МухӀаммадилазул Идрисил АхӀмаднаби

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="av">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>avwiki</dbname>
    <base>https://av.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B5%D1%82%D3%80%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%B1_%D0%B3%D1%8C%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%80</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Хъулухъалъулаб</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">БахӀс</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">ГӀахьалчи</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ГӀахьалчиясул бахӀс</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедиялъул бахӀс</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файлалъул бахӀс</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki-ялъул бахӀс</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Халип</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Халипалъул бахӀс</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Кумек</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Кумекалъул бахӀс</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категориялъул бахӀс</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Обсуждение модуля</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>МухӀаммадилазул Идрисил АхӀмаднаби</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15018</id>
    <revision>
      <id>102274</id>
      <parentid>102073</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T03:43:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>115</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Ahmet_Nabi_Magoma.jpg|Ahmet_Nabi_Magoma.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: No permission since 8 October 2026.</comment>
      <origin>102274</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17784" sha1="p9yfhbaspd61c0jvea812h9zfbtyb2h" xml:space="preserve">{{ГӀадан
| from = 
| цӀар = МухӀамадилазул Идрисил АхӀмаднаби
| оригинал_цӀар = 
| код = 
| сурат =
| сурат_гӀебедеяб = 
| сурат_роцен = 
| сурат_эххедеяб = 
| сурат_гъоркьхъвай = 
| жинс = m
| гьавидал_цӀар = 
| тӀокӀцӀар = 
| тӀубараб_цӀар = 
| гьавураб_къо-моцӀ = [[21 октобер]], [[1897 сон|1897]]
| гьавураб_бакӀ = [[Гъодобери]], [[ГӀанди сверухълъи]] (гьанже [[Болъихъ мухъ]])
| хвараб_къо-моцӀ = [[26 март]], [[1961 сон|1961]] (63 сон)
| хвараб_бакӀ = [[Мюнхен]], [[Германия]]
| хвеялъул_гӀилла = 
| вукъараб_бакӀ = [[Валдфридгьоф (Мюнхен)|Валдфридгьоф хабзала]]
| бакӀалъул_координатал = 
| ватӀанчилъи = 
| миллат = 
| эмен = [[Гъодобериса Идрис]]
| эбел = КӀкӀаратӀаса ХӀажиясул Каримат
| лъади = 
| лъимал = 
| гӀагарлъи = 
| лъайщвей = Прагьаялъул техникияб университет
| алма-матер = 
| хӀалтӀи-пиша = {{flatlist|
* Прагьаялъул техникияб университеталъул профессор
* Шималияб Кавказалъул националияб комитеталъул президент }}
| жигарчилъиялъул_сонал = 
| машгьур_вуго = 
| машгьурал_хӀалтӀаби = 
| стил = 
| партия = 
| хӀаракат = 
| шапаъктал = 
| шапакъатал = 
| гӀарасал = 
| вебсайт =
| автограф = 
| автограф_роцен = 
| автограф_цогидаб =
| гъоркьеросал = 
| викигъамас = 
| викитека = 
| nocat=
}}

'''МухӀамадилазул Идрисил АхӀмаднаби''' ([[21 октобер]], [[1897 сон|1897]], [[Гъодобери]], [[ГӀанди сверухълъи]]&lt;ref&gt;[https://www.akittv.com.tr/biyografi/2019/02/03/ahmed-nabi-magoma-kimdir/ Ahmed Nabi Magoma kimdir?]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Черновик&quot;&gt;{{статья
 | автор         = АхӀмаднабилазул АхӀмаднаби
 | заглавие      = Нахъбуссинабураб цӀар
 | оригинал      = 
 | ссылка        = https://chernovik.net/content/hronograf/vozvrashchyonnoe-imya
 | язык          = ru
 | ответственный = 
 | автор издания = 
 | издание       = [[Черновик (казият)|Черновик]]
 | тип           = 
 | место         = МахӀачхъала
 | издательство  = 
 | год           = 2005
 | месяц         = 06
 | число         = 17
 | том           = 
 | выпуск        = 
 | номер         = 23
 | страницы      = 
 | isbn          = 
 | issn          = 
 | doi           = 
 | bibcode       = 
 | arxiv         = 
 | pmid          = 
 | ref           = 
 | archiveurl    = 
 | archivedate   = 
}}&lt;/ref&gt; — [[26 март]], [[1961 сон|1961]], [[Мюнхен]], [[Германия]]&lt;ref name=&quot;Черновик&quot;/&gt;) — жамгӀияв жигарчи, гӀалимчи, [[КӀиабилеб дунялалъулаб рагъ|КӀиабилеб дунялалъулаб рагъул]] мехалда [[Коллаборационизм КӀиабилеб дунялалъулаб рагъда|Лъабабилеб Рейхгун цадахъ хӀалтӀулев вукӀарав]]. Шималияб Кавказалъул миллияб комитеталъул президент; рагъул соназ ватӀанцоязе, гьездаго цадахъ рагъда асирлъаразе квекулев вукӀарав чи.&lt;ref&gt;Северокавказцы в эмиграции в ХХ веке. Материалы к биографическому словарю / И. Л. Бабич, Т. Л. Гладкова, Л. А. Мнухин; отв. ред. А. Н. Кожановский. — Москва; Берлин: Директ-Медиа, 2020. — С. 140.&lt;/ref&gt; [[Вермахт|Вермахталъул]] [[Шималияб Кавказалъул Легион|Шималияб Кавказалъул Легионалъул]] организаторазул ва нухмалъулезул цояв, Лъабабилеб рейхалъе информация бакӀарулев вукӀарав агент.

== Биография ==
Гьавуна 1897 соналъул [[21 октобер]]алда ГӀанди сверухълъиялъул Гъодобери росулӀ&lt;ref name=&quot;Черновик&quot;/&gt; [[Имам Шамил|Имам Шамилил]] хазначи КӀкӀаратӀаса ХӀажиясул яс Кариматилги, элъул рос [[Гъодобериса Идрис]] наибасул хъизаналда.&lt;ref name=&quot;Черновик&quot;/&gt; Гьоркьохъеб лъай щвана Шурагьиб реалияб колледжалда.&lt;ref name=&quot;Черновик&quot;/&gt; Суверенияб [[МугӀрузул Республика]] лъазабун хадуса, 1918 соналъул 11 маялда гӀолохъанав, жигарав, лъайги бугев гьев цӀияб хӀукуматалъул амруялдалъун тӀамуна ГӀанди сверухълъиялъул комиссарлъун. Гьеб заманалда Кавказалда унел рукӀана рагъал деникинилаздеги коммунистаздеги данде, гьениб гӀахьаллъи гьабуна Идрисил АхӀмаднабицаги. 

Болшевикал бергьана ва 1921 соналъ гьез оккупатинабуна МугӀрузул Республика. Гьезде данде яргъидгӀуцӀараб къеркьей гьабизе Идрисил АхӀмаднаби хӀукуматалъул цогидал гъорлӀчагӀигун ва гӀемерал рагъдаса лӀутулелгун ана [[Гуржиялъул Демократияб Республика|Гуржиялъул Демократияб Республикаялде]].&lt;ref name=&quot;Черновик&quot;/&gt; КӀиго моцӀидасан Гуржия оккупатинабун, [[Туплис|Туплисалда]] лъазабуна совет хӀакимлъи. Гьелдаса хадув Идрисил АхӀмаднабица эмиграция гьабуна [[Туркия|Туркиялде]].&lt;ref name=&quot;Черновик&quot;/&gt; КӀиго соналъ бигьаяб гуреб гӀумру букӀана гьесул [[Истанбул|Истанбулалда]], гьениб лъазабуна гьес [[Ингилис мацӀ|ингилис]] ва [[Турк мацӀ|турк]] мацӀал.&lt;ref name=&quot;Черновик&quot;/&gt; 1923 соналъ гьев ана [[Чехословакия|Чехословакиялъул Республикаялде]], гьениб лъазабуна [[чех мацӀ]], лӀугьана цӀализе [[Прагьаялъул техникияб университет|Прагьаялъул техникияб университеталде]]. АхӀмаднабие, гьенив цӀалун вахъиндал, щвана лъикӀаб къимат бугеб диплом. Гьев хӀалтӀизе чӀана университеталдаго: физикаялъул ва механикаялъул кафедраялда доцентлъун; лъабго соналдаса гьев вахъана кафедраялъул профессорлъун ва нухмалъулевлъун. Идрисил АхӀмаднабица ячана Ислам босарай чехай.&lt;ref name=&quot;Черновик&quot; /&gt;

=== Шималияб Кавказалъулаб комитет гӀуцӀи === 
[[КӀиабилеб дунялалъулаб рагъ]] байбихьидал, Кавказалдаса гӀемерал эмигрантазда бихьана ватӀан эркен гьабиялъе рес, гьеб ситуация гӀадахъ босана германияз. 1942 соналъ [[Лъабабилеб Рейх|Лъабабилеб Рейхалъул]] аскарал [[Кавказ|Кавказалде]] щведал, СССР-алда вукӀарав германиязул вакил ва МугӀрузул Республикаялъул чиядабачӀолъи букӀахъинабиялъул проект бахъарав фон Шуленбергица ахӀана [[Берлин|Берлиналде]] Кавказалъул диаспораялъул бищун ссий бугел ва машгьурал вакилзаби: МугӀрузул Республикаялъул вукӀарав къватӀисел ишазул министер [[ХӀайдар Баммат]], Имам Шамилил васасул вас СагӀид-Шамил, политолог ва тарихчи Автурханилав ГӀабдурахӀман, коммерсант Тапа Чермоев ва цогидал. Гьездаго гъорлӀ вукӀана Идрисил АхӀмаднабиги. [[Берлин|Берлиналда]] гьел рещтӀун рукӀана шагьаралъул бищун лъикӀал гьоболханаязул цояблъун букӀараб «Адлон» гьотелалда, Бранденбургалъул рагьуязда аскӀоб бугеб, гьелъ гьезул дандчӀвай лӀугьана тарихалде «Адлониада» гӀадин бачӀараб вакъигӀатлъун. Гьениве ахӀун вукӀана АхӀмаднабил гӀагарав гьудул [[Мусаясул Халилбег]], амма гьес инкар гьабуна дандчӀваялдаса, жив &quot;сиясатчи гурин, суратчи вугин&quot; абун. 

Шуленбергица цебе лъуна данде ракӀараразда Германиялъул къватӀисел ишазул министерлъиялъул контролалда гъоркь Кавказалъул политикиял комитетал гьариялъул пикру. Гьедин гӀуцӀана микьго комитет, гьенире гъорлӀе рачана Осетиялъул Кантемир ва Байтуган, Чергесиялъул СултӀан Хъилич Гирей, Адигъиялъул Улугай, Буртиялъул Тукалав ва Автурханилав, Гъалгъаялъул Албагачилав, [[Дагъистан|Дагъистаналъул]] Муратханилав, Байтуган ва Идрисил АхӀмаднаби, кинало разилъун Шималияб Кавказалъул комитеталъул президентлъун вищарав. Комитетазул рагъулаб кваркьи бихьизабун букӀана легионаздалъун, жал, СССР щущахъ биххизабун хадур, рукӀине рукӀарал чиядарачӀел пачалихъазул армиязул аслулъун. 

Комитеталъул масъалалъун букӀана  [[Вермахталъул Шималияб Кавказалъул легион|бакъбаккул легионазе]] нухмалъи гьаби гуребги, рагъда асирлъарал жиндирго ватӀанцоял эркен гьаби,  кавказиял [[остарбайтер]]ал эркен гьари, хӀукъукъияб ва материялияб кумек Кавказалдаса гочине ккаразе. Шималияб Кавказалъул легионалде гъорлӀе жидеего бокьун рачунел рукӀана рагъда асирлъарал Шималияб Кавказалдаса гӀадамал. Пропагандаялъ гьезда Кавказалда болшевиказ гьабурабщинаб зулму-хӀал, вахӀшиял репрессиял, дин гьукъи, гочинари ракӀалде щвезарулел рукӀана.

Цо-цо иццазда Идрисил АхӀмаднаби рехсон вуго герман гуреб, турк рагъулаб цӀех-рехеялъул агентлъунги.&lt;ref&gt;[http://mozohin.ru/article/a-134.html Дешифровка телеграммы начальника бюро европейско-американских дел японского МИД Сигэнори Того японскому послу в Берлине 27 июня 1942 г.]&lt;/ref&gt;

=== Рагъдаса хадусел сонал ===

1945 соналъ [[Лъабабилеб Рейх]] рагъулӀ къедал, Идрисил АхӀмаднабил ва Шималияб Кавказалъул комитетатлъул гъорлӀчагӀазул хӀаракаталдалъун анцӀ-анцӀ азар кавказиязда бажарана гӀумру гьабиялъе жидеего хӀинкъи гьечӀел пачалихъазде ине. Идрисил АхӀмаднабица эркен гьавуразда гьоркьов вукӀана гьесул [[КӀкӀаратӀа]] гӀумру гьабун йикӀарай яцалъул, Батулил, цо вукӀарав вас — Идрис. Амма хадув гьев тӀадвуссана ватӀаналде, ва 1947 соналъ &quot;ватӀаналъул хиянатчи&quot; хӀисабалда гьев  25 сонги кьун туснахъ гьавуна. 1955 соналъ Сталин хведал, гьев рабилитинавуна  ва гьев росулӀе тӀадвуссана. 1974 соналъ в 58 сонил гӀужалда захӀматаб унтудаса хадув Идрис хвана.

КӀиабилеб дунялалъул рагъ лӀугӀун хадуб эмигрантазул Кавказалъул эркенаб букӀинесселъе рукӀарал анищал рихханиги, хьулал гьез реххичӀо, къеркьеялъул акцент тӀубанго бачана идеалогияб ритӀелалде. Идрисил АхӀмаднабица жиндирго гӀарцухъ басма гьарулел рукӀана «Кавказ» ва «Цолъараб Кавказ» журналал, жал Мюнхеналда [[Ингилис мацӀ|ингилис]], турк ва гӀурус мацӀалда къватӀире риччалел рукӀарал.

Рагъдаса хадуб Идрисил АхӀмаднабица жинцаго абулаан:&lt;ref&gt;Как кавказцы от немцев независимости ждали (интервью 81) // Гарвардский проект: рассекреченные свидетельства о Великой Отечественной войне / сост., общ. ред. и вступ. статья О. В. Будницкого и Л. Г. Новиковой. — М.: Политическая энциклопедия, 2018. — С. 142—160.&lt;/ref&gt;

{{Цитатаялъул байбихьи}}
БитӀахъе бицани, дие бокьун букӀана германаз Совет Союзалда тӀад бергьенлъи босизе. Щаклъи гьечӀого, нацистазул политика букӀана цӀакъ квешаб, амма Кавказалда хурхун, эб букӀинчӀо Советаз гьабураб жоялдаса квешаб.
{{Цитатаялъул ахир}}

1952 соналъ Шималияб Кавказалъул эмиграциялъул кӀиабилеб конгресалда АхӀмаднаби, киналго разилъун, цӀидасанги вищана [[Шималияб Кавказалъул миллияб комитет|Шималияб Кавказалъул миллияб комитеталъул]] президентлъун.&lt;ref&gt;Памяти Ахмет-Наби Магомета // [[Новое русское слово]]. 23.04.1961.&lt;/ref&gt; Гьединго гьес гьабулеб букӀана профессорасулги мугӀалимасулги хӀалтӀи Мюнхеналъул цо университеталда математикаялъулгм, электроникаялъулги, механикаялъулги кафедраялда 

Хвана Идрисил АхӀмаднабил [[1961 сон|1961 соналъул]] 26 марталъ [[Мюнхен|Мюнхеналда]]. Вукъун вуго Мюнхеналъул [[Валдфридгьоф (Мюнхен)|Валдфридгьоф]] хабалазул цӀияб бусурбабазулаб рахъалда, Кавказалъул эркенлъиялъе гӀоло гӀумруялъго къеркьолел рукӀарал эмигрантазда аскӀов.&lt;ref name=&quot;Черновик&quot;/&gt; 

== МугъчӀваял ==
{{мугъчӀваял}}

[[Категория:1897 соналъ гьарурал]]
[[Категория:Болъихъ мухъалда гьарурал]]
[[Категория:1961 соналъ хварал]]
[[Категория:Мюнхеналда хварал]]
[[Категория:ГӀадамал алипалда рекъон]]
[[Категория:Кавказалъул эмигрантал]]
[[Категория:Мюнхеналъул Валфридгьофалда рукъарал]]</text>
      <sha1>p9yfhbaspd61c0jvea812h9zfbtyb2h</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>