Wikipedia
avwiki
https://av.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B5%D1%82%D3%80%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D0%B3%D1%8C%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%80
MediaWiki 1.47.0-wmf.21
first-letter
Медиа
Хъулухъалъулаб
БахӀс
ГӀахьалчи
ГӀахьалчиясул бахӀс
Википедия
Википедиялъул бахӀс
Файл
Файлалъул бахӀс
MediaWiki
MediaWiki-ялъул бахӀс
Халип
Халипалъул бахӀс
Кумек
Кумекалъул бахӀс
Категория
Категориялъул бахӀс
TimedText
TimedText talk
Модуль
Обсуждение модуля
Event
Event talk
Къуръан
0
3786
102166
101193
2026-09-26T00:38:15Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
102166
wikitext
text/x-wiki
{{Quran}}
[[File:FirstSurahKoran.jpg|thumb|394.65596790371114x394.65596790371114px|[[Суратул ФатихӀа]]]]
'''Къуръа́н''' ({{lang-ar|اَلْقُرآن}} {{IPA|[qurˈʔaːn]}} — ''аль-К̣ъур’а̄н '') — ккола ТӀадегӀанав [[Аллагь]]асул калам, жиндилъ мугӀжизат бугеб, ва жибги рещтӀараб жиндир лагъ ва аварагзабазул бищунго ахирисев [[МухӀаммад авараг]]асда ( ''жинда Аллагьасул цӀоб рахӀмат лъеяв'').
Ва гьеб Къуръанги жиб Аллагьас цӀунараб буго хисизабиялдаса, тӀадцӀикӀизабиялдаса ва камизабиялдаса. Аллагьас абулеб буго хирияб Къуръаналда<sup>(Къуръан, 15:9)</sup>:
{{Цитата|ХIакълъунго, Дица рещтIана гьеб Къуръан. Ва Дун вуго гьеб цIунулев}}
Къуръан буго аварагас жал рацӀадал асхӀабзабазда жиб малъараб, жибги данд бакӀарараб [[Абубакр асхӀаб]]ас, [[ГӀумар асхӀаб]]асул ишараялдалъун. [[ГӀусман асхӀаб]]ас жибги хъвараб, ва жинда тӀад тӀубанго умматги рекъараб<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://guraba.net/avar/component/option,com_frontpage/Itemid,1/ |access-date=2010-12-15 |archive-date=2010-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100923181757/http://guraba.net/avar/component/option,com_frontpage/Itemid,1/ |url-status=dead }}</ref>.
Хирияб Къуръан буго TIадегӀанав Аллагьас жиндие вокьулев МухӀаммад Аварагасда {{сав}} рештӀинабураб [[тӀехь]], гьелдалъун жинца гӀадамал жагьиллъиялъул бецӀлъиялдаса иманалъул нуралде рачине, куфру-ширкалъул, зулму-хӀалалъул, талихӀ къосиналъул нухдаса гьел хвасар гьаризе.
Къуръан букӀана [[авараг]]асдасан лъазабун ва къаламалъ хъван [[АсхӀабзаби|асхӀабзабаз]]. Аллагьас гьеб [[ЖабрагӀил]] малаикасдасан рештӀинабуна МухӀаммадихъе {{сав}}. Ва гьеб рештӀула букӀана 23 (жеги битӀун 22 соналъ, 610 соналдасан 632 соналде щвезегӀан.) соналъ, тӀоцебесеб вахӀьюги букӀана аварагасул 40 сон бугеб мехалъ, [[Лайлатул-Къадр]]алъ ([[Рамазан]] моцӀ).
Къуръан хӀакъалъулӀ руго гӀемерал гӀелмиял хӀалтӀаби, бусурбабаз гьарурал гурониги капураз гьаруралги. Бищунго кӀудияб ва гӀаммабги камилабгилъун рикӀкӀуна [[Жалал ад-Дин ас-СуйутӀи]]яс (1455—1505) хъвараб, «Къуръаналъул гӀелмабазул камиллъи»-абураб тӀехь<ref>ас-Суйути, Джалал ад-Дин. Совершенство в коранических науках. В 2-х частях. М.: ИД «Муравей», 2000.</ref>.
Къуръан, исламалъул [[догматика|догматикаялде]] рекъон, — буго:
* тӀолго инсанияталъе Аллагьасул нухмалъи, ахирисеб мукъадасаб тӀехь;
* Аллагьасул калам, цере рещтӀун рукӀарал тӀахьал хӀакъал рукӀанилан абулеб ва гьезда жанир рукӀарал къанунал къалеб ва цӀиял кьолеб, камилаб тӀехь.<ref>''[[Игнатенко, Александр Александрович|Игнатенко А. А.]]'' [http://www.i-r-p.ru/page/stream-library/index-21863.html#_edn2 Об исламе и нормативной дефицитности Корана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120614131746/http://www.i-r-p.ru/page/stream-library/index-21863.html#_edn2 |date=2012-06-14 }} // [[Отечественные записки (журнал, XXI век)|Отечественные записки]], 2008. — № 4 (43). — С. 218—236</ref> (впрочем, в исламской истории имели место серьёзные богословские дискуссии по вопросам о сотворённости/несотворённости Корана<ref>{{ИЭС1991|Резван Е. А.|ал-КУР’АН|144—145}}</ref>);
* МухӀаммад авараг {{сав}} тӀадеги ритӀухъ гьавулеб мугӀжизат, цогидал Аллагьасул каламазул камилаб ахир. Аллагьасул рисалатал ритӀулел рукӀана [[Адам]]идасан бахъараб МухӀаммадида {{сав}} щвезегӀан, гьезда гьоркьо [[Ибрагьим авараг|Ибрагьим]] аварагасул Кагътал, [[Таврат]], [[Забур]] (Псалтирь) ва [[Инжил]] (Евангелие).
Цо-цо исламиял пачалихъазда бусурбабазул гӀадат - суннатгун Къуръан буго Къануналъул аслу, динияб рахъалдасанги, гражданскияб ва уголовнияб рахъаздасанги.
== Адабият ==
* {{ИЭС+2007|426}}
* ''[[Густерин, Павел Вячеславович|Густерин П. В.]]'' Первый переводчик и первое издание Корана на русском языке // [[Исламоведение (журнал)|Исламоведение]]. — 2011. — № 1.
*''Густерин П. В.'' К вопросу о первенстве в переводе Корана на русский язык // [[Вопросы истории]]. — 2013. — № 12.
*''Густерин П. В.'' Коран как объект изучения. — Саарбрюккен, 2014. — ISBN 978-3-659-51259-9.
* [[Ушаков, Виктор Данилович|Ушаков В. Д.]] Фразеология Корана (Опыт сопоставления фразеоречений Корана и араб. клас. яз.). — СПб, изд-во «Восточная литература РАН», 1996, ISBN 5-02-017773-3.
* [[Щедровицкий, Дмитрий Владимирович|Щедровицкий Д. В.]] [http://www.shchedrovitskiy.ru/theology.php#KORAN Сияющий Коран. Взгляд библеиста] / Изд. 2-е.— М.: Оклик, 2010.— 311 с.— ISBN 978-5-91349-013-1.
== Таржамаби ==
* [http://av.quranacademy.org/quran Перевод по словам] // QuranAcademy.org
* [http://www.falaq.ru/quran/transl.php Переводы Корана] на Falaq.ru
* [http://www.umma.ru/tafsir/ Священный Коран. Смыслы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150313041249/http://umma.ru/tafsir |date=2015-03-13 }}
* [http://www.islamway.com/SF/quran/ Translation of the Meanings of The Noble Quran in 10 languages] {{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20120112181740/http://zekr.org// Бесплатная многоязычная компьютерная программа по Корану] {{ref-en}}
* [http://nashislam.net/quran/index.htm Смысловой перевод Священного Корана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150221193937/http://www.nashislam.net/quran/index.htm |date=2015-02-21 }}
== ХӀужаби ==
{{хӀужаби}}
== МугъчӀваял ==
{{навигация
|Тема=Къуръан
|Викицитата=Къуръан
|Викимактаб=Къуръан
|Викикъамус=Къуръан
}}
* [http://www.mp3quran.net/ru MP3 библиотека Корана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150315021409/http://mp3quran.net/ru/ |date=2015-03-15 }}
* [http://islamcivil.ru/cat.php?id=4 Коран сквозь призму веков] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120505113815/http://www.islamcivil.ru/cat.php?id=4 |date=2012-05-05 }}
* [http://www.islamisemya.com/osnovyislama/osnovy-islama/koran-tafsir/2761-koran-i-drugie-ego-nazvaniya Коран и другие его названия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140705161634/http://www.islamisemya.com/osnovyislama/osnovy-islama/koran-tafsir/2761-koran-i-drugie-ego-nazvaniya |date=2014-07-05 }}
* [http://al-quran.info Къуръан (Al-Quran). Text format] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }}
{{Къуръаналда рехсей гьабурал гІадамал}}
{{Сурабазул сияхІ}}
[[Категория:Алфавиталда рекъон тӀахьал]]
[[Категория:VII гӀасруялъул тӀахьал]]
[[Категория:Исламиял Хъваял]]
[[Категория:Къуръан| ]]
[[Категория:Википедия:Жакъа тӀаса бищараб макъала]]
64fhdwxavdf9jpm9ocm2lsgmzbmnxn3
ГӀиракъ
0
3912
102162
99580
2026-09-26T00:20:40Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
102162
wikitext
text/x-wiki
{{Пачалихъ
|Статус =
|МагӀарул мацӀалъ цӀар = ГӀиракъ<br />ГӀиракъияб Республика
|Эбелаб мацӀалъ цӀар = {{lang-ar|جمهورية العراق}}<br />Jumhūriyyatu l-ʔirāq
|Родительный падеж = ГӀиракъалъул
|Герб = Coat of arms (emblem) of Iraq 2008.svg
|Байрахъ = Flag of Iraq.svg
|ШигӀар = [[Аллагьу Акбар|Аллагь КӀудияв]] (ااالله أكبر)
|Гимналда цӀар = Дир ВатӀан
|Аудио = United States Navy Band - Mawtini.ogg
|ХӀукмуялъул низам = Парламенталъулаб жумгьурият
|Пачалихъалъулаб дин =
|lat_dir = N|lat_deg = 33|lat_min = 20|lat_sec = 0
|lon_dir = E|lon_deg = 44|lon_min = 23|lon_sec = 0
|region = IQ
|CoordScale =
|Картаялда = Iraq (orthographic).svg
|картаялда гъоркь хъвай-хъвагӀай =
|Картаялда2 =
|МацӀ = [[ГӀараб мацӀ]]
|КьучӀ лъуна =
|Истикълал щвараб къо-моцӀ= 3 октябр 1932 сон
|БатӀа тӀуна = [[КӀудабритӀания]]лдаса
|Тахшагьар = [[Багъдад]]
|ЧӀахӀиял шагьарал = [[Багъдад]], [[Мосул]]
|БутӀрузул хъулухъал = [[ГӀиракъалъул президент|Президент]]<br />[[ГӀиракъалъул премьер-министр|Премьер-министр]]
|БутӀрул = [[МагӀсум, Фуад|Фуад МагӀсум]]<br />[[Аль-ГӀабади, ХӀайдар|ХӀайдар Аль-ГӀабади]]<ref>{{Cite web |title=Ирак: партия аль-Малики не признает нового премьера {{!}} euronews, мир<!-- Заголовок добавлен ботом --> |url=http://ru.euronews.com/2014/08/11/iraq-s-president-sidesteps-al-maliki-and-offers-pm-s-job-to-al-abadi/ |access-date=2015-01-29 |archive-date=2015-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518100927/http://ru.euronews.com/2014/08/11/iraq-s-president-sidesteps-al-maliki-and-offers-pm-s-job-to-al-abadi/ |url-status=хвараб }}</ref>
|Ракьалъул рахъалъ тартиб= 57
|Ракь = 435 052
|Лъел бутӀа = 1,1
|Этнохороним =
|Халкъалъул къадаралъул рахъалъ тартиб = 39
|Халкъалъул къадар = {{цІикІкІен}} 36 004 552<ref>[http://www.mofamission.gov.iq Embassies overseas of Republic of İraq] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140208014232/http://www.mofamission.gov.iq/ |date=2014-02-08 }}: [http://www.mofamission.gov.iq/nld/ab/articledisplay.aspx?gid=1&id=14075 جريدة الصباح تنشر احصائية وزارة التخطيط لعدد نفوس سكان العراق لسنة] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140208014232/http://www.mofamission.gov.iq/ |date=2014-02-08 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140208014232/http://www.mofamission.gov.iq/ |date=2014-02-08 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130505020651/http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|archivedate=2013-05-05|url-status=хвараб}}</ref><ref name="imf2">{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/01/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=433&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=83&pr.y=17|title=Iraq|publisher=International Monetary Fund|accessdate=2009-04-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090510010707/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/01/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=433&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=83&pr.y=17|archivedate=2009-05-10|url-status=хвараб}}</ref>
|Къимат кьураб сон = 2014
|Халкъалъул хъвай-хъвагӀаялда рекъон халкъалъул къадар =
|Халкъалъул хъвай-хъвагӀай гьабураб сон =
|Халкъалъул гъунки = 82,7
|Халкъалъул гъункиялъул рахъалъ тартиб =
|ГӀЖП (БББ) = 93, 800 млрд
|ГӀЖП (БББ) рикӀкӀараб сон = 2008
|ГӀЖП (БББ) ялъул рахъалъ тартиб = 58
|Халкъалъул цо чиясе ГӀЖП (БББ) = 4000
|ИПГӀИ = {{ц1ик1к1ен}} 0,590<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR2013_EN_Complete.pdf|title=Human Development Report 2013|publisher=United Nations Development Programme|date=2013-03-14|accessdate=2013-03-14|deadlink=404}}</ref>
|ИПГӀИ рикӀкӀараб сон = 2013
|ИПГӀИялъул рахъалъ тартиб = 131
|ИПГӀИялъул уровен = <span style="color:#fc0;">'''гьоркьохъеб'''</span>
|Авиакомпания =
|ГӀарац = [[ГІиракъалъул динар]] (IQD, код 368)
|Домен = [[.iq]]
|Телефоналъул код = 964
|СагӀтил рачел = GMT+3
|ХIужаби = <ref name="test" />
}}
'''ГӀира́къ''' ({{lang-ar|العراق}}), расмияб къӀагӀидаялъ — '''Республика ГӀира́къ''' ({{lang-ar|جمهورية العراق}}, {{lang-ckb|کۆماری عێراق}}, {{lang-arc|ܩܘܼܛܢܵܐ ܐܝܼܪܲܩ}}) — [[Азия]]лъул бакътӀерхуьда бугеб [[пачалихъ]].
Ракьалъул гӀеблъи — 435,052 кв. км. Гъиракъалъул ракь бикьун буго 19 мухӀафазалде (губерниязде). Ракьалъул рахъалъ гьелъ ккола дунялалда 57-леб бакӀ.
ГӀадамазул къадар ([[2005 сон]]алъул баянал) 28,1 миллион чи. ГӀадамазул 96 процент ккола [[Ислам|бусурбаби]], 4 процент гӀечӀеб къадар буго насраниязул (ай христианазул), хутӀарал (ягьудиял ва гь.ц.) цо проценталъул къадаралдаса дагьал руго. [[Тахшагьар]] ккола [[Багъдад]].
МацӀал: [[гӀараб мацӀ|гӀараб]] ва [[курд мацӀ]]ал.
== Этимология ==
[[ГӀараб мацӀ|ГӀараб мацӀалда]] бугеб {{lang|ar|العِرَاق}} ''{{transl|ar|DIN|al-ʿIrāq}}'' абураб рагӀиялъул магӀна ккола «ралъудал рагӀал»{{sfn|Поспелов|2002|с=172}}.
== Тарих ==
{{Аслияб макъала|ГӀиракъалъул тарих}}
ГӀиракъалъул хӀукуматияб тарих рикӀкӀуна дунялалда бищунго некӀсияздасан, хъвай-хъвагӀаяздалъун гьелъул заман бахула 5 азарсонида. Гьелъул ракьалда, Хузестаналда, тӀоцебесеб Элам хӀукумат гӀуцӀана [[3 азарсон н. э. цебе|нелъер эраялдаса цебе III азарсонида]].
=== НекӀсияб ГӀиракъ ===
ГӀиракъалъул территориялда гӀадамал рагъарана гочизе цӀакъ некӀсияб заманаялъ.
=== Ахаманишал ===
=== ГӀараб гьужум ===
=== Турк ва мангъулазул гьужумал ===
=== Ирангун-ГӀиракъалъул рагъ ===
== ХӀукуматалъул гӀуцӀи ==
=== Инсанасул хӀукъукъал ===
=== КъватӀисаб сиясат ===
==== Ракьазул бахӀсал ====
== География ==
=== Гьава-бакъ ===
== Аслиял шагьарал ==
{{Аслияб макъала|ГӀиракъалъул шагьарал}}
ГӀиракъаллда буго 7 шагьар жедер халкъалъул къадар 1 миллионалдаса цӀцикӀун бугеб (Багъдад, Мосул, [[Эн-Наджаф|Наджаф]], [[Киркук]], Басра, Эрбиль, [[Сулеймания]]).
== ГӀиракъалъул администрияб бикьи ==
[[Файл:Iraqi Governorates (numbered).png|thumb|right|ГӀиракъалъул мухӀафазаби]]
ГӀиракъ 19 провинциялде (мухӀафаза) бикьун буго.
{| align="center" class="standard"
|+
! |№
! |МухӀафаза
! |Администратияб марказ
! |Ракь,<br>км²
! |Халкъ,<br>чи (2011)<ref>{{Cite web |url=http://www.citypopulation.de/Iraq.html |title=City Population — Statistics & Maps of the Major Cities, Agglomerations & Administrative Divisions for all Countries of the World |access-date=2013-01-24 |archive-date=2017-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170822145536/http://www.citypopulation.de/Iraq.html |deadlink=no }}</ref>
! |Гъунки,<br>чи/км²
|-----
| 1
| [[Багъдад (мухӀафаза)|Багъдад]]
| [[Багъдад]]
| 734
| 7 055 200
| 9611,99
|-----
| 2
| [[СалахӀудин (мухӀафаза)|СалахӀудин]]
| [[Тикрит]]
| 24 751
| 1 408 200
| 56,89
|-----
| 3
| [[Дияла (мухӀафаза)|Дияла]]
| [[БагӀакъуба]]
| 19 076
| 1 443 200
| 75,66
|-----
| 4
| [[Васит]]
| [[Эль-Кут]]
| 17 153
| 1 210 600
| 70,58
|-----
| 5
| [[Майсан]]
| [[Эль-ГӀамара]]
| 16 072
| 971 400
| 60,44
|-----
| 6
| [[Басра (мухӀафаза)|Басра]]
| [[Басра]]
| 19 070
| 2 532 000
| 132,77
|-----
| 7
| [[Ди-Кар]]
| [[Эн-Насирия]]
| 12 900
| 1 836 200
| 142,34
|-----
| 8
| [[Мутанна]]
| [[Эс-Самава]]
| 51 740
| 719 100
| 13,90
|-----
| 9
| [[Къадисия (мухӀафаза)|Къадисия]]
| [[Эд-Дивания]]
| 8 153
| 1 134 300
| 139,13
|-----
| 10
| [[Бабиль]]
| [[ХӀилла]]
| 6 468
| 1 820 700
| 281,49
|-----
| 11
| [[Карбала (мухӀафаза)|Карбала]]
| [[Карбала]]
| 5 034
| 1 066 600
| 211,88
|-----
| 12
| [[Наджаф]]
| [[Ан-Наджаф]]
| 28 824
| 1 285 500
| 44,60
|-----
| 13
| [[Анбар (мухӀафаза)|Анбар]]
| [[Ар-Рамади]]
| 138 501
| 1 561 400
| 11,27
|-----
| 14
| [[Найнава]]
| [[Мосул]]
| 37 323
| 3 270 400
| 87,62
|-----
| 15
| [[Дагьукъ (мухӀафаза)|Дагьукъ]]
| [[Дагьукъ (шагьар)|Дагьукъ]]
| 6 553
| 1 128 700
| 172,24
|-----
| 16
| [[Арбиль (мухӀафаза)|Арбиль]]
| [[Арбиль]]
| 14 471
| 1 612 700
| 111,44
|-----
| 17
| [[Киркук (мухӀафаза)|Киркук]]
| [[Киркук]]
| 10 282
| 1 395 600
| 135,73
|-----
| 18
| [[Сулеймания (мухӀафаза)|Сулеймания]]
| [[Сулеймания]]
| 17 023
| 1 878 800
| 110,37
|-----
| 19
| [[ХӀалабджа (мухӀафаза)|ХӀалабджа]]
| [[ХӀалабджа]]
| 3 060
| 337 000
|
|- style="background: #CCC;"
| ||ТӀолго|| ||434 128||33 330 600||76,78
|+
|}
== Халкъ ==
{{БутІа хІадури}}
[[Файл:Iraq_single_age_population_pyramid_2020.png|thumb|300px|ГӀиракъалъул халкъ гӀел ва жинс бихьун (2020 сон)]]
[[Файл:Ethnoreligious Iraq.svg|250px|thumb|ГӀиракъалъул этниялгун-диниял къокъаби<br>
{{legend|#ffaaaa|ГӀарабал-шигӀиял}}
{{legend|#aaffcc|ГӀарабал-сунниял}}
{{legend|#eeffaa|Курдал-бусурбаби}}
{{legend|#ccaaff|Ассириял}}
{{legend|#cdde87|Курдал-езидал}}
{{legend|#ff9955|[[ГӀиракъиял туркменал]]}}]]
{| class="wikitable" style="font-size: 95%"
|-
|+ Халкъалъул къадар
! Сон !! млн. чи
|-
| 1878 || 2.0
|-
| 1947 || {{ЦІикІкІен}} 4.8
|-
| 1957 || {{ЦІикІкІен}} 6.3
|-
| 1977 || {{ЦІикІкІен}} 12.0
|-
| 1987 || {{ЦІикІкІен}} 16.3
|-
| 1997 || {{ЦІикІкІен}} 22.0
|-
| 2009 || {{ЦІикІкІен}} 31.6
|-
| 2015 || {{ЦІикІкІен}} 37.0
|-
| colspan=5 align="right"| ''Источники:<ref name="Issawi1988">{{книга |заглавие=The Fertile Crescent, 1800–1914: A Documentary Economic History |ссылка=https://books.google.com/books?id=F2TGkO7G43oC&pg=PA17 |год=1988 |издательство=[[Издательство Оксфордского университета|Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-504951-0 |страницы=17 |язык=en |автор=Charles Philip Issawi}}</ref><ref>{{cite web|title=Population Census|url=http://cosit.gov.iq/AAS/AAS2012/section_2/test.htm|publisher=Central Organization for Statistics|accessdate=2016-08-17|archive-date=2016-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20160629144853/http://cosit.gov.iq/AAS/AAS2012/section_2/test.htm|deadlink=no}}</ref><ref>{{cite web|title=Population Of Iraq For The Years 1977 – 2011 (000)|url=http://cosit.gov.iq/AAS/AAS2012/section_2/1.htm|publisher=Central Organization for Statistics|accessdate=2016-08-17|archive-date=2016-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20160629144714/http://cosit.gov.iq/AAS/AAS2012/section_2/1.htm|deadlink=no}}</ref>
|}
== Дин ==
{{main|Дин ГӀиракъалда}}
ГӀемерисел гӀиракъиял руго [[Ислам|бесурманал]]. Халкъалъул 65 % — ккола [[шигӀиял]] (хӀукуматияб дин). [[Иран]], [[Азарбижан]] ва [[БахӀрейн]] пачалихъалгун, Иран ккола шӀигӀияб халкъалъул процент бащадасан цӀцӀикӀкӀараб бугеб пачалихъаздаса.
== Экономика ==
{{БутІа хІадури}}
=== Энергетика ===
=== Туризм ===
=== Транспорт ===
== Маданият ==
{{БутІа хІадури}}
== Рагъулал къуватал ==
{{БутІа хІадури}}
== Гь. балагье ==
* [[ГӀиракъияб Курдистан]]
* [[ГӀиракъияб диаспора]]
* [[Россиялъулгун-гӀиракъиял гьоркьолъаби]]
== МугъчӀваял ==
{{мугъчӀваял|2}}
== Адабият ==
* {{книга |автор=[[Герасимов, Олег Герасимович|Герасимов О. Г.]] |заглавие=Ирак |ссылка= |ответственный=Оформление художника Н. В. Батаева |издание= |место=М. |издательство=[[Мысль (издательство, Москва)|Мысль]] |год=1984 |страницы= |страниц=112 |серия=[[У карты мира]] |тираж=60000 }}
* {{Книга:Густерин П.В.: Города Арабского Востока|2007}}
* {{книга |автор=[[Поспелов, Евгений Михайлович|Поспелов Е. М.]]|заглавие=[[Географические названия мира. Топонимический словарь]]|издание=2-е изд., стереотип|ответственный=отв. ред. Р. А. Агеева |ссылка= |место=М.|издательство=Русские словари, Астрель, АСТ|год=2002|том= |страниц=512|страницы=|isbn=5-17-001389-2 |тираж=3000 |ref=Поспелов}}
* {{книга |заглавие=A History of Iraq |ссылка=https://archive.org/details/historyofiraq00trip |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |год=2002 |isbn=978-0-521-87823-4 |язык=und |автор=Tripp, Charles R. H.}}
== РегӀелал ==
{{Навигация
|Портал = ГӀиракъ
}}
* [https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-14542954 ГӀиракъалъул профиль] [[BBC News]] сайталда{{ref-en}}
* {{dmoz|World/Russian/Страны_и_регионы/Ближний_Восток/Ирак/}}
* [http://www.arabic.com.ua/article.php?art=131 ГӀиракъ: цивилизациялъул кини] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191207082135/http://www.arabic.com.ua/article.php?art=131 |date=2019-12-07 }}
* [https://www.globalsecurity.org/military/facility/iraq-map-bases_111103.htm ГӀиракъалда ругел рагъулал объектазул карта]
{{пачалихъ темабазда
|пачалихъ = ГӀиракъ
|пачалихъалъул = ГӀиракъалъул
|пачалихъалда = ГӀиракъалда
|сурат = {{ГӀиракъалъул байрахъ|35px}}
|кьер = {{кьер|ГӀиракъ}}
}}
{{Библиоинформация}}
{{Азия}}
{{ГӀараб пачалихъазул лига}}
{{Agadir}}
{{ОИК}}
{{Социалистиял пачалихъал}}
[[Категория:ГӀиракъ| ]]
[[Категория:Пачалихъал — ЦМГӀялъул членал]]
[[Категория:Улка]]
kh3s1dwjwjtf1h1x810tr9bqf4h9ps2
ГӀурусал
0
4273
102163
99603
2026-09-26T00:21:40Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
102163
wikitext
text/x-wiki
{{Этникияб къокъа
|статус =
|цӀар = '''ГӀурусал'''
|familycolor =
|рахьдал мацӀалда = русские
|байрахъ =
|сурат2 = Russian peasant girls in front of a traditional wooden house in Kirillov.jpg
|сураталда гъоркьхъвай =
|гӀаммаб =
|гӀаммаб1 =
|къадар = ~ 133 970 800<ref name=JoshuaProject>{{cite web |url=http://www.joshuaproject.net/peoples.php?peo3=1459. |title=Russian |lang=en |website=Joshua Project |publisher=Frontier Ventures |accessdate=2020-09-29 }}{{Хвараб регӀел|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
|къад =
|халкъ =
|pop =
|гӀаммаб_ref =
|генеалогия = [[славянал]]
|гӀаммаб_сон =
|гӀаммаб_ицц =
|гӀаммаб1_сон =
|гӀаммаб1_ицц =
|гӀаммаб1_ref =
|гӀаммаб2_сон =
|гӀаммаб2_ицц =
|гӀаммаб2 =
|гӀаммаб2_ref =
|гӀаммаб3_сон =
|гӀаммаб3_ицц =
|гӀаммаб3 =
|гӀаммаб3_ref =
|халкъ_бакӀ =
|икълимал ={{RUS}}: <br />
: <br />
:
{{UZB}}: 620 000 (2005 с.)<ref name="Central Asia">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4420922.stm BBC NEWS. Asia-Pacific. Russians left behind in Central Asia]</ref><br />
{{CAN}}: 500 600 (2006 с.)<ref>{{Cite web |title=Population by selected ethnic origins, by province and territory (2006 Census) (Statistics Canada) |url=http://www40.statcan.gc.ca/l01/cst01/demo26a-eng.htm |access-date=2014-04-15 |archive-date=2012-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120309165644/http://www40.statcan.gc.ca/l01/cst01/demo26a-eng.htm |url-status=хвараб }}</ref><br />
{{EST}}: 342 379 (2010 с.)<ref>{{Cite web |title=Статкомитет Эстонии. База данных населения |url=http://www.stat.ee/34267 |access-date=2014-04-15 |archive-date=2018-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180104172617/http://www.stat.ee/34267 |url-status=хвараб }}</ref><br />
{{flagicon|Бразилия}}: 200 000 <ref>{{Cite web |title=Общество '''Россия-Бразилия''' |url=http://www.brasil-russia.com.br/comunidade.htm |access-date=2014-04-15 |archive-date=2020-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200525144021/https://brasil-russia.com.br/comunidade.htm |url-status=dead }}</ref><br />
{{flagicon|Алмания}}: 195 310 (2011 с.)<br />
{{flagicon|Литва}}: 171 100 (2012 с.)<ref name="stat.gov.lt">[http://db1.stat.gov.lt/statbank/default.asp?w=1440 Департамент статистики Литвы. Население и социальная сатистика] ([http://db1.stat.gov.lt/statbank/SelectVarVal/Define.asp?Maintable=M3010215&PLanguage=1 M3010215: Population at the beginning of the year by ethnicity (1979 -> 2011)]{{ref-en}}</ref><br />
{{flagicon|Азарбижан}}: 119 300 (2009 с.)<ref name="Azer2009">{{Cite web |title=Переписи населения Азербайджана 1979, 1989, 1999, 2009 годов |url=http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/AP_/1_5.xls |access-date=2012-11-30 |archive-date=2012-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121130101713/http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/AP_/1_5.xls |url-status=live }}</ref><br />
{{flagicon|Туркменистан}}: 100 000 - гоялдаса (2001 с.)<ref name="ReferenceC">Президент Туркмении в 2001 г. С.Ниязов (Туркменбаши) определил долю русских в стране как 2%, что соответствовало около 100 тыс. чел. из 5,2 млн чел.([http://demoscope.ru/weekly/037/evro010.php Демоскоп. Ниязов и население Туркмении к 2001 г.])</ref> 182 000 -гоялде щвезегӀан (РФ МИДалъ кьураб къимат 2001 г.)<ref name="ferghana.ru">[http://www.ferghana.ru/article.php?id=1511 МИД РФ о численности русских в странах СНГ на 2001 год] МИД РФ определил численность русских в Туркмении в 2001 г. как 3,5% из 5,2 млн чел., что соответствует 182 тыс. чел.</ref> или 142 000 (2005 с.)<ref name="Central Asia"/><br />
{{flagicon|КІудабритІания}}: ~300 000<ref name="workpermit.com">[http://www.workpermit.com/news/2006_12_19/uk/russians_londongrad.htm 300,000 Russians in the UK, «Londongrad» a prime location] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090116012726/http://www.workpermit.com/news/2006_12_19/uk/russians_londongrad.htm |date=2009-01-16 }}{{ref-en}}</ref><br />
{{flagicon|Гуржи}}: 67 671 (2002 с.)<ref name="statistics.ge">[http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/92/Georgia_Census_2002-_Ethnic_group_by_major_administrative-territorial_units.pdf Перепись населения Грузии 2002 г. Национальный состав]{{ref-en}}</ref><ref>Без Абхазии и Южной Осетии</ref><br />
{{flagicon|Австралия}}: 67 055 (2006)<ref>[http://www.omi.wa.gov.au/components%5CWAPeople2006%5CSect1%5CTable_1-10.pdf Category No. 2068.0 — 2006 Census Tables] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110327222425/http://www.omi.wa.gov.au/components/WAPeople2006/Sect1/Table_1-10.pdf |date=2011-03-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110327222425/http://www.omi.wa.gov.au/components/WAPeople2006/Sect1/Table_1-10.pdf |date=2011-03-27 }} {{недоступная ссылка|число=25|месяц=05|год=2013}}</ref><br />
{{flagicon|Куба}}: 50 200 (2002 с.)<ref>{{Cite web |title=Официальная статистика Кубы за 2002 г. |url=http://www.cubagob.cu/otras_info/censo/index.htm |access-date=2014-04-15 |archive-date=2007-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070203182631/http://www.cubagob.cu/otras_info/censo/index.htm |url-status=хвараб }}</ref><br />
{{flagicon|Франсия}}: 37 949 (2007)<ref>{{cite web|url=http://www.ined.fr/en/pop_figures/france/immigrants_foreigners/countries_birth_1999/|title=(2007 census)|publisher=Ined.fr|date=2012-07-06|accessdate=2012-07-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111221024733/http://www.ined.fr/en/pop_figures/france/immigrants_foreigners/countries_birth_1999/|archivedate=2011-12-21|url-status=хвараб}}</ref><br />
{{flagicon|Румыния}}: 35 791 (2002 с.)<ref>Recensământul Populaţiei şi al Locuinţelor 2002: [http://www.insse.ro/cms/files/rpl2002rezgen1/14.pdf Populaţia după etnie]{{ref-ro}}</ref><ref>{{Cite web |title=Recensamant Romania 2002 |url=http://mimmc.ro/info_util/formulare_1294/ |access-date=2014-04-15 |archive-date=2007-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070513211550/http://mimmc.ro/info_util/formulare_1294/ |url-status=dead }}</ref><br />
{{flagicon|ТІажикистан}}: 34 838 (2010 с.)<ref name=autogenerated1>{{Cite web |title=Том 3. Национальный состав и владение языками, гражданство населения Республики Таджикистан |url=http://www.stat.tj/ru/img/526b8592e834fcaaccec26a22965ea2b_1355501132.pdf |access-date=2014-04-15 |archive-date=2013-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131014054442/http://www.stat.tj/ru/img/526b8592e834fcaaccec26a22965ea2b_1355501132.pdf |url-status=хвараб }}</ref><br />
{{flagicon|Финляндия}}: 26 909 (2008 с.)<ref>{{Cite web |title=Население Финляндии |url=http://www.finnish.ru/finland/state/vaesto.php |access-date=2014-04-15 |archive-date=2011-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110127164932/http://finnish.ru/finland/state/vaesto.php |url-status=хвараб }}</ref><br />
{{flagicon|Абхазия}}: 22 077 (2011 с.)<ref name="ethno-kavkaz.narod.ru">[http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/abhazia.html Национальный состав Абхазии Перепись 2011 г.]</ref><ref>[[Абхазия]] формально является частично признанным государством (признанным [[РФ]]) и, одновременно, считается [[Грузия|Грузией]] частью своей страны</ref><br />
{{flagicon|Греция}}: 18 219 (2001 с.)<ref>{{Cite web |title=2001 |url=http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/A1604/Other/A1604_SAP03_TB_DC_00_2001_09_F_GR.pdf |access-date=2014-04-15 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924120743/http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/A1604/Other/A1604_SAP03_TB_DC_00_2001_09_F_GR.pdf |url-status=хвараб }}</ref><br />
{{flagicon|Китай}}: 15 609 (2000 с.)<ref>{{Cite web |title=(2000, перепись) |url=http://141.211.142.26/member/census2000/ybListDetail.asp?ID=1 |access-date=2014-04-15 |archive-date=2007-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928214338/http://141.211.142.26/member/census2000/ybListDetail.asp?ID=1 |url-status=хвараб }}</ref><br />
{{flagicon|Болгария}}: 15 595 (2001 с.)<ref>[http://www.nccedi.government.bg/page.php?category=83&id=247 Национален съвет за сътрудничество по етническите и демографските въпроси. Етнически малцинствени общности] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110706142940/http://www.nccedi.government.bg/page.php?category=83&id=247 |date=2011-07-06 }}{{ref-bg}}</ref><br />
{{flagicon|Эрменистан}}: 14 660 (2001 с.)<ref name="docs.armstat.am">{{Cite web |title=Перепись населения Армении 2001 г. Этно-возрастной состав |url=http://docs.armstat.am/census/pdfs/51.pdf |access-date=2014-04-15 |archive-date=2012-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205224405/http://docs.armstat.am/census/pdfs/51.pdf |url-status=хвараб }}</ref><br />
{{flagicon|Польша}}: 6103 (2002 с.)<ref>[https://web.archive.org/web/20110607193836/http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_nsp2002_tabl1.xls Główny Urząd Statystyczny]{{ref-pl}}</ref><br />
{{flagicon|Венесуэла}}: 4600<ref name=JoshuaProject/><br />
|region1 = {{RUS}}
|pop1 = ~ 105 000 000
|ref1 =
|tablehdr =
|pop_embed =
|халкъ1 =
|пачӀ_икълим1 =
|region2 = {{flagicon|Украина}}
|pop2 = ~ 6 883 741
|ref2 =
|пач2_икълим1 =
|region3 = {{flagicon|Хъазахъистан}}
|pop3 = 3 701 713 (2013 с.)
|ref3 =<ref name="Этнодемограф">{{Cite web |title=Этнодемографический ежегодник Казахстана 2013г. |url=http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT074326 |access-date=2014-04-15 |archive-date=2014-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222034359/http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT074326 |url-status=хвараб }}</ref>
|пач3_икълим1 =
|region4 = {{USA}}
|pop4 = 3 163 084 (2009 с.)
|ref4 = <ref>http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_10_5YR_B04003&prodType=table]</ref><ref name=census1>{{cite web |url=http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-context=adp&-qr_name=ACS_2009_1YR_G00_DP2&-ds_name=ACS_2009_1YR_G00_&-tree_id=306&-redoLog=false&-geo_id=01000US&-format=&-_lang=en&-search_map_config= |title=Selected Social Characteristics in the United States: 2009 |publisher=U.S. Census American Community Survey |year=2009 |access-date=2014-04-15 |archive-date=2020-02-11 |archive-url=https://archive.today/20200211182006/http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-context=adp&-qr_name=ACS_2009_1YR_G00_DP2&-ds_name=ACS_2009_1YR_G00_&-tree_id=306&-redoLog=false&-geo_id=01000US&-format=&-_lang=en&-search_map_config= |url-status=хвараб }}</ref>
|пач4_икълим1 =
|пачалихъ5 =
|халкъ5 =
|ref5 =
|пач5_икълим1 =
|пачалихъ6 =
|халкъ6 =
|ref6 =
|пач6_икълим1 =
|пачалихъ7 =
|халкъ7 =
|ref7 =
|пач7_икълим1 =
|пачалихъ8 =
|халкъ8 =
|ref8 =
|пач8_икълим1 =
|пачалихъ9 =
|халкъ9 =
|ref9 =
|пач9_икълим1 =
|пачалихъ10 =
|халкъ10 =
|ref10 =
|пач10_икълим1 =
|мацІ = [[ГІурус мацI|гІурус]]
|дин = ЦІикІкІунисеб халкъ [[христианлъи|христианрал]]
|раса = Европиял
|гаплогруппа =
|family =
|fam1 =
|fam2 =
|fam3 =
|fam4 =
|fam5 =
|fam6 =
|fam7 =
|fam8 =
|fam9 =
|fam10 =
|fam11 =
|fam12 =
|fam13 =
|fam14 =
|fam15 =
|name =
|гІагарал = [[украинал]], [[белорусал]]
|map =
|mapsize =
|mapalt =
|mapcaption =
|баянал =
}}
'''ГӀурусал''' ({{lang-ru|''русские''}}) — [[Россия]]лда бугеб [[миллат]]. Къадар 150 миллионалде бахула.
[[Файл:Russian peasant girls in front of a traditional wooden house in Kirillov.jpg|thumb|right|ГӀурусал]]
== Халкъалъул къадар ==
[[Файл:Map of the Russian Diaspora in the World.svg|thumb|upright=2|ГӀурусаца гӀумру гьабулел дуниялалъул пачалихъал (картаялда гӀурус кьибил бугел ва россиялъулаб ватӀанчилъи бугел гӀадамалги гъорлӀ рачун рукӀине бегьула):<br>
{{Legend|#000000|100 млн-даса цӀцӀикӀун}}
{{Legend|#680000|1 млн-даса цӀцӀикӀун}}
{{Legend|#b20000|100 аз. цӀцӀикӀун}}
{{Legend|#ff7676|10 аз.}}
{{Legend|#FFC5C5|1 аз. цӀцӀикӀун}}
{{legend|#999999|баян гьечӀо}}
]]
ГӀага-шагарго дуниялалда вуго 135 миллион гӀурус чи<ref name=JoshuaProject/> (батӀи-батӀиял баяназда рекъон — 127 млн<ref>{{Cite web |url=http://russkie-fond.ru/node/278 |title=Фонд содействия объединению русского народа «Русские»: Сколько русских живёт в России и на Земле? |accessdate=2012-03-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120401074919/http://russkie-fond.ru/node/278 |archivedate=2012-04-01 |deadlink=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.utug.tv/2010/10/skolko-russkix/ |title=Утюг-TV: Сколько русских живёт в России и на Земле? |accessdate=2012-03-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160529015105/http://www.utug.tv/2010/10/skolko-russkix/ |archivedate=2016-05-29 |deadlink=yes }}</ref> ва 129 млн<ref name=autogenerated1>{{статья|автор=Александр Арефьев|заглавие=Сжимающееся русскоязычие. Демографические изменения - не на пользу русскому языку.|ссылка=http://demoscope.ru/weekly/2013/0571/tema02.php|издательство=[[Демоскоп Weekly]]|год=14 - 31 октября 2013|номер=571—572}}</ref> чиясдаса байбихьун 150 млн ва 167 млн<ref name="Виноградов">Виноградов А. Г. [https://books.google.ru/books?id=EbDpCAAAQBAJ&pg=PA426&lpg=PA426&dq=Русские&source=bl&ots=cSYhgNCqbm&sig=6zalHCUwrbqb_zW7QobYBATgdew&hl=ru&sa=X&redir_esc=y#v=snippet&q=%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5&f=false Население стран мира с древнейших времён по настоящее время: демография. Статистические таблицы. Часть 1]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }} — 458 с. — с. 7</ref> чиясда щун<ref>[http://www.russkie.org/index.php?module=fullitem&id=4194 Институт Русского зарубежья. Портал «Россия и соотечественники»: Нас 150 миллионов]</ref>).
== ХӀужаби ==
{{хІужаби}}
== Адабият ==
{{refbegin|2}}
;ГӀаммал хӀалтӀаби
* {{книга |автор=Александров В. А., [[Тишков, Валерий Александрович|Тишков В. А.]], Шмелёва М. Н. |часть=Русские |заглавие=[[Народы и религии мира|Народы и религии мира: Энциклопедия]] |ответственный=Гл. ред. В. А. Тишков |место=М. |издательство=[[Большая российская энциклопедия (издательство)|Большая Российская энциклопедия]] |год=1999 |страницы=438—461 |страниц=928 |isbn=5-85270-155-6 |ссылка=http://static.iea.ras.ru/books/narody_i_religii_mira_enciklopediya.pdf |тираж=100000 |ref=Александров, Тишков, Шмелёва}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Великоруссы|[[Анучин, Дмитрий Николаевич|Анучин Д. Н.]]|ref=Анучин}}
* {{книга |автор=[[Зеленин, Дмитрий Константинович|Зеленин Д. К.]] |заглавие=Восточнославянская этнография |оригинал=Zelenin D. K. Russische (Ostslawische) Volkskunde (Berlin; Leipzig, 1927) |ответственный=пер. с нем. К. Д. Цивиной |место=М. |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] ([[Главная редакция восточной литературы|ГРВЛ]]) |год=1991 |страниц=511 |серия=Этнографическая библиотека |ссылка=http://www.verigi.ru/?book=216 |isbn=5-02-016500-0 |ref=Зеленин}}
* {{книга|автор=[[Рабинович, Михаил Григорьевич|Рабинович М. Г.]], [[Маслова, Гали Семёновна|Маслова Г. С.]] и др. |часть=Русские |заглавие=Народы Европейской части СССР. Этнографические очерки: в 2 т. |ответственный=Под ред. В. А. Александрова и др.; [[Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН|Институт этнографии АН СССР]] |ссылка=http://www.ethnology.ru/doc/narod/t1/graf/nrd-t1.htm?121 | место=М. |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |год=1964 |том=І |страницы=119—571 |страниц=984 |серия=Народы мира |ref=Рабинович, Маслова}}
* {{книга |заглавие=Русские |ссылка=http://www.booksite.ru/fulltext/rus/sian/index.htm |ответственный=Отв. ред. В. А. Александров, [[Власова, Ирина Владимировна|И. В. Власова]], Н. С. Полищук; [[Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН]] |место=М. |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |год=1997 |страниц=828 |isbn=5-02-010320-9 |серия=Народы и культуры, 1 |ref=Александров, Власова, Полищук}} [http://www.valerytishkov.ru/engine/documents/document1860.pdf pdf]
* {{БРЭ |статья=Русские |id=3521362 |автор=|том=29 |страницы=59—60 |ref=Русские}}
* Русские: Ист.-этногр. атлас: Земледелие. Крестьянское жилище. Крестьянская одежда (середина XIX — начало XX века). — М.: Наука, 1967. — 360 с.: ил.
* {{книга|часть=Русские |заглавие=Народы России: Атлас культур и религий |ответственный=М-во регионал. развития РФ, РАН; отв. ред.: [[Журавский, Александр Владимирович|А. В. Журавский]], [[Казьмина, Ольга Евгеньевна|О. Е. Казьмина]], [[Тишков, Валерий Александрович|В. А. Тишков]] |издание=3-е изд., испр. и доп |место=М. |издательство=Феория |год=2011 |страниц=319 |isbn=978-5-91796-028-9 |ref=Журавский, Казьмина, Тишков}}
* {{книга |часть=Русские |ссылка часть=http://www.krskstate.ru/80/narod/etnoatlas/0/etno_id/5 |заглавие=Этноатлас Красноярского края |ссылка=http://www.krskstate.ru/80/narod/etnoatlas |викитека= |ответственный=Совет администрации Красноярского края. Управление общественных связей; гл. ред. [[Рафиков, Рашит Гиззатович|Р. Г. Рафиков]]; редкол.: [[Кривоногов, Виктор Павлович|В. П. Кривоногов]], Р. Д. Цокаев |издание=2-е изд., перераб. и доп |место=Красноярск |издательство=Платина |год=2008 |страниц=224 |isbn=978-5-98624-092-3 |тираж= |ref=Этноатлас Красноярского края}}{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.krskstate.ru/80/narod/etnoatlas |access-date=2022-06-25 |archive-date=2014-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129041312/http://www.krskstate.ru/80/narod/etnoatlas |url-status=хвараб }}
* {{книга|автор=Шмелёва М. Н. |часть=Русские |заглавие=[[Народы России: Энциклопедия]] |ответственный=Гл. ред. [[Тишков, Валерий Александрович|В. А. Тишков]] |место=М. |издательство=[[Большая российская энциклопедия (издательство)|Большая Российская энциклопедия]] |год=1994 |страницы=270—307 |страниц=479 |тираж=50000 |isbn=5-85270-082-7 |ref=Шмелёва}}
;Генетикиял цӀех-рехал
* {{книга|автор=Балановская Е. В., [[Балановский, Олег Павлович|Балановский О. П.]] |год=2007 |заглавие=Русский генофонд на Русской равнине |место=М. |издательство=Луч |страниц=416 |isbn=978-5-87140-267-2 |тираж=5000 |ref=Балановская, Балановский}}
* {{статья|автор=Балановская Е. В., Пежемский Д. В., Романов А. Г., Баранова Е. Е., Ромашкина М. В., Агджоян А. Т., Балаганский А. Г., Евсеева И. В., Виллемс Р., [[Балановский, Олег Павлович|Балановский О. П.]] |заглавие=Генофонд Русского Севера: Славяне? Финны? Палеоевропейцы? |ссылка=https://istina.msu.ru/publications/article/1489232/ |издание=[[Вестник Московского университета]]. Сер. Антропология |год=2011 |номер=3 |страницы=27—58 |ref=Балановская и др.}}
* {{публикация|книга |автор=[[Балановский, Олег Павлович|Балановский О. П.]] |заглавие=Изменчивость генофонда в пространстве и времени: синтез данных о геногеографии митохондриальной ДНК и Y-хромосомы |вид=Автореф. дисс. д. б. н. |ссылка=http://www.med-gen.ru/ar/ar_Balanovsky.pdf |место=М. ([[Российская академия медицинских наук|РАМН]]) |год=2012 |страниц=45 |ref=Балановский}}
* {{публикация|книга |год=2006 |автор=Хромова Н. А. |заглавие=Полиморфизм системы HLA у представителей разных славянских этнических групп (русской, белорусской и украинской) |вид=Автореф. дисс. |место=М. |ref=Хромова}}
;Этногенезалъул баян
* {{статья|автор= [[Азбелев, Сергей Николаевич|Азбелев С. Н.]] |заглавие = Что угрожало русскому народу в 1380 г. |ссылка =http://www.drevnyaya.ru/vyp/2018_1/part_14.pdf |издание = [[Древняя Русь. Вопросы медиевистики]] |год = 2018 |номер = 1(71) |страницы = 151—155}}
* ''Брайчевский М.'' Происхождение Руси. — К., 1968.
* {{книга|автор=[[Бунак, Виктор Валерианович|Бунак В. В.]] |заглавие=Происхождение и этническая история русского народа по антропологическим данным |место=М. |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |год=1965 |страницы= |страниц= |серия=АН СССР. Труды института этнографии им. Н.Н. Миклухо-Маклая, т. 88 (новая серия) |тираж= |ref=Бунак}}
* Вопросы формирования русской народности и нации. — М.—Л., 1958.
* ''[[Гройс, Борис Ефимович|Гройс Б.]]'' [http://ec-dejavu.ru/g/Groys_Russian_Identity.html Поиск русской национальной идентичности] // Вопросы философии. — 1992. — № 9. — С. 52-60.
* ''[[Грушевский, Михаил Сергеевич|Грушевский М. С.]]'' История Украины-Руси. — Т. 1. — 2-е изд. — Киев, 1913 (Нью-Йорк, 1954).
* ''Державин Н.'' Происхождение русского народа. — М., 1944.
* {{книга|автор=Дерябин В. Е. |часть=Современные восточнославянские народы |заглавие=Восточные славяне. Антропология и этническая история |ответственный=под ред. [[Алексеева, Татьяна Ивановна (антрополог)|Т. И. Алексеевой]] |издание=2-е изд., доп |место=М. |издательство= Научный мир |год=2002 |страницы=30—59 |страниц=342 |isbn=5-89176-164-5 |тираж=1000 |ref=Дерябин}}
* ''[[Костомаров Н. И.]]'' Две русские народности // Основа. — СПб., 1861. — Март.
* ''Куренной П.'' Советские концепции происхождения великорусской народности и «русской» нации // Научные Записки УВУ. — Ч. 7. — Мюнхен, 1963.
* ''Ляпунов Б.'' Древнейшие взаимные связи языков русского и украинского и некоторые выводы о времени их возникновения как отдельных лингвистических групп. В сб. Русская историческая лексикология. — М., 1968.
* ''Мавродин В.'' Образование единого русского государства. — Л.: Изд-во ЛГУ, 1951.
* ''[[Рыбаков, Борис Александрович|Рыбаков Б. А.]]'' Первые века русской истории. — М., 1964.
* Происхождение и этническая история русского народа по антропологическим данным / Под ред. [[Бунак, Виктор Валерианович|В. Бунака]]. — М., 1965.
* ''Погосян Е.'' [http://ec-dejavu.ru/r/Russia1730-1780.html Русь и Россия в исторических сочинениях 1730—1780-х годов] // Россия / Russia. Вып. 3 (11): Культурные практики в идеологической перспективе. — М.: ОГИ, 1999. — С. 7-19
* ''[[Рыбаковский, Леонид Леонидович|Рыбаковский Л. Л.]]'' [https://web.archive.org/web/20070524162648/http://www.i-u.ru/biblio/archive/ribakovskiy%5Frussians/ Русские: этническая гомогенность?] {{недоступная ссылка|число=25|месяц=05|год=2013|url=http://www.i-u.ru/biblio/archive/ribakovskiy_russians/|id=20100728}} — Институт социально-политических исследований РАН, 1998.
* {{книга |автор=Санкина С. Л. |заглавие=Этническая история средневекового населения Новгородской земли |место=СПб. |издательство= |год=2000 |страниц= 110 |isbn=5-86007-210-4 |тираж= |ref=Санкина}}
* ''Филин Ф.'' Происхождение русского, украинского и белорусского языков. — Л.: Наука, 1972.
* ''[[Чистов, Кирилл Васильевич|Чистов К. В.]]''. Русские // Народы мира: Историко-этнографическая справка — М., 1988. — С. 381—389: ил. — Библиография: с. 389 (26 назв.).
* ''[[Шахматов А. А.]]'' К вопросу об образовании русских наречий и русских народностей // Журнал Министерства Народного Просвещения. — 1899. — Апрель.
;Цогидаб
* ''Васильев А. Д.'' [http://elibrary.ru/item.asp?id=11696895 Игры в слова: россияне вместо русских] // Политическая лингвистика, № 25, 2008, С. 35-43.
* {{книга
|автор = [[Жельвис, Владимир Ильич|Жельвис В.И.]]
|заглавие = Эти странные русские
|ссылка =
|место = М.
|издательство = Эгмонт Россия Лтд
|год = 2002
|страниц = 96
|isbn = 5-85044-648-6}}
* ''Иванов-Мариин С.'' [http://www.russdom.ru/node/3501 Русские в современной России] (о социологическом исследовании социального положения и роли русских в России) // Журнал «[[Русский Дом (журнал)|Русский Дом]]». — 2010. — № 12.
* {{книга
|автор = [[Лаурен, Анна-Лена|Лаурен А.]]
|часть =
|заглавие = У них что-то с головой, у этих русских
|оригинал = De är inte kloka de där ryssarna
|ссылка = http://www.e-reading.co.uk/book.php?book=1012880
|место = Москва
|издательство = Флюид / FreeFly, Флюид-Урал
|год = 2010
|страниц = 192
|isbn = 978-5-98358-274-3}}
* {{статья |заглавие=Лицо русской национальности |ссылка= http://www.kommersant.ru/doc/611986 |издание=[[Коммерсантъ-Власть]] |тип=Журнал |год=2005-09-26 |выпуск=641 |номер=38 |ref= |archiveurl=http://www.peeep.us/4dfbbe0f |archivedate=2013-05-24}}
* Народы России: живописный альбом. — СПб.: тип. Тов-ва «Общественная Польза». — 3 дек. 1877. — ст. 2.
* ''Резниченко С.'' Русские и русскость. — Москва: Традиция, 2015. — 223 с.
* {{статья |автор=Рябова М. С. |заглавие=Процесс признания русской этнической группы как одного из национальных меньшинств Китая |издание=[[Томский государственный университет|Вестн. Том. гос. ун-та]]|год=2016 |номер=406 |страницы=136—140 |ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/protsess-priznaniya-russkoy-etnicheskoy-gruppy-kak-odnogo-iz-natsionalnyh-menshinstv-kitaya |ref=Рябова}}
* ''Сергеева А. В.'' Русские: стереотипы поведения, традиции, ментальность. — М.: Флинта; Наука, 2006. ISBN 5-89349-626-4 ISBN 5-02-033003-5.
* {{книга|автор=[[Шнирельман, Виктор Александрович|Шнирельман В. А.]]|заглавие = Русское родноверие : неоязычество и национализм в современной России|ссылка= https://books.google.com/books?id=9bdgBwAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=isbn:5457733122&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwj0tZzr4KjgAhWKMI8KHRhXBD4Q6AEIKTAA#v=onepage&q&f=false |место = М. |издательство= [[Библейско-богословский институт святого апостола Андрея]]|год = 2012|страниц = xiv + 302|isbn = 978-5-89647-291-9|ref=Шнирельман}}
* {{книга|автор=[[Янин, Валентин Лаврентьевич|Янин В. Л.]] |заглавие=Средневековый Новгород |место=М. |издательство=Наука | год=2004 |страниц=416 |isbn=5-02-009842-6 |тираж=1000 |ref=Янин}}
;Цогидал мацӀазда
* ''Чубатий М.'' Княжа Русь-Україна та виникнення трьох східньо-слов’янських націй. Записки наукового товариства ім. Т. Шевченка.{{ref-uk}} — Т. 178. — Нью-Йорк—Париж, 1964.
* {{статья|автор=[[Балановский, Олег Павлович|Balanovsky O.]], Rootsi S., Pshenichnov A., Kivisild T., Churnosov M., Evseeva I., Pocheshkhova E., Boldyreva M., Yankovsky N., Balanovska E., Villems R. |заглавие=Two Sources of the Russian Patrilineal Heritage in Their Eurasian Context |ссылка=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2253976/ |язык=en |издание=American Journal of Human Genetics |год=2008 |volume=82 |номер=1 |pages=236—250 |ref=Balanovsky et al.}}
* {{статья |автор=Malyarchuk B., Derenko M., Grzybovsky T., Lunkina A., Charny J., Rychkov S., Morozova I., Denisova G., Miscicka-Sliwka D. |заглавие=Differentiation of Mitochondrial DNA and Y Chromosomes in Russian Populations |ссылка=http://muse.jhu.edu/journals/human_biology/v076/76.6malyarchuk.pdf |язык=en |издание=Human Biology |место=[[Detroit]] |издательство=Wayne State University Press |год=2004 |месяц=12 |volume=76 |номер=6 |oages=877—900 |issn=1534-6617 |doi=10.1353/hub.2005.0021 |ref=Malyarchuk et al.}}
* {{статья|автор=Verbenko D. A., Knjazev A. N., Mikulich A. I., Khusnutdinova E. K., Bebyakova N. A., Limborska S. A. |год=2005 |заглавие=Variability of the 3’ApoB Minisatellite Locus in Eastern Slavonic Populations |ссылка=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16103681/ |doi=10.1159/000087338 |издание=Human Heredity |volume=60 |номер=1 |pages=10—18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120120054800/http://www.online.karger.com/ProdukteDB/produkte.asp?Aktion=ShowPDF&ArtikelNr=87338&Ausgabe=231260&ProduktNr=224250&filename=87338.pdf|archivedate=2012-01-20 |язык=en |ref=Verbenko et al.}}
* {{книга |заглавие=俄罗斯族简史 [Краткая история русских в Китае] |год=2008 |место=[[Пекин|Beijing]] |издательство={{нп3|Publishing House of Minority Nationalities|||Publishing House of Minority Nationalities}} |язык=zh |isbn=978-7-105-08688-7 |oclc=298347724 |ref=俄罗斯族简史 [Краткая история русских в Китае]}}
{{refend}}
== РегӀелал ==
{{викикъамус|русский}}
{{Навигация}}
* [https://web.archive.org/web/20110720231349/http://www.sati.archaeology.nsc.ru/museum/prj7/href.php?art=e&e=171 Основные этнотерриториальные группы] // Музейный портал «История и культура народов Сибири и Дальнего Востока»
* [http://www.hrono.ru/etnosy/rossia/rusgeogr.php Русские: Историко-этнографические группы]
* [http://russian.china.org.cn/russian/32444.htm Русские в Китае] // Китайский информационный Интернет-центр
* [http://news.bbc.co.uk/hi/russian/in_depth/2007/fsu_russians/default.stm Русские в бывшем СССР] Проект [[Русская служба Би-би-си|Русской службы Би-би-си]]: «Свои среди чужих» (видеоинтервью), 2007.
* [http://ruskline.ru/news_rl/2011/02/10/russkie_ot_naroda_v_sebe_k_narodu_dlya_sebya/ Русские: от народа в себе, к народу «для себя»] // Русская народная линия, 10.02.2011.
* [http://newsru.com/russia/28sep2005/russians.html Учёные завершили масштабное исследование генофонда русского народа] // [[NEWSru.com]], 28.09.2005.
* ''[[Ульянов, Николай Иванович|Ульянов Н. И.]]'' [http://www.angelfire.com/nt/oboguev/images/niurus.htm Русское и великорусское].
{{КЪР}}
{{ГIурусал}}
{{ГIурус мацI}}
{{ГIурус диаспора}}
{{ГIурус халкъияб искусство}}
{{ТIинчI}}
[[Категория:Миллатал]]
[[Категория:Славянал]]
[[Категория:Россиялъул миллатал]]
[[Категория:ГӀурусал|*]]
3jxb4bmgreofteztvrp4l0bw9od6k1j
СагӀудиязул ГӀарабия
0
4986
102171
101307
2026-09-26T00:51:52Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
102171
wikitext
text/x-wiki
{{Пачалихъ
|Статус = <!-- только для непризнанных государств или автономных территорий-->
|МагӀарул мацӀалъ цӀар = СагӀудиязул ГӀарабиязул Къираллъи
|Эбелаб мацӀалъ цӀар = <span style="line-height:1.33em;"><big> المملكة العربية السعودية </big><br /> аль-Мамлакатул-ГӀарабиййати-с-СугӀудиййати </span>
|Родительный падеж = СагӀудиязул ГӀарабиялъул
|Герб = Emblem of Saudi Arabia.svg
|Байрахъ = Flag of Saudi Arabia.svg
|ШигӀар = [[Шагьадат|Ла илагьа илла Ллагь,<br />МухӀаммадун расулу Ллагь]]
|Гимналда цӀар = ЧӀахъаги Къирал!!
|Аудио =
|ХӀукмуялъул низам =
|Пачалихъалъулаб дин = [[Ислам]]
|lat_dir =N |lat_deg =24 |lat_min =32 |lat_sec = 0
|lon_dir =E |lon_deg =44 |lon_min =39 |lon_sec = 0
|region = SA
|CoordScale = 10000000
|Картаялда = Saudi Arabia (orthographic projection).svg
|МацӀ = [[гӀараб мацӀ|гӀараб]]
|КьучӀ лъуна = 23 сентябр 1932 с.
|Истикълал щвараб къо-моцӀ=
|БатӀа тӀуна =
|Тахшагьар = [[Ар-Рияд]]
|ЧӀахӀиял шагьарал = Ар-Рияд, [[Жидда]], [[Макка]], [[Мадина]]
|БутӀрузул хъулухъал = [[СагӀудиялъул ханзабазул сияхӀ|Хан]]
|БутӀрул = [[Салман ибн ГӀабдул ГӀазиз Аль СагӀуд|Салман ибн ГӀабдул ГӀазиз]]
|Ракьалъул рахъалъ тартиб= 12
|Ракь = 2 149 000
|Лъел бутӀа = -
|Этнохороним =
|Халкъалъул къадаралъул рахъалъ тартиб = 46
|Халкъалъул къадар = {{ц1ик1к1ен}}26 939 583<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|title=Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013|author=Census.gov|date=2013|publisher=U.S. Department of Commerce|accessdate=2013-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130505020651/http://www.census.gov/population/international/data/countryrank/rank.php|archivedate=2013-05-05|url-status=хвараб}}</ref><ref>{{Cite web |title=Справочник ЦРУ по странам мира (2012) |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sa.html |access-date=2014-01-30 |archive-date=2020-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201229213833/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sa.html |url-status=хвараб }}</ref><ref>В том числе около 5,6 млн. иностранных рабочих.</ref></span>
|Къимат кьураб сон = 2013
|Халкъалъул хъвай-хъвагӀаялда рекъон халкъалъул къадар =
|Халкъалъул хъвай-хъвагӀай гьабураб сон =
|Халкъалъул гъунки = 12
|Халкъалъул гъункиялъул рахъалъ тартиб =
|ВЖП (БСП) = 691,5 млрд<ref name="CIA">{{Cite web |title=Справочник ЦРУ по странам мира (2012) |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html |access-date=2014-01-30 |archive-date=2011-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604195034/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html |url-status=хвараб }}</ref>
|ВЖП (БСП) рикӀкӀараб сон = 2011
|ВЖП (БСП) ялъул рахъалъ тартиб = 24
|Халкъалъул цо чиясе ВЖП (БСП) = 24 200<ref name="CIA"/>
|ИПГӀИ = {{ц1ик1к1ен}} 0,782<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf|lang=en|title=Human Development Report 2013|year=2013|publisher=United Nations Development Programme|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140209185145/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf|archivedate=2014-02-09|access-date=2014-01-30|url-status=хвараб}}</ref>
|ИПГӀИ рикӀкӀараб сон = 2013
|ИПГӀИялъул рахъалъ тартиб = 57
|ИПГӀИялъул уровен = <span style="color:#090;">борхатаб</span>
|Авиакомпания =
|ГӀарац = [[СагIудиязул риал]] [[﷼]]
|Домен/Доменал = [[.sa]], [[السعودية.]]
|Телефоналъул код = 966
|СагӀтил рачел = +3
|ХIужаби = <references/>
|Миллатал=[[ГӀарабал]]}}
'''СагӀудиязул ГӀарабия''' яги '''СагӀудиязул ГӀарабазул Къираллъи''' (гӀараб мацӀалда:''المملكة العربية السعودية''; ''al-Mamlakah al-ʻArabīyah as-Saʻūdīyah''), ккола [[гӀарабистан|гӀарабазул бащдабчӀинкӀиллъиялда]] бугеб пачалихъ. СагӀудиялъул гӀорхъода руго, [[Кувайт]], [[ГӀарабазул Цолъарал Имаратал|Имаратал]], [[Урдун]], [[ГӀиракъ]], [[КъатӀар]] ва [[Йаман]] хӀукуматал<ref name="БСЭ">[http://bse.sci-lib.com/article099900.html][[БСЭ]] — Саудовская Аравия</ref><ref name="Factbook">{{Cite web |title=CIA — The World Factbook |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sa.html |access-date=2014-01-30 |archive-date=2020-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201229213833/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sa.html |url-status=хвараб }}</ref>. Гьединго СагӀудиялъул ракьал чурула [[ГӀарабазул ралъдал квачӀ]]алъ хьундабгун-бакъбаккудасан ва [[БагӀараб ралъад|БагӀараб ралъдаца]] — бакътӀерхьудасан. Жакъа къоялда жаниб, СагӀудиялъул гӀадамазул къадар бахуна 27,136,977 миллион чиясде. [[ислам|Бусурбабазул]] къадар бахуна 99,9 % ялде.
<br />СагӀудиялъул тахшагьар - [[Ар-Рияд]] буго.
СагӀудиязул ГӀарабиялде гьединго абула «КӀиябго хӀарамалъул ракь» - абун, гьениб [[Макка]]гун [[Мадина]] букӀиналъ. Гьеб пачалихъалъул къокъаб цӀар [[гӀараб мацӀ]]алда — ''ас-СагӀудия'' ({{lang-ar|السعودية}}) - абун буго.
ЦӀакъ цӀикӀкӀараб [[Нарт|нартил]] нахърателалгун СагӀудиязул ГӀарабия ккола — [[ОПЕК|Нарт къватӀибе кьолел пачалихъазул гӀуцӀиялъул]] аслияб пачалихълъун. 2009 соналъ гьелъ кӀиабилеб бакӀ ккун букӀана ([[Россия]]лдаса хадуб) нарт бахъиялъе ва гьеб къватӀибе кьеялъе<ref>{{Cite web |title=CIA — The World Factbook<!-- Заголовок добавлен ботом --> |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2173rank.html |access-date=2016-02-12 |archive-date=2012-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120512233445/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2173rank.html |url-status=хвараб }}</ref>. СагӀудиязул къватӀибехун бугеб бича-хисиялдаса 95 % ккола нарт къватӀибе кьеялъ ва гьебги ккола пачалихъалъул хайиралъул 75 %.
== Тарих ==
[[Файл:Карта КСА.jpg|мини|298px|СагӀудиязул ГӀарабия]]
{{main|СагIудиязул ГIарабиялъул тарих}}
=== Цебесеб тарих ===
Гьанжесеб СагӀудиязул ГӀарабиялъул ракь ккола — [[гӀарабал|гӀарабазул]] къабилабазул тарихияб ватӀанлъун, байбихьуда хьундабгун-бакъбаккуда жодоца гӀумру гьабулел рукӀарал, ва н.р. цебе II азарсоналъ жодоца [[ГӀарабистан]]алъуд киналниги ракьазда кверщел гьабурал.
НилӀер рикӀкӀеналда цебе I азарсоналдсан байбихьун [[ГӀарабистан|бащдабчӀинкӀиллъиялда]] къиблаяб рахъалда рукӀана [[МагӀиналъул къираллъи|МагӀиналъул]] ва [[Сабаалъул къираллъи|Сабаалъул]] къираллъиял, ва гьезул нухда ругел бича-хисиялъул бакьулъбакӏазул хӀисабалда лӀугьана некӀсиял [[ХӀижаз]]алъул шагьарал — [[Макка]] ва [[Мадина]].
[[VII гӀасру]]ялъул байбихьуда [[Макка]]ялда [[МухӀаммад]] аварагас {{сав}} байбихьана [[ислам]]алде гӀадамал ахӀизе. 622 соналъ гьес {{сав}} гьижра гьабуна Ясрибалде (Мадинаялде), хадубккун къуватаб ва цебе тӀураб исламияб пачалихълъун жиб лӀугьараб. 632 - 661 соназде щвезегӀан Мадина букӀана [[Исламияб хилапат|Исламияб хилапаталъул]] тахшагьарлъун ва халипазул чӀейбугеб бакӀлъун.
=== Ислам тӀобитӀи ===
[[МухӀаммад]] аварагас {{сав}} Ясрибалде гьижра гьабуралдаса хадуб, 622 соналъ [[МухӀаммад]] аварагасул {{сав}} бетӀерлъиялда гъоркь бусурбабаздаги ва гьенир рукӀарал бакӀалъул гӀарабазул тухумаздаги ва жугьутӀаздаги гьоркьоб къотӀи-къай хъван букӀана.
632 соналъ Мадина тахшагьарлъунги ккун гӀуцӀана [[Исламияб хилапат]], ва гьелъ жаниб бачун букӀана кинабниги [[ГӀарабистан|гӀарабазул бащдабчӀинкӀиллъи]]. КӀиабилев халипа [[ГӀумар ибнул-ХатӀтӀаб|ГӀумар ибнул-ХатӀтӀабил]] заманалде (634), киналниги жугьутӀал къватӀире ккезарун рукӀана ХӀижазалдаса.
Рагъазул хӀасилалда, IX гӀасруялде щвелалде исламияб хилапаталъ жанибе бачун букӀана ГӀагараб Машрикъалъул, Ираналъул, Гьоркьохъеб Азиялъул, Гъоркьасеб Кавказалъул, Хьундасеб Априкъаялъул ва гьединго Къиблаяб Европаялъул ракьал.
=== ГӀарабистан Гьоркьохъел гӀасрабазда ===
[[XVI гӀасру]]ялда турказ байбихьана ГӀарабистаналда кверщел гьабизе. 1574 соналде [[ГӀусманиязул пачалихъ|ГӀусманиязул пачалихъалъ]] султӀан [[Салим II]] бетӀерлъиялда гъоркь тӀубанго бахъана [[ГӀарабистан]]. СултӀан [[МахӀмуд I]]-сул (1730—1754) сиясияб загӀиплъиялдасан мукагӀатлъиги босун, гӀарабаз байбихьана тӀоцересел галаби гьаризе жалго жододаго чӀараб пачалихъияб низам гӀуцӀиялъе. Гьеб заманаялда бищун къадру бугел хъизамаллъун ХӀижазалда рукӀана СагӀудиял ва Рашидиял.
=== ТӀоцебесеб СагӀудиязул пачалихъ ===
СагӀудиязул пачалихъ баккана 1744 соналъ [[ГӀарабистан]]алъул бакьулъаб икълималда. [[Ад-ДиргӀийя]] шагьаралъул хӀаким [[МухӀаммад ибн СагӀуд]] ва исламияв гӀалимчи [[МухӀаммад ибн ГӀабдул Вагьгьаб]] цолъана кутакаб ва гъункараб пачалихъ гӀуцӀиялъул мурадалда. Гьеб, [[XVIII гӀасру]]ялъ цолъараб гӀуцӀиялъ авал лъуна дакъа къо щвезегӀанги хӀукмуялда ругел СагӀудиязул тухумалъе. Цо дагьабго заманаялдасан гӀолохъанаб пачалихъалде хӀал гьабизе лӀугьана [[ГӀусманиязул пачалихъ|ГӀусманиязул пачалихъалъ]], жодорго къиблаяб рахъалда бугеб гӀорхъода гьел къуватлъизе бокьичӀого ва гьез Маккагун Мадина бахъиялда ццимги бахъун. 1817 соналъ гӀусманиязул султӀанас ГӀарабистаналде [[МухӀаммад ГӀали Паша]]л бетӀерлъиялда гъоркь аскар битӀула, ва гьез щущухъ биххизабула Имам ГӀабдуллагьил аскар. Гьединаб куцалда, ТӀоцебесеб СагӀудиязул пачалихъ хутӀана 73 соналъ.
=== КӀиабилеб СагӀудиязул пачалихъ ===
Гьанже гӀун бачӀунеб букӀараб гӀарабазул пачалихъ турказ щущахъ биххизабиялде балагьичӀого, 7 сонидасан (1824 соналъ) [[Ар-Рияд]]алда тахшагьаргун гӀуцӀула КӀиабилеб СагӀудиязул пачалихъ. Гьеб пачалихъ хутӀана 67 соналъ ва щущахъ биххизабула СагӀудиязул церегосел тушбаби — Рашидиязул тухумалъ. СагӀудилазул хъизан лӀутизе ккун лӀутула гьеб мехалъ [[Кувейт]]алде.
=== Лъабабилеб СагӀудиязул пачалихъ ===
[[Файл:Ibn Saud 1945.jpg|thumb|left|СагӀудиязул ГӀарабиялъул тӀоцевесев къирал [[ГӀабдул ГӀазиз ибн СагӀуд]]]]
1902 соналъ 22 сон барав СагӀудиязул хъизаналдаса [[ГӀабдул ГӀазиз ибн СагӀуд|ГӀабдул ГӀазизица]] ккола [[Ар-Рияд]], ва Рашидиязул тухумалдаса гьелъул вукӀарав амирги чӀвала. 1904 соналъ Рашиди тухумалъулаз ГӀусманиязул пачалихъалдаса кумек тӀалаб гьабула. Гьез жаваб гьабун жодорго аскар гьенибе битӀула, амма гьаб нухалъ къун нахъе ине ккола. 1912 соналъ ГӀабдулгӀазизица тӀубанго [[Нажд]] икълим кверде босула. 1920 соналъ, ингилисазул кумекалдалъун, ГӀабдулгӀазизица тӀубанго Рашидиязул тухум лӀугӀизабула. 1925 соналъ Макка кверде босула. 1926 соналъул 10 январалъ ГӀабдулгӀазиз ибну СагӀуд [[ХӀижаз]]алъул ханлъун лъазавула. 1927 соналъ [[КӀудабиритӀания|КӀудабиритӀаниялъ]] СагӀудиязул ханлъи жибго жиндаго чӀараблъун рикӀкӀуна. Цо чанго сонидасан ГӀабдулгӀазизица ГӀарабистаналъул хутӀарал ракьалги кверде росула. 1932 соналъул 23 сентабиралъ Нажд ва ХӀижаз [[СагӀудиязул ГӀарабиялъул Цолъи|цогьаруна]], СагӀудиязул ГӀарабия абураб цо пачалихъалда жанир. Живго ГӀабдулгӀазизги лӀугьана СагӀудиязул ГӀарабиялъул ханлъун.
1938 соналъул марталда СагӀудиязул ГӀарабиялда ратана нарт бахъизе бегьулел бакӀал. [[КӀиабилеб дунялалъул рагъ]] байбихьи сабаблъун нарт бахъи байбихьичӀо гӀицӀго 1946 соналъ гурого. Нарт лӀугьана пачалихъ цебетӀеялъе сабалъун.
[[ГӀабдулгӀазиз ибну СагӀуд|ГӀабдулгӀазизида]] хадув къираллъун вачӀана гьесул вас [[СагӀуд ибн ГӀабдул ГӀазиз Ал СагӀуд|СагӀуд]]. Гьес ургъичӀого бачунеб букӀараб жанисеб сиясаталъ, пачалихъалда инкъилаб ккеялде бачана, СагӀуд лӀутана [[Европа]]ялде, хӀукму бачӀана гьесул вац [[Пайсал ибну ГӀабдулгӀазиз СагӀуди|Пайсалихъе]]. Пайсалицин абуни гӀемераб хӀалтӀи гьабуна пачалихъ цебетӀеялъе. 1973 соналъ, Пайсалица Байтул Макъдис бусурбабазухъе буссинабизегӀан, сагӀудиялъул нарт къватӀибехун биччаларин абун гьев чӀедал, бакътӏерхьул пачалихъаз гьев чӀвазе тӀамана гьесул вацасул вас. Ва гьесдаса хадув хӀукмуялде вачӀана гьесул вац [[Халид ибн ГӀабдул ГӀазиз Ал СагӀуд|Халид]]. Гьесдаги хадув [[Пагьд ибну ГӀабдулгӀазиз СагӀуд|Пагьд]], 2005 соналъ — [[ГӀабдуллагь ибн ГӀабдул ГӀазиз Ал СагӀуд|ГӀабдуллагь]], ва 2015 соналъ — [[Салман ибн ГӀабдул ГӀазиз Ал СагӀуд|Салман]].
=== 2011—2013 соназда багъа-бачариял ===
{{main|СагІудиязул ГІарабиялда багъа-бачариял (2011)}}
2011 соналъул 10 марталъ [[Ал-КъатӀип]] шагьарлда полициялъулаз ярагъ хӀалтӀизабуна, хӀукуматалда данде рахъин сабалъун жанир тӀамурал шигӀиял къватӀире риччаян дандечӏеял гьарурал шигӀиязда данде ва гьелъул хӀасилалда лъабго шигӀияв чӀвана.
2011 соналъул марталъул авалалдасан байбибхьун СагӀудиязул ГӀарабиялда Жанисел ишазул министерлъиялъ митингал гьукъун руго. Гьеб мехалъ полициялъе хӀукъукъал щвана бокьараб куцалда митингалде рахъаразда дандечӀей гьабизе<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=435367&cid=9 Вести. Ru: В Саудовской Аравии полиция разогнала митингующих<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>.
2011 соналъул 4 октябралъ багъа-бачари лӀугьана Бакъбаккул икълималда, аслияб куцалда шигӀияз жаниб гӀумру гьабулеб бугеб. СагӀудиялъул тӀадчагӀаз рикӀкӀунеб буго, гьеб хӀалуцин къватӀисанхун, хасго Ираналдасан бачӀине бугоян<ref>{{Cite web |title=NEWSru.co.il :: Саудовская Аравия обвинила Иран в провоцировании беспорядков в королевстве<!-- Заголовок добавлен ботом --> |url=http://newsru.co.il/arch/mideast/04oct2011/saudi8014.html |access-date=2016-02-12 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304204948/http://newsru.co.il/arch/mideast/04oct2011/saudi8014.html |url-status=dead }}</ref>.
== Пачалихъияб гӀуцӀи ==
[[Файл:Salman bin Abdull aziz December 9, 2013.jpg|thumb|Хан [[Салман ибн ГӀабдул ГӀазиз Ал СагӀуд|Салман]]]]
{{main|СагІудиязул ГІарабиялъул хІукмуялъул аслияб низам}}
СагӀудиязул ГӀарабиялъул пачалихъияб гӀуцӀи чӀезабула Ханлъиялъул Аслияб къануналъ, [[СагӀудиязул ГӀарабиялъул хӀукмуялъул аслияб низам]] абун жинда цӀар бугеб, ва жибги къабул гьабураб 1992 соналда. Гьелда рекъон СагӀидиязул ГӀарабия ккола [[ТӀубараб ханлъи|тӀубараб ханлъилъун]], жиб цебе бачунеб тӀоцевесев хан [[ГӀабдулгӀазиз ибну ГӀабдурахӀман СагӀуд|ГӀабдулгӀазизил]] лъималаз ва лъималазул лъималаз. Къануналъул кьучӀое босун буго [[ШаригӀат|исламиял хӀукмаби]].
Пачалихъалъул бетӀерлъун вуго хан. Гьаб сагӀаталда пачалихъалъул хӀукмуялда вуго ханлъиялъе кьучӀ лъурасул вас [[Салман ибну ГӀабдулгӀазиз СагӀуд]]. Пачалихъалъул кӀвар бугел буюрухъал хъвала гӀалимзабазулгун данде бан хадуб. Ханасе мутӀигӀлъула киналниги хӀукмуялда ругел.
[[Буюрухъ тӀобазабиялъулаб хӀакимлъи]] гӀуцӀун буго министерзабазул Шураялдасан, бетӏерав министерасдасан, гьесул тӀоцевесев наибасдасан ва къого министерасдасан. Киналниги министерзабазул хъулухъал рикьун руго ханасул хъизаналъул гӀадамазда гьоркьоб.
[[Къанун бахъиялъул хӀакимлъи]] чӀезабун буго — [[Мажлис аш-Шура (СагӀудиязул ГӀарабия)|Мажлису Шураялдасан]]<ref>[http://www.dailystar.com.lb/article.asp?edition_id=1&categ_id=5&article_id=117985#axzz0w4hbCbJb What does ‘reform’ mean in Saudi Arabia?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070105195337/http://www.dailystar.com.lb/article.asp?edition_id=1#axzz0w4hbCbJb |date=2007-01-05 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070105195337/http://www.dailystar.com.lb/article.asp?edition_id=1#axzz0w4hbCbJb |date=2007-01-05 }}{{ref-en}}</ref>. Мажлису Шураялъул киналниги 150 гӀахьалчи, тӀамула ханас ункъго сонил болжалги цӀан.
[[Диваналъул хӀакимлъи]] ккола диниял диваназул система, ТӀадегӀанаб диваналъул шураялъ рихьизарураздасан ханас рищарал къадияца хӀукму гьабулеб. ТӀадегӀанаб диваналъул шураян абуни гӀуцӀун буго 12 чиясдасан, гьелги рихьизарула живго ханас.
{{СагІудиязул ГІарабиялъул ханзаби}}
=== БакӀалъул рищиял ===
=== Инсанасул ихтиярал ===
== СагӀудиязул ГӀарабиялъул административияб бикьи ==
{{main|СагІудиязул ГІарабиялъул административияб бикьи}}
[[Файл:SaudiArabiaNumbered.png|мини|300px|СагӀудиязул ГӀарабиялъул административиял округал]]
СагӀудиязул ГӀарабия бикьун буго 13 административиял округазде<ref>{{Дунялалъул атлас|2010|118-119|ГІарабистаналъул пачалихъал}}</ref> ({{Lang-ar|المناطق الإدارية}}: almnat aladarih)<ref>{{ТІехь:СГНЗС|80}}</ref>, имиратал яги ''минтӀакъаби'' (mintaqat, цолъул формаялда — mintaqah):
{| class="wikitable sortable"
|- bgcolor="#ececec"
! <small>#</small> !! <small>№ <br />картаялда</small> !! <small>Административияб<br />округ !! {{Lang-ar|}} !! <small>Административияб<br />центр</small> !! <small>Ракь,<br />км² </small> !! <small>Хаклъ,<br />чи <br />(2015)</small><ref name="СаудСтат">{{cite web|url=http://www.cdsi.gov.sa/pdf/PopulationEstimates2010-2025-admareas.pdf|title=Распределение и прогноз динамики населения королевства по административным округам|publisher=[http://www.cdsi.gov.sa/english/ Центральный департамент статистики и информатики Саудовской Аравии]|lang=ar|accessdate=July 1, 2014|year=2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160509155043/http://www.cdsi.gov.sa/ar/indicators/1|archivedate=May 9, 2016|url-status=dead}}</ref> !!<small> Гъунки,<br />чи/км²</small>
|-
|align="right"| 1 ||align="right"| 6 || [[Ар-Рияд (административияб округ)|Ар-Рияд]] ||align="right"| الرياض || [[Ар-Рияд]] ||align="right"| 404240 ||align="right"| 7910864 ||align="right"| 19,57
|-
|align="right"| 2 ||align="right"| 11 || [[Макка (административияб округ)|Макка]] ||align="right"| مكة المكرمة || [[Макка]] ||align="right"| 153128 ||align="right"| 8099473 ||align="right"| 52,89
|-
|align="right"| 3 ||align="right"| 4 || [[Мадина (административияб округ)|Мадина]] ||align="right"| المدينة المنورة || [[Мадина]] ||align="right"| 151990 ||align="right"| 2061383 ||align="right"| 13,56
|-
|align="right"| 4 ||align="right"| 5 || [[Ал-Къассим]] ||align="right"| القصيم || [[Бурайда]] ||align="right"| 58046 ||align="right"| 1402974 ||align="right"| 24,17
|-
|align="right"| 5 ||align="right"| 7 || [[Аш-Шаркъия (административияб округ)|Аш-Шаркъия]] ||align="right"| المنطقة الشرقية || [[Ад-Даммам]] ||align="right"| 672522 ||align="right"| 4762871 ||align="right"| 7,08
|-
|align="right"| 6 ||align="right"| 8 || [[ГӀасир (административияб округ)|ГӀасир]] ||align="right"| عسير || [[Абгьа]] ||align="right"| 76693 ||align="right"| 2194463 ||align="right"| 28,61
|-
|align="right"| 7 ||align="right"| 13 || [[Табук]] ||align="right"| تبوك || [[Табук (шагьар)|Табук]] ||align="right"| 146072 ||align="right"| 907494 ||align="right"| 6,21
|-
|align="right"| 8 ||align="right"| 9 || [[ХӀаил]] ||align="right"| حائل || [[ХӀаил (шагьар)|ХӀаил]] ||align="right"| 103887 ||align="right"| 685820 ||align="right"| 6,60
|-
|align="right"| 9 ||align="right"| 2 || [[Ал-ХӀудуд-аш-Шамалия]] ||align="right"| الحدود الشمالية || [[ГӀаргӀар]] ||align="right"| 111797 ||align="right"| 367433 ||align="right"| 3,29
|-
|align="right"| 10 ||align="right"| 10 || [[Жазан]] ||align="right"| جازان || [[Жазан (шагьар)|Жазан]] ||align="right"| 11671 ||align="right"| 1568727 ||align="right"| 134,41
|-
|align="right"| 11 ||align="right"| 12 || [[Нажран (административияб округ)|Нажран]] ||align="right"| نجران || [[Нажран]] ||align="right"| 149511 ||align="right"| 581789 ||align="right"| 3,89
|-
|align="right"| 12 ||align="right"| 1 || [[Ал-БахӀа (административияб округ)|Ал-БахӀа]] ||align="right"| الباحة || [[Ал-БахӀа (шагьар)|Ал-БахӀа]] ||align="right"| 9921 ||align="right"| 471755 ||align="right"| 47,55
|-
|align="right"| 13 ||align="right"| 3 || [[Ал-Жауф]] ||align="right"| الجوف || [[Сакака]] ||align="right"| 100212 ||align="right"| 506372 ||align="right"| 5,05
|-
|align="right"| ||align="right"| || кинниги ||align="right"| || ||align="right"| 2149690 ||align="right"| 31521418 ||align="right"| 14,66
|}
== Аслиял шагьарал ==
{{main|СагІудиязул ГІарабиялъул шагьарал}}
СагӀудиязул ГӀарабиялъул 88 % халкъалъул шагьаразда гӀумру тӀамун руго. Бищун кӀудияб шагьар, ханлъиялъул тахшагьар, гьелъул сиясияб, маданияб (диниял бакӀал рикӀкӀинчӀого) ва гӀелмияб центрлъун ккола — [[Ар-Рияд]] жинди жаниб 4 млн чи вугеб. [[Жидда]] — пачалихъалъул кӀиабилеб кӀудияб шагьар, гьелъул «экономикияб тахшагьар», [[БагӀараб ралъад|БагӀараб ралъдада]] кӀвар бугеб порт. [[Макка]] ва [[Мадина]], пачалихъалъул бищун чӀахӀиял шагьарал гурелги, гьел ккола СагӀудиязул ГӀарабиялъул ва тӀолабго исламияб дунялалъул къадро тӀадегӀанал шагьаралъун.
<center>
<gallery>
|[[Жидда]]<br />Халкъалъул къадар 3 400 000 чи
Файл:Mescidi nebevi.JPG|[[Мадина]]<br />Халкъалъул къадар 1 300 000 чи
Файл:The Kaaba - Flickr - Al Jazeera English.jpg|[[Макка]]<br />Халкъалъул къадар 1 700 000 чи
</gallery>
</center>
== География ==
[[Файл:Saudi-desert.gif|мини|300px|[[РубгӀ ал-Хали]]]]
{{main|СагІудиязул ГІарабиялъул география}}
СагӀудиязул ГӀарабиялъ ккола гӀага-шагарго 80 % [[гӀарабистан|гӀарабазул бащдабчӀинкӀиллъиялъул]]. Пачалихъалъул миллиял гӀурхъалаби чӀванкъотӀун рихьизарун рукӀунгутӀиялъ, чӀванкъотӀун СагӀудиязул ГӀарабиялъул ракьалъул къадар чӀезабун гьечӀо. Расмиял (официалиял) баяназда рекъон гьеб бахунеб буго 2 217 949 км², цогидал баяназда рекъон — 1 960 582 км² - 2 240 000 км². Кин бугониги, СагӀудиязул ГӀарабия ккола ракьазул рахъалъ дунялалда 13-еб пачалихъ.
Пачалихъалъул бакътӀерхьуда, БагӀараб ралъдал рагӀалда тӀарадасан аххаде щвезегӀан руго [[Ал-ХӀижаз (кьурабазул рахас)|ал-ХӀижаз]] абураб кьурабазул рахас. къиблаябгун-бакътӀерхьуда кьурабазул борхалъи бахуна 3000 метраялде. Гьениб буго курорталъулаб мухъ [[Асир (провинция)|Асир]], жиндир гӀурччинлъиялъ ва тамахаб гьаваялъ туристал жинца тӀаде цӀалеб. Бакъбаккул рахъин абуни, тӀубанго бахчун буго салул авлахъаз. Къиблаяб рахъ ва къиблаябгун-бакъбаккул рахъ тӀубанго ккун буго [[РубгӀ ал-Хали]] салул авлахъалъ, гьенибго буго [[Йемен]]лъулгун ва [[ГӀуман]]алъулгун гӀурхъалабиги.
СагӀудиязул ГӀарабиялъул цӀикӀкӀунисеб ракьал ккун руго [[ГӀарабистаналъул салул авлахъал|салул авлахъаз]], ва гьениб гӀумру тӀамен руго батӀи-батӀиял тухумазул [[ГӀалхул гӀарабал|гӀалхул гӀарабал]]. Аслияб халкъин абуни гӀумру тӀамун руго чӀахӀиял шагьаразда ва гьел сверун, аслияб бакъбаккуда яги бакътӀерхьудахун, ралъдал рагӀалда.
=== Ракьул тӀалъиялъул гӀуцӀи ===
=== Гьава ===
СагӀудиязул ГӀарабиялъ гьава цӀакъго бакъвараб буго. [[гӀарабистан|ГӀарабазул бащдабчӀинкӀиллъи]] ккола — Ракьалда гӀемер гьечӀел бакӀаздаса цояблъун, риидал багӀари чӀечӀого 50 °C эххедезун бахунеб. [[ГӀазу]] бала гӀицӀго Жизаналъул мугӀрузда, пачалихъалъул бакътӀерхьуда, ва кидалго гуреб гьебги балеб. Январалъ гьоркьохъеб температура букӀуна шагьаразда 8 °C - 20 °C, салул авлахъазда 20 °C - 30 °C.
=== Хурдузул дунял ===
=== ХӀайваназул дунял ===
== Экономика ==
[[Файл:KING FAHD ROAD FEB1.JPG|thumb|[[Ар-Рияд]]]]
[[Файл:AramcoCoreArea.jpg|thumb|[[Saudi Aramco]]]]
{{main|СагІудиязул ГІарабиялъул экономика}}
{{main|СагІудиялъул риал}}
ЦӀакълъи: нартил ва газил чӀахӀиял нахърателал. ЧӀахӀиял харжал щола щибаб лъагӀалие хӀаж гьабун рачӀарал 2 млн хӀажичиясдасан.
ЗагӀипал рахъал: профессионалияб лъай кьей гьечӀо. ГӀемерисеб бутӀа бетӀербахъи гьабулел жалазул къватӀисанхун импорт гьабун бачӀуна. ГӀолилазда гьоркьоб хӀалтӀуларезул къадар цӀакъго цӀикӀкӀараб буго.
СагӀудиязул ГӀарабиялъул экономика бараб буго [[Нарт|нартил]] касбоялда, ва гьеб бахуна пачалихъалъул [[гӀаммаб жанисеб продукт]]алдаса 45 %. Бюджеталъул харжалъул 75 % ва къватӀибе кьолеб экспорталъул 90 % ккола [[Нартилпродуктал|нартилпродуктаздаса]].
2005 соналъул декабралда СагӀудиязул ГӀарабия лӀугьана [[ТӀолгодунялалъул бича-хисиялъул гӀуцӀи]]ялде.
=== КъватӀисеб бича-хиси ===
КъватӀибехун бичи (экспорт) (2008 сон) — 310 млрд доллар: нарт ва нартилпродуктал. Аслиял росарухъаби — [[Америкаялъул Цолъарал Штатал|АЦЩ]] (18,5 %), Япония (16,5 %), Китай (10,2 %), Къиблаяб Корея (8,6 %), Сингапур (4,8 %).
КъватӀиса боси (импорт) (2008 сон) — 108 млрд доллар: промышленносталъул тӀагӀелал, квана-гьекъолел жал, химиялъулаб продукция, автомобилал, ххам. Аслиял къайи чӀезабулел — [[Америкаялъул Цолъарал Штатал|АЦЩ]] (12,4 %), Китай (10,6 %), Япония (7,8 %), Алмания (7,5 %), Италия (4,9 %), Къиблаяб Корея (4,7 %).
2000-ел соназда хеккого тӀаде борхана Китаялъул асар СагӀудиялъул къватӀисеб бича-хисиялда: 2002 соналъ Пекиналда ва Ар-Риядалда гьорькоб къайидул тӀад тири бахана 5,1 млрд долларалде, 2008 соналъ 41,8 млрд долларалде<ref>http://cyberleninka.ru/article/n/kitay-i-saudovskaya-araviya-istoriya-vzaimodeystviya-i-perspektivy-sotrudnichestva-1980-2010 С. 205—206</ref>.
== Транспорт ==
[[Файл:On the Dhahran-Al Khobar Highway.jpg|мини|350px|Шагьранух [[Ар-Рияд]] — [[Ал-Хубар]]]]
=== Маххул нухал ===
Маххулнухлул транспорт гӀуцӀун буго чанго нусго километраялъул [[Маххул нух|маххул нухаздасан]], жиндир стандартияб колеяби 1435 мм ругеб, ва жинца [[Ар-Рияд]] хутӀарал аслиял, ГӀарабазул ралъдал квачӀалъул рагӀалда ругел порталгун хурхинабулеб.
2005 соналъ хӀалтӀизе биччана проект «Север — Къибла», жиндир хьулалда бугеб 2400 км маххулнухлул лъезе ва жиндир багьа $2 млрд цӀикӀкӀун бахунеб. 2008 соналъул байбихьуда РАГӀ (ОАО) «[[Россиялъул маххул нухал]]» компаниялъе можоро ьергьана 520 км халалъи бугеб «Север — Къибла» проекталъул цо бутӀа базе, гьелъул багьа букӀана $800 млн<ref>''Анжела Сикамова''. Прорыв РЖД // Ведомости, № 10 (2032), 22 января 2008</ref>. Амма 2008 соеалъул маялде можороялъул хӀасилал нахъе рахъана, гьеб нахъе бахъиялъул гӀилла сиясияб бугин рикӀкӀана РМН-ялъул (РЖД) президент Владимир Якуниница<ref>[http://www.vedomosti.ru/newsline/index.shtml?2008/05/21/596915 РЖД не пустили в Аравию]</ref>.
2006 соналъ нигат гьабуна Маккаялда ва Мадинаялда гьорькоь 440-км маххулнухлул бутӀа базе.
=== Гьакил нухал ===
Гьакинухазул гӀаммаб халалъи бахуна 221 372 км<ref>{{Cite web |title=CIA — The World Factbook<!-- Заголовок добавлен ботом --> |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sa.html |access-date=2014-01-30 |archive-date=2020-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201229213833/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sa.html |url-status=хвараб }}</ref>. Гьелдаса:
* КъвакӀараб хъалгун — 47 530 км.
* КъвакӀараб хъал гьечӀого — 173 843 км.
СагӀудиязул ГӀарабиялда (кинаб миллаталъул йигониги) чӀужугӀаданалъе гьукъун букӀана 2006 соналде щвезегӀан автомобил бачине. Жакъайин абуни 30 сон базегӀан автомобил бачине бегьула чӀужугӀаданалъ цадахъ рос, эмен яги вац вугони.
=== Гьаваялъул транспорт ===
СагӀудиязул ГӀарабиялъул гӀадамал раччулел авиакомпаниял:
* Al-Maha Airlines — жанисел гьавамухъал. Авиапарк [[Airbus A320|Airbus A 320]].
* Nas Air — жанисел бюджеталъулал гьавамухъал. Авиапарк [[Airbus A320#A319|Airbus A319]], [[Airbus A320]], [[Embraer E-Jet|Embraer 190]].
* [[Saudi Arabian Airlines]] —СагӀудиязул ГӀарабиялъул цебе тӀураб авиакомпания, жанисел ва къватӀисел гьавамухъал.
* SaudiGulf Airlines — жанисел гьавамухъал. Авиапарк [[Airbus A320|Airbus A 320]] ва [[Bombardier CSeries|Bombardier CS300]].
* Mid East Jet — чартералъулаб авиакомпания.
Аэропортазул къдар — 208, гьездаса 73 — бетонналъул [[Роржунел-чӀолел мухъал|роржунел-чӀолел мухъалгун]], 6-ялъул буго халкъаздагьоркьосеб статус:
* [[Хан Фагьд (аэропорт)|King Fahd International Airport (DMM)]], [[Ад-Даммам]], бищун кӀудияб (ракьалъул рахъалъ) аэропорт дунялалда.
* [[Хан ГӀабдул ГӀазиз (аэропорт)|King Abdulaziz International Airport (JED)]], [[Жидда]].
* [[Хан Халид (аэропорт)|King Khalid International Airport (RUH)]], [[Ар-Рияд]].
* Prince Mohammad Bin Abdulaziz International Airport (MED), [[Мадина]].
* Al-Ahsa International Airport (HOF), [[Ал-Гьуфуф]].
* Prince Abdul Mohsin bin Abdulaziz International Airport (YNB), [[ЯнбугӀ-ал-БахӀр]]
=== Метрополитен ===
2014 соналъул марталда, хӀалтӀулеб букӀана [[Маккаялъул метрополитен ]]; рагьизе хӀадурулеб букӀана [[Жиддаялъул метрополитен]] ва [[Ар-Риядалъул метрополитен]].
=== Портал ===
{|
|-valign="top"
| [[БагӀараб ралъад]]
* [[Жидда]]
* [[ЯнбугӀ-ал-БахӀр]]
* [[Дуба]]
* [[РабихӀ]]
* [[Жизан (шагьар)|Жизан]]
* [[Фарасан]]
| [[ГӀарабазул ралъдал квачӀ]]
* [[Даммам]]
* [[Жубайл]]
* [[Хафжи]]
* [[Ал-Хубар]]
|}
== ЯргъидгӀуцӀарал къуватал ==
== Жанисеб сиясат. Диваналъул хасият ==
== КъватӀисеб сиясат ва халкъаздагьоркьосел хурхенал ==
== Халкъ ==
== Лъай кьей ва маданият ==
== Спорт ==
== Суртал ==
<gallery>
File:Mescidi nebevi.JPG|Аварагасул {{сав}} мажгит (Мадина)
File:Beyt-i Haram.jpg|КагӀба (Макка)
File:Kingdom_Tower_at_night.JPG|Ар-Рияд
|Жидда шагьар
File:Mecca from Jabal Nur.JPG|Макка шагьар
File:Bush-abdullah1.jpg|СагӀудиязул хан ГӀабдулллагь Бушгун цадахъ
</gallery>
{{Навигация
|Тема = СагІудиязул ГІарабия
|Портал = СагІудиязул ГІарабия
|Викикъамус =
|ВикитІехь =
|Викицитата =
|Викимактаб =
|Викитайпаби =
|Викихарбал =
|Викидалил =
|Викибаянал =
|Метавики =
|Проект =
}}
== ХӀужаби ==
<references/>
{{СагІудиязул ГІарабия темабазда}}
{{Азия}}
26bl3ahzfr2jke686rnbo6axxzbegbt
Malaysia Airlines
0
6705
102158
99102
2026-09-25T23:59:29Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
102158
wikitext
text/x-wiki
{{Авиакомпания
|авиакомпания = Malaysia Airlines (MAS)<br />''Penerbangan Malaysia''<br />''Malaysian Airline System''
|логотип =
|логотипалъул гӀеблъи = 230px
|самолетазул къадар = 107 (+12 заказ гьабун буго, +20 опцион)
|боржунел рахъал = 85 (включая [[Maswings]])
|ИАТА = MH
|ИКАО = MAS
|къокъго абулеб цӀар = MALAYSIAN
|шигӀар = ''Going Beyond Expectations'',<br />''"MH" is Malaysian Hospitality''
|кьучӀ лъураб къо-моцӀ = [[1947]]
|гъолъе уна = Penerbangan Malaysia Berhad
|чӀараб бакӀ = {{flagicon|Малайзия}}, [[Субанг]]
|CoordScale = <масштаб (например, 100000)>
|edu_region = <икълималъул код>
|кьучІ лъурав =
|миллат гьабулев = Азмил Захрутдин
|хъвай-хъвагІай гьабураб порт = [[Субанг (аэропорт)|СултІан Шах ГІабдул ГІазизил аэропорт]], [[Малайзия]]
|аэропорт хаб =
|жегиги хаб аэропорт =
<div>
* [[Куала-Лумпур (аэропорт)|Халкъалдагьоркьосеб аэропорт Куала-Лумпур]]
</div>
| дополнительные хабы =
<div>
* [[Кота-Кинабалу (аэропорт)|Халкъалдагьоркьосеб аэропорт Кота-Кинабалу]]
* [[Кучинг (аэропорт)|Халкъалдагьоркьосеб аэропорт Кучинг]]
</div>
|аслиял боржунел рахъал =
|альянс = [[oneworld]]
|сайт = http://www.malaysiaairlines.com
}}
'''Malaysia Airlines (MAS)''' ({{lang-ms|Sistem Penerbangan Malaysia}}; {{lang-en|Malaysian Airline System}} — [[Малайзия]]лъул халкъиябгун-пачалихъияб авиакомпания, [[Субанг (аэропорт)|СултӀан Шах ГӀабдул ГӀазизил аэропорталда]] аслияб куцалда чӀей гьабураб, гьоркьоб къотӀичӀого дунялалъул 85 рахъалдехун коммерческиял рорженал гьабулеб<ref name="Press Release Sep 2007">«[http://www.malaysiaairlines.com/my/en/corp/corp/news/news-0709.aspx Press Release Sep 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180901215737/https://www.malaysiaairlines.com/my/en/corp/corp/news/news-0709.aspx |date=2018-09-01 }}.» Malaysia Airlines. Retrieved on 27 September 2009.</ref>.
== Флот ==
[[Файл:Malaysia Airlines Boeing 747-400 Hibiscus SYD Monty.jpg|thumb|270px|[[Boeing 747-400]]]]
[[Файл:A Malaysia Airlines Boeing 737.jpg|thumb|270px|[[Boeing 737]]]]
2011 соналъул июлалда ''Malaysia Airlines'' компаниялъул букӀана гьал хадусел самолетал<ref>{{Cite web|title=Fleet (Malaysia Airlines - Fleet)|publisher=Malaysia Airlines|url=http://www.malaysiaairlines.com/my/en/mh-experience/fleet.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180210235224/https://www.malaysiaairlines.com/my/en/mh-experience/fleet.html|archivedate=2018-02-10|access-date=2014-07-18|url-status=хвараб}}</ref><ref>{{Cite web |title=Planespotters.net Fleet info for Malaysia Airlines |url=http://www.planespotters.net/Airline/Malaysia-Airlines |access-date=2014-07-18 |archive-date=2014-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140314132451/http://www.planespotters.net/Airline/Malaysia-Airlines |url-status=хвараб }}</ref>:
{|class="toccolours" border="1" cellpadding="3" style="border-collapse:collapse;text-align:center"
| rowspan="2" style="width:110px;" | '''Cамолёталъул тайпа'''
| rowspan="2" style="width:30px;" | '''ХӀалтӀулеб буго'''
| rowspan="2" style="width:30px;" | '''Заказ гьабун буго<br />''Опцион'''''
| colspan="4" class="unsortable" | '''РекӀунезул бакӀал'''
| rowspan="2" style="width:300px;" | '''Примечания'''
|-
| style="width:30px;" | <abbr title="ТӀоцебессеб класс"> F</abbr>
| style="width:30px;" | <abbr title="КӀиабилеб класс"> C</abbr>
| style="width:30px;" | <abbr title="Экономкласс">Y</abbr>
| style="width:30px;" | Всего
|-
|[[Airbus A330|Airbus A330-200]]
|3
|—
|0
|42
|187
|229
|
|-
|rowspan="2"|[[Airbus A330|Airbus A330-300]]
|9
|—
|0
|44
|250
|294
|
|-
|5
|10/''10''
|0
|36
|247
|283
|
|-
|[[Airbus A380|Airbus A380-800]]
|6
|
|8
|54
|420
|508
|
|-
|[[Boeing 737|Boeing 737—400]]
|37
|—
|0
|16
|128
|144
|
|-
|rowspan="2"|[[Boeing 737|Boeing 737—800]]
|8
|—
|0
|16
|150
|166
|
|-
|5
|40/''10''
|0
|16
|144
|160
|
|-
|[[Boeing 747-400]]
|10
|—
|12
|41
|306
|359
|
|-
|[[Boeing 777|Boeing 777-200ER]]
|17
|—
|0
|35
|247
|282
|
|-
!Кинабниги
!90
!50/''30''
!colspan="4" class="unsortable" |
!
|}
{|class="wikitable sortable" style="border-collapse:collapse" width= align=
|+ ''' ''Malaysia Airlines'' авиакомпаниялъул къай баччулеб флот'''
|- bgcolor=lightgrey
|'''Самолёталъул тайпа'''||'''ХӀалтӀулеб буго'''||'''Заказ гьабун буго'''||'''Опцион'''||'''Къайи баччун бажари'''||'''Примечания'''
|-
|[[Airbus A330|Airbus A330-200F]]
|0
|4
|0
|
|
|-
|[[Boeing 747-200|Boeing 747-200F]]
|4
|0
|0
|100 000 кг
|
|-
|[[Boeing 747-400|Boeing 747-400F]]
|2
|0
|0
|120 000 кг
|
|-
|[[Airbus A300|Airbus A300-600]]
|1
|0
|0
|42 000 кг
|
|-
!Киниги
!5
!
!
!
!
|}
== ХӀужаби ==
{{хІужаби|2}}
== Ссылкаби ==
{{commonscat|Malaysia Airlines}}
* [http://www.malaysiaairlines.com/ Авиакомпаниялъул официалияб сайт ''Malaysia Airlines'']
* [http://flymas.mobi Авиакомпаниялъул официалияб сайт (мобилиял телефоназул версия)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130328090922/http://flymas.mobi/ |date=2013-03-28 }}
* [http://www.malaysiaairlines.com/content/dam/mas/master/en/pdf/book-plan/etable_dec.pdf Malaysia Airlines Latest Timetable] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110714024023/http://www.malaysiaairlines.com/content/dam/mas/master/en/pdf/book-plan/etable_dec.pdf |date=2011-07-14 }} (Dec 2010 — Mar 2011)
* [https://web.archive.org/web/20130123150338/http://www.pmb.com.my/ats/ Нухмалъи гьабулеб «Penerbangan Malaysia Berhad» официалияб сайт]
{{ИАТАлъул гІахьалзаби|АТР}}
[[Категория:Малайзиялъул авиакомпаниял]]
[[Категория:Malaysia Airlines| ]]
3da9q84rv1abgyjsdmtdql95k4cu6u9
Гендерил тунел
0
7295
102161
99396
2026-09-26T00:14:03Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
102161
wikitext
text/x-wiki
[[Файл:Gimry tunnel.JPG|thumb|300px|<center>Гендерил ракьулӀан гӀанлъун гьабураб нух</center> ]]
'''Генде́рил туне́л''' — [[Россия]]лда ва СНГ-ялда бищунго халатаб [[ракьулӀан гӀанлъун гьабураб нух]]<ref name="tvc">[http://beta.tvc.ru/showNews.aspx?top=5&id=73a0779b-13f0-422b-96b7-929309a8c42e «В Дагестане восстанавливается самый длинный в СНГ горный тоннель»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200313115658/http://www.tvc.ru/news |date=2020-03-13 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200313115658/http://www.tvc.ru/news |date=2020-03-13 }}, beta.tvc.ru</ref>. [[Шура|Шураги]] [[Генуб]]ги цоцалӀ рухьунеб тунел. Халалъи — 4303 м. СагӀтида гьенисан ине кӀола 4 азарго машинда. Нухлул гӀеблъи — 7 метр. Борхалъи — 5 метр.
Гендерица жидецаго гьелде ''Къвари́лӀухъ туне́л'' абула.
[[Файл:Gimry tunnel 2.jpg|right|200px|thumb|Жанир лӀугьунеб бакӀалда таблица]]
== Суратал ==
<gallery>
Файл:Gimry tunnel 1.JPG|[[Шура|Шура]]хунсеб рахъ
Файл:Gimry tunnel 3.jpg|Жаниса
Файл:Gimry tunnel (Управление).jpg| ХалчагӀазул рукъ
Файл:Gimry tunnel 7.jpg|Жаниса
</gallery>
== ХӀужаби ==
{{хІужаби}}
{{тӀинчӀ}}
[[Категория:Тоннель]]
1qbg524c70xm6xmenkrl3d3zkea52un
ЛъарагӀ мацӀ
0
7349
102167
100003
2026-09-26T00:41:00Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
102167
wikitext
text/x-wiki
{{МацӀ
|кьер = алтаялъул
|цӀар = ЛъарагӀ мацӀ
|рахьдал мацӀалда = къумукъ тил
|пачалихъал = [[Россия]],
|икълимал = [[Дагъистан]], [[Чачанистан]], [[Гьиристан]]
|расмияб мацӀ = {{DAG}}
|цебе тІезеабулеб организация =
|къадар = 426 212<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab6.xls Перепись-2010]</ref>
|категория = [[Евразиялъул мацІал]]
|классификация =
''[[Алтаялъул мацІал]]'' (дагІбаяб)
:[[Тюрк мацІал|Тюрк гъоркьгІаркьел]]
::[[Кыпчак мацІал|Кыпчак къокъа]]
|хъвай-хъвагІай = [[кириллица]] ([[лъарагІ хъвай-хъвагІай]])
|ГОСТ 7.75–97 =кум 349
|ISO1 =
|ISO2 =kum
|ISO3 =kum
}}
[[File:Kumyk-lands-Caucasus.png|thumb|ЛъарагӀ мацӀ]]
'''ЛъарагӀ мацӀ''' (жедецаго абула '''къумукъ тил''') — [[ЛъарагӀал|лъарагӀазул]] мацӀ. ТӀибитӀун буго [[Дагъистан]]алде, [[Буртия|Буртиялъул]] шималалда ва Шималияб Осетиялъул Моздок мухъалдаги. [[Турк мацӀал|Турк мацӀазул]] [[Кыпчак группа|кыпчак группаялде]] (гьездасан ккола карачаевгун-балкар, ногъай ва цогидал мацӀал) гъорлӀ уна. Гьеб мацӀалде кӀалъалел чагӀазул къадар бахуна 450—500 азар чиясда (балагье. [[ЛъарагӀал]]).
ЛъарагӀ мацӀ «литературиял мацӀаллъун» рикӀкӀунел [[Дагъистан]]алъул анлъго мацӀаздасан ккола. Гьединго лъарагӀ мацӀалда басмаялда кьабула «[[Ёлдаш]]» газета.
== Хъвай-хъвагӀай ==
[[1928]] соналда швезегӀан лъарагӀаз [[гӀажам]] хъвай хӀалтӀизабулеб букӀан. Гьелдаса хадуб [[1938]] соналда швезегӀан гьез хӀалтӀиизабулаан латин графика, гьанже — кириллица.
Гьанжесеб лъарагӀ [[алипба]]: '''А а, Б б, В в, Г г, Гъ гъ, Гь гь, Д д, Е е, Ё ё, Ж ж, З з, И и, Й й, К к, Къ къ, Л л, М м, Н н, Нг нг, О о, Оь оь, П п, Р р, С с, Т т, У у, Уь уь, Ф ф, Х х, Ц ц, Ч ч, Ш ш, Щ щ, Ъ ъ, Ы ы, Ь ь, Э э, Ю ю, Я я'''.
{| class="wikitable"
| А а||а||П п||пe
|-
| Б б||бe||Р р||эр
|-
| В в||вe||С с||эс
|-
| Г г||гe||Т т||тe
|-
| Гъ гъ||гъa||У у||у
|-
| Гь гь||гьe||Уь уь||уь
|-
| Д д||дe||Ф ф||эф
|-
| Е е||e||Х х||хa
|-
| Ё ё||ё||Ц ц||цe
|-
| Ж ж||жe||Ч ч||чe
|-
| З з||зe||Ш ш||шa
|-
| И и||и||Щ щ||щa
|-
| Й й||къысгъа и||Ъ ъ||къатты белги
|-
| К к||кe||Ы ы||ы
|-
| Къ къ||къa||Ь ь||йымышакъ белги
|-
| Л л||эл||Э э||э
|-
| М м||эм||Ю ю||ю
|-
| Н н||эн||Я я||я
|-
| Нг нг||энг||
|-
| О о||o||
|-
| Оь оь||оь||
|-
|}
== Диалектазул классификация ==
ЛъарагӀ мацӀалда руго хадур рехсарал [[диалект]]ал:
* буйнакскилаб,
* хасавюрталъулаб,
* кайтагъияб,
* мугӀрулаб (подгорнияб),
* терскияб.
== ТӀахьал ==
* [[Дмитриев, Николай Константинович|Н. К. Дмитриев]]. Грамматика кумыкского языка. М., 1940.
* ГӀурус-лъарагӀ [[къамус]]. [[Бамматов, Зияутдинил Зайнал|Бамматов З. З.]] МахӀачхъала. 1960.
* ГӀурус-лъарагӀ къамус. ред. [[Бамматов, Гамидил Бурган|Бамматов Б. Г.]] МахӀачхъала. 1997.
== Линкал ==
{{Incubator|code = kum}}
* [https://web.archive.org/web/20200224092031/http://www.xn----ntbbedaael5ct1hh8c.xn--p1ai/ кумыкский-язык.рф] Обучающая литература, электронный словарь с поиском, интересные книги и форум
* [http://yoldash.etnosmi.ru/ Выходящая в Дагестане на кумыкском языке газета «Ёлдаш»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090923224719/http://yoldash.etnosmi.ru/ |date=2009-09-23 }} (архив последних номеров)
* [http://peoples.org.ru/kumyk.html Кумыкский язык на сайте «Языки народов России»]
* [http://k1urh.ru/dokuwiki/doku.php?id=k1urhrulab:dicts:russko-kumikskiy_slovar Русско-кумыкский словарь (1960)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191124211523/http://k1urh.ru/dokuwiki/doku.php?id=k1urhrulab:dicts:russko-kumikskiy_slovar |date=2019-11-24 }} (DjVu, tiff)
* [http://www.ibt.org.ru/russian/bible/kum/kum.htm Священные Писания на кумыкском языке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140201213541/http://ibt.org.ru/russian/bible/kum/kum.htm |date=2014-02-01 }}
{{stub}}
[[Категория:Россиялъул мацӀал]]
[[Категория:Турк мацӀал]]
[[Категория:Дагъистаналъул мацӀал]]
[[Категория:ЛъарагӀ мацӀ|*]]
hkh5darcn7nafp4ijh26pyytkkrs6zk
Республика Македония
0
8487
102170
100288
2026-09-26T00:50:42Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
102170
wikitext
text/x-wiki
{{Пачалихъ
|Статус =
|МагӀарул мацӀалъ цӀар = Македониялъул Жумгьурият
|Эбелаб мацӀалъ цӀар = Република Македонија
|Родительный падеж = Македониялъул
|Герб = Coat of arms of the Republic of Macedonia.svg
|Гербалъул бакӀалда =
|Байрахъ = Flag of the Republic of Macedonia.svg
|ШигӀар = Эркенлъи яги хвел
|Гимналда цӀар = Денес Над Македонија
|Аудио = Anthem of the Republic of Macedonia (Instrumental).ogg
|ХӀукмуялъул низам = [[Парламенталъулаб жумгьурият]]
|Пачалихъалъулаб дин = [[Файл:Christian cross.svg|12px]] [[Насранияб дин|Насранияб]]
|lat_dir =N |lat_deg =41 |lat_min =37 |lat_sec = 0
|lon_dir =E |lon_deg =21 |lon_min =43 |lon_sec = 0
|region =
|CoordScale = 1000000
|Картаялда = Location Macedonia Europe.png
|картаялда гъоркь хъвай-хъвагӀай =
|Картаялда2 =
|МацӀал = [[Македон мацӀ|македон]]<ref>''"The Macedonian language, written using its Cyrillic alphabet, is the official language in the Republic of Macedonia."'', [http://www.constitution.org/cons/macedoni.txt Article 7 of the Constitution of the Republic of Macedonia]</ref><ref name="language">{{cite news |url=http://macedoniaonline.eu/content/view/2507/1/ |title=Languages Law passed in Parliament |work=macedoniaonline.eu |date=26 July 2008 |accessdate=27 July 2008 |quote=Using the [[Badinter Committee|Badenter]] principles, the Parliament had passed the use of languages law that will touch all ethnicities in Macedonia. The law doesn't allow for use of Albanian or any other minority language as a second official language on Macedonia's territory. |archivedate=21 September 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120921203702/http://macedoniaonline.eu/content/view/2507/1/ }}</ref>
|КьучӀ лъуна/ГӀуцӀцӀана =
|Истикълал щвараб къо-моцӀ= [[8 сентябр]] [[1991]]
|БатӀа тӀуна = [[СФРЮ]]
|Тахшагьар = [[Скопье]]
|ЧӀахӀиял шагьарал = [[Скопье]], [[Куманово]], [[Битола]]
|БутӀрузул хъулухъал = [[Президент]] <br />[[Премьер-министр]]
|БутӀрул = [[Стево Пендаровский]] <br />[[Димитар Ковачевский]]
|Ракьалъул рахъалъ тартиб= 145
|Ракь = 25 333
|Лъел бутӀа = 1,9
|Этнохороним = македонияв, македонияй, [[македониял]]
|Халкъалъул къадаралъул рахъалъ тартиб = 146
|Халкъалъул къадар = {{цІикІкІен}} 2 057 284
|Къимат кьураб сон = 2010
|Халкъалъул хъвай-хъвагӀаялда рекъон халкъалъул къадар =
|Халкъалъул хъвай-хъвагӀай гьабураб сон =
|Халкъалъул гъунки = 81
|Халкъалъул гъункиялъул рахъалъ тартиб =
|ГӀЖП (БББ) = 21,35 млрд
|ГӀЖП (БББ) рикӀкӀараб сон = 2011
|ГӀЖП (БББ) ялъул рахъалъ тартиб = 120
|Халкъалъул цо чиясе ГӀЖП (БББ) = 10,366
|Место по ГӀЖП (ППС) на душу населения = 10
|ГӀЖП (номинал) =
|Год расчёта ГӀЖП (номинал) =
|Место по ГӀЖП (номинал) =
|ВВП (номинал) на душу населения =
|Халкъалъул цо чиясе ГӀЖП (БББ) рахъалъ тартиб =
|ИПГӀИ = {{цІикІкІен}} 0,740<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf|lang=en|title=Human Development Report 2013|year=2013|publisher=United Nations Development Programme|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150722170740/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf|archivedate=2015-07-22|access-date=2015-08-08|url-status=хвараб}}</ref>
|ИПГӀИ рикӀкӀараб сон = 2013
|ИПГӀИялъул рахъалъ тартиб = 78
|ИПГӀИялъул уровен = <span style="color:#090;">цІикІкІараб</span>
|Авиакомпания =
|ГӀарац = [[Македониялъул денар]]
|Домен/Доменал = [[.mk]]
|ISO =
|МОК =
|Телефоналъул код = 389
|СагӀтил рачел = +1
|Шапакъатал =
|ХIужаби =
<!-- |Байрахъги гербги гьечӀого=* -->
<!-- |Гимн гьечӀого=* -->
}}
'''Македо́ния Жумгьурият''' ({{lang-mk|Република Македонија}} {{IPA|[rɛˈpublika makɛˈdɔnija]}}) — [[Европа|Европаялъул]] къилабгун-бакъбаккуда [[Балкан бащадчӀинкӀилъи]]ялда бугеб, ралъдахъе нух гьечӀеб пачалихъ. [[Цолъарал Миллатазул ГӀуцӀцӀи|ЦМГӀ]]ялда гъорле уна '''букӀараб югосла́виялъул Македо́ния Жумгьурият''' гӀадин. Шималалъул гӀорхъода мадугьаллъи гьабула кинацаго тасдикъ гьабичӀеб [[Косово Жумгьурият]]гун<ref>[http://lenta.ru/news/2008/10/10/macedonia/_Printed.htm Македония признала независимость Косово]</ref> ва [[Сербия]]гун, магърибалда — [[Албания]]гун, къилабалда — [[Греция]]гун, бакъбаккуда — [[Болгария|Болгъариягун]].
Тахшагьар — [[Скопье]].
Пачалихъалъулаб мацӀ — [[Македон мацӀ|македон]].
== ХӀужаби ==
{{хIужаби}}
== Линкал ==
* [http://www.president.gov.mk/ Президент Республики Македонии] {{Webarchive|url=http://arquivo.pt/wayback/20160522185358/http://www.president.gov.mk/ |date=2016-05-22 }}
* [http://www.sobranie.mk/ Парламент Македонии]
* [https://web.archive.org/web/20080402031318/http://www.president.gov.mk/index_e.asp Сайт правительства]
* [http://www.morm.gov.mk/ Министерство обороны]
* [http://www.mfa.gov.mk/ Министерство иностранных дел]
* [http://www.kultura.gov.mk/ Министерство культуры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120425203112/http://www.kultura.gov.mk/ |date=2012-04-25 }}
* [http://www.culture.in.mk/ Культура Македонии]
* [http://www.investinmacedonia.com/ Деловой климат, исследования и инвестиционные возможности] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140807142638/http://www.investinmacedonia.com/ |date=2014-08-07 }}
* [http://www.oval.ru/enc/90810.html Республика Македония] — Большая Советская Энциклопедия
* [http://proceedings.usu.ru/?base=mag/0049(01_13-2007)&doc=../content.jsp&id=a13&xsln=showArticle.xslt Республика Македония] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120714002253/http://proceedings.usu.ru/?base=mag/0049(01_13-2007)&doc=../content.jsp&id=a13&xsln=showArticle.xslt |date=2012-07-14 }} — Берлинский приговор 1878 года и проблема македонского этноязыкового своеобразия
[[Категория:Македония| ]]
[[Категория:Ралъадалда нух гьечӀел пачалихъал|Македония]]
{{stub}}
{{Европа}}
[[Категория:Македония]]
1szl6yalwowbhvuifzyvmg8z60xpa5l
Минск
0
9615
102168
100090
2026-09-26T00:44:05Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
102168
wikitext
text/x-wiki
{{ГӀБ+
|статус = Шагьар
|магӀарул мацӀалъ цӀар = Минск
|эбелаб мацӀалъ цӀар = Мінск
|пачалихъ = Белоруссия
|герб = Coat of arms of Minsk.svg
|гербалъул сипат гьаби =
|байрахъ = Flag of Minsk, Belarus.svg
|сурат =
|байрахъалъул сипат гьаби =
|гербалъул гӀеблъи = 100
|байрахъалъул гӀеблъи = 100
|lat_dir = N |lat_deg = 53 |lat_min = 55 |lat_sec =
|lon_dir = E |lon_deg = 27 |lon_min = 33 |lon_sec =
|CoordAddon = type:city(1830000)_region:BY
|CoordScale =
|ЯндексКарта = http://maps.yandex.ru/?text=Беларусь,%20Минск&sll=27.567338,53.898087&sspn=1.406223,0.622886&l=map,trf,cmr
|икълималъул тайпа =
|икълим =
|икълим таблицаялда =
|мухъалъул тайпа =
|мухъ =
|мухъ таблицаялда =
|жанисеб бикьи = 9 мухъ
|бетӀерасул тайпа = Шагьаралъул исполкомалъул председатель
|бетӀер = Андрей Шорец
|кьучӀ лъураб къо-моцӀ =
|тӀоцебесеб нухалъ рехсей = 1067 год
|цебе букӀараб цӀар = М{{oldrus|ѣ}}ньскъ, М{{oldrus|ѣ}}нескъ, М{{oldrus|ѣ}}нскъ, Меньск, Менеск, Менск
|статуслъун рикӀкӀана =
|площад = 348,84<ref>[http://vl.nca.by/lcounter.php?fnum=Minsk.zip Государственный комитет по имуществу Республики Беларусь. ГУП «Национальное кадастровое агентство». см. файл «Таблица кадастровых стоимостей земель оценочных зон г. Минск.xlsx»]{{Хвараб регӀел|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
|борхалъиялъул тайпа =
|майданалъул борхалъи = 220
|гьава-бакъ =
|расмияб мацӀ =
|халкъалъул къадар = {{цІикІкІен}}1 937 900 <ref>''Численность населения на 1 апреля 2015 г.'' [http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/otrasli-statistiki/naselenie/demografiya_2/operativnaya-informatsiya_1/o-demograficheskoi-situatsii/o-demograficheskoi-situatsii-v-yanvare-marte-2015-g/ О демографической ситуации в январе-марте 2015 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150517235651/http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/otrasli-statistiki/naselenie/demografiya_2/operativnaya-informatsiya_1/o-demograficheskoi-situatsii/o-demograficheskoi-situatsii-v-yanvare-marte-2015-g |date=2015-05-17 }}</ref>
|хъвай-хъвагӀай гьабураб сон = 2015
|гъунки = 5 530,6
|агломерация = {{nobr|2 648 500 }} чи<ref>{{Cite web |title=К ВОПРОСУ О ВЫДЕЛЕНИИ ГРАНИЦ МИНСКОЙ АГЛОМЕРАЦИИ Озем Г. З., Запрудский И. И. |url=http://www.elib.bsu.by/bitstream/123456789/28000/1/%D0%9E%D0%B7%D0%B5%D0%BC%20%D0%93.%D0%97.%2C%20%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%98.%D0%98.%20%D0%9A%20%D0%92%D0%9E%D0%9F%D0%A0%D0%9E%D0%A1%D0%A3%20%D0%9E%20%D0%92%D0%AB%D0%94%D0%95%D0%9B%D0%95%D0%9D%D0%98%D0%98%20%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%9D%D0%98%D0%A6%20%D0%9C%D0%98%D0%9D%D0%A1%D0%9A%D0%9E%D0%99%20%D0%90%D0%93%D0%9B%D0%9E%D0%9C%D0%95%D0%A0%D0%90%D0%A6%D0%98%D0%98%20-%20%D0%A1.%20109-112.pdf |access-date=2015-09-22 |archive-date=2021-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210805071646/https://www.elib.bsu.by/bitstream/123456789/28000/1/%D0%9E%D0%B7%D0%B5%D0%BC%20%D0%93.%D0%97.%2C%20%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%83%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%98.%D0%98.%20%D0%9A%20%D0%92%D0%9E%D0%9F%D0%A0%D0%9E%D0%A1%D0%A3%20%D0%9E%20%D0%92%D0%AB%D0%94%D0%95%D0%9B%D0%95%D0%9D%D0%98%D0%98%20%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%9D%D0%98%D0%A6%20%D0%9C%D0%98%D0%9D%D0%A1%D0%9A%D0%9E%D0%99%20%D0%90%D0%93%D0%9B%D0%9E%D0%9C%D0%95%D0%A0%D0%90%D0%A6%D0%98%D0%98%20-%20%D0%A1.%20109-112.pdf |url-status=dead }}</ref>
|миллатал = белорусал, гӀурусал, украинал, полякал, жугьутӀал
|динал =
|этнохороним =
|сагӀтил рачел = +3
|DST =
|телефоналъул код = 17
|почалъул индексал = 220000-220141
|автомобилалъул код = 7
|идентификаторалъул тайпа =
|цифровой идентификатор =
|Commonsалда категория = Paris
|сайт = http://www.minsk.gov.by
|сайталъул мацӀ 1 = ru
|add1n = Шапакъатал
|add1 = {{Медал Меседил ЦІва|тайпа=шагьар}} {{Ленинил Орден|тайпа=шагьар}}
}}
'''Минск''' ({{lang-be|Мінск}}) — [[Белоруссия]]лъул тахшагьарл, [[Минск область|Минск областалъул]] ва [[Минск мухъ]]алъул [[административияб центр]]. Гьелъие щвана [[Шагьарал-БахӀарзаби|«Шагьар-БахӀарчи»]] абураб цӀар. Минскалда буго [[СНГ]]-ялъул штаб-квартира. Площадь 348,84 км², халъкалъул къадар — 1 941 азар. чи<ref>{{cite web|url=http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/regions_current_data/vol_1/11.pdf|title=Оперативные данные статистики БелСтат|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140403195647/http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/regions_current_data/vol_1/11.pdf|archivedate=2014-04-03|access-date=2015-09-22|url-status=хвараб}}</ref>.
== Ракьхъвай ==
== Тарих==
== Байрахъ ва герб ==
== Экономика ==
== Транспорт ==
== Лъай ==
== Архитектура ==
== Спорт ==
== Динал ==
== ХӀужаби==
{{хІужаби|2}}
== МугъчӀваял ==
{{Навигация|Тема = Минск|Портал= Минск|Викикъамус=Минск|ВикитІехь= |Викицитата= |Викимактаб=Минск|Викихарбал=Категория:Минск|Метавики= |Проект=|Викидалил = Минск}}
* [http://visitminsk.by Минск. Туризмаялъул портал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927170533/http://visitminsk.by/ |date=2013-09-27 }}
* [https://web.archive.org/web/20120401011444/http://minsk.gov.by/ru/ Минскалъул шагьаралъул исполком ]
* [http://www.minsk-old-new.com/ Минск некӀсияб ва цӀияб — Минскалъул букӀаралъул ва гьанжесебалъул сайт]
* [http://infox.by Минскалъул шагьаралъулаб портал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307232638/http://infox.by/ |date=2016-03-07 }}
* [http://www.warheroes.ru/Minsk.asp «Минск шагьар-бахӀарчи»]
* [http://fotominsk.by/ Минскалъул суратал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171006235243/http://fotominsk.by/ |date=2017-10-06 }}
* {{cite web
|url = http://minskfoto.na.by/
|title = Минскалъул суратал
|author =
|quote =
|date =
|publisher =
|accessdate = 2012-02-29
|lang = ru
|description =
|deadlink =
|archiveurl = https://web.archive.org/web/20120803204047/http://minskfoto.na.by/
|archivedate = 2012-08-03
|url-status = хвараб
}}
* [http://www.wikimapia.org/#lat=53.9&lon=27.5667&z=14&l=0&m=a&v=2 Минск гьаваялдасан (масштаб — 2 км)]
* [https://web.archive.org/web/20160305142421/http://db-is.net/index.php?id=1nbbs0m00000b&la=r Минскалъул шагьаралъул исполком (Тематическая база данных — Беларусь Социальная)]
* [http://www.vminsk.by/news/18/48418/ Минские ворота 900 лет спустя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150930214011/http://www.vminsk.by/news/18/48418/ |date=2015-09-30 }}
* [http://www.minsk-old-new.com/minsk-2817.htm Замчище]
* [http://minsk-old-new.com/minsk-2610-ru.htm История города Минска] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141126190202/http://minsk-old-new.com/minsk-2610-ru.htm |date=2014-11-26 }}
* {{cite web
|url = http://www.respublika.info/4764/phrep/article31601/
|title = {{nobr|Минск-1944.}} Как выглядела столица Беларуси сразу после освобождения от фашистских войск в 1944 году
|author = Александр Дитлов.
|authorlink =
|coauthors =
|quote =
|date = 2009-06-02
|format =
|work = Фоторепортаж
|publisher = Газета «Рэспублiка»
|accessdate = 2012-02-29
|lang = ru
|description = 22 фотографии
|deadlink =
|archiveurl = https://web.archive.org/web/20120425180606/http://www.respublika.info/4764/phrep/article31601/
|archivedate = 2012-04-25
|url-status = хвараб
}}
* Картаби
** [http://minchanin.esmasoft.com/maps/ Карты Минска разных лет]
** [http://maps.interfax.by/minsk On-line карта Минска] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110706163216/http://maps.interfax.by/minsk |date=2011-07-06 }} в проекте [[Интерфакс-Запад|Interfax.by — Карты]]
** [http://www.map.by/ On-line карта Минска]
** [http://www.metromap.ru/minsk/ Карта метро Минска] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304101230/http://www.metromap.ru/minsk/ |date=2016-03-04 }}
** [http://maps.tut.by Карта Минска] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210413165523/https://maps.tut.by/ |date=2021-04-13 }}
** {{cite web
|url = http://warfly.ru/?lat=53.895033&lon=27.569160&z=12
|title = Минск. Аэрофотосъёмка Второй мировой войны
|author =
|authorlink = http://sasgis.ru
|coauthors = http://wwii-photos-maps.com, http://pobeda-info.ru, http://www.archives.gov
|quote =
|date =
|format =
|work =
|publisher =
|accessdate = 2012-02-29
|lang = ru
|description = Аэрофотоснимки городов, сделанные в период {{nobr|1939—1945}} с привязкой к API Google Maps
|deadlink =
|archiveurl = https://web.archive.org/web/20120525004833/http://warfly.ru/?lat=53.895033&lon=27.569160&z=12
|archivedate = 2012-05-25
|url-status = хвараб
}}
{{Минск}}
{{Белоруссиялъул административиял централ}}
{{Европаялъул тахшагьарал}}
[[Категория:Минск| ]]
[[Категория:Европаялъул пачалихъазул тахшагьарал]]
[[Категория:НекӀсияб Русалъул шагьарал]]
n1mozplqqw3sk4ro9yfibd0dtf76mkn
Кипр
0
9631
102164
101165
2026-09-26T00:31:23Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
102164
wikitext
text/x-wiki
{{Пачалихъ
|МагӀарул мацӀалъ цӀар = Кипр Жумгьурият
|Эбелаб мацӀалъ цӀар = {{lang-el|Κυπριακή Δημοκρατία}}<br/>{{lang-tr|Kıbrıs Cumhuriyeti}}
|Родительный падеж = Кипралъул
|Герб =
|Байрахъ = Flag of Cyprus.svg
|ШигӀар =
|Гимналда цӀар = Эркенлъиялде
|Аудио =
|ХӀукмуялъул низам = Президентасулаб жумгьурият
|Пачалихъалъулаб дин = [[Ислам]]
|lat_dir =N |lat_deg =34 |lat_min =54 |lat_sec =0
|lon_dir =E |lon_deg =32 |lon_min =56 |lon_sec = 0
|region = CY
|CoordScale =1000000
|Картаялда = EU-Cyprus highlighted.svg
|МацӀ = [[Грек мацӀ|грек]] ва [[Турк мацӀ|турк]]<ref name=official>{{Cite web |url=http://www.presidency.gov.cy/presidency/presidency.nsf/all/1003AEDD83EED9C7C225756F0023C6AD/$file/CY_Constitution.pdf |format=PDF |title=The Constitution of the Republic of Cyprus |publisher=President of the Republic of Cyprus |section=Article 3 |page=2 |accessdate=18 November 2013 |archive-date=3 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203001544/http://www.presidency.gov.cy/presidency/presidency.nsf/all/1003AEDD83EED9C7C225756F0023C6AD/$file/CY_Constitution.pdf |url-status=хвараб }}</ref>
|Истикълал щвараб къо-моцӀ= [[1960 сон]]алъул [[1 октябрь|1 октябр]]алъ
|БатӀа тӀуна = [[КӀудабритӀания]]лдаса
|Тахшагьар = [[Никосия]]
|ЧӀахӀиял шагьарал = Никосия
|БутӀрузул хъулухъал = Президент
|БутӀрул = [[Анастасиадис, Никос|Никос Анастасиадис]]
|Ракьалъул рахъалъ тартиб= 162
|Ракь = 9250<ref name="cyprus">[[Туркиялъул Северияб Кипралъул Жумгьурият|Туркиялъул Кипрги]] гъорлӀе бачун.</ref>
|Лъел бутӀа =
|Этнохороним = туркав, туркай, туркал
|Халкъалъул къадаралъул рахъалъ тартиб = 152
|Халкъалъул къадар = 1 142 575
|Халкъалъул хъвай-хъвагӀай гьабураб сон = 2012
|Халкъалъул гъунки = 117
|ВЖП (БСП) = 15,76 млрд
|ВЖП (БСП) рикӀкӀараб сон = 2004
|ВЖП (БСП) ялъул рахъалъ тартиб = 117
|Халкъалъул цо чиясе ВЖП (БСП) = 20 428
|ИПГӀИ = {{дагьлъи}} 0,848<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_Table1.pdf|title=Human Development Report 2013|publisher=United Nations|accessdate=2013-03-14|deadlink=404}}</ref>
|ИПГӀИ рикӀкӀараб сон = 2013
|ИПГӀИялъул рахъалъ тартиб = 31
|ИПГӀИялъул уровен = <span style="color:#090;">цІакъ цІикІкІараб</span>
|Авиакомпания =
|ГӀарац = [[Евро]]<nowiki> ("EUR", код 978]])</nowiki>
|Домен = [[.cy]]<ref>Гьединго [[.eu]], [[Европаялъул цолъи|Евроцолъиялъул]] гІахьалчи хІисабалда.</ref>
|Телефоналъул код = 357
|СагӀтил рачел = +2, риидал UTC+3
|ХIужаби = <references />
}}
'''Респу́блика Кипр''' ({{lang-el|Κυπριακή Δημοκρατία}}, {{lang-tr|Kıbrıs Cumhuriyeti}}) — [[Ракьдагьоркьосеб ралъад]]алъул бакътӀерхьудехун кколеб [[чӀинкӀиллъиялъулаб пачалихъ]]. [[2004 сон]]алъул [[1 май|1 маялдаса]] байбихьун [[Европаялъул цолъи|Евроцолъиялъул]] гӀахьалчи-пачалихъ.
Официалияб куцалда Кипр Жумгьурияталъ жаниб бачун буго 98 % [[Кипр (чӀинкӀиллъи)|Кипр чӀинкӀиллъиялъул]] ракьал (хутӀараб 2 %-алда кверщел гьабун буго [[Акротири ва Декелия]] абурал [[КӀудабритӀания|бритӀаниялъул]] рагъул базабаз), гьединго аскӀар ругел чӀинкӀиллъаби [[Агиос Георгиос]], [[Геронисос]], [[Глюкиотисса]], [[Кила (чӀинкӀиллъи)|Кила]], [[Киедес]], [[Кордилия]] ва [[Мазаки]]. ХӀакъикъаталда [[1974 сон]]алдаса хадуб чӀинкӀиллъи бикьана лъабго бутӀаялде: чӀинкӀиллъиялъул ракьазул 60 % кверщел гьабула Кипр Жумгьурияталъул тӀалъиялъ (аслияб куцалда [[Кипралъул грекал|греказ]] гӀумру гьабун бугеб), 38 % — [[Туркиялъул Северияб Кипралъул Жумгьурият]]алъ (аслияб куцалда [[Кипралъул туркал|туркаца]] гӀумру гьабун бугеб), 2 % — [[КӀудабритӀаниялъул яргъид гӀуцӀарал къуватал|БритӀаниялъул яргъид гӀуцӀарал къуватаз]]. [[Туркиялъул Северияб Кипралъул Жумгьурият|ТСКЖ]] [[Дипломатияб рикӀкӀин|рикӀкӀун буго]] [[Абхазия]]лъ ва [[Туркия]]лъ жибго жиндаго чӀараб пачалихълъун.
== Халкъ ==
== Дин ==
== Тарих ==
== ХӀужаби ==
{{хІужаби|2}}
== МугъчӀваял ==
{{Навигация}}
{{wikiatlas|Cyprus}}
* [https://web.archive.org/web/20100106033238/http://www.cyprus.gov.cy/portal/portal.nsf/dmlcitizen_en/dmlcitizen_en?OpenDocument Republic of Cyprus]
* [http://www.visitcyprus.org.cy/ Кипралъул официалияб туризмаялъул сайт]
== Адабият ==
* ''Эдуард Савуляк.'' Кипр: 170 жаваб магъалоялъул хӀакъалъулӀ. — М., 2011. — 125 гь.
* Кипрская рапсодия. Стихи поэтов Кипра. ЦӀиябгрек мацӀалдаса таржама. Я. Смеляковалъул нухмалъиялда гъоркь. — М., 1961. — 106 гь.
{{^|1em}}{{Кипр темабаздалъун}}
{{Азия}}
{{Ракьдагьоркьосеб ралъдал рагІалда ругел пачалихъал}}
{{Евроцолъи}}
{{Ракьдагьоркьосеб ралъдал цолъи}}
[[Категория:Республика Кипр|*]]
[[Категория:ЧӀинкӀиллъиялъулал пачалихъал|Кипр]]
[[Категория:Евроцолъиялъул гӀахьалчи-пачалихъал|Кипр]]
14swxdmrtgglm0vs0bx37y81gwjikj8
Къурбанкъо
0
10048
102165
101191
2026-09-26T00:38:11Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
102165
wikitext
text/x-wiki
{{Байрам
|байрамалда цӀар = Къурбан къо {{lang-ar|عيد الأضحى}}
|тайпа(кьер) = LightGreen
|гӀатӀидаб тайпа = Исламияб
|сурат = Eid plate.jpg
|гӀеблъи =
|гъоркьхъвай = байрамалъул квен
|кӀвар букӀин = [[хӀаж]]алда хурхараб
|лъуна = [[МухӀамад|МухӀамад аварагас]] {{сваллаллагу гӏалайгьи ва саллам}}
|расмияб = киналго бусурбабазул пачалихъазда
|цоги куцалда = Къурбан-Байрам
|гьединго = Къурбан хъвеялъул къо
|кІодо гьабула = Бусурбабаца
|къо-моцІ = 10-еб [[Зул-ХІижжа]]
|кІодо гьабулеб бакІ = [[мажгит|мажгитазда]] ва рокъоб
|гьарулел пишаби =[[ГІидалъул как|Байрамалъул как]],<br /> «[[ГІид мубарак]]»-абун барки,<br /> [[Къурбан|къурбан хъвей]].
|хурхараб буго = [[хІаж]]алда, Ибрагьим аварагасда
}}
{{Ислам}}
'''Къурбанкъо''' яги '''ГӀидул адхӀа''' <ref>Русский орфографический словарь Российской академии наук. Отв. ред. В. В. Лопатин.</ref> ({{lang-ar-com|عيد الأضحى|‘Īd ’al-’Aḍḥā}} — ''къурбан хъвеялъул байрам'') — [[хӀаж]] лӀугӀиялда хурхараб [[исламалъул байрам]], жиб кӀодо гьабулеб [[КӀалбиччанкъо|КӀалбиччанкъоялдаса]] хадуб 70 къо араб мехалда, [[Зул-ХӀижжа]] моцӀалъул 10-еб къоялъ.
== БачӀараб бакӀ ==
== ХӀужаби ==
{{хІужаби}}
== Адабият ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Къурбан гІид}}
== Ссылкаби ==
* [http://toislam.ws/books-fikh/48-udhiya О жертвоприношении в Исламе и положениях, связанных с ним] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130815030202/http://toislam.ws/books-fikh/48-udhiya |date=2013-08-15 }}
* [http://gumer.info/bogoslov_Buks/Islam/holiday_sacrif.php Праздник жертвоприношения]
* [http://strenjer.livejournal.com/38565.html Адха Исмаила или Акеда Ицхака?]
* [https://web.archive.org/web/20220613034624/http://www.al-iman.ru/62 Правила жертвоприношения]
* [http://askimam.ru/news/2009-12-06-66 Сущность Курбани] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131022225929/http://askimam.ru/news/2009-12-06-66 |date=2013-10-22 }}-->
{{Islam-calend}}
{{ХІаж}}
[[Категория:Исламалъул байрамал]]
[[Категория:Ибрагьим]]
ibahr2wro48wjy48a0e4tbs2x50qsui
Толкин, Джон Роналд Руэл
0
14932
102172
97919
2026-09-26T00:56:21Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
102172
wikitext
text/x-wiki
[[File:J. R. R. Tolkien, ca. 1925.jpg|thumb|J .R .R. Tolkien]]
'''Джон Ро́налд Ру́эл То́лкин'''<ref>[http://www.google.ru/search?q=%22Толкиен%22&num=100&hl=ru&lr=lang_ru&tbs=bkt:b,lr:lang_1ru,bkv:p,sbd:1&tbm=bks&prmd=ivnsb&source=lnt&sa=X&ei=cQ6zTdC3JISCOseizJsJ&ved=0CCYQpwUoAQ ДандчӀвала] гьединго [[Транслитерация|транслитерационияб]] (хъвалеб куцалда рекъараб, амма абулелда гуреб) вариант ''То́лкиен''. Ричарду Джефферихъе кагътида {{д|17|12|1972|2}} Толкиница хъвалеб буго: «Дир фамилия кидаго хъвалеб буго (дуца хутӀун) Толкейн гӀадин. Лъаларо гьелъие щиб гӀилла бугебали, дицани кидаго ахир абула -кин гӀадин» («I am nearly always written to as Tolkein (not by you): I do not know why, since it is pronounced by me always -keen». «[[Дж. Р. Р. Толкинил кагътал|The Letters of J.R.R. Tolkien]]», № 347).</ref> ({{langx|en|John Ronald Reuel Tolkien}}, {{IPA|en|dʒɒn ˈrɒnld ˈruːəl ˈtɒlkiːn|}}; {{Date|03|01|1892|3}}, [[Блумфонтейн]], [[Оранжияб Эркенаб Пачалихъ|Оранжияб Республика]] — {{Date|02|09|1973|3}}, [[Борнмут]], [[Англия]]) — [[Инглис литература|инглис хъвадарухъан]] ва поэт, таржамачи, лингвист, [[Филология|филолог]].
== Библиография ==
{{main|Дж. Р. Р. Толкинил библиография}}
== Баянкьелал ==
{{reflist|group=lower-alpha}}
== ХӀужжаби ==
=== ТӀоцере ===
{{reflist|group=T}}
=== КӀиаризе ===
{{reflist}}
== Иццал ==
{{refbegin|30em|indent=yes}}
* {{cite book |last=Carpenter |first=Humphrey |title=Tolkien: A Biography |title-link=J. R. R. Tolkien: A Biography |publisher=Ballantine Books |year=1977 |isbn=978-0-04-928037-3 |location=New York |author-link=Humphrey Carpenter}}
* {{cite book |last=Garth |first=John |author-link=John Garth (author) |title=[[Tolkien and the Great War]] |publisher=Harper-Collins |year=2003 |isbn=978-0-00-711953-0}}
* {{cite book |last=Grotta |first=Daniel |title=J. R. R. Tolkien: Architect of Middle Earth: A Biography |publisher=[[Running Press]] |year=2002 |isbn=978-0-7624-1337-9}}
* {{cite book |editor-last=Lee |editor-first=Stuart D. |editor-link=Stuart D. Lee |title=A Companion to J. R. R. Tolkien |date=2020 |orig-year=2014 |publisher=[[Wiley Blackwell]] |isbn=978-1119656029}}
* {{cite book |last=Shippey |first=Tom |author-link=Tom Shippey |title=[[The Road to Middle-earth]] |publisher=Houghton Mifflin Company |year=2005 |isbn=978-0-618-25760-7 |edition=Third |orig-year=1982}}
* {{cite book |title=The Letters of J. R. R. Tolkien |title-link=The Letters of J. R. R. Tolkien |publisher=[[George Allen & Unwin]] |year=1981 |isbn=978-0-04-826005-5 |editor-last=Carpenter |editor-first2=Christopher |editor-first=Humphrey |editor-link=Humphrey Carpenter |location=London |editor-last2=Tolkien}}
{{refend}}
== ТӀадеги цӀалиялъе ==
<!-- These books are NOT cited. If you want to cite a general source, please put it in 'General references' above. -->
<!-- When adding to this list, please follow the citation style indicated, and keep the list in alphabetical order. -->
A small selection of books about Tolkien and his works:
{{refbegin|30em|indent=yes}}
* {{Cite book |title=Tolkien Studies, An Annual Scholarly Review |title-link=Tolkien Studies |publisher=West Virginia University Press |year=2004 |isbn=978-0-937058-87-9 |editor-last=Anderson |editor-first=Douglas A. |editor-link=Douglas A. Anderson |volume=I |editor-last2=Drout |editor-first2=Michael D. C. |editor2-link=Michael Drout |editor-last3=Flieger |editor-first3=Verlyn |editor3-link=Verlyn Flieger |ref=none}}
* {{Cite book |last=Carpenter |first=Humphrey |author-link=Humphrey Carpenter |url=https://archive.org/details/inklingscslewisj00carp |title=The Inklings: C. S. Lewis, J. R. R. Tolkien, Charles Williams and Their Friends |publisher=Houghton Mifflin |year=1979 |isbn=978-0-395-27628-0 |location=Boston |ref=none}}
* {{Cite book |editor-last=Chance |editor-first=Jane |editor-link=Jane Chance |title=Tolkien the Medievalist |url=https://archive.org/details/isbn_9780415289443 |publisher=Routledge |year=2003 |isbn=978-0-415-28944-3 |location=London, New York |ref=none}}
* {{Cite book |editor-last=Chance |editor-first=Jane |editor-mask=3 |title=Tolkien and the Invention of Myth, a Reader |publisher=University Press of Kentucky |year=2004 |isbn=978-0-8131-2301-1 |location=Louisville |ref=none}}
* {{Cite book |last1=Cilli |first1=Oronzo |title=Tolkien's Library: An Annotated Checklist |last2=Shippey |first2=Tom |author2-link=Tom Shippey |publisher=Luna Press |year=2019 |isbn=978-1-911143-67-3 |location=[[Edinburgh]] |oclc=1099568978 |ref=none}}
* {{Cite book |last1=Cilli |first1=Oronzo |title=J. R. R. Tolkien the Esperantist: Before the Arrival of Bilbo Baggins |last2=Smith |first2=Arden R. |last3=Wynne |first3=Patrick H. |last4=Garth |first4=John |author4-link=John Garth (author) |author-mask=3 |publisher=Cafagna |year=2017 |isbn=978-88-96906-33-0 |location=Barletta |oclc=1020852373 |ref=none}}
* {{Cite journal |last=Costabile |first=Giovanni Carmine |date=2018 |title=Bilbo Baggins and the Forty Thieves The Reworking of Folktale Motifs in The Hobbit (and The Lord of the Rings ) |url=https://archive.org/details/mythlore_spring-summer-2018_36_2/page/89 |journal=Mythlore |volume=36 |issue=2 (132) |pages=89–104 |issn=0146-9339 |oclc=8513422873 |ref=none}}
* {{Cite book |last=Croft |first=Janet Brennan |author-link=Janet Brennan Croft |title=War and the Works of J. R. R. Tolkien |url=https://archive.org/details/warworksofjrrtol0000crof |publisher=Praegar Publishers |year=2004 |isbn=0-313-32592-8 |location=Westport |ref=none}}
* {{Cite book |last=Curry |first=Patrick |title=Defending Middle-earth: Tolkien, Myth and Modernity |url=https://archive.org/details/defendingmiddlee0000curr_v1g5 |publisher=Houghton Mifflin |year=2004 |isbn=978-0-618-47885-9 |location=Boston |ref=none}}
* {{Cite book |title=The J. R. R. Tolkien Encyclopedia: Scholarship and Critical Assessment |title-link=The J. R. R. Tolkien Encyclopedia: Scholarship and Critical Assessment |publisher=Routledge |year=2006 |isbn=978-0-415-96942-0 |editor-last=Drout |editor-first=Michael D. C. |editor-link=Michael D. C. Drout |location=New York City |ref=none}}
* {{Cite book |last1=Duriez |first1=Colin |author-link=Colin Duriez |title=The Inklings Handbook: The Lives, Thought and Writings of C. S. Lewis, J. R. R. Tolkien, Charles Williams, Owen Barfield, and Their Friends |last2=Porter |first2=David |publisher=Azure |year=2001 |isbn=978-1-902694-13-9 |location=London |ref=none}}
* {{Cite book |last=Duriez |first=Colin |author-link=Colin Duriez |title=Tolkien and C. S. Lewis: The Gift of Friendship |publisher=HiddenSpring |year=2003 |isbn=978-1-58768-026-7 |location=Mahwah, New Jersey |ref=none}}
* {{Cite book |last=Flieger |first=Verlyn |author-link=Verlyn Flieger |title=Splintered Light: Logos and Language in Tolkien's World |title-link=Splintered Light |publisher=Kent State University Press |year=2002 |isbn=978-0-87338-744-6 |ref=none}}
* {{Cite book |editor-last=Flieger |editor-first=Verlyn |editor-mask=3 |title=Tolkien's Legendarium: Essays on The History of Middle-earth |publisher=Greenwood Press |year=2000 |isbn=978-0-313-30530-6 |location=Westport, [[Connecticut|CT]] |id=DDC 823.912 LC PR6039 |editor-last2=Hostetter |editor-first2=Carl F. |editor-link2=Carl F. Hostetter |ref=none}}
* {{Cite book |last=Fonstad |first=Karen Wynn |author-link=Karen Wynn Fonstad |url=https://archive.org/details/atlasofmiddleear0000fons |title=The Atlas of Middle-earth |publisher=Houghton Mifflin |year=1991 |isbn=978-0-618-12699-6 |location=Boston |url-access=registration |ref=none}}
* {{Cite book |last=Foster |first=Robert |title=[[The Complete Guide to Middle-earth]] |publisher=Del Rey |year=2001 |isbn=978-0-345-44976-4 |ref=none}}
* {{Cite book |last1=Fredrick |first1=Candice |title=Woman among the Inklings: Gender, C.S. Lewis, J. R. R. Tolkien, and Charles Williams |url=https://archive.org/details/womenamonginklin0000fred |last2=McBride |first2=Sam |publisher=Greenwood Press |year=2001 |isbn=978-0-313-31245-8 |ref=none}}
* {{Cite book |last1=Gilliver |first1=Peter |title=The Ring of Words |url=https://archive.org/details/ringofwordstolki00gill |last2=Marshall |first2=Jeremy |last3=Weiner |first3=Edmund |publisher=Oxford University Press |year=2006 |isbn=978-0-19-861069-4 |author-link=Peter Gilliver |ref=none}}
* {{Cite book |last=Glyer |first=Diana Pavlac |title=The Company They Keep: C. S. Lewis and J. R. R. Tolkien as Writers in Community |publisher=Kent State University Press |year=2007 |isbn=978-0-87338-890-0 |location=Kent, Ohio |ref=none}}
* {{Cite book |last=Haber |first=Karen |url=https://archive.org/details/meditationsonmid00habe |title=Meditations on Middle-earth: New Writing on the Worlds of J. R. R. Tolkien |publisher=St. Martin's Press |year=2001 |isbn=978-0-312-27536-5 |ref=none}}
* {{Cite book |title=Tolkien and Politics |publisher=Third Way Publications |year=2003 |isbn=978-0-9544788-2-7 |editor-last=Harrington |editor-first=Patrick |location=London, England |ref=none}}
* {{Cite book |last1=Lee |first1=Stuart D. |author-link1=Stuart D. Lee |title=The Keys of Middle-earth: Discovering Medieval Literature through the Fiction of J. R. R. Tolkien |url=https://archive.org/details/keysofmiddleeart0000lees |last2=Solopova |first2=Elizabeth |author-link2=Elizabeth Solopova |publisher=Palgrave Macmillan |year=2005 |isbn=978-1-4039-4671-3 |ref=none}}
* {{Cite book |last=Pearce |first=Joseph |author-link=Joseph Pearce |title=Tolkien: Man and Myth |url=https://archive.org/details/tolkienmanmyth0000pear |publisher=HarperCollins |year=1998 |isbn=978-0-00-274018-0 |location=London |ref=none}}
* {{Cite book |last=Perry |first=Michael |title=Untangling Tolkien: A Chronology and Commentary for The Lord of the Rings |url=https://archive.org/details/untanglingtolkie0000perr |publisher=Inkling Books |year=2006 |isbn=978-1-58742-019-1 |location=Seattle |ref=none}}
* {{Cite book |last=Shippey |first=Tom |title=[[J. R. R. Tolkien: Author of the Century]] |publisher=Houghton Mifflin Company |year=2000 |isbn=978-0-618-12764-1 |location=Boston, New York |author-link=Tom Shippey |ref=none}}
* {{Cite book |last=Ready |first=William |title=Understanding Tolkien and the Lord of the Rings |publisher=Paperback Library |year=1968 |location=New York |ref=none}}
* {{Cite book |last=Rorabeck |first=Robert |title=Tolkien's Heroic Quest |publisher=Crescent Moon |year=2008 |isbn=978-1-86171-239-4 |ref=none}}
* {{Cite book |last=Strachey |first=Barbara |title=Journeys of Frodo: an Atlas of The Lord of the Rings |title-link=Journeys of Frodo |publisher=Allen & Unwin |year=1981 |isbn=978-0-04-912016-7 |location=London, Boston |ref=none}}
* {{Cite book |last=Tolkien |first=John & Priscilla |title=The Tolkien Family Album |publisher=HarperCollins |year=1992 |isbn=978-0-261-10239-2 |location=London |ref=none}}
* {{Cite book |last=Tyler |first=J. E. A. |url=https://archive.org/details/tolkiencompanion00jeat |title=The Tolkien Companion |publisher=Gramercy |year=1976 |isbn=978-0-517-14648-4 |location=New York |ref=none}}
* {{Cite book |last=White |first=Michael |title=Tolkien: A Biography |url=https://archive.org/details/tolkienbiography0000mich |publisher=New American Library |year=2003 |isbn=978-0-451-21242-9 |ref=none}}
* {{Cite book |last1=Zaleski |first1=Philip |last2=Zaleski |first2=Carol |title=The Fellowship: The Literary Lives of the Inklings: J. R. R. Tolkien, C. S. Lewis, Owen Barfield, Charles Williams |publisher=Farrar, Straus and Giroux |year=2016 |isbn=978-0-374-53625-1 |ref=none}}
{{refend|30em|indent=yes}}
== КъватӀисел регӀелал ==
{{Sister project links
|author=yes
|b=no |commons=J. R. R. Tolkien |m=no |mw=no |n=no |q=J. R. R. Tolkien |s=J. R. R. Tolkien
|species=no |species_author=no |v=no |voy=no |wikt=no
|d=Q892
}}
* {{IMDb name|id=0866058}}
* [https://www.tolkienestate.com/ The Tolkien Estate Website]
* [http://inklings-studies.org/ Journal of Inklings Studies] peer-reviewed journal on Tolkien and his literary circle, based at Oxford
* [http://www.tolkien.co.uk/ HarperCollins Tolkien Website]
* [http://www.tolkiensociety.org/author/biography/ Biography at the Tolkien Society]
* [https://library.leeds.ac.uk/special-collections-explore/376715 Archival material at Leeds University Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170906040416/https://library.leeds.ac.uk/special-collections-explore/376715 |date=2017-09-06 }}
* [https://tolkien.bodleian.ox.ac.uk/ Tolkien: Maker of Middle-earth] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220103110100/https://tolkien.bodleian.ox.ac.uk/ |date=2022-01-03 }} exhibition at the Bodleian Libraries, University of Oxford
* {{IBList |type=author|id=54|name=J. R. R. Tolkien}}
* {{Isfdb name|302}}
* [http://sf-encyclopedia.uk/fe.php?nm=tolkien_j_r_r J. R. R. Tolkien] at the [[The Encyclopedia of Fantasy|Encyclopedia of Fantasy]]
*[http://www.sf-encyclopedia.com/entry/tolkien_j_r_r J. R. R. Tolkien] at the [[The Encyclopedia of Science Fiction|Science Fiction Encyclopedia]]
* [https://web.archive.org/web/20140714122905/http://www.wheaton.edu/wadecenter/Authors/JRR-Tolkien/JRRT-Resources Additional Resources for J. R. R. Tolkien] compiled by the [[Marion E. Wade Center]]
*[https://www.bbc.co.uk/archive/writers/12237.shtml BBC film (1968) featuring Tolkien]
* [https://web.archive.org/web/20230206092019/https://sounds.bl.uk/Arts-literature-and-performance/Early-spoken-word-recordings/024m-1cs0011556xx-0200v0 Audio recording of Tolkien] from 1929 on a language learning gramophone disc
* {{Gutenberg author | id=Tolkien,+John+Ronald+Reuel}}
* {{Internet Archive author |sname=J. R. R. Tolkien}}
* {{Librivox author |id=1536}}
{{J. R. R. Tolkien}}
{{Navboxes
|title = Associated subjects
|list1=
{{Middle-earth}}
{{Hobbit}}
{{The Lord of the Rings}}
{{Beowulf}}
{{Tolkien}}
{{Tolkien tourism}}
}}
{{Authority control}}
{{DEFAULTSORT:Толкин, Дж. Р. Р.}}
[[Категория:Дж. Р. Р. Толкин| ]]
[[Категория:1892 соналъ гьарурал]]
[[Категория:1973 соналъ хварал]]
[[Категория:20th-century British short story writers]]
[[Категория:20th-century English novelists]]
[[Категория:20th-century English poets]]
[[Категория:20th-century philologists]]
[[Категория:20th-century translators]]
[[Категория:Academics of the University of Leeds]]
[[Категория:Alumni of Exeter College, Oxford]]
[[Категория:Anglo-Saxon studies scholars]]
[[Категория:Arthurian scholars]]
[[Категория:British Army personnel of World War I]]
[[Категория:British monarchists]]
[[Категория:Commanders of the Order of the British Empire]]
[[Категория:Constructed language creators]]
[[Категория:Creators of writing systems]]
[[Категория:English environmentalists]]
[[Категория:English children's writers]]
[[Категория:English Esperantists]]
[[Категория:English fantasy writers]]
[[Категория:British academics of English literature]]
[[Категория:English male novelists]]
[[Категория:English male short story writers]]
[[Категория:English people of German descent]]
[[Категория:English philologists]]
[[Категория:English Roman Catholics]]
[[Категория:English short story writers]]
[[Категория:Fellows of Merton College, Oxford]]
[[Категория:Fellows of Pembroke College, Oxford]]
[[Категория:Fellows of the Royal Society of Literature]]
[[Категория:Inklings]]
[[Категория:Lancashire Fusiliers officers]]
[[Категория:Linguists from England]]
[[Категория:Merton Professors of English Language and Literature]]
[[Категория:Mythopoeic writers]]
[[Категория:People educated at King Edward's School, Birmingham]]
[[Категория:People educated at St Philip's School]]
[[Категория:People from Bloemfontein]]
[[Категория:People from Headington]]
[[Категория:Rawlinson and Bosworth Professors of Anglo-Saxon]]
[[Категория:Science Fiction Hall of Fame inductees]]
[[Категория:South African emigrants to the United Kingdom]]
[[Категория:Толкинил хъизан|J.R.R.]]
[[Категория:Translators from Old English]]
[[Категория:Writers from Birmingham, West Midlands]]
[[Категория:Writers on Germanic paganism]]
[[Категория:Writers who illustrated their own writing]]
[[Категория:Writers from Oxford]]
[[Категория:Fantasy artists]]
[[Категория:Lost Generation writers]]
[[Категория:Roman Catholic writers]]
ht04pqlnoas0i79vdikriqq31v8ci61
Ботулизм
0
15092
102160
102109
2026-09-26T00:10:22Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
102160
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox medical condition
| name = Ботулизм
| image = Botulism1and2.JPG
| caption = Ботулизмалъ унтарав 14 сон барав, хасиятал руго берзул ччорбал загӀиплъи ва [[птоз (къаперо)|даларал къапераби]] квегӀаб сураталда, ва гӀатӀилъарал рагъардахъулел гьечӀел ясберал кваранаб сураталда. Гьав гӀолохъанчи тӀубанго лъауда вукӀана.
| field = [[Инфекционияб унти]], [[гастроэнтерология]]
| pronounce =
| symptoms = ЗагӀиплъи, бихьиялъул гӀунгутӀаби, свак, бабадулеб калам
| complications = [[Респираторияб гӀунгутӀи]]
| onset = 12–72 сагӀат
| duration = Хисардулеб
| types =
| causes = ''[[Clostridium botulinum]]''
| risks =
| diagnosis = Бактериял яги гьезул токсин бати
| differential = [[Миастения гравис]], [[Гийенил — Баррел синдром]], [[Амиотрофикияб латералияб склероз]], [[Ламбертил — Итонил синдром]]
| prevention = ЛъикӀаб къагӀидаялъ квен гьаби,лъагӀел бачӀел лъималазе гьоцӀо кьунгутӀи
| treatment = [[Антитоксин]], антибиотикал, [[механикалияб вентиляция]]
| medication =
| prognosis = ~7.5% хвеялъул риск
| frequency =
| deaths =
| DiseasesDB =
| ICD10 = {{УХК10|A|05|1|a|00}}
| ICD9 = {{ICD9|005.1}}
| ICDO =
| OMIM =
| MedlinePlus =
| eMedicineSubj =
| eMedicineTopic =
| MeshID =
}}
'''Ботулизм''' ({{langx|la|botulismus}}) буго лъедерго данчӀвалеб ва потенциалго хвалилаб унти, жиб лӀугьинабулеб ''[[Clostridium botulinum]]'' бактерияз продуктулеб токсиналъ. Унти байбихьула загӀиплъудалъун, берзул канлъул гӀунгутӀудалъун [[Свакай (медицина)|свак рекӀиналдалъун]] ва кӀалъай биххиялдалъун. Гьездаса хадур рукӀине бегьула гъеж-квералъул, каранзул ччорбазул ва бох-квачӀалъул загӀиплъи. ЛӀугьине бегьула лагӀизе рачӀин, чехь гьорой ва диарея. Унтуца гӀемериселъ асар гьабуларо лъавуда рукӀиналъе, базабуларо [[сири]].
Ботулизм тӀибитӀизе бегьула чанго нухдасан. Гьеб лӀугьинабулел бактериязул спораби тӀиритӀарал руго ракьулӀ, гӀадинго лъелӀги. Эз, дагьабго оксигеналъул къадаралъулги, хасал температурабазулги асарги ккедал, продукция гьабула ботулинияб токсиналъул. Кванидаса лӀугьунеб ботулизм бахуна токсин гъорлӀ бугеб квен-тӀех хӀалтӀизабидал. Лъимазул ботулизм лӀугьуна бактерияз, бакьазда жанир гӀемерлъун, токсин продуктудалъун. ГӀемерисеб гьеб букӀуна лъималазул анлӀго моцӀ балалде, гьеб мехалдаса хадуб раккула цӀунул механизмал. Ругъназулаб ботулизм данчӀвала гӀемерисеб инйекциялдалъун къватӀул наркотикал хӀалтӀизабулезда. Гьединир спораби ккола ругъуналӀе ва оксиген гьечӀелъуб, эз къватӀибе кьола токсин. Эб унти битӀахъе чагӀаздаса чагӀазде бахунаро. Диагноз улъула унтарасулӀ токсин яги бактериял ратудалъун.
Профилактика, тӀоцебесеб иргаялда, кколедухъ квен гьаби. Токсин, организм гурониги, биххула 85°C (185°F) яги гьелдаса цӀикӀкӀараб температураялда 5 минтица хинлъизабуни. ГьацӀулӀ рукӀине бегьула жалго бактериял, гьединлъидал 12 моцӀ бачӀел лъималазе эб кьезе лъикӀаблъун бихьизабун гьечӀо. Лълъилъизаруе хӀалтӀизабула [[антитоксин]]. Жидедаго хӀухьел цӀазе кӀоларезе чанго моцӀалъги къваригӀине бегьула механикияб вентиляция. Антибиотикал хӀалтӀизаризе бегьула ругъназулаб ботулизм бугони. Унтаразда гьоркьоса хола 5–10% чагӀазул. Ботулизмалъ унтула гӀемерал хӀайваналги. РагӀи бачӀараб буго [[Латин мацӀ|латиналъул]] {{lang|la|botulus}} рагӀудаса, жиндир магӀнаги ''цӀурабакь'' абун бугеб.{{TOC limit}}
== ГӀаламатал ва симптомал ==
=== Лъималалъул ботулизм ===
=== ЗахӀмалъаби ===
== ГӀилла ==
=== Бакьал колонизатин ===
=== Квен-тех ===
=== Ругъун ===
=== ХӀухьел цӀай ===
=== Инъекция ===
== Механизм ==
== Диагноз ==
== Профилактика ==
=== Вакцина ===
== Сахлъизаби ==
=== Антитоксин ===
== Прогноз ==
== Эпидемиология ==
=== Цолъараб Къиралал ===
=== Цолъарал Штатал ===
=== Китай ===
=== Украина ===
=== Вьетнам ===
== Ботулизм бахунел цогидал навгӀал ==
== МугъчӀваял ==
{{reflist}}
== ТӀадеги цӀалиялъе ==
* {{cite journal |vauthors=Rao AK, Sobel J, Chatham-Stephens K, Luquez C |title=Clinical Guidelines for Diagnosis and Treatment of Botulism, 2021 |journal=MMWR Recomm Rep |volume=70 |issue=2 |pages=1–30 |date=May 2021 |pmid=33956777 |pmc=8112830 |doi=10.15585/mmwr.rr7002a1 |doi-access=free |url=https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/70/rr/pdfs/rr7002a1-H.pdf }}
== КъватӀисел регӀелал ==
{{offline|med}}
* [https://www.cdc.gov/ncidod/dbmd/diseaseinfo/files/botulism.PDF Botulism in the United States, 1889–1996. Handbook for Epidemiologists, Clinicians and Laboratory Technicians. Centers for Disease Control and Prevention. National Center for Infectious Diseases, Division of Bacterial and Mycotic Diseases 1998.]
* [http://www.nhs.uk/conditions/Botulism/Pages/Introduction.aspx NHS choices] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171012085617/http://www.nhs.uk/conditions/Botulism/Pages/Introduction.aspx |date=2017-10-12 }}
* [http://emergency.cdc.gov/agent/Botulism/clinicians/control.asp CDC Botulism: Control Measures Overview for Clinicians]
* [https://web.archive.org/web/20130509030327/http://ic.ucsc.edu/~flegal/etox80e/SpecTopics/botulism.html University of California, Santa Cruz Environmental toxicology – Botulism]
* [https://www.cdc.gov/nczved/divisions/dfbmd/diseases/botulism/ CDC Botulism FAQ]
* [https://www.fda.gov/Food/FoodborneIllnessContaminants/CausesOfIllnessBadBugBook/ucm070000.htm FDA Clostridium botulinum ''Bad Bug Book''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170406190131/https://www.fda.gov/Food/FoodborneIllnessContaminants/CausesOfIllnessBadBugBook/ucm070000.htm |date=2017-04-06 }}
* [http://www.nwhc.usgs.gov/disease_information/avian_botulism/ USGS Avian Botulism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181020055121/https://www.nwhc.usgs.gov/disease_information/avian_botulism/ |date=2018-10-20 }}
{{Medical resources| DiseasesDB = 2811
| ICD10 = {{ICD10|A|05|1|a|00}}
| ICD9 = {{ICD9|005.1}},{{ICD9|040.41}},{{ICD9|040.42}}
| ICDO =
| OMIM =
| MedlinePlus = 000598
| eMedicineSubj =article
| eMedicineTopic =213311
| MeshID =D001906
}}
{{Грам-позитивиял бактериалиял унтаби}}
{{ГӀанкӀу}}
{{Consumer Food Safety}}
{{Authority control}}
[[Категория:Ботулизм| ]]
[[Категория:Биологияб ярагъ]]
[[Категория:Стулалъул тесталдалъун диагностика гьабулел чорхол хӀалал]]
[[Категория:Кванидаса кколел унтаби]]
[[Категория:Мионевралияб юнкция ва невромускулариял унтаби]]
[[Категория:Рукъалъул хӀанчӀчӀазул унтаби]]
[[Категория:Wikipedia infectious disease articles ready to translate]]
[[Категория:Wikipedia medicine articles ready to translate]]
8fmlmytnccu6dghdtpe1hgzlz0f54av
Шумер мацӀ
0
15114
102173
97924
2026-09-26T01:08:44Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
102173
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox language
| name = Шумер мацӀ
| nativename = {{cuneiform|{{lang|sux|𒅴𒂠}}}}<br/>''Эмегир''
| states = [[Шумер]] ва [[Аккад]]
| region = [[Месопотамияб]] (гьанжесеб [[ГӀиракъ]])
| era = ТӀоцебесеб нугӀлъи буго гӀ-ш. н. щ. 3000 соналъ. Унгоги мацӀ тӀагӀана н. щ. 2000–1800 саназ; классикияб мацӀ гӀадин хӀалтӀизабулаан 100 соналде щвезегӀан.
| familycolor = Isolate
| family = [[Изолатаб мацӀ]]
| script = [[ЛъотӀохъвай|Шумергун аккадияб лъотӀохъвай]]
| iso2 = sux
| iso3 = sux
| glotto = sume1241
| glottorefname = Sumerian
| map = Sumerian 26th c Adab.jpg
| mapcaption = <center>сайгъатазул сияхӀ, [[Адаб (шагьар)|Адаб шагьар]], [[26 сон н. щ.|Н. щ. 26 сон]]</center>
| notice = IPA
}}
'''Шумер мацӀ''' <span class="noexcerpt">({{lang|sux|{{cuneiform|sux|[[:wikt:𒅴𒂠|𒅴𒂠]]}} {{transl|sux|Emegir}}}} "[[экзоним ва эндоним|рахьдал мацӀ]]")</span> — [[Шумер|некӀсияб Шумералъул]] мацӀ. Бищун некӀсияб букӀиналъе нугӀлъи чӀезабураб мацӀ. Эб рикӀкӀуна [[Изолатаб мацӀ|изолатлъун]], жинда кӀалъалел некӀсияб [[Месопотамия|Месопотамиялда]], гьанжесеб [[ГӀиракъ|ГӀиракъалъул]] территориялда рукӀараб.
[[Аккад мацӀ|Аккадалъ]] кӀалъазе хӀалтӀизабулеб мацӀ гӀадин, шумер хисана н. щ. 2000 соналда сверухъ (мухӀканаб мехалда тӀасан руго бахӀсал),<ref name=woods/> амма шумер мацӀ хӀалтӀизабулеб букӀана динияб, байрамазулаб, адабияталъулаб ва гӀелмияб мацӀ гӀадин аккад-мацӀаб Месопотамиялда, Ассирия ва Вавилония гӀадинал пачалихъазда, I гӀасруялде щвезегӀанги.<ref name=oates79/><ref name=grayson80/><ref>{{книга|автор=Канева И. Т.|заглавие=Шумерский язык|ссылка=|место=СПб.|издательство=Петербургское Востоковедение|год=2006|страницы=6—7|isbn=5-85803-302-8}}</ref> Гьелдаса хадуб гьеб кӀочана XIX гӀасруялъ-лъагӀан, ассирологистаз гьелда хъварал щагӀил таблицабазда тӀадхъваял цӀализе байбихьизегӀан.
МацӀ хъвалаан жалго шумераз ургъараб [[лӀутӀахъвай|лӀотӀохъвавудалъун]]. МацӀалъул [[Изолат мацӀ|генетикиял хурхенал чӀезарун гьечӀо]].<ref name="Языкознание Шумерский язык">''Дьяконов, Игорь Михайлович|Дьяконов И. М.'' {{Статья ЛЭС|[http://tapemark.narod.ru/les/589b.html Шумерский язык]}}</ref>
[[Фонетика|фонетикаялъул]] реконструкция гьаби захӀмалъизабулеб буго лъотӀохъвавул графикалъ. Ккола [[Агглютинация (лингвистика)|агглютинативияб]] ва [[Эргативлъи|эргативияб]] мацӀлъун. Вербазул системалда руго гӀемерал [[ЦеберегӀел (лингвистика)|префиксал]], [[Буссинаби (лингвистика)|буссинаби]], амма гьечӀо [[Мех (лингвистика)|мехалъул]] [[Грамматикияб категория|категориял]]. РагӀабазул гӀадатаб тартиб — [[РагӀабазул тартибалъул типология|SOV]] ([[субъект (лингвистика)|субъект]] — [[Объект (лингвистика)|объект]] — [[предикат]]).<ref name="Языкознание Шумерский язык"/>
==МугъчӀваял==
;Баянлъелал
{{notelist |refs=
{{efn |name="Prince table"|1=Numbers 1-12; table after J.D. Prince,{{sfn|Prince|1914|p=74}} who said: "Delitzsch gives the Sumerian numerals (pp. 60-62) somewhat differently from Langdon (p. 117) and MSL (pp. xvii-xviii), as shown in the following comparative table:"{{sfn|Prince|1908|p=xvii}}
<table style="border:1px solid gray; border-collapse:collapse; margin:1em 0 0 3em; cellpadding:2px 0; cellspacing:0" cellpadding=4px>
<tr><th>Delitzsch{{sfn|Delitzsch|1914|p=60-62}}</th><th style="border:1px solid gray">Langdon{{sfn|Langdon|1911|p=117}}</th><th style="border:1px solid gray">MSL{{sfn|Prince|1908|p=xvii-xviii}}</th></tr>
<tr><td style="border:1px solid gray">as, ge, din, dilli</td><td style="border:1px solid gray">aš</td><td style="border:1px solid gray">diš</td></tr>
<tr><td style="border:1px solid gray">mina, min</td><td style="border:1px solid gray">min, man</td><td style="border:1px solid gray">man, min, dab, tab</td></tr>
<tr><td style="border:1px solid gray">eš</td><td style="border:1px solid gray">eššu</td><td style="border:1px solid gray">eš, iš</td></tr>
<tr><td style="border:1px solid gray">limmu</td><td style="border:1px solid gray">lammu</td><td style="border:1px solid gray">limmu</td></tr>
<tr><td style="border:1px solid gray">ia</td><td style="border:1px solid gray">ia</td><td style="border:1px solid gray">ia</td></tr>
<tr><td style="border:1px solid gray">aš</td><td style="border:1px solid gray">ašša</td><td style="border:1px solid gray">aš</td></tr>
<tr><td style="border:1px solid gray">umun, imin</td><td style="border:1px solid gray">imin</td><td style="border:1px solid gray">iminna</td></tr>
<tr><td style="border:1px solid gray">ussu</td><td style="border:1px solid gray">ussu</td><td style="border:1px solid gray">us</td></tr>
<tr><td style="border:1px solid gray">ilimmu</td><td style="border:1px solid gray">elimmu</td><td style="border:1px solid gray">ilim</td></tr>
<tr><td style="border:1px solid gray">u, ģa; a, ģa</td><td style="border:1px solid gray">u</td><td style="border:1px solid gray">u</td></tr>
<tr><td style="border:1px solid gray">neš, niš</td><td style="border:1px solid gray">niš</td><td style="border:1px solid gray">niš</td></tr>
<tr><td style="border:1px solid gray">usu</td><td style="border:1px solid gray">usu</td><td style="border:1px solid gray">usu, es, is</td></tr>
</table>
}}
}}<!--end notelist-->
;Цитатаби
{{reflist|30em|refs=
<!-- <ref name=deutscher2007>{{cite book |title=Syntactic Change in Akkadian: The Evolution of Sentential Complementation |author=Deutscher, Guy |author-link=Guy Deutscher (linguist) |publisher=[[Oxford University Press|Oxford University Press US]] |year=2007 |isbn=978-0-19-953222-3 |pages=20–21 |url=https://books.google.com/books?id=XFwUxmCdG94C}}</ref> -->
<ref name=woods>Woods C. 2006 "[http://oi.uchicago.edu/pdf/OIS2.pdf Bilingualism, Scribal Learning, and the Death of Sumerian]". In S. L. Sanders (ed) ''Margins of Writing, Origins of Culture'': 91–120 Chicago ([https://web.archive.org/web/20130429121058/http://oi.uchicago.edu/pdf/OIS2.pdf Archive]).</ref>
<ref name=oates79>[[Joan Oates]] (1979). ''Babylon'' [Revised Edition] Thames and Hudston, Ltd. 1986 p. 30, 52–53.</ref>
<ref name=grayson80>The A.K. Grayson, ''Penguin Encyclopedia of Ancient Civilizations'', ed. Arthur Cotterell, Penguin Books Ltd. 1980. p. 92</ref>
<ref name=michal04>Piotr Michalowski, "Sumerian," ''The Cambridge Encyclopedia of the World's Ancient Languages'' (2004, Cambridge), pg. 22</ref>
<ref name=michal06>Michalowski, P., 2006: "[http://oi.uchicago.edu/pdf/OIS2.pdf The Lives of the Sumerian Language] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130429121058/http://oi.uchicago.edu/pdf/OIS2.pdf |date=2013-04-29 }}", in S.L. Sanders (ed.), ''Margins of Writing, Origins of Cultures'', Chicago, 159–184</ref>
<ref name=michal08>Michalowski, Piotr (2008): "Sumerian". In: Woodard, Roger D. (ed.) ''The Ancient Languages of Mesopotamia, Egypt and Aksum''. Cambridge University Press. P.16</ref>
<ref name=michal08p17>Michalowski, Piotr (2008): "Sumerian". In: Woodard, Roger D. (ed.) ''The Ancient Languages of Mesopotamia, Egypt and Aksum''. Cambridge University Press. P.17</ref>
<!--
<ref name=Edzard>{{cite book|last=Edzard|first=Dietz Otto|title=Sumerian Grammar|year=2003|publisher=Koninklijke Brill NV|location=Leiden|isbn=1589832523}}</ref>
-->
<ref name=etcsl2005>{{cite web |title=Sumerian language |url=http://etcsl.orinst.ox.ac.uk/edition2/language.php |date=2005-03-29 |work=The ETCSL project |publisher=Faculty of Oriental Studies, University of Oxford |access-date=2011-07-30}}</ref>
<ref name="Piotr Michalowski 2004, Pages 19-59">Piotr Michalowski, "Sumerian," ''The Cambridge Encyclopedia of the World's Ancient Languages." Ed. Roger D. Woodard (2004, Cambridge University Press). Pages 19–59</ref>
}}
==Библиография==
{{refbegin}}
*{{cite book |last=Attinger |first=Pascal |year=1993 |title=Eléments de linguistique sumérienne: La construction de du<sub>11</sub>/e/di |url=https://archive.org/details/elementsdelingui0000atti |publisher=Vandenhoeck&Ruprecht |location=Göttingen |isbn=3-7278-0869-1}}
* <!--{{sfn|Delitzsch|1914|p=}}--> {{cite book |last=Delitzsch |first=Friedrich |title=Grundzüge der sumerischen Grammatik |url=https://books.google.com/books?id=j1ZhAAAAMAAJ |year=1914 |publisher=J. C. Hinrichs |oclc=923551546}}
*{{cite book |last=Dewart |first=Leslie |year=1989 |title=Evolution and Consciousness: The Role of Speech in the Origin and Development of Human Nature |url=https://archive.org/details/evolutionconscio0000dewa |publisher=University of Toronto Press |location=Toronto |isbn=0-8020-2690-7}}
*{{cite journal |last=Diakonoff |first=I. M. |year=1976 |title=Ancient Writing and Ancient Written Language: Pitfalls and Peculiarities in the Study of Sumerian |url=https://oi.uchicago.edu/sites/oi.uchicago.edu/files/uploads/shared/docs/as20.pdf#page=113 |journal=Assyriological Studies |volume=20 |issue=Sumerological Studies in Honor of Thorkild Jakobsen |pages=99–121 |access-date=2022-02-11 |archive-date=2019-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190803063106/https://oi.uchicago.edu/sites/oi.uchicago.edu/files/uploads/shared/docs/as20.pdf#page=113 |url-status=dead}}
*{{cite book |last=Edzard |first=Dietz Otto |year=2003 |title=Sumerian Grammar |url=https://archive.org/details/sumeriangrammar0000edza |publisher=Brill |location=Leiden |isbn=90-04-12608-2}} (grammar treatment for the advanced student)
* <!--{{sfn|Halloran pdf|1999|p=}}--> {{cite web |last=Halloran |first=John |title=Sumerian Lexicon |url=https://www.sumerian.org/sumerian.pdf |date=11 August 1999 |website=Sumerian Language Page |access-date=20 February 2021 |ref={{harvid|Halloran pdf|1999}}}}
* <!--{{sfn|Halloran|2006|p=}}--> {{cite book |last=Halloran |first=John Alan |title=Sumerian Lexicon: A Dictionary Guide to the Ancient Sumerian Language |url=https://books.google.com/books?id=39hiAAAAMAAJ |year=2006 |publisher=Logogram Pub. |isbn=978-0978-64291-4}}
*Hayes, John (1990; 2nd ed. 2000), ''A Manual of Sumerian: Grammar and Texts''. UNDENA, Malibu CA. {{ISBN|0-89003-197-5}}. (primer for the beginning student)
*Hayes, John (1997), ''Sumerian''. Languages of the World/Materials #68, LincomEuropa, Munich. {{ISBN|3-929075-39-3}}. (41 pp. précis of the grammar)
*Jestin, J. (1951), ''Abrégé de Grammaire Sumérienne'', Geuthner, Paris. {{ISBN|2-7053-1743-0}}. (118pp overview and sketch, in French)
* <!--{{sfn|Langdon|1911|p=}} --> {{cite book |last=Langdon |first=Stephen Herbert |title=A Sumerian Grammar and Chrestomathy, with a Vocabulary of the Principal Roots in Sumerian, and List of the Most Important Syllabic and Vowel Transcriptions, by Stephen Langdon ... |url=https://books.google.com/books?id=oVJNAQAACAAJ |year=1911 |publisher=P. Geuthner |oclc=251014503}}
*{{Cite journal |doi=10.2307/1359671 |last1=Michalowski |first1=Piotr |year=1980 |title=Sumerian as an Ergative Language |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-cuneiform-studies_1980-04_32_2/page/86 |journal=Journal of Cuneiform Studies |volume=32 |issue=2 |pages=86–103 |jstor=1359671 |s2cid=164022054 }}
*Michalowski,Piotr, (2004), "Sumerian", ''The Cambridge Encyclopedia of the World's Ancient Languages'' pp 19–59, ed. Roger Woodward. Cambridge: Cambridge University Press, {{ISBN|978-05-2156-256-0}}.
* <!--{{sfn|Prince|1908|p=}}--> {{cite book |last=Prince |first=John D. |title=Materials for a Sumerian lexicon with a grammatical introduction |url=https://books.google.com/books?id=Fxk7AQAAMAAJ&pg=PR17 |year=1908 |publisher=Hinrichs |series=Assyriologische Bibliothek, 19 |oclc=474982763}}
* <!--{{sfn|Prince|1914|p=74}}--> {{cite journal |last1=Prince |first1=J. Dynely |title=Delitzsch's Sumerian Grammar |journal=American Journal of Semitic Languages and Literatures |doi=10.1086/369755 |volume=31 |number=1 |issn=1062-0516 |publisher=U of Chicago |url=https://books.google.com/books?id=teVNAQAAMAAJ&pg=PA74 |date=October 1914 |pages=67–78 |s2cid=170226826 |doi-access=free }}
*Rubio, Gonzalo (2007), "Sumerian Morphology". In ''Morphologies of Asia and Africa'', vol. 2, pp. 1327–1379. Edited by Alan S. Kaye. Eisenbrauns, Winona Lake, IN, {{ISBN|1-57506-109-0}}.
*{{cite book |last=Thomsen |first=Marie-Louise |year=2001 |orig-year=1984 |title=The Sumerian Language: An Introduction to Its History and Grammatical Structure |publisher=Akademisk Forlag |location=Copenhagen |isbn=87-500-3654-8}} (Well-organized with over 800 translated text excerpts.)
*{{cite book |last=Volk |first=Konrad |year=1997 |title=A Sumerian Reader |publisher=Pontificio Istituto Biblico |location=Rome |isbn=88-7653-610-8}} (collection of Sumerian texts, some transcribed, none translated)
{{refend}}
==ТӀадеги цӀалиялъе==
{{refbegin}}
*{{cite book |url=https://archive.org/details/sumerischesglos00deligoog |title=Sumerisches glossar |author=Friedrich Delitzsch |year=1914 |publisher=J. C. Hinrichs |page=[https://archive.org/details/sumerischesglos00deligoog/page/n328 295] |access-date=2011-07-05}}
*Ebeling, J., & Cunningham, G. (2007). ''Analysing literary Sumerian : corpus-based approaches''. London: Equinox. {{ISBN|1-84553-229-5}}
*Halloran, J. A. (2007). ''Sumerian lexicon: a dictionary guide to the ancient Sumerian language''. Los Angeles, Calif: Logogram. {{ISBN|0-9786429-1-0}}
{{refend}}
*[[Shin Shifra]], Jacob Klein (1996). ''In Those Far Days''. Tel Aviv, [[Am Oved]] and The Israeli Center for Libraries' project for translating Exemplary Literature to Hebrew. This is an anthology of Sumerian and Akkadian poetry, translated into Hebrew.
==КъватӀисел регӀелал==
{{external links|date=January 2017}}
*''General''
**[http://users.teilar.gr/~g1951d/ Akkadian Unicode Font] (to see Cuneiform text) [https://web.archive.org/web/20110721083505/http://users.teilar.gr/~g1951d/Akkadian256.zip Archive]
*''Linguistic overviews''
**[http://www.eltereader.hu/en/kiadvanyok/english-gabor-zolyomi-an-introduction-to-the-grammar-of-sumerian/ Gábor Zólyomi: An Introduction to the Grammar of Sumerian] [[Open Access]] textbook, Budapest 2017
**[http://cdli.ucla.edu/pubs/cdlp/cdlp0002_20160104.pdf Introduction to Sumerian grammar by Daniel A. Foxvog] at [[Cuneiform Digital Library Initiative|CDLI]] ([https://web.archive.org/web/20130626075002/http://home.comcast.net/~foxvog/Grammar.pdf Archive])
**[http://hdl.handle.net/1887/16107 ''A Descriptive Grammar of Sumerian'' by Abraham Hendrik Jagersma] (preliminary version)
**[http://homepages.fh-giessen.de/kausen/wordtexte/Sumerisch.doc Sumerisch (An overview of Sumerian by Ernst Kausen, in German)]<!--Based on Gabor Zolyomi's description AND rather detailed, → sufficiently different from Rubio, Foxvog AND the ETCSL overview to be useful, IMO.-->
**[https://web.archive.org/web/20151031113742/http://www.etana.org/sites/default/files/coretexts/14505.pdf Chapter VI of ''Magie chez les Chaldéens et les origines accadiennes''] (1874) by [[François Lenormant]]: the state of the art in the dawn of Sumerology, by the author of the first ever [http://www.orientalstudies.ru/rus/images/pdf/b_kaneva_2006.pdf] grammar of "Akkadian"
*''Dictionaries''
**[http://psd.museum.upenn.edu/nepsd-frame.html Electronic Pennsylvania Sumerian Dictionary (EPSD)]
**[http://cdli.ucla.edu/pubs/cdlp/cdlp0003_20160104.pdf Elementary Sumerian Glossary by Daniel A. Foxvog (after M. Civil 1967)]
**[http://sumerian.org/sumerlex.htm Sumerian Lexicon, Version 3.0, by John A. Halloran]
**[http://sumer.grazhdani.eu/index.php Sumerian Lexicon – Electronic Search]
*''Corpora''
**[http://etcsl.orinst.ox.ac.uk/ The Electronic Text Corpus of Sumerian Literature (ETCSL)]. Includes translations.
**[http://www.cdli.ucla.edu/ CDLI: Cuneiform Digital Library Initiative] a large corpus of Sumerian texts in transliteration, largely from the Early Dynastic and Ur III periods, accessible with images.
*''Research''
**[https://web.archive.org/web/20090114024621/http://www-etcsl.orient.ox.ac.uk/edition2/etcslpublications.php Online publications arising from the ETCSL project] ([[Portable Document Format|PDF]])
**[http://www.assziriologia.hu/downloads/gz_structural_interference.pdf Structural Interference from Akkadian in Old Babylonian Sumerian by Gábor Zólyomi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210228041703/http://www.assziriologia.hu/downloads/gz_structural_interference.pdf |date=2021-02-28 }} ([[Portable Document Format|PDF]])
**[https://web.archive.org/web/20080803183452/http://www.assziriologia.hu/site/publikaciok_zg.jsp Other online publications by Gábor Zólyomi] ([[Portable Document Format|PDF]])
**[http://www-personal.umich.edu/~piotrm/DIGLOS~1.htm The Life and Death of the Sumerian Language in Comparative Perspective] by Piotr Michalowski
**[https://web.archive.org/web/20090520135916/http://static.cdli.ucla.edu/staff/johnson/johnson.html Online publications by Cale Johnson] ([[Portable Document Format|PDF]])
**Eléments de linguistique sumérienne (by Pascal Attinger, 1993; in French), at the digital library [http://doc.rero.ch/ RERO DOC]: [http://doc.rero.ch/record/8833/files/Attinger_Pascal_-_El_ments_de_linguistique_sum_rienne_1993_1.pdf Parts 1–4], [http://doc.rero.ch/record/8833/files/Attinger_Pascal_-_El_ments_de_linguistique_sum_rienne_1993_2.pdf Part 5].
**[https://web.archive.org/web/20070111192046/http://website.leidenuniv.nl/~deutscherg/NotUnfolding/Orientalia-Sumerian.doc The Origin of Ergativity in Sumerian, and the Inversion in Pronominal Agreement: A Historical Explanation Based on Neo-Aramaic parallels, by E. Coghill & G. Deutscher, 2002] at the [[Internet Archive]]
{{Wikibooks|en:Sumerian|Sumerian language}}
{{sister project |project=wiktionary |text=[[Wiktionary]] has a word list at '''''[[Wiktionary:Appendix:Sumerian basic vocabulary|Appendix:Sumerian basic vocabulary]]'''''}}
{{language families}}
{{Ancient Mesopotamia}}
{{Eurasian languages}}
{{Authority control}}
{{DEFAULTSORT:Сумер мацӀ}}
[[Категория:Сумер мацӀ| ]]
[[Категория:Агглютинативияб мацӀ]]
[[Категория:ЛъутӀаб хъвай]]
[[Категория:Сумер]]
[[Категория:Субъект–объект–верб мацӀал]]
[[Категория:Азиялъул изолят мацӀал]]
fjomr8zi0joqfi38e2bs34m6kpm3crj
Андерсен, Гьанс Христиан
0
15569
102159
97827
2026-09-26T00:05:08Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
102159
wikitext
text/x-wiki
{{Хъвадарухъан
|цӀар = Гьанс Христиан Андерсен
|оригинал_цӀар = Hans Christian Andersen
|код = da
|сурат = Hans Christian Andersen by Thora Hallager 1869.jpg
|сурат_кӀодолъи =
|сурат_цоги =
|гъоркьхъвай ={{small|Тора Галлагерица гьабураб фотопортрет, октобер, 1869}}
|жинс = 3
|гьавидал_цӀар =
|тӀокӀцӀар =
|тӀубараб_цӀар =
|гьавуна = 2 април, 1805
|гьавураб_бакӀ = [[Оденсе]], [[Дания]]
|хвана = 4 август, 1875 (70 сон)
|хвараб_бакӀ = [[Копенгьаген]], [[Дания]]
|вукъараб_бакӀ = [[Ассистенс хабзал (Копенгьаген)|Ассистенс хабзал]], Копенгьаген, (København)
|ватӀанчилъи = [[Датгин норвег уния]] (1814-лъагӀан), Дания.
|миллат = [[Данал|Данав]]
|эмен =
|эбел =
|лъади =
|рос =
|лъимал =
|альма_матер =
|пиша = Хъвадарухъан
|гьунаралъул_сонал = [[Дан меседилаб гӀасру]]
|мазгьаб =
|жанр = Лъималазулаб адабият
|асаразул_мацӀ = [[Дан мацӀ|Дан]]
|машгьурал_асарал = "[[ГьитӀинай ралъдал меседу]]"<br />"[[Сурукъаб ордекалъултӀинчӀ]]"<br />"[[ГӀаздал къиралай]]"<br />"[[Императорасул цӀияб ретӀел]]"<br />"[[ГьитӀинай гӀучӀай яс]]"
|дебют =
|премиял =
|шапакъатал = {{Полярияб цӀваялъул орден (1748–1975, Швеция)}}
|автограф =
|гъулбас = Hans Christian Andersen Signature.svg
|website =
|сайт = {{URL|andersen.sdu.dk|Hans Christian Andersen Centre}}
|lib = http://az.lib.ru/a/andersen_g_h
|викитека =
|викигъамас =
|викицитата =
}}
'''Гьанс Христиан Андерсен''' ({{lang-da|Hans Christian Andersen}}, {{IPA-da|ˈhænˀs ˈkʰʁestjæn ˈɑnɐsn̩|lang|Da-Hans_Christian_Andersen.ogg}}; 2 април, 1805 , [[Оденсе]], [[Датгин норвег уния]] — 4 авгус. 1875, [[Копенгьаген]], [[Дания]]) — даназул хъвадарухъан; гӀеме-гӀемерал пьесабазул, романазул ва шигӀрабазул автор, бищун машгьур вуго тӀолго дунялалда цӀар арал лъималазе ва чӀахӀиязе маргьабазул автор хӀисабалда. Although a prolific writer of plays, [[travelogue (literature)|travelogue]]s, novels, and poems, he is best remembered for his literary [[fairy tales]].
Андерсенил маргьаби, ичӀго томалда бугеб 156 хабаралдаса гӀуцӀараб<ref>{{Cite web|url=https://andersen.sdu.dk/vaerk/register/eventyr_e.html|title=Hans Christian Andersen : Fairy tales|website=andersen.sdu.dk}}</ref> ва 125-ялдаса цӀикӀкӀун мацӀалде таржама гьабураб, <ref name=cphpost>{{cite news|last=Wenande |first=Christian |title=Unknown Hans Christian Andersen fairy tale discovered |url=http://cphpost.dk/news/international/unknown-hans-christian-andersen-fairy-tale-discovered |access-date=15 December 2012 |newspaper=The Copenhagen Post |date=13 December 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121214223500/http://cphpost.dk/news/international/unknown-hans-christian-andersen-fairy-tale-discovered |archive-date=14 December 2012 }}</ref>, лӀугьана маданияб рахъалъ рилӀарал, лъималаз хекко босулеб, ва амма чӀахӀиязеги лъикӀлъабазулги гӀункӀутӀабазда цебе къвакӀиялъулги дарсалъунги ругел.<ref name="Wullschläger 2002">{{harvnb|Wullschläger|2002}}</ref> Гьесул бищун машгьурал маргьаби рукго "[[Императорасул цӀияб ретӀел]]", "[[ГьитӀияна ралъдал меседу]]", "[[Булбул (маргьа)|Булбул]]", "[[КъвакӀарав гъалайдул солдат]]", "[[БагӀарал башмакъал (маргьаби)|БагӀарал башмакъал]]", "[[Принцесса ва хъилидул мугь]]", "[[ГӀаздал къиралай]]", "[[Сурукъаб ордекалъултӀинчӀ]]", "[[ГьитӀинай гӀучӀай яс]]" ва "[[Дюймяс]]". Гьесул къисабаз ракӀбазабулаан балетазе, пьесабазе, анимациониял ва гӀумруджигарал филмазе.<ref name="Bredsdorff 1975">{{harvnb|Bredsdorff|1975}}</ref> [[Андерсенил булвар|Андерсенил цӀаралда]] буго [[Копенгьаген|Копенгьагеналъул]] бищун гӀатӀидал ва чигӀемераб, [[Шагьар-рукъалъул байдан, Копенгьаген|Копенгьагеналъул шагьар-рукъалъул байдан]] сверун унеб, жиндир бокӀнида Андерсенил мазгаралъулаб статуяги бугеб.<ref>Google Maps, by City Hall Square (Rådhuspladsen), continues eastbound as the bridge "Langebro"</ref>
== ГӀолохъанлъи ==
== Карьера ==
== Жиндирго гӀумру ==
== Хвей ==
== Ирс ва маданияб асаргъи ==
== Асарал ==
== Баянкьелал ==
{{reflist|group=note}}
== Цитатаби ==
{{reflist}}
== ГӀаммаб библиография ==
* {{Cite book|title=Fairy Tales |last=Andersen |first=Hans Christian |editor=Jackie Wullschläger |year=2005a |orig-year=2004 |publisher=Viking |location=New York|isbn=0-670-03377-4 |others=Tiina Nunnally}}
* {{Cite book |title=Hans Christian Andersen: A New Life |url=https://archive.org/details/hanschristianand0000ande_u4l3 |last=Andersen |first=Jens |year=2005b |orig-year=2003 |publisher=Overlook Duckworth |location=New York, Woodstock, and London |isbn=978-1-58567-737-5 |others=Tiina Nunnally}}
* {{cite book |author=Binding, Paul |title=Hans Christian Andersen : European witness |url=https://archive.org/details/hanschristianand0000bind |publisher=Yale University Press |year=2014 <!--|isbn=9780300169232-->}}
* {{cite book|last=Bredsdorff|first=Elias|title=Hans Christian Andersen: the story of his life and work 1805–75|year=1975|publisher=Phaidon|isbn=0-7148-1636-1|url=https://books.google.com/books?id=HZg9AAAAIAAJ&pg=PA168|access-date=4 April 2012}}
* Stig Dalager, ''Journey in Blue'', historical, [[biographical novel]] about H.C.Andersen, Peter Owen, London 2006, McArthur & Co., Toronto 2006.
* Roes, André, ''[[Søren Kierkegaard|Kierkegaard]] en Andersen, Uitgeverij Aspekt'', Soesterberg (2017) {{ISBN|978-94-6338-215-1}}
* [[Ruth Manning-Sanders]], ''Swan of Denmark: The Story of Hans Christian Andersen'', Heinemann, 1949
* {{cite book |title=Hans Christian Andersen: Danish Writer and Citizen of the World |url=https://archive.org/details/hanschristianand0000sven_p2b0 |last=Rossel |first=Sven Hakon |publisher=Rodopi |year=1996 |isbn=90-5183-944-8 }}
* {{Cite book |title=The Wild Swan: The Life and Times of Hans Christian Andersen |url=https://archive.org/details/wildswanlifetime00stir |url-access=registration |last=Stirling |first=Monica |publisher=Harcourt, Brace & World, Inc |location=New York |year=1965}}
* {{Cite book |title=The King's Ballet Master |url=https://archive.org/details/kingsballetmaste0000unse |last=Terry |first=Walter |publisher=Dodd, Mead & Company |location=New York |year=1979 |isbn=0-396-07722-6 }}
* {{Cite book |title=Hans Christian Andersen: The Life of a Storyteller |last=Wullschläger |first=Jackie |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |year=2002 |orig-year=2000 |isbn=0-226-91747-9 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/hanschristianand0000wull }}
* {{Cite book |title=Hans Christian Andersen: The Misunderstood Storyteller |url=https://archive.org/details/hanschristianand0000zipe |last=Zipes |first=Jack |year=2005 |publisher=Routledge |location=New York and London |isbn=0-415-97433-X }}
==КъватӀисел регӀелал==
{{sisterlinks|Hans Christian Andersen|s=Author:Hans Christian Andersen|voy=Travels of Hans Christian Andersen|n=no|v=no|wikt=no|}}
* {{Gutenberg author | id=Andersen,+H.+C.+(Hans+Christian) | name=Hans Christian Andersen}}
* {{FadedPage|id=Andersen, Hans Christian|name=Hans Christian Andersen|author=yes}}
* {{Internet Archive author |sname=Hans Christian Andersen}}
* {{Librivox author |id=122}}
* {{OL author|OL25931A}}
* [https://archive.org/stream/storyofmylif00ande#page/n17/mode/2up ''The Story of My Life''] (1871) by Hans Christian Andersen - English
* [http://www.hcandersen-homepage.dk Hans Christian Andersen Information Odense]
* [https://derevo-kazok.org/kazki-gansa-hristiana-andersena/ Electronic collection of H. C. Andersen's Fairy Tales]
* [http://www.hcandersen-homepage.dk/?page_id=14071 Hans Christian Andersen biography]
* [http://andersenfairytales.com Andersen Fairy Tales]
* [https://www.nytimes.com/2005/04/04/arts/04hans.html And the cobbler's son became a princely author] Details of Andersen's life and the celebrations.
* [https://web.archive.org/web/20110122130548/http://www.andersen.sdu.dk/index_e.html The Hans Christian Andersen Centre] - contains many Andersen's stories in Danish and English
* The Hans Christian Andersen Museum in Odense has a large digital collection of Hans Christian Andersen [https://web.archive.org/web/20140308023347/http://www.museum.odense.dk/andersen/klip/billedstart.asp?language=en papercuts]{{Dead link|date=March 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [http://webarchive.loc.gov/all/20120706135443/http://museum.odense.dk/andersen/tegning/billedstart.asp?language%3Den drawings] and [http://webarchive.loc.gov/all/20120706135515/http://museum.odense.dk/andersen/portraet/billedstart.asp?language%3Den portraits] - You can follow his [http://webarchive.loc.gov/all/20120706140909/http://museum.odense.dk/andersen/rejser/index.aspx?language%3Den travels] across Europe and explore his [http://www.museum.odense.dk/andersen/nyhavn/nyhavnuk.asp Nyhavn study] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100103013125/http://www.museum.odense.dk/andersen/nyhavn/nyhavnuk.asp |date=3 January 2010 }}.
* The [https://web.archive.org/web/20051120004806/http://www.omsd.dk/themes/hc_andersen_uk/uk_hc_andersen_main_frame.htm Orders and Medals Society of Denmark] has descriptions of Hans Christian Andersen's Medals and Decorations.
* [https://www.loc.gov/rr/rarebook/coll/114.html Jean Hersholt Collections of Hans Christian Andersen] From the [https://www.loc.gov/rr/rarebook/ Rare Book and Special Collections Division] at the [[Library of Congress]]
* {{IMDb name|0026153}}
{{Authority control}}
{{DEFAULTSORT:Андерсен, Гьанс Христиан}}
[[Категория:Гьанс Христиан Андерсен| ]]
[[Категория:1805 гьарурал]]
[[Категория:1875 хварал]]
[[Категория:XIX гӀасруялъул дан новелистал]]
[[Категория:XIX гӀасруялъул дан шагӀирзаби]]
[[Категория:XIX гӀасруялъул хъвадарухъаби бихьинал]]
[[Категория:Насраниял хъвадарухъаби]]
[[Категория:Collectors of fairy tales]]
[[Категория:Дан лъимазалулал хъвадарухъаби]]
[[Категория:Дан насраниял]]
[[Категория:Дан фэнтези хъвадарухъаби]]
[[Категория:Дан фолклор]]
9wohsd00ptt2nvcdddzo13n5zu86lpi
Ракьалъул рахъалъан чӀахӀиял пачалихъазул сияхӀ
0
16191
102169
100269
2026-09-26T00:50:16Z
InternetArchiveBot
12052
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6
102169
wikitext
text/x-wiki
[[Файл:Fuller_projection_with_largest_countries.svg|thumb|300px|Карта мира в [[Проекция Димаксион|проекции Димаксион]] с 30 крупнейшими странами и территориями по общей площади в соответствии с таблицей ниже, примерно в масштабе]]
'''Ракьалъул гӀеблъи борцун [[пачалихъ]]азул ва пачалихъиял территориязул сияхӀ'''.
== ЦМГӀаялда гӀахьалал пачалихъазул сияхӀ ==
В данный список включены данные по государствам — членам [[Организация Объединённых Наций|ООН]] (без учёта заморских владений и территорий<ref name="конст"/>, так как они находятся за пределами [[континент]]а расположения бывшей [[метрополия|метрополии]] и/или не имеют с ней общей границы). В списке также приведены места этих государств по площади в [[Части света|частях света]].
Из признанных ООН стран членами ООН не являются [[Ватикан]] и [[Государство Палестина]], имеющие статус [[Список государств — членов ООН#Государства — наблюдатели при ООН|страны-наблюдателя при ООН]].
{{Автонумерация
|Оформление = standard sortable
|Столбцов = 8
|ЗаголовокӀ=
|Заголовок2=ЦӀар
|Заголовок3=Ракь <br> (км²)
|Заголовок4=Европаялда<br>бакӀ
|Заголовок5=Азиялда<br>бакӀ
|Заголовок6=Африкаялда<br>бакӀ
|Заголовок7=Америкаялда<br>бакӀ
|Заголовок8={{comment|Океаниялда|Австралиялда ва Океаниялда}}<br>бакӀ
|Выравнивание1=right
|Выравнивание3=right
|Выравнивание4=right
|Выравнивание5=right
|Выравнивание6=right
|Выравнивание7=right
|Выравнивание8=right
|Сортировка = 3#
| |{{Флаг России}} [[Россия]] (РФ)<ref>Включая [[Республика Крым|Республику Крым]] ({{ПлощадьРегионы|Республика Крым|ф}} км²) и [[Севастополь]] ({{ПлощадьРегионы|Севастополь|ф}} км²), [[Присоединение Крыма к Российской Федерации|присоединение]] территорий которых [[Проблема принадлежности Крыма|не получило международного признания]]; без них — {{nts|{{#expr:{{ПлощадьРегионы|Россия}}-{{ПлощадьРегионы|Республика Крым}}-{{ПлощадьРегионы|Севастополь}}}}}} км²</ref><ref>Из {{ПлощадьРегионы|Россия|ф}} км² фактической территории России европейская часть составляет {{nts|{{#expr:({{ПлощадьРегионы|Центральный федеральный округ}}+{{ПлощадьРегионы|Северо-Западный федеральный округ}}+{{ПлощадьРегионы|Южный федеральный округ}}+{{ПлощадьРегионы|Северо-Кавказский федеральный округ}}+{{ПлощадьРегионы|Приволжский федеральный округ}})}}}} км² ({{nts|{{#expr:(({{ПлощадьРегионы|Центральный федеральный округ}}+{{ПлощадьРегионы|Северо-Западный федеральный округ}}+{{ПлощадьРегионы|Южный федеральный округ}}+{{ПлощадьРегионы|Северо-Кавказский федеральный округ}}+{{ПлощадьРегионы|Приволжский федеральный округ}}) * 100 / {{ ПлощадьРегионы|Россия }}) round 2 }}}} % территории страны), азиатская — {{nts|{{#expr:({{ПлощадьРегионы|Уральский федеральный округ}}+{{ПлощадьРегионы|Сибирский федеральный округ}}+{{ПлощадьРегионы|Дальневосточный федеральный округ}})}}}} км² ({{nts|{{#expr:(({{ПлощадьРегионы|Уральский федеральный округ}}+{{ПлощадьРегионы|Сибирский федеральный округ}}+{{ПлощадьРегионы|Дальневосточный федеральный округ}}) * 100 / {{ ПлощадьРегионы|Россия }}) round 2 }}}} %). Азиатская часть включает территории [[Дальневосточный федеральный округ|Дальневосточного]], [[Сибирский федеральный округ|Сибирского]] и [[Уральский федеральный округ|Уральского]] [[Федеральные округа Российской Федерации|федеральных округов]] [[РФ]], европейская часть — остальные 5 федеральных округов. Без спорной территории Крыма площадь европейской части России составляет {{nts|{{#expr:({{ПлощадьРегионы|Центральный федеральный округ}}+{{ПлощадьРегионы|Северо-Западный федеральный округ}}+{{ПлощадьРегионы|Южный федеральный округ}}+{{ПлощадьРегионы|Северо-Кавказский федеральный округ}}+{{ПлощадьРегионы|Приволжский федеральный округ}}-{{ПлощадьРегионы|Республика Крым}}-{{ПлощадьРегионы|Севастополь}})}}}} км² ({{nts|{{#expr:(({{ПлощадьРегионы|Центральный федеральный округ}}+{{ПлощадьРегионы|Северо-Западный федеральный округ}}+{{ПлощадьРегионы|Южный федеральный округ}}+{{ПлощадьРегионы|Северо-Кавказский федеральный округ}}+{{ПлощадьРегионы|Приволжский федеральный округ}}-{{ПлощадьРегионы|Республика Крым}}-{{ПлощадьРегионы|Севастополь}}) * 100 / ({{ ПлощадьРегионы|Россия }}-{{ПлощадьРегионы|Республика Крым}}-{{ПлощадьРегионы|Севастополь}})) round 2 }}}} %), а доля азиатской части составит {{nts|{{#expr:(({{ПлощадьРегионы|Уральский федеральный округ}}+{{ПлощадьРегионы|Сибирский федеральный округ}}+{{ПлощадьРегионы|Дальневосточный федеральный округ}}) * 100 / ({{ ПлощадьРегионы|Россия }}-{{ ПлощадьРегионы|Республика Крым}}-{{ПлощадьРегионы|Севастополь}})) round 2 }}}} %</ref>{{ПлощадьРегионы|Россия|с}} |{{ПлощадьРегионы|Россия|ф}}|1|{{comment|''1''|часть территории государства, относящегося к другой части света}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Канады}} [[Канада]]|{{formatnum:9984670}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|1|{{~|0}}
| |{{Флаг Китая}} [[Китайская Народная Республика|Китай]] (КНР)|{{formatnum:9598962}}|{{~|0}}|1|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг США}} [[Соединённые Штаты Америки]] (США)<ref name="БезВод">Без прибрежных и территориальных вод</ref>|{{formatnum:9525067}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|2|{{~|0}}
| |{{Флаг Бразилии}} [[Бразилия]]|{{formatnum:8515767}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|3|{{~|0}}
| |{{Флаг Австралии}} [[Австралия]]|{{formatnum:7686850}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|1
| |{{Флаг Индии}} [[Индия]]|{{formatnum:3287263}}|{{~|0}}|2|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Аргентины}} [[Аргентина]]|{{formatnum:2780400}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|4|{{~|0}}
| |{{Флаг Казахстана}} [[Казахстан]]|{{formatnum:2724902}}|{{comment|''7''|часть территории государства, относящегося к другой части света}}|3|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Алжира}} [[Алжир]]|{{formatnum:2381740}}|{{~|0}}|{{~|0}}|1|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг ДР Конго}} [[Демократическая Республика Конго]] (ДРК)|{{formatnum:2345410}}|{{~|0}}|{{~|0}}|2|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Саудовской Аравии}} [[Саудовская Аравия]]|{{formatnum:2149690}}|{{~|0}}|4|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Мексики}} [[Мексика]]|{{formatnum:1972550}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|5|{{~|0}}
| |{{Флаг Индонезии}} [[Индонезия]]|{{formatnum:1904556}}|{{~|0}}|5|{{~|0}}|{{~|0}}|{{comment|''3''|часть территории государства, относящегося к другой части света}}
| |{{Флаг Судана}} [[Судан]]|{{formatnum:1886068}}|{{~|0}}|{{~|0}}|3|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Ливии}} [[Ливия]]|{{formatnum:1759540}}|{{~|0}}|{{~|0}}|4|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Ирана}} [[Иран]]|{{formatnum:1648000}}|{{~|0}}|6|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Монголии}} [[Монголия]]|{{formatnum:1566600}}|{{~|0}}|7|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Перу}} [[Перу]]|{{formatnum:1285220}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|6|{{~|0}}
| |{{Флаг Чада}} [[Чад]]|{{formatnum:1284000}}|{{~|0}}|{{~|0}}|5|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Нигера}} [[Нигер]]|{{formatnum:1267000}}|{{~|0}}|{{~|0}}|6|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Анголы}} [[Ангола]]|{{formatnum:1246700}}|{{~|0}}|{{~|0}}|7|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Мали}} [[Мали]]|{{formatnum:1240000}}|{{~|0}}|{{~|0}}|8|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг ЮАР}} [[Южно-Африканская Республика]] (ЮАР)|{{formatnum:1219912}}|{{~|0}}|{{~|0}}|9|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Колумбии}} [[Колумбия]]|{{formatnum:1138910}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|7|{{~|0}}
| |{{Флаг Эфиопии}} [[Эфиопия]]|{{formatnum:1127127}}|{{~|0}}|{{~|0}}|10|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Боливии}} [[Боливия]]|{{formatnum:1098580}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|8|{{~|0}}
| |{{Флаг Мавритании}} [[Мавритания]]|{{formatnum:1030700}}|{{~|0}}|{{~|0}}|11|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Египта}} [[Египет]]|{{formatnum:1001450}}|{{~|0}}|{{comment|''37''|часть территории государства, относящегося к другой части света}}|12|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Танзании}} [[Танзания]]|{{formatnum:948087}}|{{~|0}}|{{~|0}}|13|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Нигерии}} [[Нигерия]]|{{formatnum:923768}}|{{~|0}}|{{~|0}}|14|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Венесуэлы}} [[Венесуэла]]|{{formatnum:912050}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|9|{{~|0}}
| |{{Флаг Намибии}} [[Намибия]]|{{formatnum:825418}}|{{~|0}}|{{~|0}}|15|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Пакистана}} [[Пакистан]]|{{formatnum:803940}}|{{~|0}}|8|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Мозамбика}} [[Мозамбик]]|{{formatnum:801590}}|{{~|0}}|{{~|0}}|16|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Турции}} [[Турция]]|{{formatnum:780580}}|{{comment|''37''|часть территории государства, относящегося к другой части света}}|9|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Чили}} [[Чили]]|{{formatnum:756950}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|10|{{~|0}}
| |{{Флаг Замбии}} [[Замбия]]|{{formatnum:752614}}|{{~|0}}|{{~|0}}|17|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Мьянмы}} [[Мьянма]]|{{formatnum:678500}}|{{~|0}}|10|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Афганистана}} [[Афганистан]]|{{formatnum:647500}}|{{~|0}}|11|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Сомали}} [[Сомали]]|{{formatnum:637657}}|{{~|0}}|{{~|0}}|18|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Центральноафриканской Республики}} [[Центральноафриканская Республика]] (ЦАР)|{{formatnum:622984}}|{{~|0}}|{{~|0}}|19|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Южного Судана}} [[Южный Судан]]|{{formatnum:619745}}|{{~|0}}|{{~|0}}|20|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Украины}} [[Украина]]<ref name="с.К">С [[Автономная Республика Крым|Автономной Республикой Крым]] ({{ПлощадьРегионы/Украина|Автономная Республика Крым|ф}} км²) и [[Севастополь|Севастополем]] ({{ПлощадьРегионы/Украина|Севастополь|ф}} км²); без них — {{nts|{{#expr:{{ПлощадьРегионы/Украина|Украина}}-{{ПлощадьРегионы/Украина|Автономная Республика Крым}}-{{ПлощадьРегионы/Украина|Севастополь}}}}}} км²</ref>{{ПлощадьРегионы/Украина|Украина|с}}|{{ПлощадьРегионы/Украина|Украина|ф}}|2|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Мадагаскара}} [[Мадагаскар]]|{{formatnum:587040}}|{{~|0}}|{{~|0}}|21|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Кении}} [[Кения]]|{{formatnum:582650}}|{{~|0}}|{{~|0}}|22|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Ботсваны}} [[Ботсвана]]|{{formatnum:581730}}|{{~|0}}|{{~|0}}|23|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Франции}} [[Франция]]<ref name="Фр.">Без учёта заморских регионов и других [[заморские владения Франции|заморских владений Франции]] площадь Франции (метрополии) составляет 547030 км²; по данным [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/fr.html книги фактов ЦРУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224211127/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/fr.html |date=2018-12-24 }} — от 549970 (без внутренних вод) до 551500 км². Согласно законам Франции, в её состав (помимо метрополии в Европе) входят 4 (с 2011 года — 5) [[Заморский регион Франции|заморских регионов (департаментов)]], в том числе: [[Гваделупа]] (1628 км²), [[Мартиника]] (1128 км²), [[Реюньон]] (2512 км²), [[Французская Гвиана|Гвиана]] (от 83000 до 91000 км²) и, с 2011 года, [[Майотта]] (374 км²). С ними территория Франции составляет от 640 300 до 643 800 км² (по данным [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/fr.html книги фактов ЦРУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224211127/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/fr.html |date=2018-12-24 }} — от 640427 (без внутренних вод) до 643,801 км²; по данным Национального института статистических и экономических исследований Франции/INSEE ([http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?reg_id=98&ref_id=CMPTEF01125 Superficie des pays de l'Union européenne à 27 en 2009]) — 632 834 км²). Помимо этого, Франции принадлежат [[заморские владения Франции|другие заморские владения]]: 5 [[Заморские владения Франции#Заморские сообщества|заморских сообществ]] ([[Сен-Бартельми]], [[Сен-Мартен (Франция)|Сен-Мартен]], [[Сен-Пьер и Микелон]], [[Уоллис и Футуна]], [[Французская Полинезия]]) и 3 [[Заморские владения Франции#Заморские административно-территориальные образования с особым статусом|заморских административно-территориальных образований с особым статусом]] ([[Клиппертон]], [[Новая Каледония]], [[ФЮАТ]]), учёт которых доводит площадь Франции до 674 700 км² (без учёта [[Земля Адели|Земли Адели]]).</ref>|{{formatnum:547030}}|3|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Йемена}} [[Йемен]]|{{formatnum:527970}}|{{~|0}}|12|{{comment|''51''|часть территории государства, относящегося к другой части света}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Таиланда}} [[Таиланд]]|{{formatnum:514000}}|{{~|0}}|13|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Испании}} [[Испания]]|{{formatnum:504782}}|4|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Туркмении}} [[Туркмения]]|{{formatnum:491200}}|{{~|0}}|14|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Камеруна}} [[Камерун]]|{{formatnum:475440}}|{{~|0}}|{{~|0}}|24|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Папуа — Новой Гвинеи}} [[Папуа — Новая Гвинея]]|{{formatnum:463840}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|2
| |{{Флаг Швеции}} [[Швеция]]|{{formatnum:449964}}|5|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Узбекистана}} [[Узбекистан]]<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uz.html|title=Книга фактов ЦРУ|lang=en|accessdate=2013-06-02|archive-date=2019-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20190105201620/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uz.html|url-status=хвараб}}</ref>|447 400|{{~|0}}|15|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Марокко}} [[Марокко]]|{{formatnum:446550}}|{{~|0}}|{{~|0}}|25|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Ирака}} [[Ирак]]|{{formatnum:437072}}|{{~|0}}|16|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Парагвая}} [[Парагвай]]|{{formatnum:406750}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|11|{{~|0}}
| |{{Флаг Зимбабве}} [[Зимбабве]]|{{formatnum:390580}}|{{~|0}}|{{~|0}}|26|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Японии}} [[Япония]]<ref>Без спорных территорий площадь Японии составляет 372,8 тысяч км². Согласно официальной японской позиции, [[Проблема принадлежности южных Курильских островов|южные Курильские острова]], острова [[Лианкур]] и [[Проблема принадлежности Сенкаку|Сенкаку]] являются частью территории Японии. Де-факто южные Курильские острова находятся в составе России, а острова Лианкур — Южной Кореи.</ref>|{{formatnum:377835}}|{{~|0}}|17|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Германии}} [[Германия]]|{{formatnum:357385}}|6|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Республики Конго}} [[Республика Конго]]|{{formatnum:342000}}|{{~|0}}|{{~|0}}|27|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Финляндии}} [[Финляндия]]|{{formatnum:337030}}|7|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Малайзии}} [[Малайзия]]|{{formatnum:329750}}|{{~|0}}|18|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Вьетнама}} [[Вьетнам]]|{{formatnum:329560}}|{{~|0}}|19|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Норвегии}} [[Норвегия]]|{{formatnum:324220}}|8|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Кот-д’Ивуара}} [[Кот-д’Ивуар]]|{{formatnum:322460}}|{{~|0}}|{{~|0}}|28|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Польши}} [[Польша]]|{{formatnum:312685}}|9|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Омана}} [[Оман]]|{{formatnum:309500}}|{{~|0}}|20|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Италии}} [[Италия]]|{{formatnum:302073}}|10|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Филиппин}} [[Филиппины]]|{{formatnum:299764}}|{{~|0}}|21|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Эквадора}} [[Эквадор]]|{{formatnum:283560}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|12|{{~|0}}
| |{{Флаг Буркина-Фасо}} [[Буркина-Фасо]]|{{formatnum:274200}}|{{~|0}}|{{~|0}}|29|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Новой Зеландии}} [[Новая Зеландия]]|{{formatnum:268680}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|3
| |{{Флаг Габона}} [[Габон]]|{{formatnum:267667}}|{{~|0}}|{{~|0}}|30|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Гвинеи}} [[Гвинея]]|{{formatnum:245857}}|{{~|0}}|{{~|0}}|31|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Великобритании}} [[Великобритания]]|{{formatnum:244820}}|11|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Ганы}} [[Гана]]|{{formatnum:238540}}|{{~|0}}|{{~|0}}|32|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Румынии}} [[Румыния]]|{{formatnum:237500}}|12|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Лаоса}} [[Лаос]]|{{formatnum:236800}}|{{~|0}}|22|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Уганды}} [[Уганда]]|{{formatnum:236040}}|{{~|0}}|{{~|0}}|33|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Гайаны}} [[Гайана]]|{{formatnum:214970}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|13|{{~|0}}
| |{{Флаг Белоруссии}} [[Белоруссия]]|{{formatnum:207600}}|13|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Киргизии}} [[Киргизия]]|{{formatnum:199951}}|{{~|0}}|23|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Сенегала}} [[Сенегал]]|{{formatnum:196190}}|{{~|0}}|{{~|0}}|34|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Сирии}} [[Сирия]]|{{formatnum:185180}}|{{~|0}}|24|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Камбоджи}} [[Камбоджа]]|{{formatnum:181040}}|{{~|0}}|25|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Уругвая}} [[Уругвай]]|{{formatnum:176220}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|14|{{~|0}}
| |{{Флаг Суринама}} [[Суринам]]|{{formatnum:163820}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|15|{{~|0}}
| |{{Флаг Туниса}} [[Тунис]]|{{formatnum:163610}}|{{~|0}}|{{~|0}}|35|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Бангладеш}} [[Бангладеш]]|{{formatnum:144000}}|{{~|0}}|26|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Таджикистана}} [[Таджикистан]]|{{formatnum:143100}}|{{~|0}}|27|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Непала}} [[Непал]]|{{formatnum:140800}}|{{~|0}}|28|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Греции}} [[Греция]]|{{formatnum:131940}}|14|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Никарагуа}} [[Никарагуа]]|{{formatnum:129494}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|16|{{~|0}}
| |{{Флаг Эритреи}} [[Эритрея]]|{{formatnum:121320}}|{{~|0}}|{{~|0}}|36|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг КНДР}} [[Корейская Народно-Демократическая Республика]] (КНДР)|120 540|{{~|0}}|29|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Малави}} [[Малави]]|{{formatnum:118480}}|{{~|0}}|{{~|0}}|37|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Бенина}} [[Бенин]]|{{formatnum:112620}}|{{~|0}}|{{~|0}}|38|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Гондураса}} [[Гондурас]]|{{formatnum:112090}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|17|{{~|0}}
| |{{Флаг Либерии}} [[Либерия]]|{{formatnum:111370}}|{{~|0}}|{{~|0}}|39|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Болгарии}} [[Болгария]]|{{formatnum:110910}}|15|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Кубы}} [[Куба]]|{{formatnum:110860}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|18|{{~|0}}
| |{{Флаг Гватемалы}} [[Гватемала]]|{{formatnum:108890}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|19|{{~|0}}
| |{{Флаг Исландии}} [[Исландия]]|{{formatnum:103000}}|16|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Республики Корея}} [[Республика Корея]]|{{formatnum:100210}}|{{~|0}}|30|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Венгрии}} [[Венгрия]]|{{formatnum:93030}}|17|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Португалии}} [[Португалия]]|{{formatnum:92082}}|18|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Иордании}} [[Иордания]]|{{formatnum:89400}}|{{~|0}}|31|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Сербии}} [[Сербия]]|{{formatnum:88361}}|19|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Азербайджана}} [[Азербайджан]]<ref>С учётом территории непризнанной [[НКР|Нагорно-Карабахской Республики]]; без них — 83 430 км²</ref>|{{formatnum:86600}}|{{comment|''40''|часть территории государства, относящегося к другой части света; европейская часть территорий Азербайджана (10% от всей площади страны) учитывается при проведении границы между Европой и Азией по Большому Кавказу, в иных случаях государство географически полностью расположено в Азии}}|32|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Австрии}} [[Австрия]]|{{formatnum:83858}}|20|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг ОАЭ}} [[Объединённые Арабские Эмираты]] (ОАЭ)|{{formatnum:82880}}|{{~|0}}|33|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Чехии}} [[Чехия]]|{{formatnum:78866}}|21|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Панамы}} [[Панама]]|{{formatnum:78200}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|20|{{~|0}}
| |{{Флаг Сьерра-Леоне}} [[Сьерра-Леоне]]|{{formatnum:71740}}|{{~|0}}|{{~|0}}|40|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Ирландии}} [[Ирландия]]|{{formatnum:70273}}|22|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Грузии}} [[Грузия]]|{{formatnum:69700}}|{{comment|''41''|часть территории государства, относящегося к другой части света; европейская часть территорий Грузии (5% от всей площади страны) учитывается при проведении границы между Европой и Азией по Большому Кавказу, в иных случаях государство географически полностью расположено в Азии}}|34|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Шри-Ланки}} [[Шри-Ланка]]|{{formatnum:65610}}|{{~|0}}|35|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Литвы}} [[Литва]]|{{formatnum:65300}}|23|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Латвии}} [[Латвия]]|{{formatnum:64589}}|24|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Того}} [[Того]]|{{formatnum:56785}}|{{~|0}}|{{~|0}}|41|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Хорватии}} [[Хорватия]]|{{formatnum:56542}}|25|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Боснии и Герцеговины}} [[Босния и Герцеговина]]|{{formatnum:51129}}|26|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Коста-Рики}} [[Коста-Рика]]|{{formatnum:51100}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|21|{{~|0}}
| |{{Флаг Словакии}} [[Словакия]]|48 845|27|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Доминиканской Республики}} [[Доминиканская Республика]]|{{formatnum:48730}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|22|{{~|0}}
| |{{Флаг Эстонии}} [[Эстония]]|{{formatnum:45226}}|28|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Дании}} [[Дания]]|{{formatnum:43094}}|29|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Нидерландов}} [[Нидерланды]]|{{formatnum:41526}}|30|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Швейцарии}} [[Швейцария]]|{{formatnum:41290}}|31|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Бутана}} [[Бутан]]|{{formatnum:38394}}|{{~|0}}|36|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Гвинеи-Бисау}} [[Гвинея-Бисау]]|{{formatnum:36120}}|{{~|0}}|{{~|0}}|42|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Молдавии}} [[Молдавия]]|{{formatnum:33843}}|32|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Бельгии}} [[Бельгия]]|{{formatnum:30528}}|33|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Лесото}} [[Лесото]]|{{formatnum:30355}}|{{~|0}}|{{~|0}}|43|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Армении}} [[Армения]]|{{formatnum:29743}}|{{~|0}}|37|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Албании}} [[Албания]]|{{formatnum:28748}}|34|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Соломоновых Островов}} [[Соломоновы Острова]]|{{formatnum:28450}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|4
| |{{Флаг Экваториальной Гвинеи}} [[Экваториальная Гвинея]]|{{formatnum:28051}}|{{~|0}}|{{~|0}}|44|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Бурунди}} [[Бурунди]]|{{formatnum:27830}}|{{~|0}}|{{~|0}}|45|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Гаити}} [[Республика Гаити|Гаити]]|{{formatnum:27750}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|23|{{~|0}}
| |{{Флаг Руанды}} [[Руанда]]|{{formatnum:26338}}|{{~|0}}|{{~|0}}|46|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Северной Македонии}} [[Северная Македония]]|{{formatnum:25333}}|35|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Джибути}} [[Джибути]]|{{formatnum:23200}}|{{~|0}}|{{~|0}}|47|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Белиза}} [[Белиз]]|{{formatnum:22966}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|24|{{~|0}}
| |{{Флаг Израиля}} [[Израиль]]|{{formatnum:22072}}|{{~|0}}|38|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Сальвадора}} [[Сальвадор]]|{{formatnum:21040}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|25|{{~|0}}
| |{{Флаг Словении}} [[Словения]]|{{formatnum:20253}}|36|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Фиджи}} [[Фиджи]]|{{formatnum:18270}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|5
| |{{Флаг Кувейта}} [[Кувейт]]|{{formatnum:17820}}|{{~|0}}|39|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Эсватини}} [[Эсватини]]|{{formatnum:17363}}|{{~|0}}|{{~|0}}|48|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Восточного Тимора}} [[Восточный Тимор]]|{{formatnum:14874}}|{{~|0}}|40|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Черногории}} [[Черногория]]|{{formatnum:14026}}|37|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Багамских Островов}} [[Багамские Острова]]|{{formatnum:13940}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|26|{{~|0}}
| |{{Флаг Вануату}} [[Вануату]]|{{formatnum:12200}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|6
| |{{Флаг Катара}} [[Катар]]|{{formatnum:11437}}|{{~|0}}|41|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Гамбии}} [[Гамбия]]|{{formatnum:11300}}|{{~|0}}|{{~|0}}|49|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Ямайки}} [[Ямайка]]|{{formatnum:10990}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|27|{{~|0}}
| |{{Флаг Ливана}} [[Ливан]]|{{formatnum:10452}}|{{~|0}}|42|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Кипра}} [[Республика Кипр|Кипр]]|{{formatnum:9250}}|{{~|0}}|43|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Брунея}} [[Бруней]]|{{formatnum:5770}}|{{~|0}}|44|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Тринидада и Тобаго}} [[Тринидад и Тобаго]]|{{formatnum:5128}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|28|{{~|0}}
| |{{Флаг Кабо-Верде}} [[Кабо-Верде]]|{{formatnum:4033}}|{{~|0}}|{{~|0}}|50|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Самоа}} [[Самоа]]|{{formatnum:2860}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|7
| |{{Флаг Люксембурга}} [[Люксембург]]|{{formatnum:2586}}|38|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Комор}} [[Коморы|Коморские Острова]]<ref name="комор">2235 км² — площадь Коморских Островов с учётом острова Маоре (Майотта) — фактически заморский департамент Франции [[Майотта]]. [http://www.un.org/ru/ga/34/docs/34res.shtml Генеральная Ассамблея ООН (34/69 от 06.12.1979)] признала за государством Коморские Острова права на остров Маоре (Майотта). Без учёта этого острова площадь Коморских Островов составляет 1862 км²</ref>|{{formatnum:2235}}|{{~|0}}|{{~|0}}|51|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Маврикия}} [[Маврикий]]|{{formatnum:2040}}|{{~|0}}|{{~|0}}|52|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Сан-Томе и Принсипи}} [[Сан-Томе и Принсипи]]|{{formatnum:1001}}|{{~|0}}|{{~|0}}|53|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Сингапура}} [[Сингапур]]|778|{{~|0}}|45|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Доминики}} [[Доминика]]|754|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|29|{{~|0}}
| |{{Флаг Тонги}} [[Тонга]]|748|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|8
| |{{Флаг Кирибати}} [[Кирибати]]|717|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|9
| |{{Флаг Федеративных Штатов Микронезии}} [[Федеративные Штаты Микронезии|Микронезия]]|702|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|10
| |{{Флаг Бахрейна}} [[Бахрейн]]|701|{{~|0}}|46|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Сент-Люсии}} [[Сент-Люсия]]|620|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|30|{{~|0}}
| |{{Флаг Андорры}} [[Андорра]]|468|39|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Палау}} [[Палау]]|458|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|11
| |{{Флаг Сейшел}} [[Сейшельские Острова]]|455|{{~|0}}|{{~|0}}|54|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Антигуа и Барбуды}} [[Антигуа и Барбуда]]|442|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|31|{{~|0}}
| |{{Флаг Барбадоса}} [[Барбадос]]|430|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|32|{{~|0}}
| |{{Флаг Сент-Винсента и Гренадин}} [[Сент-Винсент и Гренадины]]|389|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|33|{{~|0}}
| |{{Флаг Гренады}} [[Гренада]]|340|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|34|{{~|0}}
| |{{Флаг Мальты}} [[Мальта]]|316|40|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Мальдивской Республики}} [[Мальдивы]]|298|{{~|0}}|47|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Сент-Китса и Невиса}} [[Сент-Китс и Невис]]|261|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|35|{{~|0}}
| |{{Флаг Маршалловых Островов}} [[Маршалловы Острова]]|181|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|12
| |{{Флаг Лихтенштейна}} [[Лихтенштейн]]|160|41|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Сан-Марино}} [[Сан-Марино]]|61,2|42|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
| |{{Флаг Тувалу}} [[Тувалу]]|26|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|13
| |{{Флаг Науру}} [[Науру]]|21,3|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|14
| |{{Флаг Монако}} [[Монако]]|2,02|43|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}|{{~|0}}
}}
== Полный список государств и территорий ==
В ниже приведённый список включены фактические данные по государствам, владениям и территориям<ref name="конст"/>, включая непризнанные государства и самоуправляемые территории.
{| class="sortable standard"
! №
! ЦӀар !! Ракь <br> (км²)
|-
|align="right" |
| [[Ракь]]
| align="right" | 510 072 000
|-
|align="right" |
| [[Суша]]
| align="right" | 148 939 063
|-
|align="right" | 1
|{{Флагификация|Россия}}<ref name="автоссылка1">Включая [[Республика Крым|Республику Крым]] ({{ПлощадьРегионы|Республика Крым|ф}} км²) и [[Севастополь]] ({{ПлощадьРегионы|Севастополь|ф}} км²), [[Присоединение Крыма к Российской Федерации|присоединение]] территорий которых [[Проблема принадлежности Крыма|не получило международного признания]]</ref>
| align="right" |17 125 191
|-
|align="right" |
|[[Файл:Flag of Antarctica.svg|22px]] [[Антарктида]]
| align="right" |14 107 000
|-
|align="right" | 2
|{{Флагификация|Канада}}
| align="right" |9 984 670
|-
| align="right" | 3
|{{Флаг Китайской Народной Республики}} [[Китайская Народная Республика|Китай]]
| align="right" |9 598 077
|-
|align="right" | 4
|{{Флаг Соединённых Штатов Америки}} [[Соединённые Штаты Америки]]<ref name="БезВод"/>
| align="right" |9 525 067
|-
|align="right" | 5
|{{Флагификация|Бразилия}}
| align="right" |8 511 965
|-
|align="right" | 6
|{{Флагификация|Австралия}}
| align="right" |7 686 850
|-
|align="right" | 7
|{{Флагификация|Индия}}
| align="right" |3 287 590
|-
|align="right" | 8
|{{Флагификация|Аргентина}}
| align="right" |2 766 890
|-
|align="right" | 9
|{{Флагификация|Казахстан}}
| align="right" |2 724 902
|-
|align="right" | 10
|{{Флагификация|Алжир}}
| align="right" |2 381 740
|-
|align="right" | 11
|{{Флаг Демократической Республики Конго}} [[Демократическая Республика Конго]]
| align="right" |2 345 410
|-
|align="right" | 12
|{{Флагификация|Гренландия}}
| align="right" |2 166 086
|-
|align="right" | 13
|{{Флаг Саудовской Аравии}} [[Саудовская Аравия]]
| align="right" |2 149 610
|-
|align="right" | 14
|{{Флаг Мексики}} [[Мексика]]
| align="right" |1 972 550
|-
|align="right" | 15
|{{Флаг Индонезии}} [[Индонезия]]
| align="right" |1 904 556
|-
|align="right" | 16
|{{Флагификация|Судан}}
| align="right" |1 886 065
|-
|align="right" | 17
|{{Флагификация|Ливия}}
| align="right" |1 759 540
|-
|align="right" | 18
|{{Флаг Ирана}} [[Иран]]
| align="right" |1 648 000
|-
|align="right" | 19
|{{Флаг Монголии}} [[Монголия]]
| align="right" |1 564 116
|-
|align="right" | 20
|{{Флаг Перу}} [[Перу]]
| align="right" |1 285 220
|-
|align="right" | 21
|{{Флаг Чада}} [[Чад]]
| align="right" |1 284 000
|-
|align="right" | 22
|{{Флаг Нигера}} [[Нигер]]
| align="right" |1 267 000
|-
|align="right" | 23
|{{Флаг Анголы}} [[Ангола]]
| align="right" |1 246 700
|-
|align="right" | 24
|{{Флаг Мали}} [[Мали]]
| align="right" |1 240 000
|-
|align="right" | 25
|{{Флаг ЮАР}} [[Южно-Африканская Республика]]
| align="right" |1 219 912
|-
|align="right" | 26
|{{Флаг Колумбии}} [[Колумбия]]
| align="right" |1 138 910
|-
|align="right" | 27
|{{Флаг Эфиопии}} [[Эфиопия]]
| align="right" |1 127 127
|-
|align="right" | 28
|{{Флаг Боливии}} [[Боливия]]
| align="right" |1 098 580
|-
|align="right" | 29
|{{Флаг Мавритании}} [[Мавритания]]
| align="right" |1 030 700
|-
|align="right" | 30
|{{Флаг Египта}} [[Египет]]
| align="right" |1 001 450
|-
|align="right" | 31
|{{Флаг Танзании}} [[Танзания]]
| align="right" |948 087
|-
|align="right" | 32
|{{Флаг Нигерии}} [[Нигерия]]
| align="right" |923 768
|-
|align="right" | 33
|{{Флаг Венесуэлы}} [[Венесуэла]]
| align="right" |912 050
|-
|align="right" | 34
|{{Флаг Намибии}} [[Намибия]]
| align="right" |825 418
|-
|align="right" | 35
|{{Флаг Пакистана}} [[Пакистан]]
| align="right" |803 940
|-
|align="right" | 36
|{{Флаг Мозамбика}} [[Мозамбик]]
| align="right" |801 590
|-
|align="right" | 37
|{{Флаг Турции}} [[Турция]]
| align="right" |780 580
|-
|align="right" | 38
|{{Флаг Чили}} [[Чили]]
| align="right" |756 950
|-
|align="right" | 39
|{{Флаг Замбии}} [[Замбия]]
| align="right" |752 614
|-
|align="right" | 40
|{{Флаг Мьянмы}} [[Мьянма]]
| align="right" |678 500
|-
|align="right" | 41
|{{Флаг Афганистана}} [[Афганистан]]
| align="right" |647 500
|-
|align="right" | 42
|{{Флаг Сомали}} [[Сомали]]
| align="right" |637 657
|-
|align="right" | 43
|{{Флаг Центральноафриканской Республики}} [[Центральноафриканская Республика]]
| align="right" |622 984
|-
|align="right" | 44
|{{Флаг Южного Судана}} [[Южный Судан]]
| align="right" |619 745
|-
|align="right" | 45
|{{Флаг Кении}} [[Кения]]
| align="right" | 603 628
|-
|align="right" | 46
|{{Флаг Мадагаскара}} [[Мадагаскар]]
| align="right" |587 040
|-
|align="right" | 47
|{{Флаг Украины}} [[Украина]]<ref name="б.К">Без [[Автономная Республика Крым|Автономной Республики Крым]] и [[Севастополь|Севастополя]]; с ними — {{ПлощадьРегионы/Украина|Украина|ф}} км²</ref>{{ПлощадьРегионы/Украина|Украина|с}}
| align="right" |{{nts|{{#expr:{{ПлощадьРегионы/Украина|Украина}}-{{ПлощадьРегионы/Украина|Автономная Республика Крым}}-{{ПлощадьРегионы/Украина|Севастополь}}}}}}
|-
|align="right" | 48
|{{Флаг Ботсваны}} [[Ботсвана]]
| align="right" |581 730
|-
|align="right" | 49
|{{Флаг Франции}} [[Франция]]<ref name="Фр." />
| align="right" |547 030
|-
|align="right" | 50
|{{Флаг Йемена}} [[Йемен]]
| align="right" |527 970
|-
|align="right" | 51
|{{Флаг Таиланда}} [[Таиланд]]
| align="right" |514 000
|-
|align="right" | 52
|{{Флаг Испании}} [[Испания]]
| align="right" |497 304
|-
|align="right" | 53
|{{Флагификация|Туркмения}}
| align="right" |491 200
|-
|align="right" | 54
|{{Флаг Камеруна}} [[Камерун]]
| align="right" |475 440
|-
|align="right" | 55
|{{Флаг Папуа — Новой Гвинеи}} [[Папуа — Новая Гвинея]]
| align="right" |462 840
|-
|align="right" | 56
|{{Флаг Швеции}} [[Швеция]]
| align="right" |449 964
|-
|align="right" | 57
|{{Флаг Узбекистана}} [[Узбекистан]]
| align="right" |447 400
|-
|align="right" | 58
|{{Флаг Марокко}} [[Марокко]]
| align="right" |446 550
|-
|align="right" | 59
|{{Флаг Ирака}} [[Ирак]]
| align="right" |437 072
|-
|align="right" | 60
|{{Флаг Парагвая}} [[Парагвай]]
| align="right" |406 750
|-
|align="right" | 61
|{{Флаг Зимбабве}} [[Зимбабве]]
| align="right" |390 580
|-
|align="right" | 62
|{{Флаг Японии}} [[Япония]]
| align="right" |377 835
|-
|align="right" | 63
|{{Флаг Германии}} [[Германия]]
| align="right" |357 021
|-
|align="right" | 64
|{{Флаг Республики Конго}} [[Республика Конго|Конго]]
| align="right" |342 000
|-
|align="right" | 65
|{{Флаг Финляндии}} [[Финляндия]]
| align="right" |337 030
|-
|align="right" | 66
|{{Флаг Малайзии}} [[Малайзия]]
| align="right" |329 750
|-
|align="right" | 67
|{{Флаг Вьетнама}} [[Вьетнам]]
| align="right" |329 560
|-
|align="right" | 68
|{{Флаг Норвегии}} [[Норвегия]]
| align="right" |324 220
|-
|align="right" | 69
|{{Флаг Кот-д'Ивуара}} [[Кот-д’Ивуар]]
| align="right" |322 460
|-
|align="right" | 70
|{{Флаг Польши}} [[Польша]]
| align="right" |312 685
|-
|align="right" | 71
|{{Флаг Омана}} [[Оман]]
| align="right" |309 500
|-
|align="right" | 72
|{{Флаг Италии}} [[Италия]]
| align="right" |302 073
|-
|align="right" | 73
|{{Флаг Филиппин}} [[Филиппины]]
| align="right" |299 764
|-
|align="right" | 74
|{{Флаг Эквадора}} [[Эквадор]]
| align="right" |283 560
|-
|align="right" | 75
|{{Флаг Буркина-Фасо}} [[Буркина-Фасо]]
| align="right" |274 200
|-
|align="right" | 76
|{{Флаг Новой Зеландии}} [[Новая Зеландия]]
| align="right" |268 680
|-
|align="right" | 77
|{{Флаг Габона}} [[Габон]]
| align="right" |267 667
|-
|align="right" | 78
|{{Флаг Западной Сахары}} [[Западная Сахара]]
| align="right" |266 000
|-
|align="right" | 79
|{{Флаг Гвинеи}} [[Гвинея]]
| align="right" |245 857
|-
|align="right" | 80
|{{Флаг Великобритании}} [[Великобритания]]
| align="right" |244 820
|-
|align="right" | 81
|{{Флаг Ганы}} [[Гана]]
| align="right" |238 540
|-
|align="right" | 82
|{{Флаг Румынии}} [[Румыния]]
| align="right" |237 500
|-
|align="right" | 83
|{{Флаг Лаоса}} [[Лаос]]
| align="right" |236 800
|-
|align="right" | 84
|{{Флаг Уганды}} [[Уганда]]
| align="right" |236 040
|-
|align="right" | 85
|{{Флаг Гайаны}} [[Гайана]]
| align="right" |214 970
|-
|align="right" |86
|[[Файл:Flag of Puntland.svg|22px]] [[Пунтленд]]
| align="right" |212 510
|-
|align="right" | 87
|{{Флаг Беларуси}} [[Белоруссия]]
| align="right" |207 600
|-
|align="right" | 88
|{{Флаг Киргизии}} [[Киргизия]]
| align="right" |199 951
|-
|align="right" | 89
|{{Флаг Сенегала}} [[Сенегал]]
| align="right" |196 190
|-
|align="right" | 90
|{{Флаг Сирии}} [[Сирия]]
| align="right" |185 180
|-
|align="right" | 91
|{{Флаг Камбоджи}} [[Камбоджа]]
| align="right" |181 040
|-
|align="right" | 92
|{{Флаг Уругвая}} [[Уругвай]]
| align="right" |176 220
|-
|align="right" | 93
|{{Флаг Туниса}} [[Тунис]]
| align="right" |163 610
|-
|align="right" | 94
|{{Флаг Суринама}} [[Суринам]]
| align="right" |163 270
|-
|align="right" |95
|[[Файл:Flag of Shan State.svg|22px]] [[Государство Шан|Шан]]
| align="right" |155 800
|-
|align="right" | 96
|{{Флаг Бангладеш}} [[Бангладеш]]
| align="right" |144 000
|-
|align="right" | 97
|{{Флаг Таджикистана}} [[Таджикистан]]
| align="right" |143 100
|-
|align="right" | 98
|{{Флаг Непала}} [[Непал]]
| align="right" |140 800
|-
|align="right" |99
|{{Флагификация|Сомалиленд}}
| align="right" |137 600
|-
|align="right" | 100
|{{Флаг Греции}} [[Греция]]
| align="right" |131 940
|-
|align="right" | 101
|{{Флаг Никарагуа}} [[Никарагуа]]
| align="right" |129 494
|-
|align="right" | 102
|{{Флаг Эритреи}} [[Эритрея]]
| align="right" |121 320
|-
|align="right" | 103
|{{Флагификация|КНДР}}
| align="right" |120 540
|-
|align="right" | 104
|{{Флаг Малави}} [[Малави]]
| align="right" |118 480
|-
|align="right" | 105
|{{Флаг Бенина}} [[Бенин]]
| align="right" |112 620
|-
|align="right" | 106
|{{Флаг Гондураса}} [[Гондурас]]
| align="right" |112 090
|-
|align="right" | 107
|{{Флаг Либерии}} [[Либерия]]
| align="right" |111 370
|-
|align="right" | 108
|{{Флаг Болгарии}} [[Болгария]]
| align="right" |110 910
|-
|align="right" | 109
|{{Флаг Кубы}} [[Куба]]
| align="right" |110 860
|-
|align="right" | 110
|{{Флаг Гватемалы}} [[Гватемала]]
| align="right" |108 890
|-
|align="right" | 111
|{{Флаг Исландии}} [[Исландия]]
| align="right" |103 000
|-
|align="right" | 112
|{{Флаг Республики Корея}} [[Республика Корея]]
| align="right" |98 480
|-
|align="right" | 113
|{{Флаг Венгрии}} [[Венгрия]]
| align="right" |93 030
|-
|align="right" | 114
|{{Флаг Португалии}} [[Португалия]]
| align="right" |92 082
|-
|align="right" | 115
|{{Флаг Иордании}} [[Иордания]]
| align="right" |92 300
|-
|align="right" | 116
|{{Флагификация|Французская Гвиана}}
| align="right" |91 000
|-
| align="right" | 117
|{{Флаг Австрии}} [[Австрия]]
| align="right" | 83 871
|-
| align="right" | 118
|{{Флаг Азербайджана}} [[Азербайджан]]<ref name="Азербайджан">Без учёта территории непризнанной [[Нагорно-Карабахская Республика|Нагорно-Карабахской Республики]]</ref>
| align="right" |83 430
|-
| align="right" | 119
|{{Флаг Объединённых Арабских Эмиратов}} [[Объединённые Арабские Эмираты]]
| align="right" |82 880
|-
| align="right" | 120
|{{Флаг Чехии}} [[Чехия]]
| align="right" |78 866
|-
| align="right" | 121
|{{Флаг Панамы}} [[Панама]]
| align="right" |78 200
|-
| align="right" | 122
|{{Флаг Сербии}} [[Сербия]]<ref>Без учёта территории [[Республика Косово|Косово]], с ней — 88 361 км²</ref>
| align="right" |77 473
|-
|align="right" | 123
|{{Флаг Сьерра-Леоне}} [[Сьерра-Леоне]]
| align="right" |71 740
|-
|align="right" | 124
|{{Флаг Ирландии}} [[Ирландия]]
| align="right" |70 273
|-
|align="right" | 125
|{{Флаг Шри-Ланки}} [[Шри-Ланка]]
| align="right" |65 610
|-
|align="right" | 126
|{{Флаг Литвы}} [[Литва]]
| align="right" |65 200
|-
|align="right" | 127
|{{Флаг Латвии}} [[Латвия]]
| align="right" |64 589
|-
|align="right" | 128
|{{Флаг Норвегии}} [[Шпицберген]]
| align="right" |62 049
|-
|align="right" | 129
|{{Флаг Грузии}} [[Грузия]]<ref name="Грузия">Без учёта территории частично признанных государств [[Республика Абхазия]] и [[Республика Южная Осетия]]</ref>
| align="right" |57 200
|-
|align="right" | 130
|{{Флаг Того}} [[Того]]
| align="right" |56 785
|-
|align="right" | 131
|{{Флаг Хорватии}} [[Хорватия]]
| align="right" |56 542
|-
|align="right" | 132
|{{Флаг Боснии и Герцеговины}} [[Босния и Герцеговина]]
| align="right" |51 129
|-
|align="right" | 133
|{{Флаг Коста-Рики}} [[Коста-Рика]]
| align="right" |51 100
|-
|align="right" | 134
|{{Флаг Словакии}} [[Словакия]]
| align="right" |48 845
|-
|align="right" | 135
|{{Флаг Доминиканской Республики}} [[Доминиканская Республика]]
| align="right" |48 730
|-
|align="right" | 136
|{{Флаг Бутана}} [[Бутан]]
| align="right" |47 000
|-
|align="right" |137
|{{Флаг Сомали}} [[Галмудуг]]
| align="right" |46 000
|-
|align="right" | 138
|{{Флаг Эстонии}} [[Эстония]]
| align="right" |45 226
|-
|align="right" | 139
|{{Флаг Дании}} [[Дания]]
| align="right" |43 094
|-
|align="right" | 140
|{{Флаг Нидерландов}} [[Нидерланды]]
| align="right" |41 526
|-
|align="right" | 141
|{{Флаг Швейцарии}} [[Швейцария]]
| align="right" |41 290
|-
|align="right" | 142
|{{Флаг Гвинеи-Бисау}} [[Гвинея-Бисау]]
| align="right" |36 120
|-
|align="right" | 143
|{{Флаг Китайской Республики}} [[Тайвань]]
| align="right" |35 980
|-
|align="right" | 144
|{{Флаг Бельгии}} [[Бельгия]]
| align="right" |32 545
|-
|align="right" | 145
|{{Флаг Лесото}} [[Лесото]]
| align="right" |30 355
|-
|align="right" | 146
|{{Флаг Армении}} [[Армения]]<ref>[https://www.president.am/ru/general-information/ Официальный сайт Президента Республики Армения. «Общая информация о Республике Армения».]</ref>
| align="right" |29 743
|-
|align="right" | 147
|{{Флаг Молдавии}} [[Молдавия]]<ref>Без учёта территории [[Приднестровская Молдавская Республика|Приднестровской Молдавской Республики]]</ref>
| align="right" |29 680
|-
|align="right" | 148
|{{Флаг Албании}} [[Албания]]
| align="right" |28 748
|-
|align="right" | 149
|{{Флаг Соломоновых островов}} [[Соломоновы Острова]]
| align="right" |28 450
|-
|align="right" | 150
|{{Флаг Экваториальной Гвинеи}} [[Экваториальная Гвинея]]
| align="right" |28 051
|-
|align="right" | 151
|{{Флаг Бурунди}} [[Бурунди]]
| align="right" |27 830
|-
|align="right" | 152
|{{Флаг Гаити}} [[Республика Гаити|Гаити]]
| align="right" |27 750
|-
| align="right" |153
|{{Флаг|ЛНР}} [[Луганская Народная Республика]]
| align="right" |26 683
|-
| align="right" |154
|{{Флаг|ДНР}} [[Донецкая Народная Республика]]
| align="right" |26 517
|-
| align="right" |155
|{{Флаг Руанды}} [[Руанда]]
| align="right" |26 338
|-
| align="right" | 156
|{{Флаг Северной Македонии}} [[Северная Македония]]
| align="right" |25 333
|-
| align="right" | 157
|{{Флаг Белиза}} [[Белиз]]
| align="right" |22 966
|-
| align="right" | 158
|{{Флаг Израиля}} [[Израиль]]<ref>Суверенная территория Израиля, сложившаяся в результате [[Война за независимость Израиля|Войны за независимость 1949 года]] и признанная большинством государств и ООН — 20 770 км². Территория, на которую позже был распространён суверенитет Израиля, включая [[Восточный Иерусалим]] и [[Голанские высоты]], составляет 22 072 км². Это число и используется в официальных документах Израиля, но, в связи с непризнанием аннексии ООН, оно не используется в международных документах.</ref>
| align="right" |22 072
|-
| align="right" | 159
|{{Флаг Джибути}} [[Джибути]]
| align="right" |22 000
|-
| align="right" | 160
|{{Флаг Сальвадора}} [[Сальвадор]]
| align="right" |21 040
|-
| align="right" | 161
|{{Флаг Словении}} [[Словения]]
| align="right" |20 253
|-
| align="right" | 162
|{{Флагификация|Новая Каледония}}
| align="right" |19 060
|-
| align="right" | 163
|{{Флаг Фиджи}} [[Фиджи]]
| align="right" |18 270
|-
| align="right" | 164
|{{Флаг Кувейта}} [[Кувейт]]
| align="right" |17 820
|-
| align="right" | 165
|{{Флаг Свазиленда}} [[Эсватини]]
| align="right" |17 363
|-
| align="right" | 166
|{{Флаг Восточного Тимора}} [[Восточный Тимор]]
| align="right" |14 874
|-
| align="right" | 167
|{{Флаг Черногории}} [[Черногория]]
| align="right" |14 026
|-
| align="right" | 168
|{{Флаг Багам}} [[Багамы]]
| align="right" |13 940
|-
| align="right" | 169
|{{Флаг Вануату}} [[Вануату]]
| align="right" |12 200
|-
| align="right" | 170
|{{Флагификация|Фолклендские острова}}
| align="right" |12 173
|-
| align="right" | 171
|[[Файл:Flag of Waziristan resistance (1930s).svg|22px]] [[Вазиристан]]
| align="right" |11 585
|-
| align="right" | 172
|{{Флаг Катара}} [[Катар]]
| align="right" |11 437
|-
| align="right" | 173
|{{Флаг Гамбии}} [[Гамбия]]
| align="right" |11 300
|-
| align="right" | 174
|{{Флаг Ямайки}} [[Ямайка]]
| align="right" |10 990
|-
| align="right" | 175
|{{Флаг Косово}} [[Республика Косово|Косово]]
| align="right" |10 888
|-
| align="right" | 176
|{{Флаг Ливана}} [[Ливан]]
| align="right" |10 452
|-
| align="right" | 177
|{{Флагификация|Пуэрто-Рико}}
| align="right" |9104
|-
| align="right" | 178
|{{Флаг Абхазии}} [[Республика Абхазия|Абхазия]]
| align="right" |8600
|-
| align="right" | 179
|{{Флагификация|Французские Южные и Антарктические Территории}}<ref>[[Французские Южные и Антарктические Территории]] включают острова [[Амстердам (остров, Индийский океан)|Амстердам]] и [[Сен-Поль (остров)|Сен-Поль]]; [[острова Крозе]]; [[Кергелен (остров)|остров Кергелен]]; [[Острова Эпарсе]] (последние включают [[коралловый остров|коралловые острова]]: [[Бассас-да-Индия]], [[Глорьёз]], [[Европа (остров)|Европа]], [[Жуан-ди-Нова]] (оспариваются [[Мадагаскар]]ом), [[Тромлен]] (оспаривается [[Маврикий|Маврикием]]) и [[Гейзер (риф)|риф Гейзер]] (оспаривается [[Мадагаскар]]ом и [[Коморы|Коморами]]); т.н. [[Земля Адели]] (как часть Антарктиды [[Территориальные претензии в Антарктике|не является признанной территорией Францией ввиду международного нейтралитета к территории Антарктиды]]).</ref>
| align="right" |7829
|-
| align="right" | 180
|{{Флагификация|Канарские острова}}
| align="right" |7447
|-
| align="right" |181
|{{Флагификация|Палестинская национальная администрация}}<ref>[[Палестинская национальная администрация|Палестинская национальная администрация (арабская Палестинская автономия)]] фактически состоит из двух разрозненных территориально и политически частей: [[Западный берег реки Иордан]] (5640 кв.км) и [[Сектор Газа]] (360 кв.км)</ref>
| align="right" |6020
|-
| align="right" | 182
|{{Флаг Кипра}} [[Республика Кипр|Кипр]]
| align="right" |6000
|-
| align="right" | 183
|{{Флаг Брунея}} [[Бруней]]
| align="right" |5770
|-
| align="right" | 184
|{{Флаг Государства Палестина}} [[Западный берег реки Иордан]]
| align="right" |5640
|-
| align="right" | 185
|{{Флаг Тринидада и Тобаго}} [[Тринидад и Тобаго]]
| align="right" |5128
|-
| align="right" | 186
|{{Флагификация|Французская Полинезия}}
| align="right" |4167
|-
| align="right" | 187
|{{Флаг Приднестровской Молдавской Республики}} [[Приднестровская Молдавская Республика]]
| align="right" |4163
|-
| align="right" | 188
|{{Флаг Кабо-Верде}} [[Кабо-Верде]]
| align="right" |4033
|-
| align="right" | 189
|{{Флаг Южной Георгии и Южных Сандвичевых Островов}} [[Южная Георгия и Южные Сандвичевы Острова]]
| align="right" |3903
|-
| align="right" | 190
|{{Флаг Южной Осетии}} [[Республика Южная Осетия|Южная Осетия]]
| align="right" |3900
|-
| align="right" | 191
|{{Флаг Турецкой Республики Северного Кипра}} [[Турецкая Республика Северного Кипра]]
| align="right" |3300
|-
| align="right" |192
|{{Флаг Нагорно-Карабахской Республики}}[[Нагорно-Карабахская Республика]]
| align="right" |3170
|-
| align="right" | 193
|{{Флаг Самоа}} [[Самоа]]
| align="right" |2860
|-
| align="right" | 194
|{{Флаг Люксембурга}} [[Люксембург]]
| align="right" |2586
|-
| align="right" | 195
|{{Флагификация|Реюньон}}
| align="right" |2517
|-
| align="right" | 196
|{{Флагификация|Азорские острова}}
| align="right" |2335
|-
| align="right" |197
|{{Флаг Египта}} [[Бир-Тавиль]]
| align="right" |2060
|-
| align="right" | 198
|{{Флаг Маврикия}} [[Маврикий]]
| align="right" |2040
|-
| align="right" | 199
|{{Флаг Комор}} [[Коморы]]<ref name="комор" />
| align="right" |1862
|-
| align="right" | 200
|{{Флагификация|Гваделупа}}
| align="right" |1780
|-
| align="right" | 201
|{{Флагификация|Фарерские острова}}
| align="right" |1399
|-
| align="right" | 202
|{{Флагификация|Аландские острова}}
| align="right" |1394
|-
| align="right" |203
|{{Флаг Израиля}} [[Голанские высоты]]
| align="right" |1150
|-
| align="right" | 204
|{{Флагификация|Гонконг}}<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.statistics.gov.hk/hk_in_figures/geog/geog2e.xls|title=Land area of Hong Kong|author=|website=|date=|publisher=Отдел переписи и статистики Бюро переписи населения Правительство Специального административного района Гонконга|accessdate=2018-10-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181008205300/https://www.statistics.gov.hk/hk_in_figures/geog/geog2e.xls|archivedate=2018-10-08|deadlink=yes}}</ref>
| align="right" |1106,4
|-
| align="right" | 205
|{{Флагификация|Мартиника}}
| align="right" |1100
|-
| align="right" | 206
|{{Флаг Сан-Томе и Принсипи}} [[Сан-Томе и Принсипи]]
| align="right" |1001
|-
| align="right" | 207
|{{Флагификация|Мадейра}}
| align="right" |794
|-
| align="right" | 208
|{{Флаг Сингапура}} [[Сингапур]]
| align="right" |778
|-
| align="right" | 209
|{{Флаг Доминики}} [[Доминика]]
| align="right" |754
|-
| align="right" | 210
|{{Флаг Тонга}} [[Тонга]]
| align="right" |748
|-
| align="right" | 211
|{{Флаг Кирибати}} [[Кирибати]]
| align="right" |717
|-
| align="right" | 212
|{{Флаг Микронезии}} [[Федеративные Штаты Микронезии|Микронезия]]
| align="right" |702
|-
| align="right" | 213
|{{Флаг Бахрейна}} [[Бахрейн]]
| align="right" |665
|-
| align="right" | 214
|{{Флаг Сент-Люсии}} [[Сент-Люсия]]
| align="right" |620
|-
| align="right" | 215
|{{Флаг Острова Мэн}} [[Остров Мэн|Мэн]]
| align="right" |572
|-
| align="right" | 216
|{{Флагификация|Гуам}}
| align="right" |548
|-
| align="right" | 217
|{{Флагификация|Северные Марианские острова}}
| align="right" |477
|-
| align="right" | 218
|{{Флагификация|Андорра}}
| align="right" |468
|-
| align="right" | 219
|{{Флагификация|Палау}}
| align="right" |458
|-
| align="right" | 220
|{{Флаг Сейшел}} [[Сейшелы]]
| align="right" |455
|-
| align="right" | 221
|{{Флагификация|Кюрасао}}
| align="right" |444
|-
| align="right" | 222
|{{Флагификация|Антигуа и Барбуда}}
| align="right" |442
|-
| align="right" | 223
|{{Флагификация|Барбадос}}
| align="right" |430
|-
| align="right" | 224
|{{Флагификация|Теркс и Кайкос}}
| align="right" |430
|-
| align="right" | 225
|{{Флагификация|Остров Святой Елены}}
| align="right" |410
|-
| align="right" | 226
|{{Флагификация|Сент-Винсент и Гренадины}}
| align="right" |389
|-
| align="right" | 227
|{{Флагификация|Майотта}}
| align="right" |374
|-
| align="right" | 228
|{{Флаг Норвегии}} [[Ян-Майен]]
| align="right" |373
|-
| align="right" | 229
|{{Флаг Австралии}} [[Острова Херд и Макдоналд|Херд и Макдоналд]]
| align="right" | 372
|-
| align="right" | 230
|{{Флаг Государства Палестина}} [[Сектор Газа]]
| align="right" |360
|-
| align="right" | 231
|{{Флагификация|Американские Виргинские острова}}
| align="right" |352
|-
| align="right" | 232
|{{Флагификация|Гренада}}
| align="right" |340
|-
| align="right" | 233
|{{Флагификация|Мальта}}
| align="right" |316
|-
| align="right" | 234
|{{Флагификация|Мальдивы}}
| align="right" |298
|-
| align="right" | 235
|{{Флагификация|Бонайре}}
| align="right" |288
|-
| align="right" | 236
|{{Флагификация|Уоллис и Футуна}}
| align="right" |274
|-
| align="right" | 237
|{{Флагификация|Каймановы острова}}
| align="right" |262
|-
| align="right" | 238
|{{Флагификация|Сент-Китс и Невис}}
| align="right" |261
|-
| align="right" | 239
|{{Флагификация|Ниуэ}}
| align="right" |260
|-
| align="right" | 240
|{{Флагификация|Сен-Пьер и Микелон}}
| align="right" |242
|-
| align="right" | 241
|{{Флаг Островов Кука}} [[Острова Кука]]
| align="right" |240
|-
| align="right" | 242
|{{Флагификация|Американское Самоа}}
| align="right" |199
|-
| align="right" | 243
|{{Флаг Австралии}} [[Острова Ашмор и Картье|Ашмор и Картье]]
| align="right" | 199
|-
| align="right" | 244
|{{Флагификация|Аруба}}
| align="right" |193
|-
| align="right" | 245
|{{Флагификация|Маршалловы острова}}
| align="right" |181
|-
| align="right" | 246
|{{Флагификация|Лихтенштейн}}
| align="right" |160
|-
| align="right" | 247
|{{Флагификация|Британские Виргинские острова}}
| align="right" |153
|-
| align="right" | 248
|{{Флаг Острова Рождества}} [[Остров Рождества (Австралия)|Остров Рождества]]
| align="right" |135
|-
| align="right" | 249
|{{Флагификация|Джерси}}
| align="right" |116
|-
| align="right" | 250
|{{Флагификация|Монтсеррат}}
| align="right" |102
|-
| align="right" | 251
|{{Флагификация|Ангилья}}
| align="right" |100
|-
| align="right" | 252
|{{Флагификация|Гернси}}
| align="right" |78
|-
| align="right" | 253
|{{Флагификация|Сан-Марино}}
| align="right" |61,2
|-
| align="right" | 254
|{{Флагификация|Британская территория в Индийском океане}}
| align="right" |60
|-
| align="right" | 255
|{{Флаг Норвегии}} [[Остров Буве|Буве]]
| align="right" |58
|-
| align="right" | 256
|{{Флагификация|Бермуды}}
| align="right" |54
|-
| align="right" | 257
|{{Флагификация|Сен-Мартен}}
| align="right" |53,2
|-
| align="right" | 258
|{{Флаг Питкэрна}} [[Питкэрн]]
| align="right" |47
|-
| align="right" | 259
|{{Флагификация|Синт-Мартен}}
| align="right" |35
|-
| align="right" | 260
|{{Флаг Острова Норфолк}} [[Норфолк (остров)|Норфолк]]
| align="right" |34
|-
| align="right" | 261
|{{Флаг Макао}} [[Макао]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.dsec.gov.mo/Statistic.aspx?NodeGuid=d45bf8ce-2b35-45d9-ab3a-ed645e8af4bb#P073d1d0e-5551-4b24-bb6b-c91ac70738fb|title=Ежегодник Макао 2017|author=|website=|date=|publisher=Правительство Макао Специальная административная область Статистическая служба и служба переписи.}}</ref>
| align="right" |30,8
|-
| align="right" | 262
|{{Флаг Тувалу}} [[Тувалу]]
| align="right" |26
|-
| align="right" | 262
|{{Флаг Науру}} [[Науру]]
| align="right" |21
|-
| align="right" | 263
|[[Файл:Flag of Sint Eustatius.svg|22px]] [[Синт-Эстатиус]]
| align="right" |21
|-
| align="right" | 264
|{{Флаг Сен-Бартельми}} [[Сен-Бартельми]]
| align="right" |21
|-
| align="right" | 265
|{{Флагификация|Сеута}}
| align="right" |19
|-
| align="right" | 266
|{{Флаг Кокосовых островов}} [[Кокосовые острова (Килинг)|Кокосовые острова]]
| align="right" |14
|-
| align="right" | 267
| [[Файл:Flag of Saba.svg|22px]] [[Саба (остров)|Саба]]
| align="right" |13
|-
| align="right" | 268
|[[Файл:Flag of Palmyra Atoll (local).svg|22px]] [[Пальмира (атолл)|Пальмира]]
| align="right" |12
|-
| align="right" | 269
|{{Флаг Мелильи}} [[Мелилья]]
| align="right" |12
|-
| align="right" | 270
|{{Флагификация|Токелау}}
| align="right" |12
|-
| align="right" | 271
|{{Флаг Франции}} [[Клиппертон]]
| align="right" |9
|-
| align="right" | 272
|{{Флаг Австралии}} [[Острова Кораллового моря]]
| align="right" | 7,0
|-
| align="right" | 273
|{{Флаг Гибралтара}} [[Гибралтар]]
| align="right" |6,5
|-
| align="right" | 274
|[[Файл:Flag of Wake Island.svg|22px]] [[Уэйк]]
| align="right" |6,5
|-
| align="right" | 275
|[[Файл:Flag of the Midway Islands (local).svg|22px]] [[Мидуэй]]
| align="right" |6,2
|-
| align="right" | 276
| [[Навасса]]
| align="right" |5,2
|-
| align="right" | 278
|{{Флаг США}} [[Остров Джарвис|Джарвис]]
| align="right" |4,5
|-
| align="right" | 279
| [[Джонстон (атолл)|Джонстон]]
| align="right" |2,8
|-
| align="right" | 280
|{{Флаг Монако}} [[Монако]]
| align="right" |2,02
|-
| align="right" | 281
|{{Флаг США}} [[Остров Бейкер|Бейкер]]
| align="right" |1,64
|-
| align="right" | 282
|{{Флаг США}} [[Хауленд]]
| align="right" |1,6
|-
| align="right" | 283
|{{Флаг США}} [[Риф Кингмен|Кингмен]]
| align="right" |1,0
|-
| align="right" | 284
|{{Флаг Ватикана}} [[Ватикан]]
| align="right" |0,44
|}
== Список государств с зависимыми территориями (владениями) ==
Ниже приведён список государств по площади, включая их владения (территории, ассоциированные государственные образования)<ref name="конст">Согласно конституциям, конституционным законам и другим законодательным актам ряда стран (стран-метрополий), часть бывших колоний (заморских территорий, владений и т. д.) являются в настоящее время составными частями соответствующих стран и де-юре не имеют официальных статусов владений и/или зависимых территорий, так как официально приравнены к другим административно-территориальным единицам этих стран (стран-метрополий).</ref>. Площади даны с учётом внутренних вод (озёра, водохранилища, реки)<ref>[http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/rankorder/2147rank.html CIA World Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070509144154/https://www.cia.gov/cia//publications/factbook/rankorder/2147rank.html |date=2007-05-09 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070509144154/https://www.cia.gov/cia//publications/factbook/rankorder/2147rank.html |date=2007-05-09 }}, 21 April, 2005</ref>.
{| class="wikitable"
|- bgcolor="# efefef "
! №!! ЦӀар !! Ракь, [[км²]]
|-
| 1||[[Россия]] || 17 098 246 / 17 125 191<ref>Включая [[Республика Крым|Республику Крым]] ({{ПлощадьРегионы|Республика Крым|ф}} км²) и [[Севастополь]] ({{ПлощадьРегионы|Севастополь|ф}} км²), [[Присоединение Крыма к Российской Федерации|присоединение]] территорий которых [[Проблема принадлежности Крыма|не получило международного признания]]</ref>
|-
| 2||[[Канада]] || 9 984 670
|-
| 3||[[Китайская Народная Республика|Китай]] || 9 596 960
|-
| 4||[[Америкаялъуо Цолъарал Штатал]] || 9 525 067<ref name="БезВод"/>
|-
| 5||[[Бразилия]] || 8 511 965
|-
| 6||[[Австралия]] || 7 692 024
|-
| 7||[[Индия]] || 3 287 590
|-
| 8||[[Аргентина]] || 2 766 890
|-
| 9||[[Хъазахъистан]] || 2 724 902
|-
| 10||[[Алжир]] || 2 381 740
|-
| 11||[[Демократическая Республика Конго|ДР Конго]] || 2 345 410
|-
| rowspan=4 | 12||[[Дания]] || 43 094
|-
| [[Гренландия (административная единица)|Гренландия]] || 2 166 086
|-
| [[Фарерские острова]] || 1399
|-
| Всего || 2 210 579
|-
| 13||[[Саудовская Аравия]] || 2 149 610
|-
| 14||[[Мексика]] || 1 972 550
|-
| 15||[[Индонезия]] || 1 904 556
|-
| 16||[[Судан]] || 1 886 065
|-
| 17||[[Ливия]] || 1 759 540
|-
| 18||[[Иран]] || 1 648 000
|-
| 19||[[Монголия]] || 1 564 116
|-
| 20||[[Перу]] || 1 285 220
|-
| 21||[[Чад]] || 1 284 000
|-
| 22||[[Нигер]] || 1 267 000
|-
| 23||[[Ангола]] || 1 246 700
|-
| 24||[[Мали]] || 1 240 000
|-
| 25||[[ЮАР]] || 1 219 912
|-
| 26||[[Колумбия]] || 1 138 910
|-
| 27||[[Эфиопия]] || 1 127 127
|-
| 28||[[Боливия]] || 1 098 580
|-
| 29||[[Мавритания]] || 1 030 700
|-
| 30||[[Арабская Республика Египет|Египет]] || 1 001 450
|-
| 31||[[Танзания]] || 948 087
|-
| 32||[[Нигерия]] || 923 768
|-
| 33||[[Венесуэла]] || 912 050
|-
| 34||[[Намибия]] || 825 418
|-
| 35||[[Пакистан]] || 803 940
|-
| 36||[[Мозамбик]] || 801 590
|-
| 37||[[Турция]] || 780 580
|-
| 38||[[Чили]] || 756 950
|-
| 39||[[Замбия]] || 752 614
|-
| 40||[[Мьянма]] || 678 500
|-
| rowspan="19" | 41||[[Франция]] || 547 030
|-
|[[Гвиана (департамент Франции)|Французская Гвиана]]|| 91 000
|-
|[[Новая Каледония]]|| 19 060
|-
|[[Французские Южные и Антарктические Территории]]|| 7829
|-
|[[Французская Полинезия]]|| 4167
|-
|[[Реюньон]]|| 2517
|-
|[[Гваделупа]]|| 1780
|-
|[[Мартиника]]|| 1100
|-
|[[Майотта]]|| 374
|-
|[[Острова Уоллис и Футуна]]|| 274
|-
|[[Сен-Пьер и Микелон]]|| 242
|-
|[[Сен-Мартен (владение Франции)|Сен-Мартен]]|| 53
|-
|[[Европа (остров)|Остров Европа]]|| 28
|-
|[[Сен-Бартельми]]|| 21
|-
|[[Клиппертон]]|| 6
|-
|[[Глорьёз острова]]|| 5
|-
|[[Жуан-ди-Нова|Остров Жуан-ди-Нова]]|| 4
|-
|[[Тромлен остров]]|| 1
|-
| Всего || 675 491
|-
| 42||[[Афганистан]] || 647 500
|-
| 43||[[Сомали]] || 637 657
|-
| 44||[[Центральноафриканская Республика]] || 622 984
|-
| 45||[[Южный Судан]] || 619 745
|-
| 46||[[Украина]] || 603 549 / 576 604<ref name="б.К"/>
|-
| 47||[[Республика Мадагаскар|Мадагаскар]] || 587 040
|-
| 48||[[Кения]] || 582 650
|-
| 49||[[Ботсвана]] || 581 730
|-
| 50||[[Йемен]] || 527 970
|-
| 51||[[Таиланд]] || 514 000
|-
| rowspan=5 | 52||[[Испания]] (включая [[Балеарские острова]]) || 497 304
|-
|[[Канарские острова]]|| 7447
|-
| [[Сеута]] || 19
|-
| [[Мелилья]] || 12
|-
| Всего || 504 782
|-
| 53||[[Туркмения]] || 491 200<ref>{{Cite web |title=turkmenbusiness.org |url=http://turkmenbusiness.org/index.php?go=Content&id=3&SNS=07d3b9f3d65f8b86071b3d04cc183638 |access-date=2022-05-14 |archive-date=2008-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080506082517/http://turkmenbusiness.org/index.php?go=Content&id=3&SNS=07d3b9f3d65f8b86071b3d04cc183638 |url-status=dead }}</ref>
|-
| 54||[[Камерун]] || 475 440
|-
| 55||[[Папуа — Новая Гвинея]] || 462 840
|-
| 56||[[Швеция]] || 449 964
|-
| 57||[[Узбекистан]] || 447 400
|-
| 58||[[Марокко]] || 446 550
|-
| 59||[[Ирак]] || 437 072
|-
| 60||[[Парагвай]] || 406 750
|-
| 61||[[Зимбабве]] || 390 580
|-
| rowspan=5 | 62||[[Норвегия]] || 324 220
|-
|[[Шпицберген]]|| 62 049
|-
|[[Ян-Майен]]|| 373
|-
| [[Остров Буве|Буве]] || 58
|-
| Всего || 386 700
|-
| 63||[[Япония]] || 377 835
|-
| 64||[[Германия]] || 357 021
|-
| 65||[[Республика Конго|Конго]] || 342 000
|-
| rowspan=3 | 66||[[Финляндия]] || 337 030
|-
| [[Аландские острова]] || 1394
|-
| Всего || 338 424
|-
| 67||[[Малайзия]] || 329 750
|-
| 68||[[Вьетнам]] || 329 560
|-
| 69||[[Кот-д’Ивуар]] || 322 460
|-
| 70||[[Польша]] || 312 685
|-
| 71||[[Оман]] || 309 500
|-
| 72||[[Италия]] || 302 073
|-
| 73||[[Филиппины]] || 299 764
|-
| 74||[[Эквадор]] || 283 560
|-
| 75||[[Буркина-Фасо]] || 274 200
|-
| rowspan=5 | 76||[[Новая Зеландия]] || 268 680
|-
|[[Ниуэ]]|| 260
|-
| [[острова Кука]] || 240
|-
| [[Токелау]] || 12
|-
| Всего || 269 190
|-
| 77||[[Габон]] || 267 667
|-
| …||[[САДР|Западная Сахара]]<ref name="ЧПГ">[[частично признанное государство]]</ref> || 266 000
|-
| rowspan=17 | 78||[[Великобритания]] || 244 820
|-
|[[Фолклендские острова]]|| 12 173
|-
|[[Южная Георгия и Южные Сандвичевы Острова]]|| 3903
|-
|[[Остров Мэн]]|| 572
|-
|[[Теркс и Кайкос]]|| 430
|-
|[[Острова Святой Елены, Вознесения и Тристан-да-Кунья|Остров Святой Елены]]|| 410
|-
|[[Каймановы острова]]|| 262
|-
|[[Британские Виргинские острова]]|| 153
|-
|[[Джерси (остров)|Джерси]]|| 116
|-
|[[Монтсеррат]]|| 102
|-
| [[Ангилья]] || 100
|-
|[[Гернси]]|| 78
|-
| [[Британская территория Индийского океана]] || 60
|-
| [[Бермудские острова]] || 53
|-
| [[Питкэрн]] || 47
|-
|[[Гибралтар]]|| 6
|-
| Всего || 263 287
|-
| 79||[[Гвинея]] || 245 857
|-
| 80||[[Гана]] || 238 540
|-
| 81||[[Румыния]] || 237 500
|-
| 82||[[Лаос]] || 236 800
|-
| 83||[[Уганда]] || 236 040
|-
| 84||[[Гайана]] || 214 970
|-
| 85||[[Белоруссия]] || 207 600
|-
| 86||[[Киргизия]] || 199 951
|-
| 87||[[Сенегал]] || 196 190
|-
| 88||[[Сирия]] || 185 180
|-
| 89||[[Камбоджа]] || 181 040
|-
| 90||[[Уругвай]] || 176 220
|-
| 91||[[Тунис]] || 163 610
|-
| 92||[[Суринам]] || 163 270
|-
| 93||[[Бангладеш]] || 144 000
|-
| 94||[[Таджикистан]] || 143 100
|-
| 95||[[Непал]] || 140 800
|-
| 96||[[Греция]] || 131 940
|-
| 97||[[Никарагуа]] || 129 494
|-
| 98||[[Эритрея]] || 121 320
|-
| 99||[[КНДР]] || 120 540
|-
| 100||[[Малави]] || 118 480
|-
| 101||[[Бенин]] || 112 620
|-
| 102||[[Гондурас]] || 112 090
|-
| 103||[[Либерия]] || 111 370
|-
| 104||[[Болгария]] || 110 910
|-
| 105||[[Куба]] || 110 860
|-
| 106||[[Гватемала]] || 108 890
|-
| 107||[[Исландия]] || 103 000
|-
| 108||[[Южная Корея]] || 98 480
|-
| 109||[[Венгрия]] || 93 030
|-
| rowspan=4 | 110||[[Португалия]] || 88 953
|-
|[[Азорские острова]]|| 2335
|-
| [[Мадейра]] || 794
|-
| Всего || 92 082
|-
| 111||[[Иордания]] || 89 400
|-
| 112||[[Сербия]] || 88 361 / 77 473<ref>Без учёта территории частично признанной [[Республика Косово|Республики Косово]]</ref>
|-
| 113||[[Азербайджан]] || 86 600 / 83 430<ref>Без учёта территории непризнанной [[НКР|Нагорно-Карабахской Республики]]</ref>
|-
| 114||[[Австрия]] || 83 858
|-
| 115||[[Объединённые Арабские Эмираты]] || 82 880
|-
| 116||[[Чехия]] || 78 866
|-
| 117||[[Панама]] || 78 200
|-
| 118||[[Сьерра-Леоне]] || 71 740
|-
| 119||[[Ирландия]] || 70 273
|-
| 120||[[Грузия]] || 69 700 / 57 200<ref>Без учёта территории частично признанных [[Республика Абхазия|Республики Абхазия]] и [[Республика Южная Осетия|Республики Южная Осетия]]</ref>
|-
| 121||[[Шри-Ланка]] || 65 610
|-
| 122||[[Литва]] || 65 200
|-
| 123||[[Латвия]] || 64 589
|-
| 124||[[Того]] || 56 785
|-
| 125||[[Хорватия]] || 56 542
|-
| 126||[[Босния и Герцеговина]] || 51 129
|-
| 127||[[Коста-Рика]] || 51 100
|-
| 128||[[Словакия]] || 48 845
|-
| 129||[[Доминиканская Республика]] || 48 730
|-
| 130||[[Бутан (государство)|Бутан]] || 47 000
|-
| 131||[[Эстония]] || 45 226
|-
| rowspan=8 | 132||[[Нидерланды]] || 41 526
|-
| [[Кюрасао]] || 444
|-
| [[Бонайре]] || 288
|-
| [[Аруба]] || 193
|-
| [[Синт-Мартен]] || 35
|-
| [[Синт-Эстатиус]] || 21
|-
| [[Саба (остров)|Саба]] || 13
|-
| Всего || 42 679
|-
| 133||[[Швейцария]] || 41 290
|-
| 134||[[Гвинея-Бисау]] || 36 120
|-
|||[[Тайвань]] || 35 980<ref>Без учёта территорий, подконтрольных другим государствам</ref>
|-
| 135||[[Молдавия]] || 33 843 / 29 680<ref>Без учёта территории непризнанной [[Приднестровская Молдавская Республика|Приднестровской Молдавской Республики]]</ref>
|-
| 136||[[Бельгия]] || 32 545
|-
| 137||[[Лесото]] || 30 355
|-
| 138||[[Армения]] || 29 743
|-
| 139||[[Албания]] || 28 748
|-
| 140||[[Соломоновы Острова]] || 28 450
|-
| 141||[[Экваториальная Гвинея]] || 28 051
|-
| 142||[[Бурунди]] || 27 830
|-
| 143||[[Республика Гаити|Гаити]] || 27 750
|-
| 144||[[Руанда]] || 26 338
|-
| 145||[[Северная Македония]] || 25 333
|-
| 146||[[Белиз]] || 22 966
|-
| 147||[[Израиль]] || 20 770<ref>Суверенная территория Израиля, сложившаяся в результате [[Война за независимость Израиля|Войны за независимость 1949 года]]. В этих границах Израиль признан большинством государств и ООН</ref>/22 072<ref>Территория, на которую позже был распространён суверенитет Израиля, включая [[Восточный Иерусалим]] и [[Голанские высоты]]. Данное число используется в официальных документах Израиля, но, в связи с непризнанием аннексии ООН, не используется в международных документах</ref>
|-
| 148||[[Джибути]] || 22 000
|-
| 149||[[Сальвадор]] || 21 040
|-
| 150||[[Словения]] || 20 253
|-
| 151||[[Фиджи]] || 18 270
|-
| 152||[[Кувейт]] || 17 820
|-
| 153||[[Эсватини]] || 17 363
|-
| 154||[[Восточный Тимор]] || 14 874
|-
| 155||[[Черногория]] || 14 026
|-
| 156||[[Багамы]] || 13 940
|-
| 157||[[Вануату]] || 12 200
|-
| 158||[[Катар]] || 11 437
|-
| 159||[[Гамбия]] || 11 300
|-
| 160||[[Ямайка]] || 10 990
|-
| …||[[Республика Косово|Косово]]<ref name="ЧПГ" /> || 10 888
|-
| 161||[[Ливан]] || 10 452
|-
| 162||[[Республика Кипр|Кипр]] || 9250 / 6000<ref>Без учёта территории частично признанной [[Турецкая Республика Северного Кипра|Турецкой Республики Северного Кипра]]</ref>
|-
| …||[[Абхазия]]<ref name="ЧПГ" /> || 8600
|-
| …||[[Государство Палестина]] || 6020<ref>[http://www.passia.org/palestine_facts/pdf/pdf2006/3-Geography.pdf Данные Палестинского академического общества изучения международных отношений] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061004085625/http://www.passia.org/palestine_facts/pdf/pdf2006/3-Geography.pdf |date=2006-10-04 }}</ref><ref>в том числе [[Сектор Газа]] (360) и [[Западный берег реки Иордан]] (5860)</ref>
|-
| 163||[[Бруней]] || 5770
|-
| 164||[[Тринидад и Тобаго]] || 5128
|-
| …||[[Приднестровская Молдавская Республика|Приднестровье]]<ref name="НПГ" />|| 4163
|-
| 165||[[Кабо-Верде]] || 4033
|-
| …||[[Южная Осетия]]<ref name="ЧПГ" /> || 3900
|-
| …||[[Северный Кипр]]<ref name="ЧПГ" /> || 3300
|-
| …||[[Нагорно-Карабахская Республика]]<ref name="НПГ">[[непризнанное государство]]</ref> || 3170<ref>Без учёта территорий, подконтрольных [[Азербайджан]]у</ref>
|-
| 166||[[Самоа]] || 2860
|-
| 167||[[Люксембург (государство)|Люксембург]] || 2586
|-
| 168||[[Маврикий]] || 2040
|-
| 169||[[Коморские Острова]]<ref name="комор"/> || 1862
|-
| 170||[[Сан-Томе и Принсипи]] || 1001
|-
| 171||[[Сингапур]] || 778
|-
| 172||[[Доминика]] || 754
|-
| 173||[[Тонга]] || 748
|-
| 174||[[Кирибати]] || 717
|-
| 175||[[Федеративные Штаты Микронезии|Микронезия]]|| 702
|-
| 176||[[Бахрейн]] || 665
|-
| 177||[[Сент-Люсия]] || 620
|-
| 178||[[Андорра]] || 468
|-
| 179||[[Палау]] || 458
|-
| 180||[[Сейшельские Острова]] || 455
|-
| 181||[[Антигуа и Барбуда]] || 442
|-
| 182||[[Барбадос]] || 430
|-
| 183||[[Сент-Винсент и Гренадины]] || 389
|-
| 184||[[Гренада]] || 340
|-
| 185||[[Мальта (государство)|Мальта]] || 316
|-
| 186||[[Мальдивы]] || 298
|-
| 187||[[Сент-Китс и Невис]] || 261
|-
| 188||[[Маршалловы Острова]] || 181
|-
| 189||[[Лихтенштейн]] || 160
|-
| 190||[[Сан-Марино]] || 61
|-
| 191||[[Тувалу]] || 26
|-
| 192||[[Науру]] || 21
|-
| 193||[[Монако]] || 2
|-
| 194||[[Ватикан]] || 0,44
|}
== Галерея ==
<gallery perrow="4" widths="150px" heights="150px">
Файл:European area.png|Ракьалъул гӀеблъи борцун борцун Европаялъул пачалихъазул сияхӀ
Файл:Africana area.png|Ракьалъул гӀеблъи борцун борцун Африкаялъул пачалихъазул сияхӀ
</gallery>
== Гь. балагье ==
{{Div col|colwidth=30em}}
* [[Улка]]
* [[Пачалихъ]]
* [[Виртуалияб хӀукумат]]
* [[Карликовое государство]]
* [[Пачалихъазул сияхӀ]]
* [[Дунялалъул тахшагьаразул сияхӀ]]
* [[Халкъалъул къадар борцун пачалихъазул сияхӀ]]
{{div col end}}
== ХӀужаби ==
{{хІужаби}}
== РегӀелал ==
* {{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html?countryname=Estonia&countrycode=en®ionCode=eur&rank=133#en|title=Area — Country Comparison|publisher=CIA|lang=en|accessdate=2013-11-10|archive-date=2013-11-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20131110114124/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html?countryname=Estonia&countrycode=en®ionCode=eur&rank=133#en|url-status=хвараб}}
* {{cite web |author= James Talmage, Damon Maneice|url= https://thetruesize.com/#?borders=1~!MTY3NjIyMzM.NTgyMTU0NA*MzI4NTczOTM(OTE3OTY1OA|title= The true size of… [наглядное сравнение стран по их величине на карте в проекции Меркатора]|lang= en|website= |publisher= |date= |accessdate=2020-05-27}}
{{Пачалихъазул сияхӀал}}
[[Категория:Пачалихъал цоцада рорцулел сияхӀал|Ракь]]
[[Категория:Пачалихъал ккун географиялъулал сияхӀал|Ракь]]
9tgq6w4g3xtqdq3scwjodu6mrgy8s3i