Wikipedia
avwiki
https://av.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B5%D1%82%D3%80%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D0%B3%D1%8C%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%80
MediaWiki 1.47.0-wmf.19
first-letter
Медиа
Хъулухъалъулаб
БахӀс
ГӀахьалчи
ГӀахьалчиясул бахӀс
Википедия
Википедиялъул бахӀс
Файл
Файлалъул бахӀс
MediaWiki
MediaWiki-ялъул бахӀс
Халип
Халипалъул бахӀс
Кумек
Кумекалъул бахӀс
Категория
Категориялъул бахӀс
TimedText
TimedText talk
Модуль
Обсуждение модуля
Event
Event talk
СултӀанахӀмет (майдан)
0
9964
102054
100425
2026-09-11T01:42:12Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
102054
wikitext
text/x-wiki
{{цоги магІнаби|СултІанахІмет (магІнаби)}}
{{coord|display=title|41|0|25|N|28|58|41|E|type:landmark_region:TR|scale=2000}}
[[Файл:Hippodrome of Constantinople 1.jpg|thumb|right|300px|Ипподром майдан]]
'''СултӀанахӀме́тил майдан''' ({{lang-tr|Sultanahmet Meydanı}}) — [[Истамбул]]алъул тарихияб мухъалъул [[ФатихӀ (мухъ)|ФатихӀ]] мухъалда гъорлӀе унеб [[СултӀанахӀмет]] микромухъалда бугеб аслияб майдан. Гьеб бикьула уІиго бутӀаялде: [[Айя София]]лда ва [[ХъахӀилаб мажгит]]алда гьоркьоб бугеб майданалде ва жибго Ипподромалъул майданалде ({{lang-tr|At Meydanı}}), жакъа къоялде щвезегӀанги [[Византияб империя]]лъул заманаялда рукӀарал некӀсиял хӀубалги обелискалги жинда цӀунун хутӀараб.
== Ипподром ==
=== Египеталъул обелиск ===
=== Борхьил хӀуби ===
=== КъустӀантӀинил обелиск ===
== Балагье гьединго ==
* [[Айя София]]
* [[ХъахӀилаб мажгит]]
* [[СултӀанахӀмет]]
== Ссылкаби ==
{{Навигация}}
* [http://www.istanbul-turkey.ru/ippodrom.php Ипподром майдан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210412182409/https://istanbul-turkey.ru/ippodrom.php |date=2021-04-12 }}
* [http://wikimapia.org/#y=41006654&x=28977706&z=16&l=0&m=a Майдан WikiMAPIA-ялда]
[[Категория:Истамбулалъул майданал]]
[[Категория:Турциялъул тарих]]
eecxrj4rqlazrjeinimm6nkbvobkvoa
Кудали
0
11239
102044
101172
2026-09-10T16:47:54Z
Łarčwakh
14852
102044
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Dagestan inhabited locality
| av_name = Кудали
| other_name =
| image_skyline = File:Kudali (2).jpg
| image_caption = Кудали росу
| district_map =
| map_label_position = top
| coordinates =
| elevation_m =
| adm_district_jur = [[Гъуниб мухъ]]
| adm_selsoviet_jur = [[Кудали росдал совет]]
| adm_selsoviet_type = Росдал совет
| adm_ctr_of1 = Кудали росдал советалъул
| inhabloc_type = Росу
| inhabloc_type_ref =
<!-- municipal status -->
| mun_district_jur =
| mun_district_jur_ref =
| rural_settlement_jur = ''«Кудали росдал совет»'' муниципалаб гӀуцӀи́
| rural_settlement_jur_ref =
| mun_admctr_of1 = <ref name="RDagestan_mun"/>
| mun_admctr_of1_ref =
<!--| pop_density= -->
| pop_latest = {{ЧР|Кудали|р}}
| pop_latest_date = {{ЧР|Кудали|с}}
| pop_latest_ref = {{ЧР|Кудали|л}}
| population_demonym = Куде́л
| ethnicity = [[Аварал]]
| website =
}}
'''Куда́ли''' — [[Дагъистан|Дагъистаналъул]] [[Гъуниб мухъ|Гъуниб мухъалда]] бугеб росу<ref name="RDagestan_admlaw">{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/802038531 |title=Закон Республики Дагестан от 10 апреля 2002 года N 16 «Об административно-территориальном устройстве Республики Дагестан» |trans-title= Дагъистаналъул Республикаялъул акт 2002 сонил 10 апрелалдаса N 16 «Дагъистаналъул Республикалъул административиябгун территориалаб гӀуцӀи́ялъул» |access-date=2016-09-23 |archive-date=2018-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180402175449/http://docs.cntd.ru/document/802038531 }}</ref> ва [[Кудали росдал совет|Кудали росдал совет]] административияб центр.
== Росдал тарих ==
Кудалиб гӏуцӏун буго ичӏго росабаздасан: Ухичур, Къавохъ, Цӏадгьарихъ, Гъунабазул-Болола, Кӏибичӏараб-Ганчӏихъ, Сидохъ, Укикь, Кӏудаламаарда, Агьадиб, Кьодохъ, Багӏаралъул-Бакъдаб, Гӏенчӏасул-Гъегъ. Гьел росаби нахъа данделъуна, доб заман квешаб заманги букӏун.
Доб мехалда цо квещаб заманги букӏун куделдерица базе байбихьана куллаби. Гьединал куллаби рукӏана [[Дарада]], [[Мурада]], [[МагӀлиб|Магӏлиб]], [[Кулиб]]. 1837 соналъ анив вукӏарав цо гӏурусав Костеницкиясда Мурада росулӀ ратун руго 125 сон барав цо херав, гьесул чӏужуялъеги 117 сон букӏун буго, гьездаса ккун рагӏула гьеб росуги, гьезул рукӏана 6 васги 4 ясги. Цо заманаялдасан 100 чи гӏуна гьеб хъизамалдасан. Гьанжеги [[Хъвартихьуни|Хъвартихьуниб]], [[Дарада]], [[Мурада]], [[Тунзиб]], [[МагӀлиб|Магӏлиб]], [[Кулиб]], [[Хъварада]], [[Горгониб]], [[Баганиб]], [[Хъуллиб]], [[СилтӀа]], Укикь, [[ИпутӀа|Ипутӏа]], [[ГӀахъушали|Гӏахъушалиб]] росабазда ругел гӏадамаз Кудалида Кӏудаб росу абулеб буго. Гьел киналго кӏалъалел руго куделдерил гаргаралда, жиб [[Авар мацӀ|авар мацӀалъул]] [[ГӀандалазул сверел|гӀандалазул свералиде]] унеб.
Цере рукӏарал куделдерил росабазул бицилин: Укикь цӏар букӏун буго Икикь. ''Ик'' абула куделдерил гаргаралда цӏулакьода. Гьанжеги гьеб бакӏалда руго цӏулакьодул гъутӏби. Ухичурги букӏараб батила «ухи чурулеб бакӏги». ''Цӏадгьарихъги'' ккола «цӏад гьарулеб бакӏ»''.'' Гьанжеги гьеб бакӀалде рачӏула цӏад гьаризе. Сидохъ росуги букӏун буго бищун борхатаб 2005 метра бугеб магӏарда. Гьеб бакӏ букӀана хъаравуллъи гьабулеб бакӏ. Кӏибичӏараб-Ганчӏихъ росуги букӏана кӏибичӏараб ганчӏида. Къавохъ букӏараб росулӀ гьанже куделдерица гӏиял, гӏачи хьихьула. Гъуниб буго Рохьдол-Хъавохъ букӏараб росо. Гьунабазул-Болола букӏараб росу букӏана Ухичурги Кӏибичӏараб-Ганчихъги рукӏарал росабазда аскӏоб. Кӏудаламаарда букӏана Рохьомегӏералда. Гӏенчӏасул-Гъегъ букӏана Агьадиб лъаралда аскӏоб.
=== Дин ===
Кудалиб росулӀ киналго гӏадамал бусурбаби ккола. Бусурбан динги куделдерица къабул гьабуна 14 гӏасруялда.
Кудалиб росулӀ кӏудияб кӏвар кьолаан гӏелмуялде. 33-ниги гӏалимчи вахъана росулӀ. Гьездаса гьоркьоса бищун цӏарарал гӏалимзаби рукӏана [[Кудалиса ХӀасан|Кӏудияв Хӏасан]], Гьитӏинав Хӏасан, [[Гӏумаржан]], Салман, Давуд ва цогидал гӏалимзаби. Гьанжеги исламияб гӏелмуялъе кӏудияб кӏвар кьолеб буго куделдерица, кудел цӏалана батӏи-батӏиял улкабазда, масала, Мисриялда, [[Сирия|Сириялда]], [[СагӀудиязул ГӀарабия|Сагӏудиялда]] ва цогидал улкабазда.
== Гаргар ==
Цо кӏиго рагӏи куделдерил гаргаралъулги бицилин. Куделдерил гаргар уна [[ГӀандалазул сверел|Гӏандалалазул свералиде]] гъорлӀе.
{| class="wikitable"
!Мацӏ
!Рагӏаби
!Рагӏаби
!Рагӏаби
!Рагӏаби
!Рагӏаби
!Рагӏаби
!Рагӏаби
!Рагӏаби
|-
|Болмацӏ
|гьабизе
|гьабуна
|гьабила
|гьабула
|Цӏулакьо
|Нилъ
|Рукӏкӏен
|Тӏи
|-
|Куделдерил
|буде
|буна
|була
|буня
|Ик
|Нил
|Тӏокӏкӏен
|И
|-
|Болмацӏ
|Кӏалъазе
|Кӏалъана
|Кӏалъала
|Кӏалъала
|Тӏехь
|Къандалъо
|Хвел
|Къалал
|-
|Куделдерил
|Кӏалгьаде
|Кӏалгьана
|Кӏалгьала
|Кӏалгьаня
|Эхь
|Къандало
|Хӏвел
|Хонех
|-
|Болмацӏ
|Кваназе
|Кванана
|Кванала
|Кванала
|Бетӏер
|Бусен
|Мажгит
|Торгӏо
|-
|Куделдерил
|Кунаде
|Кунана
|Кунала
|Куниня
|Бел'эр
|Босен
|Межгит
|Хӏоркӏо
|-
|Болмацӏ
|Баражизе
|Бажарана
|Бажарила
|Бажарула
|Гьоко
|Росу
|Будун
|Лъай
|-
|Куделдерил
|Бажалде
|Бажалана
|Бажалла
|Бажалиня
|Гьорко
|Росо
|Мудун
|Гьай
|-
|Болмацӏ
|Тӏетӏезе
|Тӏутӏуна
|Тӏутӏила
|Тӏутӏула
|Гьакибер
|Мухъ
|Лъалкӏ
|Даци
|-
|Куделдерил
|Тӏутӏуде
|Тӏутӏуна
|Тӏутӏла
|Тӏутӏуня
|Гьиркибер
|Нухъ
|Гьакӏ
|Аци
|-
|Болмацӏ
|Лъазе
|Лъана
|Лъазабила
|Лъала
|Тӏокъо
|НилӀер
|Гӏаг
|Тӏоцебе
|-
|Куделдерил
|Гьаде
|Гьана
|Гьадебула
|Гьаня
|Гьокъо
|Нелълъер
|Гӏакӏ
|Оцебе
|-
|Болмацӏ
|Цӏехезе
|Цӏехана
|Цӏехела
|Цӏехола
|Гьуинлъи
|Ахбазан
|Бергьенлъи
|Тӏатӏала
|-
|Куделдерил
|Цӏухуде
|Цӏухуна
|Цӏухла
|Цӏухуня
|Гьоэли
|Ахсан
|Бергьели
|Ал-ала
|-
|Болмацӏ
|Тӏубазе
|Тӏубана
|Тӏубазабила
|Тӏубала
|Беэнлъи
|Ралъад
|Цӏодорлъи
|Хур
|-
|Куделдерил
|Обаде
|Обана
|Обадебула
|Обаня
|Беэли
|Ралгьад
|Цӏодоли
|Хӏур
|-
|Болмацӏ
|Кьабизе
|Кьабана
|Кьабила
|Кьабула
|Эркенлъи
|Лъар
|Тӏех
|Багӏари
|-
|Куделдерил
|Кьапӏде
|Кьапӏана
|Кьапӏла
|Кьапӏиня
|Эркели
|Гьар
|Эх
|Багӏали
|}
Болмацӏ: Метер дун хӏалтӏуде ине вуго. Лъимал цӏализе ине руго. Дир лъимал лъикӏго цӏалула. Дир лъималазда магӏарул мацӏ лъикӏго лъала. Дир лъималаз малълъараб жо гьабула. Лъимал рагьтӏа хӏалел руго. Дие бокьула тӏахьал цӏализе. Метер базаралде ине ккела цӏияб ретӏел босизе, цинги цӏияб ретӏелги ретӏун берталде ине ккола. Жакъа радалгоги вахъун векеризе ун вукӏана дун. Маркӏачул как кватӏулеб буго. Гьакалги гӏемерлъулел руго, ахир-къадги киналго лъелго хьвадизе руго. Мун щай велъулев? Рорхатал мугӏрул. Дур чвантиниб щиб бугеб? Кӏукьмахх буго. Гӏазу балеб буго. Гьаб квар тӏеренаб буго. Гьесул ботӏрода берцинаб тӏагъур бугоан. Жакъа цӏияб тӏажуги хьиталги ретӏине ккела. Хасало росулӀ тӏимугъ къваригӏуна. Малълъараб гьабичӏони, тӏилаца чухӏизе ккола. Дие тӏорахь бокьула.
Куделдерил гаргар: Метер дун хӏалтӏоле энде вуго. Гьимал цӏалдоле энде руго. Дир гьимал лъикӏго цӏалиня. Дир гьималазда маарул мацӏ лъикӏго гьаня. Дир гьималаз малълъараб жо буня. Гьимал рагьла хӏанел руго. Де бокьиня ухьдул цӏалде. Метер базаралъе энде ккела цӏияб рел-эл босде, ценги цӏияб рел-элги рогьон бахӏаразде энде ккена. Якъад рогьолего вахъун векерде омо вукӏана дун. Маркӏаяде как кватӏинеб буго. Гьаркалги гӏемелинел руго, ахир-къадги киналго гьелдго хьвадте руго. Мун щимо вохинев? Роркӏадал муърул. Дур цахбиниб щиби бугеб? Кӏвецӏмахх буго. Гӏасо банеб буго. Гьаб квар эренаб буго. Гьесул болола берценаб угъур бугоан. Якъад цӏияб ажуги хьаталги регьеде ккела. Кьиндала росолъ имогъ къваригӏиня. Малълъараб бучӏони, илаца чухӏде ккена. Де орахь бокьиня.
== Миллатазул рикьи ==
Кудалиб росулӀ киналго [[МагӀарулал|аварал]] руго.
=== Гӏадамазул къадар ===
{| class="wikitable"
!1869
!1886
!1889
!1896
!1899
!1902
!1904
!1905
!1906
!1913
|-
|683
|978
|988
|969
|900
|929
|1029
|930
|934
|919
|}
=== Гӏадамазул къадар гьанже бугеб ===
{| class="wikitable"
!2000
!2002
!2007
!2010
|-
|900
|904
|925
|913
|}
== Росу бугеб бакӏ ==
Кудалиб росу буго [[Дагъистан|Дагъистан республикалъул]] [[Гъуниб мухъ|Гъуниб мухъалда]] бугеб росу. Кудалиб росу буго ралъдал гьумералдаса тӀадегӀан 1463 метралъ. [[Файл:Кудалиб росу.jpg|центр|мини|220x220пкс|Кудалиб росу]]
[[Файл:Кудалиб росдал ушкул.jpg|центр|мини|
Кудалиб росдал ушкул
]]
[[Файл:Тӏаса бахъараб сурат.jpg|центр|мини|
Тӏаса бахъараб сурат
]]
== Гьава-бакъ ==
Кудалиб росулӀ хасало цӏакъго цӏорораб бакӏ гуро, риидала багӏарун букӏуна.
=== '''Цӏар рагӏарал гӏадамал''' ===
[[Ахӏмадкъади Ахтаев]] - цӏар рагӏарав гӏалимчи, цевехъан.
[[Кудалиса ХӀасан|Кудалиса Хасан]] - цӏар рагӏарав гӏалимчи.
[[Салманил Мухӏамад]] - цӏар рагӏарав гӏалимчи.
[[Жахӏпарилазул Мухӏамад]] - гӏурус пачаясул аскаралъул полковник.
[[Кудалиса Гӏумаржан]] - цӏар рагӏарав гӏалимчи.
[[Кудалиса Давуд]] - цӏар рагӏарав гӏалимчи.
[[Патагӏалиев Халил]] - пизика гӏелмуялъул гӏалимчи.
[[Муртаза Хӏасанов Кудалиса]] (1873–1937)
[[Хӏасанов Мухӏамадбасир]] - гӏалимчи, Московалда бугеб исламияб университеталъул декан
== МугъчӀваял ==
{{мугъчӀваял}}
== Линкал ==
[http://www.odnoselchane.ru/?sect=406 Односельчане сайталда бугеб росдал тарих] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160919061234/http://www.odnoselchane.ru/?sect=406 |date=2016-09-19 }}
[[:ru:Кудали|Гӏурус википедиялда бахъараб тӏамач Кудалиб хӏакъалъулӀ]]
[https://profilib.com/chtenie/80413/amri-shikhsaidov-dagestanskie-svyatyni-kniga-vtoraya-14.php Кудалиб росдал тарих - '''З.А. Магомедова С.Х. Газимагомедова''']
[https://profilib.com/chtenie/80413/amri-shikhsaidov-dagestanskie-svyatyni-kniga-vtoraya-15.php Кудалиб росдал тарих - '''З.А. Магомедова С.Х. Газимагомедова''']
[https://profilib.com/chtenie/80413/amri-shikhsaidov-dagestanskie-svyatyni-kniga-vtoraya-16.php Кудалиб росдал тарих - '''З.А. Магомедова С.Х. Газимагомедова''']
[https://profilib.com/chtenie/80413/amri-shikhsaidov-dagestanskie-svyatyni-kniga-vtoraya-17.php Кудалиб росдал тарих - '''З.А. Магомедова С.Х. Газимагомедова''']
[https://profilib.com/chtenie/80413/amri-shikhsaidov-dagestanskie-svyatyni-kniga-vtoraya-18.php Кудалиб росдал тарих - '''З.А. Магомедова С.Х. Газимагомедова''']
[https://profilib.com/chtenie/80413/amri-shikhsaidov-dagestanskie-svyatyni-kniga-vtoraya-19.php Кудалиб росдал тарих - '''З.А. Магомедова С.Х. Газимагомедова''']
[http://kudali.ucoz.ru/ Юкоз сайталда Кудалиб сайт]
[http://wp.wiki-wiki.ru/wp/index.php/Кудали Вики-вики сайталда Кудалиб росдал тарих]{{Хвараб регӀел|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
[http://www.academia.edu/9217626/УМАР-ДЖАН_И_КУДАЛИ_ВЕРХОВНЫЙ_КАДИЙ_В_ШАМХАЛЬСТВЕ_ТАРКОВСКОМ Цӏар рагӏарав гӏалимчи Гӏумаржанил хӏакъалъулӀ]
[http://velib.com/read_book/bez_avtora/dagestanskie_svjatyni_kniga_vtoraja/auly_stolicy_administrativnye_torgovo_remeslennye_centry/kudali_istoricheskijj_ocherk/ Кудалиб росдал тарих]{{Хвараб регӀел|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
[https://kudalib.blogspot.ru/ Блогспоталда Кудалиб сайт]
[https://caucasus.date/?id=1773441258 Кудалиб росдал шураялъул вакиллъи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220703152519/https://caucasus.date/?id=1773441258 |date=2022-07-03 }}
[http://vestnikdnc.ru/IssSources/59/Kamilov.pdf Кудалиса Кӏудияв Хӏасанил хӏакъалъулӀ]
[https://vk.com/kudalisa Вконтакте сайталда] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150412222523/http://vk.com/kudalisa |date=2015-04-12 }}
{{Дагъистан}}
1wnamk2ckdtt4e5cmywau62vuv9886z
102045
102044
2026-09-10T16:48:11Z
Łarčwakh
14852
Łarčwakh гӀахьалчияс [[Кудалиб]] гьумералъул цӀар [[Кудали]]-абун хисана
102044
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Dagestan inhabited locality
| av_name = Кудали
| other_name =
| image_skyline = File:Kudali (2).jpg
| image_caption = Кудали росу
| district_map =
| map_label_position = top
| coordinates =
| elevation_m =
| adm_district_jur = [[Гъуниб мухъ]]
| adm_selsoviet_jur = [[Кудали росдал совет]]
| adm_selsoviet_type = Росдал совет
| adm_ctr_of1 = Кудали росдал советалъул
| inhabloc_type = Росу
| inhabloc_type_ref =
<!-- municipal status -->
| mun_district_jur =
| mun_district_jur_ref =
| rural_settlement_jur = ''«Кудали росдал совет»'' муниципалаб гӀуцӀи́
| rural_settlement_jur_ref =
| mun_admctr_of1 = <ref name="RDagestan_mun"/>
| mun_admctr_of1_ref =
<!--| pop_density= -->
| pop_latest = {{ЧР|Кудали|р}}
| pop_latest_date = {{ЧР|Кудали|с}}
| pop_latest_ref = {{ЧР|Кудали|л}}
| population_demonym = Куде́л
| ethnicity = [[Аварал]]
| website =
}}
'''Куда́ли''' — [[Дагъистан|Дагъистаналъул]] [[Гъуниб мухъ|Гъуниб мухъалда]] бугеб росу<ref name="RDagestan_admlaw">{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/802038531 |title=Закон Республики Дагестан от 10 апреля 2002 года N 16 «Об административно-территориальном устройстве Республики Дагестан» |trans-title= Дагъистаналъул Республикаялъул акт 2002 сонил 10 апрелалдаса N 16 «Дагъистаналъул Республикалъул административиябгун территориалаб гӀуцӀи́ялъул» |access-date=2016-09-23 |archive-date=2018-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180402175449/http://docs.cntd.ru/document/802038531 }}</ref> ва [[Кудали росдал совет|Кудали росдал совет]] административияб центр.
== Росдал тарих ==
Кудалиб гӏуцӏун буго ичӏго росабаздасан: Ухичур, Къавохъ, Цӏадгьарихъ, Гъунабазул-Болола, Кӏибичӏараб-Ганчӏихъ, Сидохъ, Укикь, Кӏудаламаарда, Агьадиб, Кьодохъ, Багӏаралъул-Бакъдаб, Гӏенчӏасул-Гъегъ. Гьел росаби нахъа данделъуна, доб заман квешаб заманги букӏун.
Доб мехалда цо квещаб заманги букӏун куделдерица базе байбихьана куллаби. Гьединал куллаби рукӏана [[Дарада]], [[Мурада]], [[МагӀлиб|Магӏлиб]], [[Кулиб]]. 1837 соналъ анив вукӏарав цо гӏурусав Костеницкиясда Мурада росулӀ ратун руго 125 сон барав цо херав, гьесул чӏужуялъеги 117 сон букӏун буго, гьездаса ккун рагӏула гьеб росуги, гьезул рукӏана 6 васги 4 ясги. Цо заманаялдасан 100 чи гӏуна гьеб хъизамалдасан. Гьанжеги [[Хъвартихьуни|Хъвартихьуниб]], [[Дарада]], [[Мурада]], [[Тунзиб]], [[МагӀлиб|Магӏлиб]], [[Кулиб]], [[Хъварада]], [[Горгониб]], [[Баганиб]], [[Хъуллиб]], [[СилтӀа]], Укикь, [[ИпутӀа|Ипутӏа]], [[ГӀахъушали|Гӏахъушалиб]] росабазда ругел гӏадамаз Кудалида Кӏудаб росу абулеб буго. Гьел киналго кӏалъалел руго куделдерил гаргаралда, жиб [[Авар мацӀ|авар мацӀалъул]] [[ГӀандалазул сверел|гӀандалазул свералиде]] унеб.
Цере рукӏарал куделдерил росабазул бицилин: Укикь цӏар букӏун буго Икикь. ''Ик'' абула куделдерил гаргаралда цӏулакьода. Гьанжеги гьеб бакӏалда руго цӏулакьодул гъутӏби. Ухичурги букӏараб батила «ухи чурулеб бакӏги». ''Цӏадгьарихъги'' ккола «цӏад гьарулеб бакӏ»''.'' Гьанжеги гьеб бакӀалде рачӏула цӏад гьаризе. Сидохъ росуги букӏун буго бищун борхатаб 2005 метра бугеб магӏарда. Гьеб бакӏ букӀана хъаравуллъи гьабулеб бакӏ. Кӏибичӏараб-Ганчӏихъ росуги букӏана кӏибичӏараб ганчӏида. Къавохъ букӏараб росулӀ гьанже куделдерица гӏиял, гӏачи хьихьула. Гъуниб буго Рохьдол-Хъавохъ букӏараб росо. Гьунабазул-Болола букӏараб росу букӏана Ухичурги Кӏибичӏараб-Ганчихъги рукӏарал росабазда аскӏоб. Кӏудаламаарда букӏана Рохьомегӏералда. Гӏенчӏасул-Гъегъ букӏана Агьадиб лъаралда аскӏоб.
=== Дин ===
Кудалиб росулӀ киналго гӏадамал бусурбаби ккола. Бусурбан динги куделдерица къабул гьабуна 14 гӏасруялда.
Кудалиб росулӀ кӏудияб кӏвар кьолаан гӏелмуялде. 33-ниги гӏалимчи вахъана росулӀ. Гьездаса гьоркьоса бищун цӏарарал гӏалимзаби рукӏана [[Кудалиса ХӀасан|Кӏудияв Хӏасан]], Гьитӏинав Хӏасан, [[Гӏумаржан]], Салман, Давуд ва цогидал гӏалимзаби. Гьанжеги исламияб гӏелмуялъе кӏудияб кӏвар кьолеб буго куделдерица, кудел цӏалана батӏи-батӏиял улкабазда, масала, Мисриялда, [[Сирия|Сириялда]], [[СагӀудиязул ГӀарабия|Сагӏудиялда]] ва цогидал улкабазда.
== Гаргар ==
Цо кӏиго рагӏи куделдерил гаргаралъулги бицилин. Куделдерил гаргар уна [[ГӀандалазул сверел|Гӏандалалазул свералиде]] гъорлӀе.
{| class="wikitable"
!Мацӏ
!Рагӏаби
!Рагӏаби
!Рагӏаби
!Рагӏаби
!Рагӏаби
!Рагӏаби
!Рагӏаби
!Рагӏаби
|-
|Болмацӏ
|гьабизе
|гьабуна
|гьабила
|гьабула
|Цӏулакьо
|Нилъ
|Рукӏкӏен
|Тӏи
|-
|Куделдерил
|буде
|буна
|була
|буня
|Ик
|Нил
|Тӏокӏкӏен
|И
|-
|Болмацӏ
|Кӏалъазе
|Кӏалъана
|Кӏалъала
|Кӏалъала
|Тӏехь
|Къандалъо
|Хвел
|Къалал
|-
|Куделдерил
|Кӏалгьаде
|Кӏалгьана
|Кӏалгьала
|Кӏалгьаня
|Эхь
|Къандало
|Хӏвел
|Хонех
|-
|Болмацӏ
|Кваназе
|Кванана
|Кванала
|Кванала
|Бетӏер
|Бусен
|Мажгит
|Торгӏо
|-
|Куделдерил
|Кунаде
|Кунана
|Кунала
|Куниня
|Бел'эр
|Босен
|Межгит
|Хӏоркӏо
|-
|Болмацӏ
|Баражизе
|Бажарана
|Бажарила
|Бажарула
|Гьоко
|Росу
|Будун
|Лъай
|-
|Куделдерил
|Бажалде
|Бажалана
|Бажалла
|Бажалиня
|Гьорко
|Росо
|Мудун
|Гьай
|-
|Болмацӏ
|Тӏетӏезе
|Тӏутӏуна
|Тӏутӏила
|Тӏутӏула
|Гьакибер
|Мухъ
|Лъалкӏ
|Даци
|-
|Куделдерил
|Тӏутӏуде
|Тӏутӏуна
|Тӏутӏла
|Тӏутӏуня
|Гьиркибер
|Нухъ
|Гьакӏ
|Аци
|-
|Болмацӏ
|Лъазе
|Лъана
|Лъазабила
|Лъала
|Тӏокъо
|НилӀер
|Гӏаг
|Тӏоцебе
|-
|Куделдерил
|Гьаде
|Гьана
|Гьадебула
|Гьаня
|Гьокъо
|Нелълъер
|Гӏакӏ
|Оцебе
|-
|Болмацӏ
|Цӏехезе
|Цӏехана
|Цӏехела
|Цӏехола
|Гьуинлъи
|Ахбазан
|Бергьенлъи
|Тӏатӏала
|-
|Куделдерил
|Цӏухуде
|Цӏухуна
|Цӏухла
|Цӏухуня
|Гьоэли
|Ахсан
|Бергьели
|Ал-ала
|-
|Болмацӏ
|Тӏубазе
|Тӏубана
|Тӏубазабила
|Тӏубала
|Беэнлъи
|Ралъад
|Цӏодорлъи
|Хур
|-
|Куделдерил
|Обаде
|Обана
|Обадебула
|Обаня
|Беэли
|Ралгьад
|Цӏодоли
|Хӏур
|-
|Болмацӏ
|Кьабизе
|Кьабана
|Кьабила
|Кьабула
|Эркенлъи
|Лъар
|Тӏех
|Багӏари
|-
|Куделдерил
|Кьапӏде
|Кьапӏана
|Кьапӏла
|Кьапӏиня
|Эркели
|Гьар
|Эх
|Багӏали
|}
Болмацӏ: Метер дун хӏалтӏуде ине вуго. Лъимал цӏализе ине руго. Дир лъимал лъикӏго цӏалула. Дир лъималазда магӏарул мацӏ лъикӏго лъала. Дир лъималаз малълъараб жо гьабула. Лъимал рагьтӏа хӏалел руго. Дие бокьула тӏахьал цӏализе. Метер базаралде ине ккела цӏияб ретӏел босизе, цинги цӏияб ретӏелги ретӏун берталде ине ккола. Жакъа радалгоги вахъун векеризе ун вукӏана дун. Маркӏачул как кватӏулеб буго. Гьакалги гӏемерлъулел руго, ахир-къадги киналго лъелго хьвадизе руго. Мун щай велъулев? Рорхатал мугӏрул. Дур чвантиниб щиб бугеб? Кӏукьмахх буго. Гӏазу балеб буго. Гьаб квар тӏеренаб буго. Гьесул ботӏрода берцинаб тӏагъур бугоан. Жакъа цӏияб тӏажуги хьиталги ретӏине ккела. Хасало росулӀ тӏимугъ къваригӏуна. Малълъараб гьабичӏони, тӏилаца чухӏизе ккола. Дие тӏорахь бокьула.
Куделдерил гаргар: Метер дун хӏалтӏоле энде вуго. Гьимал цӏалдоле энде руго. Дир гьимал лъикӏго цӏалиня. Дир гьималазда маарул мацӏ лъикӏго гьаня. Дир гьималаз малълъараб жо буня. Гьимал рагьла хӏанел руго. Де бокьиня ухьдул цӏалде. Метер базаралъе энде ккела цӏияб рел-эл босде, ценги цӏияб рел-элги рогьон бахӏаразде энде ккена. Якъад рогьолего вахъун векерде омо вукӏана дун. Маркӏаяде как кватӏинеб буго. Гьаркалги гӏемелинел руго, ахир-къадги киналго гьелдго хьвадте руго. Мун щимо вохинев? Роркӏадал муърул. Дур цахбиниб щиби бугеб? Кӏвецӏмахх буго. Гӏасо банеб буго. Гьаб квар эренаб буго. Гьесул болола берценаб угъур бугоан. Якъад цӏияб ажуги хьаталги регьеде ккела. Кьиндала росолъ имогъ къваригӏиня. Малълъараб бучӏони, илаца чухӏде ккена. Де орахь бокьиня.
== Миллатазул рикьи ==
Кудалиб росулӀ киналго [[МагӀарулал|аварал]] руго.
=== Гӏадамазул къадар ===
{| class="wikitable"
!1869
!1886
!1889
!1896
!1899
!1902
!1904
!1905
!1906
!1913
|-
|683
|978
|988
|969
|900
|929
|1029
|930
|934
|919
|}
=== Гӏадамазул къадар гьанже бугеб ===
{| class="wikitable"
!2000
!2002
!2007
!2010
|-
|900
|904
|925
|913
|}
== Росу бугеб бакӏ ==
Кудалиб росу буго [[Дагъистан|Дагъистан республикалъул]] [[Гъуниб мухъ|Гъуниб мухъалда]] бугеб росу. Кудалиб росу буго ралъдал гьумералдаса тӀадегӀан 1463 метралъ. [[Файл:Кудалиб росу.jpg|центр|мини|220x220пкс|Кудалиб росу]]
[[Файл:Кудалиб росдал ушкул.jpg|центр|мини|
Кудалиб росдал ушкул
]]
[[Файл:Тӏаса бахъараб сурат.jpg|центр|мини|
Тӏаса бахъараб сурат
]]
== Гьава-бакъ ==
Кудалиб росулӀ хасало цӏакъго цӏорораб бакӏ гуро, риидала багӏарун букӏуна.
=== '''Цӏар рагӏарал гӏадамал''' ===
[[Ахӏмадкъади Ахтаев]] - цӏар рагӏарав гӏалимчи, цевехъан.
[[Кудалиса ХӀасан|Кудалиса Хасан]] - цӏар рагӏарав гӏалимчи.
[[Салманил Мухӏамад]] - цӏар рагӏарав гӏалимчи.
[[Жахӏпарилазул Мухӏамад]] - гӏурус пачаясул аскаралъул полковник.
[[Кудалиса Гӏумаржан]] - цӏар рагӏарав гӏалимчи.
[[Кудалиса Давуд]] - цӏар рагӏарав гӏалимчи.
[[Патагӏалиев Халил]] - пизика гӏелмуялъул гӏалимчи.
[[Муртаза Хӏасанов Кудалиса]] (1873–1937)
[[Хӏасанов Мухӏамадбасир]] - гӏалимчи, Московалда бугеб исламияб университеталъул декан
== МугъчӀваял ==
{{мугъчӀваял}}
== Линкал ==
[http://www.odnoselchane.ru/?sect=406 Односельчане сайталда бугеб росдал тарих] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160919061234/http://www.odnoselchane.ru/?sect=406 |date=2016-09-19 }}
[[:ru:Кудали|Гӏурус википедиялда бахъараб тӏамач Кудалиб хӏакъалъулӀ]]
[https://profilib.com/chtenie/80413/amri-shikhsaidov-dagestanskie-svyatyni-kniga-vtoraya-14.php Кудалиб росдал тарих - '''З.А. Магомедова С.Х. Газимагомедова''']
[https://profilib.com/chtenie/80413/amri-shikhsaidov-dagestanskie-svyatyni-kniga-vtoraya-15.php Кудалиб росдал тарих - '''З.А. Магомедова С.Х. Газимагомедова''']
[https://profilib.com/chtenie/80413/amri-shikhsaidov-dagestanskie-svyatyni-kniga-vtoraya-16.php Кудалиб росдал тарих - '''З.А. Магомедова С.Х. Газимагомедова''']
[https://profilib.com/chtenie/80413/amri-shikhsaidov-dagestanskie-svyatyni-kniga-vtoraya-17.php Кудалиб росдал тарих - '''З.А. Магомедова С.Х. Газимагомедова''']
[https://profilib.com/chtenie/80413/amri-shikhsaidov-dagestanskie-svyatyni-kniga-vtoraya-18.php Кудалиб росдал тарих - '''З.А. Магомедова С.Х. Газимагомедова''']
[https://profilib.com/chtenie/80413/amri-shikhsaidov-dagestanskie-svyatyni-kniga-vtoraya-19.php Кудалиб росдал тарих - '''З.А. Магомедова С.Х. Газимагомедова''']
[http://kudali.ucoz.ru/ Юкоз сайталда Кудалиб сайт]
[http://wp.wiki-wiki.ru/wp/index.php/Кудали Вики-вики сайталда Кудалиб росдал тарих]{{Хвараб регӀел|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
[http://www.academia.edu/9217626/УМАР-ДЖАН_И_КУДАЛИ_ВЕРХОВНЫЙ_КАДИЙ_В_ШАМХАЛЬСТВЕ_ТАРКОВСКОМ Цӏар рагӏарав гӏалимчи Гӏумаржанил хӏакъалъулӀ]
[http://velib.com/read_book/bez_avtora/dagestanskie_svjatyni_kniga_vtoraja/auly_stolicy_administrativnye_torgovo_remeslennye_centry/kudali_istoricheskijj_ocherk/ Кудалиб росдал тарих]{{Хвараб регӀел|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
[https://kudalib.blogspot.ru/ Блогспоталда Кудалиб сайт]
[https://caucasus.date/?id=1773441258 Кудалиб росдал шураялъул вакиллъи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220703152519/https://caucasus.date/?id=1773441258 |date=2022-07-03 }}
[http://vestnikdnc.ru/IssSources/59/Kamilov.pdf Кудалиса Кӏудияв Хӏасанил хӏакъалъулӀ]
[https://vk.com/kudalisa Вконтакте сайталда] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150412222523/http://vk.com/kudalisa |date=2015-04-12 }}
{{Дагъистан}}
1wnamk2ckdtt4e5cmywau62vuv9886z
102047
102045
2026-09-10T16:50:06Z
Łarčwakh
14852
102047
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Dagestan inhabited locality
| av_name = Кудали
| other_name =
| image_skyline = File:Kudali (2).jpg
| image_caption = Кудали росу
| district_map =
| map_label_position = top
| coordinates =
| elevation_m =
| adm_district_jur = [[Гъуниб мухъ]]
| adm_selsoviet_jur = [[Кудали росдал совет]]
| adm_selsoviet_type = Росдал совет
| adm_ctr_of1 = Кудали росдал советалъул
| inhabloc_type = Росу
| inhabloc_type_ref =
<!-- municipal status -->
| mun_district_jur =
| mun_district_jur_ref =
| rural_settlement_jur = ''«Кудали росдал совет»'' муниципалаб гӀуцӀи́
| rural_settlement_jur_ref =
| mun_admctr_of1 = <ref name="RDagestan_mun"/>
| mun_admctr_of1_ref =
<!--| pop_density= -->
| pop_latest = {{ЧР|Кудали|р}}
| pop_latest_date = {{ЧР|Кудали|с}}
| pop_latest_ref = {{ЧР|Кудали|л}}
| population_demonym = Куде́л
| ethnicity = [[Аварал]]
| website =
}}
'''Куда́ли''' — [[Дагъистан|Дагъистаналъул]] [[Гъуниб мухъ|Гъуниб мухъалда]] бугеб росу<ref name="RDagestan_admlaw">{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/802038531 |title=Закон Республики Дагестан от 10 апреля 2002 года N 16 «Об административно-территориальном устройстве Республики Дагестан» |trans-title= Дагъистаналъул Республикаялъул акт 2002 сонил 10 апрелалдаса N 16 «Дагъистаналъул Республикалъул административиябгун территориалаб гӀуцӀи́ялъул» |access-date=2016-09-23 |archive-date=2018-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180402175449/http://docs.cntd.ru/document/802038531 }}</ref> ва [[Кудали росдал совет|Кудали росдал советалъул]] административияб центр.
== Росдал тарих ==
Кудалиб гӏуцӏун буго ичӏго росабаздасан: Ухичур, Къавохъ, Цӏадгьарихъ, Гъунабазул-Болола, Кӏибичӏараб-Ганчӏихъ, Сидохъ, Укикь, Кӏудаламаарда, Агьадиб, Кьодохъ, Багӏаралъул-Бакъдаб, Гӏенчӏасул-Гъегъ. Гьел росаби нахъа данделъуна, доб заман квешаб заманги букӏун.
Доб мехалда цо квещаб заманги букӏун куделдерица базе байбихьана куллаби. Гьединал куллаби рукӏана [[Дарада]], [[Мурада]], [[МагӀлиб|Магӏлиб]], [[Кулиб]]. 1837 соналъ анив вукӏарав цо гӏурусав Костеницкиясда Мурада росулӀ ратун руго 125 сон барав цо херав, гьесул чӏужуялъеги 117 сон букӏун буго, гьездаса ккун рагӏула гьеб росуги, гьезул рукӏана 6 васги 4 ясги. Цо заманаялдасан 100 чи гӏуна гьеб хъизамалдасан. Гьанжеги [[Хъвартихьуни|Хъвартихьуниб]], [[Дарада]], [[Мурада]], [[Тунзиб]], [[МагӀлиб|Магӏлиб]], [[Кулиб]], [[Хъварада]], [[Горгониб]], [[Баганиб]], [[Хъуллиб]], [[СилтӀа]], Укикь, [[ИпутӀа|Ипутӏа]], [[ГӀахъушали|Гӏахъушалиб]] росабазда ругел гӏадамаз Кудалида Кӏудаб росу абулеб буго. Гьел киналго кӏалъалел руго куделдерил гаргаралда, жиб [[Авар мацӀ|авар мацӀалъул]] [[ГӀандалазул сверел|гӀандалазул свералиде]] унеб.
Цере рукӏарал куделдерил росабазул бицилин: Укикь цӏар букӏун буго Икикь. ''Ик'' абула куделдерил гаргаралда цӏулакьода. Гьанжеги гьеб бакӏалда руго цӏулакьодул гъутӏби. Ухичурги букӏараб батила «ухи чурулеб бакӏги». ''Цӏадгьарихъги'' ккола «цӏад гьарулеб бакӏ»''.'' Гьанжеги гьеб бакӀалде рачӏула цӏад гьаризе. Сидохъ росуги букӏун буго бищун борхатаб 2005 метра бугеб магӏарда. Гьеб бакӏ букӀана хъаравуллъи гьабулеб бакӏ. Кӏибичӏараб-Ганчӏихъ росуги букӏана кӏибичӏараб ганчӏида. Къавохъ букӏараб росулӀ гьанже куделдерица гӏиял, гӏачи хьихьула. Гъуниб буго Рохьдол-Хъавохъ букӏараб росо. Гьунабазул-Болола букӏараб росу букӏана Ухичурги Кӏибичӏараб-Ганчихъги рукӏарал росабазда аскӏоб. Кӏудаламаарда букӏана Рохьомегӏералда. Гӏенчӏасул-Гъегъ букӏана Агьадиб лъаралда аскӏоб.
=== Дин ===
Кудалиб росулӀ киналго гӏадамал бусурбаби ккола. Бусурбан динги куделдерица къабул гьабуна 14 гӏасруялда.
Кудалиб росулӀ кӏудияб кӏвар кьолаан гӏелмуялде. 33-ниги гӏалимчи вахъана росулӀ. Гьездаса гьоркьоса бищун цӏарарал гӏалимзаби рукӏана [[Кудалиса ХӀасан|Кӏудияв Хӏасан]], Гьитӏинав Хӏасан, [[Гӏумаржан]], Салман, Давуд ва цогидал гӏалимзаби. Гьанжеги исламияб гӏелмуялъе кӏудияб кӏвар кьолеб буго куделдерица, кудел цӏалана батӏи-батӏиял улкабазда, масала, Мисриялда, [[Сирия|Сириялда]], [[СагӀудиязул ГӀарабия|Сагӏудиялда]] ва цогидал улкабазда.
== Гаргар ==
Цо кӏиго рагӏи куделдерил гаргаралъулги бицилин. Куделдерил гаргар уна [[ГӀандалазул сверел|Гӏандалалазул свералиде]] гъорлӀе.
{| class="wikitable"
!Мацӏ
!Рагӏаби
!Рагӏаби
!Рагӏаби
!Рагӏаби
!Рагӏаби
!Рагӏаби
!Рагӏаби
!Рагӏаби
|-
|Болмацӏ
|гьабизе
|гьабуна
|гьабила
|гьабула
|Цӏулакьо
|Нилъ
|Рукӏкӏен
|Тӏи
|-
|Куделдерил
|буде
|буна
|була
|буня
|Ик
|Нил
|Тӏокӏкӏен
|И
|-
|Болмацӏ
|Кӏалъазе
|Кӏалъана
|Кӏалъала
|Кӏалъала
|Тӏехь
|Къандалъо
|Хвел
|Къалал
|-
|Куделдерил
|Кӏалгьаде
|Кӏалгьана
|Кӏалгьала
|Кӏалгьаня
|Эхь
|Къандало
|Хӏвел
|Хонех
|-
|Болмацӏ
|Кваназе
|Кванана
|Кванала
|Кванала
|Бетӏер
|Бусен
|Мажгит
|Торгӏо
|-
|Куделдерил
|Кунаде
|Кунана
|Кунала
|Куниня
|Бел'эр
|Босен
|Межгит
|Хӏоркӏо
|-
|Болмацӏ
|Баражизе
|Бажарана
|Бажарила
|Бажарула
|Гьоко
|Росу
|Будун
|Лъай
|-
|Куделдерил
|Бажалде
|Бажалана
|Бажалла
|Бажалиня
|Гьорко
|Росо
|Мудун
|Гьай
|-
|Болмацӏ
|Тӏетӏезе
|Тӏутӏуна
|Тӏутӏила
|Тӏутӏула
|Гьакибер
|Мухъ
|Лъалкӏ
|Даци
|-
|Куделдерил
|Тӏутӏуде
|Тӏутӏуна
|Тӏутӏла
|Тӏутӏуня
|Гьиркибер
|Нухъ
|Гьакӏ
|Аци
|-
|Болмацӏ
|Лъазе
|Лъана
|Лъазабила
|Лъала
|Тӏокъо
|НилӀер
|Гӏаг
|Тӏоцебе
|-
|Куделдерил
|Гьаде
|Гьана
|Гьадебула
|Гьаня
|Гьокъо
|Нелълъер
|Гӏакӏ
|Оцебе
|-
|Болмацӏ
|Цӏехезе
|Цӏехана
|Цӏехела
|Цӏехола
|Гьуинлъи
|Ахбазан
|Бергьенлъи
|Тӏатӏала
|-
|Куделдерил
|Цӏухуде
|Цӏухуна
|Цӏухла
|Цӏухуня
|Гьоэли
|Ахсан
|Бергьели
|Ал-ала
|-
|Болмацӏ
|Тӏубазе
|Тӏубана
|Тӏубазабила
|Тӏубала
|Беэнлъи
|Ралъад
|Цӏодорлъи
|Хур
|-
|Куделдерил
|Обаде
|Обана
|Обадебула
|Обаня
|Беэли
|Ралгьад
|Цӏодоли
|Хӏур
|-
|Болмацӏ
|Кьабизе
|Кьабана
|Кьабила
|Кьабула
|Эркенлъи
|Лъар
|Тӏех
|Багӏари
|-
|Куделдерил
|Кьапӏде
|Кьапӏана
|Кьапӏла
|Кьапӏиня
|Эркели
|Гьар
|Эх
|Багӏали
|}
Болмацӏ: Метер дун хӏалтӏуде ине вуго. Лъимал цӏализе ине руго. Дир лъимал лъикӏго цӏалула. Дир лъималазда магӏарул мацӏ лъикӏго лъала. Дир лъималаз малълъараб жо гьабула. Лъимал рагьтӏа хӏалел руго. Дие бокьула тӏахьал цӏализе. Метер базаралде ине ккела цӏияб ретӏел босизе, цинги цӏияб ретӏелги ретӏун берталде ине ккола. Жакъа радалгоги вахъун векеризе ун вукӏана дун. Маркӏачул как кватӏулеб буго. Гьакалги гӏемерлъулел руго, ахир-къадги киналго лъелго хьвадизе руго. Мун щай велъулев? Рорхатал мугӏрул. Дур чвантиниб щиб бугеб? Кӏукьмахх буго. Гӏазу балеб буго. Гьаб квар тӏеренаб буго. Гьесул ботӏрода берцинаб тӏагъур бугоан. Жакъа цӏияб тӏажуги хьиталги ретӏине ккела. Хасало росулӀ тӏимугъ къваригӏуна. Малълъараб гьабичӏони, тӏилаца чухӏизе ккола. Дие тӏорахь бокьула.
Куделдерил гаргар: Метер дун хӏалтӏоле энде вуго. Гьимал цӏалдоле энде руго. Дир гьимал лъикӏго цӏалиня. Дир гьималазда маарул мацӏ лъикӏго гьаня. Дир гьималаз малълъараб жо буня. Гьимал рагьла хӏанел руго. Де бокьиня ухьдул цӏалде. Метер базаралъе энде ккела цӏияб рел-эл босде, ценги цӏияб рел-элги рогьон бахӏаразде энде ккена. Якъад рогьолего вахъун векерде омо вукӏана дун. Маркӏаяде как кватӏинеб буго. Гьаркалги гӏемелинел руго, ахир-къадги киналго гьелдго хьвадте руго. Мун щимо вохинев? Роркӏадал муърул. Дур цахбиниб щиби бугеб? Кӏвецӏмахх буго. Гӏасо банеб буго. Гьаб квар эренаб буго. Гьесул болола берценаб угъур бугоан. Якъад цӏияб ажуги хьаталги регьеде ккела. Кьиндала росолъ имогъ къваригӏиня. Малълъараб бучӏони, илаца чухӏде ккена. Де орахь бокьиня.
== Миллатазул рикьи ==
Кудалиб росулӀ киналго [[МагӀарулал|аварал]] руго.
=== Гӏадамазул къадар ===
{| class="wikitable"
!1869
!1886
!1889
!1896
!1899
!1902
!1904
!1905
!1906
!1913
|-
|683
|978
|988
|969
|900
|929
|1029
|930
|934
|919
|}
=== Гӏадамазул къадар гьанже бугеб ===
{| class="wikitable"
!2000
!2002
!2007
!2010
|-
|900
|904
|925
|913
|}
== Росу бугеб бакӏ ==
Кудалиб росу буго [[Дагъистан|Дагъистан республикалъул]] [[Гъуниб мухъ|Гъуниб мухъалда]] бугеб росу. Кудалиб росу буго ралъдал гьумералдаса тӀадегӀан 1463 метралъ. [[Файл:Кудалиб росу.jpg|центр|мини|220x220пкс|Кудалиб росу]]
[[Файл:Кудалиб росдал ушкул.jpg|центр|мини|
Кудалиб росдал ушкул
]]
[[Файл:Тӏаса бахъараб сурат.jpg|центр|мини|
Тӏаса бахъараб сурат
]]
== Гьава-бакъ ==
Кудалиб росулӀ хасало цӏакъго цӏорораб бакӏ гуро, риидала багӏарун букӏуна.
=== '''Цӏар рагӏарал гӏадамал''' ===
[[Ахӏмадкъади Ахтаев]] - цӏар рагӏарав гӏалимчи, цевехъан.
[[Кудалиса ХӀасан|Кудалиса Хасан]] - цӏар рагӏарав гӏалимчи.
[[Салманил Мухӏамад]] - цӏар рагӏарав гӏалимчи.
[[Жахӏпарилазул Мухӏамад]] - гӏурус пачаясул аскаралъул полковник.
[[Кудалиса Гӏумаржан]] - цӏар рагӏарав гӏалимчи.
[[Кудалиса Давуд]] - цӏар рагӏарав гӏалимчи.
[[Патагӏалиев Халил]] - пизика гӏелмуялъул гӏалимчи.
[[Муртаза Хӏасанов Кудалиса]] (1873–1937)
[[Хӏасанов Мухӏамадбасир]] - гӏалимчи, Московалда бугеб исламияб университеталъул декан
== МугъчӀваял ==
{{мугъчӀваял}}
== Линкал ==
[http://www.odnoselchane.ru/?sect=406 Односельчане сайталда бугеб росдал тарих] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160919061234/http://www.odnoselchane.ru/?sect=406 |date=2016-09-19 }}
[[:ru:Кудали|Гӏурус википедиялда бахъараб тӏамач Кудалиб хӏакъалъулӀ]]
[https://profilib.com/chtenie/80413/amri-shikhsaidov-dagestanskie-svyatyni-kniga-vtoraya-14.php Кудалиб росдал тарих - '''З.А. Магомедова С.Х. Газимагомедова''']
[https://profilib.com/chtenie/80413/amri-shikhsaidov-dagestanskie-svyatyni-kniga-vtoraya-15.php Кудалиб росдал тарих - '''З.А. Магомедова С.Х. Газимагомедова''']
[https://profilib.com/chtenie/80413/amri-shikhsaidov-dagestanskie-svyatyni-kniga-vtoraya-16.php Кудалиб росдал тарих - '''З.А. Магомедова С.Х. Газимагомедова''']
[https://profilib.com/chtenie/80413/amri-shikhsaidov-dagestanskie-svyatyni-kniga-vtoraya-17.php Кудалиб росдал тарих - '''З.А. Магомедова С.Х. Газимагомедова''']
[https://profilib.com/chtenie/80413/amri-shikhsaidov-dagestanskie-svyatyni-kniga-vtoraya-18.php Кудалиб росдал тарих - '''З.А. Магомедова С.Х. Газимагомедова''']
[https://profilib.com/chtenie/80413/amri-shikhsaidov-dagestanskie-svyatyni-kniga-vtoraya-19.php Кудалиб росдал тарих - '''З.А. Магомедова С.Х. Газимагомедова''']
[http://kudali.ucoz.ru/ Юкоз сайталда Кудалиб сайт]
[http://wp.wiki-wiki.ru/wp/index.php/Кудали Вики-вики сайталда Кудалиб росдал тарих]{{Хвараб регӀел|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
[http://www.academia.edu/9217626/УМАР-ДЖАН_И_КУДАЛИ_ВЕРХОВНЫЙ_КАДИЙ_В_ШАМХАЛЬСТВЕ_ТАРКОВСКОМ Цӏар рагӏарав гӏалимчи Гӏумаржанил хӏакъалъулӀ]
[http://velib.com/read_book/bez_avtora/dagestanskie_svjatyni_kniga_vtoraja/auly_stolicy_administrativnye_torgovo_remeslennye_centry/kudali_istoricheskijj_ocherk/ Кудалиб росдал тарих]{{Хвараб регӀел|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
[https://kudalib.blogspot.ru/ Блогспоталда Кудалиб сайт]
[https://caucasus.date/?id=1773441258 Кудалиб росдал шураялъул вакиллъи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220703152519/https://caucasus.date/?id=1773441258 |date=2022-07-03 }}
[http://vestnikdnc.ru/IssSources/59/Kamilov.pdf Кудалиса Кӏудияв Хӏасанил хӏакъалъулӀ]
[https://vk.com/kudalisa Вконтакте сайталда] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150412222523/http://vk.com/kudalisa |date=2015-04-12 }}
{{Дагъистан}}
7zrp55wa84tzhq0aj0e9d1k2o7x47ri
Нил
0
12070
102052
100165
2026-09-11T01:19:42Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
102052
wikitext
text/x-wiki
{{ГӀор
| цӀар = Нил
| миллияб_цӀар = egy/Itrw/cop/ⲓⲁⲣⲟⲫⲓⲁⲣⲟ/ar/النيل/en/Nile
| сурат = Evening, Nile River, Uganda.jpg
| сурат_роцен =
| сурат_upright =
| сурат_alt =
| сурат_гъоркьхъвай = Угандаялдасан чвахулеб Нил
| карта = River Nile map.svg
| карта_роцен =
| карта_alt = inside river Nile map
| карта_гъоркьхъвай =
| этимология =
| тӀокӀцӀар =
| халалъи = 6852
| гӀеблъи_максималияб = 2,8
| гӀеблъи_гьоркьохъеб =
| гӀеблъи_минималияб =
| гъварилъи_максималияб =
| гъварилъи_гьоркьохъеб = 8–11
| гъварилъи_минималияб =
| лълъел_харж = 2830
| борцараб_бакӀ =
| бассен =
| бассеналъул_гӀатӀилъи = 3349000
| лъимбакӀарул_гӀатӀилъи =
| кваранаб_гӀаркьел = [[ХъахӀаб Нил]]
| квегӀаб_гӀаркьел = [[ХъахӀилаб Нил]], [[ГӀатӀбара]]
| лълъел_объектал =
| чвахераби =
| шагьарал = [[Джинджа]], [[Джуба]], [[Харутм]], [[Къагьира]]
| бетӀер = Виктория хӀор
| бетӀералъул_координатал = 0.4174/33.1951
| бетӀералъул_локация = [[Джинджа]], [[Уганда]]
| бетӀералъул_борхалъи = 1134
| кӀал = [[Ракьдагьоркьосеб ралъад]]
| кӀалалъул_координатал = 31.4653/30.3667
| кӀалалъул_локация = [[Египет]]
| кӀалалъул_борхалъи = 0
| гӀурул_гьетӀи = 0,2
| пачалихъ = Уганда/Жанубияб Судан/Судан/Египет
| икълим =
| икълим 1 =
| икълим 2 =
| икълим 3 =
| икълим 4 =
| икълим 5 =
| мухъ =
| бакӀалъул_карта = Африка
| бакӀалъул_карта 1 =
| s_no =
| ПКалда_бихьизабиялъе =
| Викигъамасалда_категория =
}}
'''Нил''' ({{lang-ar|النيل}}, ''Ан-Нил''; {{lang-en|Nile}}, {{lang-egy|Iteru}} яги ''Ḥˁpī'', {{lang-cop|Ⲫⲓⲁⲣⲱ}} ''p(h)iaro'' — буго [[Африка|Африкалда]] бугеб гӀор, Дунялалда [[Халалъиялъул рахъалъ гӀоразул сияхӀ|халалъиялъул рахъалъ бищун кутакал гӀоразул]] системалъул цоябги жиб кколеб. «Нил» абураб рагӀи бачӀараб буго грек мацӀалда гьеб гӀеб гӀоралда абулеб букӀараб «Нейлос» ([[НекӀсияб грек мацӀ|''некӀ. грек.'']] Νεῖλος) цӀаралдаса.
ГӀор Бакъбаккул Африкаялъул мугӀрул ритӀелалдасан бабихьун чвахула [[Ракьдагьоркьосеб ралъад|Ракьдагьоркьосеб ралъадалъе]], 24 азар. км² гӀатӀилъи бугеб [[Нилалъул Дельта|Дельта]]ги лӀугьун<ref name="БЭС">{{Книга:БЭС|Нил}}</ref>. Нилалъул гӀурукӀалалда лъагӀалил гьоркьохъеб лълъел харж буго 2900 м³/сек<ref name="ССГН">{{ССГН|Нил|ссылка=|ref=}}</ref>. ТӀасияб чвахиялда Нилалъулъе чвахула чӀахӀиял гӀаркьелал — [[Ал-Гъазал]] (квегӀаб), [[Асва]], [[Ал-Асфар]], [[ХъахӀилаб Нил]] ва [[ГӀатӀбара]] (кваранал). Атбара кваранаб гӀаркьелалъул чвахиялдаса гъоркьегӀан байбихьун, Нил чвахула ахирисеб 3000 км-ялъ тӀокӀалб цониги гӀаркьелги гьечӀого<ref name="бсэ">{{БСЭ3|заглавие=Нил}}</ref>.
Нил гӀурул лъел система рикӀкӀуна дунялалда бищун халатаблъун<ref name="брит">{{cite encyclopedia |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/415347/Nile-River |title=Nile River |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]}}</ref><ref>{{Cite web |title=10 самых длинных рек |url=http://lifeglobe.net/entry/3188 |access-date=2019-08-07 |archive-date=2019-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190818233605/https://lifeglobe.net/entry/3188 |url-status=dead }}</ref>. ГӀурул жаниблъиялъул гӀатӀилъи буго 3349 аз. км²<ref name="брит" />. Байбихьи буго Руандаялда, гьебги буго Рукарара лъар, жибги Кагера гӀурулъу чвахулеб. Лъел чвахиялъул ин лъагӀалида жаниб хисардула. Гуми хьвадулел бутӀабазул гӀаммаб халалъи буго 3,2 аз. км. Нилалъул лъим хӀалтӀизабула лъалъадизеги токалъул энергия гьабизеги. Нилалъул Дельтаялдаги гӀурумухъалдаги гӀумру гьабун буго [[Египет|Египеталъул]] тӀолго халкъалъ, ва гьенибго буссинабун буго тӀолго экономикаги. ЧӀахӀиял шагьараллъун руго [[Къагьир]], [[Асуан]], [[Ал-Искандерия]], [[Хартум]]
<ref name="БЭС" />.
==ГӀаммаб сипат-сурат==
==ЦӀар==
==Байбихьулеб бакӀалъул суал==
===Цебе заманалда===
===Гьанже къоялъ===
==Нилалъул чвахи==
===Кагера===
===Виктория-Нил===
===Альберт-Нил===
===БахӀр-аль-Джабал===
===ХъахӀаб Нил===
===ТӀагӀараб гӀаркьел===
===Нилалъул болъаби===
===Дельта===
====Каналал====
==Фауна==
==Флора==
==Пайда==
===Египеталъе бугеб пайда===
== Баянкьелал ва мугъчӀваял==
[[File:Nile composite NASA.jpg|upright|thumb|[[Composite image|Composite]] satellite image of the White Nile]]
;Баянкьелал
{{notelist}}
;МугъчӀваял
{{Reflist}}
;Иццал
{{cite EB1911|wstitle=Nile|volume=19|page=693}}
== ТӀадеги цӀалиялъе ==
* {{Cite book |last=Grogan |first=Ewart S. |title=The Empire and the century |date=1905 |publisher=John Murray |location=London |pages=809–16 |chapter=[[s:The Empire and the century/The Nile as I saw it|The Nile as I saw it]] |author-link=Ewart Grogan}}
* [[Tim Jeal|Jeal, Tim]] (2011). ''Explorers of the Nile: The Triumph and Tragedy of a Great Victorian Adventure''. {{ISBN|978-0-300-14935-7}}
* Moorehead, Alan, "The White Nile" (Hamish Hamilton, 1960; revised and illustrated edition, 1971). Abridged illustrated edition, as The Story of the White Nile (Harper & Row, 1967)
* Moorehead, Alan, "The Blue Nile" (Hamish Hamilton, 1962; revised and illustrated edition, 1972). Abridged illustrated edition, as The Story of the Blue Nile (Harper & Row, 1966)
* Tvedt, Terje, ed. ''The River Nile in the Post-Colonial Age: Conflict and Cooperation Among the Nile Basin Countries'' (I.B. Tauris, 2010) 293 pages; studies of the river's finite resources as shared by multiple nations in the post-colonial era; includes research by scholars from Burundi, Congo, Egypt, Ethiopia, Kenya, Rwanda, Sudan, Tanzania, and Uganda.
* Tvedt, Terje, (2004) "The Nile: An Annotated Bibliography", London/New York, {{ISBN|978-1860648793}}
== КъватӀисел регӀелал ==
* [https://www.nytimes.com/slideshow/2010/09/25/world/0926NILE.html?ref=world A Struggle Over the Nile] – slideshow by ''[[The New York Times]]''
* [https://web.archive.org/web/20160110142026/http://nilegov.com/ Thesis Analyzing Nile River Negotiations]
* {{osmrelation-inline|50793}}
*[https://merhav.nli.org.il/primo-explore/search?query=any,contains,river%20map&tab=default_tab&search_scope=Local&sortby=lso01&vid=NLI&mfacet=rtype,include,Maps,1&mfacet=tlevel,include,online_resources,2&mfacet=topic,include,Nile%20River,3&mfacet=topic,include,Nile%20River%20Delta%20(Egypt),3&lang=en_US&offset=0&came_from=sort Old maps of the Nile], from the Eran Laor Cartographic Collection, The [[National Library of Israel]]
{{Egypt topics}}
{{Ancient Egypt topics}}
{{Characters and names in the Quran}}
{{Authority control}}
[[Категория:Нил| ]]
[[Категория:Африкаялъул халкъаздагьоркьосел гӀорал]]
[[Категория:Нилалъул бассен|*]]
[[Категория:Египеталъул гӀорал]]
[[Категория:Суданалъул гӀорал]]
[[Категория:Жанубияб Суданалъул гӀорал]]
[[Категория:Угандаялъул гӀорал]]
[[Категория:НекӀсияб Египеталъул география]]
[[Категория:Египеталъул националия паркал]]
[[Категория:Египеталда лълъел транспорт]]
[[Категория:Африкаялъул гӀорал]]
dpp42if55kp717jamlv8sov9dftm3iy
Авар фонология
0
14029
102050
100949
2026-09-11T00:01:41Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
102050
wikitext
text/x-wiki
''{{selfref|Википедиялъул макъалабазе аваралъул ИФА транскрипция гьабиялъул квеки щвезе, ралагье [[Help:ИФА/Авар|Квеки:ИФА/Авар]].}}''
{{IPA notice}}
'''Авар фонология''' — бицунеб [[Авар мацӀ|авар мацӀалда]] ругел каламалъул гьаркьазул система. Цогидал мацӀаздаго гӀадин, авар мацӀалъулги буго абулеб куцалъул батӀалъи диалекталдаса диалекталде. Авар мацӀалъул фонетикияб анализалъул концентрация гьабула [[Авар мацӀ|стандартаб мацӀалъул]] акценталда; гьединго руго [[Авар свералаби|свералаби]], жиде-жидер хасаб фонетикияб батӀалъи бугел.
[[Рагьараб|Рагьаразулги]] [[Рагьукъаб|рагьукъазулги]] рикӀкӀадул рахъалъ, цогидал кавказалъулал мацӀазда гьорлӀ, [[Авар мацӀ|авар мацӀалъ]] ккола гьоркьохъеб бакӀ. Рагьарал гьаркьал цӀикӀкӀун руго БакътӀерхьул Кавказалъул мацӀазде данде ккун, амма Бакъаккул Кавказалъул цогидал мацӀазулалдаса дагьал; [[Картвел мацӀал|картвел]], вайнах ва дагъистаниял мацӀазде данде ккун, рагьукъал руго гӀемерал, хӀо [[абхаз мацӀ|абхаз]] ва [[Адигъ мацӀ|адигъ мацӀазулаздаса]] дагьал.<ref name="Вестник">{{cite journal | last = Магомедов | first = М.А. | date = 2014| title = Некоторые вопросы системы гласных аварского языка| trans-title = Авар мацӀалъул рагьаразул системалъул цо-цо суалал| language = | journal = Вестник института языка, литературы и искусства им. Г. Цадасы ДНЦ РАН| volume = | issue = 6| pages = 14-186 | issn = 2227-7978 | doi = | access-date = }}</ref>
==Фонемаби==
МацӀалъул яги диалекталъул [[фонема]] ккола гьеб конкретияб мацӀалъул яги диалекталъул кӀалъалезда цохӀого функция бугеблъун биччӀулеб каламалъул гьаркьил яги батӀи-батӀиял гьаркьазул групалъул [[абстракция]]. Мисалалъе, ''ракӀ'' абураб рагӀи гӀуцӀун буго лъабго фонемалдаса: тӀоцебесеб "р", "кӀ" гьаракь, ва рагьараб гьаракь.
Авар мацӀалда ругел фонемабазул рикӀкӀен ва рикьа-къотӀи буго батӀи-батӀияб свералидаса свералиде. Рагьукъал фонемабазул рикӀкӀен буго 75–80, максималаб буго стандарталда, диалектазда рагьукъал руго гьелдасаги дагь, амма гьенир рукӀине бегьула стандарталда данчӀваларел фонемабиги. Рагьарал фонемабазул рикӀкӀен гӀемераб гьечӀо, цогидал гӀагарал мацӀазде дандеккун. Стандартаб мацӀалда буго щуго рагьараб, [[Авар свералаби|диалектазда]] гьел рукӀине бегьула цӀикӀкӀунги.
===Рагьукъал===
Хадусеб таблода руго кьун стандарталъулги диалекталъулги фонемаби, лабиаллъарал рагьукъал руго ратӀаго гъоркьегӀан. Аваралда руго зирарал, гъугъал, [[Эйективияб рагьукъаб|эйективиял]] (глотталлъарал), интенсивиял (хӀалуцарал) обструентал,{{Sfn|Форкер|2020|p=245}} ва гьезул [[Лабиализация|лабиаллъарал]] вариантал. Щибаб серия буго цохӀо [[Алвеоларияб рагьукъаб|алвеолариял]] ва [[Посталвеоларияб рагьукъаб|посталвеолариял]] фрикативазул.{{Sfn|Форкер|2020|p=245}}
{| class="wikitable" style="text-align:center;"
|+Авар мацӀалъул рагьукъал фонемаби<ref name="TITUS">[http://titus.fkidg1.uni-frankfurt.de/didact/caucasus/nekklaut.htm#XFN1 Consonant Systems of the North-East Caucasian Languages on TITUS DIDACTICA]</ref>
! colspan="2" rowspan="3" |
! rowspan="3" |[[Лабиалаб рагьукъаб|Лабиал]]
! colspan="4" |[[Алвеоларияб рагьукъаб|Алвеолар]]
! colspan="2" rowspan="2" |[[Посталвеоларияб рагьукъаб|Пост-<br>алвеолар]]
! rowspan="3" |[[Палаталаб рагьукъаб|Палатал]]
! colspan="2" rowspan="2" |[[Веларияб рагьукъаб|Велар]]
! colspan="2" rowspan="2" |[[Увуларияб рагьукъаб|Увуляр]]
! colspan="2" rowspan="2" |[[Фарингалаб рагьукъаб|Фарингал]]
! rowspan="3" |[[Глотталаб рагьукъаб|Глоттал]]
|- class="small"
! colspan="2" |Централ
! colspan="2" |[[Латералаб рагьукъаб|Латерал]]
|- class="small"
!<small>ленис</small>
!<small>фортис</small>
!<small>лен.</small>
!<small>фор.</small>
!<small>лен.</small>
!<small>фор.</small>
!<small>лен.</small>
!<small>фор.</small>
!<small>лен.</small>
!<small>фор.</small>
!<small>лен.</small>
!<small>фор.</small>
|-
! colspan="2" |[[Назалаб рагьукъал|Назалал]]
|{{IPAplink|m}}
|{{IPAplink|n}}
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
! rowspan="3" |[[Плозивияб рагьукъаб|Плозивал]]
!<small>[[Гьаракьлъи (фонетика)|зирарал]]</small>
|{{IPAplink|b}}
|{{IPAplink|d}}
|
|
|
|
|
|
|{{IPAplink|ɡ}}
|
|
|
|
|
|
|-
!<small>[[гъугълъи|гъугъал]]</small>
|{{IPAplink|p}}
|{{IPAplink|t}}
|
|
|
|
|
|
|{{IPAplink|k}}
|
|{{IPAplink|q}}{{efn|[[ГӀандалазул сверел|ГӀандалазул свералил]] [[Бухди|бухдисезул гаргарул]] кӀиго къватӀиса бачӀараб рагӀулӀ гурони данчӀвалареб фонема. Гьел рагӀабиги руго ''къуруш'' {{IPA|/quruʃ/}}, ''къаравул'' {{IPA|/qarawuɫ/}}, стандарталда ''гъурущ'' {{IPA|/ʁu.ˈruʃː/}}, ''хъаравул'' {{IPA|/q͡χːäräwul/}}.{{Sfn|МикагӀилилазул|1959|p=179}}}}
|
|
|
|{{IPAplink|ʔ}}
|-
!<small>[[Эйективияб рагьукъаб|эйективал]]</small>
|{{IPAplink|pʼ}}{{efn|Гъугъаб билабиалаб эйектив гӀатӀидго данчӀвала диалектазда, хасго [[Анцухъдерил сверел|анцухъдерилалда]].{{Sfn|МикагӀилилазул|1959|p=59}} [[ГӀандалазул сверел|гӀандалазул]] данчӀвала цо чанго рагӀулӀ: ''кьапӀде'' {{IPA|/t͡ɬːʼapʼde/}}'кьабизе'.{{Sfn|МикагӀилилазул|1959|p=179}} Закаталисезул свералида эб фонема гьединго буго дагь гурони хӀалтӀизабулареб, батула цо-цо къватӀиса рачӀарал рагӀабазулӀ: ''пӀенсия'' 'пенсия', ''пӀанкӀа'' 'банка', ''чӀипӀи'' 'чванта'.{{Sfn|СагӀидова|2007|p=24}} Эб фонема батула гьединго хундерил свералил цо-цо рагӀабазулӀги, мисалалъе, ''чӀапӀтӀи'' {{IPA|/t͡ʃʼapʼ.ˈtʼi/}} 'чӀабтӀи'. Прото-хьондакавказияб мацӀалъул букӀараб {{PNC|''*ṗ''}} {{IPA|/pʼ/}} гьаркьил рефлекс авар мацӀалда буго {{IPA|/b/}}.<ref name= "Starostin1994" />}}
|{{IPAplink|tʼ}}
|
|
|
|
|
|
|{{IPAplink|kʼ}}
|
|
|
|
|
|
|-
! rowspan="3" |[[Аффрикатияб рагьукъаб|Аффрикатал]]
!<small>зирарал</small>
|
|{{IPAplink|d͡z}}{{efn|ДанчӀвала [[Анцухъдерил сверел|анцухъдерил свералида]]. ЛӀугьуна коартикулациялдалъун {{IPA|/d/}}-ги {{IPA|/z/}}-ги жубан, цӀцӀикӀаниселъ эб фонема букӀуна фреквентативазулӀ: ''свердзи'' {{IPA|/sːʷerd͡zi/}} 'свердизе', ''гӀугӀедзи'' {{IPA|/ʕuʕed͡zi/}} 'гӀегӀедизе', [[сонорант|сонориял]] {{IPA|/r/}}, {{IPA|/l/}}, {{IPA|/n/}} гьаркьазда хадубги: ''бандзи'' 'бачине/, ''гӀандзи'' 'гӀодизе'. Коартикулациялда бачӀогоги данчӀвала {{IPA|d͡z}}: ''чихӀдзи'' 'ччукӀизе'.{{Sfn|МикагӀилилазул|1959|p=59}} Лъедерго данчӀвала закаталисезул свералидаги: ''дзагъу'' 'цӀакъго'.{{Sfn|СагӀидова|2007|p=31}}}}
|
|
|
|{{IPAplink|d͡ʒ}}{{efn|Фонема буго [[анцухъдерил сверел|анцухъдерил свералил]] [[ЧӀадаколоб|чӀадаколосезул гаргаралда]], гьениб эб букӀуна цогидазул {{IPA|/d͡z/}} бугелъуб: ''гьарджи'' {{IPA|/hard͡ʒi}} 'гьардезе', ''буссджи'' {{IPA|/busːd͡ʒi/}} 'буссине'.{{Sfn|МикагӀилилазул|1959|p=60}} [[Къаралазул сверел|Къаралазул свералил]] риссдерил гаргаруда{{Sfn|МикагӀилилазул|1959|p=149}} ва [[Гьидерил сверел|гьидерил свералида]]{{Sfn|МикагӀилилазул|1959|p=305}} гьеб фонема букӀуна стандарталъул {{IPA|/ʒ/}} бугеб цо-цо къватӀиса бачӀараб рагӀул: ''джаваб'' {{IPA|/d͡ʒawab/}} 'жаваб', ''джуджахӀ'' {{IPA|/d͡ʒud͡ʒaħ/}} 'жужахӀ'. [[ГӀандалазул сверел|ГӀандалазул свералида]]: ''джухи'' {{IPA|/d͡ʒuχi/}} 'жух', ''баджарде'' {{IPA|/bad͡ʒarde/}} 'бажаризе'.{{Sfn|МикагӀилилазул|1959|p=179}} Закаталисезул свералида данчӀвала цо-цо рагӀулӀ стандарталъул {{IPA|/ʒ/}} гьаркьил бакӀалда: ''неджер'' {{IPA|/ned͡ʒer/}} 'нижер', ''гъедж'' {{IPA|/ʁed͡ʒ/}} 'гъеж', ''гьедже'' {{IPA|/hed͡ʒe}} 'гьанже', ва къватӀиса рачӀаразулӀ: ''джубур'' {{IPA|/d͡ʒubur/}} 'чали'.{{Sfn|СагӀидова|2007|p=32}} Гьединго фонема данчӀвала цо-цо хьондасел гаргаразда,{{Sfn|МикагӀилилазул|1959|p=58}} мисалалъе, [[Хундерил сверел|хундерил свералил]] [[Хьиндахъ (Хунзахъ мухъ)|хьиндадерил гаргарул]] цо рагӀулӀги: ''гьандже'' {{IPA|/ˈhand͡ʒe/}}, стандарталда ''гьанже'' {{IPA|/ˈhanʒe/}}.}}
|
|
|
|
|{{IPAplink|ɢ͡ʁ}}{{efn|[[Закаталисезул сверел|Закаталисезул свералил]] фонема, дандеккола стандарталъул увуларияб эйективияб аффрикаталъе {{IPA|/q͡χːʼ/}}: ''къʼези'' {{IPA|/ɢ͡ʁe.zi/}} 'гьекъезе', ''къʼогу'' {{IPA|/ɢ͡ʁo.ɡu/}} 'къого', ''къʼутӀзи'' {{IPA|/ɢ͡ʁutʼ.zi/}} 'къотӀизе'. Гьениб [[Гъугъаб увуларияб аффрикат|гъугъаб увуларияб аффрикат]] зирараблъун лӀугьин буго позиционияб.{{Sfn|СагӀидова|2007|p=38}}}}
|
|
|
|
|-
!<small>гъугъал</small>
|
|{{IPAplink|t͡s}}
|{{IPAplink|t͡sː}}
|
|{{IPAplink|t͡ɬː}}
|{{IPAplink|t͡ʃ}}
|{{IPAplink|t͡ʃː}}
|
|
|{{IPAplink|k͡xː}}
|{{IPAplink|q͡χ}}{{Efn|Диалектазул фонема, мисалалъе, чӀадаколосезул стандарталда гьечӀо. [[Инс-кавказияб мацӀ|Инс-кавказияб]] ва [[Инс-авар-гӀандияб мацӀ|инс-авар-гӀандияб]] мацӀазул букӀараб *q гьаркьица авар мацӀалде аслияб куцалъ рефлекслъун кьуна {{IPAslink|h}} яги {{IPA|Rχ}}:<ref name= "Starostin1994" /> ''{{PAA|*'''q'''VrV}}'' > '''''h'''or'' (гьор);<ref>{{cite web |title= *qVrV ( ~ χ-, h-) | url = https://starlingdb.org/cgi-bin/response.cgi?single=1&basename=%2fdata%2fcauc%2fcaucet&text_number=282&root=config |access-date = 2024-08-15|publisher = The Tower of Babel. The Global Lexicostatistical Database|website=StarLing database server}}</ref>}}
|{{IPAplink|q͡χː}}
|
|
|
|-
!<small>эйективал</small>
|
|{{IPAplink|t͡sʼ}}
|{{IPAplink|t͡sːʼ}}
|{{IPAplink|t͡ɬʼ}}{{Efn|Стандарталдаги хьондасал свералабаздаги гьечӀеб, амма бакъдасезда гӀатӀидго данчӀвалеб фонема, буго анцухъдерил, гьидерил свералабазда, къаралазул цо-цо гаргаразда.{{Sfn|МикагӀилилазул|1959|p=53}} Эб ккола [[Инс-авар мацӀ|инс-авар]] ва [[Инс-хьондакавказияб мацӀ|инс-хьондакавказияб]] мацӀаздаго букӀараб фонема, жиб хьондасел свералабазда [[Денталабги алвеолариябги эйективиял стопал|алвеоларияб эйективияб стопалде]] сверараб: *ƛ̣ {{IPA|/t͡ɬʼ/}} > ṭ {{IPA|/tʼ/}}<ref name= "Starostin1994">{{cite book |last1= Николаев |first1= С. Л.|last2= Старостин |first2= С. А. |author-link2= Сергей Старостин|date= 1994|title= A North Caucasian Etymologocal Dictionary|trans-title= |url= https://starlingdb.org/Texts/caucpref.pdf|url-status= |access-date= 2024-08-01|format= pdf|language= |location= Москва |publisher= Asterisk Publishers |isbn= |page= 53|archive-date= |via= |quote=}}</ref> Мисалалъе, ''бекьӀер'' {{IPA|/beˈt͡ɬʼer/}} 'бетӀер', ''кьӀад'' {{IPA|/t͡ɬʼad/}} 'тӀад', ''кьӀехь'' {{IPA|/t͡ɬʼex/}} 'тӀехь'.}}
|{{IPAplink|t͡ɬːʼ}}
|{{IPAplink|t͡ʃʼ}}
|{{IPAplink|t͡ʃːʼ}}
|
|
|{{IPAplink|kxːʼ}}
|{{IPAplink|q͡χʼ}}{{Efn|ЧӀадаколосезул гаргаруда {{IPA|/q͡χːʼ/}} гьаркьил рефлекс: ''бакъӀ'' {{IPA|/baq͡χʼ/}} 'бакъ'.<ref>{{cite book |last1= Николаев |first1= С. Л.|last2= Старостин |first2= С. А. |author-link2= Сергей Старостин|date= 1994|title= A North Caucasian Etymologocal Dictionary|trans-title= |url= https://starlingdb.org/cgi-bin/response.cgi?single=1&basename=%2fdata%2fcauc%2faandet&text_number=83&root=config|url-status= |format=|language= |location= Москва |publisher= Asterisk Publishers |isbn= |page=|archive-date= |via= |quote=*bV(r)q̇:V}}</ref> [[Прото-кавказияб мацӀ|Прото-кавказияб]] ва [[Прото-авар-гӀандияб мацӀ|прото-авар-гӀандияб]] мацӀазул''{{PAA|*q̇}}'' {{IPA|/q͡χʼ/}} гьаркьил рефлекслъун авар стандармацӀалда лӀугьана {{IPAslink|ʕ}}:<ref name= "Starostin1994" /> ''{{PAA|*mo'''q̇'''V}}'' > ''ma'''ʕ''''' (магӀ).<ref>{{cite book |last1= Николаев |first1= С. Л.|last2= Старостин |first2= С. А. |author-link2= Сергей Старостин|date= 1994|title= A North Caucasian Etymologocal Dictionary|trans-title= |url= https://starlingdb.org/cgi-bin/response.cgi?single=1&basename=%2fdata%2fcauc%2faandet&text_number=262&root=config |url-status= |format=|language= |location= Москва |publisher= Asterisk Publishers |isbn= |page=|archive-date= |via= |quote=*moq̇V}}</ref>}}
|{{IPAplink|q͡χːʼ}}
|
|
|
|-
! rowspan="2" |[[Фрикативияб рагьукъаб|Фрикативал]]
!<small>зирарал</small>
|
|{{IPAplink|z}}
|
|
|
|{{IPAplink|ʒ}}
|
|
|
|
|{{IPAplink|ʁ}}
|
|{{IPAplink|ʕ}}
|
|
|-
!<small>гъугъал</small>
|{{IPAplink|f}}{{Efn|Цогидал мацӀаздаса рачӀарал рагӀабазулӀ гурони букӀунареб фонема.{{Sfn|Форкер|2020|p=246}} Авар алфабеталда бихьизабула ''Ф'' хӀарпалдалъун.}}
|{{IPAplink|s}}
|{{IPAplink|sː}}
|{{IPAplink|ɬ}}
|{{IPAplink|ɬː}}
|{{IPAplink|ʃ}}
|{{IPAplink|ʃː}}
|
|{{IPAplink|x}}
|{{IPAplink|xː}}{{Efn|Закаталисезул свералида дагьалго рагӀабазулӀ, стандарталъул [[гъугъаб веларияб аффрикат|интенсивияб гъугъаб веларияб аффрикаталъул]] бакӀалда: ''ххьури'' {{IPA|/xːuri/}} 'ккуна', ''хьхьала'' {{IPA|/xːala/}} 'ккола', ''хьхьал'' {{IPA|xːal}} 'ккал'.{{Sfn|СагӀидова|2007|p=35}}}}
|{{IPAplink|χ}}
|{{IPAplink|χː}}
|{{IPAplink|ħ}}
|{{IPAplink|ħː}}{{Efn|ДанчӀвала закаталисезул свералида стандартаб аваралъул {{IPAplink|ħ}} фонема букӀунелъуб: ''хӀхӀе'' {{IPA|/ħːe/}}'хӀе', ''махӀхӀал'' 'махӀаби'. [[Гъугъаб фарингеалаб фрикатив|ХӀалуцинчӀеб гъугъаб фарингеалаб]] {{IPA|/ħ/}} гьениб дандеккола стандартаб {{IPA|/χ/}} гьаркьие: ''хӀуб'' 'хоб', ''нахӀ'' 'нах'.{{Sfn|СагӀидова|2007|p=38–39}}}}
|{{IPAplink|h}}
|-
! colspan="2" |[[Вибрантияб рагьукъаб|Вибрантал]]
|
|{{IPAplink|r}}
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|-
! colspan="2" |[[Аппроксимант|Аппроксимантал]]
|{{IPAplink|w}}
|
|
|{{IPAplink|l}}{{Efn|Авар мацӀалда {{IPA|/l}} гьаракь буго кӀиго [[аллофон]]алда: {{IPA|/i e/}} гьаркьазда аскӀоб [[палатализация (фонетика)|палаталлъараб]] {{IPA|[lʲ]}}, хутӀарал бакӀазда [[Веларизация|веларлъараб]] {{IPA|[ɫ]}} ({{IPA|[lˠ]}}.}}
|
|
|
|{{IPAplink|j}}
|
|
|
|
|
|
|
|}
{{Notelist|colwidth=30}}
Халалъул гӀужур ⟨ː⟩ рагьукъазе транскрипция гьабиялъул анализалъул буго кӀиго батӀияб куц. Халалъи ккола батӀабахъул бутӀалъун, амма гьединго гьеб ккола артикулационияб къуватлъунги, гьединлъидал рагьукъал гьанир баян гьарун руго [[фортис ва ленис]] (хӀалуцаралги хӀулуцинчӀелги) гӀадин. ХӀалуцарал (фортис) аффрикатал халатал руго фрикативияб бутӀаялда, мисалалъе {{IPA|[tsː]}} (tss), контуралъул плозивияб бутӀаялда гуреб, [[итал мацӀ]] гӀадазул геминатиял аффрикатазда гӀадин {{IPA|[tːs]}} (tts). Лейверица (1994) анализ гьабулеб буго, мисалалъе, {{IPA|t͡ɬː}} гьаракьие кӀисегментияб аффрикативиябгин фрикативияб цебе-нахъа лъей {{IPA|/t͡ɬɬ/}} ({{IPA|/t<sup>ɬ</sup>ɬ/}}) гӀадин.<ref>Лейвер (1994) ''Principles of Phonetics'' гь. 371.</ref>
Авар мацӀалъул рагьукъал гьаркьал рикьула кӀиго тӀелалде: [[Обструэнт|обструэнтал]] (хъуй-бугел) ва [[Сонорат|соноратал]]. Жиндаго жаниб обструэнтазул аслияб система бикьула жеги лъабго системалде: 1) плозивазул лъабилаб система; 2) аффрикатазул ункъилаб система; 3) спирантазул лъабилаб система.{{Sfn|Алексеев|Атаев|МухӀамадов|МухӀамадов|2012|p=30}} Гьеб рикьиги бараб буго гьел гьаркьазул кинлъуда.
==== Плозивал ====
{| class="wikitable" style="float:right; margin-left:0.8em; clear:right;"
|+Плозивазул система
!Зирараб
!Гъугъаб
!Эйективияб
|-
| align="center" | {{IPAlink|b}} {{angbr|б}}
| align="center" |{{IPAlink|p}} {{angbr|п}}
| align="center" | {{IPAlink|pʼ}} {{angbr|пӀ}}
|-
| align="center" | {{IPAlink|d}} {{angbr|д}}
| align="center" |{{IPAlink|t}} {{angbr|т}}
| align="center" | {{IPAlink|tʼ}} {{angbr|тӀ}}
|-
| align="center" |{{IPAlink|ɡ}} {{angbr|г}}
| align="center" | {{IPAlink|k}} {{angbr|к}}
| align="center" |{{IPAlink|kʼ}} {{angbr|кӀ}}
|}
[[Плозив]], яги стоп стандартаб авар мацӀалда буго ичӀго. Эл рукӀуна [[Гьаракьлъи (фонетика)|зираралги]] [[гъугълъи|гъугъалги]], гьединго эзие хасиятаб буго [[эйективияб рагьукъаб|эйективлъи]], гьаракь бахъулаго гьаркьил кьватӀел эххеде хӀалуцинаби, амма плозивазе букӀунаро хӀалуцин. Эйективияб плозив буго [[Денталабги алвеолариябги эйективиял стопал|алвеолариябги]] {{IPA|/tʼ/}} [[Веларияб эйективияб стоп|велариябги]] {{IPA|/kʼ/}}, билабиалаб эйективияб стоп стандарталда буго цохӀо ''гьопӀа'' интерйекталъулӀ, диалектаздани эб данчӀвала гӀатӀидго.{{Sfn|Алексеев|Атаев|МухӀамадов|МухӀамадов|2012|p=31}} Эйективал рихьизарула хӀарпалда цадахъ [[ГӀучӀ (кириллица)|гӀучӀ]] хъван: {{angbr|тӀ кӀ пӀ}} щибалъе. Плозиваз гӀуцӀула лъабилаб система ''зирараб–гъугъаб–эйектив'', хӀалуцарал вариантал гьечӀелъул. Гьенибе гъорлӀе кколаро жибго цохӀо бугеб [[Глотталаб стоп|гъугъаб глотталаб плозив]].
==== Аффрикатал ====
[[Аффрикат|Аффрикатал]] руго [[Короналаб рагьукъаб|короналалги]] [[Дорсалаб рагьукъаб|дорсалалги]], тӀоцересез гъорлӀе рачуна [[Алвеоларияб рагьукъаб|алвеолариялги]] [[Пост-алвеоларияб рагьукъаб|пост-алвеолариялги]], кӀиабилез — [[Веларияб рагьукъаб|велариялги]] [[Увуларияб рагьукъаб|увулариялги]]. Стандарталъул системалда гьечӀо зирарал аффрикатал, диалектаздани данчӀвала {{IPA|/d͡z d͡ʒ/}}.
Алвеолариял ва пост-алвеолариял аффрикатазул руго {{IPAslink|t͡s}} {{angbr|ц}}-ги {{IPAslink|t͡ʃ}} {{angbr|ч}}-ги, гьезул хӀалуцарал {{IPA|/t͡sː t͡ʃː/}}, эйективиял {{IPA|/t͡sʼ t͡ʃʼ/}}, хӀалуцарал эйективиял {{IPA|/t͡sːʼ t͡ʃːʼ/}} варианталги, гьединлъидал гьез гӀуцӀула ункъилаб система. Гьоркьоса бахъилъун ккола латералал аффрикатал. Стандартаб авар мацӀалда буго кӀиго интенсивияб алвеоларияб латералаб аффрикат: жибго {{IPAslink|t͡ɬː}} {{angbr|лӀ}} ва эйективияб {{IPAslink|t͡ɬːʼ}} {{angbr|кь}}, жидер хӀалуцинчӀел коррелатал гьечӀел.{{Sfn|Алексеев|Атаев|МухӀамадов|МухӀамадов|2012|p=34}} [[Инс-авар мацӀ|Инс-авар мацӀалдаго]] букӀараб [[Алвеоларияб латералаб эйективияб аффрикат|алвеоларияб латералаб эйективияб аффрикат]] хутӀун буго [[Авар свералаби|бакъдасел свералабазда]], стандарт мацӀалда гьеб гьаракь сверун буго [[Денталабги алвеолариябги эйективиял стопал|алвеоларияб эйективияб стопалде]].<ref name= "Starostin1994"/>
Веларияб аффрикат буго кӀиго: интенсивияб гъугъаб {{IPAslink|k͡xː}} {{angbr|кк}}-ги [[Веларияб эйективияб аффрикат|интенсивияб веларияб эйективияб аффрикат]] {{IPA|/k͡xːʼ/}} {{angbr|кӀкӀ}}-ги. Гьел гьаркьазул гьечӀо хӀалуцинчӀел коррелатал.{{Sfn|Алексеев|Атаев|МухӀамадов|МухӀамадов|2012|p=36}} Гьениб аффрикатизациялъул буго кӀого момент: тӀоцебеселъ артикулациялда {{IPA|/k/}} яги {{IPA|/kʼ/}} лӀугьин, кӀиабилелъ фрикативизация букӀин ва гьаракь {{IPA|/xː/}}-ялдалъун лӀугӀи.{{Sfn|МикагӀилилазул|1959|p=56}} Гьединго кидаго хӀалуцарал ккола увулариял аффрикаталги, гьелги руго интенсивияб [[Гъугъаб увуларияб аффрикат|гъугъаб увуларияб аффрикат]] {{IPA|/q͡χː/}} {{angbr|хъ}} ва элъул эйективияб вариант {{IPA|/q͡χːʼ/}} {{angbr|къ}}.{{Sfn|Алексеев|Атаев|МухӀамадов|МухӀамадов|2012|p=37}}
{| class=wikitable style="border: none; background: none; color: inherit; text-align: center;"
|+Аффрикатазул система
! colspan="4" scope="col" | Алвеолариялги пост-алвеолариялги
| rowspan="14" style="border: none; background: none; color: inherit;" |
! colspan="2" scope="col" | Алвеолариял латералиял
| rowspan="14" style="border: none; background: none; color: inherit;" |
! colspan="2" scope="col" | Велариялги увулариялги
|-
!<small>Гъугъаб</small>
!<small>Интенсивияб</small>
!<small>Эйективияб</small>
!<small>Интенсивияб<br>эйективиияб</small>
!<small>Интенсивияб<br>гъугъаб</small>
!<small>Интенсивияб<br>эйективияб</small>
!<small>Интенсивияб<br>гъугъаб</small>
!<small>Интенсивияб<br>эйективияб</small>
|-
|{{IPAlink|t͡s}} {{angbr|ц}}||{{IPAlink|t͡sː}} {{angbr|цц}}||{{IPAlink|t͡sʼ}} {{angbr|цӀ}}||{{IPAlink|t͡sːʼ}} {{angbr|цӀцӀ}}|| rowspan="2" |{{IPAlink|t͡ɬː}} {{angbr|лӀ}}|| rowspan="2" |{{IPAlink|t͡ɬːʼ}} {{angbr|кь}}||{{IPAlink|k͡xː}} {{angbr|кк}}||{{IPAlink|k͡xːʼ}} {{angbr|кӀкӀ}}
|-
|{{IPAslink|t͡ʃ}} {{angbr|ч}}||{{IPAslink|t͡ʃː}} {{angbr|чч}}||{{IPAslink|t͡ʃʼ}} {{angbr|чӀ}}||{{IPAslink|t͡ʃːʼ}} {{angbr|чӀчӀ}}||{{IPAslink|q͡χː}} {{angbr|хъ}}||{{IPAslink|q͡χːʼ}} {{angbr|къ}}
|-
|}
====Фрикативал====
{| class="wikitable" style="float:right; margin-left:0.8em; clear:right;"
|+Фрикативазул система
!Зирараб
!Гъугъаб
!Интенсивияб
|-
|{{IPAlink|z}} {{angbr|з}}
|{{IPAlink|s}} {{angbr|с}}
|{{IPAlink|sː}} {{angbr|сс}}
|-
|—
|{{IPAlink|ɬ}} {{angbr|лъ}}
|{{IPAlink|ɬː}} {{angbr|лълъ}}
|-
|{{IPAlink|ʒ}} {{angbr|ж}}
|{{IPAlink|ʃ}} {{angbr|ш}}
|{{IPAlink|ʃː}} {{angbr|щ}}
|-
|—
|{{IPAlink|x}} {{angbr|хь}}
|—
|-
|{{IPAlink|ʁ}} {{angbr|гъ}}
|{{IPAlink|χ}} {{angbr|х}}
|{{IPAlink|χ}} {{angbr|хх}}
|-
|{{IPAlink|ʕ}} {{angbr|гӀ}}
|{{IPAlink|ħ}} {{angbr|хӀ}}
|—
|}
[[Фрикатив]], яни кӀиго артикулаторалда гьоркьоб бугеб чӀедераб нухдасан хӀухьел цун абулеб рагьукъаб аваралда буго 16, эзул лабиаллъарал вариантал рикӀкӀинчӀого. Авар фрикативазул гьечӀо эйективлъи, амма эл рукӀине бегьула хӀалуцараллъун. Алвеолариялги пост-алфеолариялги фрикативаз гӀуцӀула лъабилаб система, жиндилӀ зирарабги, гъугъабги, гъугъаб интенсивиябги бугел:{{Sfn|Алексеев|Атаев|МухӀамадов|МухӀамадов|2012|p=34}} {{IPAslink|z}}–{{IPAslink|s}}–{{IPAslink|sː}}, {{IPAslink|ʒ}}–{{IPAslink|ʃ}}–{{IPAslink|ʃː}}. Зирарал интенсивиял фрикативал авар мацӀалда гьечӀо. [[Латералаб рагьукъаб|Латералал фрикативазул]] руго гъугъаб алвеоларияб {{IPAslink|ɬ}} {{angbr|лъ}}-ги, элъул интенсивияб вариант {{IPA|/ɬː/}} {{angbr|лълъ}}-ги, гьедин эз гӀуцӀула кӀибилаб кьер.{{Sfn|Алексеев|Атаев|МухӀамадов|МухӀамадов|2012|p=34}}
Велариял фрикативазул авар мацӀалда буго гъугъаб веларияб фрикатив {{IPA|/x/}}, жиндир интенсивияб форма гьечӀеб.{{Sfn|Алексеев|Атаев|МухӀамадов|МухӀамадов|2012|p=36}} Увулариял фрикативазулги буго лъабилаб кьер: зирараб {{IPAslink|ʁ}} {{angbr|гъ}}, гъугъаб {{IPAslink|χ}} {{angbr|х}}-ги {{IPAslink|χː}} {{angbr|хх}}-ги. Фарингеалазул фрикативазул руго гъугъаб {{IPAslink|ħ}} {{angbr|хӀ}}-ги зирараб {{IPAslink|ʕ}} {{angbr|гӀ}}-ги.{{Sfn|Алексеев|Атаев|МухӀамадов|МухӀамадов|2012|p=37}}
Гьединго авар мацӀалда реализация буго [[гъугъаб лабиоденталаб фрикатив|гъугъаб лабиоденталаб фрикативалъулги]] {{IPA|/f/}} {{angbr|ф}}, жиб цогидал мацӀаздаса рачӀарал рагӀабазулӀ гурони, авар жиндирго рагӀабазулӀ букӀунареб. [[Инс-хьондакавказияб мацӀ|Инс-хьондакавказияб мацӀалда]] букӀараб *''f'' гьаркьица [[Инс-авар мацӀ|авар мацӀалда рефлексиялъун]] кьуна {{IPA|/x ~ χ/}} яги {{IPA|/ʃː/}} гьаркьал: ''*'''f'''ănV''<ref>{{cite book |last1= Николаев |first1= С. Л.|last2= Старостин |first2= С. А. |author-link2= Сергей Старостин|date= 1994|title= A North Caucasian Etymologocal Dictionary|trans-title= |url= https://starlingdb.org/cgi-bin/response.cgi?single=1&basename=%2fdata%2fcauc%2fcaucet&text_number=282&root=config|url-status= |format=|language= |location= Москва |publisher= Asterisk Publishers |isbn= |page=|archive-date= |via= |quote=*fănV}}</ref> > '''''хь'''онлъи'', ''*'''f'''iwɨ ( ~ -b-,-o)''<ref>{{cite book |last1= Николаев |first1= С. Л. |last2= Старостин |first2= С. А. |author-link2= Сергей Старостин |date= 1994 |title= A North Caucasian Etymologocal Dictionary |trans-title= |url= https://starlingdb.org/cgi-bin/response.cgi?single=1&basename=%2fdata%2fcauc%2fcaucet&text_number=1682&root=config |url-status= |format= |language= |location= Москва |publisher= Asterisk Publishers |isbn= |page= |archive-date= |via= |quote= *xʷibV ( ~ -b-,-o) }}{{Хвараб регӀел|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> > '''''х'''об'', ''*'''f'''_ɦä̆''<ref>{{cite book |last1= Николаев |first1= С. Л. |last2= Старостин |first2= С. А. |author-link2= Сергей Старостин |date= 1994 |title= A North Caucasian Etymologocal Dictionary |trans-title= |url= https://starlingdb.org/cgi-bin/response.cgi?single=1&basename=%2fdata%2fcauc%2fcaucet&text_number=2320&root=config |url-status= |format= |language= |location= Москва |publisher= Asterisk Publishers |isbn= |page= |archive-date= |via= |quote= *f_ɦä̆ }}{{Хвараб регӀел|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> > '''''щ'''у''. ЦӀакъго цересел къватӀиса рачӀарал рагӀабазулӀ, мисалалъе, гӀарабалдаса, оригиналаб {{IPA|/f/}}-ялъул бакӀалда батула {{IPA|/p/}} гьаракь: {{lang-ar|فناء|fanāʾ}} > ''пана'' {{IPA|/pana/}}; {{lang-fa|فال}} > ''пал'' цги. [[ГӀурус мацӀ|ГӀурус]] ва гьелдасан рачӀарал европиял мацӀазул рагӀабазулӀ {{IPA|/f/}} цӀунула.
====Сонорантал====
Сонориял рагьукъал ккола жал гьаракьалъул тракталда хӀухьелалъул турбулентияб чвахи гьечӀого лӀугьунел, эзул руго кӀиго назалияб {{IPAslink|m}}, {{IPAslink|n}}, цо вибрант {{IPAslink|r}}, лъабго аппроксимант {{IPAslink|l}}, {{IPAslink|w}}, {{IPAslink|j}}.
[[Зирараб алвеоларияб латералаб аппроксимант]]алъул авар мацӀалда буго кӀиго [[аллофон|аллофон]]: [[палатализация (фонетика)|палаталлъараб]] {{IPA|[lʲ]}} ва [[Веларизация|веларлъараб]] {{IPA|[ɫ]}} (яги {{IPA|[lˠ]}}, хъвалаго эзул батӀалъи бихьизабуларо. Палаталлъараб варианталъул реализация букӀуна {{IPA|/i/}}, {{IPA|/e/}} [[Цебесеб рагьараб|цебесел рагьарал]] аскӀоре ккани: ''ле́маг'' {{IPA|[ˈlʲe.maɡ]}}, ''эбе́л'' {{IPA|[ʔɛ.ˈbelʲ]}}, ''билта́'' {{IPA|[bɪlʲ.ˈtä]}}, ''лъе́ла'' {{IPA|[ˈɬe.lʲa]}} (лъезе-{{abbr|{{Smallcaps|fut}}|бачӀунеб мех}}), гьединго {{IPAslink|j}} гьаркьида хадуб бугони: ''хъва́йла'' {{IPA|[ˈq͡χːʷäj.lʲa]}} (хъвазе-{{abbr|{{Smallcaps|fut}}|бачӀунеб мех}}). ХутӀанщинаб бакӀалда букӀуна веларлъараб аллофон: ''лалу''́ {{IPA|[ɫa.ˈɫu]}}, ''бал'' {{IPA|[baɫ]}}, ''хъва́ла'' {{IPA|[ˈq͡χːʷä.ɫa]}} (хъвазе-{{abbr|{{Smallcaps|prs}}|гьанжесеб гӀахьалаб мех}}).
==== Лабиаллъарал рагьукъал ====
[[Лабиализация]] буго авар мацӀалда гӀатӀидго данчӀвалеб кӀиабизесеб артикулация, эб лӀугьуна гьаракь бахъулаго кӀутӀбиги цадахъ хӀалтӀизарун, хъвавуда бихьизабула ''В'' хӀарпил квекудалъун. Эб артикулация букӀуна цӀикӀкӀанисел рагьукъазул, лабиалазулги сонорантазулги хутӀизегӀан, цо сонорант буго лабиалаб, эбги [[зирараб лабиал–веларияб аппроксимант]] {{IPA|/w/}}. Лабиализация букӀуна силлаб-инициалаб, ай байбихьуда данчӀвалеб. Буго гьединго рагӀуда жаниб лабиализацияги, эб хасго данчӀвала вербазулӀ, мисалалъе, ''ба'''къв'''азе'' {{IPA|/bä.ˈq͡χːʷʼä.ze/}}. Силлаб-финалаб лабиализация, рагӀул тӀарамагъада букӀунеб, авар мацӀалда гьечӀо. РагӀи хисулаго, гургинлъарал рагьаразде цебе {{IPA|/u o/}} лабиаллъарал рагьукъазе лӀугьуна делабиализация:{{Sfn|Форкер|2020|p=246}} ''гъветӀ'' — ''гъотӀо́-'', ''хвезе'' — ''хола'' цги.
{| class="wikitable" style="text-align:center;"
! colspan="2" rowspan="3" |
! colspan="4" |{{abbr|[[Алвеоларияб рагьукъаб|А]]|Алвеолариял}}
! colspan="2" rowspan="2" |{{abbr|[[Посталвеоларияб рагьукъаб|ПА]]|Посталвеолариял}}
! colspan="2" rowspan="2" |{{abbr|[[Веларияб рагьукъаб|В]]|Велариял}}
! colspan="2" rowspan="2" |{{abbr|[[Увуларияб рагьукъаб|У]]|Увулариял}}
! rowspan="3" |{{abbr|[[Фарингеалаб рагьукъаб|Ф]]|Фарингеалал}}
! rowspan="3" |{{abbr|[[Глотталияб рагьукъаб|Г]]|Глотталал}}
|- class="small"
! colspan="2" |<small>централ</small>
! colspan="2" |[[Латералал рагьукъал|<small>латерал</small>]]
|- class="small"
!<small>{{abbr|л.|ленис}}</small>
!<small>{{abbr|ф.|фортис}}</small>
!<small>{{abbr|л.|ленис}}</small>
!<small>{{abbr|ф.|фортис}}</small>
!<small>{{abbr|л.|ленис}}</small>
!<small>{{abbr|ф.|фортис}}</small>
!<small>{{abbr|л.|ленис}}</small>
!<small>{{abbr|ф.|фортис}}</small>
!<small>{{abbr|л.|ленис}}</small>
!<small>{{abbr|ф.|фортис}}</small>
|-
! rowspan="3" |[[Плозивиял рагьукъал|Плозив]]
!<small>{{abbr|з|зирарал}}</small>
|{{IPAplink|dʷ}}
|
|
|
|
|
|{{IPAplink|ɡʷ}}
|
|
|
|
|
|-
!<small>{{abbr|гъ|гъугъал}}</small>
|{{IPAplink|tʷ}}
|
|
|
|
|
|{{IPAplink|kʷ}}
|
|
|
|
|{{IPAplink|ʔʷ}}
|-
!<small>{{abbr|э|эйективал}}</small>
|{{IPAplink|tʼʷ}}
|
|
|
|
|
|{{IPAplink|kʼʷ}}
|
|
|
|
|
|-
! rowspan="2" |[[Аффрикат]]
!<small>{{abbr|гъ|гъугъал}}</small>
|{{IPAplink|t͡sʷ}}
|{{IPAplink|t͡sːʷ}}
|
|{{IPAplink|t͡ɬːʷ}}
|{{IPAplink|t͡ʃʷ}}
|{{IPAplink|t͡ʃːʷ}}
|
|{{IPAplink|kxːʷ}}
|
|{{IPAplink|q͡χːʷ}}
|
|
|-
!<small>{{abbr|э|эйективиял}}</small>
|{{IPAplink|t͡sːʷ}}
|{{IPAplink|t͡sːʷʼ}}
|
|{{IPAplink|t͡ɬːʷʼ}}
|{{IPAplink|t͡ʃʼʷ}}
|{{IPAplink|t͡ʃːʷʼ}}
|
|{{IPAplink|kxːʷʼ}}
|
|{{IPAplink|q͡χːʷʼ}}
|
|
|-
! rowspan="2" |[[Фрикативиял рагьукъал|Фрикатив]]
!<small>{{abbr|гъ|гъугъал}}</small>
|{{IPAplink|sʷ}}
|{{IPAplink|sːʷ}}
|{{IPAplink|ɬʷ}}
|{{IPAplink|ɬːʷ}}
|{{IPAplink|ʃʷ}}
|{{IPAplink|ʃːʷ}}
|{{IPAplink|xʷ}}
|
|{{IPAplink|χʷ}}
|{{IPAplink|χːʷ}}
|{{IPAlink|ʕʷ}}
|
|-
!<small>{{abbr|з|зирарал}}</small>
|{{IPAplink|zʷ}}
|
|
|
|{{IPAplink|ʒʷ}}
|
|
|
|{{IPAplink|ʁʷ}}
|
|{{IPAlink|ħʷ}}
|{{IPAplink|hʷ}}
|-
! colspan="2" |[[Аппроксимантиял рагьукъал|Аппроксимант]]
|
|
|
|
|
|
|{{IPAplink|w}}
|
|
|
|
|
|}
===Рагьарал===
{| class="wikitable floatright" style="text-align: center;"
|+ Рагьарал фонемаби
! rowspan="2" |Борхи
! colspan="3" |Кьер
|-
! class="bright" |[[Цебесеб рагьараб|Цебесеб]]
! class="bright" |[[БакьулӀеб рагьараб|БакьулӀеб]]
! class="bright" |[[Нахъисеб рагьараб|Нахъисеб]]
|-
! style="text-align: left;" |[[ТӀасияб рагьараб|ТӀасияб]]
| style="font-size:120%" | {{IPAplink|i}}
| style="font-size:120%" |
| style="font-size:120%" | {{IPAplink|u}}
|-
! style="text-align: left;" |[[ТӀад-гьоркьохъеб рагьараб|ТӀад-гьоркьохъеб]]
| style="font-size:120%" | {{IPAplink|e}}
| style="font-size:120%" |
| style="font-size:120%" | {{IPAplink|o}}
|-
!style="text-align: left;" |[[Гъоркьияб рагьараб|Гъоркьияб]]
| align="center" |
| style="font-size:120%" | {{IPAplink|ä}}
| style="font-size:120%" |
|}
Авар мацӀалда буго щуго рагьараб гьаракь: {{IPA|/i/}}, {{IPA|/u/}}, {{IPA|/e/}}, {{IPA|/o/}}, {{IPA|/ä/}}.{{Sfn|Алексеев|Атаев|МухӀамадов|МухӀамадов|2012|p=26}}{{Sfn|Форкер|2020|p=244}} Руго гьединго гьел гьаркьазул назаллъарал варианталги,{{Sfn|Форкер|2020|p=244}} хъвавуда гьел рихьизаруларо. Диалектазда данчӀвала цӀикӀкӀунги рагьарал гьаркьал, гьединго халалъарал вариантал.
Артикуляция кӀутӀбузул позициялде балагьун, авар мацӀалъул рагьарал руго [[гургинлъи|гургинлъарал]] {{IPA|/u, o/}} ва гьезде данде лъолел гургинлъичӀел {{IPA|/i, e, ä/}}. Абулаго гӀебедемухъалда мацӀалца кколеб бакӀалда рекъон, рагьарал данде лъола [[Цебесеб рагьараб|цебесеб кьералъул]] {{IPA|/i/}}, {{IPA|/e/}} ва [[Нахъисеб рагьараб|нахъисеб кьералъул]] {{IPA|/u, o/}}. Гьезде данде ккуна {{IPA|/ä/}} буго бакьулӀ кьералъул. МацӀалзул эхедемухъалда позициялда рекъон данде лъола [[тӀасияб рагьараб|тӀасияб борхул]] {{IPA|i, u}} ва [[гъоркьияб рагьараб|гъоркьияб борхул]] {{IPA|/ä/}}. Гьеб кӀибго борхуда гьоркьор руго [[ТӀад-гьоркьохъеб рагьараб|тӀад-гьоркьохъел]] {{IPA|/e, o/}}.{{Sfn|Алексеев|Атаев|МухӀамадов|МухӀамадов|2012|p=27}}
РагӀул байбихьуда рагьарал рацӀцӀадго дандчӀваларо, гьезда цебе букӀуна [[глотталаб плозив]] {{IPA|/ʔ/}}: ''эбел'' {{IPA|/ʔe.ˈbel/}}, ''анкьго'' {{IPA|/ˈʔäntɬːʼ.ɡo/}}, ''ине'' {{IPA|/ˈʔi.ne/}}, гьединго гьеб гьаракь букӀуна силлабазул байбихьуда рагӀуда жанибги, кӀиго рагьараб аскӀобе ккун, [[гьиатус]] лӀугьинчӀого букӀиналъе:<ref name="Вестник" /> ''рии'' {{IPA|/ri.ˈʔi/}}, ''роол'' {{IPA|/ro.ˈʔol/}}, ''беэнаб'' {{IPA|/be.ˈʔe.nabl/}}.{{Sfn|Алексеев|Атаев|МухӀамадов|МухӀамадов|2012|p=26}} Гьединго [[гьиатус]] лӀугьинчӀого букӀиналъе хӀалтӀизабула [[зирараб палаталаб аппроксимант]] {{IPA|/j/}}: ''цӀияб'' {{IPA|/ˈt͡sʼi.jäb/}}, ''лъабгоял'' {{IPA|/ˈɬäb.ɡo.jäɫ/}}, ''дие'' {{IPA|/ˈdi.je/}} цги.<ref name="Вестник" />
==== Назалал рагьарал ====
{| class="wikitable floatright" style="text-align: center;"
|+
|-
!
! [[Цебесеб рагьараб|Цебе]]
![[БакьулӀеб рагьараб|БакьулӀ]]
! [[Нахъисеб рагьараб|Нахъ]]
|-
! style="text-align: left;" | [[ТӀасияб рагьараб|ТӀаса]]
| | {{IPA link|ĩ}}
| |
| | {{IPA link|ũ}}
|-
! style="text-align: left;" | [[ТӀад-гьоркьохъеб рагьараб|ТӀад-гьоркьоб]]
| | {{IPA link|ẽ}}
|
| | {{IPA link|õ}}
|-
! style="text-align: left;" | [[Гъоркьияб рагьараб|Гьоркьа]]
| |
| | {{IPA link|ã}}
|
|}
Авар мацӀалда руго [[назалаб рагьараб|назалал рагьарал]],{{Sfn|Форкер|2020|p=244}} эл ратула цо-цо рагӀабазулӀ: ''у'' {{IPA|/ʔũ/}}, ''гӀоло'' {{IPA|/ʕo.ɫõ/}} ва гьездаса лӀугьарал цогидазулӀ. Цо-цо бакӀалда назалала рагьаразул букӀуна магӀна батӀахъул ролги: ''у(н)гьи'' {{IPA|/ˈʔũ.hi/}} 'хӀухьел биччай' — ''угьи'' {{IPA|/ˈʔu.hi/}} 'ххамида расен лъей'. Назализация цӀиккӀаниселъ дандчӀвала гьаркьихъе-рагӀабазулӀги<ref name="Вестник" />{{Sfn|Алексеев|Атаев|МухӀамадов|МухӀамадов|2012|p=27}} интерйекциябазулӀги:{{Sfn|Форкер|2020|p=244}} ''гьа'' {{IPA|/hã/}}, ''хӀе'' {{IPA|/ħẽ/}} (хӀама хъамизе абулеб) цги. Дагьабги цӀиккӀун назализация батула [[хундерил сверел|хундерил свералил]] цо-цо гаргаразулӀ.
===Кьабизаби===
Авар мацӀалъул [[Кьабизаби (лингвистика)|кьабизабиялъе]] хасиятал сипатал руго хадусел: хьвадарулеб (динамикияб) букӀин, эспираторияб букӀин, гӀезегӀан мухӀканго загьираб ва рагӀул цоккураб [[Гьижа|гьижаялде]] тӀаде кколеб букӀин. Кьабизаби кидаго тӀаде ккола рагӀиялъул тӀоцебесеб яги кӀиабилеб гьижаялде; ва киданиги рагӀул байбихьудаса бугеб кӀиабилеб гьижаялдаса добегӀан унаро: ''на́ку'', ''кере́н'', ''бéрцинаб'', ''квара́наб'', ''гьабу́ларо'', ''у́на''.
Кьабизабиялъул хьвадари (динамика) загьирлъула рагӀи хисулелъуб, ва гьелъул хӀасилалда рагӀулӀ лӀугьуна батӀи-батӀиял хиса-басиял. Кьабизаби лъабабилеб гьижаялде тӀаде бачӀунеб бугони, кьабизабиялда цебесеб рагьараб тӀагӀуна ([[Синкопа (лингвистика)|синкопа]]): ''бетӀе́р'' ({{Abbr|ном.|номинатив}}) — ''ботӀро́''-л ({{Abbr|ген.|генетив}}), ''кагъа́т'' ({{Abbr|ном.|номинатив}}) — ''кагъти́ца'' ({{Abbr|ген.|генетив}}), ''гомо́г'' ({{Abbr|ном.|номинатив}}) — ''гонги́ца'' ({{Abbr|ген.|генетив}}) ва ц.
РагӀиялъул гӀемерлъул форма лӀугьунелъул, кьабизаби тӀоцебесеб гьижаялде тӀаде ккани, тӀагӀуна кӀиабилеб гьижаялъул рагьараб: ''гама́чӀ'' — ''га́нчӀал''; ''гӀере́къ'' — ''гӀе́ркъал'', ''лъеле́хь'' — ''лъе́лхьал'' ва ц.
Кьабизабиялъ хасаб роль хӀала рагӀиялъул хъвалсараб аслу лӀугьиналда, мисалалъе, аблаутияб хисунккей, рагӀулӀ кьабизабиялъул бакӀалда бараб гьечӀониги, цадахъ регӀула кьабизаби хьвадигун: ''тӀехь'' ({{Abbr|ном.|номинатив}} {{Abbr|ц. ф.|цолъул форма}}) — ''<u>тӀахь</u>-а́л'' ({{Abbr|ном.|номинатив}} {{Abbr|гӀ. ф.|гӀемерлъул форма}} — <u>''тӀохь-а́л''</u> ({{Abbr|ген.|генетив}}), гъе́''ду'' ({{Abbr|ном.|номинатив}} {{Abbr|ц. ф.|цолъул форма}}) — ''<u>гъуд</u>-у́л'' ({{Abbr|ном.|номинатив}} {{Abbr|гӀ. ф.|гӀемерлъул форма}}) — ''<u>гъад</u>-и́л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}).
Кьабизабиялъ хӀала батӀи-батӀиял релъарал рагӀабазул магӀна батӀа бахъиялъул роль: ''рагъи''́ (цӀар.) — ''ра́гъи'' ({{Abbr|масд.|масдар}}), лъикӀлъи́ (цӀар) — ''лъи́кӀлъи'' ({{Abbr|масд.|масдар}}), ''рикьи́'' (цӀар) — ри́кьи ({{Abbr|масд.|масдар}}).
Гьединго кьабизабиялъ хӀала рол номинативалъулги хъвалсараб аслуялъул форма релълъарал рагӀабазул магӀна батӀа бахъиялъеги: ''лъар'' ({{Abbr|ном.|номинатив}}) — ''лъа́рал'' ({{Abbr|ном.|номинатив}} {{Abbr|гӀ. ф.|гӀемерлъул форма}}) — ''лъара́л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}); ''тӀул'' ({{Abbr|ном.|номинатив}}) — ''тӀу́лал'' ({{Abbr|ном.|номинатив}} {{Abbr|гӀ. ф.|гӀемерлъул форма}}) — ''тӀула́л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}); ''цӀул'' ({{Abbr|ном.|номинатив}}) — ''цӀу́лал'' ({{Abbr|ном.|номинатив}} {{Abbr|гӀ. ф.|гӀемерлъул форма}}) — ''цӀула́л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}).
Кьабизабиялъул бакӀалда бараб чӀедерал ва гӀатӀидал рагьарал данде лъей ккола батӀи-батӀиял категориалиял формаби лӀугьиналъул къагӀидалъун: ''рухье́н'' (цӀар) — ''ру́хьин'' ({{Abbr|масд.|масдар}}), ''къотӀе́л'' (цӀар) — ''къо́тӀи'' ({{Abbr|масд.|масдар}}), ''рате́л'' (цӀар) — ''ра́ти'' ({{Abbr|масд.|масдар}}). Кьабизабиялъул бакӀ ккола гьел рагӀабазул статус мухӀкан гьабиялъул критерияздаса цояб. Жубараб рагӀиялъул кӀиабилеб компоненталъул кьабизаби тӀагӀуна, щай гурелъул гьеб кӀиабилеб гьижаялдаса хадуса букӀине бегьуларо, мисалалъе: ''на́хъарукъ'', ''бетӀе́рчӀахъад'', ''бетӀе́ргьанчи''. [[Цогидал мацӀаздаса рачӀарал рагӀаби|Цогидал мацӀаздаса рачӀарал]] лъаб- яги цӀикӀкӀун журарал рагӀабазулӀ кьабизаби бачӀуна кӀиабилеб къотӀелалде тӀаде: ''теле́пон'', ''гене́рал''.
==Морфофонология==
Бищун кӀвар бугел морфофонологиял процессал руго аблаут, рагьаразул синкопа, ассимилация, мутация, рагьукъазул алтернация ва метатезис.{{Sfn|Форкер|2020|p=247}}
====Аблаут====
Аблаут (рагьарал хиси) — форма яги рагӀи лӀугьунаго, рагӀи хисулаго: '''{{IPAalink|i}}'''/'''{{IPAalink|u}}''': ''налъ<u>и</u> — налъ<u>у</u>ца'' (эргатив); '''{{IPAalink|i}}'''/'''{{IPAalink|e}}''': ''т<u>и</u>ризе — т<u>е</u>резе'' (гӀахьалаб заман); '''{{IPAalink|i}}'''/'''{{IPAalink|o}}''': ''кь<u>и</u>ли — кь<u>о</u>лоца'' (эргатив); '''{{IPAalink|u}}'''/'''{{IPAalink|e}}''': ''т<u>у</u>нкизе — т<u>е</u>нкезе'' (гӀахьалаб заман); '''{{IPAalink|u}}'''/'''{{IPAalink|o}}''': ''н<u>у</u>с — н<u>о</u>соца'' (эргатив); '''{{IPAalink|e}}'''/'''{{IPAalink|i}}''': ''хӀeтӀ<u>e</u> — хӀатӀ<u>и</u>ца'' (эргатив); '''{{IPAalink|e}}'''/'''{{IPAalink|u}}''', ''к<u>е</u>ту — к<u>у</u>тул'' (гӀем. ф.); '''{{IPAalink|e}}'''/'''{{IPAalink|o}}''': ''п<u>е</u>р — п<u>о</u>роца'' (эргатив); '''{{IPAalink|e}}'''/'''{{IPAalink|a}}''': ''б<u>е</u>че — б<u>а</u>чица'' (эргатив); '''{{IPAalink|o}}'''/'''{{IPAalink|i}}''': ''чохтӀ<u>о</u> — чахтӀ<u>и</u>ца'' (эргатив); '''{{IPAalink|o}}'''/'''{{IPAalink|a}}''': ''гь<u>о</u>ло — гь<u>а</u>лица'' (акт. игӀр.); '''{{IPAalink|a}}'''/'''{{IPAalink|i}}''': ''бугъ<u>а</u> — бугъ<u>и</u>ца'' (эргатив); '''{{IPAalink|a}}'''/'''{{IPAalink|u}}''': ''хъ<u>а</u>ла — хъ<u>у</u>лби'' (гӀем. ф.); '''{{IPAalink|a}}'''/'''{{IPAalink|o}}''': ''гӀ<u>а</u>штӀи — гӀ<u>о</u>штӀоца'' (эргатив) ва ц.
====Рагьаразул синкопа====
Синкопа, яги рагьарал тӀагӀин, загьирлъула рагӀи хисулаго, форма ва рагӀи лӀугьунаго, кьабизаби лъабабилеб гьижаялде тӀаде ккеун, кӀиабилеб гьижаялъул рагьараб тӀагӀиналдалъун (кӀижурарал рагӀабазул хъвалсараб аслуялъул кӀидаго ккола кьабизабиялъулаблъун): ''буру́тӀ'' — ''буртӀи́ца'' (эргатив), ''гомо́г'' — ''гонги́л'' (ген.), ''кагъа́т'' — ''кагъти́ца'', ''гӀepeтӀ'' — ''гӀертӀица'' (эргатив) ва ц.
====Рагьаразул ассимиляция====
[[Ассимиляция (лингвистика)|Ассимиляция]], яги цо гьаракь цогидалда релъин, авар мацӀалда дандчӀвала прогрессивиябги регрессивиябги ассимиляция хӀисабалда.
[[Прогрессивияб ассимиляция (лингвистика)|Прогрессивияб ассимиляция]], яги цебе бугеб гьаракьалъ хадуб бугелде асар гьаби, лӀугьуна:
* гӀемерлъул формаялъулӀ кӀижурарал рагӀабазул, гьел игӀрабияб ва цолъул яги гӀемерлъул формаялъулаб къагӀидаялъ хисулаго, кӀиабилеб гьижа тӀагӀиналъ (кьабизаби бачӀуна тӀоцебесеб гьижаялде тӀаде): ''бетӀе́р'' — ''бу́тӀрул'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}), ''кьенсе́р'' — ''кьу́нсрул'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}), ''лаче́н'' — ''лу́чнул'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}), ''габу́р'' — ''га́рбал'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}), ''тӀагъу́р'' — ''тӀа́гърал'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}). Аслуялъул рагьаразул [[Элизия (лингвистика)|элизия]] лӀугьине бегьула гӀемерлъул формаялъулӀ кьабизаби тӀоцебесеб гьижаялде бачӀинчӀогоги: ''кьиби́л'' — ''кьалба́л'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}), ''хьиби́л'' — ''хьалба́л'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}), ''миччи́л'' — ''маччли́л'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}), ва ц.
* гӀемерлъул формаялъул цожурарал рагӀабазул кьибилалъул рагьаразе хъвалсараб аслуялъулӀ (аслуялъул рагьараб гьениб тӀагуна): ''кечӀ'' — ''ку́чӀдул'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}), ''тӀегь'' — ''тӀу́гьдул'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}), ''хӀехь'' — ''хӀу́хьдул'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}), ва ц.
[[Регрессивияб ассимиляция (лингвистика)|Регрессивияб ассимиляция]], яги хадуб бугеб гьаракьалъ цебе бугелде асар гьаби, лӀугьуна:
* цолъцъул формаялъулӀ, кӀижурарал рагӀабазул, игӀрабияб ва цолъул яги гӀемерлъул формаялъулаб къагӀидаялъ хисулаго, кӀиабилеб [[гьижа]] тӀагӀиналъ ([[Кьабизаби (лингвистика)|кьабизаби]] бачӀуна тӀоцебесеб гьижаялде тӀаде): ''бетӀе́р'' — ''ботӀро́л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}), ''кьенсе́р'' — ''кьонсро́л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}), ''лаче́н'' — ''лочно́л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}), ''габу́р'' — ''горбо́л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}), ''тӀагъу́р'' — ''тӀогъро́л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}).
* цолъул формаялъул цожурарал рагӀабазул кьибилалъул рагьаразе хъвалсараб аслуялъулӀ: ''кечӀ'' — ''кочӀо́л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}), ''тӀегь'' — ''тӀогьо́л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}), ''хӀехь'' — ''хӀохьо́л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}).
* рагӀи хисулаго [[Кьабизаби (лингвистика)|кьабизаби]] тӀоцебесеб гьижаялде тӀаде бачӀинчӀони: ''тӀехь'' — ''тӀохьо́л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}), ''чехь'' — ''чохьо́л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}), ''кьили́'' — ''кьоло́л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}), ва ц.
Хъвалсараб аслуялъулӀ ва гӀемерлъул формаялъул ассимиляиялъул данде кколел формаби кидаго гуро рукӀунел, ва гьеб процесс лӀугьуна гӀицӀго цолъул формаялъул хъвалсараб аслуялъулӀ, гӀемерлъул формуялъул рагьараб абуни хисуларо: ''гӀус'' — ''гӀосо́л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}) — ''гӀуса́л'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}), ''гӀучӀ'' — ''гӀочӀо́л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}) — ''гӀучӀа́л'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}), ''рукъ'' — рокъо''́''б ({{Abbr|лок. V|локатив}}) — ''рукъза́л'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}), ''ракӀ'' — ''рекӀе́л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}) — ''ра́кӀал'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}), ''цӀа'' — ''цӀе́л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}) — ''цӀа́ял'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}), ''лъим'' — ''лъел'' ({{Abbr|ген.|генетив}}) — ''лъи́нал'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}), ва ц.
Цо-цо букӀине бегьула гӀемерлъул формаялда ассимиляцияги, цолъул формаялда — диссимиляцияги загьирлъи, гьениб байбихьулаблъун рикӀкӀуна хъвалсараб аслуялъул формаби: ''гьоко́'' — ''гьаки́л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}) — ''гьака́л'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}), ''сордо́'' — ''сарди́л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}) — ''сарда́л'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}), ''чӀорто́'' — ''чӀарти́л'' ({{Abbr|ген.|генетив}}) — ''чӀарта́л'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}), ва ц.
====Редукция====
Авар мацӀалда [[Редукциялъул (лингвистика)|редукциялъул]], ай кьабизабуларел рагьаразул гьаркьилаб тӀабигӀат хисиялъул даража буго дагьа-макъаб, гӀаммго абуни, редукция буго къадаралъулаб. [[Гъоркьияб борхиялъул гьоркьохъеб кьералъул лабиаллъичӀеб рагьараб]] {{IPAslink|ä}} кьабизабуларел [[гьижа|гьижабазда]] редуцилъула загӀипго: ''р<u>а</u>хӀáт'', ''х<u>а</u>ли́ч<u>а</u>'', ''рачéл'', ''вáчӀ<u>а</u>н<u>а</u>'' . Цогидал рагьаразеги лӀугьуна гьединалго загӀипал хиса-басиял, жидеца гьезул фонологияб статусалъе асар гьабуларел: ''къебéд'', ''керéн'', ''векéрухъан'', ''тӀокъó'', ''бусéн'', ''бигьáро'' ва ц.
====Алтернация====
Алтернация '''{{IPAalink|m}}''' > '''{{IPAalink|n}}''' лӀугьуна мацӀалъул цересел ва нахъисел рагьукъазда цебе рагӀи ва форма лӀугьунагоги, рагӀи хисулелъубги: ''гъа<u>м</u>ас — гъа<u>н</u>сил'' ({{Abbr|ген.|генетив}}), ''га<u>м</u>ачӀ — ганчӀил'' ({{Abbr|ген.|генетив}}), ''та<u>м</u>ахьу — та<u>н</u>хьил'', ''чӀи<u>м</u>их — чӀи<u>н</u>хал'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}); цо-цо мехалъ гьел гьаркьал хисичӀогоги хутӀула: ''ханжар'' — ''хонжроца'' ({{Abbr|эрг.|эргатив}}) ва ц.
Алтернация '''{{IPAalink|n}}''' > '''{{IPAalink|m}}''' лӀугьуна {{IPAalink|r}} гьаракьалда хадуб: ''гъара<u>н</u> — гъар<u>м</u>ил'' (генетив); ''чаран — чар<u>м</u>ил'' (генетив) ва ц.
====Лабиализация====
[[Лабиализация]], яги артикуляциялъулӀ кӀутӀби цебе цутӀи, буго [[Авар мацӀ|авар мацӀалъе]] гӀемер хасиятаб ва дандчӀвала кидаго рагӀабазул байбихьуда (журарал рагӀабазулӀ гьоркьобги букӀине бегьула): ''гвай'', ''гвенд'', ''квар'', ''кквезе, квер'', ''кӀвар'', ''свак'', ''ххвел'', ''хъвазе'' ва ц.
====Делабиализация====
[[Лабиализация#Делабиализация|Делабиализация]], яги лабиализация тӀагӀин, лӀугьуна рагӀи хисулаго лабиалиял рагьукъазда хадур лабиалиял, яги гургинлъарал рагьарал {{IPAslink|u}} ва {{IPAslink|o}} рачӀиналъ: ''кӀветӀ'' — ''кӀутӀби'' ({{Abbr|гӀем. ф.|гӀемерлъул форма}}); ''гъветӀ'' — ''гъутӀби'' (гӀем. ф.), ''гъотӀоца'' (эргатив) ва ц.
==== Метатеза ====
[[Метатеза]] лӀугьуна диссимиляциялъул аслуялда [[Лабиалиял рагьукъал|лабиалияб гьаракьалдаги]] [[Сонорантал|соноранталдаги]] гьоркьоб бугеб рагьараб тӀагӀун ва гьеб кӀиябго рагьукъалъ тартибияб бакӀ хисун (лабиалияб + сонорияб > сонорияб + лабиалияб): ''габур — гарбал'' (гӀем. ф.); ''хабар — харбил'' (генетив); ''тӀамур — тӀармил'' (генетив); ''цӀибил — цӀолбол'' (генетив) ва ц.
==== Рагьукъазул синкопа ====
ЛӀугьуна '''{{IPAalink|n}}''', '''{{IPAalink|m}}''', '''{{IPAalink|d}}''', '''{{IPAalink|t}}''' рагьукъазе рагӀи хисулаго, форма ва рагӀи лӀугьунаго: ''рехъен'' — ''рехъаби'' (гӀем. ф.); ''бусен'' — ''бусадул'' (ген.); ''хӀалтӀухъан'' — ''хӀалтӀухъаби'' (гӀем. ф.), ''лъим'' — ''лълъел'' (ген.) — ''лъадаца'' (акт.), ''гӀaтӀид'' (тӀадрагӀи) — ''гӀатӀилъи'' (цӀар); ''къебед'' — ''къебелъи'', ''щулат(го)'' (тӀадр.) — ''щулалъи'' (цӀар) ва ц.
== Морфонология ==
РагӀул силлабияб структура буго гӀадатаб, минималияб гьижа гӀуцӀараб буго цохӀо [[Рагьараб|рагьаралъ]] (V), гьезул руго хадусел тайпабиги: CV, CVC, CVRC (гьениб R ккола кинаб букӀаниги сонорант r, l, n, m, j), тӀоцебесеб кӀигояб буго бищун гӀемер данчӀвалеб. Силлабалъул кӀал (анлаут) букӀунаро комплексияб, яни кӀиго рагьукъалъ гӀуцӀараб, комплексияблъун букӀине бегьула кода (ахир), гӀаммаб куцалда гьижадул схема бихьизабизе беьула CV(R)(C) гӀадин. ТӀоракӀал гьижабазул цохӀо бугеб тайпа ккола CVRC, гьенибги кодаялъул тӀоцебесеб рагьукъаблъун букӀине бегьула цохӀого-цо сонорант.{{Sfn|Форкер|2020|p=247}}
РагӀул кьибилалъул тайпаби:
# цожубараб аслу '''C(w)V''': ''къо'', ''чу'', ''цӀа'', ''ца'', ''цӀцӀва'', ''чи'', ''кьо'', ''ци'' ва ц.;
# цожубараб аслу '''C(w)VC''': ''махх'', ''лагъ'', ''нугӀ'', ''ригь'', ''рукъ'', ''хур'', ''лълъим'', ''бис'', ''бер'', ''кӀул'', ''чӀетӀ'', ''чан'', ''кӀветӀ'', ''гел'', ''тӀегь'', ''рос'', ''гохӀ'', ''агӀ'', ''ах'' , ''оц'', ''ицц'', ''их'' ва ц.;
# цожубараб аслу '''VRC''': ''анкь'', ''ирс'' ва ц.;
# цожубараб аслу '''C(w)VRC''': ''тӀинчӀ'', ''хӀинчӀ'', ''гӀанкӀ'', ''гӀоркь'', ''къарз'', ''гвенд'', ''гарцӀ'' ва ц.;
# кӀижубараб аслу '''VCV''': ''ада'', ''угьи'', ''уба'' ва ц.;
# кӀижубараб аслу '''VCСV''': ''урба'', ''ургу'', ''амру'', ''аслу'' ва ц.;
# кӀижубараб аслу'''C(w)VCV''': ''гӀари'', ''гьобо'', ''гъеду'', ''кету'', ''лъади'', ''дару'', ''рагӀи'' ва ц.;
# кӀижубараб аслу '''VCVС''': ''агъаз'', ''асар'', ''эмен'', ''эбел'', ''адаб'', ''ахир'', ''авал'' ва ц.;
# кӀижубараб аслу '''VCСVC''': ''адрес'', ''азбар'', ''айгъир'', ''аскар'', ''авлахъ'', ''амбар'', ''аргъан'', ''ахӀмакъ'', ''илбис'' ва ц.; (гьаб тайпаялде гъорлӀе ккола цоги мацӀаздаса рачӀарал рагӀаби);
# кӀижубараб аслу '''C(w)VRC(в)V''': ''тӀанса'', ''гӀанса'', ''квартӀа'', ''гъванща'', ''гвангва'', ''ханжу'', ''торгӀо'', ''гордо'' ва ц. Гьединго интервокалиял комплексал, тӀоцебесеб хъуй бугеб рагьукъаб бугеб: ''дагӀба'', ''кӀуштӀа'', ''гӀаштӀи'', ''гӀузру'', ''мусру'', ''сихӀру'' (гьаб конструкциялда руго аслияб къагӀидаялда цогидал мацӀаздасан рачӀарал рагӀарал рагӀаби);
# кӀижубараб аслу '''C(w)VCVC''': ''гамачӀ'', ''чапар'', ''гьудул'', ''гӀалим'', ''лъимер'', ''гудур'', ''рехъен, рукӀел'' ва ц.;
# кӀижубараб аслу '''C(w)VRCVC''': ''хвалчен'', ''ханжар'', ''гьалмагъ'', ''салмаг'', ''сандукӀ'', ''саргъас'', ''баргъич'' ва ц. Гьединго интервокалиял комплексал, тӀоцебесеб хъуй бугеб рагьукъаб бугеб (цогидал мацӀаздасан рачӀарал рагӀаби): ''хашхаш'', ''гӀужрукъ'', ''гужгат'', ''сухъмахъ'', ''сухӀмат'' ва ц.;
# кӀижубараб аслу '''CVCVRC''': ''туманкӀ'';
# лъабжубараб аслу '''VCCVCV''': ''аздагьо'';
# лъабжубараб аслу '''(C)VCVCV''': ''можоро'', ''сумало'', ''габани'', ''гъадаро'', ''гьереси'', ''катӀари'', ''гӀарада'' ва ц.;
# лъабжубараб аслу '''(C)VCVRCV''', '''(C)VRCVCV''': ''итаркӀо'', ''гвангвара'', ''гӀанхвара'', ''газаргъо'' ва ц.;
# лъабжубараб аслу '''(C)VCVCVC''': ''аманат'', ''апараг'', ''жанавар'', ''апараг'', ''годекӀан'', ''малаик'' ва ц.
# лъабжубараб аслу '''(C)VСCVCVC''': ''ахбазан'';
Цогияздаса лӀугьунарел фигӀлуялъул аслуял: '''V''' (''ине''), '''CV''' (''кке-зе''), '''CVC''' (''лъу-гьи-не''; гьанирго рачӀуна бабихьуда жинсиял гӀаламатал ругел фигӀлабиги'': в-ачӀ-ине''), '''CVRC''' (''гьурщ-изе'')<ref>Аварский язык. Фонетика. (М. Алексеев. Борис Атаев)</ref>.
==Ралагье гьединго==
* [[Авар ортография]]
==МугъчӀваял==
=== Цитация ===
{{Reflist|30em}}
=== Иццал ===
{{Refbegin|33em|indent=yes}}
:'''''ГӀурусалда:'''''
* {{cite book
|last1= МикагӀилилазул |first1= Ш. И.|author-link1= МикагӀилилазул Шигьабудинил Иляс
|editor-last1= Бокарев|editor-first1= Е. А.
|year= 1959
|title= Очерки аварской диалектологии
|trans-title= Авар диалектологиялъул хъвай-хъвагӀаял
|publication-place= Ленинград
|publisher= СССРалъул гӀелмабазул академиялъул пресса
|page= 510
|ref=}}
*{{cite book |last1 = Алексеев |first1= М. Е.|last2 = Атаев |first2= Б. М. |last3 = МухӀамадов |first3= М. А. |last4 = МухӀамадов |first4= М. И. |last5 = Магьдиева |first5= Г. И. |last6 = СагӀидова |first6= П. А. |last7 = Самедов |first7= Дж. С.|author-link= |date= 2012|title= Современный аварский язык |url= |location= МахӀачхъала |publisher= АЛЕФ|page= 420|isbn={{Format ISBN|9785914311107}}}}
*{{cite book |last= СагӀидова|first= П. А.|author-link= |date= 2007|title= Закатальский диалект аварского языка |trans-title= Авар мацӀалъул закаталисезулаб сверел|location= МахӀачхъала|publisher= |page= 216|isbn=}}
:'''''Инглисалда:'''''
*{{cite book |last=Форкер |first=Диана |date=2020 |editor-last=Полински |editor-first=Мария |title=The Oxford handbook of languages of the Caucasus |trans-title= Кавказалъул мацӀазул Оксфордияб квертӀехь|publisher=Оксфорд университеталъул пресс |location= Оксфорд, Цолъараб Къиралат|series= Oxford handbooks|pages=243–280 |chapter=Chapter 6: Avar |trans-chapter= БетӀер 6: Авар|chapter-url= https://www.academia.edu/34931011/Avar_Grammar_Sketch|isbn= 9780190690694 |lccn= 2020021155}}
{{Refend}}
==РегӀелал==
* [http://www.philology.ru/linguistics4/madiyeva-67.htm Мадиева Г. Аварский язык (из: Языки народов СССР)]
* [http://www.philology.ru/linguistics4/alekseev-99c.htm Алексеев М. Е. Аварский язык (из: Языки мира: Кавказские языки)]
* {{БРЭ|статья=Аварский язык|id=1797875|автор=М.Е.Алексеев}}
* [https://postnauka.ru/longreads/155222 Аварский язык]
{{Авар мацӀ}}
[[Категория:Авар фонология]]
d1rld9rsxwurz1br6zd3o7gq842ioce
Сасанилазул империя
0
14602
102053
101314
2026-09-11T01:37:02Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
102053
wikitext
text/x-wiki
{{Тарихияб пачалихъ
|цӀар = Сасанилазул империя
|оригинал_цӀар = {{lang-pal|𐭠𐭩𐭥𐭠𐭭𐭱𐭲𐭥𐭩}}<br>''Ērānšahr''
|статус = [[империя]]
|гимн =
|байрахъ = Derafsh Kaviani flag of the late Sassanid Empire.svg
|байрахъ_гъоркьхъвай = [[Деравш Кавиани]]
|герб = Senmurv.svg
|герб_гъоркьхъвай = [[Симург|Сенмурв]]
|карта = Sasanian Empire 621 A.D.jpg
|роцен =
|сипат-сурат = Сасанилазул империя [[Хосров II Парвиз|Хосрова II Парвизил]] хӀакимлъиялъул заманалда ([[620 сон|620]]) {{plainlist | style = padding-center: 0.6em; text-align: center; |
* {{Legend|#FF7F50|[[VII гӀасру]]ялъул байбихьуде}}
* {{Legend|#FF9966|Бищун кӀудияб экспансия [[Ираналъулгин византиялъулаб рагъ (602—628)|Ираналъулгин византиялъулаб рагъул заманалда (602—628)]]}}
}}
|p1 = Парфиязул пачалихъ
|flag_p1 = Parthia 001ad.jpg
|image_p1 =
|p2 = Иберия (парччахӀлъи)
|flag_p2 = Kartli - drosha jvari.svg
|image_p2 =
|p3 = Кушан парччахӀлъи
|flag_p3 = KushanEmpireMap.jpg
|image_p3 =
|p4 = КӀудияб Арменистан
|flag_p4 = Artaxiad coat of arms by PeopleOfAr.svg
|image_p4 =
|образовано =
|ликвидировано =
|s1 = Рашидаб халифат
|flag_s1 = Mohammad adil-Rashidun-empire-at-its-peak-close.PNG
|image_s1 =
|s2 = Дабуилал
|flag_s2 = DabuyidDynastyGreatestExtent.png
|image_s2 =
|s3 = Бавандилал
|flag_s3 = BavandDynastyIranian.png
|image_s3 =
|s4 = Каренванилазул наслу
|flag_s4 =
|image_s4 =
|девиз =
|тахшагьар = [[Истагьр]] <small>(224–226)</small><br>[[Ктесифон]] <small>(226–637)</small>
|города =
|мацӀ = [[Гьоркьохъеб парс мацӀ|гьоркьохъеб парс]] (расмияб)<br> [[Арамеязул мацӀ|арамеязул]] (лингва франка)<br>[[парф мацӀ]] <br>[[койне]]
|валюта =
|тӀадеги_параметр = Эпоха
|параметралда_жаниб = [[хадусеб антиклъи]]
|гӀатӀилъи = 3 500 000 км²<ref>{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D |title=East-West Orientation of Historical Empires |journal=Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=223 |url=http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|accessdate=11 September 2016 |issn= 1076-156X}}</ref>
|халкъ = 55 млн чи (625 с.) (Дунялалъул халкъалъул 18%)
|хӀакимлъиялъул_форма = [[феодалияб монархия]]
|наслу = [[Сасаниды]]
|бутӀрузул_титул = [[Шагьиншагь]]
|бетӀер1 = [[Ардашир I]] (тӀоцевесев)
|бетӀерасул_сон1 = 224–239
|бутӀрузул_титул2 =
|бетӀер2 = [[Йездигерд III]] (ахирисев)
|бетӀерасул_сон2 = 632–651
|дин = [[зороастризм]] (расмияб)<br>[[маздакизм]]<br>[[манихеизм]]<br>[[кӀрестианлъи]]<br>[[буддизм]]<br>[[митраизм]]
|тӀадеги_параметр1 =
|параметралда_жаниб1 =
|этап1 = [[Хормозганалъул рагъ]]
|дата1 = 28 април
|сон1 = 224
|этап2 = [[Румгин перс рагъал]]
|дата2 =
|сон2 = 230–628
|этап3 = [[Ираналъулгин византиялъулаб рагъ (526—532)]]
|дата3 =
|сон3 = 526–532
|этап4 = [[Ираналъулгин византиялъулаб рагъ (602—628)]]
|дата4 =
|сон4 = 602—628
|этап5 = [[Сасанилазул ватӀанчилъияб рагъ (628–632)]]
|дата5 =
|сон5 = 628–632
|этап6 = [[ГӀарабаз Парс бахъи]]
|дата6 =
|сон6 = 633–654
|этап7 =
|дата7 =
|сон7 =
|цебе = Парфиязул пачалихъ
|цебе1 = Иберия (парччахӀлъи)
|цебе2 = Кушан пачалъи
|цебе3 = КӀудияб Арменистан
|цебе4 =
|цебе5 =
|цебе6 =
|цебе7 =
|хадуб = Рашидаб халифат
|хадуб1 = Дабуилал
|хадуб2 = Баванди
|хадуб3 = Каренванилазул наслу
|хадуб4 =
|хадуб5 =
|хадуб6 =
|хадуб7 =
|баянал =
|викигъамас =
}}
'''Сасанилал''' яги '''Сасанилазул империя''', официалго '''Ираниязул империя''' хӀисабалда лъалеб ([[гьоркьохъеб парс мацӀ|гьоркь. парс]]: 𐭠𐭩𐭥𐭠𐭭𐭱𐭲𐭥𐭩 ''[[Иран (дунял)|Ērānshahr/Эраншагьр]]''),{{efn|name=native-name}} ва гьединго жинда '''ЦӀияб Парс империя'''–йилан тарихчагӀаз абулеб,<ref name=":0">{{cite book|last=Fattah|first=Hala Mundhir|title=A Brief History of Iraq|year=2009|publisher=[[Infobase Publishing]]|isbn=978-0-8160-5767-2|page=[https://archive.org/details/briefhistoryofir0000fatt/page/49 49]|quote=Historians have also referred to the Sassanian Empire as the Neo-Persian Empire.|url=https://archive.org/details/briefhistoryofir0000fatt/page/49}}</ref> — ахирисеб [[Парс империя|парс империялъулаб наслу]] бусурбабаз VII гӀасруялъул бащалъуда улка бахъилалде цебе букӀараб. [[Сасанилазул наслу]]ялдаса цӀар бачӀараб гьеб пачалихъ букӀана ункънусго соналдаса цӀикӀкӀун заманалъ 224 соналдаса 651 соналде щвезегӀан, гьелъ гьебги ккола бищун гӀумру халатаб парс наслулъун.<ref name="wiesehofer">{{harv|Wiesehofer|1996}}</ref><ref>{{cite web|title=A Brief History |url=http://www.cultureofiran.com/b_history.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20011121030510/http://www.cultureofiran.com/b_history.php |url-status=dead |archive-date=21 November 2001 |work=Culture of Iran |access-date=11 September 2009 }}</ref> Сасанилазул империялъ хисана [[Парфиязул империя]] ва ираниял рукӀахъинаруна суперкъуватлъун [[хадусеб антиклъи]]ялда, жиндирго мадугьалихъаб тушман [[Румалъул империя|Румалъугин]]-[[Бизантиялъул Империя]]ялда цадахъ бищун кутакаб пачалихъ хӀисабалда.<ref name="EIr-Sasanian">{{harv|Shapur Shahbazi|2005}}</ref><ref name="Norman A. Stillman pp 22">Norman A. Stillman ''The Jews of Arab Lands'' pp 22 Jewish Publication Society, 1979 {{ISBN|0827611552}}</ref><ref name="Byzantine Studies 2006, pp 29">International Congress of Byzantine Studies ''Proceedings of the 21st International Congress of Byzantine Studies, London, 21–26 August 2006, Volumes 1–3'' pp 29. Ashgate Pub Co, 30 Sep. 2006 {{ISBN|075465740X}}</ref>{{History of Iran}}Сасанилазул империялъе кьучӀ лъуна [[Ардашир I|I Ардаширица]], гье вукӀана локалияв ираниязул бетӀер, жив хӀакимлъуде вачӀарав Парфия жанисел къацандиязги Румалъулгун рагъазги загӀиплъидал. Парфиялъул ахирисев шагьиншагь [[Парфиялдаса Артабанус IV|Артабанус IV]] 224 соналъ [[Гьормоздганалъул рагъулӀ]] къезавидал, гьес кьучӀ лъуна Сасанилазул пачалихъалъе ва Ираналъул ракьалги гӀатӀид гьарун [[Гьахаманилазул империя|Гьахаманилазул империялъул]] ирс букӀахъинабизе ният гьабуна. Жиндир гӀатӀилъиялъул ва къуваталъул завалалде Сасанилазул империялъ гъорлӀе рачунаан тӀабанго гьанжесел [[Иран]] ва [[ГӀиракъ|ГӀиракъ]], ва тӀибитӀараб букӀана бакъбаккул Ракьдагьоркьобралъадлъиялдаса (Анатолияги Мисриги гъорлӀе бачун) Пакистаналде щвезегӀан, жанубияб ГӀарабистаналъул бутӀаялдаса [[Кавказ|Кавказалде]] ва Гьоркьохъеб Азиялде щвезегӀан.
== ЦӀар ==
==Тарих==
==ХӀукумат==
==Мадугьалихъал пачалихъалгун хурхенал ==
==ЖамгӀият==
==Маданият==
==Экономика==
==Дин==
==МацӀ==
==Ирс ва кӀвар==
== Хронология ==
== Ралагье гьединго==
==Баянал==
{{notelist}}
==ХӀужжаби==
{{reflist}}
==Библиография==
{{refbegin|2}}
* G. Reza Garosi (2012): ''The Colossal Statue of Shapur I in the Context of Sasanian Sculptures''. Publisher: Persian Heritage Foundation, New York.
* G. Reza Garosi (2009), ''Die Kolossal-Statue Šāpūrs I. im Kontext der sasanidischen Plastik''. Verlag Philipp von Zabern, Mainz, Germany.
* {{Citation|last=Baynes|first=Norman H.|year=1912|title=The restoration of the Cross at Jerusalem|doi=10.1093/ehr/XXVII.CVI.287|journal=The English Historical Review|volume=27|issue=106|issn=0013-8266|pages=287–299|url=https://zenodo.org/record/2408558}}
* {{Citation|title=The Cambridge Ancient History: The Late Empire, A.D. 337-425|last=Blockley|first=R.C.|editor=Averil Cameron|editor2=Peter Garnsey|year=1998|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-30200-5|url=https://books.google.com/books?id=zdoUNivK_hsC&q=Shapur,+Constantius|chapter=Warfare and Diplomacy}}
* {{Citation|url=https://www.academia.edu/1012245|title=Prokop und die Perser. Untersuchungen zu den Römisch-Sasanidischen Kontakten in der ausgehenden Spätantike|last=Börm|first=Henning|year=2007|publisher=Franz Steiner|location=Stuttgart|isbn=978-3-515-09052-0}}
* Börm, Henning (2008). [https://www.academia.edu/1012249/Das_Konigtum_der_Sasaniden_-_Strukturen_und_Probleme._Bemerkungen_aus_althistorischer_Sicht_in_Klio_90_2008_pp._423ff "Das Königtum der Sasaniden - Strukturen und Probleme. Bemerkungen aus althistorischer Sicht."] ''Klio'' 90, pp. 423ff.
* Börm, Henning (2010). [https://www.academia.edu/1012248/Herrscher_und_Eliten_in_der_Spatantike_in_H._Borm_-_J._Wiesehofer_eds._Commutatio_et_contentio._Studies_in_the_Late_Roman_Sasanian_and_Early_Islamic_Near_East_Dusseldorf_Wellem_2010_pp._159ff "Herrscher und Eliten in der Spätantike."] In: Henning Börm, [[Josef Wiesehöfer]] (eds.): ''Commutatio et contentio. Studies in the Late Roman, Sasanian, and Early Islamic Near East''. Düsseldorf: Wellem, pp. 159ff.
* Börm, Henning (2016). "[https://www.academia.edu/23977858/A_Threat_or_a_Blessing_The_Sasanians_and_the_Roman_Empire_in_C._Binder_-_H._B%C3%B6rm_-_A._Luther_eds._Diwan._Studies_in_the_History_and_Culture_of_the_Ancient_Near_East_and_the_Eastern_Mediterranean_Duisburg_Wellem_2016_pp._615ff A Threat or a Blessing? The Sasanians and the Roman Empire]". In: Carsten Binder, Henning Börm, Andreas Luther (eds.): ''Diwan. Studies in the History and Culture of the Ancient Near East and the Eastern Mediterranean''. Duisburg: Wellem, pp. 615ff.
* {{Cambridge History of Iran|volume=3b | last = Brunner | first = Christopher | authorlink = | chapter = Geographical and Administrative divisions: Settlements and Economy| pages=747–778}}
* {{cite book | title = Zoroastrians: Their Religious Beliefs and Practices | year = 1984 | publisher = Psychology Press | last = Boyce | first = Mary | pages = 1–252 | isbn = 9780415239028 | url = https://books.google.com/books?id=a6gbxVfjtUEC&q=false }}
* {{cite encyclopedia | article = Balāš, Sasanian king of kings | last1 = Chaumont | first1 = M. L. | first2 = K. | last2 = Schippmann | url = http://www.iranicaonline.org/articles/balas-proper-name#Sasanianking | encyclopedia = Encyclopaedia Iranica, Vol. III, Fasc. 6 | pages = 574–580 | year = 1988 }}
* {{Citation|last=Daniel |first=Elton L. |title=The History of Iran |place=Westport, Connecticut |publisher=Greenwood Press |year= 2001 |isbn= 978-0-313-30731-7}}
* {{cite book | title = Sasanian Persia: The Rise and Fall of an Empire | year = 2008 | publisher = I.B.Tauris | last = Daryaee | first = Touraj | author-link = Touraj Daryaee | pages = 1–240 | isbn = 978-0857716668 | url = https://books.google.com/books?id=LU0BAwAAQBAJ }}
* {{cite encyclopedia | article = Šāpur II | last = Daryaee | first = Touraj | url = http://www.iranicaonline.org/articles/shapur-ii | encyclopedia = Encyclopaedia Iranica | year = 2009 }}
* {{cite book|first1=Touraj|last1=Daryaee|first2=Khodadad|last2=Rezakhani|title=From Oxus to Euphrates: The World of Late Antique Iran|date=2016|publisher=H&S Media|pages=1–126|isbn=9781780835778|url=https://books.google.com/books?id=zYnMCwAAQBAJ}}
* {{cite book|first1=Touraj|last1=Daryaee|first2=Khodadad|last2=Rezakhani|editor1-last=Daryaee|editor1-first=Touraj|title=King of the Seven Climes: A History of the Ancient Iranian World (3000 BCE - 651 CE)|date=2017|publisher=UCI Jordan Center for Persian Studies|chapter=The Sasanian Empire|pages=1–236|isbn=9780692864401|chapter-url=https://books.google.com/books?id=unTjswEACAAJ}}
* {{ODLA|last1=Daryaee|first1=Touraj|last2=Canepa|first2=Matthew|title=Mazdak|url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198662778.001.0001/acref-9780198662778-e-3092}}
* {{ODLA|last1=Daryaee|first1=Touraj|last2=Nicholson|first2=Oliver|title=Qobad I (MP Kawād)|url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198662778.001.0001/acref-9780198662778-e-3941}}
* {{cite encyclopedia | title = Yazdegerd II | last = Daryaee | first = Touraj | url = http://www.iranicaonline.org/articles/yazdgerd-ii | encyclopedia = Encyclopaedia Iranica }}* {{Citation |title=The Roman Eastern Frontier and the Persian Wars (Part I, 226-363 AD) |last1=Dodgeon |first1=Michael H. |last2=Greatrex |first2=Geoffrey |last3=Lieu |first3=Samuel N. C. |year=2002 |publisher=Routledge |isbn=0-415-00342-3 |url=https://books.google.com/books?id=cpg9AAAAIAAJ&q=Second+Persian+war,+Lieu }}
* {{Citation|last=Durant|first=Will|author-link=Will Durant |volume=4: The Age of Faith| title=The Story of Civilization|place=New York| publisher= Simon and Schuster | isbn=978-0-671-21988-8}}
* {{Citation|title=Shadows in the Desert: Ancient Persia at War|last=Farrokh|first=Kaveh|isbn=978-1-84603-108-3|year=2007|publisher=Osprey Publishing|url=https://books.google.com/books?id=p7kltwf9yrwC&q=Lazica,+545}}{{Хвараб регӀел|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{Citation |title=The Cambridge History of Iran |last=Frye |first=R.N. |editor=William Bayne Fisher |editor2=Ilya Gershevitch |editor3=Ehsan Yarshater |editor4=R. N. Frye |editor5=J. A. Boyle |editor6=Peter Jackson |editor7=Laurence Lockhart |editor8=Peter Avery |editor9=Gavin Hambly |editor10=Charles Melville |year=1993 |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-20092-X |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Ko_RafMSGLkC&q=Severus,+Ardashir&pg=PA124 |chapter=The Political History of Iran under the Sassanians }}
* {{Citation|title=The Cambridge Ancient History - XII - The Crisis of Empire|last=Frye|first=R.N.|editor=Iorwerth Eiddon|editor2=Stephen Edwards|year=2005|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-30199-8|url=https://books.google.com/books?id=MNSyT_PuYVMC&q=Parthian,+Sassanid,+Roman,+Byzantine|chapter=The Sassanians}}
*{{cite web|url=https://sourcebooks.fordham.edu/med/fryehst.asp|title=The reforms of Chosroes Anushirvan ('Of the Immortal soul')|website=fordham.edu/|access-date=7 March 2020|last=Frye|first=R. N.|author-link=Richard N. Frye|ref=CITEREFRichard Frye. The History of Ancient Iran.}}
* {{Citation |title=The Roman Eastern Frontier and the Persian Wars (Part II, 363–630 AD) |last1=Greatrex |first1=Geoffrey |last2=Lieu |first2=Samuel N. C. |year=2002 |publisher=Routledge |isbn=0-415-14687-9 |url=https://books.google.com/books?id=zoZIxpQ8A2IC&q=Eternal+Peace,+Justinian,+Kavadh }}
* {{Citation|last=Haldon|first=John|title=Byzantium in the Seventh Century: the Transformation of a Culture|publisher=Cambridge|year=1997|isbn=0-521-31917-X}}
* {{Citation|title=A History of the Arab Peoples|last=Hourani|first=Albert|author-link=Albert Hourani|publisher=Faber and Faber|year=1991|location=London|isbn=0-571-22664-7|pages=9–11, 23, 27, 75, 87, 103, 453|title-link=History of the Arab Peoples}}
* Howard-Johnston, James: "The Sasanian's Strategic Dilemma". In: Henning Börm - [[Josef Wiesehöfer]] (eds.), ''Commutatio et contentio. Studies in the Late Roman, Sasanian, and Early Islamic Near East'', Wellem Verlag, Düsseldorf 2010, pp. 37–70.
* {{cite encyclopedia | title = Avarayr | last = Hewsen | first = R. | author-link = Robert H. Hewsen | url = http://www.iranicaonline.org/articles/avarayr-a-village-in-armenia-in-the-principality-of-artaz-southeast-of-the-iranian-town-of-maku | encyclopedia = Encyclopaedia Iranica, Vol. III, Fasc. 1 | page = 32 | year = 1987 }}
*{{cite encyclopedia | last = Shaki | first = Mansour | title = Class system iii. In the Parthian and Sasanian Periods | url = https://iranicaonline.org/articles/class-system-iii | year = 1992 | encyclopedia = Encyclopaedia Iranica, Vol. V, Fasc. 6 | pages = 652–658 }}
* {{cite book|editor1-last=Martindale|editor1-first=John Robert|editor2-last=Jones|editor2-first=Arnold Hugh Martin|editor3-last=Morris|editor3-first=J.|title=The Prosopography of the Later Roman Empire, Volume III: A.D. 527–641|year=1992|location=Cambridge, United Kingdom|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-20160-5|url=https://books.google.com/books?id=110PAQAAMAAJ}}
* {{cite book |first1=Scott |last1=McDonough|editor1-last=Arnason|editor1-first=Johann P. |editor2-last=Raaflaub|editor2-first=Kurt A.|title=The Roman Empire in Context: Historical and Comparative Perspectives |date=2011 |publisher=John Wiley & Sons, Ltd |chapter=The Legs of the Throne: Kings, Elites, and Subjects in Sasanian Iran |pages=290–321|isbn=9781444390186|doi=10.1002/9781444390186.ch13}}
* {{cite book |first1=Scott |last1=McDonough |editor1-last=Campbell |editor1-first=Brian |editor2-first=Lawrence A. |editor2-last=Tritle |title=The Oxford Handbook of Warfare in the Classical World |date=2013 |publisher=Oxford University Press |chapter=Military and Society in Sasanian Iran |pages=1–783 |isbn=9780195304657 |chapter-url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780195304657.001.0001/oxfordhb-9780195304657-e-31 }}
* {{Citation|encyclopedia=Encyclopedia Iranica|last=Khaleghi-Motlagh|first=Djalal|title=Derafš-e Kāvīān|volume=7|year=1996|url=http://www.iranica.com/articles/v7/v7f3/v7f344.html|location=Cosa Mesa|publisher=Mazda|postscript=.|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080407000320/http://www.iranica.com/articles/v7/v7f3/v7f344.html|archive-date=7 April 2008|df=dmy-all}}
* {{Citation|title=A Concise Pahalvi Dictionary|last=Mackenzie|first=David Neil|others=Trans. by Mahshid Mirfakhraie|publisher=Institute for Humanities and Cultural Studies|year=2005|location=Tehrān|isbn=964-426-076-7|language=fa|page=341}}
* {{Citation|title=A History of the Jews in Babylonia: The Age of Shapur II|last=Neusner|first=Jacob|year=1969|publisher=BRILL|isbn=90-04-02146-9|url=https://books.google.com/books?id=2Kti6Bz5At0C&q=Shapur+II,+administrative+system}}
* {{Citation| last=Nicolle |first= David |title=Sassanian Armies: the Iranian Empire Early 3rd to Mid-7th Centuries AD |place=Stockport |publisher=Montvert |year=1996 |isbn= 978-1-874101-08-6}}
* Rawlinson, George, ''The Seven Great Monarchies of the Ancient Eastern World: The Seventh Monarchy: History of the Sassanian or New Persian Empire'', IndyPublish.com, 2005 [1884].
* [[Ali Akbar Sarfaraz|Sarfaraz, Ali Akbar]], and Bahman Firuzmandi, ''Mad, Hakhamanishi, Ashkani, Sasani'', Marlik, 1996. {{ISBN|964-90495-1-7}}
* {{Citation|title=The Roman Empire from Severus to Constantine|last=Southern|first=Pat|year=2001|publisher=Routledge|isbn=0-415-23943-5|url=https://books.google.com/books?id=DWiyzw91atgC&q=Severus,+Ardashir|chapter=Beyond the Eastern Frontiers}}
* {{cite book |last=Payne |first=Richard|title=The Cambridge Companion to the Age of Attila |url=https://archive.org/details/cambridgecompani0000unse_g4d8 |publisher=Cambridge University Press |year=2015b |isbn=978-1-107-63388-9 |editor-last=Maas |editor-first=Michael |pages=[https://archive.org/details/cambridgecompani0000unse_g4d8/page/283 282]–299|chapter=The Reinvention of Iran: The Sasanian Empire and the Huns}}
* Parviz Marzban, ''Kholaseh Tarikhe Honar'', Elmiv Farhangi, 2001. {{ISBN|964-445-177-5}}
* {{cite book|first1=Daniel T.|last1=Potts|editor1-last=Mass|editor1-first=Michael|editor2-last=Di Cosmo|editor2-first=Nicola|title=Empires and Exchanges in Eurasian Late Antiquity|date=2018|publisher=Cambridge University Press|chapter=Sasanian Iran and its northeastern frontier|pages=1–538|isbn=9781316146040|chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/empires-and-exchanges-in-eurasian-late-antiquity/4E63CF99C760BDCF906093F021984D34}}
* {{cite book|last=Pourshariati|first=Parvaneh|title=Decline and Fall of the Sasanian Empire: The Sasanian-Parthian Confederacy and the Arab Conquest of Iran|location=London and New York|publisher=I.B. Tauris|year=2008|isbn=978-1-84511-645-3|url=https://books.google.com/books?id=3DEBAwAAQBAJ}}
* {{cite encyclopedia | article = Kārin | last = Pourshariati | first = Parvaneh | url = http://www.iranicaonline.org/articles/karin | encyclopedia = Encyclopaedia Iranica | year = 2017 }}
* {{cite book | title = ReOrienting the Sasanians: East Iran in Late Antiquity | year = 2017 | publisher = Edinburgh University Press | last = Rezakhani | first = Khodadad | chapter = East Iran in Late Antiquity| pages = 1–256 | isbn = 9781474400305 | jstor = 10.3366/j.ctt1g04zr8 }} {{registration required}}
*{{cite book|last=Sauer|first=Eberhard|title=Sasanian Persia: Between Rome and the Steppes of Eurasia|location=London and New York|publisher=Edinburgh University Press|year=2017|isbn=9781474401029|url=https://books.google.com/books?id=djRWDwAAQBAJ&q=false|pages=1–336}}
* {{cite encyclopedia|article=Kawād I i. Reign|last=Schindel|first=Nikolaus|url=http://www.iranicaonline.org/articles/kawad-i-reign|encyclopedia=Encyclopaedia Iranica, Vol. XVI, Fasc. 2|pages=136–141|year=2013a}}
* {{cite encyclopedia|article=Kawād I ii. Coinage|last=Schindel|first=Nikolaus|url=http://www.iranicaonline.org/articles/kawad-i|encyclopedia=Encyclopaedia Iranica, Vol. XVI, Fasc. 2|pages=141–143|year=2013b}}
* {{cite book |last1=Schindel |first1=Nikolaus |editor-last=Potts|editor-first=Daniel T.|title=The Oxford Handbook of Ancient Iran |url=https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse_s1j3 |date=2013c |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0199733309 |chapter=Sasanian Coinage}}
* {{cite encyclopedia | last = Shahbazi | first = A. Shapur | title = Sasanian dynasty | url = http://www.iranicaonline.org/articles/sasanian-dynasty | year = 2005 | encyclopedia = Encyclopaedia Iranica, Online Edition }}
* {{Citation|last=Speck|first=Paul|title=Varia 1 (Poikila Byzantina 4)|year=1984|publisher=Rudolf Halbelt|chapter=Ikonoklasmus und die Anfänge der Makedonischen Renaissance|pages=175–210}}
* Stokvis A.M.H.J., Manuel d'Histoire, de Généalogie et de Chronologie de tous les Etats du Globe depuis les temps les plus reculés jusqu'à nos jours, Leiden, 1888–1893 (ré-édition en 1966 par B.M.Israel)
* {{Citation |url=http://www.eeb.uconn.edu/people/turchin/PDF/Latitude.pdf |title=East-West Orientation of Historical Empires |last1=Turchin |first1=Peter |author-link=Peter Turchin |first2=Jonathan M. |last2=Adams |first3=Thomas D. |last3=Hall |date=November 2004 |access-date=2008-05-02 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080527235437/http://www.eeb.uconn.edu/people/turchin/PDF/Latitude.pdf |archive-date=27 May 2008 |df=dmy }}
* {{Citation|last=Wiesehöfer|first=Josef|title=Ancient Persia|place=New York|year=1996|publisher=I.B. Taurus}}
* Wiesehöfer, Josef: ''The Late Sasanian Near East''. In: Chase Robinson (ed.), ''The New Cambridge History of Islam'' vol. 1. Cambridge 2010, pp. 98–152.
* Yarshater, Ehsan: ''The Cambridge History of Iran'' vol. 3 p. 1 Cambridge 1983, pp. 568–592.
* {{Citation| last=[[Zarinkoob]]|first=Abdolhossein| title=Ruzgaran:Tarikh-i Iran Az Aghz ta Saqut Saltnat Pahlvi|year=1999}}
* {{cite EB1911 |wstitle=Persia |display=Persia § ''History''|volume=21 |pages=202–249 |first=Eduard |last=Meyer}}
{{refend}}
==ТӀадеги цӀалиялъе==
{{refbegin|2}}
* {{Citation|last =Christensen |first=A |chapter=Sassanid Persia |volume=XII: The Imperial Crisis and Recovery (A.D. 193–324)|editor-last=Cook|editor-first= S. A. |place= Cambridge |publisher=Cambridge University Press |date=2 January 1939| isbn= 0-521-04494-4 |title=The Cambridge Ancient History}}
* Michael H. Dodgeon, Samuel N. C. Lieu. ''The Roman Eastern frontier and the Persian Wars (AD 226-363). Part 1''. Routledge. London, 1994 {{ISBN|0-415-10317-7}}
* {{Citation|last =Howard-Johnston |first=J.D. |title = East Rome, Sasanian Persia and the End of Antiquity: Historiographical and Historical Studies |publisher=Ashgate Publishing, Ltd. |date=2006| isbn= 0-860-78992-6 }}
* Labourt, J. ''Le Christianisme dans l'empire Perse, sous la Dynastie Sassanide (224-632).'' Paris: Librairie Victor Lecoffre, 1904.
* {{Citation| last=Oranskij |first= I. M. |title=Les langues Iraniennes (translated by Joyce Blau) |place=Paris| language=fr| publisher= Klincksieck |year= 1977 |isbn= 978-2-252-01991-7}}
* {{Citation|url=https://books.google.com/books?id=RV8-AAAAcAAJ|title=Early Sassanian inscriptions, seals and coins|author=Edward Thomas|year=1868|publisher=Trübner|location=London|page=137|access-date=2011-07-05|author-link=Edward Thomas (antiquarian)}} (Original from the Bavarian State Library)
* {{Citation|url=https://books.google.com/books?id=iQ0YAAAAYAAJ|title=Early Sassanian inscriptions, seals and coins|author=Edward Thomas|year=1868|publisher=Trübner|location=London|page=137|access-date=2011-07-05}} (Original from the New York Public Library)
{{refend}}
==КъватӀисел регӀелал==
{{commons category|Sassanid Empire|Sasanian Empire}}
* [https://web.archive.org/web/20120422142548/http://www.humanities.uci.edu/sasanika/ Sasanika: the History and Culture of Sasanians]
* ''Sasanian rock reliefs'', Photos from Iran, [https://www.livius.org/sao-sd/sassanids/sassanid-reliefs.html ''Livius''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161110012241/http://www.livius.org/sao-sd/sassanids/sassanid-reliefs.html |date=2016-11-10 }}.
* [https://web.archive.org/web/20100109191214/http://www.iranica.com/newsite/articles/ot_grp7/ot_sasanian_dyn_20050301.html Sasanian Dynasty] entry in the [[Encyclopædia Iranica]]
* [http://www.angelfire.com/rnb/bashiri/Sassanian/Sassan.html The Sassanians] The Sassanians by Iraj Bashiri, University of Minnesota.
* [http://www.iranchamber.com/art/articles/art_of_sassanians.php The Art of Sassanians, on Iran Chamber Society] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061026095827/http://www.iranchamber.com/art/articles/art_of_sassanians.php |date=2006-10-26 }}
* [http://ecai.org/sasanianweb/ ECAI.org ''The Near East in Late Antiquity: The Sasanian Empire''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061214083059/http://ecai.org/sasanianweb/ |date=2006-12-14 }}
* [https://books.google.com/books?id=njwgd7YZHi8C&printsec=frontcover&dq=roman+empire+in+persia&hl=en&ei=CaAhTNrBOoKKlwfRx4E2&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=7&ved=0CEgQ6AEwBg#v=onepage&q=roman%20empire%20in%20persia&f=false Google Book on Roman Eastern Frontier (part 1)]
* [http://www.iranchamber.com/history/sassanids/sassanid_images_inscriptions1.php A Review of Sassanid Images and Inscriptions, on Iran Chamber Society]
* [https://www.livius.org/sao-sd/sassanids/sassanid-crowns.html Sassanid crowns] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161110011645/http://www.livius.org/sao-sd/sassanids/sassanid-crowns.html |date=2016-11-10 }}
* [https://www.livius.org/sao-sd/sassanids/sassanid_kings.html Sassanid coins] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161110014158/http://www.livius.org/sao-sd/sassanids/sassanid_kings.html |date=2016-11-10 }}
* [http://www.hp.uab.edu/image_archive/ugp/ Sassanid textile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061022075330/http://www.hp.uab.edu/image_archive/ugp/ |date=2006-10-22 }}
* [http://www.islamicarchitecture.org/art/islamic-metalwork.html Islamic Metalwork] ''The continuation of Sassanid Art''
* [http://www.transoxiana.com.ar/0104/sasanians.html Sasanians in Africa in Transoxiana 4].
* [http://www.iranchamber.com/history/ctesiphon/ctesiphon.php Ctesiphon; The capital of the Parthian and the Sassanid empires, on Iran Chamber Society]
* [http://www.iranchamber.com/history/islamic_conquest/islamic_conquest.php Islamic Conquest of Persia]
* [http://www.iranian.com/History/2000/August/China/ Pirooz in China, By Frank Wong]
* [http://www.bbc.co.uk/radio4/history/inourtime/inourtime_20071213.shtml The Sassanian Empire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090101013011/http://www.bbc.co.uk/radio4/history/inourtime/inourtime_20071213.shtml |date=1 January 2009 }} BBC – [[BBC Radio 4|Radio 4]] ''[[In Our Time (BBC Radio 4)|In Our Time]]'' programme (available as .ram file)
* [http://www.bbc.co.uk/radio4/history/inourtime/research_20071213.shtml The Sassanian Empire: Further Reading]
* [https://web.archive.org/web/20090715080555/http://www.iranologie.com/history/history5.html Iranologie History of Iran Chapter V: Sasanians]
* [http://www.iranchamber.com/history/historic_periods.php History of Iran on Iran Chamber Society] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061110131804/http://www.iranchamber.com/history/historic_periods.php |date=2006-11-10 }}
* [https://www.livius.org/persia.html Livius articles on ancient Persia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170614190250/http://www.livius.org/persia.html |date=2017-06-14 }}
* [http://www.fordham.edu/halsall/med/fryehst.html Richard Frye "The History of Ancient Iran"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060902025020/http://www.fordham.edu/halsall/med/fryehst.html |date=2006-09-02 }}
* [http://www.artarena.force9.co.uk/hpart.html Iransaga: Persian arts through the centuries]
* [http://www.iranchamber.com/religions/articles/aba_church_persia.php Christianity in Ancient Iran: Aba & The Church in Persia, on Iran Chamber Society]
* [http://www.iranchamber.com/history/sassanids/sassanian_army.php iranchamber.com]
[[Категория:Сасанилазул империя| ]]
[[Категория:Суперкъуватлъиял]]
[[Категория:ГӀиракъалъул некӀсияб тарих]]
[[Категория:Гъокьохъел гӀасрабузал ГӀиракъ]]
[[Категория:НекӀсияб Анатолия]]
[[Категория:ГъоркьогӀасрулъилъул Анатолиялда пачалихъал]]
[[Категория:Абхазиялъул тарих]]
[[Категория:Дагъистаналъул тарих]]
[[Категория:Чоралъул тарих]]
[[Категория:Гуржистаналъул некӀсияб тарих]]
[[Категория:Гъокьохъел гӀасрабузал Гуржистан]]
[[Категория:Афгъанистаналъул некӀсияб тарих]]
[[Категория:Пакистаналъул некӀсияб тарих]]
[[Категория:Гьоркьохъеб Азиялъул тарих]]
[[Категория:НекӀсияб Сурия]]
[[Категория:Шамалъул тарих]]
[[Категория:Ираналъул империял ва парччахӀлъиял]]
[[Категория:НекӀсияб Армения]]
nvd9880b404whtwm7f0ze7r20agv3ii
ГӀалиева, ХӀамзатил Фазу
0
14928
102051
97294
2026-09-11T00:35:36Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
102051
wikitext
text/x-wiki
[[Файл:Fazu Alieva.jpg|мини|2002]]
'''ГӀалилазул ХӀамзатил Фазу''' ([[5 декембер]] [[1932 сон|1932]], [[Гиничукь]], [[Хунзахъ мухъ]], [[Дагъистаналъул АССР]] — [[1 январ]] [[2016 сон|2016]], [[МахӀачхъала]], [[Дагъистан]]) — аваразул, советияй ива россиялъулай шагӀир, Дагъистаналъул халкъияй шагӀир (1969), прозаик ва публицист.<ref>{{Cite web |url=http://lib05.ru/literature/alieva-fazu-gamzatovna |title=Национальная библиотека: Алиева |accessdate=2016-01-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160328202512/http://lib05.ru/literature/alieva-fazu-gamzatovna |archivedate=2016-03-28 |deadlink=yes }}</ref> Аваразул, Дагъистаналъул ва Россиялъул адабият цебетӀеялъе гӀемераб хӀалтӀи гьабурай гӀадан.
Гьелъие шапакъат гьабун щвана «[[«Къиматалъул гӀаламат» орден|Къиматалъул гӀаламат]]» ва [[Халкъазул гьудуллъиялъул орден|Халкъазул гьудуллъиялъул]] кӀиго орден, [[Мукъадасав апостол ТӀоцевеахӀарав Андрейи орден (Россиялъул Федерация)|Мукъадасав апостол ТӀоцевеахӀарав Андрейил орден]] (2002); гьединго гьелъул шапакъатазда гъорлӀ руго: [[Совет ракълил фондалул меседил медаль]], Рекъел цӀуниялъул совет комитеталъул «Ракълие гӀоло кьеркьончӀужу» медаль ва ТӀолгодунялалъул Ракълил шураялъул юбилеяб медаль, ва гьел гурел цогидалги къватӀисел пачалихъазул къимат шапакъатал.<ref>{{Cite web |url=http://onkavkaz.com/news/603-v-dagestane-umerla-poetessa-fazu-alieva.html |title=В Дагестане умерла народная поэтесса Фазу Алиева |accessdate=2016-01-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170319103131/http://onkavkaz.com/news/603-v-dagestane-umerla-poetessa-fazu-alieva.html |archivedate=2017-03-19 |deadlink=yes }}</ref>
== Биография ==
== Пиша ==
== Гьунаралъе къимат ==
== Библиография ==
=== Цогидал мацӀазде таржама===
ГӀалилазул Фазул тӀахьал таржама гьарун руго гӀурус, ингилис, герман, испан, швед, чех, пол, паранс, япон, тамил, свахили, кхмер, гьинди ва цогидал мацӀазде.<ref>{{Cite web |url=http://lib05.ru/literature/alieva-fazu-gamzatovna |title=Переводы книг |accessdate=2016-01-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160328202512/http://lib05.ru/literature/alieva-fazu-gamzatovna |archivedate=2016-03-28 |deadlink=yes }}</ref>
== Баянкьелал ==
{{хӀужжаби|4}}
== РегӀелал ==
* [http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=2568 Биография] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250913055450/https://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=2568 |date=2025-09-13 }}
* [http://stihipoeta.ru/fazu-alieva/ ГӀалил Фазул шигӀраби] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211013090454/https://stihipoeta.ru/fazu-alieva/ |date=2021-10-13 }} [http://stihipoeta.ru/ СтихиПоэта.ру] сайталда
* [http://aksakal.info/dag/dagestana/5548-fazu-alieva.html Фазу Алиева: «Я прошу вас — никогда не стреляйте друг в друга»]
* [http://laidinen.ru/women.php?part=787&letter=А/ ГӀалилазул в Антологии «Руччабазул поэзия»]{{Хвараб регӀел|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Антологиялда
* [https://web.archive.org/web/20150621102314/http://www.wisdomcode.info/ru/poetry/authors/54650.html?page=1 ШигӀраби]
[[Категория:Авар шагӀирзаби]]
[[Категория:XX гӀасруялъул хъвадарухъаби]]
[[Категория:XXI гӀасруялъул хъвадарухъаби]]
tnucfc8qscmr6sb9cooqr0n616idm71
ХӀамадан
0
15875
102055
100696
2026-09-11T02:08:38Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
102055
wikitext
text/x-wiki
{{ГӀБ+
|статус = Шагьар
|магӀарул мацӀалъ цӀар = ХӀамадан
|эбелаб мацӀалъ цӀар = {{lang-fa|همدان}}
|пачалихъ = Иран
|герб =
|гербалъул сипат гьаби =
|байрахъ =
|сурат = {{Photomontage
| photo1a = Hamedan 13971219000404636878130198589248 82460 PhotoT.jpg
| photo2a = Hamedan 13971219000404636878130263434367 98600 PhotoT.jpg
| photo2b = Iran - Hamedan view from Alvand Mountain - panoramio.jpg
| photo3a = Hamedan 13971219000404636878130214058827 93283 PhotoT.jpg
| photo3b = Hamedan 13971219000404636878130233590008 91471 PhotoT.jpg
| photo4a = Hamedan 13971219000404636878130159170499 73041 PhotoT.jpg
| spacing = 2
| size = 280
| foot_montage =
}}
|сураталъул баян =
|байрахъалъул сипат гьаби =
|гербалъул гӀеблъи = 100
|байрахъалъул гӀеблъи = 100
|lat_deg= 34|lat_min= 48|lat_sec=13
|lon_deg= 48|lon_min= 30|lon_sec=9
|CoordAddon = type:city(7317200)_region:IR
|CoordScale =
|икълималъул тайпа = остан
|икълим = ХӀамадан
|икълим таблицаялда = ХӀамадан (остан){{!}}ХӀамадан
|мухъалъул тайпа = шагьрестан
|мухъ = ХӀамадан
|мухъ таблицаялда = ХӀамадан (шагьрестан){{!}} ХӀамадан
|жанисеб бикьи =
|бетӀерасул тайпа = [[Мэр]]
|бетӀер = Мажид Шакири (2021 с. нахъе)<ref>{{cite web |url=http://www.municipality.hamedan.ir/Mayor.aspx |title=امیررضا یوسفیان شهردار همدان |Ӏarchive-url=https://web.archive.org/web/20131207185253/http://www.municipality.hamedan.ir/Mayor.aspx |url-status=хвараб |archive-date=December 7, 2013 |script-title=fa:معارفه سرپرست شهرداري همدان |work=Municipality.hamadan.ir |publisher=Hamedan Municipality |access-date= |language=fa |archive-url=https://web.archive.org/web/20131207185253/http://www.municipality.hamedan.ir/Mayor.aspx }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.irna.ir/news/84427729/%D9%85%D8%AC%DB%8C%D8%AF-%D8%B4%D8%A7%DA%A9%D8%B1%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D9%BE%D8%B1%D8%B3%D8%AA-%D8%B4%D9%87%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%87%D9%85%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%AF |title="مجید شاکری" سرپرست شهرداری همدان شد|archive-url=https://web.archive.org/web/20210826201224/https://www.irna.ir/news/84427729/%D9%85%D8%AC%DB%8C%D8%AF-%D8%B4%D8%A7%DA%A9%D8%B1%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D9%BE%D8%B1%D8%B3%D8%AA-%D8%B4%D9%87%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%87%D9%85%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%AF |url-status=dead|archive-date=August 26, 2021 |script-title=fa:"مجید شاکری" سرپرست شهرداری همدان شد |work=Irna.ir/news/ |publisher=Islamic Republic News Agency |access-date= 5 August 2021|language=fa }}</ref>
|кьучӀ лъураб къо-моцӀ = 1100 сон н. эр. цебе
|тӀоцебесеб нухалъ рехсей =
|цебе букӀараб цӀар = Гьегматане, экбатана
|статуслъун рикӀкӀана = <!--рикӀкӀараб сон-->
|площад = 6285,8
|борхалъиялъул тайпа =
|майданалъул борхалъи = 1741
|гьава-бакъ =
|расмияб мацӀ = [[Парс мацӀ]]алъул хӀамаданияб диалект<ref name="gtsh66">یادکرد / ذکایی، پرویز "مختصری پیرامون فرهنگ عامیانهٔ همدان و گویش آن" / نشریه "هنر و مردم" فروردین ۱۳۵۲ شماره ۱۲۶ / صفحه ۶۶</ref><ref>{{Книга|ابراهیمی|۱۳۸۲|название=سیمای میراث فرهنگی همدان|страницы=۳۷}}</ref>
|халкъалъул къадар = {{ЦӀЦӀикӀкӀен}} 673,405 <ref>{{cite web|url=https://www.amar.org.ir/english|title=Statistical Center of Iran > Home|website=www.amar.org.ir}}</ref>
|хъвай-хъвагӀай гьабураб сон = 2016
|гъунки =
|агломерация =
|миллатал = [[Парсал]], [[азарбижанал]], [[лурал]]
|динал = [[ШигӀиял|ШигӀияб мазгьабалъул]] [[ислам]]
|этнохороним = ''гьамедани́'' (ц.къ), ''гьамеданийа́н'' (гӀ. къ.)
|сагӀтил рачел = +3.30 (риидал +4:30)
|DST = 1
|телефоналъул код = +98 0811
|почалъул индексал =
|автомобилалъул код =
|идентификаторалъул тайпа =
|цифровой идентификатор =
|Commonsалда категория = Hamedan
|сайт = {{URL|http://www.hamedan.ir}}
|сайталъул мацІ = fa
}}
'''ХӀамада́н'''<ref>{{cite web|url=http://www.iranicaonline.org/articles/hamadan|author=Multiple Authors|date=April 18, 2012|title=HAMADĀN|publisher=[[Encyclopædia Iranica]]|access-date=18 April 2015}}</ref>, некӀо '''[[Экбатана]]''' ({{lang-fa|همدان}} ''Hamadân'' ({{Audio|H.ogg}}); {{Lang-az|Həmədan}}; {{lang-pal|اَهمدان}} ''Ahmatan'') — Ираналъул шагьар, [[ХӀамадан (остан)|ХӀамадан останалъул]] тахшагьар. 2019 соналъ гьабураб хъвай-хъвагӀаязда рекъон, шагьаралъул халкъалъул къадар бахула 230,775 хъизаналда ва 783,300 чиясда.<ref>{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/iran/hamadan/|title=The population of the counties in Hamadan (Hamadān) Province by census years|website=www.citypopulation.de}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.isna.ir/news/96012007126/کاهش-جمعیت-استان-همدان-در-سرشماری-95|title=کاهش جمعیت استان همدان در سرشماری 95|website=www.isna.ir}}</ref>. Этникияб рахъалъ гӀемерисел гӀумру гьабулел ккола [[парсал]], амма гьединго гьезда гьоркьо руго [[Азарбижанал Ираналда|азарбижанал]] ва [[лурал]]<ref name="автоссылка1">Official statistics from 1997 (1375) — Hamadan provinces — Population and ethnicites — [https://web.archive.org/web/20080512233242/http://www.hamedanpolitic.ir/Group.aspx] accessed in March 12, 2006. Replaced with Archive link in Feb 22, 2010. According to the survey of 1997, the population of Hamadan province was 1,677,957[3]. Based on official statistics of 1997, the population of Hamadan county was 563444 peoples (with overwhelming majority living in Hamadan city). In Hamadan city, 80 % of the people identified their language as Persian, 12 % Azeri and 8 % Luri, Kurdish and Laki</ref>.
ХӀамадан ккола Ираналъул ва тӀолго дунялалъул бищун некӀсиял шагьараздасан.
Шагьар сверун руго гӀурчӀинлъиялъ цӀурал мугӀрул, жибгоги буго 3574-метралъул борхалъи бугеб [[Альванд]] абураб мегӀералда гъоркь. Шагьар буго {{num|1850|метралъ}} ралъадалъул даражаялдаса тӀаде.
НекӀсияб тарих букӀиналъ ва рихьизе бакӀал гӀемерлъиялъ шагьар туристазда гьоркьоб машгьураб буго.
== Тарих ==
[[Файл:Rython boz.jpg|thumb|right|[[Ахаманишал|Ахаманишазул]] заманаялъул [[Меседил ритон (Экбатана)|меседил ритон]]]]
[[Файл: Hamedan rug.JPG|thumb|right|Гьанжесеб {{iw|ХӀамаданалъуллъул тӀамса||fr|Tapis de Hamedan}}]]
ТӀоцевесев ассирияв ханас гьабураб хъвай-хъвагӀиялда рекъон, шагьар базе байбихьи ва гьеб гӀуцӀи ккола буго 1100 соналда н. э. цебе. Дагьаб хаду шагьаралда гӀумру гьабизе рачӀана гутиял, ва гьездаса хадур [[Мидия|мидиял]], гьебги [[Мидия|Мидиялъул царствоялъул]] тахшагьар бахъула Экбатана абун цӀаргун ({{lang-grc|Ἐκβάτανα}}, {{lang-grc2|Ἀγβάτανα}}). [[Ахаманишал|ахаманишазул заманаялъ]] Парс империялъул чанго тахшагьараздасан цояблъун букӀана.
[[Парфия|Парфиялъул эпохаялда]] аслияб тахшагьарлъун лӀугӀана [[Ктесифон]], Экбатана хутӀана парфиялъул ханасул риидалаб резиденциялъун ва гьеб гьединго лъабго расмияб тахшагьараздасан цояблъун рикӀкӀунеб букӀана. [[Сасанидал|Сасанидазул]] заманаялъ цин шагьаралда жеги рукӀана риидалилал кӀалгӀаби. 633 соналъ шагьар [[гӀарабал-бусурбаби|гӀарабаз]] бахъана.
825—898 соназ ХӀамаданалда хӀукумат гьабулеб букӀана исламияб [[Дулафидал|Дулафидазул]] династия. Династиялъе кьучӀ лъурав — Абу Дулаф (825 — гӀ.-ш. 840) вукӀана гӀаббасидав халип [[ал-Мамун]]ица (813—817) ХӀамаданалда тарав сардарлъун. Побывавший в начале XX века в городе {{iw|Джексон, Абрахам|Абрахам Джексон||A. V. Williams Jackson}} отмечал наличие в городе армянского и еврейского кварталов<ref>Abraham Valentine Williams Jackson / «Persia Past and Present: A Book of Travel and Research, with More Than Two Hundred Illustrations and a Map» / Macmillan Company, 1906 — p. 148(471)</ref>.
[[Сельджуки]] в начале XII века переместили столицу из [[Исфахан]]а в ХӀамадан (1118—1194).
В [[1724 год|1724 году]] ХӀамадан защищался против [[Османская империя|Осман]], но город был взят. Большая часть населения была вырезана [[Османская империя|Османами]], которые также разрушили значительную часть города<ref>М. С. Иванов, «Очерк истории Ирана», с. 90</ref>.
== Халкъ ==
[[1921 сон]]алъ население ХӀамаданалъул состояло из [[Азербайджанцы|азербайджанцев]] (племя карагёзлы), также [[Персы|персов]] и малого количества [[Евреи|евреев]] и [[Армяне|армян]]. Провинция ХӀамадан состояла из 4 бёлюков (административная единица) и 270 деревень. Дарджезин — 50 деревень, (состоял из [[Азербайджанцы|азербайджанцев]]), Мехребан — 100 деревень (состоял из [[Азербайджанцы|азербайджанцев]]), Сардаруд — 50-60 деревень (состоял из [[Азербайджанцы|азербайджанцев]]), Дуруд ве-Тавабе — 60 деревень (состоял из [[Азербайджанцы|азербайджанцев]] и [[Персы|персов]])<ref>«Revue du monde musulman», № 43</ref>.
[[1997 сон]]алъ этническом составе преобладали [[персы]], также представлены [[азербайджанцы]] и [[луры]]<ref name="автоссылка1" />.
== Маданият ==
{{БутІа хІадури}}
ХӀамаданалда гьаруна ва гьенибго гӀумру гьабула рукӀана гӀемер машгьурал шагӀирзаби, гӀалимзаби ва диниял церехъаби:
* Биценалда рекъон, ХӀамаданалда гӀумру гьабулей йикӀун йиго Библиялда рехсарай [[Есфирь]].
* ХӀамаданалда умер знаменитый врач и учёный [[Ибн Сина|Абу Али ибн Сина]] (в западной традиции известный как Авиценна).
* ХӀамаданалда жил поэт [[Баба Тахер Орьян]].
* ХӀамаданалда гьавуна Бади ал-Зан аль-ХӀамадани, автор сочинения Макъамат.
* Гьанив хӀалтӀула вукӀана машгьурав гӀалимчи [[Юханна ибн Юсуф]].
ХӀамаданалда руго гӀемер тарихиял памятникӀал.
== Рихизе бакал ==
[[Файл:Avicenna Mausoleum.jpg|thumb|Ибн Синал зиярат]]
* [[Ибн Синал зиярат]]
* [[Баба-ТӀагьирил зиярат]]
* ХӀамаданалъул ганчӀил гъалбацӀ
* [[Есфирь|Есфирил ва Мардохеял]] гьатӀан
* Есфирил ва Мардохеял хоб
* ТӀабигӀатияб тарихалъул музей
==ХӀамаданалдаса цӀар рагӀарал чагӀи==
ХӀамаданалдаса цӀар рагӀарал чагӀи рикьизе бегьула 3 категориялда: ислам бачӀилалде рукӀарал, ислам бачӀун хадур рукӀарал ва гьанжесел гӀадамал.
=== Ислам бачӀилалде ===
Among the pre-Islamic celebrities in ХӀамадан, we can name Mandana, the mother of [[Cyrus the Great]] and the daughter of the last king of Media, Ishtovigo.
=== Исламалъул цӀар рагӀарал чагӀи ===
Famous people of ХӀамадан after Islam are great people such as:
* [[Баба-ТӀагьир]], Famous poets of the fourth century AH.
* БадигӀул Заман ал-ХӀамадани, author of the oldest book in the art of maqam writing.
* Abul Ali Hassan Attar, a great [[literature]] and famous syntax, vocabulary and hadith in the fourth century AH.
* Ibn Salah ХӀамадани, [[physician]] and [[mathematician]] of the fifth and sixth centuries AH.
* Khajeh Rashid al-Din Fazlullah, minister, scientist and expert physician of the sixth and seventh centuries AH.
* Mir Seyyed Ali ХӀамадани Mystics and followers of Sirusluk of the seventh century AH.
* Mirzadeh Eshghi is one of the shining stars of poetry and prose of the play during the Constitutional Revolution.
* [[Avicenna Mausoleum|Bu Ali Sina]], one of the rare [[scientist]]s and geniuses of the time, was born in 370 AH in Khoramisin, Bukhara. He entered this city in 406 AH when ХӀамадан was the capital of the [[Buyid dynasty|buyid]], and after a while, Shams al-Dawla Dailami made him his minister. During his stay in ХӀамадан, Bu Ali Sina taught at the city's large school and had the opportunity to complete many of his writings.
[[Абу ГӀали ибн Сина]]л зиярат буго ХӀамаданалда, гьесулго цӀаралда бугеб майданалда.
=== Contemporary people ===
*[[АбулхӀасан Банисадр]], экономист, сиясатчи, and the first post-revolutionary elected president of the Islamic Republic of Iran
*[[Ahmad NikTalab]], a famous contemporary poet
*Aminollah Rezaei, Poet, the Father of Iranian [[Surrealism]]
*[[Amir Nosrat'ollah Balakhanlou]], born in Tehran — two-time mayor and MP for ХӀамадан City (1950s and early 1960s)
*[[Amir Shahab Razavian|Amir-Shahab Razavian]], film director, writer and producer
*[[Baba-Taher-e Oryan]], a famous poet (1100 A.c)
*[[Ein-Alqozat ХӀамадани]], a great philosopher and sufist (1100 A.C)
*[[Ehsan Yarshater]], historian, scientists, and founder of Encyclopædia Iranica
*[[Fakhr-al-Din Iraqi]], celebrated poet (1300 A.C)
*[[Fazlollah Zahedi]], military general
*[[Fereydoun Moshiri]], contemporary poet (originally from ХӀамадан, but born in Tehran)
*[[Hanieh Tavassoli]], actress
*[[Joseph Emin]], a major activist in the attempts to liberate Armenia during the 18th century
*[[Mir Sayyid Ali ХӀамадани]], poet and scholar
*[[Mirzadeh Eshghi]], a celebrated nationalist poet
*[[Moshfegh ХӀамадани]], writer, journalist and translator
*[[Parviz Parastouei]], acclaimed actor
*[[Rashid-al-Din ХӀамадани]], Persian statesman, historian and physician of the 13th-14th centuries
*[[Shirin Ebadi]], lawyer and the 2003 [[Nobel Peace Prize|Nobel Peace Laureate]]
*[[Samuel Rahbar]], scientist
*[[Wojtek (bear)|Wojtek]], a bear who was born in ХӀамадан and would grow up to become a corporal in the Polish army during World War 2.
*[[Vigen Derderian|Viguen]], known as the king of Persian pop and jazz music
<gallery>
File:Shirin-Ebadi-Amsterdam-2011-Photo-by-Persian-Dutch-Network.jpg|[[Shirin Ebadi]]
File:Zahedifamily.jpg|[[Fazlollah Zahedi]] and his family
</gallery>
== Шагьарал-вацал ==
* {{байрахъ|Узбекистан}} [[Бухара]], [[Узбекистан]]
* {{байрахъ|Таджикистан}} [[Куляб]], [[Таджикистан]]
* {{байрахъ|Туркия}} [[Испарта]], [[Турция]]
== Гь. балагье ==
{{Портал|Иран}}
* [[Ganj Nameh]]
* [[Mir Sayyid Ali Hamadani]]
* [[baba Taher|Baba Taher Orian]]
* [[Ali Sadr Cave]]
* [[Hamadan Airport]]
* [[Wojtek (soldier bear)]]
* [[Амадан епархия]]
== ХӀужаби ==
{{хІужаби}}
== РегӀелал ==
* [https://web.archive.org/web/20150924040115/http://www.irantour.org/Iran/city/HAMADAN.html Hamedan City]
* [https://web.archive.org/web/20061022063214/http://photoblog.rezvan.org/?Page=Album&Cate=hamedan Hamedan: Pictures]
* [http://www.farsinet.com/hamadan/index.html Hamedan: Older than history] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091114064910/http://www.farsinet.com/hamadan/index.html |date=2009-11-14 }}
* [https://www.saadatrent.com/english/article/hamedan-the-ancient-capital-of-iran Hamedan the ancient capital of Iran]
* [http://www.iranchamber.com/cities/hamadan/hamadan.php Hamedan; Capital of Median Empire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190908074105/http://www.iranchamber.com/cities/hamadan/hamadan.php |date=2019-09-08 }}
* [https://web.archive.org/web/20050917112649/http://www.hamedanshahr.com/ Hamedan Mayor’s Office]
* [https://web.archive.org/web/20050529232627/http://www.hamedanmiras.ir/ Hamedan Cultural Heritage Organization]
* [https://web.archive.org/web/20080209145123/http://www.skyscrapercity.com/showthread.php?t=392813 Various Photos of Hamedan] — Photos of Esthers Shirne, Tomb of Avicenna, Gonbad Alavian, Tomb of Baba Taher, Stone Lion, Ganjnameh and the City.
* ''Ecbatana'', Photos from Iran, [https://www.livius.org/a/iran/hamadan/ecbatana.html ''Livius''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081026092719/http://www.livius.org/a/iran/hamadan/ecbatana.html |date=2008-10-26 }}.
* ''Gandj Nameh'', Photos from Iran, [https://www.livius.org/a/iran/gandj_nameh/gandj_nameh.html ''Livius''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080918034221/http://www.livius.org/a/iran/gandj_nameh/gandj_nameh.html |date=2008-09-18 }}.
* ''The Bisotun inscription'', Photos from Iran, [https://www.livius.org/be-bm/behistun/behistun01.html ''Livius''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303225415/http://www.livius.org/be-bm/behistun/behistun01.html |date=2016-03-03 }}.
* [http://aryo.ir/pages/hamedan/city.htm Photos from Hamadan City] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927075401/http://aryo.ir/pages/hamedan/city.htm |date=2007-09-27 }}
* [https://web.archive.org/web/20150924040115/http://www.irantour.org/Iran/city/HAMADAN.html Hamadan City]
* [http://www.farsinet.com/hamadan/index.html Hamadan: Older than history] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091114064910/http://www.farsinet.com/hamadan/index.html |date=2009-11-14 }}
* [http://www.iranchamber.com/cities/hamadan/hamadan.php Hamadan; Capital of Median Empire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190908074105/http://www.iranchamber.com/cities/hamadan/hamadan.php |date=2019-09-08 }}
* [https://web.archive.org/web/20050924125854/http://archive.spaceimaging.com/ikonos/2/kpms/2005/01//browse.5806.crss_sat.0.0.jpg Iconos satellite photo (January, 2005)]
* [https://maps.google.com/maps?f=q&hl=en&q=hamadan,+iran&ll=34.800413,48.521547&spn=0.074144,0.192261&t=k&om=1 Google Satellite Picture]
* [https://web.archive.org/web/20050529232627/http://www.hamedanmiras.ir/ Hamedan Cultural Heritage Organization] {{in lang|fa}}
* [http://www.hegmataneh.ir/ Hegmataneh Official Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080422030307/http://www.hegmataneh.ir/ |date=2008-04-22 }}
* [http://www.iranicaonline.org/articles/hamadan Hamadān] entries in the
{{S-start}}
{{Succession box|title=[[Мидия империя]]лъул тахшагьар<br> {{small|"[[Экбатана]]"}}| before=-|after=-|years=678–549 BCE}}
{{Succession box|title=[[Ахаманишазул империя]]лъул тахшагьар<br> {{small|"[[Экбатана]]"}}<br> {{small|Served as Summer Capital}}| before=-|after=-|years=550–330 BCE}}
{{Succession box|title=[[Салжукъ империя]]лъул тахшагьар<br> {{small|(Western тахшагьар)}}|before= [[Исфагьан]]|after=-|years=1118–1194}}
{{Succession box|title=[[Парсалъул тахшагьарал|Парсалъул тахшагьар]]| before=[[Исфагьан]]|after=[[Gurganj]]|years=1118–1194}}
{{S-end}}
{{КЪР}}
{{-}}{{Ираналъул останазул административиял марказал}}
[[Категория:Ираналъул шагьарал]]
[[Категория:ХӀамаданалъул шагьарал]]
[[Категория:Цересал тахшагьарал]]
p57hy4mu5etin8asbm7prh72hnvjeog
Кудали росдал совет
0
17155
102048
82411
2026-09-10T16:50:58Z
Łarčwakh
14852
Łarčwakh гӀахьалчияс [[Кудалиб росдал бо]] гьумералъул цӀар [[Кудали росдал совет]]-абун хисана: Название с ошибкой
82411
wikitext
text/x-wiki
{{Росдал бо
| from =
| Авар цӀар = Кудалиб росдал бо
| Сурат =
| Сураталъул сипат =
| lat_deg = 42.372301
| lon_deg = 47.077977
| Мухъ = Гъуниб мухъ
| ГъорлӀе бачуна = 2 чӀел-бакӀ
| Марказ = Кудалиб
| ГӀуцӀана =
| ТӀагӀинабуна =
| БетӀер =
| БетӀерасул цӀар =
| ГӀЖП =
| ГӀЖП сон =
| ГӀЖП рахъалъ бакӀ =
| ГӀЖП цо чиясе =
| ГӀЖП цо чиясул рахъалъ бакӀ =
| Халкъалъул къадар = {{ Халкъалъул къадар | Сельсовет Кудалинский | тр | Регион = Дагъистан }}
| Хъвай-хъвагӀай гьабураб сон = {{ Халкъалъул къадар | Сельсовет Кудалинский | с | Регион = Дагъистан }}
| Халкъалъул къадаралдаса процент = {{ #expr: ( {{ Халкъалъул къадар | Сельсовет Кудалинский | ц | Регион = Дагъистан}} * 100 / {{ Халкъалъул къадар | Гунибский район | ц | Регион = Дагъистан}} round 2 ) }}
| Халкъалъул къадаралъул рахъалъ бакӀ = 9
| Гъунки =
| Гъункиялъул рахъалъ бакӀ =
| Миллияб гӀуцӀи = [[Аварал]]
| Конфессионалияб гӀуцӀи = [[Ислам]]
| ГӀатӀилъи = 21,17
| ГӀатӀилъиялдаса процент = {{ #expr: ( 21.17 * 100 / 609.52 round 2 ) }}
| ГӀатӀилъиялъул рахъалъ бакӀ = 11
| Бищун кӀудияб борхалъи =
| Гьоркьохъеб борхалъи =
| Бищун гьитӀинаб борхалъ =
| Карта =
| Картаялъул кӀодолъи =
| Административияб бутӀаялъул карта =
| АБ картаялъул кӀодолъи =
| ОКТМО =82616435
| ОКАТО =
| Телефоналъул код =
| Почталъул индексал =
| Сайт =
| Сайталъул мацӀ =
| Commons-алда категория =
| Баянал =
}}
'''Кудалиб росдал бо ''' — [[Дагъистан|Дагъистаналъул]] [[Гъуниб мухъ|Гъуниб мухъалда]] бугеб [[Дагъистаналъул административияб рикьи #Административиябгин территориалияб гӀуцӀи|административиябгин территориалияб цвел]]<ref name="АТУ">{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/802038531 |title=Дагъистаналъул Жумгьурияталъул 2002 соналъул 10 априлалдаса акт N 16 «Дагъистаналъул Жумгьурияталъул административиябгин территориалияб гӀуцӀиялъул хӀакъалъулӀ» |access-date=2018-04-10 |archive-date=2018-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180402175449/http://docs.cntd.ru/document/802038531 |deadlink=no }}</ref><ref>[[ОКАТО]] {{ОКАТО|82216805}}</ref> ва [[росдал поселение|росдал боялъул]] статус бугеб [[муниципалияб гӀуцӀи]].<ref>{{Cite web |url=http://docs.cntd.ru/document/802037479 |title=Дагъистаналъул Жумгьурияталъул 2005 соналъул 13 январалдаса акт № 6 «Дагъистаналъул Жумгьурияталъул муниципалиял гӀуцӀабазул статусалъул ва гӀорхъабазул хӀакъалъулӀ» |access-date=2015-09-03 |archive-date=2015-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150203165602/http://docs.cntd.ru/document/802037479 |deadlink=no }}</ref>
Административияб марказ — [[Кудалиб]] росу.
== Демография ==
{{ Халкъалъул къадар | Сельсовет Кудалинский | Регион = Дагъистан}}
{{ Халкъалъул къадар | Сельсовет Кудалинский | график | Регион = Дагъистан}}
== ГӀуцӀи ==
{{Автонумерация
| ХӀубал = 4
| ГӀуцӀа-кӀутӀи = standard sortable
| БетӀер2 = ЧӀел-бакӀ
| БетӀер3 = ЧӀел-бакӀалъул тайпа
| БетӀер4 = Халкъ
| Рекъезаби4 = цифра
| Ращалъизаби4 = right
|%| [[Кудалиб]] | росу, {{s|административияб марказ}} | {{ Халкъалъул къадар | Кудали | тр | Регион = Дагъистан}}
| | [[СилтӀа]] | росу | {{ Халкъалъул къадар | Силта | тр | Регион = Дагъистан }}
}}
Муниципалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 21,17км².<ref name='82_8006001'>{{Cite web |url=http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst82/DBInet.cgi?pl=8006001 |title=Дагъистаналъул Жумгьурият. Муниципалияб гӀуцӀиялъул ракьазул гӀаммаб гӀатӀилъи |access-date=2016-05-11 |archive-date=2017-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170806223020/http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst82/DBInet.cgi?pl=8006001 |deadlink=no }}</ref>
== МугъчӀваял ==
{{МугъчӀваял}}
{{Гъуниб мухъ}}
{{DEFAULTSORT:Кудалиб}}
[[Категория:Гъуниб мухъалъул муниципалиял гӀуцӀаби]]
[[Категория:Дагъистаналъул росдал поселениял]]
6jnd6n6jgu5i1d8hke3bgpwqybhtvem
Кудалиб
0
22289
102046
2026-09-10T16:48:11Z
Łarčwakh
14852
Łarčwakh гӀахьалчияс [[Кудалиб]] гьумералъул цӀар [[Кудали]]-абун хисана
102046
wikitext
text/x-wiki
#перенаправление [[Кудали]]
l1tp03t22n6mgucalgf58frmmpqfuur
Кудалиб росдал бо
0
22290
102049
2026-09-10T16:50:59Z
Łarčwakh
14852
Łarčwakh гӀахьалчияс [[Кудалиб росдал бо]] гьумералъул цӀар [[Кудали росдал совет]]-абун хисана: Название с ошибкой
102049
wikitext
text/x-wiki
#перенаправление [[Кудали росдал совет]]
6fritz61stl9lzmeihcg8ewe021d3b2