Wikipedia
avwiki
https://av.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B5%D1%82%D3%80%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D0%B3%D1%8C%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%80
MediaWiki 1.47.0-wmf.19
first-letter
Медиа
Хъулухъалъулаб
БахӀс
ГӀахьалчи
ГӀахьалчиясул бахӀс
Википедия
Википедиялъул бахӀс
Файл
Файлалъул бахӀс
MediaWiki
MediaWiki-ялъул бахӀс
Халип
Халипалъул бахӀс
Кумек
Кумекалъул бахӀс
Категория
Категориялъул бахӀс
TimedText
TimedText talk
Модуль
Обсуждение модуля
Event
Event talk
MediaWiki:Gadgets-definition
8
8553
102082
101465
2026-09-14T20:03:50Z
Neriah
11979
[[phab:T298199]]
102082
wikitext
text/x-wiki
== default ==
* edittop[default|dependencies=site,mediawiki.util]|edittop.js
== editing ==
* registerTool[hidden|dependencies=mediawiki.util,user.options]|registerTool.js
* wikificator[hidden|type=general|dependencies=ext.gadget.registerTool]|wikificator.js|wikificator.css
* HotCat|HotCat.js
* refToolbar[dependencies=user.options]|refToolbar.js
* refToolbarBase[hidden]|refToolbarBase.js
== users ==
* markblocked[dependencies=mediawiki.util,mediawiki.page.ready]|markblocked.js
__NOTOC__
scywi17xpzy14xyp8pwt63uoqwgrvjn
ГӀандалазул бо
0
20474
102083
99544
2026-09-15T10:47:42Z
Łarčwakh
14852
/* История */
102083
wikitext
text/x-wiki
'''ГӀандалазул бо''' — аваразул боязул цояб, жиб букӀараб бакъбаккул АваралӀ, ЧӀегӀер гӀурул гин гьелъул гьаркьалабазул рагӀалазда, гьединго Авар гӀурул кваранаб рахъалда.
== История ==
XIV гӀасруялъул байбихьуда киналго аваразул хӀукумат [[Сарир]] биххизехъин букӀана. Жанисеб кьалалъ,<ref>{{cite book |last=Криштопа |first=А. Е. |title=Дагестан XIII — в начале ХV вв. |location=М. |year=2007 |pages=113}}</ref> гьитӀинаб цӀорол ригь тӀадебачӀиналъ,<ref>{{cite book |last=Айтебров |first=Т. М. |title=Древний Хунзах и Хунзахцы |pages=83-84}}</ref> къавуда баккуца, тӀадеги Кавказ кверде босизе ккараб къецалда Авар-алъ рахъ ккураб букӀараб [[Илханат]] [[Меседил Орда|Меседил Ордаялдаса]] къовуца гьелъул къуват хвезабуна. XIV гӀасруялъул бакьулӀ Сарир тӀубанго биххана, гин гьелдаса лӀугьана [[Авар нуцаллъи]] гин [[Авар боял|аваразул боял]], гьезда гьоркьоб гӀандалазулги.<ref>{{cite book |last=Хапизов |first=Ш. |title=Нуцалы Аварии (Историко-генеалогическое иследование) |location=Махачкала |year=2021 |pages=82-85}}</ref><ref>{{cite book |last=Даниялов |first=Г. Д. |title=Классовая борьба в Дагестане во второй половине XIX — начале XX вв. |location=Махачкала |publisher=Тип. ДФ АН СССР |year=1970 |pages=292}}</ref>
=== Афшаридазул экспансия ===
1741 соналда [[Афшаридазул империя|Афшаридазул империялъул]] хӀаким Надир-шагь Афшар 100 азарго чи вугеб аскаргун [[Дагъистан|Дагъистаналде]] жанилӀугьана. Гьебго соналъул сентябиралъ кинабго Дагъистан букӀана парсазул кверщаликь, цохӀо Авария мукӀурлъичӀо. <ref>Эхо Кавказа. — Махачкала: Ассоциация, 1993. — Вып. 3—9.</ref>
[[Файл:Башня_Андалал.jpg|слева|мини|213x213пкс| [[Гъуниб мухъ|Гъуниб мухъалда]] бугеб «ГӀандалал» абураб си. Бана 2005 соналъ]]
ТӀадегӀунтӀараб хӀинкъуда хурхун, ГӀандаллъул чӀухӀби данделъана. Гьез хӀукму гьабуна тушманасда дандечӀезе. ГӀандалазул бодул къадий [[Пир-МухӀамад|Пир-МухӀамадида]] боги гӀуцӀизе гьелъул бетӀерги вукӏине тӀадкъана.
Сентябир моцӀалъул ахиралда парсал лӀугьана ГӀандаллъуде. Пир-МухӀамадица киналго аваразул боязухъе кверчӀвай гьабеян кагъат битӀана. КватӀичӀого гьениса рачӀана чагӀи квекиялъеги. КъваригӀичеб рагъ ккечӀого букӀине, Надирихъе парламентариял ритӀун рукӀана, хӀо гьел досухъе рачӀаралго, гьезул бутӀрул къотӀун рехана. Гьелда бан Пир-МухӀамадица абуна: «Гьанже нижер рекъел букӀине бегьуларо. Нижер гӀакълу хӀарбургъинегӀан ниж рагъила, жанилӀугьарал тушбабиги щущахъ риххизарила».<ref name="История аварцев2">{{Cite web|url=http://a-u-l.narod.ru/Magomedov-M_Istoriya_avarcev.html|title=Архивированная копия|access-date=2017-09-16|archive-date=2012-07-11|archive-url=https://archive.today/20120711160330/http://a-u-l.narod.ru/Magomedov-M_Istoriya_avarcev.html|deadlink=yes}}</ref> Надир шах ГӀандаллъул [[ЧӀохъ]] росдада тӀад бугел мугӀрузде щваравго, аварал гьесда данде рагъизе байбихьана гин хараблъизавун виххизавуна. КӀудияб аскарадул бутӀаги камун, рес гьечӀеб хӀалалдаги ккун, Шах [[Авария|АваралӀа]] лӀутун ана.<ref>{{книга|автор=[[Гасан Алкадари|Г. Алкадари]]|часть=|заглавие=Асари-Дагестан: исторические сведения о Дагестане|оригинал=|ссылка=http://www.suleiman-stalskiy.ru/images/uploaded/Asari.doc|издание=|ответственный=Пер. и прим. {{nobr|А. Гасанова}}|место={{Мх.}}|издательство=Юпитер|год=1994|том=|страницы=69|страниц=158|isbn=|archivedate=2015-09-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924111549/http://www.suleiman-stalskiy.ru/images/uploaded/Asari.doc}}</ref>
=== Кавказалъул рагъ ===
Кавказалъул рагъул мехалъ гӀандаллъул росаби Шамилил рахъалда рукӀана. Хъвадарухъан гин кавказалъул рагъазул гӀахьалчи [[Костенецкий, Яков Иванович|Я. Н. Костенецкица]], 1837 соналъ Аваралъул жазачагӀазул экспедициялда гьединаб сипат-сурат кьолаан:{{Цитата байбихьи}}Дица цебего дагъистаназул атлетикияб формабазул лъикӀго балагьун букӀаниги, гьанир ругел чагӀаз жиндир рорхалъиялъ гин кӀодолъиялъ дун хасго гӀажаиблъизавуна: гьезда дандеккун ниж пигмейлъун рихьулаан. Цо гъажалда гъал-гъалараб чӀегӀербурияб царал цӀокогун, борхатаб тӀагъурги лъун, халатаб туманкӀги кверда ккун, рачелида бугеб ханжарги таманчаги, гьелда тӀадеги гургинаб чегӀараб мегежги, далараб кьунсрулги, цӀудул мегӀер гин аваразул берал: гьел руго унго-унгоял бандитал, гьезда цере испаназул яги италяназул хъачагъал васал гӀадин рихьулаан, дун божулевги вуго мелодрама цебетӀолеб мехалъ сценалда щвезабураб гьединаб къокъаца бищун кутакаб эффект гьабулаан.<ref name="Аварская экспедиция">{{книга |автор= [[Костенецкий, Яков Иванович|Я. И. Костенецкий]] |часть= |заглавие= Записки об Аварской экспедиции на Кавказе 1837 года |оригинал= |ссылка= http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XIX/1820-1840/Kosteneckij_Ja_I/text1.htm |издание= Книга по Требованию |ответственный= |место= СПб. |издательство= {{Тип.}} Э. Праца |год= 1851 |том= |страницы= |страниц= 122 |isbn= 978-5-518-08193-2 |archivedate= 2020-02-21 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20200221032203/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XIX/1820-1840/Kosteneckij_Ja_I/text1.htm }}</ref>{{Цитата лӀугӀи}}
=== 1877 сонил багъа-бачари ===
[[Файл:Сожженный Согратль.jpg|мини|269x269пкс|БухӀизабураб СугъралӀ]]
Кинабго Дагъистаналда гӀадин, 1877 соналъ ГӀандаллъуда байбихьана багъа-бачари. Ункъабилеб имамлъун рикӀкӀунев гӀандалав [[МухӀамад-ХӀажи|МухӀамад-ХӀажица]] гьеб бетӀерлъана. 1877 соналъул ахиралъ багъа-бачари гӏодоцине байбихьана. Ноябиралъ тӀарамагъадисеб хьвайи СугъралӀ ккуна. Гьеб тӀубанго бухӀизабуна, гьениб букӀараб болмажгитги кьвагьана. СугъралӀ аскӀоб бугеб [[ГӀанада]] абулеб бакӀалда МухӀамад-ХӀажи гин гьесул хӏаракатал нахъбилълъарал чагӏазда цере жанире тӀамуна гин кварида ран гъанкъизаруна. Гъанкъиялда балагьизе тӏолго гьоркьохъеб гин бакътӀерхьул Дагъистаналъул росабаздаса вачана 2000 азарго чи (киналго росабаздаса вачӀине кколев вукӀана 2-ялдаса дагьлъичӏого чи).<ref>{{Книга|ссылка=https://books.google.ru/books?id=5Zv6RIZMBGIC&pg=PA494&dq=%D0%BA%D1%83%D1%8F%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%86%D1%8B+%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D1%83%D0%BC%D1%83%D1%85%D1%86%D1%8B&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjvttCvotODAxVlPhAIHfS8CGIQ6AF6BAgIEAM#v=onepage&q=%D0%90%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%83&f=false|автор=Sergej Nikolajevič Šubinskij|заглавие=Древняя и новая Россия: ежемѣсячный исторический журнал. 1880, Том восемнадцатый|год=1880|издательство=Tipografija V. Gracianskago|страниц=876|access-date=2024-01-26|archive-date=2024-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20240110171308/https://books.google.ru/books?id=5Zv6RIZMBGIC&pg=PA494&dq=%D0%BA%D1%83%D1%8F%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%86%D1%8B+%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D1%83%D0%BC%D1%83%D1%85%D1%86%D1%8B&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjvttCvotODAxVlPhAIHfS8CGIQ6AF6BAgIEAM#v=onepage&q=%D0%90%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%83&f=false|url-status=live}}</ref>
== Гь. балагье ==
*[[ГӀанада]]
== МугъчӀваял ==
[[Категория:Аваразул бодул тарих]]
[[Категория:Аваразул тарих]]
[[Категория:Авар боял]]
[[Категория:Авария]]
j7czuhqcmicyjjsvh34l2kbpzr7gvws