-align:center;" |''доз-'''улъе''''' |- !<small>жиндикье игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''ди-'''кье''''' | style="text-align:center;" |''ду-'''кье''''' | style="text-align:center;" |''дос-'''укье''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''долъ-'''укье''''' | style="text-align:center;" |''ниже-'''кье'''''<br />''нилъе-'''кье''''' | style="text-align:center;" |''нуже-'''кье''''' | style="text-align:center;" |''доз-'''укье''''' |- !<small>жанибе игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''долъ-'''убе'''''<br />(''-'''уве'''''/''-'''уйе'''''/''-'''уре''''') | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' |- ! rowspan="5" |РатӀлъул (аблатив/транслатив) !<small>жиндаса(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''ди-'''даса'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''ду-'''даса'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''дос-'''даса'''''('''''н''''') | colspan="2" style="text-align:center;" |''дол-'''даса'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''ниже-'''даса'''''('''''н''''')<br />''нилъе-'''даса'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''нуже-'''даса'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''доз-'''даса'''''('''''н''''') |- !<small>жиндихъа(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''ди-'''хъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''ду-'''хъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''дос-'''ухъа'''''('''''н''''') | colspan="2" style="text-align:center;" |''долъ-'''ухъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''ниже-'''хъа'''''('''''н''''')<br />''нилъе-'''хъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''нуже-'''хъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''доз-'''ухъа'''''('''''н''''') |- !<small>жиндилъа(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''ди-'''лъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''ду-'''лъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''дос-'''улъа'''''('''''н''''') | colspan="2" style="text-align:center;" |''долъ-'''улъан'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''ниже-'''лъа'''''('''''н''''')<br />''ниже-'''лъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''нуже-'''лъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''доз-'''улъа'''''('''''н''''') |- !<small>жиндикьа(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''ди-'''кьа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''ду-'''кьа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''дос-'''укьа'''''('''''н''''') | colspan="2" style="text-align:center;" |''долъ-'''укьа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''ниже-'''кьа'''''('''''н''''')<br />''нилъе-'''кьа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''нуже-'''кьа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''доз-'''укьа'''''('''''н''''') |- !<small>жаниса(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''долъ''-'''''уса'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' |} Ишараялъул цӀарубакӀал {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" |+''ав'' (''й''/''б''/''л''), ''гьав'' (''й''/''б''/''л''), ''гъов'' (''й''/''б''/''л'') ! colspan="2" |ИгӀраб ! colspan="9" |Цолъул форма |- ! colspan="2" |Аслияб | style="text-align:center;" |''ав'' | style="text-align:center;" |''ай'' | style="text-align:center;" |''аб'' | style="text-align:center;" |''гьав'' | style="text-align:center;" |''гьай'' | style="text-align:center;" |''гьаб'' | style="text-align:center;" |''гъов'' | style="text-align:center;" |''гъой'' | style="text-align:center;" |''гъол'' |- ! colspan="2" |Актив | style="text-align:center;" |''ас'' | colspan="2" style="text-align:center;" |''алъ'' | style="text-align:center;" |''гьас'' | colspan="2" style="text-align:center;" |''гьалъ'' | style="text-align:center;" |''гъос'' | colspan="2" style="text-align:center;" |''гъолъ'' |- ! colspan="2" |Хаслъул | style="text-align:center;" |''ас-'''ул''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''алъ-'''ул''''' | style="text-align:center;" |''гьас-'''ул''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''гьалъ-'''ул''''' | style="text-align:center;" |''гъос-'''ул''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''гъолъ-'''ул''''' |- ! colspan="2" |Кьовул | style="text-align:center;" |''ас-'''ие''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''алъ-'''ие''''' | style="text-align:center;" |''гьас-'''ие''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''гьалъ-'''ие''''' | style="text-align:center;" |''гъос-'''ие''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''гъолъ-'''ие''''' |- ! rowspan="5" |ЧӀовул (локатив) !<small>жинда игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''ас-'''да''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''ал-'''да''''' | style="text-align:center;" |''гьас-'''да''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''гьал-'''да''''' | style="text-align:center;" |''гъос-'''да''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''гъол-'''да''''' |- !<small>жиндихъ игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''ас-'''ухъ''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''алъ-'''ухъ''''' | style="text-align:center;" |''гьас-'''ухъ''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''гьалъ-'''ухъ''''' | style="text-align:center;" |''гъос-'''ухъ''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''гъолъ-'''ухъ''''' |- !<small>жиндилъ игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''ас-'''улъ''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''алъ-'''улъ''''' | style="text-align:center;" |''гьас-'''улъ''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''гьалъ-'''улъ''''' | style="text-align:center;" |''гъос-'''улъ''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''гъолъ-'''улъ''''' |- !<small>жиндикь игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''ас-'''укь''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''алъ-'''укь''''' | style="text-align:center;" |''гьас-'''укь''''' | colspan="2" |''гьалъ-'''укь''''' | style="text-align:center;" |''гъос-'''укь''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''гъолъ-'''укь''''' |- !<small>жаниб игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' |''алъ-'''уб''''' ('''''-ув'''''/'''''-уй'''''/'''''-ур''''') | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' |''гьалъ-'''уб''''' ('''''-ув'''''/'''''-уй'''''/'''''-ур''''') | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' |''гьолъ-'''уб''''' ('''''-ув'''''/'''''-уй'''''/'''''-ур''''') |- ! rowspan="5" |РачӀул (аллатив) !<small>жинде игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''ас-'''де''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''ал-'''де''''' | style="text-align:center;" |''гьас-'''де''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''гьал-'''де''''' | style="text-align:center;" |''гъос-'''де''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''гъол-'''де''''' |- !<small>жиндихъе игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''ас-'''ухъе''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''алъ-'''ухъ''''' | style="text-align:center;" |''гьас-'''ухъе''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''гьалъ-'''ухъ''''' | style="text-align:center;" |''гъос-'''ухъе''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''гъолъ-'''ухъе''''' |- !<small>жиндилъе игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''ас-'''улъе''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''алъ-'''улъе''''' | style="text-align:center;" |''гьас-'''улъе''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''гьалъ-'''улъе''''' | style="text-align:center;" |''гъос-'''улъе''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''гъолъ-'''улъе''''' |- !<small>жиндикье игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''ас-'''укье''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''алъ-'''укье''''' | style="text-align:center;" |''гьас-'''укье''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''гьалъ-'''укье''''' | style="text-align:center;" |''гъос-'''укье''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''гъолъ-'''укье''''' |- !<small>жанибе игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' |''алъ-'''убе''''' ('''''-уве'''''/'''''-уйе'''''/'''''-уре''''') | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' |''гьалъ-'''убе''''' ('''''-уве'''''/'''''-уйе'''''/'''''-уре''''') | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' |''гьолъ-'''убе''''' ('''''-уве'''''/'''''-уйе'''''/'''''-уре''''') |- ! rowspan="5" |РатӀлъул (аблатив/транслатив) !<small>жиндаса(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''ас-'''даса'''''('''''н''''') | colspan="2" style="text-align:center;" |''ал-'''даса'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''гьас-'''даса'''''('''''н''''') | colspan="2" style="text-align:center;" |''гьал-'''даса'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''гъос-'''даса'''''('''''н''''') | colspan="2" style="text-align:center;" |''гъол-'''даса'''''('''''н''''') |- !<small>жиндихъа(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''ас-'''ухъа'''''('''''н''''') | colspan="2" style="text-align:center;" |''алъ-'''ухъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''гьас-'''ухъа'''''('''''н''''') | colspan="2" style="text-align:center;" |''гьалъ-'''ухъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''гъос-'''ухъа'''''('''''н''''') | colspan="2" style="text-align:center;" |''гъолъ-'''ухъа'''''('''''н''''') |- !<small>жиндилъа(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''ас-'''улъа'''''('''''н''''') | colspan="2" style="text-align:center;" |''алъ-'''улъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''гьас-'''улъа'''''('''''н''''') | colspan="2" style="text-align:center;" |''гьалъ-'''улъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''гъос-'''улъа'''''('''''н''''') | colspan="2" style="text-align:center;" |''гъолъ-'''улъан'''''('''''н''''') |- !<small>жиндикьа(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''ас-'''укьа'''''('''''н''''') | colspan="2" style="text-align:center;" |''алъ-'''укьа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''гьас-'''укьа'''''('''''н''''') | colspan="2" style="text-align:center;" |''гьалъ-'''укьа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''гъос-'''укьа'''''('''''н''''') | colspan="2" style="text-align:center;" |''гъолъ-'''укьа'''''('''''н''''') |- !<small>жаниса(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' |''алъ-'''уса'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' |''гьалъ-'''уса'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' |''гъолъ-'''уса'''''('''''н''''') |} {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" |+''ал'', ''гьал'', ''гъол'' ! colspan="2" |ИгӀраб ! colspan="3" |ГӀемерлъул форма |- ! colspan="2" |Аслияб | style="text-align:center;" |''ал'' | style="text-align:center;" |''гьал'' | style="text-align:center;" |''гъол'' |- ! colspan="2" |Актив | style="text-align:center;" |''аз'' | style="text-align:center;" |''гьаз'' | style="text-align:center;" |''гъоз'' |- ! colspan="2" |Хаслъул | style="text-align:center;" |''аз-'''ул''''' | style="text-align:center;" |''гьаз-'''ул''''' | style="text-align:center;" |''гъоз-'''ул''''' |- ! colspan="2" |Кьовул | style="text-align:center;" |''аз-'''ие''''' | style="text-align:center;" |''гьаз-'''ие''''' | style="text-align:center;" |''гъоз-'''ие''''' |- ! rowspan="5" |ЧӀовул (локатив) !<small>жинда игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''аз-'''да''''' | style="text-align:center;" |''гьаз-'''да''''' | style="text-align:center;" |''гъоз-'''да''''' |- !<small>жиндихъ игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''аз-'''ухъ''''' | style="text-align:center;" |''гьаз-'''ухъ''''' | style="text-align:center;" |''гъоз-'''ухъ''''' |- !<small>жиндилъ игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''ас-'''улъ''''' | style="text-align:center;" |''гьаз-'''улъ''''' | style="text-align:center;" |''гъоз-'''улъ''''' |- !<small>жиндикь игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''ас-'''укь''''' | style="text-align:center;" |''гьаз-'''укь''''' | style="text-align:center;" |''гъоз-'''укь''''' |- !<small>жаниб игӀраб</small> | style="text-align:center;" | | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' |- ! rowspan="5" |РачӀул (аллатив) !<small>жинде игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''аз-'''де''''' | style="text-align:center;" |''гьаз-'''де''''' | style="text-align:center;" |''гъоз-'''де''''' |- !<small>жиндихъе игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''аз-'''ухъе''''' | style="text-align:center;" |''гьаз-'''ухъе''''' | style="text-align:center;" |''гъоз-'''ухъе''''' |- !<small>жиндилъе игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''аз-'''улъе''''' | style="text-align:center;" |''гьаз-'''улъе''''' | style="text-align:center;" |''гъоз-'''улъе''''' |- !<small>жиндикье игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''аз-'''укье''''' | style="text-align:center;" |''гьаз-'''укье''''' | style="text-align:center;" |''гъоз-'''укье''''' |- !<small>жанибе игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' |''—'' |- ! rowspan="5" |РатӀлъул (аблатив/транслатив) !<small>жиндаса(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''аз-'''даса'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''гьаз-'''даса'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''гъоз-'''даса'''''('''''н''''') |- !<small>жиндихъа(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''аз-'''ухъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''гьаз-'''ухъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''гъоз-'''ухъа'''''('''''н''''') |- !<small>жиндилъа(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''аз-'''улъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''гьаз-'''улъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''гъоз-'''улъа'''''('''''н''''') |- !<small>жиндикьа(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''аз-'''укьа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''гьаз-'''укьа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''гъоз-'''укьа'''''('''''н''''') |- !<small>жаниса(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' |} Суалиял цӀарубакӀал: {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" |+''щив'' (-''й''/-''б''), ''щал'' ! colspan="2" rowspan="2" |ИгӀраб ! colspan="3" |Цолъул форма ! rowspan="2" |ГӀемерлъул форма |- !ч. ж. !чӀ. ж. !гь. ж. |- ! colspan="2" |Аслияб | style="text-align:center;" |''щив'' | style="text-align:center;" |''щий'' | style="text-align:center;" |''щиб'' | style="text-align:center;" |''щал'' |- ! colspan="2" |Актив | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъи-'''ца''''' | style="text-align:center;" |''сун-'''ца''''' | style="text-align:center;" |''лъица'' |- ! colspan="2" |Хаслъул | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъи-'''л''''' | style="text-align:center;" |''сунду-'''л''''' | style="text-align:center;" |''лъил'' |- ! colspan="2" |Кьовул | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъи-'''е''''' | style="text-align:center;" |''сунду-'''е''''' | style="text-align:center;" |''лъи-'''е''''' |- ! rowspan="5" |ЧӀовул (локатив) !<small>жинда игӀраб</small> | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъи-'''да''''' | style="text-align:center;" |''сун-'''да''''' | style="text-align:center;" |''лъи-'''да''''' |- !<small>жиндихъ игӀраб</small> | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъи-'''хъ''''' | style="text-align:center;" |''сунду-'''хъ''''' | style="text-align:center;" |''лъи-'''хъ''''' |- !<small>жиндилъ игӀраб</small> | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъи-'''лъ''''' | style="text-align:center;" |''сунду-'''лъ''''' | style="text-align:center;" |''лъи-'''лъ''''' |- !<small>жиндикь игӀраб</small> | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъи-'''кь''''' | style="text-align:center;" |''сунду-'''кь''''' | style="text-align:center;" |''лъи-'''кь''''' |- !<small>жаниб игӀраб</small> | colspan="2" style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' |- ! rowspan="5" |РачӀул (аллатив) !<small>жинде игӀраб</small> | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъи-'''де''''' | style="text-align:center;" |''сун-'''де''''' | style="text-align:center;" |''лъи-'''де''''' |- !<small>жиндихъе игӀраб</small> | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъи-'''хъе''''' | style="text-align:center;" |''сунду-'''хъе''''' | style="text-align:center;" |''лъи-'''хъе''''' |- !<small>жиндилъе игӀраб</small> | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъи-'''лъе''''' | style="text-align:center;" |''сунду-'''лъе''''' | style="text-align:center;" |''лъи-'''лъе''''' |- !<small>жиндикье игӀраб</small> | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъи-'''кье''''' | style="text-align:center;" |''сунду-'''кье''''' | style="text-align:center;" |''лъи-'''кье''''' |- !<small>жанибе игӀраб</small> | colspan="2" style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' |- ! rowspan="5" |РатӀлъул (аблатив/транслатив) !<small>жиндаса(н) игӀраб</small> | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъи-'''даса'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''сун-'''даса'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''лъи-'''даса'''''('''''н''''') |- !<small>жиндихъа(н) игӀраб</small> | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъи-'''хъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''сунду-'''хъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''лъи-'''хъа'''''('''''н''''') |- !<small>жиндилъа(н) игӀраб</small> | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъи-'''лъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''сунду-'''лъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''лъи-'''лъа'''''('''''н''''') |- !<small>жиндикьа(н) игӀраб</small> | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъи-'''кьа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''сунду-'''кьа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''лъи-'''кьа'''''('''''н''''') |- !<small>жаниса(н) игӀраб</small> | colspan="2" style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' |} Баяналъул цӀарубакӀал (лӀугьуна суалиял цӀарубакӀаздаса ''-а-'' ва классалъул ахиралъул суффиксазул кумекалдалъун: ''щиб'' — ''щиб-а-в'', гьанире гъорлӀе рачӀуна гьединго ''тӀолго'' ва ''гьадинаб'' (-''в''/-''й''/-''л'') цӀарубакӀалги<ref>Аварский язык. Местоимение. Атаев, Алексеев</ref>). {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" |+''щибав'' (''-й''/''-б''), ''кинавго'' (''-айго''/''-абго''), ''щибал'', ''киналго'' ! colspan="2" |ИгӀраб ! colspan="6" |Цолъул форма ! colspan="2" |ГӀемерлъул форма |- ! colspan="2" |Аслияб | style="text-align:center;" |''щибав'' | style="text-align:center;" |''щибай'' |''щибаб'' | style="text-align:center;" |''кинавго'' | style="text-align:center;" |''кинайго'' | style="text-align:center;" |''кинабго'' | style="text-align:center;" |''щибал'' | style="text-align:center;" |''киналго'' |- ! colspan="2" |Актив | style="text-align:center;" |''щибас'' | colspan="2" style="text-align:center;" |''щибалъ'' | style="text-align:center;" |''кинас-го'' | colspan="2" style="text-align:center;" |''киналъ-го'' | style="text-align:center;" |''щибаз'' | style="text-align:center;" |''киназ-го'' |- ! colspan="2" |Хаслъул | style="text-align:center;" |''щибас-'''ул''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''щибалъ-'''ул''''' | style="text-align:center;" |''кинас-'''ул'''-го'' | colspan="2" style="text-align:center;" |''киналъ-'''ул'''-го'' | style="text-align:center;" |''щибаз-'''ул''''' | style="text-align:center;" |''киназ-'''ул'''-го'' |- ! colspan="2" |Кьовул | style="text-align:center;" |''щибас-'''е''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''щибалъ-и'' | style="text-align:center;" |''кинас-'''е'''-го'' | colspan="2" style="text-align:center;" |''киналъ-'''е'''-го'' | style="text-align:center;" |''щибаз-'''е''''' | style="text-align:center;" |''киназ-'''е'''-го'' |- ! rowspan="5" |ЧӀовул (локатив) !<small>жинда игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''щибас-'''да''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''щибал-'''да''''' | style="text-align:center;" |''кинас-'''да'''-го'' | colspan="2" style="text-align:center;" |''киналъ-'''да'''-го'' | style="text-align:center;" |''щибаз-'''да''''' | style="text-align:center;" |''киназ-'''да'''-го'' |- !<small>жиндихъ игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''щибас-'''ухъ''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''щибалъ-'''ухъ''''' | style="text-align:center;" |''кинас-'''ухъ'''-го'' | colspan="2" style="text-align:center;" |''киналъ-'''ухъ'''-го'' | style="text-align:center;" |''щибаз-'''ухъ''''' | style="text-align:center;" |''киназ-'''ухъ'''-го'' |- !<small>жиндилъ игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''щибас-'''улъ''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''щибалъ-'''улъ''''' | style="text-align:center;" |''кинас-'''улъ'''-го'' | colspan="2" style="text-align:center;" |''киналъ-'''улъ'''-го'' | style="text-align:center;" |''щибаз-'''улъ''''' | style="text-align:center;" |''киназ-'''улъ'''-го'' |- !<small>жиндикь игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''щибас-'''укь''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''щибалъ-'''укь''''' | style="text-align:center;" |''кинас-'''укь'''-го'' | colspan="2" style="text-align:center;" |''киналъ-'''укь'''-го'' | style="text-align:center;" |''щибаз-'''укь''''' | style="text-align:center;" |''киназ-'''укь'''-го'' |- !<small>жаниб игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' |''щибалъ-'''уб''''' (''-'''ув'''''/''-'''уй'''''/''-'''ур''''') | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''киналъ-'''уб'''-го''<br />(''-'''ув'''''/''-'''уй'''''/''-'''ур''''')''-го'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' |- ! rowspan="5" |РачӀул (аллатив) !<small>жинде игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''щибас-'''де''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''щибал-'''де''''' | style="text-align:center;" |''кинас-'''де'''-го'' | colspan="2" style="text-align:center;" |''кинал-'''де'''-го'' | style="text-align:center;" |''щибаз-'''де''''' | style="text-align:center;" |''киназ-'''де'''-го'' |- !<small>жиндихъе игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''щибас-'''ухъе''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''щибалъ-'''ухъе''''' | style="text-align:center;" |''кинас-'''ухъе'''-го'' | colspan="2" style="text-align:center;" |''киналъ-'''ухъе'''-го'' | style="text-align:center;" |''щибаз-'''ухъе''''' | style="text-align:center;" |''киназ-'''ухъе'''-го'' |- !<small>жиндилъе игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''щибас-'''улъе''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''щибалъ-'''улъе''''' | style="text-align:center;" |''кинас-'''улъе'''-го'' | colspan="2" style="text-align:center;" |''киналъ-'''улъе'''-го'' | style="text-align:center;" |''щибаз-'''улъе''''' | style="text-align:center;" |''киназ-'''улъе'''-го'' |- !<small>жиндикье игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''щибас-'''укье''''' | colspan="2" style="text-align:center;" |''щибалъ-'''укье''''' | style="text-align:center;" |''кинас-'''укье'''-го'' | colspan="2" style="text-align:center;" |''киналъ-'''укье'''-го'' | style="text-align:center;" |''щибаз-'''укье''''' | style="text-align:center;" |''киназ-'''укье'''-го'' |- !<small>жанибе игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' |''щибалъ-'''убе'''''<br />(''-'''уве'''''/''-'''уйе'''''/''-'''уре''''') | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''киналъ-'''убе'''-го''<br />(''-'''уве'''''/''-'''уйе'''''/''-'''уре''''')''-го'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' |- ! rowspan="5" |РатӀлъул (аблатив/транслатив) !<small>жиндаса(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''щибас-'''даса'''''('''''н''''') | colspan="2" style="text-align:center;" |''щибал-'''даса'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''кинас-'''даса'''''('''''н''''')''-го'' | colspan="2" style="text-align:center;" |''кинал-'''даса'''''('''''н''''')''-го'' | style="text-align:center;" |''щибаз-'''даса'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''киназ-'''даса'''''('''''н''''')''-го'' |- !<small>жиндихъа(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''щибас-'''ухъа'''''('''''н''''') | colspan="2" style="text-align:center;" |''щибалъ-'''ухъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''кинас-'''ухъа'''''('''''н''''')''-го'' | colspan="2" style="text-align:center;" |''киналъ-'''ухъа'''''('''''н''''')''-го'' | style="text-align:center;" |''щибаз-'''ухъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''киназ-'''ухъа'''''('''''н''''')''-го'' |- !<small>жиндилъа(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''щибас-'''улъа'''''('''''н''''') | colspan="2" style="text-align:center;" |''щибалъ-'''улъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''кинас-'''улъа'''''('''''н''''')''-го'' | colspan="2" style="text-align:center;" |''киналъ-'''улъа'''''('''''н''''')''-го'' | style="text-align:center;" |''щибаз-'''улъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''киназ-'''улъа'''''('''''н''''')''-го'' |- !<small>жиндикьа(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''щибас-'''укьа'''''('''''н''''') | colspan="2" style="text-align:center;" |''щибалъ-'''укьа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''кинас-'''укьа'''''('''''н''''')''-го'' | colspan="2" style="text-align:center;" |''киналъ-'''укьа'''''('''''н''''')''-го'' | style="text-align:center;" |''щибаз-'''укьа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''киназ-'''укьа'''''('''''н''''')''-го'' |- !<small>жаниса(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' |''щибалъ''-'''''уса'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''киналъ''-'''''уса'''''('''''н''''')-го | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' |} Баянлъи гьечӀел цӀарубакӀал (лӀугьуна суалиял цӀарубакӀаздаса ''-алиго'' тӀаде жубан: ''щиб'' — ''щиб-алиго''). {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" |+''щивалиго'', ''щиялиго'', ''щибалиго'', ''щалалиго'' ! colspan="2" rowspan="2" |ИгӀраб ! colspan="3" |Цолъул форма ! rowspan="2" |ГӀемерлъул форма |- !ч. ж. !чӀ. ж. !гь. ж. |- ! colspan="2" |Аслияб | style="text-align:center;" |''щивалиго'' | style="text-align:center;" |''щиялиго'' | style="text-align:center;" |''щибалиго'' |''щалалиго'' |- ! colspan="2" |Актив | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъицаялиго'' | style="text-align:center;" |''сунцаялиго'' | rowspan="18" |<small>ГӀемерлъул формаялда ругел баянлъи гьечӀел цӀарубакӀал</small> <small>игӀрабазде сверула цолъул</small> <small>формаялда релълъун.</small> |- ! colspan="2" |Хаслъул | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъилалиго'' | style="text-align:center;" |''сундулалиго'' |- ! colspan="2" |Кьовул | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъиеялиго'' | style="text-align:center;" |''сундуеялиго'' |- ! rowspan="5" |ЧӀовул (локатив) !<small>жинда игӀраб</small> | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъидаялиго'' | style="text-align:center;" |''сундаялиго'' |- !<small>жиндихъ игӀраб</small> | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъихъалиго'' | style="text-align:center;" |''сундухъалиго'' |- !<small>жиндилъ игӀраб</small> | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъилъалиго'' | style="text-align:center;" |''сундулӀалиго'' |- !<small>жиндикь игӀраб</small> | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъикьалиго'' | style="text-align:center;" |''сундукьалиго'' |- !<small>жаниб игӀраб</small> | colspan="2" style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''сундунибалиго*'' |- ! rowspan="5" |РачӀул (аллатив) !<small>жинде игӀраб</small> | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъидеялиго'' | style="text-align:center;" |''сундеялиго'' |- !<small>жиндихъе игӀраб</small> | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъихъеялиго'' | style="text-align:center;" |''сундухъеялиго'' |- !<small>жиндилъе '''игӀраб'''</small> | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъилъеялиго'' | style="text-align:center;" |''сундулӀеялиго'' |- !<small>жиндикье игӀраб</small> | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъикьеялиго'' | style="text-align:center;" |''сундукьеялиго'' |- !<small>жанибе игӀраб</small> | colspan="2" style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''сундунибалиго*'' |- ! rowspan="5" |РатӀлъул (аблатив/транслатив) !<small>жиндаса(н) игӀраб</small> | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъидасаялиго''/''лъидасаналиго'' | style="text-align:center;" |''сундасаялиго''/''сундасаналиго'' |- !<small>жиндихъа(н) игӀраб</small> | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъихъаялиго''/''лъихъаналиго'' | style="text-align:center;" |''сундухъаялиго''/''сундухъаналиго'' |- !<small>жиндилъа(н) игӀраб</small> | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъилъаялиго''/''лъилъаналиго'' | style="text-align:center;" |''сундулӀаялиго''/''сундулӀаналиго'' |- !<small>жиндикьа(н) игӀраб</small> | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъикьаялиго''/''лъикьаналиго'' | style="text-align:center;" |''сундукьаялиго''/''сундукьаналиго'' |- !<small>жаниса(н) игӀраб</small> | colspan="2" style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''сундасаялиго/сундасаналиго*'' |} Абсолютиял цӀарубакӀал {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" |+''щивниги'', ''щийниги'', ''щибниги'', ''щалниги'' ! colspan="2" rowspan="2" |ИгӀраб ! colspan="3" |Цолъул форма ! rowspan="2" |ГӀемерлъул форма |- !ч. ж. !чӀ. ж. !гь. ж. |- ! colspan="2" |Аслияб | style="text-align:center;" |''щивниги'' | style="text-align:center;" |''щийниги'' | style="text-align:center;" |''щивниги'' |''щалниги'' |- ! colspan="2" |Актив | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъицаниги'' | style="text-align:center;" |''сунцаниги'' | rowspan="18" |<small>ГӀемерлъул формаялда ругел абсолютиял</small> <small>цӀарубакӀал</small> <small>игӀрабазде сверула цолъул</small> <small>формаялда релъун.</small> |- ! colspan="2" |Хаслъул | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъилниги'' | style="text-align:center;" |''сундулниги'' |- ! colspan="2" |Кьовул | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъиениги'' | style="text-align:center;" |''сундуениги'' |- ! rowspan="5" |ЧӀовул (локатив) !<small>жинда игӀраб</small> | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъиданиги'' | style="text-align:center;" |''сунданиги'' |- !<small>жиндихъ игӀраб</small> | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъихъниги'' | style="text-align:center;" |''сундухъниги'' |- !<small>жиндилъ игӀраб</small> | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъилъниги'' | style="text-align:center;" |''сундулӀниги'' |- !<small>жиндикь игӀраб</small> | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъикьниги'' | style="text-align:center;" |''сундукьниги'' |- !<small>жаниб игӀраб</small> | colspan="2" style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''сундунибниги*'' |- ! rowspan="5" |РачӀул (аллатив) !<small>жинде игӀраб</small> | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъидениги'' | style="text-align:center;" |''сундениги'' |- !<small>жиндихъе игӀраб</small> | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъихъениги'' | style="text-align:center;" |''сундухъениги'' |- !<small>жиндилъе игӀраб</small> | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъилъениги'' | style="text-align:center;" |''сундулӀениги'' |- !<small>жиндикье игӀраб</small> | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъикьениги'' | style="text-align:center;" |''сундукьениги'' |- !<small>жанибе игӀраб</small> | colspan="2" style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''сундунибениги*'' |- ! rowspan="5" |РатӀлъул (аблатив/транслатив) !<small>жиндаса(н) игӀраб</small> | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъидасаги (лъидасаниги)'' | style="text-align:center;" |''сундасаги''/''сундасаниги'' |- !<small>жиндихъа(н) игӀраб</small> | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъихъаги (лъихъаниги)'' | style="text-align:center;" |''сундухъаги''/''сундухъаниги'' |- !<small>жиндилъа(н) игӀраб</small> | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъилъаги (лъилъаниги)'' | style="text-align:center;" |''сундулӀаги''/''сундулӀаниги'' |- !<small>жиндикьа(н) игӀраб</small> | colspan="2" style="text-align:center;" |''лъикьаги (лъикьаниги)'' | style="text-align:center;" |''сундукьаги''/''сундукьаниги'' |- !<small>жаниса(н) игӀраб</small> | colspan="2" style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''сундасаниги*'' |} Нахъбуссиналъул цӀарубакӀал (лӀугьуна гьумералъул цӀарубакӀаздаса гьезде тӀаде ''-го'' суффикс жубаялдалъун: дун — дун-го, мун — мунго; лъабабилеб гьумералъе нахъбуссиналъул цӀарубакӀлъун хӀалтӀизбула ''жив''/''жий''/''жиб''/''жал'') {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" ! colspan="2" rowspan="2" |ИгӀраб ! colspan="3" |Цолъул форма ! rowspan="2" |ГӀемерлъул форма |- !ч. ж. !чӀ. ж. !гь. ж. |- ! colspan="2" |Аслияб | style="text-align:center;" |''жив'' | style="text-align:center;" |''жий'' | style="text-align:center;" |''жиб'' | style="text-align:center;" |''жал'' |- ! colspan="2" |Актив | colspan="3" style="text-align:center;" |''жинди-'''ца''''' | style="text-align:center;" |''жиде-'''ца''''' |- ! colspan="2" |Хаслъул | colspan="3" style="text-align:center;" |''жинди-'''р''''' | style="text-align:center;" |''жиде-'''р''''' |- ! colspan="2" |Кьовул | colspan="3" style="text-align:center;" |''жинди-'''е''''' | style="text-align:center;" |''жиде-'''е''''' |- ! rowspan="5" |ЧӀовул (локатив) !<small>жинда игӀраб</small> | colspan="3" style="text-align:center;" |''жинди-'''да''''' | style="text-align:center;" |''жиде-'''да''''' |- !<small>жиндихъ игӀраб</small> | colspan="3" style="text-align:center;" |''жинди-'''хъ''''' | style="text-align:center;" |''жиде-'''хъ''''' |- !<small>жиндилъ игӀраб</small> | colspan="3" style="text-align:center;" |''жинди-'''лъ''''' | style="text-align:center;" |''жиде-'''лъ''''' |- !<small>жиндикь игӀраб</small> | colspan="3" style="text-align:center;" |''жинди-'''кь''''' | style="text-align:center;" |''жиде-'''кь''''' |- !<small>жаниб игӀраб</small> | colspan="3" style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' |- ! rowspan="5" |РачӀул (аллатив) !<small>жинде игӀраб</small> | colspan="3" style="text-align:center;" |''жинди-'''де''''' | style="text-align:center;" |''жиде-'''де''''' |- !<small>жиндихъе игӀраб</small> | colspan="3" style="text-align:center;" |''жинди-'''хъе''''' | style="text-align:center;" |''жиде-'''хъе''''' |- !<small>жиндилъе игӀраб</small> | colspan="3" style="text-align:center;" |''жинди-'''лъе''''' | style="text-align:center;" |''жиде-'''лъе''''' |- !<small>жиндикье игӀраб</small> | colspan="3" style="text-align:center;" |''жинди-'''кье''''' | style="text-align:center;" |''жиде-'''кье''''' |- !<small>жанибе игӀраб</small> | colspan="3" style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' |- ! rowspan="5" |РатӀлъул (аблатив/транслатив) !<small>жиндаса(н) игӀраб</small> | colspan="3" style="text-align:center;" |''жинди-'''даса'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''жиде-'''даса'''''('''''н''''') |- !<small>жиндихъа(н) игӀраб</small> | colspan="3" style="text-align:center;" |''жинди-'''хъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''жиде-'''хъа'''''('''''н''''') |- !<small>жиндилъа(н) игӀраб</small> | colspan="3" style="text-align:center;" |''жинди-'''лъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''жиде-'''лъа'''''('''''н''''') |- !<small>жиндикьа(н) игӀраб</small> | colspan="3" style="text-align:center;" |''жинди-'''кьа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''жиде-'''кьа'''''('''''н''''') |- !<small>жаниса(н) игӀраб</small> | colspan="3" style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' |} [[Category:Авар цӀарубакӀал]] [[Category:ЦӀарубакӀал мацӀазда рекъон]] [[Category:Авар цӀарсал]] [[Category:Авар рагӀаби]] 7jnwj1id4yv079wvjbdldt8qsyh5itp 0 19586 100942 99152 2026-09-07T12:03:59Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100942 wikitext text/x-wiki {{авар грамматика}} Авар мацӀалда [[верб]] ккола сунца яги лъица букӀаниги гьабулеб иш, гьезие лӀугьунеб ва гьел щиб хӀалалда ругебали бицунеб каламалъул бутӀа; щиб лӀугьунеб? щиб гьабулеб? щиб хӀалалда бугеб? абурал суалазул цоялъе жаваблъунги бачӀуна. Жумлаялда жаниб фигӀлу букӀуна предикатлъун; жинсияб фигӀлу ккун бугони предикатлъун, гьеб кидаго субъектгун яги тӀадежубайгун жинсалъулӀ ва формаялъулӀ рекъон ккун букӀуна{{Sfn|Авар мацӀ|style=|гьумерал=|quote=|name=|group=}}. ====Сарп==== ==== ФигӀлуялъул категориял ==== [[ФигӀлу]]ялъул [[Грамматикияб категория|категориязде]] гъорлӀе уна: [[Аспект (грамматика)|аспекталъул]] ([[Фреквентатив|фреквентативалъул]]), [[Каузатив|каузативалъул]], классалъул, [[Заман (лингвистика)|заманалъул]], [[Модус|модусалъул]] (фигӀлу буссинабиялъул), гьечӀолъиялъул категориял.<ref>Аварский язык. Глагол. Атаев, Алекссев</ref> ===== Фреквентатив ва каузатив ===== Авар мацӀалъу фигӀлабазул аспектияб категориялде гъорлӀе ккола фреквентативияб (такрарлъул) форма. Гьелъ жидеца цо-цо ишазул цадахълъи ялъуни цоцада хадуб ккей бихьизабула; лӀугьуна фреквентатив такрарлъунгутӀиял фигӀлабаздаса хадусел къагӀидабаз: {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" ! colspan="2" |КъагӀида !Хаслъи ва хӀалтӀизаби !Мисал |- ! rowspan="6" |Суффиксация !-ар | style="text-align:center;" |аслияб ва бищун продуктивияб суффикс | style="text-align:center;" |''бохьизе — бохь-ар-изе'', ''хисизе — хис-ар-изе'', ''малълъизе — малълъ-ар-изе'' |- !-дар |CV тайпадул фигӀлиял аслуязда ва цӀараздаса лӀугьарал фигӀлабазда |''хъвазе — хъва-дар-изе'', ''пузе — пу-дар-изе'', ''хех-дар-изе'', ''щак-дар-изе'' |- !-д |''-а-'' бугел тӀоцересел аслуязда ва редупликациял ва гьаркьада релълъарал аслуязда. |''лъалъазе — лъалъа-д-изе'', ''чӀаразе'' — ''чӀара-д-изе''; ''мими-д-изе'', ''къвакъва-д-изе'', ''гӀергӀе-д-изе'' |- !-ахъд |хурхинабула жидер тӀоцересел такрарлъул формантал ругел аслуязда |''кӀобокӀ-ахъд-изе'', ''бекер-ахъд-изе'', ''багъар-ахъд-изе'' |- !-де |аслияб къагӀидаялъ сонорияб, ларингалияб яги лабиалияб гьаракь бугел аслуязда |''гьализе — гьал-де-зе'', ''кьвагьизе — кьвагь-де-зе'', ''ахӀизе — ахӀ-де-зе'', амма ''къап-е-зе'', ''хьвагӀ-е-зе'' |- !-анхъ |багъа-бачариялъул фигӀлабазда |''боржине — борж-анхъ-изе'', ''билълъине — билълъ-анхъ-изе'', ''белъизе — белъ-анхъ-изе'' |- !Аблаут !''у''/''и'' > ''е'' |аслияб къагӀидаялъ CVRC тайпаялъул аслуязда, ударениялъ бакӀ хисула |гъа́нчизе —гъанч-е́-зе, пи́рххизе — перхх-е́-зе, кӀу́тӀизе — кӀетӀ-е́-зе |- ! colspan="2" |Ударениялъ бакӀ хиси | |''кӀа́нцӀана — кӀанцӀа́на'', ''хӀа́нчӀана — хӀанчӀа́на'' |- ! colspan="2" |Кьибилалъул редупликация |бихьизабула ишалъул цо чанго фаза букӀин |''къотӀизе — къотӀ-къотӀизе'', ''хъарсине — хъарс-хъарсине'', ''кьуризе — кьур-кьуризе'' |- ! colspan="4" |<small>'''Баян: цо-цо фигӀлабазул такрарлъул формаби лӀугьуна кӀиго къагӀидаялъги: ''кӀутӀизе — кӀетӀезе'' (аблаут) — ''кӀутӀ-кӀутӀизе'' (редупликация)'''</small> |} Жинда жаниб аслияб ахӀвал-хӀалалде агенсалъул роль бугев гӀахьалав чи яги гӀахьалаб иш, тӀагӀел (ва/яги гӀилла) тӀаде вачӀин/жубай лӀугьунеб борхизабулеб активияб деривациялъул тайпалъун ккола [[каузатив]], гьелъ бихьизабула иш гьабизабизе тӀами. Лъугьуна каузативиял формаби [[инфинитив]] ва ''гьа-б-изе'' [[кумекалъул фигӀлу]] цоцалъе иналдалъун (инфинитивалъул ахираб рагьараб ва кумекалъул фигӀлуялъул байбихьул ''гь-'' тӀагӀуна): ''гьабизе — гьабизабизе'', ''хӀалтӀизе — хӀалтӀизабизе'', ''хъвазе — хъваз-а-б-изе''. ===== Классалъул (жинсияб) категория ===== Авар мацӀалъул фигӀлаби рукӀуна жидер кьибилалда жинсияб гӀаламат бугелги ва гӀаламат гьечӀелги. Жинсиял гӀаламатал ('''''в-''''', '''''й-''''', '''''б-''''', '''''р-''''') гъорлӀ ругел фигӀлабазул букӀуна ункъабго классалъулаб форма, гьел формабазул кумекалдалъул фигӀлу хасаб жинсалда бугеб цӀаргун рекъон ккола: ''вас'' '''''в'''-ачӀана'', ''яс'' '''''я'''-чӀана'', ''къо'' '''''б'''-ачӀана'', ''ниж'' '''''р'''-ачӀана.'' ===== Заманалъул категория ===== Авар мацӀалъул фигӀлуялъул системаялда руго синтетикиял ва аналитикиял заманалъул формаби. Синтетикиязде гъорлӀе ккола: * '''''гьанжесеб гӀаммаб заман''''', жинца кидаго лӀугьунеб ялъуни жиндир заманаялъул гӀурхъи гьечӀеб иш бихьизабулеб (суффиксал ''-(у)ла/-уна''); * '''''бачӀунеб заман''''', жинца лӀугьине бугеб иш бихьизабулеб (суффиксал: ''-(и)ла/-ина''); * '''''араб заман (аорист)''''', жиндица цебе лӀугьараб иш бихьизабулеб (суффиксал: ''-(у)на, -(а)на''); Аналитикиял формаби лӀугьуна гьанже заманалъул сипат-фигӀлу (бутӀагьаби, яги причастие), араб заманалъул трансгрессив ва инфинитив «''букӀине»'' фигӀлуялъул финитияб формагун цадахъ лъун. Аналитикиял формабазде гъорлӀе уна: * '''Гьанжесеб баянаб заман''' (гьанже заманалъул сипат-фигӀлу + гьанже заманалъул кумекалъул фигӀлу) — бихьизабула иш, жиб гьабулеб бугеб каламалъул заманалда лӀугьунеб бугеб: ''дун вухӀулев вуго!''; гьанжесеб гӀаммаб заманалъул формаялде бугеб кумекалъул фигӀлуялъ аналитикияб формаялъе кьола итеративияб магӀна: К''инабго жо хисулеб-сверулеб букӀуна.'' * '''Перфект''' (араб заманалъул трансгрессив + гьанже заманалъул кумекалъул фигӀлу) — бихьизабула цебеккун гьабун бахъараб иш, жиндир хӀасил гьанжесеб заманалде бугеб: ''дун гьанже сахлъун йиго''; ''кӀиявго хутӀун вуго''. * '''Имперфект''' (гьанже заманалъул сипат-фигӀлу + араб заманалъул кумекалъул фигӀлу) — бихьизабула иш, жиб араб заманалъул цо къотӀелалда лӀугьунеб букӀараб: ''Балеб букӀана цӀад'' ([[ХӀамзатил Расул|ХӀ. Р.]]). * '''Плюсквамперфект''' (араб заманалъул трансгрессив + араб заманалъул кумекалъул фигӀлу) — бихьизабула араб заманалъул цо параялде гьабун лӀугӀараб иш яги гьелъул хӀасил (араб заманалдаго): ''Ахирал соназ эмен захӀматго унтун вукӀана'' ([[ХӀамзатил Расул|ХӀ. Р.]]). * '''БачӀунеб баянаб заман''' (инфинитив + гьанже заманалъул кумекалъул фигӀлу) — бихьизабул иш, жиб бачӀунеб заманалда лӀугьине кватӀичӀого лӀугьине бугеб (гӀемерисеб букӀуна гьабизе ялъуни лӀугьине ккеялъул сипат): ''Ясалъ ретӀел хисизе буго''. Араб заманалъул формаби гьединго лӀугьине бегьула гьанжеселдаса '''''-ан''''' суффиксалъул кумекалдалъун<ref>Аварский язык. (Михаил Алексеев, Борис Атаев)</ref>: ''Дун хонжрокьа хӀинкъулаан''. ===== Буссинабиялъул (модусалъул) категория ===== Авар мацӀалда фигӀлуялъул буго анкьго [[Буссинаби (лингвистика)|буссинаби]]: хабарияб, тӀалабияб, шартӀияб, суалияб, мурадияб, теялъулаб ва гьесизарул. * '''[[Хабарияб буссинаби]]''' (индикатив) — бичӀчӀизабула процесс реалияб букӀин, иш хӀакъикъаталда лӀугьин, гьелдехун субъекталъул (агенсалъул) бугеб бербалалъи рикӀкӀинчӀого; хӀалтӀизабула киналниги заманалъул формабигун: ''гьабуна'', ''гьабула'', ''гьабила'', ''гьабулеб букӀана'', ''гьабулеб буго'', ''гьабулеб букӀина'', ''гьабун букӀана'', ''гьабуна буго'', ''гьабун букӀина'', ''гьабулаан'', ''гьабизе буго''. * '''[[ТӀалабияб буссинаби]]''' (императив) — бичӀчӀизабула тӀалаб гьаби, буюрухъ, малъи, мисалалъе: ''гьаб-е'', ''хӀалтӀе'', ''хъвай''. Императивалъул суффиксал ккола ''-'''е''''': ''бос-'''е''''', ''хӀалтӀ-'''е''''', ''цӀал-'''е'''''; '''''-й''''' (аслу ''е'' хутӀизегӀан цогидал рагьаразда лӀугӀулел): ''лъа-'''й''''', ''кӀалъа-'''й''''', ''хъва-й'', амма ''ккве'', ''тӀе''; ''-'''а''''' (транзитивиял фигӀлабазул бутӀаязул, жидер аслуялъулӀ Се структура бугел, яги инфинитивалъул форма ''-ине'' бугел): ''а'', ''вачӀ-'''а''''', ''чӀа''. * '''[[ШартӀияб буссинаби]]''' (субъюнктив) — субъективияб бербалагьиялдалъун бихьизабула лӀугьине рес бугеб, анищаб, шартӀияб иш, мисалалъе, ''гьабу-ни'', ''хӀалтӀани'', ''хъвани''. Субъюктивалъул суффиксал ккола ''-'''ни''''' ва ''-'''ани'''''. * '''[[Буссинаби (лингвистика)|Суалияб буссинаби]]''' — фигӀлияб ишалъул цӀехей, гьикъи бичӀчӀизабула<ref>Авар мацӀ. М.-с. СагӀидов.</ref>, хӀалтӀизабула суалиял жумлабазда суалияб рагӀиги гьечӀого<ref>Аварский язык. Атаев, Алексеев</ref>. Лъугьуна ''-'''ищ''''' бутӀаялъул кумекалдалъун: ''гьабунищ'', ''хӀалтӀанищ'', ''хъванищ''. * '''[[Мурадияб буссинаби]]''' (оптатив) — бихьизабула фигӀлияб ишалдехун кӀалъалесул рекӀел мурад, лъие букӀаниги щиб букӀаниги гьари, нагӀана кьей ва хьами. Лъугьуна императивалде тӀаде ''-'''ги''''' суффикс жубаялдалъун: ''гьабе-ги'', ''хӀалтӀаги'', ''хъваги''. * '''[[Буссинаби (лингвистика)|Теялъулаб буссинаби]]''' — бихьизабула кӀалаълесул рекӀел мурадалда, къасдалда, гьабураб ишалъул, ялъуни лӀугьа-бахъиналъул гӀаксалда кколеб иш. Лъугьуна субъюнктивалде тӀаде '''''-ги''''' жубаялдалъун: ''гьабуни-ги'', ''хӀалтӀаниги'', ''хъваниги''. * '''[[Буссинаби (лингвистика)|Гьесизарул буссинаби]]''' — бихьизабула фигӀлияб ишалдехун къасд, гьесизари: ''гьабилин'', ''хӀалтӀилин'', ''хъвалин''. ===== ГьечӀолъиялъул форма ===== ===== Транзитивлъи ===== [[ФигӀлу]]ялъул битӀараб [[ТӀадежубай (лингвистика)|тӀадежубайгун]] ([[пациенс]]гун) бухьен гьабизе кӀвеялде балагьун, авар мацӀалъул фигӀлаби рикьула [[транзитивиял фигӀлаби|транзитивияздеги]] [[транзитивиял гурел фигӀлаби|транзитивиял гурездеги]]. Транзитивияб фигӀлуялъе жумлаялда жаниб букӀине ккола битӀараб тӀадежубай яги пациенс, жинде тӀаде субъекталъ гьабулеб иш кколеб: ''васас'' (агенс, акт. и.) ''кагъат'' (пациенс) ''{{КӀихӀучч|хъвана}}'' (иш). Гьаниб «хъвазе» фигӀлу ккола транзитивияблъун, ай жинца [[пациенс]]алда (ишалъул объекталда) хурхенлъи тӀалаб гьабулеб, гьеб гьечӀого ишалъул магӀна загьирлъуларо. Авар мацӀалъул транзитивияб фигӀлугун бугеб агенс гӀемерисеб букӀуна актив игӀрабалда: ''дица'' (агенс, акт. игӀр.) ''хӀалтӀи'' (пациенс) ''{{КӀихӀучч|гьабун буго}}'' (иш); лъай босул, жо рагӀиялъул, бичӀчӀиялъул фигӀлабигун бугеб агенс букӀуна жинда игӀрабалъул (локатив Ӏ) формаялда: ''дида'' (агенс, жинда и.) ''гьеб хабар'' (пациенс) ''хеко {{КӀихӀучч|лъана}}''; рекӀел асар бихьизарулел фигӀлабигун агенс букӀуна кьовул игӀрабалда: ''дие'' (агенс, кьов. и.) ''{{КӀихӀучч|рокьула}}'' ''тӀахьал'' (пациенс). ФигӀлуялъул аналитикиял формабигун букӀине бугьула эргативияб яги номинативияб конструкция: ''васас'' (агенс) хӀалтӀи (пациенс) гьабулеб буго (иш) — эргавтив; ''вас'' (субъект) ''хӀалтӀи'' (объект) ''гьабулев'' вуго (иш) — номинатив. Транзитивияб гуреб фигӀлабазу жумлаялда жаниб объект гурони, битӀараб тӀадежубай букӀунаро, жибго объект букӀуна аслияб игӀрабалда (номинативалда): ''ихх'' (агенс, асл. игӀр.) ''{{КӀихӀучч|тӀаде щвана}}'' (иш), гьаниб лӀугьараб иш — ''тӀаде щвана'' — буссараб буго жибго агенсалде. Контексталде балагьун, транзитивияб фигӀлу, жиндирго аслу хисичӀого, лӀугьине бегьула транзитивияб гуреблъун: ''Гьес кагъат босун {{КӀихӀучч|бачӀана}}'' (транзитивияб фигӀлу), ''гьесул чу чӀалде бищун цебе {{КӀихӀучч|бачӀана}}'' (транзитивияб гуреб фигӀлу). Гьел фигӀлабазул дифференциация гьабизе бегьула жидер [[ТӀалабияб буссинаби|императивалъул]] суффиксазде балагьун: суффикс ''-е'' бугел ккола транзитивиял (''гьаб-е'' — ''гьабизе'', ''те'' — ''тезе'', ''къотӀе'' — ''къотӀизе''), суффикс ''-а'' бугел ккола транзитивиял гурел (''а'' — ''ине'', ''бачӀа'' — ''бачӀине'', ''бега'' — ''бегизе''). Кидаго транзитивияллъун рукӀунел фигӀлабилъун ккола ккола [[каузатив]]ал: ''хӀалтӀизабула'', ''бачӀинабула'', ''хъвазабула''. Кидагосел транзитивиял гуреллъун ккола френквентативал (такрарлъул фигӀлаби): ''хъвадарула'', ''цӀехолдана'', ''кьвагьдана''). ==== ФигӀлуялъул хасал формаби ==== ===== Инфинитив ===== ===== Масдар ===== ===== Сифат-фигӀлу ===== ===== Конверб ===== [[Category:Авар рагӀаби]] dq4dk6dylm9dfmmc8fj47pjj96vxznq 0 19618 100943 99153 2026-09-07T12:04:09Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100943 wikitext text/x-wiki {{Авар грамматика}} '''Авар грамматика''' буго авар мацӀалъул структуриял нормабазулги асасазул данде бакӀарараб жо. Элъ гъорлӀе бачуна рагӀул, фразабазул, клаузабазул, сентенциябазул ва тӀобарал текстазул гӀуцӀи. ==Куц-мухъ== Авар буго [[Агглутинативияб мацӀ|агглутинативияб мацӀ]], жинда гъорлӀ [[фузионияб мацӀ|фузиялъул]] цо-цо элементалги ругеб, жинца рагӀи лӀугьунебги хисулебги категрияби ратӀа рахъулеб гӀеме-гӀемерал суффиксаздалъун.{{Sfn|Форкер|2020|p=248}} РагӀаби цойиде рачуна лексика-семантикиял групабада жанир каламалъул бутӀаби гӀадин, элги рикьула аслияздеги (цӀар, цӀарубакӀ, рикӀкӀен, адйектив, верб, адверб) квекулаздеги (хадурегӀел, бутӀа), жиде-жидер ратӀа рахъул хасаб семантикиябгун грамматикияб хаслъи бугел.{{Sfn|Алексеев|Атаев|Магомедов|Мадиева|2012|p=149}} === ЦӀарис === {{Main|Авар цӀарис}} [[ЦӀарис]] жаваблъун бачӀуна щав, щий, щиб, щал гьикъазе, ва семантикияб рахъалъ рахъалъ рикьула хасаздеги гӀаммаздеги. Элъул категорияби авар мацӀалда руго хадусел: класс (чиясул, чӀужуялъул, гьоркьохъеб), рикӀкӀадулаб форма (цолъул, дагьлъул, гӀемерлъул) ва хӀалат: (абсолутив, эргатив, генитив, датив, инструменталис ва локативазул серияби).{{Sfn|Oxford| 2020|p=248}} ==== Класс ==== Авар цӀарсал рикьула лъабго классалде. ТӀоцебеселде гъорлӀе ккола бихьинчиясда хурхарал цӀарсал: ''бихьинчи'', ''эмен'', ''вас'', ''вац''. КӀиабилелъ гъорлӀе рачуна чӀужуялда хурхарал цӀарсал: ''чӀужу'', ''эбел'', ''яс'', ''яц'' ва ц. ХутӀарал цӀарсал, чӀагоялги, чӀагоял-гурелги жал рихьизарулел, уна лъабабилеб классалде гъорлӀе. {| class="wikitable" |+Жинсиял гӀаламатал !Класс !Жинс !Цолъул форма !Мисал !ГӀемерлъул форма !Мисал |- |I |чиясул |'''''в''''' |''вас '''в'''ачӀана'' | rowspan="3" |'''''р/л''''' |'''''в'''аса'''л''' '''р'''ачӀана'' |- |II |чӀужуялъул |'''''й''''' |''яс '''я'''чӀана'' |'''''я'''са'''л''' '''р'''ачӀана'' |- |III |гьоркьохъеб |'''''б''''' |''чу '''б'''ачӀана'' |''чуя'''л''' '''р'''ачӀана'' |} ==== РикӀкӀадул форма ==== ЦӀарсазул буго цолъул, дагьлъул ва гӀемерлъул формаби. Руго цо форма гурони гьечӀе, мисалалъе, цолъул форма гурони букӀунаро рокьи, сахлъи гӀадинал абстрактивиял цӀарсазул. Руго цо-цо pluralia tantum рагӀаби: ''кагътал'' (хӀай, цолъул формаялда ''кагъат'' — жинда тӀад хъвадаризе хӀалтӀизабулеб жо), ''цӀороберал'', ''цӀадираби''. Гьабго тӀелалде гъорлӀе рачине бегьула ''рос-лъади'', ''эбел-эмен'' гӀадал рагӀабиги. Гьенирго руго батӀи-батӀиял росабазул гӀадамазде абулел цӀаралги, щай гурелъул гьезул корреляталлъун цолъул формаялда рукӀуна адъективал, жал топонимаздаса лӀугьарал<ref>арский язык. Морфология, категория числа. Атаев, Алексеевв</ref> (балагье [[Авар росабазул гӀадамазда абулел цӀарал]]). Цо-цо цӀаразул цолъул формаялъул рукӀине бегьула цадахълъиялъул магӀнаги: ''гамачӀ'' — цо яги гӀемерал цадахъ, материал хӀисабалда. Авар мацӀалда гӀемерлъул форма лӀугьунел суффиксал рикьизе бегьула кӀиго тӀелалде: * Продуктивиял: ** '''-''аби'''''<ref>Атаевасул ва Алексеевасул Авар мацӀалда гьединго рехсон буго гьаб аффикс продуктивияб букӀиналъ, гьалъ ахиралда ''-а'' бугел рагӀабазулги лӀугьинарулин гӀемерлъул форма абун: маргьа — маргьаби, къункъра — къунр-аби, ракета — ракет-аби</ref> (ахиралда рагьарал ва суффиксалиял ''-н'', ''-л'' ругел, ахирисеб рагьараб [+н] тӀагӀуна): ''дару — дар-аби'', ''рагӀи — рагӀ-аби'', ''хӀалтӀухъан — хӀалтӀухъ-аби''; ** '''''-заби''''' — гӀадамазда хурхарал цӀаразулӀ: ''чапар — чапар-заби'', ''гӀалим — гӀалим-заби'', ''гьудул — гьудл-заби''; ** '''''-ал''''' — рагьукъаб ахиралда ругел рагӀабазулӀ: ''бис — бис-ал'', ''бер — бер-ал'', ''кӀул — кӀулал''; авар мацӀалъул жиндирго журарал аслу бугел рагӀабазулӀ (тӀадецуй бугеб суффиксалъулӀ) аслуялъул кӀиабилеб рагьаралъул лӀугьуна редукция: ''гудур — гудр-ал'', ''лъимер — лъим-ал'', ''лъим — лъин-ал''; къанагӀат суффикс ''-ал'' дандчӀвала ахиралда рагьараб бугеб битӀараб аслуялъулӀ, жиндие гӀемерлъул формаялда редукция лӀугьунеб: гьобо — гьабал; гӀурус мацӀалдаса рачӀарал рагӀабазулӀ суффикс ккола тӀадецуй гьечӀеб ва редукция лӀугьунаро: ''трактор — трактор-ал''; ** '''''-ял''''' — цожубараб ''CV'' аслу бугел рагӀабазулӀ: ''къо — къо-ял'', ''цӀа — цӀа-ял'', ''чу — чу-ял'', амма ''ца — ца-би'', ''цӀва — цӀва-би'', ''чӀва — чӀва-би''; * Продуктивиял гурел: ** '''''-зал''''' (цожубарал рагӀабазулӀ): ''лагъ — лагъ-зал'', ''нугӀ — нугӀ-зал'', ''хур — хур-зал''; ** '''''-дул''''', '''''-ул''''' (аслуялъул вокализм хисула V > у): ''гъадаро — гъудр-ул'', ''кету — кут-ул'', ''тӀегь — тӀугь-дул''; ** '''''-и''''' (аслу хисиялъул низам гьечӀел): ''тӀинчӀ — тӀанчӀ-и'', ''хӀинчӀ — хӀанчӀ-и'', ''гӀака — гӀач-и''; гьабго цоцаца хиси хутӀула цо-цо жубараб аслу бугел рагӀабазулӀ, жидер кӀиабилеб бутӀалъун ''-чи'' компонент бугел: ''захӀмат-чи — захӀмат-чагӀи'', г''Ӏолохъан-чи — гӀолохъ-аби''; ** '''''-би''''' (аслуялъул вокализм хисула V > у): к''ӀветӀ — кӀутӀ-би'', ''гӀанса — гӀунсби'', ''квартӀа — куртӀ-би''. ГӀемерлъул форма лӀугьунеб супплетивияб къагӀида бихьизабун буго ''чӀужу — руччаби'' параялда. Гьединго дандчӀвала цо-цо рагӀабазул гӀемерлъул форма лӀугьунеб кӀи-кӀи къагӀидабиги: ''хабар — хар-бал''/''хабарал'', ''кету — кут-ул''/''кат-ал'', ''хоб — хобал''/''хабал''/''хабзал'' ва ц. Гьениб параллелияб формабазул цояблъун ккола ударение гьечӀеб суффикс ''-ал'', жинца цо ккураб къадар бихьизабулеб, гьебго заманалда гьелъул корелляталъ бихьизабула къадар гьечӀеб букӀин: ''дагьалго рукъал'' — ''гӀемарал рукъзал''<ref>Сулеманов. 1985</ref>. Цо-цо нухалда плюралисалъул батӀи-батӀияб формация гьабиялдалъун лексикияб магӀна хисула. Жибго гӀемерлъул формаялъул категория гуребги, авар мацӀалда буго дистрибутивияб гӀемерлъи бихьизабиялъул къагӀидаги (цӀарул аслу такрарлъиялдалъун): ''рокъо-рокъоре'', ''рахъ-рахъалде''. ==== ХӀалаталъул категория ==== =====ГӀадатал===== Авар мацӀалда кинабниги буго 24 хӀалат, гьезул ункъго ккола гӀадатаблъун, хутӀараб 20 — бакӀалъул. ГӀадатал хӀалатазде гъорлӀе уна [[Аслияб хӀалат|аслияб]], жиб цӀаралъул битӀараб аслулъун кколеб, [[ХӀалат|актив]], [[ХӀалат|хаслъул]] ва [[ХӀалат|кьовул]] хӀалатал, жал хъвалсараб аслуялдаса лӀугьунел. {| class="wikitable" |- ! ХӀалат !! Суал !Суффиксал!! хӀалтӀизабула |- |'''Аслияб хӀалат''' '''(номинатив/абсолюютив)''' |''щив? щий? щиб? щал?'' | || * унгутӀияб (транзитивияб-гуреб) фигӀлуялъул субъект бихьизабизе: ''жакъа <u>цӀад</u> бана''; * аналитикиял континуалиял формабазда транзитивиял фигӀлабазул субъект бихьизабизе (номинативияб конструкция): ''бацӀги церги <u>давла</u> бикьулел рукӀана''<ref>Конструкция буго номинатив-абсолютив, «бацӀги церги» — кӀиябго цӀар, субъектал (агенсал) — буго номинативалда, «давла» — объект (пациенс) буго абсолютивалда.</ref>; * транзитивияб фигӀлуялъул пациенс (битӀараб тӀадежубай) бихьизабизе: ''васас <u>кагъат</u> хъвана''; гьабго модель хутӀула гьединго лугбузул багъа-бачари бихьизабулел фигӀлаби ругел жумлабаздаги: ''Дица, бералги къанщун, <u>бетӀер</u> гьанкӀезабуна''; * жубараб предикаталъул цӀарулаб бутӀаялда ''-лъун'' бутӀагун цадахъ: ''гьурилъун роржун ана сонал.'' * хитӀаб гьабиялда; * аппозитивиял конструкциязда, гӀемерисеб гӀагарлъиялда хурхарал терминазда, хӀалтӀи-пишаялъул цӀаразда, топонимазда ва ц.: ''дирго вац МухӀамадкамил''; гьанибго бегьула аслияб хӀалат батӀи-батӀиял дандраязда цадахъ букӀинеги: ''Щибаб кечӀ тӀаде вачӀунев гьобол гӀадин букӀуна''; * бутӀрул хъваялда, суратазда гъоркьваязда, къамусияб ва абулеб форма хӀисабалда. |- |'''Актив хӀалат''' '''(эргатив)''' |''лъица? сунца?'' |''-'''с'''''/''-'''лъ'''''/''-'''ца'''''|| * транзитивияб фигӀлуялъул агенс бихьизабизе (эргативияб конструкция): ''<u>Ханас</u> гьесухъе чи витӀанила''; * инструменталияб тӀадежубайлъун: ''васас <u>къалмица</u> сурат бахъана''; * иш лъугунеб куцалъул хӀаллъун: ''дунго <u>матӀуялъ</u> вихьана''; * заманалъул хӀаллъун: ''гьеб <u>къоялъ</u> ниж дандчӀвана''; * бакӀалъул ва гӀилла-мурадалъул хӀаллъун: ''гӀемер хъвадариялъ килщал унтула''. |- |'''Хаслъул хӀалат''' '''(генетив)''' |''лъил? сундул?'' |''-''('''''у''''')'''''л'''''|| * щиб букӀанги сундуе букӀанги кколеб букӀин бихьизабизе: ''<u>инсул</u> рукъ'', ''<u>тӀехьалъул</u> жилд'', ''<u>гьоболасул</u> чу''; * киналдасаго бутӀа бихьизабизе: ''<u>гӀадамасул</u> берал'', ''<u>кочӀол</u> рагӀаби'', ''<u>нусалъул</u> бал''; * щиб букӀаниги кинаб букӀаниги материалалъул гьабураб букӀин бихьизабизе: ''<u>меседил</u> баргъич'', ''<u>щагӀил</u> гъадаро'', ''<u>цӀулал</u> гъуд''; * гӀемерлъиялдаса цо элемент бихьизабизе: ''<u>рекӀаразул</u> цевехъан''; * субъекталъул иш/хӀал бихьизабизе: ''гӀалимзабазул бахӀс'', ''бетӀералъул унти'', ''рекӀел кьаби''; шартӀияб къагӀидаялъ гьанибго бачине бегьула субъект — ишалъул хӀасил бихьизабиги<ref>арский язык. Категория падежа. Атаев, Алексеевв</ref>: ''<u>моцӀрол</u> канлъи'', ''<u>зурма-къолол</u> гьаракь''; * гӀуцӀулеб элементалъул къадар бихьизабизе: ''<u>лъел</u> гӀеретӀ'', ''<u>ханждал</u> хъап'', ''<u>тӀорщалил</u> роцен''; * группаялъул гӀуцӀи бихьизабизе: ''<u>тӀогьол</u> квацӀи'', ''<u>ясазул</u> тӀел'', ''<u>боцӀул</u> рехьед''; * гӀаммаб баянлъиялъул гьоркьолъи бихьизабизе: ''<u>рокьул</u> гӀаламат'', ''<u>эркенлъиялъул</u> бакънал'', ''лъикӀаб <u>тайпаялъул</u> айгъир''; * заманалъул гьоркьолъи бихьизабизе: ''<u>роол</u> гӀуж'', ''<u>хасалил</u> сордо'', ''<u>ихдалил</u> заман''; * бакӀалъул гьоркьолъи бихьизабизе: ''<u>авлахъалъул</u> тӀугьдул'', ''<u>росдал</u> гӀадамал''; * гӀаламатазул ва гьел тӀаде кколезул гьоркьолъи бихьизабизе: ''<u>мугӀрузул</u> борхалъи'', ''<u>гӀадамасул</u> чӀухӀи'', ''<u>халичабазул</u> гьайбатлъи''; * сундуе букӀаниги щиб букӀаниги жо хӀалтӀизаби: ''<u>чол</u> тӀикъва'', ''<u>оцазул</u> рукь''; * тӀаде цӀаялъулаб конструкциялъул субъект бихьизабизе: ''Гьав <u>ханасул</u> йикӀанила цӀакъ берцинай цо яс''; * цо-цо фигӀлабигун хъвалсараб тӀадежубай хӀисабалда: ''Киназго жиде-жидер поэзи-ялъул, халкъазул бицана''. |- |'''Кьовул хӀалат (датив)'''||''лъие? сундуе?'' |''-'''е'''''|| * цӀаралъ гьабулеб иш цогиялдехун буссараб букӀин бихьизабизе: ''дица <u>васасе</u> кумек гьабуна''; * бокьизе фигӀлуялда субъект бихьизабизе: ''<u>дие</u> мун йокьула''; * цогидал предикалгун цадахъги: ''Цо замандаласан <u>бацӀи-е-ги</u> <u>цара-е-ги</u> кӀи-кӀи тӀинчӀ гьабун буго''. |} =====БакӀалъулал===== БакӀалъул хӀалатаз рихьизарула меслъиялъул, иналъул, багъариялъул ва цогидал магӀнаби. Рикьула хадусел тӀелазде: * локатив яги чӀовул хӀалатал (суффикс '''''-д''''') жидеца бугеб бакӀ бихьизабулел, цо хӀалалда сасиналъул, чӀеялъул магӀна бичӀизабулел; * аллатив яги рачӀул хӀалатал (суффикс '''''-е'''''), жидеца кибехун букӀаниги рачӀин/ин бихьизабулел (букӀине бегьула ''-хун'' бутӀагун); * аблатив яги ратӀалъул (суффикс '''''-са'''''), жидеца сундаса букӀаниги киса букӀаниги батӀалъун ин бихьизабулел; * транслатив (суффикс '''''-н'''''), жинца сунда жанисаниги ин бичӀчӀизабулеб. Локализациялъул суффиксазде балагьун, хӀалатазул щибаб тӀелги бикьула щу-щу сериязде: {| class="wikitable" |- ! ХӀалат !Серия/хӀалат!! Суал !Суффиксал |- | rowspan="5" | Локатив |I/жинда хӀалат||лъида? сунда? |'''''-да'''''/-'''''-тӀа''''' |- |II/жиндихъ хӀалат |лъихъ? сундухъ? |'''''-хъ''''' |- |III/жиндилъ хӀалат |лъилъ? сундулӀ? |'''''-лӀ''''' |- |IV/жиндикь хӀалат |лъикь? сундукь? |'''''-кь''''' |- |V/жаниб хӀалат |киб? |''-'''в'''''/''-'''й'''''/''-'''б'''''/''-'''р''''' |- | rowspan="5" |Аллатив |I/жинде хӀалат |лъиде? сунде? |''-'''д-е''''' |- |II/жиндихъе хӀалат |лъихъе? сундухъе? |'''''-хъ-е''''' |- |III/жиндилъе хӀалат |лъилъе? сундулӀе? |'''''-лӀ-е''''' |- |IV/жиндикье хӀалат |лъикье? сундукье? |'''''-кь-е''''' |- |V/жанибе хӀалат |кибе? | '''''-в-е'''''/'''''-й-е'''''/'''''-б-е'''''/'''''-р-е''''' |- | rowspan="5" |Аблатив |I/жиндаса хӀалат |лъидаса? сундаса? |''-'''д-а-са''''' |- |II/жиндихъа хӀалат |лъихъа? сундухъа? |'''''-хъ-а''''' |- |III/жиндилъа хӀалат |лъилъа? сундулӀа? |'''''-лӀ-а''''' |- |IV/жиндикьа хӀалат |лъикьа? сундукьа? |'''''-кь-а''''' |- |V/жаниса хӀалат |киса? |'''''-са''''' |- | rowspan="5" |Транслатив |I/жиндасан хӀалат |лъидасан? сундасан? |'''''-д-а-сан''''' |- |II/жиндихъан хӀалат |лъихъан? сундухъан? |'''''-хъ-ан''''' |- |III/жиндилъан хӀалат |лъилъан? сундулӀан? |'''''-лӀ-ан''''' |- |IV/жиндикьан хӀалат |лъикьан? сундукьа(н)? |'''''-кь-ан''''' |- |V/жанисан хӀалат |кисан? |'''''-сан''''' |} БакӀалъул хӀалтал сериязде балагьун, хӀалтӀизарула: * I серия — щиб букӀаниги лъиде/сунде букӀнии данде ккун тӀадехун букӀин (локатив), тадехун ин/бачӀин (аллатив), тасӀа ин/бачӀин (аблатив), тӀасан ин/бачӀин (транслатив) бичӀчӀизабизе; * III серия — щиб букӀаниги лъида/сунда букӀаниги гӀагарлъухъ букӀин (локатив), гӀагарлъухъе ин/бачӀин (аллатив), гӀагарлъухъа ин/бачӀин (аблатив), гӀагарлъухъан ин/бачӀин (транслатив) бичӀчӀизабизе; * III серия — щиб букӀаниги лъида/сунда букӀаниги гъорлӀ букӀин (локатив), гъорлӀе ин/бачӀин (аллатив), гъорлӀа ин/бачӀин (аблатив), гъорлӀан ин/бачӀин (транслатив) бичӀчӀизбизе; * IV серия — щиб букӀаниги лъида/сунда букӀаниги гъоркь букӀин (локатив), гъоркье ин/бачӀин (аллатив), гъоркьа ин/бачӀин (аблатив), гьоркьан ин/бачӀин (транслатив) бичӀчӀизабизе; * V серия — щиб букӀаниги сунда букӀаниги жаниб букӀин (локатив), жинибе ин/бачӀин (аллатив), жаниса ин/бачӀин (аблатив), жанисан ин/бачӀин (транслатив) бичӀчӀизабизе; Гьел хӀалатазул гьединго хӀалтӀизарула бакӀазул магӀнаялда гуребги, цогидаб магӀнаялдаги. Бищун гӀемер хӀалтӀизабулеб I сериялъул локатив: * рекӀее асар лӀугьиналъул фигӀлабигун субъект бихьизабизе: ''<u>васасда</u> гьеб бичӀчӀана'', ''<u>дида</u> кинабго жо кӀочон тана''; * адресатияб ва цогидал тӀадежубаял рихьизаризе: ''АбутӀалибица авар <u>мацӀалда</u> дие жиндирго цӀияб кечӀ цӀалана''; * физикияб асар гьабиялъул фигӀлабазул объект гьабизе: д''ос <u>таманча</u> речӀана долда''; * дандекквеялъул объект лӀугьинабизе: ''гьев вукӀана <u>вацасдаса</u> къуватав вуго''. ==== ЦӀаралъул свери ==== Авар мацӀалъул цӀарал, жидер актив игӀрабалда букӀунеб ахиралде балагьун, рикьула лъабго свериялде; I свериялъул ахиралда букӀуна ''-'''с''''', II свериялъул — ''-'''лъ''''', III свериялъул — ''-'''ца'''''. '''тӀоцебесеб свериялда''' рекъон рачӀуна гӀемерисел чиясул жинсалъул гӀаммал цӀарал, чиясул жинсалъул жидер ахиралда жинсияб гӀаламат бугел хасал цӀарал (-ав ахиралда ругел авар хъизан-цӀаралги), гьединго ''-ов'', ''-ев'' ахирал ругел фамилиялги<ref name=":0">Авар мацӀ. М.-С. СагӀидов</ref>, . {| class="wikitable" |+''чи'', ''вац'', ''Хириясулав'', ''ГӀумаров'' ! colspan="2" |ИгӀраб ! colspan="4" |Цолъул форма |- ! colspan="2" |Аслияб | style="text-align:center;" |''чи'' | style="text-align:center;" |''вац'' | style="text-align:center;" |''Хириясулав'' | style="text-align:center;" |''ГӀумаров'' |- ! colspan="2" |Актив | style="text-align:center;" |''чи-яс'' | style="text-align:center;" |''вац-ас'' | style="text-align:center;" |''Хириясул-ас'' | style="text-align:center;" |''ГӀумаров-ас'' |- ! colspan="2" |Хаслъул | style="text-align:center;" |''чи-яс-'''ул''''' | style="text-align:center;" |''вац-ас-'''ул''''' | style="text-align:center;" |''Хириясул-ас-'''ул''''' | style="text-align:center;" |''ГӀумаров-ас-'''ул''''' |- ! colspan="2" |Кьовул | style="text-align:center;" |''чи-яс-'''е''''' | style="text-align:center;" |''вац-ас-'''е''''' | style="text-align:center;" |''Хириясул-ас-'''е''''' | style="text-align:center;" |''ГӀумаров-ас-'''е''''' |- ! rowspan="5" |ЧӀовул (локатив) !<small>жинда игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''чи-яс-'''да''''' | style="text-align:center;" |''вас-ас-'''да''''' | style="text-align:center;" |''Хириясул-ас-'''да''''' | style="text-align:center;" |''ГӀумаров-ас-'''да''''' |- !<small>жиндихъ игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''чи-яс-'''ухъ''''' | style="text-align:center;" |''вац-ас-'''ухъ''''' | style="text-align:center;" |''Хириясул-ас-'''ухъ''''' | style="text-align:center;" |''ГӀумаров-ас-'''ухъ''''' |- !<small>жиндилъ игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''чи-яс-'''улъ''''' | style="text-align:center;" |''вац-ас-'''улъ''''' | style="text-align:center;" |''Хириясул-ас-'''улъ''''' | style="text-align:center;" |''ГӀумаров-ас-'''улъ''''' |- !<small>жиндикь '''игӀраб'''</small> | style="text-align:center;" |''чи-яс-'''укь''''' | style="text-align:center;" |''вац-ас-'''укь''''' | style="text-align:center;" |''Хириясул-ас-'''укь''''' | style="text-align:center;" |''ГӀумаров-ас-'''укь''''' |- !<small>жаниб игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' |- ! rowspan="5" |РачӀул (аллатив) !<small>жинде игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''чи-яс-'''де''''' | style="text-align:center;" |''вац-ас-'''де''''' | style="text-align:center;" |''Хириясул-ас-'''де''''' | style="text-align:center;" |''ГӀумаров-ас-'''де''''' |- !<small>жиндихъе игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''чи-яс-'''ухъе''''' | style="text-align:center;" |''вац-ас-'''ухъе''''' | style="text-align:center;" |''Хириясул-ас-'''ухъе''''' | style="text-align:center;" |''ГӀумаров-ас-'''ухъе''''' |- !<small>жиндилъе игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''чи-яс-'''улъе''''' | style="text-align:center;" |''вац-ас-'''улъе''''' | style="text-align:center;" |''Хириясул-ас-'''улъе''''' | style="text-align:center;" |''ГӀумаров-ас-'''улъе''''' |- !<small>жиндикье игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''чи-яс-'''укье''''' | style="text-align:center;" |''вац-ас-'''укье''''' | style="text-align:center;" |''Хириясул-ас-'''укье''''' | style="text-align:center;" |''ГӀумаров-ас-'''укье''''' |- !<small>жанибе игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' |- ! rowspan="5" |РатӀалъул (аблатив/транслатив) !<small>жиндаса(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''чи-яс-'''даса'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''вац-ас-'''даса'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''Хириясул-ас-'''даса'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''ГӀумаров-ас-'''даса'''''('''''н''''') |- !<small>жиндихъа(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''чи-яс-'''ухъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''вац-ас-'''ухъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''Хириясул-ас-'''ухъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''ГӀумаров-ас-'''ухъа'''''('''''н''''') |- !<small>жиндилъа(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''чи-яс-'''улъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''вац-ас-'''улъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''Хириясул-ас-'''улъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''ГӀумаров-ас-'''улъа'''''('''''н''''') |- !<small>жиндикьа(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''чи-яс-'''укьа'''''('''''н''')'' | style="text-align:center;" |''вац-ас-'''укьа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''Хириясул-ас-'''укьа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''ГӀумаров-ас-'''укьа'''''('''''н''''') |- !<small>жаниса(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' |} '''кӀиабиле свериялда''' рекъон рачӀуна чӀужуялъул жинсалъул гӀаммал цӀарал ва цо-цо, жидер ахиралда жинсияб гӀаламат бугел, хасал цӀарал, гьоркъохъеб жинсалъул лъикӀаланго гӀаммал ва хасал цӀарал<ref name=":0">Авар мацӀ. М.-С. СагӀидов</ref>. Аслияб игӀрабалда ''-ия'', ''-ие'' абурал ахираздалъун лӀугӀулел батӀиял мацӀаздаса рачӀарал цӀарал игӀрабазде сверулаго, ахирияб ''-я''/''-е'' гьаракь гьоркьоса тӀагӀуна, амма руго гьоркьосарахъиялги, мисалалъе, ''школа'', ''аптека'' гӀадал рагӀаби {| class="wikitable" |+''чӀужу'', ''яц'', ''рукъ'', ''хӀули'' ! colspan="2" rowspan="2" |ИгӀраб ! colspan="4" |Цолъул форма |- ! colspan="2" |<small>чӀужуялъул жинс</small> ! colspan="2" |<small>гьоркьохъеб жинс</small> |- ! colspan="2" |Аслияб | style="text-align:center;" |''чӀужу'' | style="text-align:center;" |''яц'' | style="text-align:center;" |''рукъ'' | style="text-align:center;" |''хӀули'' |- ! colspan="2" |Актив | style="text-align:center;" |''чӀужу-ялъ'' | style="text-align:center;" |''яц-алъ'' | style="text-align:center;" |''рукъ-алъ'' | style="text-align:center;" |''хӀули-ялъ'' |- ! colspan="2" |Хаслъул | style="text-align:center;" |''чӀужу-ялъ-'''ул''''' | style="text-align:center;" |''яц-алъ-'''ул''''' | style="text-align:center;" |''рукъ-алъ-'''ул''''' | style="text-align:center;" |''хӀули-ялъ-'''ул''''' |- ! colspan="2" |Кьовул | style="text-align:center;" |''чӀужу-ялъ-'''е''''' | style="text-align:center;" |''яц-алъ-'''е''''' | style="text-align:center;" |''рукъ-алъ-'''е''''' | style="text-align:center;" |''хӀули-ялъ-'''е''''' |- ! rowspan="5" |ЧӀовул (локатив) !<small>жинда игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''чӀужу-ял-'''да''''' | style="text-align:center;" |''яц-ал-'''да''''' | style="text-align:center;" |''рукъ-ал-'''да''''' | style="text-align:center;" |''хӀули-ял-'''да''''' |- !<small>жиндихъ игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''чӀужу-ялъ-'''ухъ''''' | style="text-align:center;" |''яц-алъ-'''ухъ''''' | style="text-align:center;" |''рукъ-алъ-'''ухъ''''' | style="text-align:center;" |''хӀули-ялъ-'''ухъ''''' |- !<small>жиндилъ игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''чӀужу-ялъ-'''улъ''''' | style="text-align:center;" |''яц-алъ-'''улъ''''' | style="text-align:center;" |''рукъ-алъ-'''улъ''''' | style="text-align:center;" |''хӀули-ялъ-'''улъ''''' |- !<small>жиндикь '''игӀраб'''</small> | style="text-align:center;" |''чӀужу-ялъ-'''укь''''' | style="text-align:center;" |''яц-алъ-'''укь''''' | style="text-align:center;" |''рукъ-алъ-'''укь''''' | style="text-align:center;" |''хӀули-ялъ-'''укь''''' |- !<small>жаниб игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''рукъ-алъ-'''уб'''''('''''в'''/'''й'''/'''р''''') | style="text-align:center;" |''—'' |- ! rowspan="5" |РачӀул (аллатив) !<small>жинде игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''чӀужу-ял-'''де''''' | style="text-align:center;" |''яц-ал-'''де''''' | style="text-align:center;" |''рукъ-ал-'''де''''' | style="text-align:center;" |''хӀули-ял-'''де''''' |- !<small>жиндихъе игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''чӀужу-ялъ-'''ухъе''''' | style="text-align:center;" |''яц-алъ-'''ухъе''''' | style="text-align:center;" |''рукъ-алъ-'''ухъе''''' | style="text-align:center;" |''хӀули-ялъ-'''ухъе''''' |- !<small>жиндилъе игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''чӀужу-ялъ-'''улъе''''' | style="text-align:center;" |''яц-алъ-'''улъе''''' | style="text-align:center;" |''рукъ-алъ-'''улъе''''' | style="text-align:center;" |''хӀули-ялъ-'''улъе''''' |- !<small>жиндикье игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''чӀужу-ялъ-'''укье''''' | style="text-align:center;" |''яц-алъ-'''укье''''' | style="text-align:center;" |''рукъ-алъ-'''укье''''' | style="text-align:center;" |''хӀули-ялъ-'''укье''''' |- !<small>жанибе игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''рукъ-алъ-'''убе''''' | style="text-align:center;" |''—'' |- ! rowspan="5" |РатӀалъул (аблатив/транслатив) !<small>жиндаса(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''чӀужу-ял-'''даса'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''яц-ал-'''даса'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''рукъ-ал-'''даса'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''хӀули-ял-'''даса'''''('''''н''''') |- !<small>жиндихъа(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''чӀужу-ялъ-'''ухъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''яц-алъ-'''ухъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''рукъ-алъ-'''ухъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''хӀули-ялъ-'''ухъа'''''('''''н''''') |- !<small>жиндилъа(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''чӀужу-ялъ-'''улъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''яц-алъ-'''улъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''рукъ-алъ-'''улъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''хӀули-ялъ-'''улъа'''''('''''н''''') |- !<small>жиндикьа(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''чӀужу-ялъ-'''укьа'''''('''''н''')'' | style="text-align:center;" |''яц-алъ-'''укьа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''рукъ-алъ-'''укьа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''хӀули-ялъ-'''укьа'''''('''''н''''') |- !<small>жаниса(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''рукъ-алъ-'''уса'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''—'' |} '''Лъабабилеб свериялда''' рекъон сверула чиясул ва чӀужуялъул жинсалъулги хасал цӀарал, гьоркьохъеб жинсалъул гӀезагӀанго цӀарал. Лъабабилеб свериялда рекъон рачӀунел гьоркьохъеб жинсалъул рагӀабазул кьибилалъулӀ лӀугьуна флексия: ''ракӀ — рекӀе-ца'', ''ц''о-цо рагӀабазул актив игӀрабалда ''-д'' бачӀине бегьула, гӀурус мацӀалдаса рачӀарал рагӀабазул ахиралдаса тамахаб ишара тӀагӀуна<ref name=":0">Авар мацӀ. М.-С. СагӀидов</ref>. {| class="wikitable" |+''МухӀамадкамил'', ''ПатӀимат'', ''ракӀ'', ''рахь'' ! colspan="2" rowspan="2" |ИгӀраб ! colspan="3" |Цолъул форма ! rowspan="2" |ГӀемерлъул форма |- !<small>чиясул жинс</small> !<small>чӀужуялъул жинс</small> !<small>гьоркьохъеб жинс</small> |- ! colspan="2" |Аслияб | style="text-align:center;" |''МухӀамадкамил'' | style="text-align:center;" |''ПатӀимат'' | style="text-align:center;" |''ракӀ'' | style="text-align:center;" |''рахь'' |- ! colspan="2" |Актив | style="text-align:center;" |''МухӀамадкамили-'''ца''''' | style="text-align:center;" |''ПатӀимати-'''ца''''' | style="text-align:center;" |''рекӀе-'''ца''''' | style="text-align:center;" |''рахьда-'''ца''''' |- ! colspan="2" |Хаслъул | style="text-align:center;" |''МухӀамадкамили-'''л''''' | style="text-align:center;" |''ПатӀимати-'''л''''' | style="text-align:center;" |''рекӀе-'''л''''' | style="text-align:center;" |''рахьда-'''л''''' |- ! colspan="2" |Кьовул | style="text-align:center;" |''МухӀамадкамили-'''е''''' | style="text-align:center;" |''ПатӀимати-'''е''''' | style="text-align:center;" |''рекӀе-'''е''''' | style="text-align:center;" |''рахьда-'''е''''' |- ! rowspan="5" |ЧӀовул (локатив) !<small>жинда игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''МухӀамадкамили-'''да''''' | style="text-align:center;" |''ПатӀимати-'''да''''' | style="text-align:center;" |''рекӀе-'''да''''' | style="text-align:center;" |''рахьда-'''да''''' |- !<small>жиндихъ игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''МухӀамадкамили-'''хъ''''' | style="text-align:center;" |''ПатӀимати-'''хъ''''' | style="text-align:center;" |''рекӀе-'''хъ''''' | style="text-align:center;" |''рахьда-'''хъ''''' |- !<small>жиндилъ игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''МухӀамадкамили-'''лъ''''' | style="text-align:center;" |''ПатӀимати-'''лъ''''' | style="text-align:center;" |''рекӀе-'''лъ''''' | style="text-align:center;" |''рахьда-'''лъ''''' |- !<small>жиндикь '''игӀраб'''</small> | style="text-align:center;" |''МухӀамадкамили-'''кь''''' | style="text-align:center;" |''ПатӀимати-'''кь''''' | style="text-align:center;" |''рекӀе-'''кь''''' | style="text-align:center;" |''рахьда-'''кь''''' |- !<small>жаниб игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' |- ! rowspan="5" |РачӀул (аллатив) !<small>жинде игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''МухӀамадкамили-'''де''''' | style="text-align:center;" |''ПатӀимати-'''де''''' | style="text-align:center;" |''рекӀе-'''де''''' | style="text-align:center;" |''рахьда-'''де''''' |- !<small>жиндихъе игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''МухӀамадкамили-'''хъе''''' | style="text-align:center;" |''ПатӀимати-'''хъе''''' | style="text-align:center;" |''рекӀе-'''хъе''''' | style="text-align:center;" |''рахьда-'''хъе''''' |- !<small>жиндилъе игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''МухӀамадкамили-'''лъе''''' | style="text-align:center;" |''ПатӀимати-'''лъе''''' | style="text-align:center;" |''рекӀе-'''лъе''''' | style="text-align:center;" |''рахьда-'''лъе''''' |- !<small>жиндикье игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''МухӀамадкамили-'''кье''''' | style="text-align:center;" |''ПатӀимати-'''кье''''' | style="text-align:center;" |''рекӀе-'''кье''''' | style="text-align:center;" |''рахьда-'''кье''''' |- !<small>жанибе игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' |- ! rowspan="5" |РатӀалъул (аблатив/транслатив) !<small>жиндаса(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''МухӀамадкамили-'''даса'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''ПатӀимати-'''даса'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''рекӀе-'''даса'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''рахьда-'''даса'''''('''''н''''') |- !<small>жиндихъа(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''МухӀамадкамили-'''хъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''ПатӀимати-'''хъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''рекӀе-'''хъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''рахьда-'''хъа'''''('''''н''''') |- !<small>жиндилъа(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''МухӀамадкамили-'''лъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''ПатӀимати-'''лъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''рекӀе-'''лъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''рахьда-'''лъа'''''('''''н''''') |- !<small>жиндикьа(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''МухӀамадкамили-'''кьа'''''('''''н''')'' | style="text-align:center;" |''ПатӀимати-'''кьа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''рекӀе-'''кьа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''рахьда-'''кьа'''''('''''н''''') |- !<small>жаниса(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' |} ГӀемерлъул формаялда ругел цӀарал игӀрабазде свери. {| class="wikitable" |+''вацал'', ''яцал'', ''рукъзал'', ''ракӀал'' ! colspan="2" rowspan="2" |ИгӀраб ! colspan="4" |ГӀемерлъул форма форма |- !I свери ч. ж. !II свери чӀ. ж. !II свери гь. ж. !III свери гь. ж. |- ! colspan="2" |Аслияб | style="text-align:center;" |''вацал'' | style="text-align:center;" |''яцал'' | style="text-align:center;" |''рукъзал'' | style="text-align:center;" |''ракӀал'' |- ! colspan="2" |Актив | style="text-align:center;" |''вац-аз'' | style="text-align:center;" |''яц-аз'' | style="text-align:center;" |''рукъзаб-аз'' | style="text-align:center;" |''ракӀ-аз'' |- ! colspan="2" |Хаслъул | style="text-align:center;" |''вац-аз-'''ул''''' | style="text-align:center;" |''яц-аз-'''ул''''' | style="text-align:center;" |''рукъзаб-аз-'''ул''''' | style="text-align:center;" |''ракӀ-аз-'''ул''''' |- ! colspan="2" |Кьовул | style="text-align:center;" |''вац-аз-'''е''''' | style="text-align:center;" |''яц-аз-'''е''''' | style="text-align:center;" |''рукъзаб-аз-'''е''''' | style="text-align:center;" |''ракӀ-аз-'''е''''' |- ! rowspan="5" |ЧӀовул (локатив) !<small>жинда игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''вас-аз-'''да''''' | style="text-align:center;" |''яц-аз-'''да''''' | style="text-align:center;" |''рукъзаб-аз-'''да''''' | style="text-align:center;" |''ракӀ-аз-'''да''''' |- !<small>жиндихъ игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''вац-аз-'''ухъ''''' | style="text-align:center;" |''яц-аз-'''ухъ''''' | style="text-align:center;" |''рукъзаб-аз-'''ухъ''''' | style="text-align:center;" |''ракӀ-аз-'''ухъ''''' |- !<small>жиндилъ игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''вац-аз-'''улъ''''' | style="text-align:center;" |''яц-аз-'''улъ''''' | style="text-align:center;" |''рукъзаб-аз-'''улъ''''' | style="text-align:center;" |''ракӀ-аз-'''улъ''''' |- !<small>жиндикь '''игӀраб'''</small> | style="text-align:center;" |''вац-аз-'''укь''''' | style="text-align:center;" |''яц-аз-'''укь''''' | style="text-align:center;" |''рукъзаб-аз-'''укь''''' | style="text-align:center;" |''ракӀ-аз-'''укь''''' |- !<small>жаниб игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' |- ! rowspan="5" |РачӀул (аллатив) !<small>жинде игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''вац-аз-'''де''''' | style="text-align:center;" |''яц-аз-'''де''''' | style="text-align:center;" |''рукъзаб-аз-'''де''''' | style="text-align:center;" |''ракӀ-аз-'''де''''' |- !<small>жиндихъе игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''вац-аз-'''ухъе''''' | style="text-align:center;" |''яц-аз-'''ухъе''''' | style="text-align:center;" |''рукъзаб-аз-'''ухъе''''' | style="text-align:center;" |''ракӀ-аз-'''ухъе''''' |- !<small>жиндилъе игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''вац-аз-'''улъе''''' | style="text-align:center;" |''яц-аз-'''улъе''''' | style="text-align:center;" |''рукъзаб-аз-'''улъе''''' | style="text-align:center;" |''ракӀ-азс-'''улъе''''' |- !<small>жиндикье игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''вац-аз-'''укье''''' | style="text-align:center;" |''яц-аз-'''укье''''' | style="text-align:center;" |''рукъзаб-аз-'''укье''''' | style="text-align:center;" |''ракӀ-аз-'''укье''''' |- !<small>жанибе игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' |- ! rowspan="5" |РатӀалъул (аблатив/транслатив) !<small>жиндаса(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''вац-аз-'''даса'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''яц-аз-'''даса'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''рукъзаб-аз-'''даса'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''ракӀ-аз-'''даса'''''('''''н''''') |- !<small>жиндихъа(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''вац-аз-'''ухъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''яц-аз-'''ухъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''рукъзаб-аз-'''ухъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''ракӀ-аз-'''ухъа'''''('''''н''''') |- !<small>жиндилъа(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''вац-аз-'''улъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''яц-аз-'''улъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''рукъзаб-аз-'''улъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''ракӀ-аз-'''улъа'''''('''''н''''') |- !<small>жиндикьа(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''вац-аз-'''укьа'''''('''''н''')'' | style="text-align:center;" |''яц-аз-'''укьа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''рукъзаб-аз-'''укьа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''ракӀ-аз-'''укьа'''''('''''н''''') |- !<small>жаниса(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' |} === Адйектив === {{main|Авар адйективал}} Адйектив ккола жиндица куц-мухъ, рижа, букӀаниги сипат-сурат жинца бихьизабулеб ва ''кинаб?'', ''кинай?'', ''кинаб?'', ''кинал?'' абураб гьикъ лъезе бегьулеб [[КӀалъал бутӀа|кӀалъал бутӀа]]. Жинца роцӀцӀинабулеб рагӀухъ балагьун, адъективазул рукӀине бегьула классиялги гӀаламаталги гӀемерлъул формаги: ''хирияв'' эмен, ''хирияй'' эбел, ''хирияб'' тӀалъи, ''хириял'' тӀахьал. Цо-цо адйективазулӀ классияб гӀаламат букӀуна кьолболӀги: ''ворхатав'', ''йорхатай'', ''борхатаб'', ''рорхатал''. Авар адйективал рикьула лъабго тӀелалде: * '''Кинлъи бихьизабулел''' — жалго жедедаго ругел адйективал: ''берцинаб'', ''цӀакъаб'', ''халатаб'' цги. * '''ГӀахьалал''' — номиназул генитивал форма кьучӀда бугел: ''маххулаб'', ''ганчӀилаб'' цги. * '''Хаслъул''' — тӀасияб групалъул тайпа: ''вацасулаб'', ''дираб'', ''чиясулаб'' цги. Суперлативлъи бихьизабизе хӀалтӀизабула аналитикияб конструкция ''бищун'' + адйектив: ''бищун берцинаб'', ''бищун гъваридаб''. Буго хасаб, батӀа гьабун бихьизабул форма, жиб лӀугьунеб адйективалъул гӀадатаб формалде тӀаде ''-аб'', ''-ав'', ''-ай'' журан: ''багӀарабаб'', ''кӀудиявав''. Дандекквеялъулаб хасаб форма адйективазул гьечӀо, гьеб бихьазабизе хӀалтӀизабула конструкция: {{smallcaps|цӀар}}-{{smallcaps|абл}} + адйектив: ''гьелдаса кӀудияб''. ЦӀарсида цадахъ бугел адйектив рекъонккола гьебгун цохӀого-цо классияб яги гӀемелъул формалда, хӀалатазде хисуларо: ''лебалав'' чи ({{smallcaps|абс}}), ''лебалав'' чияс ({{smallcaps|эрг}}), ''лебалав'' чиясул {{smallcaps|ген}}. Адйективазул субстантиватал, цӀар лӀугьарал, хисула чияс классалъулал — I сверуда, чӀужуялъулги гьоркьохъебги — II сверуда рекъон. === РикӀкӀен === {{main|Авар рикӀкӀен}} Авар рикӀкӀеназул руго хадусел тайпаби: кардиналал, ординалал, дистрибутивиял, групиял, мултипликативиял ва коллективиял. Авар мацӀалъул буго вегестималаб (къоцӀалияб) нумералаб система 40 (=2×20), 60 (=3×20) and 80 (=4×20). ''Цо-''ялде хутӀизегӀан киналго кардиналал рикӀкӀеназде жубала энклитика ''-го''. Журарал рикӀкӀенал лӀугьуна суффиксазул ''-ила'' (анцӀила), ''-ло'' (къоло), ''-алда'' (лъебералда, кӀикъоялда) квекудалъун. Формалда рекъон рикӀкӀенал рикьула лъабиде: * '''ГӀадатал''': цо, анцӀго, къого, лъеберго, нусго цги; * '''Журарал''': кӀикъого, лъабнусго цги; * '''ГӀуцӀарал''': ''анцӀила цо'', ''къоло лъабго'', ''лъебералда ункъго'' цги. {| class="wikitable" |+РикӀкӀеназул тайпаби !№ !Тайпа !Суффикс !Мисалал !Гьикъ |- |1 |БацӀцӀадаб кьучӀ | |''цо, кӀи'' | |- |2 |Кардиналал <small>(тӀолабго цадахъ)</small> |''-го'' |''цо'', ''кӀиго'', ''анцӀго'', ''нусго'' |чан? |- |3 |Дистрибутивиял <small>(цада-цадахъ боси)</small> |Редупликация |''цо-цо'', ''кӀи-кӀи'', ''анцӀ-анцӀ'', ''нус-нус'' |чан-чан? |- |4 |Коллективияб групияб <small>(рихьизарула цвелал)</small> | -(й)''абго'' |''кӀиябго'', ''лъабабго'', ''анцӀабго'', ''нусабго'' | rowspan="2" |чан? |- |5 |Коллективияб групияб <small>(тӀолалъул бутӀа)</small> |''-го + -яб'' |''цояв'', ''кӀигояв'', ''анцӀгояв'', ''нусгояв'' |- |6 |Индефинитал <small>(рикӀкӀиналъул роцӀцӀен гьечӀолъи)</small> | |''цо-кигӀо'', ''лъабго-ункъго'', ''щуго-анлӀго'' | |- |7 |Мултипликативал <small>(чан нухалъ букӀин)</small> |''-цӀул'' |''цоцӀул'' (''цин''), ''кӀицӀул'', ''анцӀул'', ''нусцӀул'' |чанцӀул? |- |8 |Ординалал <small>(цоцада хаду-цере рукӀин)</small> |''-абилеб'' |''цоабилеб'', ''кӀиабилеб'', ''анцӀабилеб'' |чанабилеб? |} РикӀкӀенал хӀалтӀизарула номиналияб модификатор гӀадин цӀарсазда цебе, гьедин бугелъул цӀарисги букӀуна цолъул формалда. ЦӀиккӀанисел рикӀкӀеназул буго адйективазулаб морфосинтактикияб рижа, гьезул субстантиватал хисула II-б сверуда рекъон.{{Sfn|Oxford|2020|p=266}} === ЦӀарубакӀ === {{main|Авар цӀарубакӀал}} Авар мацӀалда руго хадусел типазул цӀарубакӀал: персоналиял (гьумералъул), демонстративиял (бихьизабул), рефлексивиял, реципрокалиял, интеррогативиял (гьикъул) ва индефинитал.{{sfn|Оксфорд|2020|p=251}} Перосоналиял цӀарубакӀазул буго кӀиго гьумер: 1-себ — ''дун'', эксклюзивияб ''ниж'', инклюзивияб ''нилӀ''; 2-леб — ''мун'', ''нуж''. {| class="wikitable" |+ Персоналиял цӀарубакӀазул парадигма |- ! ХӀалат !! {{smallcaps|1сг}} !! {{smallcaps|2сг}} !! {{smallcaps|1пл.инкл}} !! {{smallcaps|1пл.экскл}} !! {{smallcaps|2пл}} |- !Абсолютив |дун || мун || нилӀ || ниж || нуж |- ! Эргатив | ди-ца || ду-ца || нилӀе-ца || ниже-ца || нуже-ца |- ! Генитив | ди-р || ду-р || нилӀе-р || ниже-р || нуже-р |- ! Датив | ди-е || ду-е || нилӀе-е || ниже-е || нуже-е |- ! Эссив | ди-да || ду-да || нилӀе-да || ниже-да || нуже-да |- ! Латив | ди-де || ду-де || нилӀе-де || ниже-де || нуже-де |- ! Аблатив | ди-даса || ду-даса || нилӀе-даса || ниже-даса || нуже-даса |- ! Транслатив | ди-дасан || ду-дасан || нилӀе-дасан || ниже-дасан || нуже-дасан |- ! Инструментал | ди-далъун || ду-далъун || нилӀе-далъун || ниже-далъун || нуже-далъун |} Лъабабилеб гьумералъе хӀалтӀизарула демонстративиял цӀарубакӀал, жал ратӀа гьарулел классалдалъун, рикӀкӀадалъун, кӀалъалезде бугеб гӀагарлъуд ва гъоркьа-тӀаса ккеялдалъун (вертикаллъи). Жалго жидедаго хӀалтӀизарулел ругони, демонстративиял цӀарубакал хӀалатазде хисула I ва II сверуда рекъон. {| class="wikitable" |+ Бихьизабул цӀарубакӀал |- ! Чиясул !! ЧӀужуялъул !! Гьоркьохъеб !! ГӀемерлъул !! Комментарий |- | гьа-в || гьа-й || гьа-б || гьа-л || <small>кӀалъалезде гӀагарда; цого борхалъи</small> |- | гье-в || гье-й || гье-б || гье-л || <small>адресатазде гӀагарда; кӀалъалесдаса двегӀан</small> |- | до-й || до-й || до-б || до-л || <small>кӀалъалездаса рикӀкӀад</small> |- | гьада-в || гьада-й || гьада-б || гьада-л || <small>кӀалъалездаса рикӀкӀад</small> |- | гъо-й || гъо-й || гъо-б || гъо-л || <small>кӀалъалездаса рикӀкӀадги гъоркьегӀанги</small> |- | гьагъа-в || гьагъа-й || гьагъа-б || гьагъа-л || <small>кӀалъалездаса рикӀкӀадги гъоркьегӀанги</small> |- | лъо-в || лъо-й || лъо-б || лъо-л || <small>кӀалъалездаса рикӀкӀадги эххедегӀанги</small> |- | гьалъа-в || гьалъа-й || гьалъа-б || гьалъа-л || <small>кӀалъалездаса рикӀкӀадги эххедегӀанги</small> |} Рефлексивиял цӀарубакӀазул, щибалъулӀ классги, рикӀкӀенги, хӀалатӀги бугеб лъабго батӀияб тип буго: * гӀадатал: ''жи-в'', ''жи-й'', ''жи-б'', ''жа-л''; * журарал: ''жи-в-го'', ''жи-й-го'', ''жи-б-го'', ''жа-л-го''; * кӀилъарал: ''живго жинцаго'', ''жийго жинцаго'', ''жибго жинцаго'', ''жалго жедецаго''. Рефлексивиял конструкциябазда рефлексивал ккола цохӀо лъабабилеб гьумералъе. ТӀоцебеселъеги кӀиабилелъеги хӀалтӀизарула персоналиял цӀарубакӀал эмфатикияб энклитик ''-го'': ''дун-го'', ''ди-ца-го'', ''ниж-го'', ''ниже-цаго''.{{Sfn|Окфорд|2020|p= 252}} Интеррогативиял (гьикъул) цӀарубакӀал ккола: {{div col|colwidth=10em|gap=2em|small=yes}} * щи-в, щи-й, ща-л * щи-б * ща-й * чан * кин * кигӀан * кида * кина-в, -й, -б, -л * кисса * ки-в, -й, -б, -р {{div col end}} Индефинитал яги баян-гьечӀе цӀарубакӀал лӀугьуна интеррогативиязул кьучӀде яги цо рикӀкӀеналде суффиксалги энклитикалги журан.{{Sfn|Окфорд|2020|p= 253}} {| class="wikitable" |+ Индефинитал цӀарубакӀал |- ! Тип !! ЛӀугьин !! Мисал |- | спецификиял || -али + -го || щивалиго<br />кинабалиго |- | тӀасарищул || -ни + -ги || щибниги<br />кибниги |- | универсалал || -го{{efn|name=Pron1}} || щивго<br />кибго |- | дистрибутивиял || редупликаци + -ни + -ги || щиб-щибниги<br />киб-кибниги |- | негативиял || -ни + -ги{{efn|name=Pron2}} || щибниги<br />кибниги |- | негативиял || -го{{efn|name=Pron3}} || щибго<br />кибго |- | кинабголъул || -аб || щибаб |- | тӀолголъул || — || тӀолабго<br />тӀолгояв |- |} {{notelist|refs= {{efn|name=Pron1|Позитивияб поларлъи бугеб клаузалда}} {{efn|name=Pron2|ЦохӀо негативияб поларлъи бугел клаузазда}} {{efn|name=Pron3|Позитивияб поларлъигун клаузабазда гьал цӀарубакӀал цӀалула универсалал баян-гьечӀеллъун}} }} === Верб === {{Аслияб макъала| Авар вербал |Авар конюгация}} Авар мацӀалда вербазул руго хадусел категорияби: поларлъи (гьечӀолъи), мехх, модус, модаллъи, аспект, эвиденциаллъи. Рекъонккей буго классияб ва рикӀкӀадулаб, гьечӀо персонияб (гьумерияб). Буго цӀакъ гӀатӀидаб хисулаб система, батӀи-батӀиял финитиял-гурел формаби.{{Sfn|Оксфорд|2020|p=254}} ====ГьечӀолъул форма==== ==== Фреквентатив ва каузатив ==== Авар мацӀалъу фигӀлабазул аспектияб категориялде гъорлӀе ккола фреквентативияб (такрарлъул) форма. Гьелъ жидеца цо-цо ишазул цадахълъи ялъуни цоцада хадуб ккей бихьизабула; лӀугьуна фреквентатив такрарлъунгутӀиял фигӀлабаздаса хадусел къагӀидабаз: {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" ! colspan="2" |Куц !ХӀалтӀизаби !Мисал |- ! rowspan="6" |Суффиксация !''-ар'' |аслияб ва бищун продуктивияб |''бохьизе — бохь-ар-изе'', ''хисизе — хис-ар-изе'', ''малълъизе — малълъ-ар-изе'' |- !''-дар'' |CV вербал ва деноминалиял вербал |''хъвазе — хъва-дар-изе'', ''пузе — пу-дар-изе'', ''хех-дар-изе'', ''щак-дар-изе'' |- !''-д'' |''-а-'' бугел тӀоцересел аслуязда ва редупликациял ва гьаркьада релълъарал аслуязда. |''лъалъазе — лъалъа-д-изе'', ''чӀаразе'' — ''чӀара-д-изе''; ''мими-д-изе'', ''къвакъва-д-изе'', ''гӀергӀе-д-изе'' |- !''-ахъд'' |хурхинабула жидер тӀоцересел такрарлъул формантал ругел аслуязда |''кӀобокӀ-ахъд-изе'', ''бекер-ахъд-изе'', ''багъар-ахъд-изе'' |- !''-де'' |аслияб куцалъ сонорияб, ларингалияб яги лабиалияб гьаракь бугезда |''гьализе — гьал-де-зе'', ''кьвагьизе — кьвагь-де-зе'', ''ахӀизе — ахӀ-де-зе'', амма ''къап-е-зе'', ''хьвагӀ-е-зе'' |- !''-анхъ'' |багъа-бачариялъул вербазда |''боржине — борж-анхъ-изе'', ''билълъине — билълъ-анхъ-изе'', ''белъизе — белъ-анхъ-изе'' |- !Аблаут !''у''/''и'' > ''е'' |CVRC вербазда, кьабизабуца бакӀ хисула |гъа́нчизе —гъанч-е́-зе, пи́рххизе — перхх-е́-зе, кӀу́тӀизе — кӀетӀ-е́-зе |- ! colspan="2" |Кьабизабуца бакӀ хиси | |''кӀа́нцӀана — кӀанцӀа́на'', ''хӀа́нчӀана — хӀанчӀа́на'' |- ! colspan="2" |Кьолбол редупликация |бихьизабула ишалъул цо чанго фаза букӀин |''къотӀизе — къотӀ-къотӀизе'', ''хъарсине — хъарс-хъарсине'', ''кьуризе — кьур-кьуризе'' |- | colspan="4" |<small>Баян: цо-цо вербазул такрарлъул формаби лӀугьуна аблауталдалъунги редупликациялдалъунги: ''кӀутӀизе — кӀетӀезе'' — ''кӀутӀ-кӀутӀизе''</small> |} Каузатив, яги жо гьабизе тӀами биччӀизабулеб вербалаб форма лӀугьуна [[инфинитив]] ва ''гьа-б-изе'' форма цоцалъӀиналдалъун: ''гьабизе — гьабизабизе'', ''хӀалтӀизе — хӀалтӀизабизе'', ''хъвазе — хъваз-а-б-изе''. ==== Мехх ==== Авар мацӀалъул фигӀлуялъул системаялда руго синтетикиял ва аналитикиял заманалъул формаби. Синтетикиязде гъорлӀе ккола: * '''''гьанжесеб гӀаммаб заман''''', жинца кидаго лӀугьунеб ялъуни жиндир заманаялъул гӀурхъи гьечӀеб иш бихьизабулеб (суффиксал ''-(у)ла/-уна''); * '''''бачӀунеб заман''''', жинца лӀугьине бугеб иш бихьизабулеб (суффиксал: ''-(и)ла/-ина''); * '''''араб заман (аорист)''''', жиндица цебе лӀугьараб иш бихьизабулеб (суффиксал: ''-(у)на, -(а)на''); Аналитикиял формаби лӀугьуна гьанже заманалъул сипат-фигӀлу (бутӀагьаби, яги причастие), араб заманалъул трансгрессив ва инфинитив «''букӀине»'' фигӀлуялъул финитияб формагун цадахъ лъун. Аналитикиял формабазде гъорлӀе уна: * '''Гьанжесеб баянаб заман''' (гьанже заманалъул сипат-фигӀлу + гьанже заманалъул кумекалъул фигӀлу) — бихьизабула иш, жиб гьабулеб бугеб каламалъул заманалда лӀугьунеб бугеб: ''дун вухӀулев вуго!''; гьанжесеб гӀаммаб заманалъул формаялде бугеб кумекалъул фигӀлуялъ аналитикияб формаялъе кьола итеративияб магӀна: К''инабго жо хисулеб-сверулеб букӀуна.'' * '''Перфект''' (араб заманалъул трансгрессив + гьанже заманалъул кумекалъул фигӀлу) — бихьизабула цебеккун гьабун бахъараб иш, жиндир хӀасил гьанжесеб заманалде бугеб: ''дун гьанже сахлъун йиго''; ''кӀиявго хутӀун вуго''. * '''Имперфект''' (гьанже заманалъул сипат-фигӀлу + араб заманалъул кумекалъул фигӀлу) — бихьизабула иш, жиб араб заманалъул цо къотӀелалда лӀугьунеб букӀараб: ''Балеб букӀана цӀад''. * '''Плюсквамперфект''' (араб заманалъул трансгрессив + араб заманалъул кумекалъул фигӀлу) — бихьизабула араб заманалъул цо параялде гьабун лӀугӀараб иш яги гьелъул хӀасил (араб заманалдаго): ''Ахирал соназ эмен захӀматго унтун вукӀана''. * '''БачӀунеб баянаб заман''' (инфинитив + гьанже заманалъул кумекалъул фигӀлу) — бихьизабул иш, жиб бачӀунеб заманалда лӀугьине кватӀичӀого лӀугьине бугеб (гӀемерисеб букӀуна гьабизе ялъуни лӀугьине ккеялъул сипат): ''Ясалъ ретӀел хисизе буго''. Араб заманалъул формаби гьединго лӀугьине бегьула гьанжеселдаса '''''-ан''''' суффиксалъул кумекалдалъун<ref>Аварский язык. (Михаил Алексеев, Борис Атаев)</ref>: ''Дун хонжрокьа хӀинкъулаан''. ==== Модус ==== * '''Индикатив''' — бичӀчӀизабула процесс реалияб букӀин; хӀалтӀизабула киналниги меххалъулал формабигун: ''гьабуна'', ''гьабула'', ''гьабила'', ''гьабулеб букӀана'', ''гьабулеб буго'', ''гьабулеб букӀина'', ''гьабун букӀана'', ''гьабуна буго'', ''гьабун букӀина'', ''гьабулаан'', ''гьабизе буго''. * '''Субюнктив''' (''-ни'') — субйективияб бербалагьудалъун бихьизабула лӀугьине рес бугеб, шартӀияб гьабел: ''гьабу-ни'', ''вачӀани'', ''хъвани''. * '''Ирреалаб субюнктив''' ({{smallcaps|'''пптцп'''}} + ''-ани'') — субюнктивалъул тайпа: ''гьабурабани'', ''вачӀарабани'', ''хъварабани''. * '''Концессив''' ({{smallcaps|'''субю'''}} + ''-ги'') — бихьизабула кӀалъалесул рекӀел мурадалда, къасдалда, гьабелалда, лӀугьа-бахъиналъул гӀаксалда кколеб жо: ''гьабуниги'', ''хӀалтӀаниги'', ''хъваниги''. * '''Интеррогатив''' (''-ищ'') — фигӀлияб ишалъул цӀехей, гьикъи бичӀчӀизабула: ''гьабунищ'', ''вачӀунищ'', ''хъвалищ''. * '''Парафразив''' (''-ин'') — хъвалсараб гаруда хӀалтӀизабула: ''гьабилин'', ''вачӀанин'', ''хъвалин''. * '''Императив''' (''-а'' / ''-е'' / ''-й'' / -0) — бичӀчӀизабула тӀалаб гьаби, малъи, гьелъул суффиксал ккола -е, -а: ''гьаб-е'', ''вачӀ-а'', ''хъвай''. * '''Прогьибитив''' (''-ге'' / ''-уге'' / ''-унге'') — гьукъулеб букӀин биччӀизабулеб: ''гьабуге'', ''вачӀунге'', ''хъваге''. * '''Оптатитв''' ({{smallcaps|'''имп'''}} + ''-ги'') — гьара-рахьи гьабулеб букӀин, хьами: ''гьабеги'', ''вачӀаги'', ''хъваги''. * '''Гьортатив''' ({{smallcaps|'''инф'''/'''фут'''}} + ''-ин'') — оптативияб форма: ''гьабизин'', ''вачӀинин'', ''хъвазин''. * '''Ирреалаб оптатив''' ({{smallcaps|'''фут'''}} + ''-ан'') — оптативияб форма, шартӀияб цебелъалида хӀалтӀизабулеб: ''гьабилаан'', ''вачӀинаан'', ''хъвалаан''. ==== Транзитивлъи ==== Транзитивияб вербалъе букӀине ккола пациенс, жинде тӀаде агенсалъул гьабел кколеб: ''васас'' (агенс, акт. и.) ''кагъат'' (пациенс) ''хъвана'' (гьабел). Вербазда бан букӀуна агенсалъул хӀалатги. Жиб кидаго транзитивияблъун букӀунеб ккола каузативияб форма: ''гьабизабуна'', ''букӀинабуна'', ''хъвазабуна''. Интранзитивияб вербалъе къваригӀунаро битӀараб тӀадежубай, жибго агенс букӀуна абсолутивалда, гьелдего буссараб букӀуна предикатги: ''ихх тӀаде щвана''. Кидаго интранзитивияллъун букӀуна вербазул фреквентативияб форма: ''хъвадарана'', ''цӀехолдула'' цги. ЦӀиккӀанисел вербазул транзитивлъи букӀин лъазе бегьула императивалда эзул букӀунеб формалда рекъон: ''-е'' суффикс бугел ккола транзитивиял (''гьаб-е'' — ''гьабизе'', ''те'' — ''тезе'', ''къотӀе'' — ''къотӀизе''), ''-а'' суффикс бугел ккола транзитив-гурел (''а'' — ''ине'', ''бачӀа'' — ''бачӀине'', ''бега'' — ''бегизе''), хӀо руго гьоркьосарахъабиги: ''чӀвазе'', ''базе'' цги. ==== Финит-гурел формаби ==== ===== Инфинитив ===== ===== Масдар ===== ===== Партицип ===== ===== Конверб ===== === ТӀадрагӀи (адверб) === [[ТӀадрагӀи|ТӀадрагӀиялъ]] авар мацӀалда баян гьабула [[фигӀлу|фигӀлуялъ]] бихьизабулеб иш лӀугьараб куц, заман, бакӀ ва гьеб лӀугьиналъе гӀилла-мурад. Жумлаялда жаниб тӀадрагӀи букӀуна [[хӀал (грамматика)|хӀаллъун]], ва гьеб хурхараблъун букӀуна {{Abbr|предикаталда}}: ''жакъа дун цудунго вахъана'' — гьаниб '''''цудунго''''' абураб тӀадрагӀиялъ бихьизабун буго иш лӀугьараб заман, ва гьеб '''''вахъана''''' абураб предикаталда бухьараб буго. ТӀадрагӀиялъе жаваблъун рачӀуна ''кин?'', ''кибе?'', ''киб?'', ''кисан?'', ''щай?'', ''щиб гӀиллаялъе гӀоло?'', ''щиб мурадалда?'', гӀадал суалал. ТӀадрагӀиялъул рукӀунаро рагӀи хисиялъул формаби, амма авар мацӀалда руго цо-цо тӀадрагӀаби, жидер данде ккезариялъул суффиксал ругел: ''аскӀо'''-б''''', ''аскӀо'''-в''''', ''жани'''-б''''', ''це'''-б-'''е'', ''хаду'''-б''''', ''гьани'''-б''''' ва ц. Чанго бакӀалъул тӀадрагӀи хӀалтӀизабула заманалъул магӀна кьезеги. ГӀемерисел бакӀалъул тӀадрагӀабазул дифференциация гьабула локативалъул, аллативалъул ва аблативалъул формабазде: ''жани-б'', ''жани-б-е'', ''жани-са''. ГӀуцӀиялъул рахъалъ авар мацӀалда тӀадрагӀаби рикьула кӀиго тӀелалде: асляздеги лӀугьараздеги. Аслиял ккола жал цоги каламалъул бутӀаяздаса жал лӀугьинчӀел: ''сон'', ''метер'', ''жакъа'', ''сах'', ''лъикӀ'', ''хъахӀ'', ''берцин'' ва гь. ц. Гьездехун рекӀинабизе бегьула кутаклъизабулеб бутӀа — ''-го'' (''сон-го'', ''метер-го''). Аслиял тӀадрагӀабаздаса лӀугьуна цогидал каламалъул бутӀаби: * сифатал: ''сахаб'', ''лъикӀаб'', ''хъахӀаб'', ''берцинаб''; * цӀарал: ''сахлъи'', ''лъикӀлъи'', ''хъахӀлъи'', ''берцинлъи''; * фигӀлаби: ''сахълъизе'', ''лъикӀлъизе'', ''хъахӀлъизе'', ''берцинлъизе''; * сифат-фигӀлаби: ''сахлъараб — сахлъун''; ''лъикӀлъараб — лъикӀлъун'', ''хъахӀлъараб — хъахӀлъун'', ''берцинлъараб — берцинлъун''; Лъугьарал наречиял ккола жал цоги каламалъул бутӀазабаздасан лӀугьарал: {| class="wikitable" ! colspan="2" |Лъугьуна !Лъугьунеб къагӀида !Мисал |- |ЦӀаралдаса | * ''кин?'' * ''кида?'' * ''кин?'' | * '''-къ''' суффиксалъул кумекалдалъун * -'''дал''' суффиксалъул кумекалдалъун * '''-са''' суффиксалъул кумекалдалъун | * ''ретӀел — ратӀли'''къ'''; квен — квани'''къ'''; куц — коцо'''къ''''' * ''рии — рии'''дал'''; их — их'''дал'''; кьин — кьин'''дал''''' * ''хьибил — хьибил+са; дегӀен — дегӀен+са'' |- |ЦӀарубакӀаздаса | * ''киб?'' * ''кин?'' | * '''-а''' суффиксалъул кумекалдалъун * '''-ин''' суффиксалъул кумекалдалъун | * ''доб — доб+'''а'''; лъоб — лъоб+'''а''''' * ''гьаб — гьад'''ин'''; доб — дод'''ин'''; гъоб — гъод'''ин''''' |- |РикӀкӀеназдаса | * ''кин?'' | * '''-ихъе''' суффиксалъул кумекалдалъун | * ''кӀиго — кӀий'''хъе'''; лъабго — лъаб'''ихъе''''' |- |Конвербаздаса | * ''кин?'' | * '''-иса''' суффиксалъул кумекалдалъун * '''-хъе''' суффиксалъул кумекалдалъун | * ''битӀун — битӀун'''иса'''; бегун — бегун'''иса''''' * ''бицун — бицу'''хъе'''; вижун — вижу'''хъе''''' |} МагӀнаялъул рахъалъ авар тӀадрагӀаби рикьула хадусезде: * Кинлъи бичӀчӀизабулел тӀадрагӀаби (кин? щиб куцалда?): ''циндаго'', ''гьартӀан'', ''гьединго'', ''лъикӀ'', ''квеш''; * Заманалъул тӀадрагӀаби (кида? кидалъагӀан?): ''сон'', ''жакъа'', ''нолъ'', ''риидал, метер'', ''сезе'', ''лезе'', ''гьанже'', ''кидаго'', ''рогьинегӀан''; * БакӀалъул тӀадрагӀаби (киб? кибе? кисан?): ''квараниса'', ''квегӀиса'', ''рикӀкӀад'', ''тӀасан'', ''добасан''; * Къадаралъул тӀадрагӀаби (кигӀан? кигӀаналъ?): ''гӀемер'', ''дагь'', ''миркалъ''; * ГӀилла-мурадалъул тӀадрагӀаби (щай? щибизе?): ''щайго'', ''чӀалгӀаде'', ''махсараде''; Цо-цо тӀадрагӀаби, сифатал гӀадин, жинсалде балагьун, цолъул яги гӀемерлъул формалде балагьун, хисула, амма тӀадрагӀабазулӀ бачӀуна ''-р'' суффикс, сифатазда гӀадин ''-л'' бачӀунаро: ''хадув'', ''хадуй'', ''хадуб'', ''хадур''. {| class="wikitable" !Суал !Мисал |- |кибе? |''рикӀкӀаде'' |- |киса(н)? |''рикӀкӀадаса(н)'' |- |киб? |''рикӀкӀад'' |- |кида? |''радал'' |- |кидаялде? |''радалалде'' |- |кидаялдаса(н)? |''радалалдаса(н)'' |} === Дандраял === Авар мацӀалда дандраял хӀалтӀизарула рагӀаби яги жумлаял дандразе; гьел рикьула чанго тайпаялде: {| class="wikitable" |+ !Дандрай !ХӀалтӀизабула !Хаслъи !Мисал |- ! colspan="4" |Цолъизарул |- |style="text-align:center;" |''-ги''{{Efn|Авар мацӀалъул жиндиргояб дандбай, гьелъул басриял формабилъун рукӀана -гиму/-гимо, халкъиял кучӀдузулӀ жеги дандчӀвалел}} | rowspan="4" |кӀиго рагӀи, ялъуни кӀиго жумла цоцазда бухьинабизе |ккола авар мацӀалъул жиндирго букӀараб дандбай; кӀиябго рагӀулӀ, я жумлаялъулӀ гьеб такрарлъула, ва рагӀуда рекӀун хъвала |Вас гьечӀого кавуги хутӀутеги, яс гьечӀого эбелги хутӀутеги ([[Кици|К.]]) |- |style="text-align:center;" |''ва''{{Efn|Ккола гӀараб мацӀалдаса бачӀараб дандбайлъун.}} | rowspan="3" | кӀиябго рагӀулӀ, я жумлаялъулӀ такрарлъуларо, цохӀо нухалъ рехсон букӀуна кӀиябго жиндица бухьун бугеб рагӀулӀ; хъвала батӀаго. |Гьениб Нажмудиница гьесие къого тумен кьела ва цо лъагӀелалъ бид вахъун балъго Чачаналъе витӀила ([[ГӀумархӀажи Шахтаманов|ГӀ. Ш.]]) |- |style="text-align:center;" |''жеги''{{Efn|'''жеги''' союзалда хадуб бачӀунеб рагӀуда хадуб гӀемерисеб '''-ги''' союзги хъвала.}} |Хъвадаро, тӀамач, ''жеги'' къаламги хӀажалъула |- |style="text-align:center;" |''гьединго'' |ГӀали, МухӀамад, ''гьединго'' дун экскурсиялъ ун рукӀинчӀо. |- ! colspan="4" |Гьоркьоса бахъиялъул |- |style="text-align:center;" |''я'' | rowspan="2" |кӀиго рагӀи, я кӀиго жумла цоцазда данде кквезе яги гьоркьоса бахъизе |кӀиябго цоцазда данде лъолеб рагӀуда цебе лъун такрар гьабула ва батӀа тӀун букӀуна |Я нижее, я машинаялъе кӀудияб зарал ккечӀо ([[ХӀамзатил Расул|Р. хӀ.]]) |- |style="text-align:center;" |''ялъуни'' | |Дуца гьеб иш тӀубай, ''ялъуни'' тӀаде босуге. |- ! colspan="4" |Данде ккунгутӀиялъул дандраял |- |style="text-align:center;" |''амма'' |кӀиго рагӀи, я жумла данде ккунгутӀи бихьизабизе | |Живго жинцаго чӀвазе захӀматаб амру гуро, ''Амма'' яхӀ бугес гӀумру гӀаламалъе цӀунула ([[ЦӀадаса ХӀамзат|цӀ. хӀ.]]) |- ! colspan="4" |Релълъенлъиялъул дандраял |- |style="text-align:center;" |''гӀадин'' | rowspan="2" |цо рагӀи цогиялда релъараб букӀин бихьизабизе | rowspan="2" |жубараб нахъбиллъараб жумлаялъулӀ релълъенлъиялъулаб магӀна кьола |КвачӀида бахъун чӀараб гьалагаб барти ''гӀадин'', гӀурул лъимер, щай ралъад, мун речӀчӀанхъулеб бугеб? ([[Гъаирбегова, Машидат|М. Гъ.]]) |- |style="text-align:center;" |''киниги'' |Чед бортараб таргьа ''кинигин'' ([[Кици|К.]]) |- ! colspan="4" |Нахъбилълъиналъул дандраялъулал рагӀаби |- |style="text-align:center;" |''щай абуни'' | rowspan="7" |Жубараб нахъбилълъараб жумлаялъулӀ бетӀерабги, гьелда барабги жумла бухьине | rowspan="2" |гӀилла-мурадалъулаб магӀна кьола |Метер дарсиде рачӀуне кколаро, ''щай абуни'' метер байрам буго. |- |style="text-align:center;" |''щай гурелъул'' |Машина бачун бажаруларо, ''щай гурелъул'' нухда биццатаб гӀазу буго. |- |style="text-align:center;" |''гьелъие гӀоло'' | rowspan="3" |хӀасил бичӀчӀизабулеб магӀна кьола |ГӀиял магӀарде рагъарана, ''гьелъие гӀоло'' гӀи тӀобитӀизе гӀолохъаби къватӀир рахъана. |- |style="text-align:center;" |''гьединлъидал'' |Микьго тӀубана, ''гьединлъидал'' нижги школалде ана. |- |style="text-align:center;" |''гьелдалъун'' |Доб мехалъ орденги цӀарги цӀакъ къанагӀатаб ва ''гьелдалъун'' къиматаб букӀана ([[ХӀамзатил Расул|хӀ. Р.]]) |- |style="text-align:center;" |''гьебмехалъ'' | rowspan="2" |заманияб магӀна бичӀчӀизабулеб магӀна кьола |МухӀамадихъе хабар щвана, ''гьебмехалъ'' гьев къватӀив вахъана. |- |style="text-align:center;" |''гьеб заманалда'' |Дица университет лӀугӀизабила, ''гьебмехалда'' лӀугьина хӀалтӀизе |}{{Notelist|group=part}}<br /> === БутӀаби === БутӀабаз жумлаялда жаниб цо-цо рагӀабазде тӀаде жураялдалъун гьел рагӀабазе батӀи-батӀияб магӀна кьола. Жибго батӀаго босун цониги бутӀа каламалда жаниб хӀалтӀизабуларо, гьелъул жиндирго магӀнаги букӀунаро. гӀемерисел бутӀабаз рагӀабазул магӀна батӀи-батӀияб рахъалдаса кутаклъизе, мухӀканлъизе гьабула. Цо-цо мехалда гьел хӀалтӀизарун рукӀине бегьула суффиксазул бакӀалдаги. Авар мацӀалда гӀемер руго бутӀабазул кумакалдалъун лӀугьарал тӀадрагӀаби, рикӀкӀенал, ва гь. ц.: ''щай — щай-'''го''''', ''кида — кида-'''го''''', ''щуго — щу-'''цӀул''''', ''нусго — нус-'''цӀул.''''' БутӀабазул кумакалдалъун лӀугьуна цӀиял рагӀабиги: масала, фигӀлуялъул суалияб хисизаби форма: ''босула — босул-'''ищ''''', ''кьола — кьол-'''ищ'''''. Цо-цо бутӀабаз кӀалъалесул рекӀел асар загьир гьабула; гьелда рекъон рагӀул интонация хисизабизе ккола, логикияб ударение гьеб рагӀуде тӀаде кколедухъ<ref>Авар мацӀ (М.-С. СагӀидов)</ref>. БутӀабазул тӀелал: # тӀадрагӀабазул магӀна кьолел: -''гӀан'', ''-го'', ''-са'', -''хун'', ''-лъул'', -''духъ'', ''-лъун'', ''-ги'' # дандекквеялъул магӀна кьолел: ''-гӀан'', ''-гӀанаб'', ''-гӀадинаб'' ''(гӀадаб)'', ''гӀадин'', ''кинигин'' # къадар бихьизабулел: ''-гӀан'', ''-го'' # батӀагьабиялъул: -''цин'', ''-ни'', -''ин'', ''-йин'' # баян гьечӀолъи бичӀчӀизабулел: ''-алиго'', ''-ялиго'' # цадахълъи бихьизабулел: ''-гун'' ''(-гин)'' # суалиял: ''-ищ'', ''-йищ'', ''-дай'' # цитатиял: -''ан'', ''-ян'', ''-илан'', ''-йилан'' # рагӀул магӀна гучлъизабулел: ''-ин'', ''-йин'', ''-али'', ''-яли'', ''-гӀаги'', ''-го'', ''-цин'', ''-ха'', ''-я'', ''-щинаб.'' Гьел тӀадехун рехсаразде гьорле унарел бутӀаби: * ''-гутӀи'' (гьечӀолъиялъул магӀна кьола) * ''-лъун'' (''щивлъун? щийлъун? щиблъун? щаллъун?'' суалазе жаваблъун рачӀунел рагӀабигун хӀалтӀизабула) * ''гӀоло'' (мурад бихьизабула) * ''хӀакъалъулӀ'' (лъил яги сундул бицунеб бугебали баян гьабула) * -''хӀа'' (гьедиялъул форма лӀугьине хӀалтӀизабула) * ''-ани'' (анищалъул магӀна кьола). ГӀемерисел бутӀаби авар мацӀалда хъвала жал хурхарал рагӀабазда рекӀун, гьеб асасалдаса гьоркьосарахъиял руго хадусел: # ГӀоло, гӀадаб (гӀадинаб). хӀакъалъулӀ, гӀадин, кинигин хъвала ратӀа тӀун. # БитӀараб калам баян гьарулел цитатиял бутӀаби -ан, -ян хъвала тиреялдаса хадур. # илан, йилан ругел бутӀаби хъвала гьел хурхарал рагӀабаздаса дефисаллъги ратӀа гьарун. === ХадурегӀел === Авар мацӀалда буго гӀурабго къадар [[ХадурегӀел|хадурегӀелазул]], гьезул функция — бакӀалъулал гьоркьолъаби рихьизари. ХӀадурегӀелал рукӀуна цӀаразда хадур, ва гьез цӀаразда цадахъ гӀуцӀула цоккураб [[РагӀабазул дандрай|рагӀабазул дандбай]] — хадурегӀелалъулаб конструкция, жинда жаниб синтаксиял хурхенал загьир гьарулеб. ИгӀрабиял формабазда цадахъ хадурегӀелаз дагьалъги цӀикӀкӀун загьир гьарула рагӀабазул дандраязул компонентазда гьоркьор ругел манзилалъул, бакӀалъул хурхенал. Мисалале: '''''шагьаралда''' бугеб музей'' — гьаниб ''шагьар'' рагӀул жинда падежалул кумекалдалъун бичӀчӀизабулеб буго ''музей'' шагьаралда жаниб букӀин; цоги мисал: '''''шагьаралда <u>аскӀоб</u>''' бугеб парк'' — гьаниб жинда игӀрабалда цадахъ хӀалтӀизабун буго ''<u>аскӀоб</u>'' хадурегӀел, гьелъ бичӀчӀизабулеб буго парк шагьаралда жаниб гуреб, аскӀаб букӀин<ref>''Магомедов М. И.'' Выражение пространственных отношений превербно-послеложными словосочета­ниями в аварском языке // Выражение пространственных отношений в языках Дагестана. Махачкала, 1990. С. 286.</ref>. ХадурегӀелал хӀалтӀизаруларо аллативаздаги аблативаздаги цадахъ, хӀалтӀизарула локативгун ва рихьизарула бакӀалъул игӀрабаз жидецаго рихьизарулел сверухъбакӀалъул гьоркьолъаби. ХӀадурегӀелал ккола кумекалъул рагӀабилъун, гьединлъидал гьел рагӀабазул дандраязул жалго жидедаго чӀарал бутӀабилун кколаро; гьел рагӀабузул дандраязде гъорлӀе ккола гӀицӀго цӀаразда цадахъ цо компонент хӀисабалда. ХадурегӀелал лӀугьун руго батӀи-батӀиял каламалъул бутӀабаздаса: * тӀадкаламаздаса: ''цебе'', ''нахъа'', ''хадуб'', ''тӀад'', ''гъоркь'', ''тӀарада'', ''аскӀоб'', ''рикӀкӀад'', ''гъорлӀ'', ''гьоркьоб'' ва ц. * цӀараздаса: ''хьолбохъ'', ''рагӀалда'', ''бакьулӀ'', ''сверухъ'', ''тӀагьиб'' ва. ц. * игӀрабалдаса лӀугьун буго ''сверун'' хадурегӀел. ЦохӀо ''гӀоло'' ккола гӀицӀго хадурегӀеллъун, хутӀарал хадурегӀелал формабаздалъун тӀадрагӀабазда релълъерал рукӀуна. Гьезда гьоркьоб букӀуна магӀнаялъулаб батӀалъи, хадурегӀелал хурхарал рукӀуна цӀаралъул I сериялъул локативгун: ''тӀад — ганчӀида тӀад'', ''гъоркь — ганчӀида гъоркь'', ''аскӀоб — ганчӀида аскӀоб'', ''хадуб — гьелдаса хадуб''<ref>Аварский язык. Атаев, Алексеев. </ref>. ТӀадрагӀабилъун ругеб мехалъ гьел рагӀабаз бичӀчӀизабула бакӀалъулаб магӀна, ''киб? кибе? кисан?'' абурал суалазе жаваблъунги рачӀуна, цогидал тӀадрагӀаби гӀадин гьел рагӀаби жумлаялда жаниб предикаталда рухьарал рукӀуна. Жидер семантикаялда рекъон хадурегӀелал рикьула лъабго тайпаялде<ref>Маллаева З. М. Система временных и пространственных отношений в аварском языке: автореф. дис. … канд. филол. наук. Тбилиси, 1989. С. 19.</ref>: # жидеца сундул букӀаниги ориентиралдда хурхараб чӀей бугеб бакӀ бихьизабулел: ''тӀад'', ''гъоркь'', ''гъорлӀ'', ''жаниб'' ва ц. # жидеца сунда букӀаниги гьоркьоб бугеб манзил бихьизарулел: ''гӀагарда'', ''рикӀкӀада'', ''аскӀоб'' ва ц. # жидеца цогидаб жоялде дандеккун сундул букӀаниги багъа-бачари бихьизабулел: ''эхебе'', ''эхеде'', ''гӀебеде'', ''данде'', ''квегӀиса'', ''квараниса'' ва ц. СверухъбакӀалъул магӀна кьолел хадурегӀелазул рукӀуна киналниги бакӀазул игӀрабазул формаби (гьоркьосарахъияллъун ккола буссинабиялъул хадурегӀелал: ''эхебе'', ''эхеде'', ''гӀебеде'', ''квегӀиса'', ''квараниса''). Цо-цо хадурегӀелал игӀрабаздеги сверула, гьезул букӀуна локативазул чӀванкъотӀараб сериязул форамаби; хадурегӀелазул игӀраб бараб букӀуна фигӀлияб семантикаялда, гьего заманалда цӀаралъул форма хисуларо. Жинсияб гӀаламат гъорлӀ ругел хадурегӀелал лъабабго жинсалдеги ва гӀемерлъул формаялдеги хисула: ''аскӀо'''в''''', ''аскӀо'''й''''', ''аскӀо'''б''''', ''аскӀо'''р'''''.<ref name=":0" /> === Гьоркьоберех === Авар мацӀалда {{Abbr|гьоркьоберехаз|гӀурусалъ "междометие", латиналда interiectio}} бихьизабула кӀалъалев чиясул батӀи-батӀиял хӀалал ва рекел асарал загьир гьаризе. Цого гьоркьоберехалъ, каламалъул бакӀалде ва гьелъул мурадалде балагьун, батӀи-батӀиял асарал ричӀчӀизаризе бегьула. Масала: ''огь'' абураб рагӀи рохел, пашманлъи, тамашалъи, хӀинкъи, рекӀекълъи бичӀчӀизабизе хӀалтӀизабун букӀине бегьула. Гьоркьобрехиязда гъорлӀе уна ''ле'', ''огь'', ''я'', ''ия'', ''ияхӀ'', ''вай'', ''гьа'', ''огьо-гьой'', ''вала-лай'', ''ваба-бай'', ''гьай залин'', ''унго'', ''вахӀ'', ''гьуя'', ''гьая''. Горкьорехал рикьула хадусел тайпабазде: * батӀи-батӀиял рекӀел асарал: ''вабабай'' — гӀузру букӀин, гӀажаиблъи, ''ия'' — щаклъи, ''огь'' — ургъел, роххи, ''вай'' — хӀинкъи, къварилъи, ракӀбуссин, ''ияхӀ'', ''вахӀ'' — гӀажаиблъи; * цо жоялде гьуси: ''воре'' — цӀодорлъи гьаби; * хитӀаб: ''ле'' — бихьинчиясле, ''йо'' — чӀужугӀаданалде; * аскӀоре ахӀи (хӀайванал ахӀизе/хъамизе). Гьоркьоберехазде гьоркьоре уна гьединго ''алхӀамдули-лагь, шукру Аллагьасе!'' гӀадал цочӀарал калимабиги. Гьоркьоберахездехун хурхинарула гьединго гаркьазул къагӀидабиги.<ref>Аварский язык. Атавев, Алексеев</ref> Гьоркьорехал рукӀуна гӀадаталги журалралги. Журарал хъвала гьоркьоб хӀучч цӀан (''гьа-гьа'', ''ваба-бай''). Цоцада хадуб чанго гьоркьоберех хъван бугони, гьезда гьоркьоб рачӀ-тӀанкӀ (лъалхъул ишара) лъола. Горкьоберехазда хадур хӀалтӀизарун ругони бутӀаби, гьел гьоркьоберехгун рекӀун хъвала (''унхале'', ''огьха'').<ref name=":0" /> == Референсал== {{Reflist}} == Библиография == '''''ГӀурусалда:''''' * {{cite book |last1= Алексеев |first1= М. Е |last2= Атаев |first2= Б. М. |last3= Магомедов |first3= М. А. |last4= Магомедов |first4= М. И. |last5= Мадиева |first5= Г. И. |last6= Саидова |first6= П. А. |last7= Самедов |first7= Дж. С. |date= 2012 |title= Современный аварский язык |trans-title= Гьанжсеб авар мацӀ |publication-place= МахӀачхъала: ИЯЛИ ДНЦ РАН |publisher= АЛЕФ |pages= 420 |isbn= {{Format ISBN|9785914311107}} |ref=}} '''''Инглисалда:''''' *{{cite book |last=Форкер |first=Диана |date=2020 |editor-last=Полински |editor-first=Мария |title=The Oxford handbook of languages of the Caucasus |trans-title= Кавказалъул мацӀазул Оксфордияб квертӀехь|publisher=Оксфорд университеталъул пресс |location= Оксфорд, Цолъараб Къиралат|series= Oxford handbooks|pages=243–280 |chapter=Chapter 6: Avar |trans-chapter= БетӀер 6: Авар|chapter-url= https://www.academia.edu/34931011/Avar_Grammar_Sketch|isbn= 9780190690694 |lccn= 2020021155}} [[Категория:Авар грамматика]] sd7t6dvkqm72lmbi4p67pizwyae4q1i 100962 100943 2026-09-07T12:07:53Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100962 wikitext text/x-wiki {{Авар грамматика}} '''Авар грамматика''' буго авар мацӀалъул структуриял нормабазулги асасазул данде бакӀарараб жо. Элъ гъорлӀе бачуна рагӀул, фразабазул, клаузабазул, сентенциябазул ва тӀобарал текстазул гӀуцӀи. ==Куц-мухъ== Авар буго [[Агглутинативияб мацӀ|агглутинативияб мацӀ]], жинда гъорлӀ [[фузионияб мацӀ|фузиялъул]] цо-цо элементалги ругеб, жинца рагӀи лӀугьунебги хисулебги категрияби ратӀа рахъулеб гӀеме-гӀемерал суффиксаздалъун.{{Sfn|Форкер|2020|p=248}} РагӀаби цойиде рачуна лексика-семантикиял групабада жанир каламалъул бутӀаби гӀадин, элги рикьула аслияздеги (цӀар, цӀарубакӀ, рикӀкӀен, адйектив, верб, адверб) квекулаздеги (хадурегӀел, бутӀа), жиде-жидер ратӀа рахъул хасаб семантикиябгун грамматикияб хаслъи бугел.{{Sfn|Алексеев|Атаев|Магомедов|Мадиева|2012|p=149}} === ЦӀарис === {{Main|Авар цӀарис}} [[ЦӀарис]] жаваблъун бачӀуна щав, щий, щиб, щал гьикъазе, ва семантикияб рахъалъ рахъалъ рикьула хасаздеги гӀаммаздеги. Элъул категорияби авар мацӀалда руго хадусел: класс (чиясул, чӀужуялъул, гьоркьохъеб), рикӀкӀадулаб форма (цолъул, дагьлъул, гӀемерлъул) ва хӀалат: (абсолутив, эргатив, генитив, датив, инструменталис ва локативазул серияби).{{Sfn|Oxford| 2020|p=248}} ==== Класс ==== Авар цӀарсал рикьула лъабго классалде. ТӀоцебеселде гъорлӀе ккола бихьинчиясда хурхарал цӀарсал: ''бихьинчи'', ''эмен'', ''вас'', ''вац''. КӀиабилелъ гъорлӀе рачуна чӀужуялда хурхарал цӀарсал: ''чӀужу'', ''эбел'', ''яс'', ''яц'' ва ц. ХутӀарал цӀарсал, чӀагоялги, чӀагоял-гурелги жал рихьизарулел, уна лъабабилеб классалде гъорлӀе. {| class="wikitable" |+Жинсиял гӀаламатал !Класс !Жинс !Цолъул форма !Мисал !ГӀемерлъул форма !Мисал |- |I |чиясул |'''''в''''' |''вас '''в'''ачӀана'' | rowspan="3" |'''''р/л''''' |'''''в'''аса'''л''' '''р'''ачӀана'' |- |II |чӀужуялъул |'''''й''''' |''яс '''я'''чӀана'' |'''''я'''са'''л''' '''р'''ачӀана'' |- |III |гьоркьохъеб |'''''б''''' |''чу '''б'''ачӀана'' |''чуя'''л''' '''р'''ачӀана'' |} ==== РикӀкӀадул форма ==== ЦӀарсазул буго цолъул, дагьлъул ва гӀемерлъул формаби. Руго цо форма гурони гьечӀе, мисалалъе, цолъул форма гурони букӀунаро рокьи, сахлъи гӀадинал абстрактивиял цӀарсазул. Руго цо-цо pluralia tantum рагӀаби: ''кагътал'' (хӀай, цолъул формаялда ''кагъат'' — жинда тӀад хъвадаризе хӀалтӀизабулеб жо), ''цӀороберал'', ''цӀадираби''. Гьабго тӀелалде гъорлӀе рачине бегьула ''рос-лъади'', ''эбел-эмен'' гӀадал рагӀабиги. Гьенирго руго батӀи-батӀиял росабазул гӀадамазде абулел цӀаралги, щай гурелъул гьезул корреляталлъун цолъул формаялда рукӀуна адъективал, жал топонимаздаса лӀугьарал<ref>арский язык. Морфология, категория числа. Атаев, Алексеевв</ref> (балагье [[Авар росабазул гӀадамазда абулел цӀарал]]). Цо-цо цӀаразул цолъул формаялъул рукӀине бегьула цадахълъиялъул магӀнаги: ''гамачӀ'' — цо яги гӀемерал цадахъ, материал хӀисабалда. Авар мацӀалда гӀемерлъул форма лӀугьунел суффиксал рикьизе бегьула кӀиго тӀелалде: * Продуктивиял: ** '''-''аби'''''<ref>Атаевасул ва Алексеевасул Авар мацӀалда гьединго рехсон буго гьаб аффикс продуктивияб букӀиналъ, гьалъ ахиралда ''-а'' бугел рагӀабазулги лӀугьинарулин гӀемерлъул форма абун: маргьа — маргьаби, къункъра — къунр-аби, ракета — ракет-аби</ref> (ахиралда рагьарал ва суффиксалиял ''-н'', ''-л'' ругел, ахирисеб рагьараб [+н] тӀагӀуна): ''дару — дар-аби'', ''рагӀи — рагӀ-аби'', ''хӀалтӀухъан — хӀалтӀухъ-аби''; ** '''''-заби''''' — гӀадамазда хурхарал цӀаразулӀ: ''чапар — чапар-заби'', ''гӀалим — гӀалим-заби'', ''гьудул — гьудл-заби''; ** '''''-ал''''' — рагьукъаб ахиралда ругел рагӀабазулӀ: ''бис — бис-ал'', ''бер — бер-ал'', ''кӀул — кӀулал''; авар мацӀалъул жиндирго журарал аслу бугел рагӀабазулӀ (тӀадецуй бугеб суффиксалъулӀ) аслуялъул кӀиабилеб рагьаралъул лӀугьуна редукция: ''гудур — гудр-ал'', ''лъимер — лъим-ал'', ''лъим — лъин-ал''; къанагӀат суффикс ''-ал'' дандчӀвала ахиралда рагьараб бугеб битӀараб аслуялъулӀ, жиндие гӀемерлъул формаялда редукция лӀугьунеб: гьобо — гьабал; гӀурус мацӀалдаса рачӀарал рагӀабазулӀ суффикс ккола тӀадецуй гьечӀеб ва редукция лӀугьунаро: ''трактор — трактор-ал''; ** '''''-ял''''' — цожубараб ''CV'' аслу бугел рагӀабазулӀ: ''къо — къо-ял'', ''цӀа — цӀа-ял'', ''чу — чу-ял'', амма ''ца — ца-би'', ''цӀва — цӀва-би'', ''чӀва — чӀва-би''; * Продуктивиял гурел: ** '''''-зал''''' (цожубарал рагӀабазулӀ): ''лагъ — лагъ-зал'', ''нугӀ — нугӀ-зал'', ''хур — хур-зал''; ** '''''-дул''''', '''''-ул''''' (аслуялъул вокализм хисула V > у): ''гъадаро — гъудр-ул'', ''кету — кут-ул'', ''тӀегь — тӀугь-дул''; ** '''''-и''''' (аслу хисиялъул низам гьечӀел): ''тӀинчӀ — тӀанчӀ-и'', ''хӀинчӀ — хӀанчӀ-и'', ''гӀака — гӀач-и''; гьабго цоцаца хиси хутӀула цо-цо жубараб аслу бугел рагӀабазулӀ, жидер кӀиабилеб бутӀалъун ''-чи'' компонент бугел: ''захӀмат-чи — захӀмат-чагӀи'', г''Ӏолохъан-чи — гӀолохъ-аби''; ** '''''-би''''' (аслуялъул вокализм хисула V > у): к''ӀветӀ — кӀутӀ-би'', ''гӀанса — гӀунсби'', ''квартӀа — куртӀ-би''. ГӀемерлъул форма лӀугьунеб супплетивияб къагӀида бихьизабун буго ''чӀужу — руччаби'' параялда. Гьединго дандчӀвала цо-цо рагӀабазул гӀемерлъул форма лӀугьунеб кӀи-кӀи къагӀидабиги: ''хабар — хар-бал''/''хабарал'', ''кету — кут-ул''/''кат-ал'', ''хоб — хобал''/''хабал''/''хабзал'' ва ц. Гьениб параллелияб формабазул цояблъун ккола ударение гьечӀеб суффикс ''-ал'', жинца цо ккураб къадар бихьизабулеб, гьебго заманалда гьелъул корелляталъ бихьизабула къадар гьечӀеб букӀин: ''дагьалго рукъал'' — ''гӀемарал рукъзал''<ref>Сулеманов. 1985</ref>. Цо-цо нухалда плюралисалъул батӀи-батӀияб формация гьабиялдалъун лексикияб магӀна хисула. Жибго гӀемерлъул формаялъул категория гуребги, авар мацӀалда буго дистрибутивияб гӀемерлъи бихьизабиялъул къагӀидаги (цӀарул аслу такрарлъиялдалъун): ''рокъо-рокъоре'', ''рахъ-рахъалде''. ==== ХӀалаталъул категория ==== =====ГӀадатал===== Авар мацӀалда кинабниги буго 24 хӀалат, гьезул ункъго ккола гӀадатаблъун, хутӀараб 20 — бакӀалъул. ГӀадатал хӀалатазде гъорлӀе уна [[Аслияб хӀалат|аслияб]], жиб цӀаралъул битӀараб аслулъун кколеб, [[ХӀалат|актив]], [[ХӀалат|хаслъул]] ва [[ХӀалат|кьовул]] хӀалатал, жал хъвалсараб аслуялдаса лӀугьунел. {| class="wikitable" |- ! ХӀалат !! Суал !Суффиксал!! хӀалтӀизабула |- |'''Аслияб хӀалат''' '''(номинатив/абсолюютив)''' |''щив? щий? щиб? щал?'' | || * унгутӀияб (транзитивияб-гуреб) фигӀлуялъул субъект бихьизабизе: ''жакъа <u>цӀад</u> бана''; * аналитикиял континуалиял формабазда транзитивиял фигӀлабазул субъект бихьизабизе (номинативияб конструкция): ''бацӀги церги <u>давла</u> бикьулел рукӀана''<ref>Конструкция буго номинатив-абсолютив, «бацӀги церги» — кӀиябго цӀар, субъектал (агенсал) — буго номинативалда, «давла» — объект (пациенс) буго абсолютивалда.</ref>; * транзитивияб фигӀлуялъул пациенс (битӀараб тӀадежубай) бихьизабизе: ''васас <u>кагъат</u> хъвана''; гьабго модель хутӀула гьединго лугбузул багъа-бачари бихьизабулел фигӀлаби ругел жумлабаздаги: ''Дица, бералги къанщун, <u>бетӀер</u> гьанкӀезабуна''; * жубараб предикаталъул цӀарулаб бутӀаялда ''-лъун'' бутӀагун цадахъ: ''гьурилъун роржун ана сонал.'' * хитӀаб гьабиялда; * аппозитивиял конструкциязда, гӀемерисеб гӀагарлъиялда хурхарал терминазда, хӀалтӀи-пишаялъул цӀаразда, топонимазда ва ц.: ''дирго вац МухӀамадкамил''; гьанибго бегьула аслияб хӀалат батӀи-батӀиял дандраязда цадахъ букӀинеги: ''Щибаб кечӀ тӀаде вачӀунев гьобол гӀадин букӀуна''; * бутӀрул хъваялда, суратазда гъоркьваязда, къамусияб ва абулеб форма хӀисабалда. |- |'''Актив хӀалат''' '''(эргатив)''' |''лъица? сунца?'' |''-'''с'''''/''-'''лъ'''''/''-'''ца'''''|| * транзитивияб фигӀлуялъул агенс бихьизабизе (эргативияб конструкция): ''<u>Ханас</u> гьесухъе чи витӀанила''; * инструменталияб тӀадежубайлъун: ''васас <u>къалмица</u> сурат бахъана''; * иш лъугунеб куцалъул хӀаллъун: ''дунго <u>матӀуялъ</u> вихьана''; * заманалъул хӀаллъун: ''гьеб <u>къоялъ</u> ниж дандчӀвана''; * бакӀалъул ва гӀилла-мурадалъул хӀаллъун: ''гӀемер хъвадариялъ килщал унтула''. |- |'''Хаслъул хӀалат''' '''(генетив)''' |''лъил? сундул?'' |''-''('''''у''''')'''''л'''''|| * щиб букӀанги сундуе букӀанги кколеб букӀин бихьизабизе: ''<u>инсул</u> рукъ'', ''<u>тӀехьалъул</u> жилд'', ''<u>гьоболасул</u> чу''; * киналдасаго бутӀа бихьизабизе: ''<u>гӀадамасул</u> берал'', ''<u>кочӀол</u> рагӀаби'', ''<u>нусалъул</u> бал''; * щиб букӀаниги кинаб букӀаниги материалалъул гьабураб букӀин бихьизабизе: ''<u>меседил</u> баргъич'', ''<u>щагӀил</u> гъадаро'', ''<u>цӀулал</u> гъуд''; * гӀемерлъиялдаса цо элемент бихьизабизе: ''<u>рекӀаразул</u> цевехъан''; * субъекталъул иш/хӀал бихьизабизе: ''гӀалимзабазул бахӀс'', ''бетӀералъул унти'', ''рекӀел кьаби''; шартӀияб къагӀидаялъ гьанибго бачине бегьула субъект — ишалъул хӀасил бихьизабиги<ref>арский язык. Категория падежа. Атаев, Алексеевв</ref>: ''<u>моцӀрол</u> канлъи'', ''<u>зурма-къолол</u> гьаракь''; * гӀуцӀулеб элементалъул къадар бихьизабизе: ''<u>лъел</u> гӀеретӀ'', ''<u>ханждал</u> хъап'', ''<u>тӀорщалил</u> роцен''; * группаялъул гӀуцӀи бихьизабизе: ''<u>тӀогьол</u> квацӀи'', ''<u>ясазул</u> тӀел'', ''<u>боцӀул</u> рехьед''; * гӀаммаб баянлъиялъул гьоркьолъи бихьизабизе: ''<u>рокьул</u> гӀаламат'', ''<u>эркенлъиялъул</u> бакънал'', ''лъикӀаб <u>тайпаялъул</u> айгъир''; * заманалъул гьоркьолъи бихьизабизе: ''<u>роол</u> гӀуж'', ''<u>хасалил</u> сордо'', ''<u>ихдалил</u> заман''; * бакӀалъул гьоркьолъи бихьизабизе: ''<u>авлахъалъул</u> тӀугьдул'', ''<u>росдал</u> гӀадамал''; * гӀаламатазул ва гьел тӀаде кколезул гьоркьолъи бихьизабизе: ''<u>мугӀрузул</u> борхалъи'', ''<u>гӀадамасул</u> чӀухӀи'', ''<u>халичабазул</u> гьайбатлъи''; * сундуе букӀаниги щиб букӀаниги жо хӀалтӀизаби: ''<u>чол</u> тӀикъва'', ''<u>оцазул</u> рукь''; * тӀаде цӀаялъулаб конструкциялъул субъект бихьизабизе: ''Гьав <u>ханасул</u> йикӀанила цӀакъ берцинай цо яс''; * цо-цо фигӀлабигун хъвалсараб тӀадежубай хӀисабалда: ''Киназго жиде-жидер поэзи-ялъул, халкъазул бицана''. |- |'''Кьовул хӀалат (датив)'''||''лъие? сундуе?'' |''-'''е'''''|| * цӀаралъ гьабулеб иш цогиялдехун буссараб букӀин бихьизабизе: ''дица <u>васасе</u> кумек гьабуна''; * бокьизе фигӀлуялда субъект бихьизабизе: ''<u>дие</u> мун йокьула''; * цогидал предикалгун цадахъги: ''Цо замандаласан <u>бацӀи-е-ги</u> <u>цара-е-ги</u> кӀи-кӀи тӀинчӀ гьабун буго''. |} =====БакӀалъулал===== БакӀалъул хӀалатаз рихьизарула меслъиялъул, иналъул, багъариялъул ва цогидал магӀнаби. Рикьула хадусел тӀелазде: * локатив яги чӀовул хӀалатал (суффикс '''''-д''''') жидеца бугеб бакӀ бихьизабулел, цо хӀалалда сасиналъул, чӀеялъул магӀна бичӀизабулел; * аллатив яги рачӀул хӀалатал (суффикс '''''-е'''''), жидеца кибехун букӀаниги рачӀин/ин бихьизабулел (букӀине бегьула ''-хун'' бутӀагун); * аблатив яги ратӀалъул (суффикс '''''-са'''''), жидеца сундаса букӀаниги киса букӀаниги батӀалъун ин бихьизабулел; * транслатив (суффикс '''''-н'''''), жинца сунда жанисаниги ин бичӀчӀизабулеб. Локализациялъул суффиксазде балагьун, хӀалатазул щибаб тӀелги бикьула щу-щу сериязде: {| class="wikitable" |- ! ХӀалат !Серия/хӀалат!! Суал !Суффиксал |- | rowspan="5" | Локатив |I/жинда хӀалат||лъида? сунда? |'''''-да'''''/-'''''-тӀа''''' |- |II/жиндихъ хӀалат |лъихъ? сундухъ? |'''''-хъ''''' |- |III/жиндилъ хӀалат |лъилъ? сундулӀ? |'''''-лӀ''''' |- |IV/жиндикь хӀалат |лъикь? сундукь? |'''''-кь''''' |- |V/жаниб хӀалат |киб? |''-'''в'''''/''-'''й'''''/''-'''б'''''/''-'''р''''' |- | rowspan="5" |Аллатив |I/жинде хӀалат |лъиде? сунде? |''-'''д-е''''' |- |II/жиндихъе хӀалат |лъихъе? сундухъе? |'''''-хъ-е''''' |- |III/жиндилъе хӀалат |лъилъе? сундулӀе? |'''''-лӀ-е''''' |- |IV/жиндикье хӀалат |лъикье? сундукье? |'''''-кь-е''''' |- |V/жанибе хӀалат |кибе? | '''''-в-е'''''/'''''-й-е'''''/'''''-б-е'''''/'''''-р-е''''' |- | rowspan="5" |Аблатив |I/жиндаса хӀалат |лъидаса? сундаса? |''-'''д-а-са''''' |- |II/жиндихъа хӀалат |лъихъа? сундухъа? |'''''-хъ-а''''' |- |III/жиндилъа хӀалат |лъилъа? сундулӀа? |'''''-лӀ-а''''' |- |IV/жиндикьа хӀалат |лъикьа? сундукьа? |'''''-кь-а''''' |- |V/жаниса хӀалат |киса? |'''''-са''''' |- | rowspan="5" |Транслатив |I/жиндасан хӀалат |лъидасан? сундасан? |'''''-д-а-сан''''' |- |II/жиндихъан хӀалат |лъихъан? сундухъан? |'''''-хъ-ан''''' |- |III/жиндилъан хӀалат |лъилъан? сундулӀан? |'''''-лӀ-ан''''' |- |IV/жиндикьан хӀалат |лъикьан? сундукьа(н)? |'''''-кь-ан''''' |- |V/жанисан хӀалат |кисан? |'''''-сан''''' |} БакӀалъул хӀалтал сериязде балагьун, хӀалтӀизарула: * I серия — щиб букӀаниги лъиде/сунде букӀнии данде ккун тӀадехун букӀин (локатив), тадехун ин/бачӀин (аллатив), тасӀа ин/бачӀин (аблатив), тӀасан ин/бачӀин (транслатив) бичӀчӀизабизе; * III серия — щиб букӀаниги лъида/сунда букӀаниги гӀагарлъухъ букӀин (локатив), гӀагарлъухъе ин/бачӀин (аллатив), гӀагарлъухъа ин/бачӀин (аблатив), гӀагарлъухъан ин/бачӀин (транслатив) бичӀчӀизабизе; * III серия — щиб букӀаниги лъида/сунда букӀаниги гъорлӀ букӀин (локатив), гъорлӀе ин/бачӀин (аллатив), гъорлӀа ин/бачӀин (аблатив), гъорлӀан ин/бачӀин (транслатив) бичӀчӀизбизе; * IV серия — щиб букӀаниги лъида/сунда букӀаниги гъоркь букӀин (локатив), гъоркье ин/бачӀин (аллатив), гъоркьа ин/бачӀин (аблатив), гьоркьан ин/бачӀин (транслатив) бичӀчӀизабизе; * V серия — щиб букӀаниги сунда букӀаниги жаниб букӀин (локатив), жинибе ин/бачӀин (аллатив), жаниса ин/бачӀин (аблатив), жанисан ин/бачӀин (транслатив) бичӀчӀизабизе; Гьел хӀалатазул гьединго хӀалтӀизарула бакӀазул магӀнаялда гуребги, цогидаб магӀнаялдаги. Бищун гӀемер хӀалтӀизабулеб I сериялъул локатив: * рекӀее асар лӀугьиналъул фигӀлабигун субъект бихьизабизе: ''<u>васасда</u> гьеб бичӀчӀана'', ''<u>дида</u> кинабго жо кӀочон тана''; * адресатияб ва цогидал тӀадежубаял рихьизаризе: ''АбутӀалибица авар <u>мацӀалда</u> дие жиндирго цӀияб кечӀ цӀалана''; * физикияб асар гьабиялъул фигӀлабазул объект гьабизе: д''ос <u>таманча</u> речӀана долда''; * дандекквеялъул объект лӀугьинабизе: ''гьев вукӀана <u>вацасдаса</u> къуватав вуго''. ==== ЦӀаралъул свери ==== Авар мацӀалъул цӀарал, жидер актив игӀрабалда букӀунеб ахиралде балагьун, рикьула лъабго свериялде; I свериялъул ахиралда букӀуна ''-'''с''''', II свериялъул — ''-'''лъ''''', III свериялъул — ''-'''ца'''''. '''тӀоцебесеб свериялда''' рекъон рачӀуна гӀемерисел чиясул жинсалъул гӀаммал цӀарал, чиясул жинсалъул жидер ахиралда жинсияб гӀаламат бугел хасал цӀарал (-ав ахиралда ругел авар хъизан-цӀаралги), гьединго ''-ов'', ''-ев'' ахирал ругел фамилиялги<ref name=":0">Авар мацӀ. М.-С. СагӀидов</ref>, . {| class="wikitable" |+''чи'', ''вац'', ''Хириясулав'', ''ГӀумаров'' ! colspan="2" |ИгӀраб ! colspan="4" |Цолъул форма |- ! colspan="2" |Аслияб | style="text-align:center;" |''чи'' | style="text-align:center;" |''вац'' | style="text-align:center;" |''Хириясулав'' | style="text-align:center;" |''ГӀумаров'' |- ! colspan="2" |Актив | style="text-align:center;" |''чи-яс'' | style="text-align:center;" |''вац-ас'' | style="text-align:center;" |''Хириясул-ас'' | style="text-align:center;" |''ГӀумаров-ас'' |- ! colspan="2" |Хаслъул | style="text-align:center;" |''чи-яс-'''ул''''' | style="text-align:center;" |''вац-ас-'''ул''''' | style="text-align:center;" |''Хириясул-ас-'''ул''''' | style="text-align:center;" |''ГӀумаров-ас-'''ул''''' |- ! colspan="2" |Кьовул | style="text-align:center;" |''чи-яс-'''е''''' | style="text-align:center;" |''вац-ас-'''е''''' | style="text-align:center;" |''Хириясул-ас-'''е''''' | style="text-align:center;" |''ГӀумаров-ас-'''е''''' |- ! rowspan="5" |ЧӀовул (локатив) !<small>жинда игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''чи-яс-'''да''''' | style="text-align:center;" |''вас-ас-'''да''''' | style="text-align:center;" |''Хириясул-ас-'''да''''' | style="text-align:center;" |''ГӀумаров-ас-'''да''''' |- !<small>жиндихъ игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''чи-яс-'''ухъ''''' | style="text-align:center;" |''вац-ас-'''ухъ''''' | style="text-align:center;" |''Хириясул-ас-'''ухъ''''' | style="text-align:center;" |''ГӀумаров-ас-'''ухъ''''' |- !<small>жиндилъ игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''чи-яс-'''улъ''''' | style="text-align:center;" |''вац-ас-'''улъ''''' | style="text-align:center;" |''Хириясул-ас-'''улъ''''' | style="text-align:center;" |''ГӀумаров-ас-'''улъ''''' |- !<small>жиндикь '''игӀраб'''</small> | style="text-align:center;" |''чи-яс-'''укь''''' | style="text-align:center;" |''вац-ас-'''укь''''' | style="text-align:center;" |''Хириясул-ас-'''укь''''' | style="text-align:center;" |''ГӀумаров-ас-'''укь''''' |- !<small>жаниб игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' |- ! rowspan="5" |РачӀул (аллатив) !<small>жинде игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''чи-яс-'''де''''' | style="text-align:center;" |''вац-ас-'''де''''' | style="text-align:center;" |''Хириясул-ас-'''де''''' | style="text-align:center;" |''ГӀумаров-ас-'''де''''' |- !<small>жиндихъе игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''чи-яс-'''ухъе''''' | style="text-align:center;" |''вац-ас-'''ухъе''''' | style="text-align:center;" |''Хириясул-ас-'''ухъе''''' | style="text-align:center;" |''ГӀумаров-ас-'''ухъе''''' |- !<small>жиндилъе игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''чи-яс-'''улъе''''' | style="text-align:center;" |''вац-ас-'''улъе''''' | style="text-align:center;" |''Хириясул-ас-'''улъе''''' | style="text-align:center;" |''ГӀумаров-ас-'''улъе''''' |- !<small>жиндикье игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''чи-яс-'''укье''''' | style="text-align:center;" |''вац-ас-'''укье''''' | style="text-align:center;" |''Хириясул-ас-'''укье''''' | style="text-align:center;" |''ГӀумаров-ас-'''укье''''' |- !<small>жанибе игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' |- ! rowspan="5" |РатӀалъул (аблатив/транслатив) !<small>жиндаса(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''чи-яс-'''даса'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''вац-ас-'''даса'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''Хириясул-ас-'''даса'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''ГӀумаров-ас-'''даса'''''('''''н''''') |- !<small>жиндихъа(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''чи-яс-'''ухъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''вац-ас-'''ухъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''Хириясул-ас-'''ухъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''ГӀумаров-ас-'''ухъа'''''('''''н''''') |- !<small>жиндилъа(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''чи-яс-'''улъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''вац-ас-'''улъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''Хириясул-ас-'''улъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''ГӀумаров-ас-'''улъа'''''('''''н''''') |- !<small>жиндикьа(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''чи-яс-'''укьа'''''('''''н''')'' | style="text-align:center;" |''вац-ас-'''укьа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''Хириясул-ас-'''укьа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''ГӀумаров-ас-'''укьа'''''('''''н''''') |- !<small>жаниса(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' |} '''кӀиабиле свериялда''' рекъон рачӀуна чӀужуялъул жинсалъул гӀаммал цӀарал ва цо-цо, жидер ахиралда жинсияб гӀаламат бугел, хасал цӀарал, гьоркъохъеб жинсалъул лъикӀаланго гӀаммал ва хасал цӀарал<ref name=":0">Авар мацӀ. М.-С. СагӀидов</ref>. Аслияб игӀрабалда ''-ия'', ''-ие'' абурал ахираздалъун лӀугӀулел батӀиял мацӀаздаса рачӀарал цӀарал игӀрабазде сверулаго, ахирияб ''-я''/''-е'' гьаракь гьоркьоса тӀагӀуна, амма руго гьоркьосарахъиялги, мисалалъе, ''школа'', ''аптека'' гӀадал рагӀаби {| class="wikitable" |+''чӀужу'', ''яц'', ''рукъ'', ''хӀули'' ! colspan="2" rowspan="2" |ИгӀраб ! colspan="4" |Цолъул форма |- ! colspan="2" |<small>чӀужуялъул жинс</small> ! colspan="2" |<small>гьоркьохъеб жинс</small> |- ! colspan="2" |Аслияб | style="text-align:center;" |''чӀужу'' | style="text-align:center;" |''яц'' | style="text-align:center;" |''рукъ'' | style="text-align:center;" |''хӀули'' |- ! colspan="2" |Актив | style="text-align:center;" |''чӀужу-ялъ'' | style="text-align:center;" |''яц-алъ'' | style="text-align:center;" |''рукъ-алъ'' | style="text-align:center;" |''хӀули-ялъ'' |- ! colspan="2" |Хаслъул | style="text-align:center;" |''чӀужу-ялъ-'''ул''''' | style="text-align:center;" |''яц-алъ-'''ул''''' | style="text-align:center;" |''рукъ-алъ-'''ул''''' | style="text-align:center;" |''хӀули-ялъ-'''ул''''' |- ! colspan="2" |Кьовул | style="text-align:center;" |''чӀужу-ялъ-'''е''''' | style="text-align:center;" |''яц-алъ-'''е''''' | style="text-align:center;" |''рукъ-алъ-'''е''''' | style="text-align:center;" |''хӀули-ялъ-'''е''''' |- ! rowspan="5" |ЧӀовул (локатив) !<small>жинда игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''чӀужу-ял-'''да''''' | style="text-align:center;" |''яц-ал-'''да''''' | style="text-align:center;" |''рукъ-ал-'''да''''' | style="text-align:center;" |''хӀули-ял-'''да''''' |- !<small>жиндихъ игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''чӀужу-ялъ-'''ухъ''''' | style="text-align:center;" |''яц-алъ-'''ухъ''''' | style="text-align:center;" |''рукъ-алъ-'''ухъ''''' | style="text-align:center;" |''хӀули-ялъ-'''ухъ''''' |- !<small>жиндилъ игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''чӀужу-ялъ-'''улъ''''' | style="text-align:center;" |''яц-алъ-'''улъ''''' | style="text-align:center;" |''рукъ-алъ-'''улъ''''' | style="text-align:center;" |''хӀули-ялъ-'''улъ''''' |- !<small>жиндикь '''игӀраб'''</small> | style="text-align:center;" |''чӀужу-ялъ-'''укь''''' | style="text-align:center;" |''яц-алъ-'''укь''''' | style="text-align:center;" |''рукъ-алъ-'''укь''''' | style="text-align:center;" |''хӀули-ялъ-'''укь''''' |- !<small>жаниб игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''рукъ-алъ-'''уб'''''('''''в'''/'''й'''/'''р''''') | style="text-align:center;" |''—'' |- ! rowspan="5" |РачӀул (аллатив) !<small>жинде игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''чӀужу-ял-'''де''''' | style="text-align:center;" |''яц-ал-'''де''''' | style="text-align:center;" |''рукъ-ал-'''де''''' | style="text-align:center;" |''хӀули-ял-'''де''''' |- !<small>жиндихъе игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''чӀужу-ялъ-'''ухъе''''' | style="text-align:center;" |''яц-алъ-'''ухъе''''' | style="text-align:center;" |''рукъ-алъ-'''ухъе''''' | style="text-align:center;" |''хӀули-ялъ-'''ухъе''''' |- !<small>жиндилъе игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''чӀужу-ялъ-'''улъе''''' | style="text-align:center;" |''яц-алъ-'''улъе''''' | style="text-align:center;" |''рукъ-алъ-'''улъе''''' | style="text-align:center;" |''хӀули-ялъ-'''улъе''''' |- !<small>жиндикье игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''чӀужу-ялъ-'''укье''''' | style="text-align:center;" |''яц-алъ-'''укье''''' | style="text-align:center;" |''рукъ-алъ-'''укье''''' | style="text-align:center;" |''хӀули-ялъ-'''укье''''' |- !<small>жанибе игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''рукъ-алъ-'''убе''''' | style="text-align:center;" |''—'' |- ! rowspan="5" |РатӀалъул (аблатив/транслатив) !<small>жиндаса(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''чӀужу-ял-'''даса'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''яц-ал-'''даса'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''рукъ-ал-'''даса'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''хӀули-ял-'''даса'''''('''''н''''') |- !<small>жиндихъа(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''чӀужу-ялъ-'''ухъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''яц-алъ-'''ухъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''рукъ-алъ-'''ухъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''хӀули-ялъ-'''ухъа'''''('''''н''''') |- !<small>жиндилъа(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''чӀужу-ялъ-'''улъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''яц-алъ-'''улъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''рукъ-алъ-'''улъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''хӀули-ялъ-'''улъа'''''('''''н''''') |- !<small>жиндикьа(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''чӀужу-ялъ-'''укьа'''''('''''н''')'' | style="text-align:center;" |''яц-алъ-'''укьа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''рукъ-алъ-'''укьа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''хӀули-ялъ-'''укьа'''''('''''н''''') |- !<small>жаниса(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''рукъ-алъ-'''уса'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''—'' |} '''Лъабабилеб свериялда''' рекъон сверула чиясул ва чӀужуялъул жинсалъулги хасал цӀарал, гьоркьохъеб жинсалъул гӀезагӀанго цӀарал. Лъабабилеб свериялда рекъон рачӀунел гьоркьохъеб жинсалъул рагӀабазул кьибилалъулӀ лӀугьуна флексия: ''ракӀ — рекӀе-ца'', ''ц''о-цо рагӀабазул актив игӀрабалда ''-д'' бачӀине бегьула, гӀурус мацӀалдаса рачӀарал рагӀабазул ахиралдаса тамахаб ишара тӀагӀуна<ref name=":0">Авар мацӀ. М.-С. СагӀидов</ref>. {| class="wikitable" |+''МухӀамадкамил'', ''ПатӀимат'', ''ракӀ'', ''рахь'' ! colspan="2" rowspan="2" |ИгӀраб ! colspan="3" |Цолъул форма ! rowspan="2" |ГӀемерлъул форма |- !<small>чиясул жинс</small> !<small>чӀужуялъул жинс</small> !<small>гьоркьохъеб жинс</small> |- ! colspan="2" |Аслияб | style="text-align:center;" |''МухӀамадкамил'' | style="text-align:center;" |''ПатӀимат'' | style="text-align:center;" |''ракӀ'' | style="text-align:center;" |''рахь'' |- ! colspan="2" |Актив | style="text-align:center;" |''МухӀамадкамили-'''ца''''' | style="text-align:center;" |''ПатӀимати-'''ца''''' | style="text-align:center;" |''рекӀе-'''ца''''' | style="text-align:center;" |''рахьда-'''ца''''' |- ! colspan="2" |Хаслъул | style="text-align:center;" |''МухӀамадкамили-'''л''''' | style="text-align:center;" |''ПатӀимати-'''л''''' | style="text-align:center;" |''рекӀе-'''л''''' | style="text-align:center;" |''рахьда-'''л''''' |- ! colspan="2" |Кьовул | style="text-align:center;" |''МухӀамадкамили-'''е''''' | style="text-align:center;" |''ПатӀимати-'''е''''' | style="text-align:center;" |''рекӀе-'''е''''' | style="text-align:center;" |''рахьда-'''е''''' |- ! rowspan="5" |ЧӀовул (локатив) !<small>жинда игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''МухӀамадкамили-'''да''''' | style="text-align:center;" |''ПатӀимати-'''да''''' | style="text-align:center;" |''рекӀе-'''да''''' | style="text-align:center;" |''рахьда-'''да''''' |- !<small>жиндихъ игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''МухӀамадкамили-'''хъ''''' | style="text-align:center;" |''ПатӀимати-'''хъ''''' | style="text-align:center;" |''рекӀе-'''хъ''''' | style="text-align:center;" |''рахьда-'''хъ''''' |- !<small>жиндилъ игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''МухӀамадкамили-'''лъ''''' | style="text-align:center;" |''ПатӀимати-'''лъ''''' | style="text-align:center;" |''рекӀе-'''лъ''''' | style="text-align:center;" |''рахьда-'''лъ''''' |- !<small>жиндикь '''игӀраб'''</small> | style="text-align:center;" |''МухӀамадкамили-'''кь''''' | style="text-align:center;" |''ПатӀимати-'''кь''''' | style="text-align:center;" |''рекӀе-'''кь''''' | style="text-align:center;" |''рахьда-'''кь''''' |- !<small>жаниб игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' |- ! rowspan="5" |РачӀул (аллатив) !<small>жинде игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''МухӀамадкамили-'''де''''' | style="text-align:center;" |''ПатӀимати-'''де''''' | style="text-align:center;" |''рекӀе-'''де''''' | style="text-align:center;" |''рахьда-'''де''''' |- !<small>жиндихъе игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''МухӀамадкамили-'''хъе''''' | style="text-align:center;" |''ПатӀимати-'''хъе''''' | style="text-align:center;" |''рекӀе-'''хъе''''' | style="text-align:center;" |''рахьда-'''хъе''''' |- !<small>жиндилъе игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''МухӀамадкамили-'''лъе''''' | style="text-align:center;" |''ПатӀимати-'''лъе''''' | style="text-align:center;" |''рекӀе-'''лъе''''' | style="text-align:center;" |''рахьда-'''лъе''''' |- !<small>жиндикье игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''МухӀамадкамили-'''кье''''' | style="text-align:center;" |''ПатӀимати-'''кье''''' | style="text-align:center;" |''рекӀе-'''кье''''' | style="text-align:center;" |''рахьда-'''кье''''' |- !<small>жанибе игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' |- ! rowspan="5" |РатӀалъул (аблатив/транслатив) !<small>жиндаса(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''МухӀамадкамили-'''даса'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''ПатӀимати-'''даса'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''рекӀе-'''даса'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''рахьда-'''даса'''''('''''н''''') |- !<small>жиндихъа(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''МухӀамадкамили-'''хъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''ПатӀимати-'''хъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''рекӀе-'''хъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''рахьда-'''хъа'''''('''''н''''') |- !<small>жиндилъа(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''МухӀамадкамили-'''лъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''ПатӀимати-'''лъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''рекӀе-'''лъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''рахьда-'''лъа'''''('''''н''''') |- !<small>жиндикьа(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''МухӀамадкамили-'''кьа'''''('''''н''')'' | style="text-align:center;" |''ПатӀимати-'''кьа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''рекӀе-'''кьа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''рахьда-'''кьа'''''('''''н''''') |- !<small>жаниса(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' |} ГӀемерлъул формаялда ругел цӀарал игӀрабазде свери. {| class="wikitable" |+''вацал'', ''яцал'', ''рукъзал'', ''ракӀал'' ! colspan="2" rowspan="2" |ИгӀраб ! colspan="4" |ГӀемерлъул форма форма |- !I свери ч. ж. !II свери чӀ. ж. !II свери гь. ж. !III свери гь. ж. |- ! colspan="2" |Аслияб | style="text-align:center;" |''вацал'' | style="text-align:center;" |''яцал'' | style="text-align:center;" |''рукъзал'' | style="text-align:center;" |''ракӀал'' |- ! colspan="2" |Актив | style="text-align:center;" |''вац-аз'' | style="text-align:center;" |''яц-аз'' | style="text-align:center;" |''рукъзаб-аз'' | style="text-align:center;" |''ракӀ-аз'' |- ! colspan="2" |Хаслъул | style="text-align:center;" |''вац-аз-'''ул''''' | style="text-align:center;" |''яц-аз-'''ул''''' | style="text-align:center;" |''рукъзаб-аз-'''ул''''' | style="text-align:center;" |''ракӀ-аз-'''ул''''' |- ! colspan="2" |Кьовул | style="text-align:center;" |''вац-аз-'''е''''' | style="text-align:center;" |''яц-аз-'''е''''' | style="text-align:center;" |''рукъзаб-аз-'''е''''' | style="text-align:center;" |''ракӀ-аз-'''е''''' |- ! rowspan="5" |ЧӀовул (локатив) !<small>жинда игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''вас-аз-'''да''''' | style="text-align:center;" |''яц-аз-'''да''''' | style="text-align:center;" |''рукъзаб-аз-'''да''''' | style="text-align:center;" |''ракӀ-аз-'''да''''' |- !<small>жиндихъ игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''вац-аз-'''ухъ''''' | style="text-align:center;" |''яц-аз-'''ухъ''''' | style="text-align:center;" |''рукъзаб-аз-'''ухъ''''' | style="text-align:center;" |''ракӀ-аз-'''ухъ''''' |- !<small>жиндилъ игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''вац-аз-'''улъ''''' | style="text-align:center;" |''яц-аз-'''улъ''''' | style="text-align:center;" |''рукъзаб-аз-'''улъ''''' | style="text-align:center;" |''ракӀ-аз-'''улъ''''' |- !<small>жиндикь '''игӀраб'''</small> | style="text-align:center;" |''вац-аз-'''укь''''' | style="text-align:center;" |''яц-аз-'''укь''''' | style="text-align:center;" |''рукъзаб-аз-'''укь''''' | style="text-align:center;" |''ракӀ-аз-'''укь''''' |- !<small>жаниб игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' |- ! rowspan="5" |РачӀул (аллатив) !<small>жинде игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''вац-аз-'''де''''' | style="text-align:center;" |''яц-аз-'''де''''' | style="text-align:center;" |''рукъзаб-аз-'''де''''' | style="text-align:center;" |''ракӀ-аз-'''де''''' |- !<small>жиндихъе игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''вац-аз-'''ухъе''''' | style="text-align:center;" |''яц-аз-'''ухъе''''' | style="text-align:center;" |''рукъзаб-аз-'''ухъе''''' | style="text-align:center;" |''ракӀ-аз-'''ухъе''''' |- !<small>жиндилъе игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''вац-аз-'''улъе''''' | style="text-align:center;" |''яц-аз-'''улъе''''' | style="text-align:center;" |''рукъзаб-аз-'''улъе''''' | style="text-align:center;" |''ракӀ-азс-'''улъе''''' |- !<small>жиндикье игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''вац-аз-'''укье''''' | style="text-align:center;" |''яц-аз-'''укье''''' | style="text-align:center;" |''рукъзаб-аз-'''укье''''' | style="text-align:center;" |''ракӀ-аз-'''укье''''' |- !<small>жанибе игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' |- ! rowspan="5" |РатӀалъул (аблатив/транслатив) !<small>жиндаса(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''вац-аз-'''даса'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''яц-аз-'''даса'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''рукъзаб-аз-'''даса'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''ракӀ-аз-'''даса'''''('''''н''''') |- !<small>жиндихъа(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''вац-аз-'''ухъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''яц-аз-'''ухъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''рукъзаб-аз-'''ухъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''ракӀ-аз-'''ухъа'''''('''''н''''') |- !<small>жиндилъа(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''вац-аз-'''улъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''яц-аз-'''улъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''рукъзаб-аз-'''улъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''ракӀ-аз-'''улъа'''''('''''н''''') |- !<small>жиндикьа(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''вац-аз-'''укьа'''''('''''н''')'' | style="text-align:center;" |''яц-аз-'''укьа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''рукъзаб-аз-'''укьа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''ракӀ-аз-'''укьа'''''('''''н''''') |- !<small>жаниса(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' |} === Адйектив === {{main|Авар адйективал}} Адйектив ккола жиндица куц-мухъ, рижа, букӀаниги сипат-сурат жинца бихьизабулеб ва ''кинаб?'', ''кинай?'', ''кинаб?'', ''кинал?'' абураб гьикъ лъезе бегьулеб [[КӀалъал бутӀа|кӀалъал бутӀа]]. Жинца роцӀцӀинабулеб рагӀухъ балагьун, адъективазул рукӀине бегьула классиялги гӀаламаталги гӀемерлъул формаги: ''хирияв'' эмен, ''хирияй'' эбел, ''хирияб'' тӀалъи, ''хириял'' тӀахьал. Цо-цо адйективазулӀ классияб гӀаламат букӀуна кьолболӀги: ''ворхатав'', ''йорхатай'', ''борхатаб'', ''рорхатал''. Авар адйективал рикьула лъабго тӀелалде: * '''Кинлъи бихьизабулел''' — жалго жедедаго ругел адйективал: ''берцинаб'', ''цӀакъаб'', ''халатаб'' цги. * '''ГӀахьалал''' — номиназул генитивал форма кьучӀда бугел: ''маххулаб'', ''ганчӀилаб'' цги. * '''Хаслъул''' — тӀасияб групалъул тайпа: ''вацасулаб'', ''дираб'', ''чиясулаб'' цги. Суперлативлъи бихьизабизе хӀалтӀизабула аналитикияб конструкция ''бищун'' + адйектив: ''бищун берцинаб'', ''бищун гъваридаб''. Буго хасаб, батӀа гьабун бихьизабул форма, жиб лӀугьунеб адйективалъул гӀадатаб формалде тӀаде ''-аб'', ''-ав'', ''-ай'' журан: ''багӀарабаб'', ''кӀудиявав''. Дандекквеялъулаб хасаб форма адйективазул гьечӀо, гьеб бихьазабизе хӀалтӀизабула конструкция: {{smallcaps|цӀар}}-{{smallcaps|абл}} + адйектив: ''гьелдаса кӀудияб''. ЦӀарсида цадахъ бугел адйектив рекъонккола гьебгун цохӀого-цо классияб яги гӀемелъул формалда, хӀалатазде хисуларо: ''лебалав'' чи ({{smallcaps|абс}}), ''лебалав'' чияс ({{smallcaps|эрг}}), ''лебалав'' чиясул {{smallcaps|ген}}. Адйективазул субстантиватал, цӀар лӀугьарал, хисула чияс классалъулал — I сверуда, чӀужуялъулги гьоркьохъебги — II сверуда рекъон. === РикӀкӀен === {{main|Авар рикӀкӀен}} Авар рикӀкӀеназул руго хадусел тайпаби: кардиналал, ординалал, дистрибутивиял, групиял, мултипликативиял ва коллективиял. Авар мацӀалъул буго вегестималаб (къоцӀалияб) нумералаб система 40 (=2×20), 60 (=3×20) and 80 (=4×20). ''Цо-''ялде хутӀизегӀан киналго кардиналал рикӀкӀеназде жубала энклитика ''-го''. Журарал рикӀкӀенал лӀугьуна суффиксазул ''-ила'' (анцӀила), ''-ло'' (къоло), ''-алда'' (лъебералда, кӀикъоялда) квекудалъун. Формалда рекъон рикӀкӀенал рикьула лъабиде: * '''ГӀадатал''': цо, анцӀго, къого, лъеберго, нусго цги; * '''Журарал''': кӀикъого, лъабнусго цги; * '''ГӀуцӀарал''': ''анцӀила цо'', ''къоло лъабго'', ''лъебералда ункъго'' цги. {| class="wikitable" |+РикӀкӀеназул тайпаби !№ !Тайпа !Суффикс !Мисалал !Гьикъ |- |1 |БацӀцӀадаб кьучӀ | |''цо, кӀи'' | |- |2 |Кардиналал <small>(тӀолабго цадахъ)</small> |''-го'' |''цо'', ''кӀиго'', ''анцӀго'', ''нусго'' |чан? |- |3 |Дистрибутивиял <small>(цада-цадахъ боси)</small> |Редупликация |''цо-цо'', ''кӀи-кӀи'', ''анцӀ-анцӀ'', ''нус-нус'' |чан-чан? |- |4 |Коллективияб групияб <small>(рихьизарула цвелал)</small> | -(й)''абго'' |''кӀиябго'', ''лъабабго'', ''анцӀабго'', ''нусабго'' | rowspan="2" |чан? |- |5 |Коллективияб групияб <small>(тӀолалъул бутӀа)</small> |''-го + -яб'' |''цояв'', ''кӀигояв'', ''анцӀгояв'', ''нусгояв'' |- |6 |Индефинитал <small>(рикӀкӀиналъул роцӀцӀен гьечӀолъи)</small> | |''цо-кигӀо'', ''лъабго-ункъго'', ''щуго-анлӀго'' | |- |7 |Мултипликативал <small>(чан нухалъ букӀин)</small> |''-цӀул'' |''цоцӀул'' (''цин''), ''кӀицӀул'', ''анцӀул'', ''нусцӀул'' |чанцӀул? |- |8 |Ординалал <small>(цоцада хаду-цере рукӀин)</small> |''-абилеб'' |''цоабилеб'', ''кӀиабилеб'', ''анцӀабилеб'' |чанабилеб? |} РикӀкӀенал хӀалтӀизарула номиналияб модификатор гӀадин цӀарсазда цебе, гьедин бугелъул цӀарисги букӀуна цолъул формалда. ЦӀиккӀанисел рикӀкӀеназул буго адйективазулаб морфосинтактикияб рижа, гьезул субстантиватал хисула II-б сверуда рекъон.{{Sfn|Oxford|2020|p=266}} === ЦӀарубакӀ === {{main|Авар цӀарубакӀал}} Авар мацӀалда руго хадусел типазул цӀарубакӀал: персоналиял (гьумералъул), демонстративиял (бихьизабул), рефлексивиял, реципрокалиял, интеррогативиял (гьикъул) ва индефинитал.{{sfn|Оксфорд|2020|p=251}} Перосоналиял цӀарубакӀазул буго кӀиго гьумер: 1-себ — ''дун'', эксклюзивияб ''ниж'', инклюзивияб ''нилӀ''; 2-леб — ''мун'', ''нуж''. {| class="wikitable" |+ Персоналиял цӀарубакӀазул парадигма |- ! ХӀалат !! {{smallcaps|1сг}} !! {{smallcaps|2сг}} !! {{smallcaps|1пл.инкл}} !! {{smallcaps|1пл.экскл}} !! {{smallcaps|2пл}} |- !Абсолютив |дун || мун || нилӀ || ниж || нуж |- ! Эргатив | ди-ца || ду-ца || нилӀе-ца || ниже-ца || нуже-ца |- ! Генитив | ди-р || ду-р || нилӀе-р || ниже-р || нуже-р |- ! Датив | ди-е || ду-е || нилӀе-е || ниже-е || нуже-е |- ! Эссив | ди-да || ду-да || нилӀе-да || ниже-да || нуже-да |- ! Латив | ди-де || ду-де || нилӀе-де || ниже-де || нуже-де |- ! Аблатив | ди-даса || ду-даса || нилӀе-даса || ниже-даса || нуже-даса |- ! Транслатив | ди-дасан || ду-дасан || нилӀе-дасан || ниже-дасан || нуже-дасан |- ! Инструментал | ди-далъун || ду-далъун || нилӀе-далъун || ниже-далъун || нуже-далъун |} Лъабабилеб гьумералъе хӀалтӀизарула демонстративиял цӀарубакӀал, жал ратӀа гьарулел классалдалъун, рикӀкӀадалъун, кӀалъалезде бугеб гӀагарлъуд ва гъоркьа-тӀаса ккеялдалъун (вертикаллъи). Жалго жидедаго хӀалтӀизарулел ругони, демонстративиял цӀарубакал хӀалатазде хисула I ва II сверуда рекъон. {| class="wikitable" |+ Бихьизабул цӀарубакӀал |- ! Чиясул !! ЧӀужуялъул !! Гьоркьохъеб !! ГӀемерлъул !! Комментарий |- | гьа-в || гьа-й || гьа-б || гьа-л || <small>кӀалъалезде гӀагарда; цого борхалъи</small> |- | гье-в || гье-й || гье-б || гье-л || <small>адресатазде гӀагарда; кӀалъалесдаса двегӀан</small> |- | до-й || до-й || до-б || до-л || <small>кӀалъалездаса рикӀкӀад</small> |- | гьада-в || гьада-й || гьада-б || гьада-л || <small>кӀалъалездаса рикӀкӀад</small> |- | гъо-й || гъо-й || гъо-б || гъо-л || <small>кӀалъалездаса рикӀкӀадги гъоркьегӀанги</small> |- | гьагъа-в || гьагъа-й || гьагъа-б || гьагъа-л || <small>кӀалъалездаса рикӀкӀадги гъоркьегӀанги</small> |- | лъо-в || лъо-й || лъо-б || лъо-л || <small>кӀалъалездаса рикӀкӀадги эххедегӀанги</small> |- | гьалъа-в || гьалъа-й || гьалъа-б || гьалъа-л || <small>кӀалъалездаса рикӀкӀадги эххедегӀанги</small> |} Рефлексивиял цӀарубакӀазул, щибалъулӀ классги, рикӀкӀенги, хӀалатӀги бугеб лъабго батӀияб тип буго: * гӀадатал: ''жи-в'', ''жи-й'', ''жи-б'', ''жа-л''; * журарал: ''жи-в-го'', ''жи-й-го'', ''жи-б-го'', ''жа-л-го''; * кӀилъарал: ''живго жинцаго'', ''жийго жинцаго'', ''жибго жинцаго'', ''жалго жедецаго''. Рефлексивиял конструкциябазда рефлексивал ккола цохӀо лъабабилеб гьумералъе. ТӀоцебеселъеги кӀиабилелъеги хӀалтӀизарула персоналиял цӀарубакӀал эмфатикияб энклитик ''-го'': ''дун-го'', ''ди-ца-го'', ''ниж-го'', ''ниже-цаго''.{{Sfn|Окфорд|2020|p= 252}} Интеррогативиял (гьикъул) цӀарубакӀал ккола: {{div col|colwidth=10em|gap=2em|small=yes}} * щи-в, щи-й, ща-л * щи-б * ща-й * чан * кин * кигӀан * кида * кина-в, -й, -б, -л * кисса * ки-в, -й, -б, -р {{div col end}} Индефинитал яги баян-гьечӀе цӀарубакӀал лӀугьуна интеррогативиязул кьучӀде яги цо рикӀкӀеналде суффиксалги энклитикалги журан.{{Sfn|Окфорд|2020|p= 253}} {| class="wikitable" |+ Индефинитал цӀарубакӀал |- ! Тип !! ЛӀугьин !! Мисал |- | спецификиял || -али + -го || щивалиго<br />кинабалиго |- | тӀасарищул || -ни + -ги || щибниги<br />кибниги |- | универсалал || -го{{efn|name=Pron1}} || щивго<br />кибго |- | дистрибутивиял || редупликаци + -ни + -ги || щиб-щибниги<br />киб-кибниги |- | негативиял || -ни + -ги{{efn|name=Pron2}} || щибниги<br />кибниги |- | негативиял || -го{{efn|name=Pron3}} || щибго<br />кибго |- | кинабголъул || -аб || щибаб |- | тӀолголъул || — || тӀолабго<br />тӀолгояв |- |} {{notelist|refs= {{efn|name=Pron1|Позитивияб поларлъи бугеб клаузалда}} {{efn|name=Pron2|ЦохӀо негативияб поларлъи бугел клаузазда}} {{efn|name=Pron3|Позитивияб поларлъигун клаузабазда гьал цӀарубакӀал цӀалула универсалал баян-гьечӀеллъун}} }} === Верб === {{Аслияб макъала| Авар вербал |Авар конюгация}} Авар мацӀалда вербазул руго хадусел категорияби: поларлъи (гьечӀолъи), мехх, модус, модаллъи, аспект, эвиденциаллъи. Рекъонккей буго классияб ва рикӀкӀадулаб, гьечӀо персонияб (гьумерияб). Буго цӀакъ гӀатӀидаб хисулаб система, батӀи-батӀиял финитиял-гурел формаби.{{Sfn|Оксфорд|2020|p=254}} ====ГьечӀолъул форма==== ==== Фреквентатив ва каузатив ==== Авар мацӀалъу фигӀлабазул аспектияб категориялде гъорлӀе ккола фреквентативияб (такрарлъул) форма. Гьелъ жидеца цо-цо ишазул цадахълъи ялъуни цоцада хадуб ккей бихьизабула; лӀугьуна фреквентатив такрарлъунгутӀиял фигӀлабаздаса хадусел къагӀидабаз: {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" ! colspan="2" |Куц !ХӀалтӀизаби !Мисал |- ! rowspan="6" |Суффиксация !''-ар'' |аслияб ва бищун продуктивияб |''бохьизе — бохь-ар-изе'', ''хисизе — хис-ар-изе'', ''малълъизе — малълъ-ар-изе'' |- !''-дар'' |CV вербал ва деноминалиял вербал |''хъвазе — хъва-дар-изе'', ''пузе — пу-дар-изе'', ''хех-дар-изе'', ''щак-дар-изе'' |- !''-д'' |''-а-'' бугел тӀоцересел аслуязда ва редупликациял ва гьаркьада релълъарал аслуязда. |''лъалъазе — лъалъа-д-изе'', ''чӀаразе'' — ''чӀара-д-изе''; ''мими-д-изе'', ''къвакъва-д-изе'', ''гӀергӀе-д-изе'' |- !''-ахъд'' |хурхинабула жидер тӀоцересел такрарлъул формантал ругел аслуязда |''кӀобокӀ-ахъд-изе'', ''бекер-ахъд-изе'', ''багъар-ахъд-изе'' |- !''-де'' |аслияб куцалъ сонорияб, ларингалияб яги лабиалияб гьаракь бугезда |''гьализе — гьал-де-зе'', ''кьвагьизе — кьвагь-де-зе'', ''ахӀизе — ахӀ-де-зе'', амма ''къап-е-зе'', ''хьвагӀ-е-зе'' |- !''-анхъ'' |багъа-бачариялъул вербазда |''боржине — борж-анхъ-изе'', ''билълъине — билълъ-анхъ-изе'', ''белъизе — белъ-анхъ-изе'' |- !Аблаут !''у''/''и'' > ''е'' |CVRC вербазда, кьабизабуца бакӀ хисула |гъа́нчизе —гъанч-е́-зе, пи́рххизе — перхх-е́-зе, кӀу́тӀизе — кӀетӀ-е́-зе |- ! colspan="2" |Кьабизабуца бакӀ хиси | |''кӀа́нцӀана — кӀанцӀа́на'', ''хӀа́нчӀана — хӀанчӀа́на'' |- ! colspan="2" |Кьолбол редупликация |бихьизабула ишалъул цо чанго фаза букӀин |''къотӀизе — къотӀ-къотӀизе'', ''хъарсине — хъарс-хъарсине'', ''кьуризе — кьур-кьуризе'' |- | colspan="4" |<small>Баян: цо-цо вербазул такрарлъул формаби лӀугьуна аблауталдалъунги редупликациялдалъунги: ''кӀутӀизе — кӀетӀезе'' — ''кӀутӀ-кӀутӀизе''</small> |} Каузатив, яги жо гьабизе тӀами биччӀизабулеб вербалаб форма лӀугьуна [[инфинитив]] ва ''гьа-б-изе'' форма цоцалъӀиналдалъун: ''гьабизе — гьабизабизе'', ''хӀалтӀизе — хӀалтӀизабизе'', ''хъвазе — хъваз-а-б-изе''. ==== Мехх ==== Авар мацӀалъул фигӀлуялъул системаялда руго синтетикиял ва аналитикиял заманалъул формаби. Синтетикиязде гъорлӀе ккола: * '''''гьанжесеб гӀаммаб заман''''', жинца кидаго лӀугьунеб ялъуни жиндир заманаялъул гӀурхъи гьечӀеб иш бихьизабулеб (суффиксал ''-(у)ла/-уна''); * '''''бачӀунеб заман''''', жинца лӀугьине бугеб иш бихьизабулеб (суффиксал: ''-(и)ла/-ина''); * '''''араб заман (аорист)''''', жиндица цебе лӀугьараб иш бихьизабулеб (суффиксал: ''-(у)на, -(а)на''); Аналитикиял формаби лӀугьуна гьанже заманалъул сипат-фигӀлу (бутӀагьаби, яги причастие), араб заманалъул трансгрессив ва инфинитив «''букӀине»'' фигӀлуялъул финитияб формагун цадахъ лъун. Аналитикиял формабазде гъорлӀе уна: * '''Гьанжесеб баянаб заман''' (гьанже заманалъул сипат-фигӀлу + гьанже заманалъул кумекалъул фигӀлу) — бихьизабула иш, жиб гьабулеб бугеб каламалъул заманалда лӀугьунеб бугеб: ''дун вухӀулев вуго!''; гьанжесеб гӀаммаб заманалъул формаялде бугеб кумекалъул фигӀлуялъ аналитикияб формаялъе кьола итеративияб магӀна: К''инабго жо хисулеб-сверулеб букӀуна.'' * '''Перфект''' (араб заманалъул трансгрессив + гьанже заманалъул кумекалъул фигӀлу) — бихьизабула цебеккун гьабун бахъараб иш, жиндир хӀасил гьанжесеб заманалде бугеб: ''дун гьанже сахлъун йиго''; ''кӀиявго хутӀун вуго''. * '''Имперфект''' (гьанже заманалъул сипат-фигӀлу + араб заманалъул кумекалъул фигӀлу) — бихьизабула иш, жиб араб заманалъул цо къотӀелалда лӀугьунеб букӀараб: ''Балеб букӀана цӀад''. * '''Плюсквамперфект''' (араб заманалъул трансгрессив + араб заманалъул кумекалъул фигӀлу) — бихьизабула араб заманалъул цо параялде гьабун лӀугӀараб иш яги гьелъул хӀасил (араб заманалдаго): ''Ахирал соназ эмен захӀматго унтун вукӀана''. * '''БачӀунеб баянаб заман''' (инфинитив + гьанже заманалъул кумекалъул фигӀлу) — бихьизабул иш, жиб бачӀунеб заманалда лӀугьине кватӀичӀого лӀугьине бугеб (гӀемерисеб букӀуна гьабизе ялъуни лӀугьине ккеялъул сипат): ''Ясалъ ретӀел хисизе буго''. Араб заманалъул формаби гьединго лӀугьине бегьула гьанжеселдаса '''''-ан''''' суффиксалъул кумекалдалъун<ref>Аварский язык. (Михаил Алексеев, Борис Атаев)</ref>: ''Дун хонжрокьа хӀинкъулаан''. ==== Модус ==== * '''Индикатив''' — бичӀчӀизабула процесс реалияб букӀин; хӀалтӀизабула киналниги меххалъулал формабигун: ''гьабуна'', ''гьабула'', ''гьабила'', ''гьабулеб букӀана'', ''гьабулеб буго'', ''гьабулеб букӀина'', ''гьабун букӀана'', ''гьабуна буго'', ''гьабун букӀина'', ''гьабулаан'', ''гьабизе буго''. * '''Субюнктив''' (''-ни'') — субйективияб бербалагьудалъун бихьизабула лӀугьине рес бугеб, шартӀияб гьабел: ''гьабу-ни'', ''вачӀани'', ''хъвани''. * '''Ирреалаб субюнктив''' ({{smallcaps|'''пптцп'''}} + ''-ани'') — субюнктивалъул тайпа: ''гьабурабани'', ''вачӀарабани'', ''хъварабани''. * '''Концессив''' ({{smallcaps|'''субю'''}} + ''-ги'') — бихьизабула кӀалъалесул рекӀел мурадалда, къасдалда, гьабелалда, лӀугьа-бахъиналъул гӀаксалда кколеб жо: ''гьабуниги'', ''хӀалтӀаниги'', ''хъваниги''. * '''Интеррогатив''' (''-ищ'') — фигӀлияб ишалъул цӀехей, гьикъи бичӀчӀизабула: ''гьабунищ'', ''вачӀунищ'', ''хъвалищ''. * '''Парафразив''' (''-ин'') — хъвалсараб гаруда хӀалтӀизабула: ''гьабилин'', ''вачӀанин'', ''хъвалин''. * '''Императив''' (''-а'' / ''-е'' / ''-й'' / -0) — бичӀчӀизабула тӀалаб гьаби, малъи, гьелъул суффиксал ккола -е, -а: ''гьаб-е'', ''вачӀ-а'', ''хъвай''. * '''Прогьибитив''' (''-ге'' / ''-уге'' / ''-унге'') — гьукъулеб букӀин биччӀизабулеб: ''гьабуге'', ''вачӀунге'', ''хъваге''. * '''Оптатитв''' ({{smallcaps|'''имп'''}} + ''-ги'') — гьара-рахьи гьабулеб букӀин, хьами: ''гьабеги'', ''вачӀаги'', ''хъваги''. * '''Гьортатив''' ({{smallcaps|'''инф'''/'''фут'''}} + ''-ин'') — оптативияб форма: ''гьабизин'', ''вачӀинин'', ''хъвазин''. * '''Ирреалаб оптатив''' ({{smallcaps|'''фут'''}} + ''-ан'') — оптативияб форма, шартӀияб цебелъалида хӀалтӀизабулеб: ''гьабилаан'', ''вачӀинаан'', ''хъвалаан''. ==== Транзитивлъи ==== Транзитивияб вербалъе букӀине ккола пациенс, жинде тӀаде агенсалъул гьабел кколеб: ''васас'' (агенс, акт. и.) ''кагъат'' (пациенс) ''хъвана'' (гьабел). Вербазда бан букӀуна агенсалъул хӀалатги. Жиб кидаго транзитивияблъун букӀунеб ккола каузативияб форма: ''гьабизабуна'', ''букӀинабуна'', ''хъвазабуна''. Интранзитивияб вербалъе къваригӀунаро битӀараб тӀадежубай, жибго агенс букӀуна абсолутивалда, гьелдего буссараб букӀуна предикатги: ''ихх тӀаде щвана''. Кидаго интранзитивияллъун букӀуна вербазул фреквентативияб форма: ''хъвадарана'', ''цӀехолдула'' цги. ЦӀиккӀанисел вербазул транзитивлъи букӀин лъазе бегьула императивалда эзул букӀунеб формалда рекъон: ''-е'' суффикс бугел ккола транзитивиял (''гьаб-е'' — ''гьабизе'', ''те'' — ''тезе'', ''къотӀе'' — ''къотӀизе''), ''-а'' суффикс бугел ккола транзитив-гурел (''а'' — ''ине'', ''бачӀа'' — ''бачӀине'', ''бега'' — ''бегизе''), хӀо руго гьоркьосарахъабиги: ''чӀвазе'', ''базе'' цги. ==== Финит-гурел формаби ==== ===== Инфинитив ===== ===== Масдар ===== ===== Партицип ===== ===== Конверб ===== === ТӀадрагӀи (адверб) === [[ТӀадрагӀи|ТӀадрагӀиялъ]] авар мацӀалда баян гьабула [[фигӀлу|фигӀлуялъ]] бихьизабулеб иш лӀугьараб куц, заман, бакӀ ва гьеб лӀугьиналъе гӀилла-мурад. Жумлаялда жаниб тӀадрагӀи букӀуна [[хӀал (грамматика)|хӀаллъун]], ва гьеб хурхараблъун букӀуна {{Abbr|предикаталда}}: ''жакъа дун цудунго вахъана'' — гьаниб '''''цудунго''''' абураб тӀадрагӀиялъ бихьизабун буго иш лӀугьараб заман, ва гьеб '''''вахъана''''' абураб предикаталда бухьараб буго. ТӀадрагӀиялъе жаваблъун рачӀуна ''кин?'', ''кибе?'', ''киб?'', ''кисан?'', ''щай?'', ''щиб гӀиллаялъе гӀоло?'', ''щиб мурадалда?'', гӀадал суалал. ТӀадрагӀиялъул рукӀунаро рагӀи хисиялъул формаби, амма авар мацӀалда руго цо-цо тӀадрагӀаби, жидер данде ккезариялъул суффиксал ругел: ''аскӀо'''-б''''', ''аскӀо'''-в''''', ''жани'''-б''''', ''це'''-б-'''е'', ''хаду'''-б''''', ''гьани'''-б''''' ва ц. Чанго бакӀалъул тӀадрагӀи хӀалтӀизабула заманалъул магӀна кьезеги. ГӀемерисел бакӀалъул тӀадрагӀабазул дифференциация гьабула локативалъул, аллативалъул ва аблативалъул формабазде: ''жани-б'', ''жани-б-е'', ''жани-са''. ГӀуцӀиялъул рахъалъ авар мацӀалда тӀадрагӀаби рикьула кӀиго тӀелалде: асляздеги лӀугьараздеги. Аслиял ккола жал цоги каламалъул бутӀаяздаса жал лӀугьинчӀел: ''сон'', ''метер'', ''жакъа'', ''сах'', ''лъикӀ'', ''хъахӀ'', ''берцин'' ва гь. ц. Гьездехун рекӀинабизе бегьула кутаклъизабулеб бутӀа — ''-го'' (''сон-го'', ''метер-го''). Аслиял тӀадрагӀабаздаса лӀугьуна цогидал каламалъул бутӀаби: * сифатал: ''сахаб'', ''лъикӀаб'', ''хъахӀаб'', ''берцинаб''; * цӀарал: ''сахлъи'', ''лъикӀлъи'', ''хъахӀлъи'', ''берцинлъи''; * фигӀлаби: ''сахълъизе'', ''лъикӀлъизе'', ''хъахӀлъизе'', ''берцинлъизе''; * сифат-фигӀлаби: ''сахлъараб — сахлъун''; ''лъикӀлъараб — лъикӀлъун'', ''хъахӀлъараб — хъахӀлъун'', ''берцинлъараб — берцинлъун''; Лъугьарал наречиял ккола жал цоги каламалъул бутӀазабаздасан лӀугьарал: {| class="wikitable" ! colspan="2" |Лъугьуна !Лъугьунеб къагӀида !Мисал |- |ЦӀаралдаса | * ''кин?'' * ''кида?'' * ''кин?'' | * '''-къ''' суффиксалъул кумекалдалъун * -'''дал''' суффиксалъул кумекалдалъун * '''-са''' суффиксалъул кумекалдалъун | * ''ретӀел — ратӀли'''къ'''; квен — квани'''къ'''; куц — коцо'''къ''''' * ''рии — рии'''дал'''; их — их'''дал'''; кьин — кьин'''дал''''' * ''хьибил — хьибил+са; дегӀен — дегӀен+са'' |- |ЦӀарубакӀаздаса | * ''киб?'' * ''кин?'' | * '''-а''' суффиксалъул кумекалдалъун * '''-ин''' суффиксалъул кумекалдалъун | * ''доб — доб+'''а'''; лъоб — лъоб+'''а''''' * ''гьаб — гьад'''ин'''; доб — дод'''ин'''; гъоб — гъод'''ин''''' |- |РикӀкӀеназдаса | * ''кин?'' | * '''-ихъе''' суффиксалъул кумекалдалъун | * ''кӀиго — кӀий'''хъе'''; лъабго — лъаб'''ихъе''''' |- |Конвербаздаса | * ''кин?'' | * '''-иса''' суффиксалъул кумекалдалъун * '''-хъе''' суффиксалъул кумекалдалъун | * ''битӀун — битӀун'''иса'''; бегун — бегун'''иса''''' * ''бицун — бицу'''хъе'''; вижун — вижу'''хъе''''' |} МагӀнаялъул рахъалъ авар тӀадрагӀаби рикьула хадусезде: * Кинлъи бичӀчӀизабулел тӀадрагӀаби (кин? щиб куцалда?): ''циндаго'', ''гьартӀан'', ''гьединго'', ''лъикӀ'', ''квеш''; * Заманалъул тӀадрагӀаби (кида? кидалъагӀан?): ''сон'', ''жакъа'', ''нолӀ'', ''риидал, метер'', ''сезе'', ''лезе'', ''гьанже'', ''кидаго'', ''рогьинегӀан''; * БакӀалъул тӀадрагӀаби (киб? кибе? кисан?): ''квараниса'', ''квегӀиса'', ''рикӀкӀад'', ''тӀасан'', ''добасан''; * Къадаралъул тӀадрагӀаби (кигӀан? кигӀаналъ?): ''гӀемер'', ''дагь'', ''миркалъ''; * ГӀилла-мурадалъул тӀадрагӀаби (щай? щибизе?): ''щайго'', ''чӀалгӀаде'', ''махсараде''; Цо-цо тӀадрагӀаби, сифатал гӀадин, жинсалде балагьун, цолъул яги гӀемерлъул формалде балагьун, хисула, амма тӀадрагӀабазулӀ бачӀуна ''-р'' суффикс, сифатазда гӀадин ''-л'' бачӀунаро: ''хадув'', ''хадуй'', ''хадуб'', ''хадур''. {| class="wikitable" !Суал !Мисал |- |кибе? |''рикӀкӀаде'' |- |киса(н)? |''рикӀкӀадаса(н)'' |- |киб? |''рикӀкӀад'' |- |кида? |''радал'' |- |кидаялде? |''радалалде'' |- |кидаялдаса(н)? |''радалалдаса(н)'' |} === Дандраял === Авар мацӀалда дандраял хӀалтӀизарула рагӀаби яги жумлаял дандразе; гьел рикьула чанго тайпаялде: {| class="wikitable" |+ !Дандрай !ХӀалтӀизабула !Хаслъи !Мисал |- ! colspan="4" |Цолъизарул |- |style="text-align:center;" |''-ги''{{Efn|Авар мацӀалъул жиндиргояб дандбай, гьелъул басриял формабилъун рукӀана -гиму/-гимо, халкъиял кучӀдузулӀ жеги дандчӀвалел}} | rowspan="4" |кӀиго рагӀи, ялъуни кӀиго жумла цоцазда бухьинабизе |ккола авар мацӀалъул жиндирго букӀараб дандбай; кӀиябго рагӀулӀ, я жумлаялъулӀ гьеб такрарлъула, ва рагӀуда рекӀун хъвала |Вас гьечӀого кавуги хутӀутеги, яс гьечӀого эбелги хутӀутеги ([[Кици|К.]]) |- |style="text-align:center;" |''ва''{{Efn|Ккола гӀараб мацӀалдаса бачӀараб дандбайлъун.}} | rowspan="3" | кӀиябго рагӀулӀ, я жумлаялъулӀ такрарлъуларо, цохӀо нухалъ рехсон букӀуна кӀиябго жиндица бухьун бугеб рагӀулӀ; хъвала батӀаго. |Гьениб Нажмудиница гьесие къого тумен кьела ва цо лъагӀелалъ бид вахъун балъго Чачаналъе витӀила ([[ГӀумархӀажи Шахтаманов|ГӀ. Ш.]]) |- |style="text-align:center;" |''жеги''{{Efn|'''жеги''' союзалда хадуб бачӀунеб рагӀуда хадуб гӀемерисеб '''-ги''' союзги хъвала.}} |Хъвадаро, тӀамач, ''жеги'' къаламги хӀажалъула |- |style="text-align:center;" |''гьединго'' |ГӀали, МухӀамад, ''гьединго'' дун экскурсиялъ ун рукӀинчӀо. |- ! colspan="4" |Гьоркьоса бахъиялъул |- |style="text-align:center;" |''я'' | rowspan="2" |кӀиго рагӀи, я кӀиго жумла цоцазда данде кквезе яги гьоркьоса бахъизе |кӀиябго цоцазда данде лъолеб рагӀуда цебе лъун такрар гьабула ва батӀа тӀун букӀуна |Я нижее, я машинаялъе кӀудияб зарал ккечӀо ([[ХӀамзатил Расул|Р. хӀ.]]) |- |style="text-align:center;" |''ялъуни'' | |Дуца гьеб иш тӀубай, ''ялъуни'' тӀаде босуге. |- ! colspan="4" |Данде ккунгутӀиялъул дандраял |- |style="text-align:center;" |''амма'' |кӀиго рагӀи, я жумла данде ккунгутӀи бихьизабизе | |Живго жинцаго чӀвазе захӀматаб амру гуро, ''Амма'' яхӀ бугес гӀумру гӀаламалъе цӀунула ([[ЦӀадаса ХӀамзат|цӀ. хӀ.]]) |- ! colspan="4" |Релълъенлъиялъул дандраял |- |style="text-align:center;" |''гӀадин'' | rowspan="2" |цо рагӀи цогиялда релъараб букӀин бихьизабизе | rowspan="2" |жубараб нахъбиллъараб жумлаялъулӀ релълъенлъиялъулаб магӀна кьола |КвачӀида бахъун чӀараб гьалагаб барти ''гӀадин'', гӀурул лъимер, щай ралъад, мун речӀчӀанхъулеб бугеб? ([[Гъаирбегова, Машидат|М. Гъ.]]) |- |style="text-align:center;" |''киниги'' |Чед бортараб таргьа ''кинигин'' ([[Кици|К.]]) |- ! colspan="4" |Нахъбилълъиналъул дандраялъулал рагӀаби |- |style="text-align:center;" |''щай абуни'' | rowspan="7" |Жубараб нахъбилълъараб жумлаялъулӀ бетӀерабги, гьелда барабги жумла бухьине | rowspan="2" |гӀилла-мурадалъулаб магӀна кьола |Метер дарсиде рачӀуне кколаро, ''щай абуни'' метер байрам буго. |- |style="text-align:center;" |''щай гурелъул'' |Машина бачун бажаруларо, ''щай гурелъул'' нухда биццатаб гӀазу буго. |- |style="text-align:center;" |''гьелъие гӀоло'' | rowspan="3" |хӀасил бичӀчӀизабулеб магӀна кьола |ГӀиял магӀарде рагъарана, ''гьелъие гӀоло'' гӀи тӀобитӀизе гӀолохъаби къватӀир рахъана. |- |style="text-align:center;" |''гьединлъидал'' |Микьго тӀубана, ''гьединлъидал'' нижги школалде ана. |- |style="text-align:center;" |''гьелдалъун'' |Доб мехалъ орденги цӀарги цӀакъ къанагӀатаб ва ''гьелдалъун'' къиматаб букӀана ([[ХӀамзатил Расул|хӀ. Р.]]) |- |style="text-align:center;" |''гьебмехалъ'' | rowspan="2" |заманияб магӀна бичӀчӀизабулеб магӀна кьола |МухӀамадихъе хабар щвана, ''гьебмехалъ'' гьев къватӀив вахъана. |- |style="text-align:center;" |''гьеб заманалда'' |Дица университет лӀугӀизабила, ''гьебмехалда'' лӀугьина хӀалтӀизе |}{{Notelist|group=part}}<br /> === БутӀаби === БутӀабаз жумлаялда жаниб цо-цо рагӀабазде тӀаде жураялдалъун гьел рагӀабазе батӀи-батӀияб магӀна кьола. Жибго батӀаго босун цониги бутӀа каламалда жаниб хӀалтӀизабуларо, гьелъул жиндирго магӀнаги букӀунаро. гӀемерисел бутӀабаз рагӀабазул магӀна батӀи-батӀияб рахъалдаса кутаклъизе, мухӀканлъизе гьабула. Цо-цо мехалда гьел хӀалтӀизарун рукӀине бегьула суффиксазул бакӀалдаги. Авар мацӀалда гӀемер руго бутӀабазул кумакалдалъун лӀугьарал тӀадрагӀаби, рикӀкӀенал, ва гь. ц.: ''щай — щай-'''го''''', ''кида — кида-'''го''''', ''щуго — щу-'''цӀул''''', ''нусго — нус-'''цӀул.''''' БутӀабазул кумакалдалъун лӀугьуна цӀиял рагӀабиги: масала, фигӀлуялъул суалияб хисизаби форма: ''босула — босул-'''ищ''''', ''кьола — кьол-'''ищ'''''. Цо-цо бутӀабаз кӀалъалесул рекӀел асар загьир гьабула; гьелда рекъон рагӀул интонация хисизабизе ккола, логикияб ударение гьеб рагӀуде тӀаде кколедухъ<ref>Авар мацӀ (М.-С. СагӀидов)</ref>. БутӀабазул тӀелал: # тӀадрагӀабазул магӀна кьолел: -''гӀан'', ''-го'', ''-са'', -''хун'', ''-лъул'', -''духъ'', ''-лъун'', ''-ги'' # дандекквеялъул магӀна кьолел: ''-гӀан'', ''-гӀанаб'', ''-гӀадинаб'' ''(гӀадаб)'', ''гӀадин'', ''кинигин'' # къадар бихьизабулел: ''-гӀан'', ''-го'' # батӀагьабиялъул: -''цин'', ''-ни'', -''ин'', ''-йин'' # баян гьечӀолъи бичӀчӀизабулел: ''-алиго'', ''-ялиго'' # цадахълъи бихьизабулел: ''-гун'' ''(-гин)'' # суалиял: ''-ищ'', ''-йищ'', ''-дай'' # цитатиял: -''ан'', ''-ян'', ''-илан'', ''-йилан'' # рагӀул магӀна гучлъизабулел: ''-ин'', ''-йин'', ''-али'', ''-яли'', ''-гӀаги'', ''-го'', ''-цин'', ''-ха'', ''-я'', ''-щинаб.'' Гьел тӀадехун рехсаразде гьорле унарел бутӀаби: * ''-гутӀи'' (гьечӀолъиялъул магӀна кьола) * ''-лъун'' (''щивлъун? щийлъун? щиблъун? щаллъун?'' суалазе жаваблъун рачӀунел рагӀабигун хӀалтӀизабула) * ''гӀоло'' (мурад бихьизабула) * ''хӀакъалъулӀ'' (лъил яги сундул бицунеб бугебали баян гьабула) * -''хӀа'' (гьедиялъул форма лӀугьине хӀалтӀизабула) * ''-ани'' (анищалъул магӀна кьола). ГӀемерисел бутӀаби авар мацӀалда хъвала жал хурхарал рагӀабазда рекӀун, гьеб асасалдаса гьоркьосарахъиял руго хадусел: # ГӀоло, гӀадаб (гӀадинаб). хӀакъалъулӀ, гӀадин, кинигин хъвала ратӀа тӀун. # БитӀараб калам баян гьарулел цитатиял бутӀаби -ан, -ян хъвала тиреялдаса хадур. # илан, йилан ругел бутӀаби хъвала гьел хурхарал рагӀабаздаса дефисаллъги ратӀа гьарун. === ХадурегӀел === Авар мацӀалда буго гӀурабго къадар [[ХадурегӀел|хадурегӀелазул]], гьезул функция — бакӀалъулал гьоркьолъаби рихьизари. ХӀадурегӀелал рукӀуна цӀаразда хадур, ва гьез цӀаразда цадахъ гӀуцӀула цоккураб [[РагӀабазул дандрай|рагӀабазул дандбай]] — хадурегӀелалъулаб конструкция, жинда жаниб синтаксиял хурхенал загьир гьарулеб. ИгӀрабиял формабазда цадахъ хадурегӀелаз дагьалъги цӀикӀкӀун загьир гьарула рагӀабазул дандраязул компонентазда гьоркьор ругел манзилалъул, бакӀалъул хурхенал. Мисалале: '''''шагьаралда''' бугеб музей'' — гьаниб ''шагьар'' рагӀул жинда падежалул кумекалдалъун бичӀчӀизабулеб буго ''музей'' шагьаралда жаниб букӀин; цоги мисал: '''''шагьаралда <u>аскӀоб</u>''' бугеб парк'' — гьаниб жинда игӀрабалда цадахъ хӀалтӀизабун буго ''<u>аскӀоб</u>'' хадурегӀел, гьелъ бичӀчӀизабулеб буго парк шагьаралда жаниб гуреб, аскӀаб букӀин<ref>''Магомедов М. И.'' Выражение пространственных отношений превербно-послеложными словосочета­ниями в аварском языке // Выражение пространственных отношений в языках Дагестана. Махачкала, 1990. С. 286.</ref>. ХадурегӀелал хӀалтӀизаруларо аллативаздаги аблативаздаги цадахъ, хӀалтӀизарула локативгун ва рихьизарула бакӀалъул игӀрабаз жидецаго рихьизарулел сверухъбакӀалъул гьоркьолъаби. ХӀадурегӀелал ккола кумекалъул рагӀабилъун, гьединлъидал гьел рагӀабазул дандраязул жалго жидедаго чӀарал бутӀабилун кколаро; гьел рагӀабузул дандраязде гъорлӀе ккола гӀицӀго цӀаразда цадахъ цо компонент хӀисабалда. ХадурегӀелал лӀугьун руго батӀи-батӀиял каламалъул бутӀабаздаса: * тӀадкаламаздаса: ''цебе'', ''нахъа'', ''хадуб'', ''тӀад'', ''гъоркь'', ''тӀарада'', ''аскӀоб'', ''рикӀкӀад'', ''гъорлӀ'', ''гьоркьоб'' ва ц. * цӀараздаса: ''хьолбохъ'', ''рагӀалда'', ''бакьулӀ'', ''сверухъ'', ''тӀагьиб'' ва. ц. * игӀрабалдаса лӀугьун буго ''сверун'' хадурегӀел. ЦохӀо ''гӀоло'' ккола гӀицӀго хадурегӀеллъун, хутӀарал хадурегӀелал формабаздалъун тӀадрагӀабазда релълъерал рукӀуна. Гьезда гьоркьоб букӀуна магӀнаялъулаб батӀалъи, хадурегӀелал хурхарал рукӀуна цӀаралъул I сериялъул локативгун: ''тӀад — ганчӀида тӀад'', ''гъоркь — ганчӀида гъоркь'', ''аскӀоб — ганчӀида аскӀоб'', ''хадуб — гьелдаса хадуб''<ref>Аварский язык. Атаев, Алексеев. </ref>. ТӀадрагӀабилъун ругеб мехалъ гьел рагӀабаз бичӀчӀизабула бакӀалъулаб магӀна, ''киб? кибе? кисан?'' абурал суалазе жаваблъунги рачӀуна, цогидал тӀадрагӀаби гӀадин гьел рагӀаби жумлаялда жаниб предикаталда рухьарал рукӀуна. Жидер семантикаялда рекъон хадурегӀелал рикьула лъабго тайпаялде<ref>Маллаева З. М. Система временных и пространственных отношений в аварском языке: автореф. дис. … канд. филол. наук. Тбилиси, 1989. С. 19.</ref>: # жидеца сундул букӀаниги ориентиралдда хурхараб чӀей бугеб бакӀ бихьизабулел: ''тӀад'', ''гъоркь'', ''гъорлӀ'', ''жаниб'' ва ц. # жидеца сунда букӀаниги гьоркьоб бугеб манзил бихьизарулел: ''гӀагарда'', ''рикӀкӀада'', ''аскӀоб'' ва ц. # жидеца цогидаб жоялде дандеккун сундул букӀаниги багъа-бачари бихьизабулел: ''эхебе'', ''эхеде'', ''гӀебеде'', ''данде'', ''квегӀиса'', ''квараниса'' ва ц. СверухъбакӀалъул магӀна кьолел хадурегӀелазул рукӀуна киналниги бакӀазул игӀрабазул формаби (гьоркьосарахъияллъун ккола буссинабиялъул хадурегӀелал: ''эхебе'', ''эхеде'', ''гӀебеде'', ''квегӀиса'', ''квараниса''). Цо-цо хадурегӀелал игӀрабаздеги сверула, гьезул букӀуна локативазул чӀванкъотӀараб сериязул форамаби; хадурегӀелазул игӀраб бараб букӀуна фигӀлияб семантикаялда, гьего заманалда цӀаралъул форма хисуларо. Жинсияб гӀаламат гъорлӀ ругел хадурегӀелал лъабабго жинсалдеги ва гӀемерлъул формаялдеги хисула: ''аскӀо'''в''''', ''аскӀо'''й''''', ''аскӀо'''б''''', ''аскӀо'''р'''''.<ref name=":0" /> === Гьоркьоберех === Авар мацӀалда {{Abbr|гьоркьоберехаз|гӀурусалъ "междометие", латиналда interiectio}} бихьизабула кӀалъалев чиясул батӀи-батӀиял хӀалал ва рекел асарал загьир гьаризе. Цого гьоркьоберехалъ, каламалъул бакӀалде ва гьелъул мурадалде балагьун, батӀи-батӀиял асарал ричӀчӀизаризе бегьула. Масала: ''огь'' абураб рагӀи рохел, пашманлъи, тамашалъи, хӀинкъи, рекӀекълъи бичӀчӀизабизе хӀалтӀизабун букӀине бегьула. Гьоркьобрехиязда гъорлӀе уна ''ле'', ''огь'', ''я'', ''ия'', ''ияхӀ'', ''вай'', ''гьа'', ''огьо-гьой'', ''вала-лай'', ''ваба-бай'', ''гьай залин'', ''унго'', ''вахӀ'', ''гьуя'', ''гьая''. Горкьорехал рикьула хадусел тайпабазде: * батӀи-батӀиял рекӀел асарал: ''вабабай'' — гӀузру букӀин, гӀажаиблъи, ''ия'' — щаклъи, ''огь'' — ургъел, роххи, ''вай'' — хӀинкъи, къварилъи, ракӀбуссин, ''ияхӀ'', ''вахӀ'' — гӀажаиблъи; * цо жоялде гьуси: ''воре'' — цӀодорлъи гьаби; * хитӀаб: ''ле'' — бихьинчиясле, ''йо'' — чӀужугӀаданалде; * аскӀоре ахӀи (хӀайванал ахӀизе/хъамизе). Гьоркьоберехазде гьоркьоре уна гьединго ''алхӀамдули-лагь, шукру Аллагьасе!'' гӀадал цочӀарал калимабиги. Гьоркьоберахездехун хурхинарула гьединго гаркьазул къагӀидабиги.<ref>Аварский язык. Атавев, Алексеев</ref> Гьоркьорехал рукӀуна гӀадаталги журалралги. Журарал хъвала гьоркьоб хӀучч цӀан (''гьа-гьа'', ''ваба-бай''). Цоцада хадуб чанго гьоркьоберех хъван бугони, гьезда гьоркьоб рачӀ-тӀанкӀ (лъалхъул ишара) лъола. Горкьоберехазда хадур хӀалтӀизарун ругони бутӀаби, гьел гьоркьоберехгун рекӀун хъвала (''унхале'', ''огьха'').<ref name=":0" /> == Референсал== {{Reflist}} == Библиография == '''''ГӀурусалда:''''' * {{cite book |last1= Алексеев |first1= М. Е |last2= Атаев |first2= Б. М. |last3= Магомедов |first3= М. А. |last4= Магомедов |first4= М. И. |last5= Мадиева |first5= Г. И. |last6= Саидова |first6= П. А. |last7= Самедов |first7= Дж. С. |date= 2012 |title= Современный аварский язык |trans-title= Гьанжсеб авар мацӀ |publication-place= МахӀачхъала: ИЯЛИ ДНЦ РАН |publisher= АЛЕФ |pages= 420 |isbn= {{Format ISBN|9785914311107}} |ref=}} '''''Инглисалда:''''' *{{cite book |last=Форкер |first=Диана |date=2020 |editor-last=Полински |editor-first=Мария |title=The Oxford handbook of languages of the Caucasus |trans-title= Кавказалъул мацӀазул Оксфордияб квертӀехь|publisher=Оксфорд университеталъул пресс |location= Оксфорд, Цолъараб Къиралат|series= Oxford handbooks|pages=243–280 |chapter=Chapter 6: Avar |trans-chapter= БетӀер 6: Авар|chapter-url= https://www.academia.edu/34931011/Avar_Grammar_Sketch|isbn= 9780190690694 |lccn= 2020021155}} [[Категория:Авар грамматика]] dbx0eb9he26sdhr8gzda80fos397piu 0 19619 100941 99149 2026-09-07T12:03:49Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100941 wikitext text/x-wiki {{Авар грамматика}} [[ТӀадрагӀи|ТӀадрагӀиялъ]] авар мацӀалда баян гьабула [[фигӀлу|фигӀлуялъ]] бихьизабулеб иш лӀугьараб куц, заман, бакӀ ва гьеб лӀугьиналъе гӀилла-мурад. Жумлаялда жаниб тӀадрагӀи букӀуна [[хӀал (грамматика)|хӀаллъун]], ва гьеб хурхараблъун букӀуна {{Abbr|предикаталда}}: ''жакъа дун цудунго вахъана'' — гьаниб '''''цудунго''''' абураб тӀадрагӀиялъ бихьизабун буго иш лӀугьараб заман, ва гьеб '''''вахъана''''' абураб предикаталда бухьараб буго. ТӀадрагӀиялъе жаваблъун рачӀуна ''кин?'', ''кибе?'', ''киб?'', ''кисан?'', ''щай?'', ''щиб гӀиллаялъе гӀоло?'', ''щиб мурадалда?'', гӀадал суалал. Авар мацӀалъул, ва гьединго [[Моариязул мацӀ|моариязул мацӀалъул]] тӀадрагӀабазул буго, жиб тӀокӀаб цониги мацӀалда гьечӀеб, данде ккезабиялъул суффиксал.<ref>{{статья|автор=Anderson, Stephen.|год=1982|заглавие=Where's Morphology?|издание=Linguistic Ӏnquiry|номер=13|pages=571–612}}</ref> Мисалалъе: ''аскӀо'''-б''''', ''аскӀо'''-в''''', ''жани'''-б''''', ''це'''-б-'''е'', ''хаду'''-б''''', ''гьани'''-б''''' ва ц. Чанго бакӀалъул тӀадрагӀи хӀалтӀизабула заманалъул магӀна кьезеги. ГӀемерисел бакӀалъул тӀадрагӀабазул дифференциация гьабула локативалъул, аллативалъул ва аблативалъул формабазде: ''жани-б'', ''жани-б-е'', ''жани-са''. ГӀуцӀиялъул рахъалъ авар мацӀалда тӀадрагӀаби рикьула кӀиго тӀелалде: асляздеги лӀугьараздеги. Аслиял ккола жал цоги каламалъул бутӀаяздаса жал лӀугьинчӀел: ''сон'', ''метер'', ''жакъа'', ''сах'', ''лъикӀ'', ''хъахӀ'', ''берцин'' ва гь. ц. Гьездехун рекӀинабизе бегьула кутаклъизабулеб бутӀа — ''-го'' (''сон-го'', ''метер-го''). Аслиял тӀадрагӀабаздаса лӀугьуна цогидал каламалъул бутӀаби: * сифатал: ''сахаб'', ''лъикӀаб'', ''хъахӀаб'', ''берцинаб''; * цӀарал: ''сахлъи'', ''лъикӀлъи'', ''хъахӀлъи'', ''берцинлъи''; * фигӀлаби: ''сахълъизе'', ''лъикӀлъизе'', ''хъахӀлъизе'', ''берцинлъизе''; * сифат-фигӀлаби: ''сахлъараб — сахлъун''; ''лъикӀлъараб — лъикӀлъун'', ''хъахӀлъараб — хъахӀлъун'', ''берцинлъараб — берцинлъун''; Лъугьарал наречиял ккола жал цоги каламалъул бутӀазабаздасан лӀугьарал: {| class="wikitable" ! colspan="2" |Лъугьуна !Лъугьунеб къагӀида !Мисал |- |ЦӀаралдаса | * ''кин?'' * ''кида?'' * ''кин?'' | * '''-къ''' суффиксалъул кумекалдалъун * -'''дал''' суффиксалъул кумекалдалъун * '''-са''' суффиксалъул кумекалдалъун | * ''ретӀел — ратӀли'''къ'''; квен — квани'''къ'''; куц — коцо'''къ''''' * ''рии — рии'''дал'''; их — их'''дал'''; кьин — кьин'''дал''''' * ''хьибил — хьибил+са; дегӀен — дегӀен+са'' |- |ЦӀарубакӀаздаса | * ''киб?'' * ''кин?'' | * '''-а''' суффиксалъул кумекалдалъун * '''-ин''' суффиксалъул кумекалдалъун | * ''доб — доб+'''а'''; лъоб — лъоб+'''а''''' * ''гьаб — гьад'''ин'''; доб — дод'''ин'''; гъоб — гъод'''ин''''' |- |РикӀкӀеназдаса | * ''кин?'' | * '''-ихъе''' суффиксалъул кумекалдалъун | * ''кӀиго — кӀий'''хъе'''; лъабго — лъаб'''ихъе''''' |- |Конвербаздаса | * ''кин?'' | * '''-иса''' суффиксалъул кумекалдалъун * '''-хъе''' суффиксалъул кумекалдалъун | * ''битӀун — битӀун'''иса'''; бегун — бегун'''иса''''' * ''бицун — бицу'''хъе'''; вижун — вижу'''хъе''''' |} МагӀнаялъул рахъалъ авар тӀадрагӀаби рикьула хадусезде: * Кинлъи бичӀчӀизабулел тӀадрагӀаби (кин? щиб куцалда?): ''циндаго'', ''гьартӀан'', ''гьединго'', ''лъикӀ'', ''квеш''; * Заманалъул тӀадрагӀаби (кида? кидалъагӀан?): ''сон'', ''жакъа'', ''нолъ'', ''риидал, метер'', ''сезе'', ''лезе'', ''гьанже'', ''кидаго'', ''рогьинегӀан''; * БакӀалъул тӀадрагӀаби (киб? кибе? кисан?): ''квараниса'', ''квегӀиса'', ''рикӀкӀад'', ''тӀасан'', ''добасан''; * Къадаралъул тӀадрагӀаби (кигӀан? кигӀаналъ?): ''гӀемер'', ''дагь'', ''миркалъ''; * ГӀилла-мурадалъул тӀадрагӀаби (щай? щибизе?): ''щайго'', ''чӀалгӀаде'', ''махсараде''; Цо-цо тӀадрагӀаби, сифатал гӀадин, жинсалде балагьун, цолъул яги гӀемерлъул формалде балагьун, хисула, амма тӀадрагӀабазулӀ бачӀуна ''-р'' суффикс, сифатазда гӀадин ''-л'' бачӀунаро: ''хадув'', ''хадуй'', ''хадуб'', ''хадур''. {| class="wikitable" !Суал !Мисал |- |кибе? |''рикӀкӀаде'' |- |киса(н)? |''рикӀкӀадаса(н)'' |- |киб? |''рикӀкӀад'' |- |кида? |''радал'' |- |кидаялде? |''радалалде'' |- |кидаялдаса(н)? |''радалалдаса(н)'' |} [[Category:Авар грамматика|Адвербал]] [[Category:Авар рагӀаби]] pb3u18xwuzy68uo88tao12y7g9dea2d 100961 100941 2026-09-07T12:07:43Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100961 wikitext text/x-wiki {{Авар грамматика}} [[ТӀадрагӀи|ТӀадрагӀиялъ]] авар мацӀалда баян гьабула [[фигӀлу|фигӀлуялъ]] бихьизабулеб иш лӀугьараб куц, заман, бакӀ ва гьеб лӀугьиналъе гӀилла-мурад. Жумлаялда жаниб тӀадрагӀи букӀуна [[хӀал (грамматика)|хӀаллъун]], ва гьеб хурхараблъун букӀуна {{Abbr|предикаталда}}: ''жакъа дун цудунго вахъана'' — гьаниб '''''цудунго''''' абураб тӀадрагӀиялъ бихьизабун буго иш лӀугьараб заман, ва гьеб '''''вахъана''''' абураб предикаталда бухьараб буго. ТӀадрагӀиялъе жаваблъун рачӀуна ''кин?'', ''кибе?'', ''киб?'', ''кисан?'', ''щай?'', ''щиб гӀиллаялъе гӀоло?'', ''щиб мурадалда?'', гӀадал суалал. Авар мацӀалъул, ва гьединго [[Моариязул мацӀ|моариязул мацӀалъул]] тӀадрагӀабазул буго, жиб тӀокӀаб цониги мацӀалда гьечӀеб, данде ккезабиялъул суффиксал.<ref>{{статья|автор=Anderson, Stephen.|год=1982|заглавие=Where's Morphology?|издание=Linguistic Ӏnquiry|номер=13|pages=571–612}}</ref> Мисалалъе: ''аскӀо'''-б''''', ''аскӀо'''-в''''', ''жани'''-б''''', ''це'''-б-'''е'', ''хаду'''-б''''', ''гьани'''-б''''' ва ц. Чанго бакӀалъул тӀадрагӀи хӀалтӀизабула заманалъул магӀна кьезеги. ГӀемерисел бакӀалъул тӀадрагӀабазул дифференциация гьабула локативалъул, аллативалъул ва аблативалъул формабазде: ''жани-б'', ''жани-б-е'', ''жани-са''. ГӀуцӀиялъул рахъалъ авар мацӀалда тӀадрагӀаби рикьула кӀиго тӀелалде: асляздеги лӀугьараздеги. Аслиял ккола жал цоги каламалъул бутӀаяздаса жал лӀугьинчӀел: ''сон'', ''метер'', ''жакъа'', ''сах'', ''лъикӀ'', ''хъахӀ'', ''берцин'' ва гь. ц. Гьездехун рекӀинабизе бегьула кутаклъизабулеб бутӀа — ''-го'' (''сон-го'', ''метер-го''). Аслиял тӀадрагӀабаздаса лӀугьуна цогидал каламалъул бутӀаби: * сифатал: ''сахаб'', ''лъикӀаб'', ''хъахӀаб'', ''берцинаб''; * цӀарал: ''сахлъи'', ''лъикӀлъи'', ''хъахӀлъи'', ''берцинлъи''; * фигӀлаби: ''сахълъизе'', ''лъикӀлъизе'', ''хъахӀлъизе'', ''берцинлъизе''; * сифат-фигӀлаби: ''сахлъараб — сахлъун''; ''лъикӀлъараб — лъикӀлъун'', ''хъахӀлъараб — хъахӀлъун'', ''берцинлъараб — берцинлъун''; Лъугьарал наречиял ккола жал цоги каламалъул бутӀазабаздасан лӀугьарал: {| class="wikitable" ! colspan="2" |Лъугьуна !Лъугьунеб къагӀида !Мисал |- |ЦӀаралдаса | * ''кин?'' * ''кида?'' * ''кин?'' | * '''-къ''' суффиксалъул кумекалдалъун * -'''дал''' суффиксалъул кумекалдалъун * '''-са''' суффиксалъул кумекалдалъун | * ''ретӀел — ратӀли'''къ'''; квен — квани'''къ'''; куц — коцо'''къ''''' * ''рии — рии'''дал'''; их — их'''дал'''; кьин — кьин'''дал''''' * ''хьибил — хьибил+са; дегӀен — дегӀен+са'' |- |ЦӀарубакӀаздаса | * ''киб?'' * ''кин?'' | * '''-а''' суффиксалъул кумекалдалъун * '''-ин''' суффиксалъул кумекалдалъун | * ''доб — доб+'''а'''; лъоб — лъоб+'''а''''' * ''гьаб — гьад'''ин'''; доб — дод'''ин'''; гъоб — гъод'''ин''''' |- |РикӀкӀеназдаса | * ''кин?'' | * '''-ихъе''' суффиксалъул кумекалдалъун | * ''кӀиго — кӀий'''хъе'''; лъабго — лъаб'''ихъе''''' |- |Конвербаздаса | * ''кин?'' | * '''-иса''' суффиксалъул кумекалдалъун * '''-хъе''' суффиксалъул кумекалдалъун | * ''битӀун — битӀун'''иса'''; бегун — бегун'''иса''''' * ''бицун — бицу'''хъе'''; вижун — вижу'''хъе''''' |} МагӀнаялъул рахъалъ авар тӀадрагӀаби рикьула хадусезде: * Кинлъи бичӀчӀизабулел тӀадрагӀаби (кин? щиб куцалда?): ''циндаго'', ''гьартӀан'', ''гьединго'', ''лъикӀ'', ''квеш''; * Заманалъул тӀадрагӀаби (кида? кидалъагӀан?): ''сон'', ''жакъа'', ''нолӀ'', ''риидал, метер'', ''сезе'', ''лезе'', ''гьанже'', ''кидаго'', ''рогьинегӀан''; * БакӀалъул тӀадрагӀаби (киб? кибе? кисан?): ''квараниса'', ''квегӀиса'', ''рикӀкӀад'', ''тӀасан'', ''добасан''; * Къадаралъул тӀадрагӀаби (кигӀан? кигӀаналъ?): ''гӀемер'', ''дагь'', ''миркалъ''; * ГӀилла-мурадалъул тӀадрагӀаби (щай? щибизе?): ''щайго'', ''чӀалгӀаде'', ''махсараде''; Цо-цо тӀадрагӀаби, сифатал гӀадин, жинсалде балагьун, цолъул яги гӀемерлъул формалде балагьун, хисула, амма тӀадрагӀабазулӀ бачӀуна ''-р'' суффикс, сифатазда гӀадин ''-л'' бачӀунаро: ''хадув'', ''хадуй'', ''хадуб'', ''хадур''. {| class="wikitable" !Суал !Мисал |- |кибе? |''рикӀкӀаде'' |- |киса(н)? |''рикӀкӀадаса(н)'' |- |киб? |''рикӀкӀад'' |- |кида? |''радал'' |- |кидаялде? |''радалалде'' |- |кидаялдаса(н)? |''радалалдаса(н)'' |} [[Category:Авар грамматика|Адвербал]] [[Category:Авар рагӀаби]] 0n3wa0h9feseb39rka302dpbh7ox5si 0 19628 100952 99165 2026-09-07T12:05:39Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100952 wikitext text/x-wiki {{Авар грамматика}} [[ЦӀарис]] жаваблъун бачӀуна щав, щий, щиб, щал гьикъазе, ва семантикияб рахъалъ рахъалъ рикьула хасаздеги гӀаммаздеги. Элъул категорияби авар мацӀалда руго хадусел: класс (чиясул, чӀужуялъул, гьоркьохъеб), рикӀкӀадулаб форма (цолъул, дагьлъул, гӀемерлъул) ва хӀалат: (абсолутив, эргатив, генитив, датив, инструменталис ва локативазул серияби).{{Sfn|Oxford| 2020|p=248}} ==ЦӀарсил гӀаламатал== ЦӀаралъул руго хадусел грамматикиял гӀаламатал: # Хассалги гӀаммалги рукӀин. Хасал цӀаразде гъорлӀе ккола гӀадамазда (хасго), хӀайваназда, бакӀазда лъурал цӀарал: ''МухӀамад'', ''ГӀали'', ''Москва.'' ГӀаммал цӀаразде гъорлӀе уна хутӀаралщинал: ''лъар'', ''бетӀер'', ''зоб'', ''ракь'', ''мегӀер''; # Цолъул ва гӀемерлъул форма букӀин: ''бетӀер — бутӀрул'', ''ракь — ракьал'', ''мегӀер — мугӀрул''; # Чиясул, чӀужуялъул ва гьоркьохъеб жинс букӀин. Авар мацӀалда рагӀаби жинсазде рикьула гьел щив? щий? щиб? абурал суалазда рекъон: чиясул жинс (щив?) — ''вас, эмен, вац''; чӀужуялъул жинс (щий?) — ''яс'', ''эбел'', ''яц''; гьоркьохъеб жинс (щиб?) — ''хӀалтӀи'', ''ракь'', ''гӀор.'' # ИгӀрабазда рекъон свери: ''вац — вацас — вацас'' ва гь. ц. === Класс === Авар цӀарсал рикьула лъабго классалде. ТӀоцебеселде гъорлӀе ккола бихьинчиясда хурхарал цӀарсал: ''бихьинчи'', ''эмен'', ''вас'', ''вац''. КӀиабилелъ гъорлӀе рачуна чӀужуялда хурхарал цӀарсал: ''чӀужу'', ''эбел'', ''яс'', ''яц'' ва ц. ХутӀарал цӀарсал, чӀагоялги, чӀагоял-гурелги жал рихьизарулел, уна лъабабилеб классалде гъорлӀе. {| class="wikitable" |+Жинсиял гӀаламатал !Класс !Жинс !Цолъул форма !Мисал !ГӀемерлъул форма !Мисал |- |I |чиясул |'''''в''''' |''вас '''в'''ачӀана'' | rowspan="3" |'''''р/л''''' |'''''в'''аса'''л''' '''р'''ачӀана'' |- |II |чӀужуялъул |'''''й''''' |''яс '''я'''чӀана'' |'''''я'''са'''л''' '''р'''ачӀана'' |- |III |гьоркьохъеб |'''''б''''' |''чу '''б'''ачӀана'' |''чуя'''л''' '''р'''ачӀана'' |} ==== РикӀкӀадул форма ==== ЦӀарсазул буго цолъул, дагьлъул ва гӀемерлъул формаби. Руго цо форма гурони гьечӀе, мисалалъе, цолъул форма гурони букӀунаро рокьи, сахлъи гӀадинал абстрактивиял цӀарсазул. Руго цо-цо pluralia tantum рагӀаби: ''кагътал'' (хӀай, цолъул формаялда ''кагъат'' — жинда тӀад хъвадаризе хӀалтӀизабулеб жо), ''цӀороберал'', ''цӀадираби''. Гьабго тӀелалде гъорлӀе рачине бегьула ''рос-лъади'', ''эбел-эмен'' гӀадал рагӀабиги. Гьенирго руго батӀи-батӀиял росабазул гӀадамазде абулел цӀаралги, щай гурелъул гьезул корреляталлъун цолъул формаялда рукӀуна адъективал, жал топонимаздаса лӀугьарал<ref>арский язык. Морфология, категория числа. Атаев, Алексеевв</ref> (балагье [[Авар росабазул гӀадамазда абулел цӀарал]]). Цо-цо цӀаразул цолъул формаялъул рукӀине бегьула цадахълъиялъул магӀнаги: ''гамачӀ'' — цо яги гӀемерал цадахъ, материал хӀисабалда. Авар мацӀалда гӀемерлъул форма лӀугьунел суффиксал рикьизе бегьула кӀиго тӀелалде: * Продуктивиял: ** '''-''аби'''''<ref>Атаевасул ва Алексеевасул Авар мацӀалда гьединго рехсон буго гьаб аффикс продуктивияб букӀиналъ, гьалъ ахиралда ''-а'' бугел рагӀабазулги лӀугьинарулин гӀемерлъул форма абун: маргьа — маргьаби, къункъра — къунр-аби, ракета — ракет-аби</ref> (ахиралда рагьарал ва суффиксалиял ''-н'', ''-л'' ругел, ахирисеб рагьараб [+н] тӀагӀуна): ''дару — дар-аби'', ''рагӀи — рагӀ-аби'', ''хӀалтӀухъан — хӀалтӀухъ-аби''; ** '''''-заби''''' — гӀадамазда хурхарал цӀаразулӀ: ''чапар — чапар-заби'', ''гӀалим — гӀалим-заби'', ''гьудул — гьудл-заби''; ** '''''-ал''''' — рагьукъаб ахиралда ругел рагӀабазулӀ: ''бис — бис-ал'', ''бер — бер-ал'', ''кӀул — кӀулал''; авар мацӀалъул жиндирго журарал аслу бугел рагӀабазулӀ (тӀадецуй бугеб суффиксалъулӀ) аслуялъул кӀиабилеб рагьаралъул лӀугьуна редукция: ''гудур — гудр-ал'', ''лъимер — лъим-ал'', ''лъим — лъин-ал''; къанагӀат суффикс ''-ал'' дандчӀвала ахиралда рагьараб бугеб битӀараб аслуялъулӀ, жиндие гӀемерлъул формаялда редукция лӀугьунеб: гьобо — гьабал; гӀурус мацӀалдаса рачӀарал рагӀабазулӀ суффикс ккола тӀадецуй гьечӀеб ва редукция лӀугьунаро: ''трактор — трактор-ал''; ** '''''-ял''''' — цожубараб ''CV'' аслу бугел рагӀабазулӀ: ''къо — къо-ял'', ''цӀа — цӀа-ял'', ''чу — чу-ял'', амма ''ца — ца-би'', ''цӀва — цӀва-би'', ''чӀва — чӀва-би''; * Продуктивиял гурел: ** '''''-зал''''' (цожубарал рагӀабазулӀ): ''лагъ — лагъ-зал'', ''нугӀ — нугӀ-зал'', ''хур — хур-зал''; ** '''''-дул''''', '''''-ул''''' (аслуялъул вокализм хисула V > у): ''гъадаро — гъудр-ул'', ''кету — кут-ул'', ''тӀегь — тӀугь-дул''; ** '''''-и''''' (аслу хисиялъул низам гьечӀел): ''тӀинчӀ — тӀанчӀ-и'', ''хӀинчӀ — хӀанчӀ-и'', ''гӀака — гӀач-и''; гьабго цоцаца хиси хутӀула цо-цо жубараб аслу бугел рагӀабазулӀ, жидер кӀиабилеб бутӀалъун ''-чи'' компонент бугел: ''захӀмат-чи — захӀмат-чагӀи'', г''Ӏолохъан-чи — гӀолохъ-аби''; ** '''''-би''''' (аслуялъул вокализм хисула V > у): к''ӀветӀ — кӀутӀ-би'', ''гӀанса — гӀунсби'', ''квартӀа — куртӀ-би''. ГӀемерлъул форма лӀугьунеб супплетивияб къагӀида бихьизабун буго ''чӀужу — руччаби'' параялда. Гьединго дандчӀвала цо-цо рагӀабазул гӀемерлъул форма лӀугьунеб кӀи-кӀи къагӀидабиги: ''хабар — хар-бал''/''хабарал'', ''кету — кут-ул''/''кат-ал'', ''хоб — хобал''/''хабал''/''хабзал'' ва ц. Гьениб параллелияб формабазул цояблъун ккола ударение гьечӀеб суффикс ''-ал'', жинца цо ккураб къадар бихьизабулеб, гьебго заманалда гьелъул корелляталъ бихьизабула къадар гьечӀеб букӀин: ''дагьалго рукъал'' — ''гӀемарал рукъзал''<ref>Сулеманов. 1985</ref>. Цо-цо нухалда плюралисалъул батӀи-батӀияб формация гьабиялдалъун лексикияб магӀна хисула. Жибго гӀемерлъул формаялъул категория гуребги, авар мацӀалда буго дистрибутивияб гӀемерлъи бихьизабиялъул къагӀидаги (цӀарул аслу такрарлъиялдалъун): ''рокъо-рокъоре'', ''рахъ-рахъалде''. ==== ХӀалаталъул категория ==== =====ГӀадатал===== Авар мацӀалда кинабниги буго 24 хӀалат, гьезул ункъго ккола гӀадатаблъун, хутӀараб 20 — бакӀалъул. ГӀадатал хӀалатазде гъорлӀе уна [[Аслияб хӀалат|аслияб]], жиб цӀаралъул битӀараб аслулъун кколеб, [[ХӀалат|актив]], [[ХӀалат|хаслъул]] ва [[ХӀалат|кьовул]] хӀалатал, жал хъвалсараб аслуялдаса лӀугьунел. {| class="wikitable" |- ! ХӀалат !! Суал !Суффиксал!! хӀалтӀизабула |- |'''Аслияб хӀалат''' '''(номинатив/абсолюютив)''' |''щив? щий? щиб? щал?'' | || * унгутӀияб (транзитивияб-гуреб) фигӀлуялъул субъект бихьизабизе: ''жакъа <u>цӀад</u> бана''; * аналитикиял континуалиял формабазда транзитивиял фигӀлабазул субъект бихьизабизе (номинативияб конструкция): ''бацӀги церги <u>давла</u> бикьулел рукӀана''<ref>Конструкция буго номинатив-абсолютив, «бацӀги церги» — кӀиябго цӀар, субъектал (агенсал) — буго номинативалда, «давла» — объект (пациенс) буго абсолютивалда.</ref>; * транзитивияб фигӀлуялъул пациенс (битӀараб тӀадежубай) бихьизабизе: ''васас <u>кагъат</u> хъвана''; гьабго модель хутӀула гьединго лугбузул багъа-бачари бихьизабулел фигӀлаби ругел жумлабаздаги: ''Дица, бералги къанщун, <u>бетӀер</u> гьанкӀезабуна''; * жубараб предикаталъул цӀарулаб бутӀаялда ''-лъун'' бутӀагун цадахъ: ''гьурилъун роржун ана сонал.'' * хитӀаб гьабиялда; * аппозитивиял конструкциязда, гӀемерисеб гӀагарлъиялда хурхарал терминазда, хӀалтӀи-пишаялъул цӀаразда, топонимазда ва ц.: ''дирго вац МухӀамадкамил''; гьанибго бегьула аслияб хӀалат батӀи-батӀиял дандраязда цадахъ букӀинеги: ''Щибаб кечӀ тӀаде вачӀунев гьобол гӀадин букӀуна''; * бутӀрул хъваялда, суратазда гъоркьваязда, къамусияб ва абулеб форма хӀисабалда. |- |'''Актив хӀалат''' '''(эргатив)''' |''лъица? сунца?'' |''-'''с'''''/''-'''лъ'''''/''-'''ца'''''|| * транзитивияб фигӀлуялъул агенс бихьизабизе (эргативияб конструкция): ''<u>Ханас</u> гьесухъе чи витӀанила''; * инструменталияб тӀадежубайлъун: ''васас <u>къалмица</u> сурат бахъана''; * иш лъугунеб куцалъул хӀаллъун: ''дунго <u>матӀуялъ</u> вихьана''; * заманалъул хӀаллъун: ''гьеб <u>къоялъ</u> ниж дандчӀвана''; * бакӀалъул ва гӀилла-мурадалъул хӀаллъун: ''гӀемер хъвадариялъ килщал унтула''. |- |'''Хаслъул хӀалат''' '''(генетив)''' |''лъил? сундул?'' |''-''('''''у''''')'''''л'''''|| * щиб букӀанги сундуе букӀанги кколеб букӀин бихьизабизе: ''<u>инсул</u> рукъ'', ''<u>тӀехьалъул</u> жилд'', ''<u>гьоболасул</u> чу''; * киналдасаго бутӀа бихьизабизе: ''<u>гӀадамасул</u> берал'', ''<u>кочӀол</u> рагӀаби'', ''<u>нусалъул</u> бал''; * щиб букӀаниги кинаб букӀаниги материалалъул гьабураб букӀин бихьизабизе: ''<u>меседил</u> баргъич'', ''<u>щагӀил</u> гъадаро'', ''<u>цӀулал</u> гъуд''; * гӀемерлъиялдаса цо элемент бихьизабизе: ''<u>рекӀаразул</u> цевехъан''; * субъекталъул иш/хӀал бихьизабизе: ''гӀалимзабазул бахӀс'', ''бетӀералъул унти'', ''рекӀел кьаби''; шартӀияб къагӀидаялъ гьанибго бачине бегьула субъект — ишалъул хӀасил бихьизабиги<ref>арский язык. Категория падежа. Атаев, Алексеевв</ref>: ''<u>моцӀрол</u> канлъи'', ''<u>зурма-къолол</u> гьаракь''; * гӀуцӀулеб элементалъул къадар бихьизабизе: ''<u>лъел</u> гӀеретӀ'', ''<u>ханждал</u> хъап'', ''<u>тӀорщалил</u> роцен''; * группаялъул гӀуцӀи бихьизабизе: ''<u>тӀогьол</u> квацӀи'', ''<u>ясазул</u> тӀел'', ''<u>боцӀул</u> рехьед''; * гӀаммаб баянлъиялъул гьоркьолъи бихьизабизе: ''<u>рокьул</u> гӀаламат'', ''<u>эркенлъиялъул</u> бакънал'', ''лъикӀаб <u>тайпаялъул</u> айгъир''; * заманалъул гьоркьолъи бихьизабизе: ''<u>роол</u> гӀуж'', ''<u>хасалил</u> сордо'', ''<u>ихдалил</u> заман''; * бакӀалъул гьоркьолъи бихьизабизе: ''<u>авлахъалъул</u> тӀугьдул'', ''<u>росдал</u> гӀадамал''; * гӀаламатазул ва гьел тӀаде кколезул гьоркьолъи бихьизабизе: ''<u>мугӀрузул</u> борхалъи'', ''<u>гӀадамасул</u> чӀухӀи'', ''<u>халичабазул</u> гьайбатлъи''; * сундуе букӀаниги щиб букӀаниги жо хӀалтӀизаби: ''<u>чол</u> тӀикъва'', ''<u>оцазул</u> рукь''; * тӀаде цӀаялъулаб конструкциялъул субъект бихьизабизе: ''Гьав <u>ханасул</u> йикӀанила цӀакъ берцинай цо яс''; * цо-цо фигӀлабигун хъвалсараб тӀадежубай хӀисабалда: ''Киназго жиде-жидер поэзи-ялъул, халкъазул бицана''. |- |'''Кьовул хӀалат (датив)'''||''лъие? сундуе?'' |''-'''е'''''|| * цӀаралъ гьабулеб иш цогиялдехун буссараб букӀин бихьизабизе: ''дица <u>васасе</u> кумек гьабуна''; * бокьизе фигӀлуялда субъект бихьизабизе: ''<u>дие</u> мун йокьула''; * цогидал предикалгун цадахъги: ''Цо замандаласан <u>бацӀи-е-ги</u> <u>цара-е-ги</u> кӀи-кӀи тӀинчӀ гьабун буго''. |} =====БакӀалъулал===== БакӀалъул хӀалатаз рихьизарула меслъиялъул, иналъул, багъариялъул ва цогидал магӀнаби. Рикьула хадусел тӀелазде: * локатив яги чӀовул хӀалатал (суффикс '''''-д''''') жидеца бугеб бакӀ бихьизабулел, цо хӀалалда сасиналъул, чӀеялъул магӀна бичӀизабулел; * аллатив яги рачӀул хӀалатал (суффикс '''''-е'''''), жидеца кибехун букӀаниги рачӀин/ин бихьизабулел (букӀине бегьула ''-хун'' бутӀагун); * аблатив яги ратӀалъул (суффикс '''''-са'''''), жидеца сундаса букӀаниги киса букӀаниги батӀалъун ин бихьизабулел; * транслатив (суффикс '''''-н'''''), жинца сунда жанисаниги ин бичӀчӀизабулеб. Локализациялъул суффиксазде балагьун, хӀалатазул щибаб тӀелги бикьула щу-щу сериязде: {| class="wikitable" |- ! ХӀалат !Серия/хӀалат!! Суал !Суффиксал |- | rowspan="5" | Локатив |I/жинда хӀалат||лъида? сунда? |'''''-да'''''/-'''''-тӀа''''' |- |II/жиндихъ хӀалат |лъихъ? сундухъ? |'''''-хъ''''' |- |III/жиндилъ хӀалат |лъилъ? сундулӀ? |'''''-лӀ''''' |- |IV/жиндикь хӀалат |лъикь? сундукь? |'''''-кь''''' |- |V/жаниб хӀалат |киб? |''-'''в'''''/''-'''й'''''/''-'''б'''''/''-'''р''''' |- | rowspan="5" |Аллатив |I/жинде хӀалат |лъиде? сунде? |''-'''д-е''''' |- |II/жиндихъе хӀалат |лъихъе? сундухъе? |'''''-хъ-е''''' |- |III/жиндилъе хӀалат |лъилъе? сундулӀе? |'''''-лӀ-е''''' |- |IV/жиндикье хӀалат |лъикье? сундукье? |'''''-кь-е''''' |- |V/жанибе хӀалат |кибе? | '''''-в-е'''''/'''''-й-е'''''/'''''-б-е'''''/'''''-р-е''''' |- | rowspan="5" |Аблатив |I/жиндаса хӀалат |лъидаса? сундаса? |''-'''д-а-са''''' |- |II/жиндихъа хӀалат |лъихъа? сундухъа? |'''''-хъ-а''''' |- |III/жиндилъа хӀалат |лъилъа? сундулӀа? |'''''-лӀ-а''''' |- |IV/жиндикьа хӀалат |лъикьа? сундукьа? |'''''-кь-а''''' |- |V/жаниса хӀалат |киса? |'''''-са''''' |- | rowspan="5" |Транслатив |I/жиндасан хӀалат |лъидасан? сундасан? |'''''-д-а-сан''''' |- |II/жиндихъан хӀалат |лъихъан? сундухъан? |'''''-хъ-ан''''' |- |III/жиндилъан хӀалат |лъилъан? сундулӀан? |'''''-лӀ-ан''''' |- |IV/жиндикьан хӀалат |лъикьан? сундукьа(н)? |'''''-кь-ан''''' |- |V/жанисан хӀалат |кисан? |'''''-сан''''' |} БакӀалъул хӀалтал сериязде балагьун, хӀалтӀизарула: * I серия — щиб букӀаниги лъиде/сунде букӀнии данде ккун тӀадехун букӀин (локатив), тадехун ин/бачӀин (аллатив), тасӀа ин/бачӀин (аблатив), тӀасан ин/бачӀин (транслатив) бичӀчӀизабизе; * III серия — щиб букӀаниги лъида/сунда букӀаниги гӀагарлъухъ букӀин (локатив), гӀагарлъухъе ин/бачӀин (аллатив), гӀагарлъухъа ин/бачӀин (аблатив), гӀагарлъухъан ин/бачӀин (транслатив) бичӀчӀизабизе; * III серия — щиб букӀаниги лъида/сунда букӀаниги гъорлӀ букӀин (локатив), гъорлӀе ин/бачӀин (аллатив), гъорлӀа ин/бачӀин (аблатив), гъорлӀан ин/бачӀин (транслатив) бичӀчӀизбизе; * IV серия — щиб букӀаниги лъида/сунда букӀаниги гъоркь букӀин (локатив), гъоркье ин/бачӀин (аллатив), гъоркьа ин/бачӀин (аблатив), гьоркьан ин/бачӀин (транслатив) бичӀчӀизабизе; * V серия — щиб букӀаниги сунда букӀаниги жаниб букӀин (локатив), жинибе ин/бачӀин (аллатив), жаниса ин/бачӀин (аблатив), жанисан ин/бачӀин (транслатив) бичӀчӀизабизе; Гьел хӀалатазул гьединго хӀалтӀизарула бакӀазул магӀнаялда гуребги, цогидаб магӀнаялдаги. Бищун гӀемер хӀалтӀизабулеб I сериялъул локатив: * рекӀее асар лӀугьиналъул фигӀлабигун субъект бихьизабизе: ''<u>васасда</u> гьеб бичӀчӀана'', ''<u>дида</u> кинабго жо кӀочон тана''; * адресатияб ва цогидал тӀадежубаял рихьизаризе: ''АбутӀалибица авар <u>мацӀалда</u> дие жиндирго цӀияб кечӀ цӀалана''; * физикияб асар гьабиялъул фигӀлабазул объект гьабизе: д''ос <u>таманча</u> речӀана долда''; * дандекквеялъул объект лӀугьинабизе: ''гьев вукӀана <u>вацасдаса</u> къуватав вуго''. ==== ЦӀаралъул свери ==== Авар мацӀалъул цӀарал, жидер актив игӀрабалда букӀунеб ахиралде балагьун, рикьула лъабго свериялде; I свериялъул ахиралда букӀуна ''-'''с''''', II свериялъул — ''-'''лъ''''', III свериялъул — ''-'''ца'''''. '''тӀоцебесеб свериялда''' рекъон рачӀуна гӀемерисел чиясул жинсалъул гӀаммал цӀарал, чиясул жинсалъул жидер ахиралда жинсияб гӀаламат бугел хасал цӀарал (-ав ахиралда ругел авар хъизан-цӀаралги), гьединго ''-ов'', ''-ев'' ахирал ругел фамилиялги<ref name=":0">Авар мацӀ. М.-С. СагӀидов</ref>, . {| class="wikitable" |+''чи'', ''вац'', ''Хириясулав'', ''ГӀумаров'' ! colspan="2" |ИгӀраб ! colspan="4" |Цолъул форма |- ! colspan="2" |Аслияб | style="text-align:center;" |''чи'' | style="text-align:center;" |''вац'' | style="text-align:center;" |''Хириясулав'' | style="text-align:center;" |''ГӀумаров'' |- ! colspan="2" |Актив | style="text-align:center;" |''чи-яс'' | style="text-align:center;" |''вац-ас'' | style="text-align:center;" |''Хириясул-ас'' | style="text-align:center;" |''ГӀумаров-ас'' |- ! colspan="2" |Хаслъул | style="text-align:center;" |''чи-яс-'''ул''''' | style="text-align:center;" |''вац-ас-'''ул''''' | style="text-align:center;" |''Хириясул-ас-'''ул''''' | style="text-align:center;" |''ГӀумаров-ас-'''ул''''' |- ! colspan="2" |Кьовул | style="text-align:center;" |''чи-яс-'''е''''' | style="text-align:center;" |''вац-ас-'''е''''' | style="text-align:center;" |''Хириясул-ас-'''е''''' | style="text-align:center;" |''ГӀумаров-ас-'''е''''' |- ! rowspan="5" |ЧӀовул (локатив) !<small>жинда игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''чи-яс-'''да''''' | style="text-align:center;" |''вас-ас-'''да''''' | style="text-align:center;" |''Хириясул-ас-'''да''''' | style="text-align:center;" |''ГӀумаров-ас-'''да''''' |- !<small>жиндихъ игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''чи-яс-'''ухъ''''' | style="text-align:center;" |''вац-ас-'''ухъ''''' | style="text-align:center;" |''Хириясул-ас-'''ухъ''''' | style="text-align:center;" |''ГӀумаров-ас-'''ухъ''''' |- !<small>жиндилъ игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''чи-яс-'''улъ''''' | style="text-align:center;" |''вац-ас-'''улъ''''' | style="text-align:center;" |''Хириясул-ас-'''улъ''''' | style="text-align:center;" |''ГӀумаров-ас-'''улъ''''' |- !<small>жиндикь '''игӀраб'''</small> | style="text-align:center;" |''чи-яс-'''укь''''' | style="text-align:center;" |''вац-ас-'''укь''''' | style="text-align:center;" |''Хириясул-ас-'''укь''''' | style="text-align:center;" |''ГӀумаров-ас-'''укь''''' |- !<small>жаниб игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' |- ! rowspan="5" |РачӀул (аллатив) !<small>жинде игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''чи-яс-'''де''''' | style="text-align:center;" |''вац-ас-'''де''''' | style="text-align:center;" |''Хириясул-ас-'''де''''' | style="text-align:center;" |''ГӀумаров-ас-'''де''''' |- !<small>жиндихъе игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''чи-яс-'''ухъе''''' | style="text-align:center;" |''вац-ас-'''ухъе''''' | style="text-align:center;" |''Хириясул-ас-'''ухъе''''' | style="text-align:center;" |''ГӀумаров-ас-'''ухъе''''' |- !<small>жиндилъе игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''чи-яс-'''улъе''''' | style="text-align:center;" |''вац-ас-'''улъе''''' | style="text-align:center;" |''Хириясул-ас-'''улъе''''' | style="text-align:center;" |''ГӀумаров-ас-'''улъе''''' |- !<small>жиндикье игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''чи-яс-'''укье''''' | style="text-align:center;" |''вац-ас-'''укье''''' | style="text-align:center;" |''Хириясул-ас-'''укье''''' | style="text-align:center;" |''ГӀумаров-ас-'''укье''''' |- !<small>жанибе игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' |- ! rowspan="5" |РатӀалъул (аблатив/транслатив) !<small>жиндаса(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''чи-яс-'''даса'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''вац-ас-'''даса'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''Хириясул-ас-'''даса'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''ГӀумаров-ас-'''даса'''''('''''н''''') |- !<small>жиндихъа(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''чи-яс-'''ухъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''вац-ас-'''ухъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''Хириясул-ас-'''ухъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''ГӀумаров-ас-'''ухъа'''''('''''н''''') |- !<small>жиндилъа(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''чи-яс-'''улъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''вац-ас-'''улъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''Хириясул-ас-'''улъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''ГӀумаров-ас-'''улъа'''''('''''н''''') |- !<small>жиндикьа(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''чи-яс-'''укьа'''''('''''н''')'' | style="text-align:center;" |''вац-ас-'''укьа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''Хириясул-ас-'''укьа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''ГӀумаров-ас-'''укьа'''''('''''н''''') |- !<small>жаниса(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' |} '''кӀиабиле свериялда''' рекъон рачӀуна чӀужуялъул жинсалъул гӀаммал цӀарал ва цо-цо, жидер ахиралда жинсияб гӀаламат бугел, хасал цӀарал, гьоркъохъеб жинсалъул лъикӀаланго гӀаммал ва хасал цӀарал<ref name=":0">Авар мацӀ. М.-С. СагӀидов</ref>. Аслияб игӀрабалда ''-ия'', ''-ие'' абурал ахираздалъун лӀугӀулел батӀиял мацӀаздаса рачӀарал цӀарал игӀрабазде сверулаго, ахирияб ''-я''/''-е'' гьаракь гьоркьоса тӀагӀуна, амма руго гьоркьосарахъиялги, мисалалъе, ''школа'', ''аптека'' гӀадал рагӀаби {| class="wikitable" |+''чӀужу'', ''яц'', ''рукъ'', ''хӀули'' ! colspan="2" rowspan="2" |ИгӀраб ! colspan="4" |Цолъул форма |- ! colspan="2" |<small>чӀужуялъул жинс</small> ! colspan="2" |<small>гьоркьохъеб жинс</small> |- ! colspan="2" |Аслияб | style="text-align:center;" |''чӀужу'' | style="text-align:center;" |''яц'' | style="text-align:center;" |''рукъ'' | style="text-align:center;" |''хӀули'' |- ! colspan="2" |Актив | style="text-align:center;" |''чӀужу-ялъ'' | style="text-align:center;" |''яц-алъ'' | style="text-align:center;" |''рукъ-алъ'' | style="text-align:center;" |''хӀули-ялъ'' |- ! colspan="2" |Хаслъул | style="text-align:center;" |''чӀужу-ялъ-'''ул''''' | style="text-align:center;" |''яц-алъ-'''ул''''' | style="text-align:center;" |''рукъ-алъ-'''ул''''' | style="text-align:center;" |''хӀули-ялъ-'''ул''''' |- ! colspan="2" |Кьовул | style="text-align:center;" |''чӀужу-ялъ-'''е''''' | style="text-align:center;" |''яц-алъ-'''е''''' | style="text-align:center;" |''рукъ-алъ-'''е''''' | style="text-align:center;" |''хӀули-ялъ-'''е''''' |- ! rowspan="5" |ЧӀовул (локатив) !<small>жинда игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''чӀужу-ял-'''да''''' | style="text-align:center;" |''яц-ал-'''да''''' | style="text-align:center;" |''рукъ-ал-'''да''''' | style="text-align:center;" |''хӀули-ял-'''да''''' |- !<small>жиндихъ игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''чӀужу-ялъ-'''ухъ''''' | style="text-align:center;" |''яц-алъ-'''ухъ''''' | style="text-align:center;" |''рукъ-алъ-'''ухъ''''' | style="text-align:center;" |''хӀули-ялъ-'''ухъ''''' |- !<small>жиндилъ игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''чӀужу-ялъ-'''улъ''''' | style="text-align:center;" |''яц-алъ-'''улъ''''' | style="text-align:center;" |''рукъ-алъ-'''улъ''''' | style="text-align:center;" |''хӀули-ялъ-'''улъ''''' |- !<small>жиндикь '''игӀраб'''</small> | style="text-align:center;" |''чӀужу-ялъ-'''укь''''' | style="text-align:center;" |''яц-алъ-'''укь''''' | style="text-align:center;" |''рукъ-алъ-'''укь''''' | style="text-align:center;" |''хӀули-ялъ-'''укь''''' |- !<small>жаниб игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''рукъ-алъ-'''уб'''''('''''в'''/'''й'''/'''р''''') | style="text-align:center;" |''—'' |- ! rowspan="5" |РачӀул (аллатив) !<small>жинде игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''чӀужу-ял-'''де''''' | style="text-align:center;" |''яц-ал-'''де''''' | style="text-align:center;" |''рукъ-ал-'''де''''' | style="text-align:center;" |''хӀули-ял-'''де''''' |- !<small>жиндихъе игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''чӀужу-ялъ-'''ухъе''''' | style="text-align:center;" |''яц-алъ-'''ухъе''''' | style="text-align:center;" |''рукъ-алъ-'''ухъе''''' | style="text-align:center;" |''хӀули-ялъ-'''ухъе''''' |- !<small>жиндилъе игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''чӀужу-ялъ-'''улъе''''' | style="text-align:center;" |''яц-алъ-'''улъе''''' | style="text-align:center;" |''рукъ-алъ-'''улъе''''' | style="text-align:center;" |''хӀули-ялъ-'''улъе''''' |- !<small>жиндикье игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''чӀужу-ялъ-'''укье''''' | style="text-align:center;" |''яц-алъ-'''укье''''' | style="text-align:center;" |''рукъ-алъ-'''укье''''' | style="text-align:center;" |''хӀули-ялъ-'''укье''''' |- !<small>жанибе игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''рукъ-алъ-'''убе''''' | style="text-align:center;" |''—'' |- ! rowspan="5" |РатӀалъул (аблатив/транслатив) !<small>жиндаса(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''чӀужу-ял-'''даса'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''яц-ал-'''даса'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''рукъ-ал-'''даса'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''хӀули-ял-'''даса'''''('''''н''''') |- !<small>жиндихъа(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''чӀужу-ялъ-'''ухъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''яц-алъ-'''ухъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''рукъ-алъ-'''ухъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''хӀули-ялъ-'''ухъа'''''('''''н''''') |- !<small>жиндилъа(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''чӀужу-ялъ-'''улъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''яц-алъ-'''улъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''рукъ-алъ-'''улъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''хӀули-ялъ-'''улъа'''''('''''н''''') |- !<small>жиндикьа(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''чӀужу-ялъ-'''укьа'''''('''''н''')'' | style="text-align:center;" |''яц-алъ-'''укьа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''рукъ-алъ-'''укьа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''хӀули-ялъ-'''укьа'''''('''''н''''') |- !<small>жаниса(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''рукъ-алъ-'''уса'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''—'' |} '''Лъабабилеб свериялда''' рекъон сверула чиясул ва чӀужуялъул жинсалъулги хасал цӀарал, гьоркьохъеб жинсалъул гӀезагӀанго цӀарал. Лъабабилеб свериялда рекъон рачӀунел гьоркьохъеб жинсалъул рагӀабазул кьибилалъулӀ лӀугьуна флексия: ''ракӀ — рекӀе-ца'', ''ц''о-цо рагӀабазул актив игӀрабалда ''-д'' бачӀине бегьула, гӀурус мацӀалдаса рачӀарал рагӀабазул ахиралдаса тамахаб ишара тӀагӀуна<ref name=":0">Авар мацӀ. М.-С. СагӀидов</ref>. {| class="wikitable" |+''МухӀамадкамил'', ''ПатӀимат'', ''ракӀ'', ''рахь'' ! colspan="2" rowspan="2" |ИгӀраб ! colspan="3" |Цолъул форма ! rowspan="2" |ГӀемерлъул форма |- !<small>чиясул жинс</small> !<small>чӀужуялъул жинс</small> !<small>гьоркьохъеб жинс</small> |- ! colspan="2" |Аслияб | style="text-align:center;" |''МухӀамадкамил'' | style="text-align:center;" |''ПатӀимат'' | style="text-align:center;" |''ракӀ'' | style="text-align:center;" |''рахь'' |- ! colspan="2" |Актив | style="text-align:center;" |''МухӀамадкамили-'''ца''''' | style="text-align:center;" |''ПатӀимати-'''ца''''' | style="text-align:center;" |''рекӀе-'''ца''''' | style="text-align:center;" |''рахьда-'''ца''''' |- ! colspan="2" |Хаслъул | style="text-align:center;" |''МухӀамадкамили-'''л''''' | style="text-align:center;" |''ПатӀимати-'''л''''' | style="text-align:center;" |''рекӀе-'''л''''' | style="text-align:center;" |''рахьда-'''л''''' |- ! colspan="2" |Кьовул | style="text-align:center;" |''МухӀамадкамили-'''е''''' | style="text-align:center;" |''ПатӀимати-'''е''''' | style="text-align:center;" |''рекӀе-'''е''''' | style="text-align:center;" |''рахьда-'''е''''' |- ! rowspan="5" |ЧӀовул (локатив) !<small>жинда игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''МухӀамадкамили-'''да''''' | style="text-align:center;" |''ПатӀимати-'''да''''' | style="text-align:center;" |''рекӀе-'''да''''' | style="text-align:center;" |''рахьда-'''да''''' |- !<small>жиндихъ игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''МухӀамадкамили-'''хъ''''' | style="text-align:center;" |''ПатӀимати-'''хъ''''' | style="text-align:center;" |''рекӀе-'''хъ''''' | style="text-align:center;" |''рахьда-'''хъ''''' |- !<small>жиндилъ игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''МухӀамадкамили-'''лъ''''' | style="text-align:center;" |''ПатӀимати-'''лъ''''' | style="text-align:center;" |''рекӀе-'''лъ''''' | style="text-align:center;" |''рахьда-'''лъ''''' |- !<small>жиндикь '''игӀраб'''</small> | style="text-align:center;" |''МухӀамадкамили-'''кь''''' | style="text-align:center;" |''ПатӀимати-'''кь''''' | style="text-align:center;" |''рекӀе-'''кь''''' | style="text-align:center;" |''рахьда-'''кь''''' |- !<small>жаниб игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' |- ! rowspan="5" |РачӀул (аллатив) !<small>жинде игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''МухӀамадкамили-'''де''''' | style="text-align:center;" |''ПатӀимати-'''де''''' | style="text-align:center;" |''рекӀе-'''де''''' | style="text-align:center;" |''рахьда-'''де''''' |- !<small>жиндихъе игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''МухӀамадкамили-'''хъе''''' | style="text-align:center;" |''ПатӀимати-'''хъе''''' | style="text-align:center;" |''рекӀе-'''хъе''''' | style="text-align:center;" |''рахьда-'''хъе''''' |- !<small>жиндилъе игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''МухӀамадкамили-'''лъе''''' | style="text-align:center;" |''ПатӀимати-'''лъе''''' | style="text-align:center;" |''рекӀе-'''лъе''''' | style="text-align:center;" |''рахьда-'''лъе''''' |- !<small>жиндикье игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''МухӀамадкамили-'''кье''''' | style="text-align:center;" |''ПатӀимати-'''кье''''' | style="text-align:center;" |''рекӀе-'''кье''''' | style="text-align:center;" |''рахьда-'''кье''''' |- !<small>жанибе игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' |- ! rowspan="5" |РатӀалъул (аблатив/транслатив) !<small>жиндаса(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''МухӀамадкамили-'''даса'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''ПатӀимати-'''даса'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''рекӀе-'''даса'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''рахьда-'''даса'''''('''''н''''') |- !<small>жиндихъа(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''МухӀамадкамили-'''хъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''ПатӀимати-'''хъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''рекӀе-'''хъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''рахьда-'''хъа'''''('''''н''''') |- !<small>жиндилъа(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''МухӀамадкамили-'''лъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''ПатӀимати-'''лъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''рекӀе-'''лъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''рахьда-'''лъа'''''('''''н''''') |- !<small>жиндикьа(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''МухӀамадкамили-'''кьа'''''('''''н''')'' | style="text-align:center;" |''ПатӀимати-'''кьа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''рекӀе-'''кьа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''рахьда-'''кьа'''''('''''н''''') |- !<small>жаниса(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' |} ГӀемерлъул формаялда ругел цӀарал игӀрабазде свери. {| class="wikitable" |+''вацал'', ''яцал'', ''рукъзал'', ''ракӀал'' ! colspan="2" rowspan="2" |ИгӀраб ! colspan="4" |ГӀемерлъул форма форма |- !I свери ч. ж. !II свери чӀ. ж. !II свери гь. ж. !III свери гь. ж. |- ! colspan="2" |Аслияб | style="text-align:center;" |''вацал'' | style="text-align:center;" |''яцал'' | style="text-align:center;" |''рукъзал'' | style="text-align:center;" |''ракӀал'' |- ! colspan="2" |Актив | style="text-align:center;" |''вац-аз'' | style="text-align:center;" |''яц-аз'' | style="text-align:center;" |''рукъзаб-аз'' | style="text-align:center;" |''ракӀ-аз'' |- ! colspan="2" |Хаслъул | style="text-align:center;" |''вац-аз-'''ул''''' | style="text-align:center;" |''яц-аз-'''ул''''' | style="text-align:center;" |''рукъзаб-аз-'''ул''''' | style="text-align:center;" |''ракӀ-аз-'''ул''''' |- ! colspan="2" |Кьовул | style="text-align:center;" |''вац-аз-'''е''''' | style="text-align:center;" |''яц-аз-'''е''''' | style="text-align:center;" |''рукъзаб-аз-'''е''''' | style="text-align:center;" |''ракӀ-аз-'''е''''' |- ! rowspan="5" |ЧӀовул (локатив) !<small>жинда игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''вас-аз-'''да''''' | style="text-align:center;" |''яц-аз-'''да''''' | style="text-align:center;" |''рукъзаб-аз-'''да''''' | style="text-align:center;" |''ракӀ-аз-'''да''''' |- !<small>жиндихъ игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''вац-аз-'''ухъ''''' | style="text-align:center;" |''яц-аз-'''ухъ''''' | style="text-align:center;" |''рукъзаб-аз-'''ухъ''''' | style="text-align:center;" |''ракӀ-аз-'''ухъ''''' |- !<small>жиндилъ игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''вац-аз-'''улъ''''' | style="text-align:center;" |''яц-аз-'''улъ''''' | style="text-align:center;" |''рукъзаб-аз-'''улъ''''' | style="text-align:center;" |''ракӀ-аз-'''улъ''''' |- !<small>жиндикь '''игӀраб'''</small> | style="text-align:center;" |''вац-аз-'''укь''''' | style="text-align:center;" |''яц-аз-'''укь''''' | style="text-align:center;" |''рукъзаб-аз-'''укь''''' | style="text-align:center;" |''ракӀ-аз-'''укь''''' |- !<small>жаниб игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' |- ! rowspan="5" |РачӀул (аллатив) !<small>жинде игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''вац-аз-'''де''''' | style="text-align:center;" |''яц-аз-'''де''''' | style="text-align:center;" |''рукъзаб-аз-'''де''''' | style="text-align:center;" |''ракӀ-аз-'''де''''' |- !<small>жиндихъе игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''вац-аз-'''ухъе''''' | style="text-align:center;" |''яц-аз-'''ухъе''''' | style="text-align:center;" |''рукъзаб-аз-'''ухъе''''' | style="text-align:center;" |''ракӀ-аз-'''ухъе''''' |- !<small>жиндилъе игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''вац-аз-'''улъе''''' | style="text-align:center;" |''яц-аз-'''улъе''''' | style="text-align:center;" |''рукъзаб-аз-'''улъе''''' | style="text-align:center;" |''ракӀ-азс-'''улъе''''' |- !<small>жиндикье игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''вац-аз-'''укье''''' | style="text-align:center;" |''яц-аз-'''укье''''' | style="text-align:center;" |''рукъзаб-аз-'''укье''''' | style="text-align:center;" |''ракӀ-аз-'''укье''''' |- !<small>жанибе игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' |- ! rowspan="5" |РатӀалъул (аблатив/транслатив) !<small>жиндаса(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''вац-аз-'''даса'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''яц-аз-'''даса'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''рукъзаб-аз-'''даса'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''ракӀ-аз-'''даса'''''('''''н''''') |- !<small>жиндихъа(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''вац-аз-'''ухъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''яц-аз-'''ухъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''рукъзаб-аз-'''ухъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''ракӀ-аз-'''ухъа'''''('''''н''''') |- !<small>жиндилъа(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''вац-аз-'''улъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''яц-аз-'''улъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''рукъзаб-аз-'''улъа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''ракӀ-аз-'''улъа'''''('''''н''''') |- !<small>жиндикьа(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''вац-аз-'''укьа'''''('''''н''')'' | style="text-align:center;" |''яц-аз-'''укьа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''рукъзаб-аз-'''укьа'''''('''''н''''') | style="text-align:center;" |''ракӀ-аз-'''укьа'''''('''''н''''') |- !<small>жаниса(н) игӀраб</small> | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' | style="text-align:center;" |''—'' |} e4z7n7m3nuvkxmg1jyw1336fllzorom 0 19632 100954 99167 2026-09-07T12:05:59Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100954 wikitext text/x-wiki {{Авар грамматика}} БутӀабаз жумлаялда жаниб цо-цо рагӀабазде тӀаде жураялдалъун гьел рагӀабазе батӀи-батӀияб магӀна кьола. Жибго батӀаго босун цониги бутӀа каламалда жаниб хӀалтӀизабуларо, гьелъул жиндирго магӀнаги букӀунаро. гӀемерисел бутӀабаз рагӀабазул магӀна батӀи-батӀияб рахъалдаса кутаклъизе, мухӀканлъизе гьабула. Цо-цо мехалда гьел хӀалтӀизарун рукӀине бегьула суффиксазул бакӀалдаги. Авар мацӀалда гӀемер руго бутӀабазул кумакалдалъун лӀугьарал тӀадрагӀаби, рикӀкӀенал, ва гь. ц.: ''щай — щай-'''го''''', ''кида — кида-'''го''''', ''щуго — щу-'''цӀул''''', ''нусго — нус-'''цӀул.''''' БутӀабазул кумакалдалъун лӀугьуна цӀиял рагӀабиги: масала, фигӀлуялъул суалияб хисизаби форма: ''босула — босул-'''ищ''''', ''кьола — кьол-'''ищ'''''. Цо-цо бутӀабаз кӀалъалесул рекӀел асар загьир гьабула; гьелда рекъон рагӀул интонация хисизабизе ккола, логикияб ударение гьеб рагӀуде тӀаде кколедухъ<ref>Авар мацӀ (М.-С. СагӀидов)</ref>. БутӀабазул тӀелал: # тӀадрагӀабазул магӀна кьолел: -''гӀан'', ''-го'', ''-са'', -''хун'', ''-лъул'', -''духъ'', ''-лъун'', ''-ги'' # дандекквеялъул магӀна кьолел: ''-гӀан'', ''-гӀанаб'', ''-гӀадинаб'' ''(гӀадаб)'', ''гӀадин'', ''кинигин'' # къадар бихьизабулел: ''-гӀан'', ''-го'' # батӀагьабиялъул: -''цин'', ''-ни'', -''ин'', ''-йин'' # баян гьечӀолъи бичӀчӀизабулел: ''-алиго'', ''-ялиго'' # цадахълъи бихьизабулел: ''-гун'' ''(-гин)'' # суалиял: ''-ищ'', ''-йищ'', ''-дай'' # цитатиял: -''ан'', ''-ян'', ''-илан'', ''-йилан'' # рагӀул магӀна гучлъизабулел: ''-ин'', ''-йин'', ''-али'', ''-яли'', ''-гӀаги'', ''-го'', ''-цин'', ''-ха'', ''-я'', ''-щинаб.'' Гьел тӀадехун рехсаразде гьорле унарел бутӀаби: * ''-гутӀи'' (гьечӀолъиялъул магӀна кьола) * ''-лъун'' (''щивлъун? щийлъун? щиблъун? щаллъун?'' суалазе жаваблъун рачӀунел рагӀабигун хӀалтӀизабула) * ''гӀоло'' (мурад бихьизабула) * ''хӀакъалъулӀ'' (лъил яги сундул бицунеб бугебали баян гьабула) * -''хӀа'' (гьедиялъул форма лӀугьине хӀалтӀизабула) * ''-ани'' (анищалъул магӀна кьола). ГӀемерисел бутӀаби авар мацӀалда хъвала жал хурхарал рагӀабазда рекӀун, гьеб асасалдаса гьоркьосарахъиял руго хадусел: # ГӀоло, гӀадаб (гӀадинаб). хӀакъалъулӀ, гӀадин, кинигин хъвала ратӀа тӀун. # БитӀараб калам баян гьарулел цитатиял бутӀаби -ан, -ян хъвала тиреялдаса хадур. # илан, йилан ругел бутӀаби хъвала гьел хурхарал рагӀабаздаса дефисаллъги ратӀа гьарун. 9vxmwdwepmb2a3gx71bq8zn665dvu3s 0 19691 100950 99164 2026-09-07T12:05:19Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100950 wikitext text/x-wiki {{Авар грамматика}} ХадурегӀел, яги постпозиция Авар мацӀалда ккола бакӀалъулал гьоркьолъаби рихьизарулеб бутӀалъун. ХӀадурегӀелал рукӀуна цӀаразда хадур, ва гьез цӀаразда цадахъ гӀуцӀула цоккураб [[РагӀабазул дандрай|рагӀабазул дандбай]] — хадурегӀелалъулаб конструкция, жинда жаниб синтаксиял хурхенал загьир гьарулеб. ИгӀрабиял формабазда цадахъ хадурегӀелаз дагьалъги цӀикӀкӀун загьир гьарула рагӀабазул дандраязул компонентазда гьоркьор ругел манзилалъул, бакӀалъул хурхенал. Мисалале: '''''шагьаралда''' бугеб музей'' — гьаниб ''шагьар'' рагӀул жинда падежалул кумекалдалъун бичӀчӀизабулеб буго ''музей'' шагьаралда жаниб букӀин; цоги мисал: '''''шагьаралда <u>аскӀоб</u>''' бугеб парк'' — гьаниб жинда игӀрабалда цадахъ хӀалтӀизабун буго ''<u>аскӀоб</u>'' хадурегӀел, гьелъ бичӀчӀизабулеб буго парк шагьаралда жаниб гуреб, аскӀаб букӀин<ref>''Магомедов М. И.'' Выражение пространственных отношений превербно-послеложными словосочета­ниями в аварском языке // Выражение пространственных отношений в языках Дагестана. Махачкала, 1990. С. 286.</ref>. ХадурегӀелал хӀалтӀизаруларо аллативаздаги аблативаздаги цадахъ, хӀалтӀизарула локативгун ва рихьизарула бакӀалъул игӀрабаз жидецаго рихьизарулел сверухъбакӀалъул гьоркьолъаби. ХӀадурегӀелал ккола кумекалъул рагӀабилъун, гьединлъидал гьел рагӀабазул дандраязул жалго жидедаго чӀарал бутӀабилун кколаро; гьел рагӀабузул дандраязде гъорлӀе ккола гӀицӀго цӀаразда цадахъ цо компонент хӀисабалда. ХадурегӀелал лӀугьун руго батӀи-батӀиял каламалъул бутӀабаздаса: * тӀадкаламаздаса: ''цебе'', ''нахъа'', ''хадуб'', ''тӀад'', ''гъоркь'', ''тӀарада'', ''аскӀоб'', ''рикӀкӀад'', ''гъорлӀ'', ''гьоркьоб'' ва ц. * цӀараздаса: ''хьолбохъ'', ''рагӀалда'', ''бакьулӀ'', ''сверухъ'', ''тӀагьиб'' ва. ц. * игӀрабалдаса лӀугьун буго ''сверун'' хадурегӀел. ЦохӀо ''гӀоло'' ккола гӀицӀго хадурегӀеллъун, хутӀарал хадурегӀелал формабаздалъун тӀадрагӀабазда релълъерал рукӀуна. Гьезда гьоркьоб букӀуна магӀнаялъулаб батӀалъи, хадурегӀелал хурхарал рукӀуна цӀаралъул I сериялъул локативгун: ''тӀад — ганчӀида тӀад'', ''гъоркь — ганчӀида гъоркь'', ''аскӀоб — ганчӀида аскӀоб'', ''хадуб — гьелдаса хадуб''<ref>Аварский язык. Атаев, Алексеев. </ref>. ТӀадрагӀабилъун ругеб мехалъ гьел рагӀабаз бичӀчӀизабула бакӀалъулаб магӀна, ''киб? кибе? кисан?'' абурал суалазе жаваблъунги рачӀуна, цогидал тӀадрагӀаби гӀадин гьел рагӀаби жумлаялда жаниб предикаталда рухьарал рукӀуна. Жидер семантикаялда рекъон хадурегӀелал рикьула лъабго тайпаялде<ref>Маллаева З. М. Система временных и пространственных отношений в аварском языке: автореф. дис. … канд. филол. наук. Тбилиси, 1989. С. 19.</ref>: # жидеца сундул букӀаниги ориентиралдда хурхараб чӀей бугеб бакӀ бихьизабулел: ''тӀад'', ''гъоркь'', ''гъорлӀ'', ''жаниб'' ва ц. # жидеца сунда букӀаниги гьоркьоб бугеб манзил бихьизарулел: ''гӀагарда'', ''рикӀкӀада'', ''аскӀоб'' ва ц. # жидеца цогидаб жоялде дандеккун сундул букӀаниги багъа-бачари бихьизабулел: ''эхебе'', ''эхеде'', ''гӀебеде'', ''данде'', ''квегӀиса'', ''квараниса'' ва ц. СверухъбакӀалъул магӀна кьолел хадурегӀелазул рукӀуна киналниги бакӀазул игӀрабазул формаби (гьоркьосарахъияллъун ккола буссинабиялъул хадурегӀелал: ''эхебе'', ''эхеде'', ''гӀебеде'', ''квегӀиса'', ''квараниса''). Цо-цо хадурегӀелал игӀрабаздеги сверула, гьезул букӀуна локативазул чӀванкъотӀараб сериязул форамаби; хадурегӀелазул игӀраб бараб букӀуна фигӀлияб семантикаялда, гьего заманалда цӀаралъул форма хисуларо. Жинсияб гӀаламат гъорлӀ ругел хадурегӀелал лъабабго жинсалдеги ва гӀемерлъул формаялдеги хисула: ''аскӀо'''в''''', ''аскӀо'''й''''', ''аскӀо'''б''''', ''аскӀо'''р'''''.<ref name=":0" /> [[Категория:Авар рагӀаби]] 28ynurjtavljflfnmoj8d7j3chk64u7 0 20095 101374 100626 2026-09-07T13:20:23Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101374 wikitext text/x-wiki [[Файл:Церковь Святого Знамения Божьей Матери г. Хасавюрт.JPG|thumb|right|300px|Знаменский собор (Хасавюрт)]] == Дагъистаналда христианлъи тӀобитӀиялъул тарих == [[Дагъистан]]алда христианлъиялъул гӀезегӀан халатаб тарих буго. Гьаниб христианлъи баккана [[Киевалъул Русь|Киевалъул Русалдасаги]] цебе, ва баккаралдаса нахъе къинеан гьелъ гьанир тӀолго этапал тана — бакки, тӀобитӀи, бакӀалъулал христианлъиялъул централ ракки, тӀубанго тӀагӀи. Дагъистаналда христианлъи бакки ва гьелъул тӀобитӀи ва цебетӀей бикьизе бегьула чанго заманалъул бутӀаялда: н. э. XIV гӀасру, XVIII гӀасру — XX-абилеб гӀасруялъул байбихьи, советияб заман ва 1980 соназдаса хадуб малъун гьанжесеб заман. === Байбиъиялъул заман === НилӀер эраялъул тӀоцересел гӀасрабаздаса байбихьун ва XV гӀасруялда щун батӀи-батӀиял гӀаркьалабазул христианлъи [[Дагъистан]]алда тӀокӀалъчӀечӀого тӀобитӀулеб букӀана. === XVIII — XX гӀасруялъул байбихьи === Дагъистаналда христианлъи тӀобитӀиялъул цӀияб гӀасру байбихьула гьеб Россялда гъорлӀ араб мехалъ. Гьеб заманалъ гьанир гочизарулел рукӀана цогидал губернияздаса христианал. ТӀоцересел гочараллъунги рукӀана хъазахъал, жал гочун хадур Терек ва Сулахъ гӀоразул рагӀалда чӀарал. Гьединго гьанир армянал ва гуржиял гочулел рукӀана. === Советияб заман === Дагъистаналда гъорлӀ цере Терекалъул областалда гъорлӀ унел Кизляралъул ва Хасавюрталъул округал рачараб мехалъ христианазул къадар гьаниб цӀакъго цӀикӀкӀана. Цогидал бакӀазда гӀадин гьатӀанал кьвагӀьизарулел рукӀана, гьезда гьоркьоса ккола: * [[Андреевский военный собор (Буйнакск)|собор Введения во храм Пресвятой Богородицы (Андреевский военный собор)]], Буйнакск * [[Александро-Невский собор (Махачкала)|храм Святого Благоверного Александра Невского (МахӀачхъала, 1891 с.)]] * храм Святого Великомученика Георгия Победоносца ([[Кизляр]] 1904 с.) * храм Святого Николая Чудотворца ([[Гъоркь-Чирюрт]] росу, 1879 с.) * храм Святого Благоверного Великого князя Александра Невского ([[Сергъохъала]], 1856 с.) [[Файл:Храм Александра-Невского.jpg|thumb|left|200px|Александр Невскиясул собор]] === Жакъасеб хӀал === === ГьатӀанал ва тӀадрачӀинал === ==== Православие ==== ===== МахӀачхъалаялъул благочиние ===== * [[Свято-Успенский кафедральный собор (Махачкала)|Кафедральный Собор Успения Пресвятой Богородицы]], МахӀачхъала * [[Знаменский собор (Хасавюрт)|Храм Святого Знамения Божьей Матери]], [[Хасавюрт]] * Церковь Казанской Божьей Матери, [[Каспийск]] * Церковь Святого Покрова Божьей Матери, [[Дербент]] * Церковь преподобного Серафима Саровского, [[Избербаш]] * Церковь Александра Невского, [[Ахты]] * Церковь Александра Невского, [[Буйнакск]] ===== Кизляралъул благочиние ===== * Храм Святого Великомученика Георгия Победоносца, [[Кизляр]] * Свято-Никольский храм, [[Кизляр]] * Часовня во имя иконы Божией Матери «Взыскание погибших», [[Кизляр]] * Храм Казанской Божьей Матери п. [[Комсомольский (Кизляр)|Комсомольский]] * Свято-Никольский храм, [[Крайновка]] росу * Храм святителя Николая Чудотворца, [[Брянск (Дагестан)|Брянск]] росу * Храм святителя Николая Чудотворца, [[Кочубей (посёлок)|Кочубей]] росу * Храм Андрея Первозванного, [[Тарумовка (Дагестан)|Тарумовка]] росу * Храм Пресвятой Богородицы, [[Таловка (Дагестан)|Таловка]] росу * Храм Петра и Павла, [[Коктюбей]] росу * Часовня Александра Невского, [[Терекли-Мектеб]] росу * [[Крестовоздвиженский женский монастырь (Кизляр)|Крестовоздвиженский женский монастырь]] ==== Протестантиял жамагӀатал ==== Протестантиял жамагӀатал Дагъистаналда раккана XX гӀасруялда. Гьезул тӀоцересел вакилзабилъун рукӀана [[Баптизм|баптистал]], [[Адвентизм|адвентистал]] ва [[Лютеранлъи|лютеранал]] ([[Шенфельд (Дагъистан)|Шенфельд]]). Совет хӀукуматалъул заманалъ жидеда къо бихьаниги гьел кирениги инчӀо ва гьанжеги хӀалтӀулел руго. Республикаялда бугеб протестантиял жамагӀатазе гӀумру-яшав захӀмат гьабулеб буго хӀукуматалъ ва экстремистаз. Гьедин, 2010 соналъул 15 июлалъ МахӀачхъалаялда тункӀица речӀун хвана пастор — [[Пятидесятникал|пятидесятник]] Артур Сулейманов<ref>{{Cite web |url=https://www.protestant.ru/news/prosecution/ofchristians/article/65660 |title=Артур Сулейманов и христианское просвещение народов Дагестана |access-date=2018-04-10 |archive-date=2018-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180411174555/https://www.protestant.ru/news/prosecution/ofchristians/article/65660 |url-status=live }}</ref>. == ХӀужаби == {{ХӀужаби}} == РегӀелал == * [https://web.archive.org/web/20110515153034/http://www.idksn.ru/book4.php Конфессиональные отношения в современном Дагестане] * [https://web.archive.org/web/20091107024804/http://ippk.edu.mhost.ru/elibrary/elibrary/uro/uro_20/uro_20_21.htm К. М. Ханбабаев, «Христианство в Дагестане в XVIII — начале XXI в.»] * [https://web.archive.org/web/20120205235342/http://dagorthodoxy.ru/index.php/qa Сайт Махачкалинского благочиния] * [http://www.minnaz.ru/news_open.php?id=127 Христианство / Религиозные конфессии в РД]{{Хвараб регӀел|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{rq|sources}} [[Категория:Христианлъи Дагъистаналда| ]] mc3su6y9ww3gdwsfw3oqf9j5u843wxt 0 20544 101383 97193 2026-09-07T13:21:53Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101383 wikitext text/x-wiki {{Short description|Туркияб мацӀ, жинда аслияб куцалъ Хъазахстаналда кӀалъалеб}} {{Use dmy dates|date=May 2020}} {{Infobox language | name = Хъазах | altname = Qazaq | nativename = {{lang|kk|қазақша}} яги {{lang|kk|қазақ тілі}}<br/>{{lang|kk-Latn|qazaqşa}} яги {{lang|kk-Latn|qazaq tılı}}<br/>{{lang|kk-Arab|قازاقشا}} or {{lang|kk-Arab|قازاق ٴتىلى}} | image = Kazakh language.png | imagecaption = Хъазах [[Кириллияб хъвай-хъвагӀи|кириллияб]], [[Латин хъвай-хъвагӀи|латин]] ва [[ГӀараб хъвай-хъвагӀи|гӀараб хъвавуда]]. | pronunciation = {{IPA|kk|qɑzɑqˈʃɑ|}}<br/>{{IPA|kk|qɑˈzɑq tɘˈlɘ|}} | states = [[Хъазахстан]], [[Чин]], [[Монголия]], [[Россия]], [[Хъиргъизия]], [[Узбекистан]] | region = Централаб Азия<br/>([[Туркестан]]) | speakers = {{sigfig|16.9|2}} миллион | date = 2024 ценз | ethnicity = [[Хъазахал]] | ref = e27 | familycolor = Altaic | fam1 = [[Туркиял мацӀал|Туркияб]] | fam2 = [[Жалго туркиял мацӀал|Жибго туркияб]] | fam3 = [[Хъипчахъ мацӀал|Хъипчахъ]] | fam4 = [[Хъипчахъ мацӀал|Хъипчахъ–нугъай]] | script = [[Хъазах алфабет]] ([[Хъазах Брайл]]) | nation = [[Хъазахстан]]<br/>[[Россия]] *[[Алтай Республика]]<ref>{{Cite web|url=http://base.garant.ru/32100423/1b93c134b90c6071b4dc3f495464b753/|title=Статья 4. Правовое положение языков &#124; ГАРАНТ}}</ref> [[Чин]] *[[Или Хъазах Автономияб префектура]] *[[Баркёл Хъазах автномияб авдан]] *[[Мори Хъазах автномияб авдан]] *[[Ахъсай Хъазах автномияб авдан]] <br/>{{Collapsible list|titlestyle=font-weight:normal;background:transparent;text-align:left;|title=Организацияби:|[[Туркиял Пачалихъазул Организация]]<br/>[[ОДКБ]] }} | agency = [[Културалъулги спорталъулги министери (Хъазахстан)|Културалъулги спорталъулги министери]]<br> [[ГӀелмуялъулги лъайкьеялъулги министери (Хъазахстан)|Хъазахстаналъул Республикалъул гӀелмуялъулги тӀадегӀанаб лъайкьеялъулги министери]] | iso1 = kk | iso2 = kaz | iso3 = kaz | lingua = 44-AAB-cc | map = | mapcaption = Хъазах-кӀалъалеб дунял: {{Legend|#0080FF|хъазах цӀикӀкӀанисезул мацӀ бугел регионал}} {{Legend|#88C4FF|хъазах дагьбутӀадул мацӀ бугел регионал}} | notice = IPA | glotto = kaza1248 | glottorefname = Kazakh }} [[File:WIKITONGUES- Yernur speaking Kazakh.webm|thumb|Хъазахалда кӀалъалев, [[Тайван]]алда бахъараб]] [[File:WIKITONGUES- Mereinur speaking Kazakh.webm|thumb|Хъазахалда кӀалъалев, [[Хъазахстан]]алда бахъараб]] '''Хъазах'''{{Efn|{{bulleted list|[[Кириллияб хъвай-хъвагӀи|Кириллияб хъвай]]: {{lang|kk|қазақша}} яги {{lang|kk|қазақ тілі}}|[[Латин хъвай-хъвагӀи|Латин хъвай]]: {{lang|kk-Latn|qazaqşa}} яги {{lang|kk-Latn|qazaq tılı}}|[[ГӀараб хъвай-хъвагӀи|ГӀараб хъвай]]: {{lang|kk-Arab|قازاقشا}} or {{lang|kk-Arab|قازاق ٴتىلى}}}}}} ({{IPA|kk|qɑzɑqˈʃɑ|pron}} яги {{IPA|kk|qɑˈzɑq tɘˈlɘ|}})<ref>{{Cite web|url=https://kaz-tili.kz/su_fonetika.htm|title=Произношение букв – kazaktili.kz|publisher=kazaktili.kz|access-date=12 декембер 2022|language=ru}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://omniglot.com/writing/kazakh.htm|title=Kazakh (Қазақ тілі / Qazaq tili / قازاق ٴتىلى) – Omniglot|access-date=12 декембер 2022|language=en}}</ref> — [[Туркиял мацӀал|туркияб мацӀ]], жиб [[хъипчахъ мацӀал|хъипчахъ]] гӀаркьалиде кколеб ва жинда Гьоркьохъеб Азиялда ругел [[хъазахал]] кӀалъалеб. Эб гӀагараб буго [[Нугъай мацӀ|нугъай]], [[Хъиргъиз мацӀ|хъиргъиз]] ва [[хъарахъалпахъ мацӀ|хъарахъалпахъ]] мацӀазде, элгун цадахъ уна хъипчахъ-нугъай субгрупалде.<ref name = "баскаков">{{cite journal |last1= Баскаков|first1= Н. А.|date= 1952 |title= К вопросу о классификации тюркских языков |trans-title= |url= http://www.philology.ru/linguistics4/baskakov-52.htm|format= |language= |journal= Известия Академии наук СССР. Отделение литературы и языка|volume= XI|issue= 2|pages= 121–134|doi= |location= Москва|url-access= |access-date= |url-status= |archive-url= https://web.archive.org/web/20191223205106/http://www.philology.ru/linguistics4/baskakov-52.htm|archive-date=2019-12-23 |quote=}}</ref> Эб ккола [[Хъазахстан|Хъазахстаналъул]] официалаб мацӀ, гьединго элъул официалаб статус буго [[Россия|Россиялъул]] [[Алтай Республика|Алтай Республикалдаги]]. Гьединго эб буго дагьбутӀадул мацӀ [[Синцзянг|Синцзянгалъул]] [[Или Хъазах Автономияб префектура|Или Хъазах Автономияб префектуралда]] (Чин), ва БакътӀерхьул [[Монголия|Монголиялъул]] [[Баян-Олгии провинция|Баян-Олгии провинциялда]]. МацӀалда кӀалъала гӀемерисел этникиял хъазахалб Совет Союзалъул букӀараб территориялда (гӀ-ш. 472,000 чи Россиялда, 2010 соналъул цензалда рекъон), [[Германия|Германиялда]], ва [[Туркия|Туркиялда]]. МацӀ лӀугьин букӀана XIV–XVII гӀасрабазда жаниб, гьанжесеб Хъазахстан бугеб регионалда гочарурел гӀагарал тюрк къавмазул мацӀ гӀадин [[Меседил Урду]] биххулеб мехалда.<ref name="баскаков" /> Хъипчахъ-нугъай групалъул цогидал мацӀаздаса тӀобан батӀалъана XVII гӀасруялъул бакьулӀ.<ref name="тншв">{{cite book |last1= Тенишев |first1= Э. Р. |date= 2002|title= Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Региональные реконструкции|trans-title= |chapter= Кыпчакская группа|url-status= |url-access= |pages= 767|language= ru|location= Москов|publisher= Наука|isbn= |archive-url= |archive-date= |via= |quote=}}</ref> Цогидал туркиял мацӀалго гӀадин, хъазах буго [[агглутинативияб мацӀ]], [[рагьаразул гьармония|рагьаразул гьармонияги]] хӀалтӀизабулеб. Хъипчахъ-нугъай гӀаркьалида жаниб хъазах мацӀалъул хаслъи буго гӀаммал туркиял мацӀазул {{IPA|/tʃ/}} ва {{IPA|/ʃ/}} фонемабазул бакӀалда {{IPA|/ʃ/}}-ги {{IPA|/s/}}-ги букӀин, {{IPA|/m/}}-{{IPA|/b/}}-{{IPA|/p/}} ва {{IPA|/n/}}-{{IPA|/d/}}-{{IPA|/t/}} алтернация, рагӀулӀ эзул бакӀалда бан, гьединго хъипчахъ-нугъай субгрупалъул цогидал мацӀазда ругездаса цӀикӀкӀун парс ва гӀараб рагӀаби.<ref name="тншв" /><ref>{{БСЭ3|Казахский язык}}</ref> ''[[Ethnologue]]-алъ'' рикӀкӀуна лъабго цоцада бичӀчӀулеб диалектияб група: хьондасеб бакъбаккулаб хъазах — бищун тӀибитӀараб вариант, жиб гьединго официалаб мацӀалъул кьочӀолӀ бугеб, — бакъдасеб хъазах ва бакътӀерхьул хъазах. ==Географияб тӀибитӀи== Хъазах мацӀалда кӀалъалел (аслияб куцалъ хъазахал) руго гӀатӀидаб территориялда [[Тян Шан|Тян Шаналдаса]] бахъараб бакътӀерхьуда [[Каспий ралъад|Каспий ралъдал]] рагӀаллъуде щун. Хъазах буго официалаб пачалихъияб мацӀ Хъазахстаналда, элда кӀалъала гӀагарун 10 миллион чи ([[CIA World Factbook]]-алдаса<ref>{{cite web|url = https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kazakhstan/|title = Central Asia: Kazakhstan|date = 26 октобер 2017|access-date = 31 октобер 2017|work = [[The World Factbook|The 2017 World Factbook]]|publisher = [[Central Intelligence Agency]]|archive-date = 9 January 2021|archive-url = https://web.archive.org/web/20210109132304/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kazakhstan|url-status = dead}}</ref> популациялъулги хъазахалда кӀалъалезул рикӀкӀадулги информациялда рекъон).<ref>{{Cite web |title=TITUS Didactica: Language Map: Turkic languages: Map frame |url=https://titus.fkidg1.uni-frankfurt.de/didact/karten/turk/turklm.htm |access-date=2023-08-03 |website=titus.fkidg1.uni-frankfurt.de}}</ref> Хъазахстаналъул 2009 соналъулаб цензалда рекъон, гӀ-ш 9,982,276 [[Хъазахсал|хъазахаз]], яги гӀ. тӀолго халкъалъул 62,4%-алъ жидерго рахьдал мацӀлъун абуна хъазах.<ref name="Перепись">{{cite book|chapter=Население по национальности и родному языку|title=Итоги Национальной переписи населения 2009 года в Республике Казахстан |editor-last=А.Смаилов|location=Астана|date=2010|page=251-297}}</ref><ref>{{cite book|chapter=4. Национальный состав, владение языками, гражданство, вероисповедание|title=Аналитический отчет. «Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года» |url=https://stat.gov.kz/upload/medialibrary/8aa/ie53cqn49nwrdekbwf3i2c23tlykmp0v/1-Аналитический%20отчет.%20Итоги%20Национальной%20переписи%20населения%202009%20года.pdf |editor-last=Смаилов |editor-first= А.А.|location=Астана|date=2011|pages=22-65}}</ref> 2021 Соналъул цензалда рекъон, гӀ-ш 13,380,107 чияс, яги кинабго халкъалъул гӀ. 70 %-алъ жидерго рахьдал мацӀлъун бихьизабуна хъазах,<ref>{{cite book|chapter=4. Ана тілі. Родной язык|title=Краткие итоги. Итоги Национальной переписи населения 2021 года в Республике Казахстан года» |url=https://stat.gov.kz/upload/medialibrary/e62/b1e0sokkht34a1iyu2qdmu30dayt6sz1/Краткие%20итоги%20Переписи%20населения.pdf |editor-last= Шаймарданов |editor-first = Ж.Н.|location=Нұр-Сұлтан|date=2022|pages=63}}</ref>, хъазах мацӀалда кӀалъалеб буго халкъалъул кинабниги 80 % (5 сон баралдаса тӀаде).<ref>{{cite book|chapter=5. Мемлекеттік тілді меңгерген халық (5 жастағы және одан үлкен). Население, владеющее государственным языком (в возрасте 5 лет и старше)|title=Краткие итоги. Итоги Национальной переписи населения 2021 года в Республике Казахстан года» |url=https://stat.gov.kz/upload/medialibrary/e62/b1e0sokkht34a1iyu2qdmu30dayt6sz1/Краткие%20итоги%20Переписи%20населения.pdf |editor-last= Шаймарданов |editor-first=Ж.Н.|location=Нұр-Сұлтан|date=2022|pages=63}}</ref> Чиналда, гӀагарун кӀиго миллион этникиял хъазахал ва хъазалда кӀалъалел руго Синцзянгалъул [[Или Хъазах Автономияб префектура|Или Хъазах Автономияб префектуралда]]. Хъазах мацӀалда кӀалъалел руго гьединго бакътӀерхьул Монголиялда. == Диалектал == {{main|Хъазах диалектал}} Хъазах мацӀалда буго лъабго аслияб диалект: бахътӀерхьул, хьондасеб бакъбаккул, бакъдасеб. ТӀоцебесеб кӀиябго диалект лӀугьана гьел территориязда рукӀарал хъазахазул тухум-къавм гӀасрабаз рикь-рикьулел рукӀун. Хъазах мацӀалъул бакъадасеб диалект, гьел ракьазда [[Хохъандалъул ханлъи|Хохъандалъул ханлъул]] кверщел букӀун, чанго гӀасруялъ букӀана [[Узбек мацӀ|узбек мацӀалъул]] къуватаб асаралъукь, амма гьединго элъул жиндирго асар букӀана узбек ва [[хъиргъиз мацӀ|хъиргъиз]] мацӀазул ратӀаял диалектаздеги.{{sfn|Аманжолов|1959|p=205}}<ref name=Толстов>{{cite book| editor-last = Толстов | editor-first = С. П.| chapter = Казахский язык| title = Народы Средней Азии и Казахстана| location = Москва| publisher = Издательство АН СССР| date = 1962| volume = 1| pages = 125 }}</ref> '''[[Хъазах хьонда-бакъбаккул диалект|Хьонда-бакъбаккул диалекталъул]]''' бачӀин буго [[Аргъын|аргъыназул]], [[найманал|найманазул]], [[Кереял|кереязул]], [[хъипчахъал|хъипчахъазул]], [[хонгиратал|хъонгыратазул]] тайпаялъулаб гарудаса. Гьебго диалект хӀалтӀизабулаан хъазах литературияб стилалъе кьучӀ тӀамурал [[Абай Хъунанбайулы|Абай Хъунанбайулыца]] ва [[Абрай Алтынсариница]], элъул руго гьанжесеб литературияб мацӀалъулгун гӀаммал куц-мухъал.<ref name=Толстов/> '''[[Хъазах бакъдасеб диалект|Бакъдасеб диалекталъул]]''' кьалбал уна [[уйсун]], [[Жалайырал|жалаир]], [[Канглы (тайпа)|канглы]], [[Дулатал|дулат]] ва цогидал къавмиял цоталабазул гаруде. Элъул руго жиб литературияб мацӀалдаса батӀа гьабулел хадусел хасиятал.<ref name=Толстов/>: : а) рагӀул кӀалалда гъугъаб {{IPA|/k/}} зирараб {{IPA|/ɡ/}} гьаркьиде свери, : б) {{IPA|/ʒ/}} гьаракь {{IPA|/j/}}-де трансформати рагӀул кӀалалда, : в) {{IPA|/l/}}, {{IPA|/d/}}, {{IPA|/t/}} гьаркьазул ассимилация гьечӀолъи, : г) {{IPA|/s/}} гьаракь {{IPA|/ʃ/}}-де буссин, : д) [[императив|императивиябгун]] [[оптатив|оптативияб]] [[буссинаби (лингвистика)|буссинабул]] гӀемерлъул формалъул 1-себ гьурамал {{lang|kk|-алы|italic=yes}} ва {{lang|kk|-ели|italic=yes}} формаби рукӀин, : е) {{lang|kk|мынан|italic=yes}} хадурегӀалил тӀобараб форма букӀин, {{lang|kk|мен|italic=yes}} ва цги бакӀалда. '''[[Хъазах бакътӀерхьул диалект|БакътӀерхьул диалект]]''' баккана [[Алшын|Алшын къавмалъул цолъи]]ялда гара-чӀварул тӀагӀел гӀадинан. Жиб роцӀинабулеб куц-мухъалда рекъон, эб буго гӀагараб бакъдасеб диалекталде, амма буго батӀалъиги: : а) {{IPA|/o/}} гьаракь {{IPA|/u/}}-де свери, : б) гӀемерлъул формадул 1-себ гьурмал поссесивиял цӀарубакӀазул къокъал формаби рукӀин, : в) цо-цо архаикияб лексика цӀунахъе букӀин, : г) цогидал туркиял мацӀаздаса рачӀарар рагӀаби. Гьанжесеб мехалда буго ургъ, хъазах мацӀалда ункъго диалект бугилан абурабги: ''бакътӀерхьул'', ''бахъдасеб'', ''бакъбаккул'' ва ''централ-хьондасеб''.<ref>{{cite book|title = Қазақ тілі. Энциклопедия|location =Алма-Ата|date=1998|pages=509|isbn=5-7667-2616-3}}</ref> {| class="wikitable" |+ caption|Диалектазул хаслъиги ареалги<ref name=Кайдаров>{{cite journal|last=Кайдаров |first=А. Т.|title=Казахский язык|journal=Языки Мира. Тюркские языки|location=Москов|publisher=Индрик|date=1997|pages=242–254|isbn=5-85759-061-2}}</ref> !Диалект !Фонетикияб хаслъи !Морфологияб хаслъи !Ареал |- |БакътӀерхьул |Алтернация ''о'' ~ ''ұ'' ({{lang|kk|құлдану|italic=yes}} — лит. {{lang|kk|қолдану|italic=yes}} 'хӀалтӀизаби'), ''п'' > ''б'' ({{lang|kk|балуан|italic=yes}} — лит. {{lang|kk|палуан|italic=yes}} 'къуватав чи') |БачӀунеб мехъалъул суффиксал''-жақ/-жек'' ({{lang|kk|айтажақ|italic=yes}} — лит. {{lang|kk|айтады|italic=yes}} 'абила'), 2-леб гьурмал гьоноративиял формаби ''-сыңыз/-сіңіз'' ({{lang|kk|барасыңыз|italic=yes}} — лит. {{lang|kk|барасыз|italic=yes}} 'Нуж уна'), араб мехалъул суффиксал ''-улы/-үлі'' ({{lang|kk|барулы|italic=yes}} — лит. {{lang|kk|барды|italic=yes}} 'ана'); |[[Атырау област|Атырау]], [[Мангъыстау област|Мангистау]], [[Ахътёбе област|Ахътёбе]], бутӀаккун [[Хъостанай|Хъостанай]] ва [[Хъизылурду област|Хъизилурду]] регионал |- |Бакъдасеб |РагӀул тӀарамагъада ''н'' ~ ''ң'' алтернация ({{lang|kk|өлен|italic=yes}} — лит. {{lang|kk|өлең|italic=yes}} 'кечӀ'), ламбдацизм ({{lang|kk|маңлай|italic=yes}} — лит. {{lang|kk|маңдай|italic=yes}} 'нодо') |Императивалъул суффиксал''-қын/-кін'', ''-ғын/-гін'' ({{lang|kk|келгін|italic=yes}} — лит. {{lang|kk|кел|italic=yes}} 'бачӀа'), интсрументалалъул суффиксал ''-пынан/-мынан'' ({{lang|kk|атпынан|italic=yes}} — лит. {{lang|kk|атпен|italic=yes}} 'чодалъун') |[[Алматы област|Алматы]], [[Жамбыл област|Жамбыл]], [[Туркестан област|Туркестан]], бутӀаккун Хъизылурду регионал |- |Централ-хьондасеб |Фонетикияб рахъалъ релълъен буго бакътӀерхьулалда |Грамматикадулги лексикалъулги рахъалъ релълъен буго бакъбаккулалда |[[БакътӀерхьул Хъзахстан област|БакътӀерхьул Хъазахстан]], [[Хьондасеб Хъазахстан област|Хьондасеб Хъазахстан]], [[Павлодар область|Павлодар]], [[Ахъмола област|Ахъмола]], бутӀаккун Хъостанай ва [[Хъарагъанды област|Хъарагъанды]] регионал |- |Бакъбаккул |Фонетикияб рахъалъ релълъараб буго бахъдаселда, м. б. {{lang|kk|чал|italic=yes}} — лит. {{lang|kk|шал|italic=yes}} 'херав', {{lang|kk|джоқ|italic=yes}} — лит. {{lang|kk|жоқ|italic=yes}} 'гуро' |[[Индикатив]]алул суффиксал ''-ғайы/-гейі'', ''-қайы/-кейі'' ({{lang|kk|барғайы отыр|italic=yes}} — лит. {{lang|kk|барғалы отыр|italic=yes}} 'инехъин вуго'), гӀемерлъул форма ({{lang|kk|үйдер|italic=yes}} — лит. {{lang|kk|үйлер|italic=yes}} 'рукъзал'). Лексикадул рахъалъ релълъен буго централ-хьондаселда, хӀо буго хаслъиги. |[[Абай област|Абай]], [[Жетысу област|Жетысу]], [[Бакъбаккул Хъазахстан област|Бакъбаккул Хъазахстан]] регионал |} == История == Туркиял мацӀазул хъипчахъ гӀаркьел, жиндаса хъазах мацӀ лӀугьараб, аслияб куцалъ щулалъана [[Меседил Урду|Меседил Урдуялъул]] мехалда. РикӀкӀуна гьанжесеб хъазах мацӀ бакканилан шагарго 1465 соналда [[Хъазах ханлъи]] лӀугьингун. Батизе бегьула гьанжесеб хъазах мацӀ [[Тимурилал]] жинда кӀалъалеб букӀараб [[чагъатай мацӀ|чагъатай турк мацӀалъулги]], гьединго Меседил Урдуялда жинда кӀалъалел рукӀараб [[хъипчахъ мацӀал|хъипчахъ турк мацӀалъул]] рател букӀин. Хъазахаз хӀалтӀизабулаан жидерго мацӀ хъвазе [[ГӀараб хъвай-хъвагӀи|гӀараб графика]] гӀ-ш. 1929 соналде щвезегӀан. 1900-л саназул байбихьуда хъазах активист [[АхӀмад Байтурсынулы|АхӀмад Байтурсынулыца]] реформа гьабуна хъазах-гӀараб алфабет, амма эсул хӀалтӀи цӀикӀксанипеб рахъалъ букӀана къинабулеб Гьоркьохъеб азиялде щвараб совет режималъ. Гьебго мехалда совет режималъ хъазахал тӀамуна цин латин хъвай хӀалтӀизабизе, цинги 1940-абилел саназда босизабуна кириллица. Жакъаселъ хъазахаз хӀалтӀизабула мацӀ хъвазе кириллиябги латинги хъваял, 2017 соналдаса президентасулаб декреталдалъун 2031 соналдехун [[Хъазах алфабетал|кириллиялдаса латиналде алфабет бачин]] лъазабун букӀаниги. == Хъвай-хъвагӀи ва ортография == {{Main|Хъазах хъвай-хъвагӀи}} {| class="Unicode" style="margin:0 0 1.5em 1.5em; float:right; clear:right; border:1px solid #aaa; text-align:center; background-color:#f9f9f9; font-size:95%;" ! colspan="7" bgcolor="#ccccff" style="font-family:inherit;font-weight:normal;" |[[Хъазах хъвай-хъвагӀи|Хъазах алфабет]] |- |[[А (кириллица)|А]] а |[[Ә]] ә |[[Б]] б |[[В (кириллица)|В]] в |[[Г]] г |[[Ғ]] ғ |[[Д]] д |- |[[Е (кириллица)|Е]] е |[[Ё]] ё |[[Ж]] ж |[[З]] з |[[И]] и |[[Й]] й |[[К (кириллица)|К]] к |- |[[Қ]] қ |[[Л]] л |[[М (кириллица)|М]] м |[[Н (кириллица)|Н]] н |[[Ң]] ң |[[О (кириллица)|О]] о |[[Ө]] ө |- |[[П]] п |[[Р (кириллица)|Р]] р |[[С (кириллица)|С]] с |[[Т (кириллица)|Т]] т |[[У (кириллица)|У]] у |[[Ұ]] ұ |[[Ү]] ү |- |[[Ф]] [[ф]] |[[Х (кириллица)|Х]] х |[[Һ]] һ |[[Ц]] ц |[[Ч]] ч |[[Ш]] ш |[[Щ]] щ |- |[[ъ]] |[[Ы]] ы |[[І]] і |[[ь]] |[[Э]] э |[[Ю]] ю |[[Я (кириллица)|Я]] я |} НекӀсиял туркиял къавмаз тӀоцебе хӀалтӀизабулеб букӀараб хъвавул мисаллъун ккола [[НекӀсияб турк хъвай-хъвагӀи|орхон-енисеяб хъвай-хъвагӀи]], жиб VIII–X гӀасрабазда букӀараб. Гьоркьохъел гӀасрабазда исламгун цадахъ Хъазахстаналъул территориялда тӀибитӀизе лӀугьана гӀараб хъвавул [[Парс хъвай-хъвагӀи|парс вариантги]]. ГӀараб кьочӀое босараб хъвай-хъвагӀул букӀинчӀо хъазах мацӀалъул кинабниги фонологияб хаслъуе дандеккей, ва 1912-лъ [[АхӀмад Байтурсынулы|А. Байтурсынулыца]] гӀуцӀана хъвавул вариант, гьел гӀунгутӀабиги гьечӀеб. Совет мехалъ, 1929 ва 1940 соназда гьоркьоб латинизация лъазабун, хъазах мацӀ хъвазе хӀалтӀизублеб букӀана латин графика. 1940 Соналъ бахъана кириллияб алфабет, 42 хӀарпги бугеб. Жакъасел къояз, хъазах мацӀ цӀикӀкӀаниселъ хъвала кириллияб хъвавуда, гӀараб-хъвавулаб алфабет хӀалтӀизабула Чиналда ругел дагьбутӀабаз. 2017 Сонил 26 октобралдаса, Президентасулаб декрет 569-да рекъон, Хъазахстаналда билӀинабизе буго буго латин хъвай 2025 соналдехун.<ref name="Decree569">{{cite web|script-title=ru:О переводе алфавита казахского языка с кириллицы на латинскую графику|trans-title=On the change of the alphabet of the Kazakh language from the Cyrillic to the Latin script|language=RU|publisher=[[Хъазахстаналъул Республикалъул президент]]|url=http://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-perevode-alfavita-kazahskogo-yazyka-s-kirillicy-na-latinskuyu-grafiku|archive-url=https://web.archive.org/web/20171027180526/http://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-perevode-alfavita-kazahskogo-yazyka-s-kirillicy-na-latinskuyu-grafiku|date=26 октобер 2017|access-date=26 октобер 2017|archive-date=27 октобер 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-41800186|title=Kazakhstan to Qazaqstan: Why would a country switch its alphabet?|date=31 октобер 2017|work=[[BBC News]]|access-date=31 октобер 2017|first1=Andreas|last1=Illmer|first2=Elbek|last2=Daniyarov|first3=Azim|last3=Rakhimov|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171031100824/http://www.bbc.com/news/world-asia-41800186|archive-date=31 октобер 2017}}</ref> Кириллияб хъвай букӀана гьабун хъазах мацӀ СССРалъул цогидал мацӀалгун лъикӀ жубазе абун, гьединлъидал элъул руго цо-цо хӀарп цӀалулӀ рекъонгутӀи. У хӀарпалъ рагьукъалда хадуб бихьизабула і {{IPA|/ɘ/|lang=kk}}, ү {{IPA|/ʉ/|lang=kk}}, ы {{IPA|/ə/|lang=kk}}, ұ {{IPA|/ʊ/|lang=kk}} гьаркьазул комбинация {{IPA|/w/|lang=kk}} глайдгун,<ref name=":0">{{Cite web|title=Произношение букв {{!}} kaz-tili.kz|url=https://kaz-tili.kz/su_fonetika.htm|access-date=2023-07-10|website=kaz-tili.kz}}</ref> м.б. {{lang|kk|кіру}} {{IPA|[kɪ̞ˈrɪ̞w]|lang=kk}}, {{lang|kk|су}} {{IPA|[so̙w]|lang=kk}}, {{lang|kk|көру}} {{IPA|[kɵˈrʏ̞w]|lang=kk}}, {{lang|kk|атысу}} {{IPA|[ɑ̝təˈsəw]|lang=kk}}. Ю гъоркьуна гьебго процессалъе амма кӀалалда {{IPA|/j/}}-гун. И хӀалпалъ бихьизабула гьаркьазул комбинация: i {{IPA|/ɘ/|lang=kk}} (цебесеб рагьаралъул контексталда) яги ы {{IPA|/ə/|lang=kk}} (нахъисеб рагьаралъул контексталда) + глайд {{IPA|/j/|lang=kk}},<ref name=":0" /> м.б. {{lang|kk|тиіс}} {{IPA|[tɪ̞ˈjɪ̞s]|lang=kk}}, {{lang|kk|оқиды}} {{IPA|[wo̞qəjˈdə]|lang=kk}}. ГӀурус-рачӀарал рагӀабазулӀ, элъул реализация буго {{IPA|/ʲi/|lang=kk}} (кьабизабул позициялда) яги {{IPA|/ʲɪ/|lang=kk}} (кьабизабулереб бакӀалда), м.б. {{lang|kk|изоморфизм}} {{IPA|[ɪzəmɐrˈfʲizm]|lang=kk}}. Я хӀарпалъ бихьизабула жиндалъун {{IPA|/jɑ/|lang=kk}} яги{{IPA|/jæ/|lang=kk}}, рагьаразул гьармониялда бан. Щ хӀарпалъ бихьизабула{{IPA|/ʃː/|lang=kk}}, м.б. {{lang|kk|ащы}} {{IPA|[ɑ̝ʃ.ˈʃə]|lang=kk}}. Гьелдаго цадахъ, В, Ё, Ф, Х, Һ, Ц, Ч, Ъ, Ь, Э хӀарпал хӀалтӀизарула цохӀо къватӀиса рачӀарал рагӀабазулӀ — цӀикӀкӀанисел гӀурусалдаса рачӀарал, амма цо-цо парс яги гӀараб лӀугьен бугезулӀги. Эл гӀесериселъ хисула кӀалъал хъазах мацӀалда. == Фонология == Хъазахалда буго мацӀалзул кьолболаб рагьаразулаб гьармония, дагьалъ цегӀан цогидал мацӀаздаса рагӀабазулӀ (гӀемериселъ гӀурусниги гӀарабниги лӀугьен бугел) хутӀизегӀан. Гьединго буго гургинлъул гьармониялъул система, хъиргъизалъулалда релълъенлъи бугеб, амма элъулаб гӀадин щулаго хӀалтӀизабулареб ва ортографиялда бихьизабулареб. Эб система билӀинабула цохӀо тӀасиял рагьаразе {{IPA|/e/, /ɪ/, /ʏ/}}, амма {{IPA|/ɑ/}} гьаркьие гуреб, ва эб батула хадусел силлабабазда.<ref name="kaz-tili">{{Cite web|title=Произношение букв {{!}} kaz-tili.kz|url=https://kaz-tili.kz/su_fonetika.htm|access-date=2023-08-03|website=kaz-tili.kz}}</ref> Гьедин, (латин хъвавуда) {{lang|kk-latn|jūldyz}} 'цӀва', {{lang|kk-latn|bügın}} 'жакъа', ва {{lang|kk-latn|ülken}} 'кӀудияб' унгоги абула {{Lang|kk-latn|jūldūz}}, {{Lang|kk-latn|bügün}}, {{Lang|kk-latn|ülkön}} гӀадин. === Рагьукъал === Хадусеб таблоялда рихьизарун руго стандартаб хъазах мацӀалъул рагьукъазул инвентар;<ref>Цо-цо вариантал данчӀвала хъазахалда кӀалъалел батӀи-батӀиял регионазда, Хъазахстан тун хъватӀибги; м. б. ж / ج (гьанжесеб уйгъур алфабеталда релъарал гӀараб хъвай хӀалтӀизабулелъуб) цӀалулеб куц буго {{IPA|[ʑ]}} iстандарталда, амма {{IPA|[d͡ʑ]}} цогидал бакӀазда.</ref> гьаркьазул гӀемерисел, кин батаниги, руго цогидал гьаркьазул аллофонал яги ратула дагьалъ церегӀан цогидал мацӀаздаса рачӀарал рагӀабазулӀ. 18 Рагьукъаб фонема, Вайдаца рехсараб, кьун буго парентезиз гьечӀого — эл фонемаби рукӀиналъги, эзул рехсарал артикулациялъул бакӀги куцги цӀакъ гӀаммал ва рихьизарураздаса батӀиялги рукӀине бегьиялъги ({{IPA|/t͡s/}} лъедерго гурони данчӀваларо гарулӀ). Хъазах мацӀалда буго 19 жиндиргосеб рагьукъаб фонема; элги руго стопал {{IPA|/p, b, t, d, k, ɡ, q/}}, фрикативал {{IPA|/s, z, ɕ, ʑ, ʁ/}}, назалал {{IPA|/m, n, ŋ/}}, латералал{{IPA|/ɾ, l/}}, ва кӀиго глайд {{IPA|/w, j/}}.<ref name="Ozcelik">{{cite thesis|last=Öner|first=Özçelik|title=Kazakh phonology|publisher=Cambridge University|url=https://oozcelik.pages.iu.edu/papers/Kazakh%20phonology.pdf}}</ref> Гьаркьал {{IPA|/f, v, χ, h, t͡s, t͡ɕ/}} ратула цохӀо къватӀиса рачӀарал рагӀабазулӀ. {{IPA|/ʑ/}} рагӀула алвеолопалаталаб аффрикат {{IPA|[d͡ʑ]}} гӀадин Синцзянгалъул (Чин) ва Узбекистаналъулги хъазах диалектазда. Гьаркьал {{IPA|[q]}}-ги {{IPA|[ʁ]}}-ги рукӀине бегьула анализарун {{IPA|/k/}} ва{{IPA|/ɡ/}} гьаркьазул аллофонал гӀадин нахъисел рагьарал ругел рагӀабазулӀ, гьоркьоса бахъи данчӀвала цогидал мацӀаздаса рачӀаразулӀ. {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ caption |Хъазах рагьукъал фонемаби<ref name="Vajda">{{citation |last=Vajda |first=Edward |editor-last1=Kaplan |editor-first1=E. |editor-last2=Whisenhunt |editor-first2=D. |year=1994 |chapter=Kazakh phonology |title=Essays presented in honor of Henry Schwarz |place=Washington |publisher=Western Washington |pages=603–650 }}</ref> |- ! colspan="2" | ! [[Лабиалаб рагьукъаб|Лабиал]] ! [[Алвеоларияб рагьукъаб|Алвеолар]] ! [[Алвеоло-палаталаб рагьукъаб|(Алвеоло-)<br />палатал]] ! [[Веларияб рагьукъаб|Велар]] ! [[Увулараба рагьукъаб|Увулар]] |- ! colspan="2" | [[Назалаб стоп|Назал]] | {{IPA link|m}} {{angbr|м/m}} | {{IPA link|n}} {{angbr|н/n}} | | colspan="2" | {{IPA link|ŋ}} {{angbr|ң/ñ}} |- ! rowspan="2" | [[Плозив]] ! {{small|voiceless}} | {{IPA link|p}} {{angbr|п/p}} | {{IPA link|t}} {{angbr|т/t}} | | {{IPA link|k}} {{angbr|к/k}} |{{IPA link|q}} {{angbr|қ/q}} |- ! {{small|voiced}} | {{IPA link|b}} {{angbr|б/b}} | {{IPA link|d}} {{angbr|д/d}} | | {{IPA link|ɡ}} {{angbr|г/g}} | |- ! rowspan="2" | [[Фрикатив]] ! {{small|гъугъаб}} | | {{IPA link|s}} {{angbr|с/s}} | {{IPA link|ɕ}} {{angbr|ш/ş}} | |({{IPA link|χ}}) {{angbr|х/h}} |- ! {{small|зирараб}} | | {{IPA link|z}} {{angbr|з/z}} | {{IPA link|ʑ}} {{angbr|ж/j}} | |({{IPA link|ʁ}}) {{angbr|ғ/ğ}} |- ! colspan="2" | [[Аппроксимант]] | | {{IPA link|l}} {{angbr|л/l}} | {{IPA link|j}} {{angbr|й/i}} | {{IPA link|w}} {{angbr|у/u}} | |- ! colspan="2" | [[Тэп рагьукъаб|Тэп]] | | {{IPA link|ɾ}} {{angbr|р/r}} | | | |} * Зирарал обструентал силлаб-финалалда гъугълъун лӀугьуна.<ref name="kaz-tili" /> === Рагьарал === Хъазахалъул буго 12 фонемикияб рагьаралъул система, эзула 3 ккола дифтонг. Гургинлъул контраст ва {{IPA|/æ/}} аслияб куцалъ баккула фонема гӀадин рагӀул тӀоцӀебесеб силлабалда, амма букӀине бегьула хадубги аллофоникалго; ралагье гьармониялъул бутӀада гъоркьегӀан цӀикӀкӀун информациялъе. Амма,{{IPA|/æ/}} гьаракь гъорлӀе бачӀун буго гӀараб, парс ва хадуб татар мацӀазул асар сабаблъун Исламияб периодалда.<ref name="slaviccenters">{{Cite book|last1=Wagner|first1=John Doyle|url=https://slaviccenters.duke.edu/sites/slaviccenters.duke.edu/files/file-attachments/kazakh-grammar.pdf|title=A Grammar of Kazakh|last2=Dotton|first2=Zura|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326024834/https://slaviccenters.duke.edu/sites/slaviccenters.duke.edu/files/file-attachments/kazakh-grammar.pdf|archive-date=Мар 26, 2023}}</ref> Эб батизе бегьула цо-цо гӀодосанго хъазах рагӀабазулӀги, кин букӀаниги. Халалъарал рагьарал гьечӀо.<ref name=Кайдаров/> Вайдада рекъон, рагьаразул цебесеб/нахъисеб кинлъи унгоги баян гьабула нейтралаб данде нахъецӀараб мацӀалзул кьолбоца.<ref name="Vajda" /> Фонетикиял кӀварал цадахъ лъун руго рекъон кколел хъазах килиллиябги гьанжесеб латинги алфабетазул симболазда. {| class="wikitable" style="text-align:center" |+Хъазах рагьарал фонемаби ! ![[Цебесеб рагьараб|Цебесеб]] ([[ЦебецӀарабги нахъецӀарабги мацӀалзулаб кьибил|ЦебецӀараб мацӀалзул кьибил]]) ![[БакьулӀеб рагьараб|БакьулӀеб]] (Бичча́раб мацӀалзул кьибил) ![[Нахъисеб рагьараб|Нахъисеб]] (НахъецӀараб мацӀалзул кьибил) |- ![[ТӀасияб рагьараб|ТӀасиял]] |{{IPAlink|ɪ̞}} {{angle bracket|і/ı}} |{{IPAlink|ʉ}} {{angle bracket|ү/ü}} |{{IPAlink|o̙}} {{angle bracket|ұ/ū}} |- ![[Дифтонг]] |{{IPA|je̘}} {{angle bracket|е/e}} |{{IPA|əj}} {{angle bracket|и/i}} |{{IPA|ʊw}} {{angle bracket|у/u}} |- ![[Гьоркьохъеб рагьараб|Гьоркьохъел]] |{{IPAlink|e}} {{angle bracket|э/e}} |{{IPAlink|ə}} {{angle bracket|ы/y}} |{{IPAlink|o̞}} {{angle bracket|о/o}} |- ![[Гъоркьияб рагьараб|Гъоркьиял]] |{{IPAlink|æ̝}} {{angle bracket|ә/ä}} |{{IPAlink|ɵ}} {{angle bracket|ө/ö}} |{{IPAlink|ɑ̝}} {{angle bracket|а/a}} |} {| class="wikitable" |+Хъазах рагьарал абул куцалда рекъон ! rowspan="2" | ! colspan="2" |[[Цебесеб рагьараб|Цебеселги]] [[БакьулӀеб рагьараб|бакьулӀелги]] ! colspan="2" |[[Нахъисеб рагьараб|Нахъисел]] |- !{{small|[[ГургинлъичӀеб рагьараб|гургинлъичӀел]]}} !{{small|[[Гургинлъараб рагьараб|гургинлъарал]]}} !{{small|гургинлъичӀел}} !{{small|гургинлъарал}} |- ![[ТӀасияб рагьараб|ТӀасиял]] |{{IPAlink|ɪ̞}} {{angle bracket|і/ı}} |{{IPAlink|ʏ̞}} {{angle bracket|ү/ü}} |{{IPAlink|ə}} {{angle bracket|ы/y}} |{{IPAlink|o̙}} {{angle bracket|ұ/ū}} |- ![[Гъоркьияб рагьараб|Гъоркьияб]] |{{IPA|je̘}} {{angle bracket|е/e}} / {{IPAlink|æ}} {{angle bracket|ә/ä}} |{{IPAlink|ɵ}} {{angle bracket|ө/ö}} |{{IPAlink|ɑ̝}} {{angle bracket|а/a}} |{{IPAlink|o̞}} {{angle bracket|о/o}} |} * Руго кӀвариял дебатал хъазах рагьаразул таблоялда тӀасан, амма киналго анализал рачӀун руго микь-рагьараб система букӀиналде, жиндилӀе гӀарабги парсги мацӀазул асаралдалъул {{IPA|[æ]}} гьаракьги хъвараб. * Рагьараб {{IPA|/e̞/|lang=kk}} цӀикӀкӀаниселъ абула {{IPA|/je̞/|lang=kk}} гӀадин рагӀул кӀалалда, гъоркьоса-бахъул e- кьибилгун. Урбанаб хъазах мацӀалда буго тенденция киналго {{IPA|/e̞/|lang=kk}} палаталлъиялде, гӀурусалъул асар сабаблъун.<ref name="Muhamedowa">{{Cite book|last=Muhamedowa|first=Raihan|title=Kazakh: A Comprehensive Grammar|date=2016-09-24|publisher=Routledge|isbn=978-1-138-82863-6|edition=1st|location=London New York|language=English}}</ref> === Рагьаразул гьармония === Хъазах мацӀалъ бихьизабула мацӀалзул кьолболаб [[Рагьаразул гьармония|рагьаразулаб гьармония]] (жинда гьединго тамахаб-къвакӀараб гьармония цӀарулеб), ва, букӀине бегьула, загӀиплъараб гургинлъулаб гьармония, жиб рагӀул тӀоцебесеб силлабалда бугилан толеб. Киналго рагьарал, тӀоцебесеб гургинлъараб силлабалда хадур ругел, ккола гьеб гьармониялъул субйект, {{IPA|/ɑ/}} гьаркьил гьоркьоса бахъигун, ва хадусел силлабазда хутӀун, м. б. {{Lang|kk|өмір}} {{IPA|[ø̞mʏr]|lang=kk}}, {{Lang|kk|қосы}} {{IPA|[qɒso]|lang=kk}}. Урбанаб хъазахалда буго тенденция гургинлъул гьармония биххизабул, гьединго цинги гӀурусалдаса рачӀарал рагӀаби аби асасазде данде ккечӀого.<ref name="Muhamedowa" /> === Кьабизаби === Кьабизаби буго динамикияб, цӀикӀкӀанисел рагӀабазулӀ хъазах мацӀалда къуватаб кьабизаби ккола тӀарамагъадисеб силлабалде, загӀипаб — тӀоцебеселде,<ref name=Кайдаров/><ref name=Карашева/> хадусел бакӀазда хутӀун:<ref>{{cite web|url=https://kaz-tili.kz/gl05.htm|title=Ударение|website=Казахский ясык|access-date=24 январ 2022}}</ref><ref name=Кайдаров/> * БатӀаял гьаркьихъе-рагӀабиги интерйекциябиги тӀоцебесеб силлабалда кьабизабигун * Кьабизаби букӀунаро рагӀул тӀарамагъада хадусел аффиксазда: ** предикаталъулазда: {{lang|kk|бақытты́-мыз}} 'ниж бахьилго руго' **''-дай/-дей'', ''-тай/-тей'' аффиксазда: {{lang|kk|ү́й-дей}} 'рокъор гӀадин' ** оптативалъул ''-йын/-йін'' аффиксазда: {{lang|kk|жаза́-йын}} 'хъвазин дица'. * БутӀабазулӀги хадурегӀелазулӀги: ''-шы/-ші'' '-ха', ''ғой'' '-ха', ''-да/-де'', ''-та/-те'' '-ха', ''-ма/-ме'', ''-ба/-бе'', ''-па/-пе'' 'гури', {{lang|kk|дейін|italic=yes}} '-де', {{lang|kk|үшін|italic=yes}} 'гӀоло' цги. * Жо рикӀкӀунаго, рикӀкӀеназулӀ кьабизаби уна тӀоцебесеб силлабалде, амма тӀарамагъадисеб силлабалде ракӀарул рикӀкӀеназулӀ, {{lang|kk-latn|-eu}} суффикс бугел ({{lang|kk-latn|bıreu}}, {{lang|kk-latn|altau}} < {{lang|kk-latn|bır}}, {{lang|kk-latn|alty}}): : {{lang|kk-latn|bır}}, {{lang|kk-latn|'''e'''kı}}, {{lang|kk-latn|üş}}, {{lang|kk-latn|tört}}, {{lang|kk-latn|bes}}, {{lang|kk-latn|'''a'''lty}}, {{lang|kk-latn|jetı}}, ... : {{gloss|цо, кӀиго, лъабго, ункъго, щуго, анлӀго, анкьго, ...}} * Дефинитиял ва негативиял цӀарубакӀазулӀ кьабизаби букӀуна тӀоцебесеб силлабалтӀа: : {{lang|kk-latn|bärıne}} {{lang|kk-latn|'''eş'''kımge}} : {{gloss|киназего, лъиениги}} * Кьабизаби уна бутӀаде яги хадурегӀалиде, гьездехун аффиксал рекӀинаруни: : {{lang|kk|үйг'''е''' дейін}}, {{lang|kk|үйге дейінг'''і''' жол}} : {{gloss|рокъобегӀан, рокъобегӀан нух}} Фразалда батӀаяб рагӀи, рагӀабазул група, яги жибго кинабго фраза логикалго батӀа гьабизе хӀалтӀизабула [[Музикалаб кьабизаби|тоникияб (музикалаб) кьабизаби]].<ref name=Кайдаров/><ref name=Карашева>{{cite journal|last1=Кенесбаев |first1=С. К. |last2=Карашева |first2=Н. Б. |title=Казахский язык |journal=Языки народов СССР: Тюркские языки |location=Москов |publisher=Наука |date=1966 |pages=320–339}}</ref> ==== Морфонология ==== Сингьармонизм гуребги, хъазах мацӀалда буго рагьукъазул ассимиляцияги.{{sfn|Кенесбаев|Карашева|1966|p=320}} Эб букӀине бегьула тӀобарабги, гьаркьал цоцада тӀобанго релълъунеб, гьединго бутӀаккунисебги, цояб гьаркьица цогидаб гъугълъизабулеб: {{lang|kk|қыз-ға|italic=yes}} 'ясалъе' ва {{lang|kk|қыс-қа|italic=yes}} 'хасалие'.{{sfn|Кенесбаев|Карашева|1966|p=322}}. Прогрессивияб ассимиляция букӀунел бакӀал:{{sfn|Кенесбаев|Карашева|1966|p=322}} * кьочӀоде, жиндир тӀарамагъада зирараб (сонорант, рагьараб) бугеб, кӀалалда зирарабгун аффиксалъул вариант бугеблъуб: ''бай-лық'' 'бечелъи', ''сіз-ге'' 'Нужее'; гьоркьоса бахъи — къватӀиса рачӀарал аффиксал ''-паз'', ''-хана'', ''-қор'', ''-кеш'', ''-кер'', гьединго кӀалалда''с'', ''ш'' ругел аффисксал: ''-сін'', ''-шы'' цги * тӀарамагъада гъугъаб бугеб кьочӀоде рекӀинабулелъуб кӀалалда гъугъаб бугеб аффикс: ''хат-тар'' 'кагътал' * тӀарамагъада ''ш'' гьаркьица жиндаго аффиксалъул ''с'' релълъинабулелъуб (хъвала ''тыныш-сыз'' — абула ''тынышшыз'') * кьочӀол тӀарамагъада рагьаралъ, зираралъ яги соноранталъ зиризарула ''к'' > ''г'', ''қ'' > ''ғ'' (хъвала ''қара көз'' 'бералчӀегӀер' — абула ''қара гөз'', ''ұзын қол'' 'халатаб квер' — ''ұзын ғол'') Регрессивияб ассимиляция:{{sfn|Кенесбаев|Карашева|1966|p=322}} * тӀарамагъадисеб ''п'' сверула ''б''-ялде яги ''у''-ялде, эб бихьизабула хъвалагоги (''кітап'' + ''-ым'' — ''кітабым'' 'дир тӀехь', ''кеп'' + ''-іп'' — ''кеуіп'' 'высохнув') * ''г'', ''к'', ''ғ'', ''қ'', ''б'', ''п'' гьаркьазда цебе кьочӀолӀ бугбе тӀарамагъадисеб ''н'' буссуна ''ң'' яги ''м'' гьаркьазде (хъвала ''сәрсенбі'' — абула ''сәрсембі'', ''бұрынғы'' — ''бұрыңғы'') * аффиксазул кӀалалда ругел ''с'', ''ш'' гьаркьаз жидедаго релълъинарула кьочӀолӀ ругел: ''з'', ''с'' > ''с'', ''ш'' (хъвала ''көз-сіз'' 'берукъаб' — абула ''көссіз'', ''бас-шы'' 'нухмалъулев' — ''башшы'') ==Нотаби== {{reflist|group=lower-alpha}} ==Референсал== {{Reflist}} ==Библиография== * {{cite book | last=Аманжолов | first=С. А. |title = Вопросы диалектологии и истории казахского языка, Часть 1 |url = https://books.google.kz/books?id=VRbgAAAAMAAJ |publisher = Алматыялъул пач. педагог. ин-т, Абайил цӀ.|date=1959}} * {{cite book |last1=Кайдаров |first1=А. Т. |last2=Сыздыкова |first2=Р. Г. |last3=Сарыбаев |first3=Ш. Ш. |date=1980 |title=Развитие казахского советского языкознания |trans-title= |url=https://books.google.kz/books?id=XjkMAQAAIAAJ |url-status= |url-access= |format= |language= |location=Алма-Ата |publisher=Изд-во «Наука» Казахской ССР |isbn= |archive-url= |archive-date= |pages=242 |quote=}} {{refbegin}} * {{citation |last=Kara |first=Dävid Somfai |title=Kazak |year=2002 |publisher=Lincom Europa |isbn=9783895864704 }} * Mark Kirchner: "Kazakh and Karakalpak". In: ''The Turkic languages''. Ed. by Lars Johanson and É. Á. Csató. London [u.a.] : Routledge, 1998. (Routledge language family descriptions). S.318–332. *{{Cite JIPA|author1=McCollum, Adam G. |author2=Chen, Si|title=Kazakh|volume=51|issue=2|pages=276–298|doi=10.1017/S0025100319000185|printdate=2021-08|soundfiles=yes}}{{refend}} ==КъватӀисел линкал== {{InterWiki|code=kk}} {{Wikivoyage|Kazakh phrasebook|Kazakh|a phrasebook}} *[http://www.transliteration.kpr.eu/kk/kk-2017.php Хъазах кириллица–латин (цӀияб) конвертер] *[http://www.transliteration.kpr.eu/kk/ Хъазах кириллица–латин (басрияб)–гӀараб конвертер] *[http://www.omniglot.com/writing/kazakh.htm Хъазах мацӀ, алфабет ва абул куц] *[https://web.archive.org/web/20110709223643/http://www.und.edu/dept/linguistics/theses/2003Kuzhabekova.PDF Aliya S. Kuzhabekova, "Past, Present and Future of Language Policy in Kazakhstan"] (M.A. thesis, University of North Dakota, 2003) *[http://cadensa.bl.uk/uhtbin/cgisirsi/?ps=vTGjtKlWAs/WORKS-FILE/156000023/5/0 Kazakh language recordings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220623103547/http://cadensa.bl.uk/uhtbin/cgisirsi/?ps=vTGjtKlWAs/WORKS-FILE/156000023/5/0 |date=23 юн 2022 }}, British Library *[http://wiki.apertium.org/wiki/Kazakh Kazakh – Apertium] *[http://pauctle.com/kztr Kazakh<>Turkish Dictionary] * [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kazakhstan/ Kazakhstan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210109132304/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kazakhstan |date=9 January 2021 }} in the [[CIA World Factbook]] * [http://www.highlandsun.com/hyc/Kazakh/ US Peace Corps Kazakh Language Courses] transcribed to HTML {{navboxes| |list = {{Languages of Kazakhstan}} {{Languages of Russia}} {{Languages of China}} {{Languages of Mongolia}} {{Turkic languages}} {{Kazakhstan topics}} }} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Хъазах мацӀ}} [[Category:Хъазах мацӀ| ]] [[Category:Aгглутинативиял мацӀал]] [[Category:Хъазахстаналъул мацӀал]] [[Category:Чиналъул мацӀал]] [[Category:Россиялъул мацӀал]] [[Category:Туркиял мацӀал]] [[Category:Сингьармониял мацӀал]] [[Category:Субйект–обйект–верб мацӀал]] [[Category:Узбекистаналъул мацӀал]] [[Category:Монголиялъул мацӀал]] [[Category:Видео клипалгун макъалаби]] byb20s8oxr1rrainwr76xj2oxg14wq3 0 21028 101385 100651 2026-09-07T13:22:13Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101385 wikitext text/x-wiki '''Хъанчазда авар хъвай-хъвагӀаял''' ккола [[авар мацӀ|авар мацӀалъул]] бищун некӀсияб хъвавулаб фиксация. Гьел хъвай-хъвагӀаял гьарурал руго XII–XIV гӀасрабазда.<ref name="ХӀапизов">{{cite journal|last=ХӀапизов |first = М. Ш.|title=Хъанчазда авар-гуржи хъвай-хъвагӀаязул хӀакъалъулӀ|journal=Вестник ДНЦ|year=2014|issue=54|url=http://www.academia.edu/11853326/О_ГРУЗИНСКО-АВАРСКИХ_НАДПИСЯХ_НА_КАМЕННЫХ_КРЕСТАХ|p=67–74|archive-url=https://web.archive.org/web/20190715230134/https://www.academia.edu/11853326/%D0%9E_%D0%93%D0%A0%D0%A3%D0%97%D0%98%D0%9D%D0%A1%D0%9A%D0%9E-%D0%90%D0%92%D0%90%D0%A0%D0%A1%D0%9A%D0%98%D0%A5_%D0%9D%D0%90%D0%94%D0%9F%D0%98%D0%A1%D0%AF%D0%A5_%D0%9D%D0%90_%D0%9A%D0%90%D0%9C%D0%95%D0%9D%D0%9D%D0%AB%D0%A5_%D0%9A%D0%A0%D0%95%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%A5|archive-date=2019-07-15}}</ref> == История == ТӀоцебесеб хъанч батана [[Гьалла]], элъул декрипция гьабуна [[Чикобава, Арнолд|Арнолд Чикобаваца]] 1940 соналъ.<ref name="Чикобава">{{cite journal |last= Чикобава|first= А. С.|date= 1940 |title= Грузино-аварская надпись XIV в. из Дагестана |url= |url-access= |trans-title= |format= |journal= Известия Груз. филиала АН СССР|language= |location= Тбилиси|publisher= |issue= 4|volume= I|pages= 321–327}}</ref> Цоги хъанч батана [[Хунзахъ]], ТӀад-рагӀал абулеб бакӀалда,<ref name="ХӀапизов"/> элтӀа хъвараб жо цӀалана [[Гудава, Того|Того Гудаваца]].<ref name="Гудава">{{cite journal |last= Гудава|first= Т. Е.|date= 1964 |title= Две надписи (грузинская и грузинско-аварская) из Дагестана|url= |trans-title= |journal= Материалы для истории Грузии и Кавказа |issue= Вып. 30|location= Тбилиси|publisher= |pages=195–196}}</ref> [[КӀудияб ГьоцӀалӀ|ГьоцӀалӀ]] батараб буссинабуна [[МикагӀилилазул Илясил Шигьабудиница|Илясил Шигьабудиница]].<ref>{{cite book|last = Атаев|first = Б. М.|title = Формирование и развитие аварского литературного языка. Автореферат диссертации на соискание учёной степени доктора филологических наук|url = https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01000129562?page=19|publisher = ИЯ РАН|year = 1998|pages = 45}}{{Хвараб регӀел|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Хъанчал == Бищун цӀар рагӀараб хъанч ккола Гьалла батараб. Эб буго хъахӀаб ганчӀил гьабураб, 22.3 см халалъи, 17 см гӀеблъи бугеб. КӀиго мацӀалда гьабураб тӀахъвай гӀуцӀун буго 11 мухъидалъун. Гуржи мацӀалъулаб буго [[Гуржи хъвай-хъвагӀи#Асомтаврули|асомтаврули хъвавуда]], тӀасаги гъоркьаги, аваралъ хъвараб — [[Гуржи хъвай-хъвагӀи#Нусхури|нусхуриялда]], хъанчил бакьулӀ.<ref name="ХӀапизов"/> Чикобавада рекъон, аваралъ хъварал мухъал (4–7) руго:{{Efn|Чикобавал транслитерация буго гьанже гуржи мацӀалъе хӀалтӀизабулеб бугеб мхедрули хъвавуда: {{lang|oav|სარკელი: წობ თეგ / ი: ბოტბ ჩოჰლტა რო / ვ: ჩჰე / სიტა}}.<ref name="Чикобава"/>}} {{blockquote |{{lang|oav|ⴑⴀⴐⴉⴄⴊⴈ: ⴜⴍⴁ ⴇⴄⴂ / ⴈ: ⴁⴍⴒⴁ ⴙⴍⴠⴊⴒⴀ ⴐⴄ / ⴅ: ⴙⴠⴄ / ⴑⴈⴒⴀ}}<br>''СаркӀели: цӀоб тег-'' / ''и: ботӀ<а>б чогьлтӀа: ро-'' / ''в: чи гье-'' / ''ситӀа'' }} ХӀапизовасда рекъон, гьанжесебе авар мацӀалде эл руссинаризе бегьула хадусеб куцалда: "СаркӀели, цӀоб теги тӀолго гӀагаразда, росасда". БукӀине бегьула, ''теги'' абун хъвай ''лъеги''-ялъул бакӀалда, щай гурелъул гуржи хъвавуда гьечӀо авар {{angbr|лъ}} бихьизабизе батӀаго бугеб хӀарп.<ref name="ХӀапизов"/> КӀиабилеб хъанч буго гьединго хъахӀаб ганчӀил гьабураб, элъул борхалъи буго 16 см, 9.5 см. Цебеселдаго гӀадин тӀаса мухъалги, тӀарамагъадисеб цо мухъги руго гуржиялъ хъван, бакьулӀ ругел 9–12 мухъазда руго авар рагӀаби. ХӀалтӀизарун руго мргловани ва нусхури хъваял.<ref name ="Гудава"/> ИчӀабилеб мухъил тӀоцересел хӀарпал тӀаса ун руго, гьединлъидал рагӀул кӀал цӀализе щолеб гьечӀо, амма эб букӀине бегьула чиясул цӀарлъун.<ref name="ХӀапизов"/> Хъвай-хъвагӀай хадусеб: {{blockquote |{{lang|oav|ⴇⴄⴂⴈ / ⴒⴀ: ⴇⴈⴋⴀ / ⴊⴀⴒⴀ ⴜ / ⴍⴁ {{angbr|ⴇⴄ}}ⴂ{{angbr|ⴈ}} ⴀ{{angbr|ⴋⴈ}}ⴌ}}<br>''...бери'' / ''-тӀа: тима'' / ''латӀа цӀ'' / ''-об [те]г[и] a[ми]н''<br/>...беритӀа, лъималазда цӀоб теги, амин. }} == Цогидал хъвай-хъвагӀаял== Буго гьединго 1928 соналъ [[ГӀурада]] батараб ганчӀил рекел тӀад хъвай-хъвагӀигун, жиб асомтаврулиялда гьабураб: {{blockquote |{{lang|oav|{{angbr|...}}Ⴀ : ჀႠႰႳ{{angbr|...}} / {{angbr|...}}Ⴊ : ႢႨႫႳ ႥႠ{{angbr|...}} / {{angbr|...}}Ⴓ : ႳႪႳ ႫႳ ႫႰႫ / {{angbr|...}}ႠႱႧႠႰႨႪ : ႥႠႺ}} }} ТӀоцебе гьеб эпиграфикалъул анализ гьабуна [[Николай Марр|Николай Маррица]] 1924 соналъ, амма гьесул макъаладул къватӀибе бахъана 1947 соналъ, жив Марр хун хадуса. Хъвай-хъвагӀай цӀалулаго, Маррица кьочӀое босун букӀана авар лексикон.<ref>{{cite journal |last= Муравьев|first= С. Н.|date= 1981|title= Три этюда кавказско-албанской письменности|journal= Ежегодник иберийско-кавказского языкознания|volume= VIII |issue= |publisher=|location = Тбилиси |pages= 293|url=|access-date=}}</ref> Маррида рекъон, хъвараб жоялъул магӀна буго "Христ нижер Албаниялъул / бечед, гьардалав / гӀолай Марям / Астаралъул / гьардал".<ref>{{cite journal |last= Марр|first= Н. Я.|date= 1947|title= Албанская надпись|journal= Краткие сообщения о докладах и полевых исследованиях института истории материальной культуры|volume= XV |issue= |publisher= Издательство АН СССР |location = Москва |pages= 7–14|url= https://archaeolog.ru/media/books_ksia/ksia_015.pdf|access-date=}}</ref> Амма эсул щаклъи букӀана, Марям абураб рагӀи тун, цогидал рагӀаби цӀалулӀ. ХӀапизовас гьеб хъвавул дескрипция гьабулеб буго хадусеб:<ref name="Хапизов2">{{cite journal |last= Хапизов|first= Ш. М.|date= 2015|title= Урадинская надпись (к вопросу о развитии аварской письменности на основе грузинского алфавита)|url= https://www.academia.edu/22016948/Урадинская_надпись_к_вопросу_о_развитии_аварской_письменности_на_основе_грузинского_алфавита|journal= Вестник Дагестанского научного центра|volume= |issue= 58|publisher= |pages= 65–70|doi= |access-date=}}</ref> {{lang|oav|(ქრისტედ)ა : ჰარო(ლა) / (გურჰე)ლ : გიმო : ვა(წი) / (ლ)ო : ოლო (გი)მო მ(ა)რ(ია)მ(იე) / (დ)ასთარილ ვაც}} ''(КристӀед)а'' : ''гьару(ла)'' / ''(гурхӀе)л'' : ''гимо'' : ''ва(цӀи)'' / ''(-л)о Оло (ги)мо М(а)р(иа)м(ие)'' / ''(Д)астарил вац''. Гьанжесеб мацӀалде буссинабуни, "КристӀеда (Христосида) гьарула гурхӀел гин вацӀалъи Ологун Мариамие. Дастарил вац". == Ралагье гьединго == *[[Авар хъвай-хъвагӀи]] *[[Гуржи хъвай-хъвагӀи]] == Референсал == ===Нотаби=== {{notelist}} ===Иццал=== {{reflist}} [[Категория:Авар хъвай]] shdjrvtfxcg6wkz61ctpxiewzl9oj8v 0 21388 101464 100219 2026-09-08T01:34:23Z Omarius257 17985 /* */ 101464 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width: 300px;" | {| cellpadding="0" cellspacing="0" style="background-color: #000; white-space: nowrap;" |[[Файл:Mercury_in_color_-_Prockter07-edit1.jpg|140x140пкс|Меркурий]] [[Файл:PIA23791-Venus-RealAndEnhancedContrastViews-20200608_(cropped2).jpg|130x130пкс|Венера]] |- | style="padding-left: 8px;" |[[Файл:The_Blue_Marble_(remastered).jpg|126x126пкс|Ракь (планета)]] [[Файл:OSIRIS_Mars_true_color.jpg|130x130пкс|Марс]] |- | style="padding-left: 5px;" |[[Файл:Jupiter_and_its_shrunken_Great_Red_Spot.jpg|123x123пкс|Юпитер]] [[Файл:Saturn_during_Equinox_(rot45).jpg|148x148пкс|Сатурн]] |- |[[Файл:Uranus_Voyager2_color_calibrated.png|138x138пкс|Уран]] [[Файл:Neptune_Voyager2_color_calibrated.png|138x138пкс|Нептун]] |} |- |Бакъул системалъул микьго планета{{Efn|[[Интернационалаб астрономиялъулаб цолъул XXVI ассамблея|2006 соналъул «планета» термин баян гьабиялда]] рекъон}}: * жанисел планетаби: Меркурий, Венера, [[Ракь (планета)|Ракь]], [[Марс]]; * Гигантал планетаби: [[Юпитер]] гин Сатурн ([[газилал гигантал]]), Уран гин Нептун ([[цӀорол гигантал]]). Бакъудаса рикӀкӀалъулеб иргаялда рихьизарун руго планетаби. Роцен масшатбалда гьечӀо. Киналго суратазда руго натуралиял кьерал. |} '''Плане́та''' — [[астраномияб обйект]], жиб [[цӀва]]йида яги гьелъул хутӀалида сверун орбитаялдасан тирулеб, жиндирго [[Гравитация|гравитациялъ]] гургинккезе гӀезегӀан кӀудияб, хӀо [[термонуклеарияб синтез]] лӀугьине бакӀлъи́ гӀолареб, гин жиндирго орбиталъул сверухълъи [[Планетесимал|планетесималаздаса]] рацӀцӀад гьаризе кӀвараб.<ref name="IAU">{{Cite web|title=IAU 2006 General Assembly: Result of the IAU Resolution votes|url=http://www.iau.org/public_press/news/detail/iau0603/|publisher=International Astronomical Union|year=2006|access-date=2009-12-30|archive-url=https://www.webcitation.org/68uUq4aHS?url=http://www.iau.org/public_press/news/detail/iau0603/|archive-date=2012-07-04|url-status=dead}}</ref><ref name="WSGESP">{{Cite web|year=2001|title=Working Group on Extrasolar Planets (WGESP) of the International Astronomical Union|work=IAU|url=http://www.dtm.ciw.edu/boss/definition.html|access-date=2008-08-23|archive-url=https://www.webcitation.org/68uUrFa98?url=http://www.dtm.ciw.edu/boss/definition.html|archive-date=2012-07-04|url-status=dead}}</ref> [[Файл:Solar System True Color AV.png|thumb|upright=1.5|Бакъул система.]] Планетаби кӀиго аслияб классалде рикьула: кӀудиял, дагьаб ччоборлӀи бугел [[гигантиял планетаби|гигантиял планетабазде]], гин гӀезегӀан чӀахӀиял гурел, къвакӀаб тӀасанлъи бугел ракьгӀадал планетабазде. Интернационалаб астрономиялъулаб цолъиялъул баяналда рекъон, [[Бакъулаб система|Бакъул системалда]] 8 планета буго. Бакъудаса рикӀкӀалъулеб иргаялда — ункъго ракьгӀадаб: [[Меркурий]], [[Венера]], [[Ракь]], [[Марс]], цинги ункъго гигантаб планета: [[Юпитер]], [[Сатурн]], [[Уран]] гин [[Нептун]]. Гьединго Бакъул системалда буго щугониги гӀисинаб планета: [[Плутон]] ([[2006 сон|2006]] сониде щвезегӀан планеталъун рикӀкӀунаан), [[Макемаке]], [[Гьаумеа]], [[Эрида]] гин [[Церера]]. Меркурия гин Венера хутӀун, киналго планетазул сверухъ цогӀаги сателлит тирулеб буго. [[1992 сон|1992 соналдаса]], цогидал цӀвабазда сверухъ экзопланетайилан цӀар чӀвараб нусго планета тӀатинабуралдаса, планетаби тӀолабго Галатикалда батизе бегьулеблъи лъана. [[2006 сон|2006 соналъ]] Интернационалаб астрономиялъулаб цолъиялъ цӀияб баян кьуна планета терминалъе. Астрономия цебетӀеялъ бачана Бакъул системалдаса къватӀибехун 5900-даса цӀикӀкӀун экзопланета рагьиялде. Эзул рихьизарула батӀи-батӀияб хаслъи, жиб Бакъул системалъул планетабазул гьечӀеб, мисалалъе, [[бухӀараб Бпитер|РухӀарал Юпитерал]] — гигант-планетаби, жидер цӀвабзазда гӀагарлъухъ тирулел, [[Димидиум]] (51 Pegasi b) гӀадинал, жиндир цӀакъго эксцентрикияб орбитагун, [[HD 20782 b]] гӀадинал. Батун буго чанго экзопланета, жиндир орбита [[ЧӀаголъул зона|чӀаголъул зонаялда]] бугел (гьениб лӀамаяб лъим потенциалго планеталъул тӀасияб рахъалда букӀине бегьула), хӀо Ракь буго цохӀо лъалеб планета, жинда гӀумру букӀине бегьулеб. == Мифология == ===Классикалъул планетаби=== [[Бакъул система|Бакъул системалъул]] планетабазул цӀарал (Ракьалъул хутӀун) цӀикӀкӀанисел мацӀазда лӀугьун руго цоцада хаду [[Бабилон|бабилиязги]], [[НекӀсияб Грекия|греказги]], румазги некӀо мехалда бахъараб цӀаркьовул практикалдаса. [[Бищи́|Баща́зул]] цӀарал планетабазе кьолеб практика, батизе бегьула, греказ бабилияздаса босараб, греказухъа румазги. Бабилияз Венус планеталъе цӀар кьун букӀана шумер рокьул бищи́, аккад цӀар бугей [[Иштар|Иштарил]]; Марсалъе кьун букӀана жидерго рагъул бищи́ [[Нергал|Нергалил]]; Меркуриялъе — пичч-лъаялъул бищи́ Небул; Юпитералъе — жидерго бетӀерав бищи́ [[Мардук|Мардукил]]; Сатурналъе — рекьарухъанлъул бищи́ [[Нинурта|Нинуртал]].<ref>{{Cite journal |last=Huxley |first=Margaret |date=2000 |title=The Gates and Guardians in Sennacherib's Addition to the Temple of Assur |journal=Iraq |volume=62 |pages=109–137 |doi=10.2307/4200484 |jstor=4200484 |s2cid=191393468 |issn=0021-0889}}</ref> ЦӀакъго гӀемерал дендеккеял руго грек гин бабилиязул цӀаразда гьоркьоб, гьел батӀаго раккун рукӀунгутӀизе. НекӀсияб Грекиялда, Бакъудаги МоцӀродаги абунаан ''[[Гьелиос]]'' гин ''[[Селена]]'', эл рукӀана кӀиго некӀсияб [[Титан (мифология)|титанияб]] бищи́; бищун хӀинццаб планета, Сатурн, цӀарулаан ''[[Файнон]]'', "кенчӀолеб"; хадусеб ''[[Файтон]]'', Юпитер, "канаб" абун; багӀараб планета, Марс лъалаан ''[[Пироэис]]'', "цӀадулаб" гӀадин; бищун канаб, Венус, лъалаан ''[[Фосфор (рогьалил цӀва)|Фосфорос]]'', "кан босулеб" гӀадин; Меркуриялда абулаан ''[[Стилбон (мифология)|Стилбон]]'', "паркъолеб" илан. Греказ щибаб планета хъвалаан жидерго пантеоналда ругел баща́зе, олимпиязеги цере титаназеги:<ref name=practice/> * Гьелиосги Селенаги цӀарал рукӀана планетабазулги баща́зулги, гьел кӀиялго рукӀана титанал (хаду [[Аполлон]]гун [[Артемис]] олимпияз хисарал); * Файнон букӀана [[Кронос]]л, титанасул, жив олимпиязул эмен вукӀарав, ва хӀалухъен, бачӀиналда хурхарав; * Файтон букӀана [[Зевс]]и, Кроносил васасул, жинца эв тӀаса рехарав; * Пироэис кьун букӀана [[Арес]]ие, Зевсил васасе, рагъул бищи́лъун вукӀарав; * Фосфора букӀана рокьул бищи́ [[Афродита]]л нухмалъукь; * Стилбон, жиндир хехаб хьвадигун, букӀана баща́зул ругьлахъан, пиччилги, цӀалдолги бищи́ [[Гьермеси]]л кверщаликь.<ref name="practice"> {{cite book |first=James |last=Evans |year=1998 |title=The History and Practice of Ancient Astronomy |pages=296–297 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-509539-5 |url=https://books.google.com/books?id=nS51_7qbEWsC&pg=PA17 |access-date=4 фебруар 2008 }} </ref> == Баянал == {{notelist}} == МугъчӀваял == {{МугъчӀваял}} == Линкал == * [https://photojournal.jpl.nasa.gov/ NASA'лъул фотожурнал]{{Ref-en}} * [http://planetquest.jpl.nasa.gov/ NASA Planet Quest — экзопланеталъул цӀех-рех гьаби] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110225110149/http://planetquest.jpl.nasa.gov/ |date=2011-02-25 }}{{Ref-en}} [[Категория:Космикиял обйектазул тайпаби]] [[Категория:Планетаби]] 4p48nzu88nmq45bfghdvkfpjq3gj4m4 0 21542 100996 99268 2026-09-07T12:13:32Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 100996 wikitext text/x-wiki {{Пачалихъалъул хӀалтӀухъан |цӀар = АхӀмад аш-ШаргӀ |аслияб цӀар = {{lang-ar|أحمد الشرع}} |сурат = Ahmed al-Sharaa in July 2025 (cropped).jpg |гӀеблъи = 280px |сураталда гъоркь хъвай-хъвагӀай = 2025 сон |хъулухъ = [[Сириялъул президент|Сириялъул]] |тартиб = 19 президент |байрахъ = Standard of the President of Syria.svg |байрахъ2 = Emblem of Syria (2025–present).svg |хъулухъ байбихьи = 29 январ 2025 <br>{{small|(лидер страны с 8 декабря 2024)}} |хъулухъ лӀугӀи = |цеве вукӀарав = [[Асад, Башар|Башар Асад]] |хадув вачӀарав = |хъулухъ_2 = [[Гьайъату ТахӀриру Шам]]алъул [[амир]] |тартиб_2 = |байрахъ_2 = Flag of Hay'at Tahrir al-Sham.svg{{!}}border |хъулухъ байбихьи_2 = 1 октябр 2017 |хъулухъ лӀугӀи_2 = 29 январ 2025 |президент_2 = |цеве вукӀарав_2 = Абу Джабир аш-Шайх |хадув вачӀарав_2 = ''хъулухъ лӀугӀизабуна'' |хъулухъ_3 = [[Жабгьату ФатхӀи Шам]]алъул [[амир]] |тартиб_3 = |байрахъ_3 = Flag of Jabhat Fatah al-Sham.svg{{!}}border |хъулухъ байбихьи_3 = 28 июл 2016 |хъулухъ лӀугӀи_3 = 28 январ 2017 |цеве вукӀарав_3 = ''цӀияб гӀуцӀараб хъулухъ'' |хадув вачӀарав_3 = ''хъулухъ лӀугӀизабуна'' |хъулухъ_4 = [[Жабгьату Нусра]]ялъул [[амир]] |тартиб_4 = |байрахъ_4 = Flag of the Al-Nusra Front.svg{{!}}border |хъулухъ байбихьи_4 = 23 январ 2012 |хъулухъ лӀугӀи_4 = 28 июл 2016 |цеве вукӀарав_4 = |хадув вачӀарав_4 = |президент_4 = |премьер ={{Collapsible list | [[МухӀаммад Гъази ал-Джалали]] {{small|(14 сентябр — 10 декабр 2024)}}<br>[[МухӀаммад ал-Башир]] {{small|(10 декабр 2024 — 29 март 2025)}}<br>''хъулухъ лӀугӀизабуна'' {{small|(2025 29 марталдасан байбихьун)}}{{efn|2025 соналъул 29 марталъ, Сириялъул президентасул бетӀерлъиялда гъоркь лъазабуна цӀияб [[Сириялъул кӀиабилеб цо хӀалалдаса цогиялде рачӀунеб хӀукумат|цо хӀалалдаса цогиялде рачӀунеб хӀукумат]]<ref>{{Cite web|url=https://www.diplomatie.gouv.fr/ru/dossiers-pays/syrie/evenements/article/siriya-naznachenie-novogo-pravitel-stva-30-03-2025|title=Сирия – Назначение нового правительства (30.03.2025)|lang=ru|first=Ministère de l'Europe et des Affaires|last=étrangères|website=Дипломатия Франции - Министерство Европы и иностранных дел|access-date=2025-07-13}}</ref>. ХӀукуматалъул гӀуцӀиялда гьечӀо премьер-министрасул хъулухъ<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/articles/ce84dvzlydno|title=Алавит, друз, христианка. Кто вошел в первое после падения режима Асада правительство Сирии|lang=ru|website=BBC News Русская служба|date=2025-03-30|access-date=2025-07-13}}</ref>.}}}} |президент = |гьавураб къо-моцӀ = 29.10.1982 |гьавураб бакӀ = {{БакІГьавураб|Ар-Рияд}}, [[СагӀудиязул ГӀарабия]] |гражданство = {{Сирия}} |эмен = ХІусейн аш-ШаргІ |эбел = |лъади = ЛатІифа ад-Друби |лъимал = |звание = |хъулухъ гьабурал сонал = |партия = партия гьечІев |лъай = |гІелмияб даража = |аслияб хъулухъ = Рагъухъан, инкъилабчи |миллат = [[ГӀарабал|гӀарабав]] |дин = [[Ислам]] |шапакъатал = | байрахъ2_2 = Flag of the Syrian Salvation Government.svg | байрахъ2_3 = | байрахъ2_4 = Flag of Jihad.svg |сайт = |гъулбас = |викисклад = Ahmed al-Sharaa }} '''АхӀмад ХӀусейн аш-ШаргӀ''' ('''АхӀмад ШаргӀ''', тӀокӀцӀар '''Абу МухӀаммад ал-Джулани'''/'''ал-Джолани''')<ref>{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2024/12/12/1080588-kak-zapadnie-smi-vidyat-buduschee|title=Как западные СМИ видят будущее Сирии после прихода к власти оппозиции|lang=ru|website=[[Ведомости]]|date=2024-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20241219231731/https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2024/12/12/1080588-kak-zapadnie-smi-vidyat-buduschee|archive-date=2024-12-19|access-date=2024-12-18|url-status=live}}</ref><ref name="kp">{{cite web|url=https://www.kp.ru/online/news/1434789/|title=Сирийские военные ранили лидера исламистской группировки «Аль-Нусра»|work=[[Комсомольская правда (сайт)|Комсомольская правда]]|date=2013-05-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20241207100708/https://www.kp.ru/online/news/1434789/|archive-date=2024-12-07|access-date=2024-12-07|url-status=live}}</ref> ({{lang-ar|أبو محمد الجولاني}}<ref name="meduza">{{cite web|url=https://meduza.io/feature/2024/12/04/abu-muhammad-al-dzhulani-odin-iz-liderov-islamistskih-boevikov-oppozitsionnyh-rezhimu-asada|title=Абу Мухаммад аль-Джулани|website=[[Meduza]]|date=2024-12-04}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/11/12/2024/675927d39a794763d7962995|title=Reuters узнал о совете США сирийским исламистам|website=[[РБК]]|date=2024-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20241211065841/https://www.rbc.ru/politics/11/12/2024/675927d39a794763d7962995|archive-date=2024-12-11|access-date=2024-12-11|url-status=live}}</ref>, {{lang-ar|أحمد حسين الشرع}}; гьав. [[29 октябр]]алъ [[1982 сон|1982]], [[Ар-Рияд]]<ref>{{cite web |url=https://www.annahar.com/arab-world/arabian-levant/183716/أحمد-الشرع-يكشف-تاريخ-ميلاده-الحقيقي |title=Ahmad al-Sharaa reveals his true date of birth |publisher=An-Nahar |date=2024-12-30 |access-date=2025-01-05 |lang=ar}}</ref>, [[СагӀудиязул ГӀарабия]]) — [[Сирия|сириялъул]] [[Пачалихъ|пачалихъияв]] ва [[Политика|политикияв]] жигарчи, [[Жигьад|муджагьид]], [[Асадил режим кӀалагъоркье борти]]ялъе сабаблъун ккараб [[Сириялъул дандечӀей тӀаде кӀанцӀи (2024)|2024 соналъ сириялъул дандечӀеялъул гьужумалъул]] цевехъан<ref>{{Cite news|title=Главарь ХТШ* признал, что их целью является свержение Асада|url=https://ria.ru/20241206/glavar-1987681843.html|website=[[РИА Новости]]|date=2024-12-06|access-date=2024-12-13|lang=ru-RU}}</ref>. 2024 соналъул 8 декабралдасан байбихьун [[Сириялъул Президент|Сириялъул БетӀер]] <ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/articles/c4gpr93ye1ko|title=Фактический правитель Сирии объявил, что повстанческие группировки согласились разоружиться|lang=ru|website=[[BBC News Русская служба]]|date=2024-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20241226184410/https://www.bbc.com/russian/articles/c4gpr93ye1ko|archive-date=2024-12-26|access-date=2024-12-28|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|title=В Сирии разные группы повстанцев хотят подчинить Минобороны|url=https://www.svoboda.org/a/v-sirii-raznye-gruppy-povstantsev-hotyat-podchinitj-minoborony/33251547.html|website=[[Радио Свобода]]|date=2024-12-24|access-date=2024-12-28|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20241228005939/https://www.svoboda.org/a/v-sirii-raznye-gruppy-povstantsev-hotyat-podchinitj-minoborony/33251547.html|archive-date=2024-12-28|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/1000133|title=Глава новой сирийской администрации встретился с делегацией Саудовской Аравии|lang=ru|website=[[Интерфакс]]|date=2024-12-28|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20241223131017/https://www.interfax.ru/world/1000133|archive-date=2024-12-23|access-date=2024-12-28|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://anfrussian.com/%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F/Novyj-lider-Sirii-Ahmed-al-Saraa-prizyvaet-k-otmene-sankcij-61810|title=Новый лидер Сирии Ахмед аль-Шараа призывает к отмене санкций|lang=ru|website=[[Информационное агентство Фират|ANF News]]|access-date=2024-12-28}}{{Хвараб регӀел|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, 2025 соналъул 29 январалдасан байбихьун Сириялъул цо хӀалалдаса цогиялде рачӀунеб болжалалъул президент<ref name=":7" />. == Лъимерлъи ва гӀолохъанлъи == == ХӀукуматалде вачӀинегӀан карьера== == Критика == == Дунялбихьи, сиясиял бербалагьиял, диналдехун хурхен == == Публикияб сипат == == Хасаб гӀумру == == Шапакъатал == == Рагъулаб цӀар == == Баянкьелал == {{ХӀужжаби}} == Библиография == == Адабият == == РегӀелал == [[Категория:АхӀмад аш-ШаргӀ| ]] [[Категория:Сириялъул президентал]] [[Категория:XXI гӀасруялъул сиясатчагӀи]] [[Категория:СиясатчагӀи алипалда рекъон]] q3gh2s2n1rkf6xe0hf6s99zginqvu4n 0 22287 101001 99279 2026-09-07T12:14:23Z Avar-bot 17979 Орфография: гъалатӀал гӀучӀал Ӏ-де ва t͡ɬː гьаракь лълъ яги лъ гӀадин хъван бугеб лӀ-де хиси 101001 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Plantilla:Ficha/imagelimit.css"></templatestyles> '''BTS''' (корейскияб хангулалда: 방탄소년단; тӏадкъоялда цӏар: ''Bangtan Sonyeondan''; маӀна: «пулялдаса къеркьечӏел гьечӏеб хӏалбихьиялъул къоӀрохъо»), гьанже ''Bangtan Boys'', ''Beyond the Scene'' (BTS) ва цебе-себе ''Bangtan'' тӏагӏаралдаго цӏалде вугъарав, 2013 соналда тӏобитӏараб Южная Кореяб группа я. Группаялъул составалдаго къоӀроял къултӏана: '''Jin, Suga, J-Hope, RM, Jimin, V''' ва '''Jungkook'''. НилӀерго K-pop идолалъул система цӏалиб, гьеб группа хӏалтӏулеб буго хип-хопалъул къокъаб гӏужалгун, амма гьелъул мусикаялда заманалъул гӏадатиял гӏахьалги гӏезегӏан жанралги руго. BTS дебют тӏобитӏана '''2013 соналъул июн 13-да''', '''Big Hit Entertainment''' компаниялъул къадирго, ''2 Cool 4 Skool'' цӏаралда бугеб сингл-альбомалгун. Гьебдаса анцӏго сон хӏадур гьечӏого, 2014 соналда, гьелъул аввалиял корей ва япон студиялъул альбомал руго ''Dark & Wild'' ва ''Wake Up''. Гьелъул кӏиабилеб студиялъул альбом — ''Wings'' (2016) — Южная Кореяда миллионалъул къадар нусхаял къватӏибе щвараб биринчи альбомлъун лӀугьана. 2017 соналда BTS дунлалъул мусикаялъул базаралде, хӏалтӏулеб гьабулебго '''Америкаялъул Къошма Штатазде''', гӏемерго дунлалъул корей культураялъул «корей موج» (''Hallyu'') кӏодо цӏунун, кьун ккана. Гьел къватӏибе щвараб аввал корей артистрлъун лӀугьана, '''Recording Industry Association of America (RIAA)'''-лъул сертификат щвараб, гьелъул «MIC Drop» синглалъун. 2018 соналда ''Love Yourself: Tear'' альбомалгун '''Billboard 200''' рейтингалда аввалги къоялдаго цебе щвана. 2020 соналда BTS дунлалъул лӀугьарал гӏемерал группааздаса цӏиялда руго, къоӀро соналдаса кӏи соналдаса къватӏиб '''Америкаялъул Billboard 200-да кӏи-щалтӏанго №1 щварал'''. Гьеб гӏалалъул тарихалда, 1966–1968 соналъул '''The Beatles'''-даса къадирго гьеб къадар щвараб группа гьечӏо. Гьебго 2020 соналда, ''Love Yourself: Answer'' (2018) цӏаралда бугеб BTS-алъул компиляция альбом '''RIAA'''-лъул платина сертификат щвараб аввал корей мацӏалъул альбомлъун лӀугьана. Гьебго заманалда BTS «Dynamite» синглалгун '''Billboard Global 200''' ва '''Billboard Hot 100''' рейтингазда гьитӏинабго къоялда цадахъ цебе щвараб аввал корей артистлъун лӀугьана. «Dynamite» синглалъул Grammy премиялде номинацияги щвана. Гьелъул кьучӏалда «Savage Love», «Life Goes On», «Butter» ва «Permission to Dance» къокъабалгун BTS Америкаялъул мусикаялъул рейтингалда №1 щвараб къоӀро сингл гӏезегӏан тезе щвараб артистлъун лӀугьана. Гьеб гӏалалъул цебе гьеб къадар гӏезегӏан тезе щвараб артист '''Justin Timberlake''' вукӏана 2006 соналда. Гьанже BTS — '''Circle Chart'''-алъул хӏисабалда Южная Кореяб тарихалда гӏемерал альбомал къултӏараб группа я. Гьелъул продажаял Южная Кореяда '''40 миллионалъул нусхаялдаса тӏадегӏан''', ва дунлалъул къадарда '''142.1 миллион''' нусха гьабуна. Гьелъул ''Map of the Soul: 7'' альбом Южная Кореяда эбелеб къадарда гӏемерал нусхаял къултӏараб альбомлъун лӀугьана, ва гьеб '''4 миллион''' ва '''5 миллион''' нусхаял тӏаде щвараб аввалги альбомлъунги лӀугьана. BTS — инглисул мацӏалъул гьечӏеб мацӏалъул артистаздаса '''Wembley Stadium'''-алда цӏиялъулго къултӏараб концерт гьабурав аввалги артистлъунги лӀугьана. Гьеб концерт '''Love Yourself World Tour''' гастрольлъул къокъаб кӏвар кӏвана, 2019 соналда. BTS-алъе гӏемерал премиял ва цӏарал щвана. Гьелъул хӏисабалда руго '''American Music Awards''', '''Billboard Music Awards''', '''Golden Disc Awards''' ва '''Grammy Awards'''-алде къоӀро номинация. Гьебго заманалда '''International Federation of the Phonographic Industry (IFPI)'''-лъ BTS-ро '''2020 ва 2021 соналъул дунлалъул эбелеб артист''' цӏар кьуна. BTS-алъул къултӏарал гӏужалъул къултӏарал '''United Nations General Assembly'''-ялда гӏемерго нухалъе хӏалтӏана. 2017 соналда гьелъ '''UNICEF'''-гун цадахъ «'''Love Myself'''» цӏаралда антинасилие кампанияги тӏобитӏана. '''Time''' журналалъ BTS-ро гьелъул дунлалъул цӏияб гӏужалъул «лидер» цӏар кьун, гьел журналалъул интернационал нусхаялъул титулалда тӏаде щвана. Гьелъ BTS-ро «'''Prince of Pop'''» — «попалъул принцал» — цӏарги кьуна. BTS 2017–2019 соналъ ругъарал '''дунлалъул интернеталъул 25 эбелеб кӏвар гьабулел инсаназул''' къокъабалъги лӀугьана. 2019 соналда гьел '''Time 100''', ягьни дунлалъул гӏемер кӏвар бугел 100 инсаналъул къокъабалъги тӏоритӏана. 2018 соналда BTS-алъул къултӏарал къоӀроял '''Южная Кореяб президенталъул культурияб хӏалтӏиалъул орден''' щвана. Гьел къоӀроялъул яшалъул хӏисабалда гьеб орден щвараб эбелеб артисталъул къокъабалъулӀ руго. Гьелъул кӏвар кьуна корей культура ва корей мацӏ дунлалъе рихьизабиялда BTS-алъул къултӏараб хӏалтӏиялъе. 86qzrj2ng7shmx9tpy2q6qtzvr86s4a