विकिपीडिया awawiki https://awa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8_%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BE MediaWiki 1.47.0-wmf.17 first-letter मीडिया खास बातचीत यूजर यूजर बातचीत विकिपीडिया विकिपीडिया बातचीत फाइल फाइल बातचीत मीडियाविकी मीडियाविकी बातचीत खाँचा खाँचा बातचीत मदद मदद बातचीत श्रेणी श्रेणी बातचीत TimedText TimedText talk मॉड्यूल मॉड्यूल वार्ता Event Event talk अंबेडकर नगर 0 71 37047 26226 2026-08-26T12:21:58Z Avimaarak 3578 [[अंबेडकर नगर जिला]] पे अनुप्रेषित 37047 wikitext text/x-wiki #redirect [[अंबेडकर नगर जिला]] '''अम्बेडकर नगर''' जिला [[फैज़ाबाद]] मंडल अनुभाग कय यक्ठु जिला होय। इ उत्तर प्रदेश कय पूर्व मुख्यमन्त्री मायावती कय द्वारा २९ सितम्बर १९९५ मे बनाय गा रहा। यकर नाव भारतीय संविधान निर्मात्री सभा कय प्रारूप समिति कय अध्यक्ष डॉ॰ भीमराव अंबेडकर कय नाँव से रक्खा गा है। h0afv4z3h2ojm01qaeawvxwtbhbd36v अमेठी जिला 0 199 37085 3057 2026-08-27T11:23:40Z Avimaarak 3578 37085 wikitext text/x-wiki {{भारत कय जिला|जिला कय नाँव=अमेठी|मानचित्र= |प्रतिष्ठा (स्थापित)=01 जुलाई 2010|मुख्यालय=गौरीगंज|तहसीलें=अमेठी, गौरीगंज, मुसाफिरखाना, बहादुरपुर, तिलोई|विधानसभा सीटें=अमेठी, गौरीगंज, जगदीशपुर, तिलोई|लोकसभा=अमेठी|जनसंख्या=1000000|घनत्व=823|लिंगानुपात=950|धर्म=हिन्दू, इस्लाम|साक्षरता प्रतिशत=65|पुरुष साक्षरता प्रतिशत=70|महिला साक्षरता प्रतिशत=58|क्षेत्रफल=3075|सरकारी भाषा=हिंदी|मुख्य संवाद भाषा=अवधी|संक्षेप=|वेबसाइट=[http://www.amethi.nic.in www.amethi.nic.in]}} अमेठी उत्तर प्रदेश कै एक जिला होय, ई एक जुलाई 2010 का सुल्तानपुर जिला कै तीन तहसील अमेठी, गौरीगंज, मुसाफिरखाना अउर रायबरेली जिला के द्वि तहसील सलोन अउर तिलोई का मिलाइ के उत्तर परदेस कै 72 वां जिला के रूप मा अस्तित्व मा आवा है। एकै नाव पहिले छत्रपति शाहू जी महराज नगर रहा, लेकिन बाद मा उत्तर प्रदेश सरकार बदल के अमेठी कय दिहिस। एह जिला मा चार विधानसभा क्षेत्र अमेठी, जगदीशपुर, गौरीगंज अउर तिलोई अहैं। अमेठी एक लोकसभा सीटव अहै, इहाँ से सांसद श्रीमती स्मृति ईरानी अहैं। ==संदर्भ== {{reflist}} {{उत्तर प्रदेश के जिला}} [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश]] [[श्रेणी:अवधी क्षेत्र]] 8vj5d28mv9ih67mq64miaz29gbimnig प्रयागराज जिला 0 455 37076 26782 2026-08-27T10:47:18Z Avimaarak 3578 37076 wikitext text/x-wiki {{About|the District of Allahabad|the city in the district by the same name|Allahabad|other uses|Allahabad (disambiguation)}} {{Infobox settlement | name = प्रयागराज जिला | official_name = | settlement_type = {{center|[[उत्तर प्रदेश]] क [[उत्तर प्रदेश के जिलन के सूची|जिला]]}} | image_skyline = {{Photomontage |size = 250 |photo1a = Allahabad, Triveni Sangam 27 (39310070552).jpg |photo1b = Allahabad, Khusru bagh, Nithar tomb (2) 2015-11-12.jpg |photo2a = Bara Thermal Power Project (39418033715).jpg |photo2b = AnandBhawan.JPG |photo3a = Yamuna bridge Prayagraj.jpg }} | image_caption = Clockwise from top-left: [[Triveni Sangam]], Tomb of Nihar Begum at [[Khusro Bagh]], [[Anand Bhavan]], [[New Yamuna Bridge]], [[Bara Thermal Power Station]] | total_type = कुल | native_name = | image_map = India Uttar Pradesh districts 2012 Allahabad.svg | map_caption = Location of Prayagraj district in Uttar Pradesh | coordinates = | coor_pinpoint = प्रयागराज (शहर) | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flag|भारत}} | subdivision_type1 = [[भारत कय राज्य|राज्य]] | subdivision_name1 = {{seal|उत्तर प्रदेश}} | subdivision_type2 = मण्डल | subdivision_name2 = [[प्रयागराज मंडल|प्रयागराज]] | established_title = स्थापित | established_date = | seat_type = मुख्यालय | seat = [[प्रयागराज]] | parts_type = तहसील | parts_style = para | p1 = 8 | area_total_km2 = 5482 | area_footnotes = | population_as_of = 2011 | population_total = 5,954,391 | population_footnotes = | population_urban = | population_density_km2 = 1,100 | demographics_type1 = जनसांख्यिकी | demographics1_title1 = [[भारत मा साक्षरता|साक्षरता]] | demographics1_info1 = 74.41% | demographics1_title2 = [[लिंगनुपात]] | demographics1_info2 = 901 | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|IST]] | utc_offset1 = +05:30 | registration_plate = UP 70 | blank_name_sec1 = [[भारत मा सड़कैं|प्रमुख राजमार्ग]] | blank_info_sec1 = [[National Highway 19 (India)|NH 19]] | blank_name_sec2 = [[Lok Sabha|लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र]] | blank_info_sec2 = [[Allahabad Lok Sabha constituency|इलाहाबाद]] <br /> [[Phulpur Lok Sabha constituency|Phulpur]] | website = {{URL|https://prayagraj.nic.in/}} | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = [[Divisional commissioner (India)|Divisional Commissioner]] | leader_name1 = संजय गोयल [[Indian Administrative Service|IAS]]<ref>{{cite web |title=Shri Sanjay Goyal, IAS {{!}} District Prayagraj, Government of Uttar Pradesh {{!}} India |url=https://prayagraj.nic.in/whoswho/divisional-commissioner/ |website=prayagraj.nic.in |access-date=25 March 2021}}</ref> | leader_name2 = संजय खत्री [[Indian Administrative Service|IAS]] | leader_title2 = [[District collector (India)|जिलाधिकारी]] | leader_name3 = | leader_title3 = | other_name = इलाहाबाद जिला }} ''ई पन्ना इलाहाबाद जिला खातिर होय, इलाहाबाद शहर खातिर देखा जाय [[इलाहाबाद]]'' इलाहाबाद जिला उत्तर प्रदेश के इलाहाबाद मण्डल में एक्खी जिला होय। एकर मुख्यालय [[इलाहाबाद]] होय। साथै साथ ई उत्तर प्रदेश कय सबसे ढेर जनसंख्या वाला जिला होय। इलाहाबाद जिला इलाहाबाद संभाग के भाग आटय। एहि जिला में कुल आठ तहसील जोन २० प्रखंड में बांटा ग बा। ई जिला पढ़ाई लिखाई खातिर खूब प्रसिद्ध बाटइ,मोतीलाल नेहरू राष्ट्रीय तकनीकीय संस्थान, इलाहाबाद विश्वविद्यालय अउर बहुत विद्यालय बा। {{आधार}} [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश]] [[श्रेणी:अवधी क्षेत्र]] 0lu12o6xpbbducnfebm6zaggbqvxde8 37077 37076 2026-08-27T10:48:25Z Avimaarak 3578 37077 wikitext text/x-wiki {{About|the District of Allahabad|the city in the district by the same name|Allahabad|other uses|Allahabad (disambiguation)}} {{Infobox settlement | name = प्रयागराज जिला | official_name = | settlement_type = {{center|[[उत्तर प्रदेश]] क [[उत्तर प्रदेश के जिलन के सूची|जिला]]}} | image_skyline = {{Photomontage |size = 250 |photo1a = Allahabad, Triveni Sangam 27 (39310070552).jpg |photo1b = Allahabad, Khusru bagh, Nithar tomb (2) 2015-11-12.jpg |photo2a = Bara Thermal Power Project (39418033715).jpg |photo2b = AnandBhawan.JPG |photo3a = Yamuna bridge Prayagraj.jpg }} | image_caption = Clockwise from top-left: [[Triveni Sangam]], Tomb of Nihar Begum at [[Khusro Bagh]], [[Anand Bhavan]], [[New Yamuna Bridge]], [[Bara Thermal Power Station]] | total_type = कुल | native_name = | image_map = India Uttar Pradesh districts 2012 Allahabad.svg | map_caption = Location of Prayagraj district in Uttar Pradesh | coordinates = | coor_pinpoint = प्रयागराज (शहर) | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flag|भारत}} | subdivision_type1 = [[भारत कय राज्य|राज्य]] | subdivision_name1 = {{seal|उत्तर प्रदेश}} | subdivision_type2 = मण्डल | subdivision_name2 = [[प्रयागराज मंडल|प्रयागराज]] | established_title = स्थापित | established_date = | seat_type = मुख्यालय | seat = [[प्रयागराज]] | parts_type = तहसील | parts_style = para | p1 = 8 | area_total_km2 = 5482 | area_footnotes = | population_as_of = 2011 | population_total = 5,954,391 | population_footnotes = | population_urban = | population_density_km2 = 1,100 | demographics_type1 = जनसांख्यिकी | demographics1_title1 = [[भारत मा साक्षरता|साक्षरता]] | demographics1_info1 = 74.41% | demographics1_title2 = [[लिंगनुपात]] | demographics1_info2 = 901 | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|IST]] | utc_offset1 = +05:30 | registration_plate = UP 70 | blank_name_sec1 = [[भारत मा सड़कैं|प्रमुख राजमार्ग]] | blank_info_sec1 = [[National Highway 19 (India)|NH 19]] | blank_name_sec2 = [[Lok Sabha|लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र]] | blank_info_sec2 = [[Allahabad Lok Sabha constituency|इलाहाबाद]] <br /> [[Phulpur Lok Sabha constituency|Phulpur]] | website = {{URL|https://prayagraj.nic.in/}} | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = [[Divisional commissioner (India)|Divisional Commissioner]] | leader_name1 = संजय गोयल [[Indian Administrative Service|IAS]]<ref>{{cite web |title=Shri Sanjay Goyal, IAS {{!}} District Prayagraj, Government of Uttar Pradesh {{!}} India |url=https://prayagraj.nic.in/whoswho/divisional-commissioner/ |website=prayagraj.nic.in |access-date=25 March 2021}}</ref> | leader_name2 = संजय खत्री [[Indian Administrative Service|IAS]] | leader_title2 = [[District collector (India)|जिलाधिकारी]] | leader_name3 = | leader_title3 = | other_name = इलाहाबाद जिला }} ''ई पन्ना इलाहाबाद जिला खातिर होय, इलाहाबाद शहर खातिर देखा जाय [[इलाहाबाद]]'' इलाहाबाद जिला उत्तर प्रदेश के इलाहाबाद मण्डल में एक्खी जिला होय। एकर मुख्यालय [[इलाहाबाद]] होय। साथै साथ ई उत्तर प्रदेश कय सबसे ढेर जनसंख्या वाला जिला होय। इलाहाबाद जिला इलाहाबाद संभाग के भाग आटय। एहि जिला में कुल आठ तहसील जोन २० प्रखंड में बांटा ग बा। ई जिला पढ़ाई लिखाई खातिर खूब प्रसिद्ध बाटइ,मोतीलाल नेहरू राष्ट्रीय तकनीकीय संस्थान, इलाहाबाद विश्वविद्यालय अउर बहुत विद्यालय बा। ==संदर्भ== {{reflist}} {{उत्तर प्रदेश के जिला}} {{आधार}} [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश]] [[श्रेणी:अवधी क्षेत्र]] sgzar81e1ifte5umpal3lodw7db3s2w उत्तर प्रदेश के जिलन के सूची 0 510 37059 37034 2026-08-26T23:59:36Z InternetArchiveBot 1072 Rescuing 14 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 37059 wikitext text/x-wiki {{Infobox subdivision type | name = उत्तर प्रदेश के जिला | map = [[File:List of districts of Uttar Pradesh (2012).svg|250px|]] | caption = मंडल के अनुसार समूहित उत्तर प्रदेश के जिला | category = [[उत्तर प्रदेश के जिलन के सूची|जिला]] | territory = [[उत्तर प्रदेश]] | start_date = | current_number = 75 जिला | number_date = | population_range = [[महोबा जिला|महोबा]] – 8,75,958 (सबते कम); [[प्रयागराज जिला|प्रयागराज]] – 59,54,391 (सबते जादा) | area_range = [[हापुड़ जिला|हापुड़]] – {{Convert|649|km2|sqmi|abbr=on}} (सबते छोट); [[लखीमपुर खीरी जिला|लखीमपुर खीरी]] – {{Convert|7,680|km2|sqmi|abbr=on}} (सबते बड़ा) | government = [[उत्तर प्रदेश सरकार]] | subdivision = [[उत्तर प्रदेश की तहसीलन के सूची|उत्तर प्रदेश की तहसीलैं]] }}[[उत्तर प्रदेश]], [[भारत]] का सबते जादा आबादी वाला राज्य है, जेहिमा कुल 75 जिला आवति हैं। इनमा ते अधिकांश जिलन के जनसंख्या 12 लाख ते अधिक है। प्रशासनिक सुविधा खातिन इन जिलन का 18 मंडलन मा विभाजित कीन गा है। [[प्रयागराज]] के महाकुंभ क्षेत्र का उत्तर प्रदेश सरकार 2 दिसंबर 2024 का राज्य के 76वें जिला के रूप मा घोषित कीन्हेसि रहै। यो एक अस्थायी जिला रहै अउर अब यहिका मूल जिला मा विलय कइ दीन गा है।<ref name="abplive-02Dec24">{{Cite web |date=2 दिसंबर 2024 |title=उत्तर प्रदेश ने प्रयागराज के महाकुंभ क्षेत्र को नया जिला घोषित किया। विवरण देखें |url=https://news.abplive.com/cities/uttar-pradesh-declares-prayagraj-maha-kumbh-area-as-new-district-check-details-1735034 }}</ref> ==जिला प्रशासन== [[जिलाधिकारी]], एक [[भारतीय प्रशासनिक सेवा]] (IAS) अधिकारी होत है जउन जिला प्रशासन का प्रमुख होत है अउर कइयो महत्वपूर्ण भूमिका निभावत है: [[जिला मजिस्ट्रेट|कलेक्टर]] (भू-राजस्व प्रशासन के प्रति), जिलाधिकारी (कानून-व्यवस्था बनाए राखै खातिन) अउर जिला निर्वाचन अधिकारी (चुनाव करावै खातिन)। जिलाधिकारी विभिन्न जिला-स्तरीय समितिन के अध्यक्षता करत है अउर जिला के भीतर विभिन्न विभागन की गतिविधिन क समन्वय करत है।<ref>{{cite web |title=उत्तर प्रदेश राजस्व संहिता, 2006 (उत्तर प्रदेश अधिनियम संख्या 8, 2012) |url=https://bor.up.nic.in/pdf/Proposed_Amendment_English.pdf |publisher=राजस्व परिषद, उत्तर प्रदेश सरकार |access-date=3 जनवरी 2026 |language=hi }}</ref> प्रशासनिक कार्यन मा जिलाधिकारी का [[अपर जिलाधिकारी (भारत)|अपर जिलाधिकारी]] (ADM) अउर [[उप-जिलाधिकारी]] (SDM) क सहयोग मिलत है।<ref>{{Cite web |title=प्रशासनिक व्यवस्था, शामली जिला, उत्तर प्रदेश सरकार भारत |url=https://shamli.nic.in/administrative-setup/ |access-date=2025-10-16 |language=hi}}</ref> एक जिला का [[भारत मा उपखंड|उपखंडन]] मा विभाजित कीन जात है, जिनका नेतृत्व उप-जिलाधिकारी (SDM) करति हैं। आगे इनका तहसीलन मा विभाजित कीन जात है, जिनका प्रशासन [[तहसीलदार]] करति हैं। भू-राजस्व प्रशासन खातिन इन्हका [[राजस्व ग्राम|गाँवन]] मा विभाजित कीन जात है। राजस्व निरीक्षक अउर [[ग्राम लेखाकार|लेखपाल]] राजस्व संबंधी कामन मा तहसीलदार के सहायता करति हैं।<ref>{{cite web |title=उत्तर प्रदेश राजस्व संहिता, 2006 (उत्तर प्रदेश अधिनियम संख्या 8, 2012) |url=https://bor.up.nic.in/pdf/Proposed_Amendment_English.pdf |publisher=राजस्व परिषद, उत्तर प्रदेश सरकार |access-date=3 जनवरी 2026 |language=hi }}</ref> जिला प्रशासन का सहयोग देय वाले दूसरि प्रमुख अधिकारी हैं: * वरिष्ठ पुलिस अधीक्षक (SSP) या [[पुलिस अधीक्षक (भारत)|पुलिस अधीक्षक]] (SP) – एक [[भारतीय पुलिस सेवा]] (IPS) क अधिकारी होत है, जउन पुलिस प्रशासन अउर कानून-प्रवर्तन क प्रभारी होत है। * प्रभागीय वन अधिकारी (DFO) – एक [[भारतीय वन सेवा]] (IFS) क अधिकारी होत है, जउन जंगल अउर जंगली जानवरन क प्रबंधन करत है। * [[मुख्य विकास अधिकारी (भारत)|मुख्य विकास अधिकारी]] (CDO) – एक IAS अधिकारी होत है, जउन विकास कार्यक्रमन खातिन उत्तरदायी होत है। CDO का ब्लॉक स्तर पर [[खंड विकास अधिकारी|खंड विकास अधिकारिन]] (BDO) द्वारा सहायता प्रदान कीनि जाति है। * दुसरे जिला स्तरीय अधिकारिन मा विभिन्न क्षेत्रीय/विकास विभागन के जिला प्रमुख शामिल हैं, जइसे:- क्षेत्रीय परिवहन अधिकारी, मुख्य चिकित्सा अधिकारी, जिला समाज कल्याण अधिकारी, जिला पंचायती राज अधिकारी, जिला समाज कल्याण अधिकारी, जिला आपूर्ति अधिकारी, जिला श्रम अधिकारी, जिला रोजगार अधिकारी, जिला कृषि अधिकारी, मुख्य अग्निशमन अधिकारी, मुख्य पशु चिकित्सा अधिकारी, लोक निर्माण विभाग (PWD) के अधीक्षक/कार्यकारी अभियंता आदि। ==जिलन के सूची== {{static row numbers}}{{sort under}}{{Table alignment}}{{row hover highlight}} {|class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-text style="width:98%; text-align border:1px solid black;" ! कोड <ref>{{cite web |url=https://www.mail.nic.in/docs/MailService_e-mail_address_Policy_WithCodes.pdf |title=ई-मेल पते के प्रारूप पर NIC नीति: परिशिष्ट (2): ISO 3166-2 के अनुसार जिलन के संक्षिप्त नाम |pages=5–10 |publisher=[[संचार अउर सूचना प्रौद्योगिकी मंत्रालय (भारत)|संचार अउर सूचना प्रौद्योगिकी मंत्रालय]], भारत सरकार |date=18 अगस्त 2004 |access-date=30 जनवरी 2022 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911133331/https://www.mail.nic.in/docs/MailService_e-mail_address_Policy_WithCodes.pdf |archive-date=11 सितंबर 2008}}</ref> ! जिला <ref name=updistp>{{cite web|url=http://india.gov.in/knowindia/districts/andhra1.php?stateid=UP |title=जिला : उत्तर प्रदेश |publisher=भारत सरकार पोर्टल |access-date=30 जनवरी 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510202421/http://india.gov.in/knowindia/districts/andhra1.php?stateid=UP |archive-date=10 मई 2012 }}</ref> ! मुख्यालय ! गठन{{Efn|स्वतंत्रता के समय अस्तित्व मा रहे सब जिलन के स्थापना तिथि स्वतंत्रता दिवस निर्धारित कीन गै है।}} ! जनसंख्या <ref name=":0">{{Cite web |date=2011 |title=जिला अउर उप-जिला के अनुसार जनसंख्या की तालिका: भारत |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/42526/download/46152/A-1_NO_OF_VILLAGES_TOWNS_HOUSEHOLDS_POPULATION_AND_AREA.xlsx |website=2011 की भारतीय जनगणना |publisher=[[भारत के रजिस्ट्रार जनरल अउर जनगणना आयुक्त]]}}</ref> ! क्षेत्रफल<ref name=":0" /> ! घनत्व (/किमी<sup>2</sup>)<ref name=":0" /> ! मानचित्र |- | AG|| [[आगरा जिला|आगरा]]|| [[आगरा]]|| 15 अगस्त 1947|| 4,418,797|| <!--{{km2 to mi2|4027|abbr=on|precision=0}}-->4,041|| <!--{{Pop density km2 to mi2|897|abbr=on|precision=0}}-->1093||[[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Agra.svg|150px|center]] |- | AL|| [[अलीगढ़ जिला|अलीगढ़]]|| [[अलीगढ़]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,673,889|| 3,788|| 1007 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Aligarh.svg|150px|center]] |- | AN|| [[अंबेडकर नगर जिला|अंबेडकर नगर]]|| [[अकबरपुर, अंबेडकर नगर|अकबरपुर]]||29 सितंबर 1995 || 2,397,888|| 2,350|| 1020 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Ambedkar Nagar.svg|150px|center]] |- | AM|| [[अमेठी जिला|अमेठी]]|| [[गौरीगंज]]|| 1 जुलाई 2010 || 2,050,133|| 2,329.11 || 773 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Amethi.svg|150px|center]] |- | AR|| [[अमरोहा जिला|अमरोहा]]|| [[अमरोहा]]|| 24 अप्रैल 1997 || 1,840,221|| 2,249|| 818 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Amroha.svg|150px|center]] |- | AU|| [[औरैया जिला|औरैया]]|| [[औरैया]]|| 17 सितंबर 1997 || 1,379,545|| 2,016|| 684 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Auraiya.svg|150px|center]] |- | AY|| [[अयोध्या जिला|अयोध्या]]|| [[अयोध्या]]|| 15 अगस्त 1947|| 2,470,996|| 2,522|| 1056 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Faizabad.svg|150px|center]] |- | AZ|| [[आजमगढ़ जिला|आजमगढ़]]|| [[आजमगढ़]]|| 15 अगस्त 1947|| 4,613,913|| 4,054|| 1138 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Azamgarh.svg|150px|center]] |- | BD|| [[बदायूँ जिला|बदायूँ]]|| [[बदायूँ]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,127,621|| 4,234|| 739 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Badaun.svg|150px|center]] |- | BG|| [[बागपत जिला|बागपत]]|| [[बागपत]]|| 17 सितंबर 1997 || 1,303,048|| 1,321|| 986 || [[File:India_Uttar_Pradesh_districts_2012_Baghpat.svg|150px|center]] |- | BH|| [[बहराइच जिला|बहराइच]]|| [[बहराइच]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,487,731|| 2,981|| 1170 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Bahraich.svg|150px|center]] |- | BL|| [[बलिया जिला|बलिया]]|| [[बलिया]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,239,774|| 3,349|| 967 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Ballia.svg|150px|center]] |- | BP|| [[बलरामपुर जिला, उत्तर प्रदेश|बलरामपुर]]|| [[बलरामपुर]]|| 22 मई 1997 || 2,148,665|| 4,408|| 487 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Balrampur.svg|150px|center]] |- | BN|| [[बांदा जिला, भारत|बांदा]]|| [[बांदा, उत्तर प्रदेश|बांदा]]|| 15 अगस्त 1947|| 1,799,410|| 4,402|| 409 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Banda.svg|150px|center]] |- | BB|| [[बाराबंकी जिला|बाराबंकी]]|| [[बाराबंकी शहर|बाराबंकी]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,260,699|| 4,120|| 791 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Barabanki.svg|150px|center]] |- | BR|| [[बरेली जिला|बरेली]]|| [[बरेली]]|| 15 अगस्त 1947|| 4,448,359|| 2,688|| 1655 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Bareilly.svg|150px|center]] |- | BS|| [[बस्ती जिला|बस्ती]]|| [[बस्ती, उत्तर प्रदेश|बस्ती]]|| 15 अगस्त 1947|| 2,464,464|| 4,561|| 540 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Basti.svg|150px|center]] |- | BH|| [[भदोही जिला|भदोही]]|| [[भदोही]]|| 30 जून 1994 || 1,715,183|| 1,646|| 1042 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Sant Ravidas Nagar.svg|150px|center]] |- | BI|| [[बिजनौर जिला|बिजनौर]] || [[बिजनौर]] || 15 अगस्त 1947|| 3,682,713|| 4,262|| 864 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Bijnor.svg|150px|center]] |- | BU|| [[बुलंदशहर जिला|बुलंदशहर]]|| [[बुलंदशहर]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,499,171|| 4,441|| 776 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Bulandshahr.svg|150px|center]] |- | CD|| [[चंदौली जिला|चंदौली]]|| [[चंदौली]]|| 22 मई 1997|| 1,952,756|| 2,541|| 768 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Chandauli.svg|150px|center]] |- | CT|| [[चित्रकूट जिला|चित्रकूट]]|| [[चित्रकूट धाम (कर्वी)|चित्रकूट]]|| 6 मई 1997 || 991,730|| 3,216|| 308 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Chitrakoot.svg|150px|center]] |- | DE|| [[देवरिया जिला|देवरिया]]|| [[देवरिया, उत्तर प्रदेश|देवरिया]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,100,946|| 2,540|| 1221 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Deoria.svg|150px|center]] |- | ET|| [[एटा जिला|एटा]]|| [[एटा]]|| 15 अगस्त 1947|| 1,774,480|| 2,431|| 730 ||[[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Etah.svg|150px|center]] |- | EW|| [[इटावा जिला|इटावा]]|| [[इटावा]]|| 15 अगस्त 1947|| 1,581,810|| 2,311|| 684 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Etawah.svg|150px|center]] |- | FR|| [[फर्रुखाबाद जिला|फर्रुखाबाद]]|| [[फतेहगढ़]]|| 15 अगस्त 1947|| 1,885,204|| 2,181|| 864 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Farrukhabad.svg|150px|center]] |- | FT|| [[फतेहपुर जिला|फतेहपुर]]|| [[फतेहपुर, फतेहपुर|फतेहपुर]]|| 15 अगस्त 1947|| 2,632,733|| 4,152|| 634 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Fatehpur.svg|150px|center]] |- | FI|| [[फिरोजाबाद जिला|फिरोजाबाद]]|| [[फिरोजाबाद]]|| 5 फरवरी 1989 || 2,498,156|| 2,407|| 1038 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Firozabad.svg|150px|center]] |- | GB|| [[गौतम बुद्ध नगर]]|| [[न्यू ओखला औद्योगिक विकास प्राधिकरण|ग्रेटर नोएडा]]|| 6 सितंबर 1997|| 1,648,115|| 720|| 2288 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Gautam Buddha Nagar.svg|150px|center]] |- | GZ|| [[गाजियाबाद जिला, भारत|गाजियाबाद]]|| [[गाजियाबाद, भारत|गाजियाबाद]]|| 14 नवंबर 1976 || 3,343,334|| 1,179|| 2836 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Ghaziabad.svg|150px|center]] |- | GP|| [[गाजीपुर जिला|गाजीपुर]]|| [[गाजीपुर]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,620,268|| 3,377|| 1072 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Ghazipur.svg|150px|center]] |- | GN|| [[गोंडा जिला|गोंडा]]|| [[गोंडा जिला|गोंडा]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,433,919|| 4,003|| 858 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Gonda.svg|150px|center]] |- | GR|| [[गोरखपुर जिला|गोरखपुर]]|| [[गोरखपुर]]|| 15 अगस्त 1947|| 4,440,895|| 3,321|| 1337 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Gorakhpur.svg|150px|center]] |- | HM|| [[हमीरपुर जिला, उत्तर प्रदेश|हमीरपुर]]|| [[हमीरपुर, उत्तर प्रदेश|हमीरपुर]]|| 15 अगस्त 1947|| 1,104,285|| 4,021|| 275 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Hamirpur.svg|150px|center]] |- | HA|| [[हापुड़ जिला|हापुड़]]|| [[हापुड़]]|| 28 सितंबर 2011 || 1,338,311|| 649|| 2061|| [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Hapur.svg|150px|center]] |- | HR|| [[हरदोई जिला|हरदोई]]|| [[हरदोई]]|| 15 अगस्त 1947|| 4,092,845|| 5,986|| 684 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Hardoi.svg|150px|center]] |- | HT|| [[हाथरस जिला|हाथरस]]|| [[हाथरस]]|| 3 मई 1997 || 1,564,708|| 1,840|| 850 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Hathras.svg|150px|center]] |- | JL|| [[जालौन जिला|जालौन]]|| [[उरई]]|| 15 अगस्त 1947|| 1,689,974|| 4,565|| 370 || [[File:India_Uttar_Pradesh_districts_2012_Jalaun.svg|150px|center]] |- | JU|| [[जौनपुर जिला|जौनपुर]]|| [[जौनपुर, उत्तर प्रदेश|जौनपुर]]|| 15 अगस्त 1947|| 4,494,204|| 4,038|| 1113 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Jaunpur.svg|150px|center]] |- | JH|| [[झांसी जिला|झांसी]]|| [[झांसी]]|| 15 अगस्त 1947|| 1,998,603|| 5,024|| 398 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Jhansi.svg|150px|center]] |- | KJ|| [[कन्नौज जिला|कन्नौज]]|| [[कन्नौज]]|| 18 सितंबर 1997|| 1,656,616|| 2,093|| 792 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Kannauj.svg|150px|center]] |- | KD|| [[कानपुर देहात]]|| [[अकबरपुर, कानपुर देहात|अकबरपुर]]|| 23 अप्रैल 1981 || 1,796,184|| 3,021|| 595 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Kanpur Dehat.svg|150px|center]] |- | KN|| [[कानपुर नगर जिला|कानपुर नगर]]|| [[कानपुर]]|| 15 अगस्त 1947|| 4,581,268|| 3,155|| 1452 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Kanpur Nagar.svg|150px|center]] |- | KG|| [[कासगंज जिला|कासगंज]]|| [[कासगंज]]|| 15 अप्रैल 2008 || 1,436,719|| 1,955|| 735 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Kasganj.svg|150px|center]] |- | KS|| [[कौशाम्बी जिला|कौशाम्बी]]|| [[मंझनपुर]]|| 4 अप्रैल 1997 || 1,599,596|| 1,779|| 899 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Kaushambi.svg|150px|center]] |- | KU|| [[कुशीनगर जिला|कुशीनगर]]|| [[पडरौना]]|| 13 मई 1994 || 4,021,243|| 2,905|| 1200 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Kushinagar.svg|150px|center]] |- | LK|| [[लखीमपुर खीरी]]|| [[खीरी]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,564,544|| 7,680|| 520 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Lakhimpur Kheri.svg|150px|center]] |- | LA|| [[ललितपुर जिला, उत्तर प्रदेश|ललितपुर]]|| [[ललितपुर, भारत|ललितपुर]]|| 1 मार्च 1974 || 1,221,592|| 5,039|| 242 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Lalitpur.svg|150px|center]] |- | LU|| [[लखनऊ जिला|लखनऊ]]|| [[लखनऊ]]|| 15 अगस्त 1947|| 4,589,838|| 2,528|| 1816 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Lucknow.svg|150px|center]] |- | MG|| [[महराजगंज जिला|महराजगंज]]|| [[महराजगंज, उत्तर प्रदेश|महराजगंज]]|| 2 अक्टूबर 1989 || 2,684,703|| 2,952|| 909 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Maharajganj.svg|150px|center]] |- | MH|| [[महोबा जिला|महोबा]]|| [[महोबा]]|| 11 फरवरी 1995 || 875,958|| 3,144|| 279 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Mahoba.svg|150px|center]] |- | MP|| [[मैनपुरी जिला|मैनपुरी]]|| [[मैनपुरी]]|| 15 अगस्त 1947|| 1,868,529|| 2,760|| 677 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Mainpuri.svg|150px|center]] |- | MT|| [[मथुरा जिला|मथुरा]]||[[मथुरा]]|| 15 अगस्त 1947|| 2,547,184|| 3,340|| 763 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Mathura.svg|150px|center]] |- | MB|| [[मऊ जिला|मऊ]]|| [[मऊ, उत्तर प्रदेश|मऊ]]|| 19 नवंबर 1988 || 2,205,968|| 1,713|| 1288 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Mau.svg|150px|center]] |- | ME|| [[मेरठ जिला|मेरठ]]|| [[मेरठ]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,443,689|| 2,559|| 1346 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Meerut.svg|150px|center]] |- | MI|| [[मिर्जापुर जिला|मिर्जापुर]]|| [[मिर्जापुर]]|| 15 अगस्त 1947|| 2,496,970|| 4,405|| 567 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Mirzapur.svg|150px|center]] |- | MO|| [[मुरादाबाद जिला|मुरादाबाद]]|| [[मुरादाबाद]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,126,507|| 2,233|| 1400 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Moradabad.svg|150px|center]] |- | MU|| [[मुजफ्फरनगर जिला|मुजफ्फरनगर]]|| [[मुजफ्फरनगर]]|| 15 अगस्त 1947|| 2,869,934|| 2,742|| 1047 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Muzaffarnagar.svg|159px|center]] |- | PI|| [[पीलीभीत जिला|पीलीभीत]]|| [[पीलीभीत]]|| 15 अगस्त 1947|| 2,031,007|| 3,686|| 551 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Pilibhit.svg|150px|center]] |- | PR|| [[प्रतापगढ़ जिला, उत्तर प्रदेश|प्रतापगढ़]]|| [[प्रतापगढ़ जिला, उत्तर प्रदेश|प्रतापगढ़]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,209,141|| 3,717|| 863 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Pratapgarh.svg|150px|center]] |- | PY|| [[प्रयागराज जिला|प्रयागराज]]|| [[प्रयागराज]]|| 15 अगस्त 1947|| 5,954,391|| 5,482|| 1086 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Allahabad.svg|150px|center]] |- | RB|| [[रायबरेली जिला|रायबरेली]]|| [[रायबरेली]]|| 15 अगस्त 1947|| 2,903,507|| 3,937|| 737 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Raebareli.svg|150px|center]] |- | RA|| [[रामपुर जिला|रामपुर]]|| [[रामपुर, उत्तर प्रदेश|रामपुर]]|| 1 दिसंबर 1949|| 2,335,819|| 2,367|| 987 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Rampur.svg|150px|center]] |- | SA|| [[सहारनपुर जिला|सहारनपुर]]|| [[सहारनपुर]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,466,382|| 3,689|| 940 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Saharanpur.svg|150px|center]] |- | SK|| [[संत कबीर नगर जिला|संत कबीर नगर]]|| [[खलीलाबाद, भारत|खलीलाबाद]]|| 5 सितंबर 1997 || 2,199,774|| 2,390|| 920 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Sant Kabir Nagar.svg|150px|center]] |- | SM|| [[संभल जिला|संभल]] || [[बहजोई]] || 3 मई 2011 || 1,578,213|| 1,015 || 1555 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Sambhal.svg|150px|center]] |- | SJ|| [[शाहजहाँपुर जिला|शाहजहाँपुर]]|| [[शाहजहाँपुर]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,006,538|| 4,388|| 685 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Shahjahanpur.svg|150px|center]] |- | SH|| [[शामली जिला|शामली]]|| [[शामली]]|| 3 मई 2011 || 1,273,578|| 1,266|| 1006 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Shamli.svg|150px|center]] |- | SV|| [[श्रावस्ती जिला|श्रावस्ती]]|| [[भिनगा]]|| 22 मई 1997 || 1,117,361|| 1,640|| 681 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Shravasti.svg|150px|center]] |- | SN|| [[सिद्धार्थनगर जिला|सिद्धार्थनगर]]|| [[सिद्धार्थनगर]]|| 29 दिसंबर 1988 || 2,559,297|| 2,895|| 884 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Siddharthnagar.svg|150px|center]] |- | SI|| [[सीतापुर जिला|सीतापुर]]|| [[सीतापुर]]|| 15 अगस्त 1947|| 4,483,992|| 5,743|| 781 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Sitapur.svg|150px|center]] |- | SO|| [[सोनभद्र]]|| [[रॉबर्ट्सगंज]]|| 4 मार्च 1989 || 1,862,559|| 6,905|| 270 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Sonbhadra.svg|150px|center]] |- | SU|| [[सुल्तानपुर जिला|सुल्तानपुर]]|| [[सुल्तानपुर, उत्तर प्रदेश|सुल्तानपुर]]|| 15 अगस्त 1947|| 2,249,036|| 2,457|| 915 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Sultanpur.svg|150px|center]] |- | UN|| [[उन्नाव जिला|उन्नाव]]|| [[उन्नाव]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,108,367|| 4,558|| 682 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Unnao.svg|150px|center]] |- | VA|| [[वाराणसी जिला|वाराणसी]]||[[वाराणसी]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,676,841|| 1,535|| 2395 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Varanasi.svg|150px|center]] |- |} {{Notelist}} ==नए जिलन के प्रस्ताव== {{anchor|Proposed|Demand}} उत्तर प्रदेश मा नए प्रशासनिक जिलन के गठन कै माँग राज्य के विशाल जनसंख्या घनत्व, विस्तृत भौगोलिक क्षेत्र अउ नेपाल के साथ स्थानीयकृत अंतरराष्ट्रीय सीमा प्रबंधन की रणनीतिक आवश्यकतन के कारण अक्सर उठा करति है। 2025 के अंत मा राजनीतिक घोषणन मा प्रशासनिक पुनर्गठन जारी रहै पर रोशनी डारी गै, जेहिमा 76वें जिला के रूप मा [[कल्याण सिंह नगर]] के प्रस्तावित गठन के बात कही गै।<ref name="News18UP2025">{{cite news |title=योगी आदित्यनाथ 76वें जिला: कल्याण सिंह नगर के घोषणा कीन्हेनि |work=News18 |date=28 अक्टूबर 2025}}</ref> अइसी आधिकारिक राज्य-स्तरीय विचारणा के साथ-साथ कइयो स्थानीय उपखंडन मा जिला दर्जे की सक्रिय क्षेत्रीय माँगैं बनी रहती हैं। {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |+ उत्तर प्रदेश मा प्रस्तावित जिलन के क्षेत्र अउर वर्तमान जिला के अनुसार सूची |- ! style="background-color:#E6F2FF; width:25%;" | प्रस्तावित जिला ! style="background-color:#E6F2FF; width:35%;" | अपेक्षित अधिकार क्षेत्र ! style="background-color:#E6F2FF; width:40%;" | औचित्य / स्थिति |- ! colspan="3" style="background-color:#D5E8F5; text-align:center; font-size:110%;" | रोहिलखंड क्षेत्र ([[बरेली जिला|बरेली]] ते प्रस्तावित) |- | '''[[बहेड़ी]]''' | बरेली जिला के उत्तरी क्षेत्र, जिनके सीमा [[उत्तराखंड]] अउर [[नेपाल]] ते लागति है। | अंतरराष्ट्रीय अउर अंतर्राज्यीय सीमा प्रशासन का व्यवस्थित करै तथा प्रशासन का विकेंद्रीकरण करै खातिन प्रस्तावित, काहे ते कि यो बरेली शहर ते 50 किमी उत्तर मा स्थित है। |- | '''[[आंवला, उत्तर प्रदेश|आंवला]]''' | बरेली जिला के दक्षिण-पश्चिमी ब्लॉक। | सार्वजनिक सेवन के बेहतर उपलब्धता खातिन बरेली ते लगभग 40 किमी दूर एक अलग प्रशासनिक मुख्यालय स्थापित करै के बरे राज्य मंत्रिमंडल के मंत्री औ स्थानीय प्रतिनिधिन क समर्थन प्राप्त है।<ref name="ABPAonla">{{Cite web |last=मिश्रा |first=अनूप |date=2022-04-03 |title=उत्तर प्रदेश मा जल्द बनेगा एक नया जिला? राज्य के कैबिनेट मंत्री ने दी ये बड़ी जानकारी |url=https://www.abplive.com/states/up-uk/aonla-will-be-made-new-district-in-uttar-pradesh-mla-and-cabinet-minister-dharampal-singh-says-ann-2094481 |access-date=2022-06-21 |website=ABP Live |language=hi}}</ref> |- ! colspan="3" style="background-color:#D5E8F5; text-align:center; font-size:110%;" | तराई क्षेत्र ([[लखीमपुर खीरी जिला|लखीमपुर खीरी]] ते प्रस्तावित) |- | '''[[गोला गोकर्णनाथ]]''' | [[भारत–नेपाल सीमा]] के साथ लखीमपुर खीरी जिला के उत्तरी ब्लॉक। | स्थानीय निवासिन द्वारा लखीमपुर खीरी का विभाजित करै के माँग कीन गै है—जउन वर्तमान मा भौगोलिक क्षेत्रफल के आधार पर राज्य का सबते बड़ा जिला है—जेहिते जिला मुख्यालय तक यात्रा के दूरी कम होइ सकै। |- ! colspan="3" style="background-color:#D5E8F5; text-align:center; font-size:110%;" | तराई क्षेत्र ([[बहराइच जिला|बहराइच]] ते प्रस्तावित) |- | '''[[नानपारा]]''' | बहराइच जिला के उत्तरी सीमा वाले ब्लॉक। | संवेदनशील भारत-नेपाल सीमा क्षेत्र मा समर्पित प्रशासनिक अउर सुरक्षा व्यवस्था स्थापित करै खातिन प्रस्तावित। |- ! colspan="3" style="background-color:#D5E8F5; text-align:center; font-size:110%;" | पूर्वांचल क्षेत्र ([[गोरखपुर जिला|गोरखपुर]] अउर [[महराजगंज जिला|महराजगंज]] ते प्रस्तावित) |- | '''[[फरेंदा]]''' <small>(आनंद नगर)</small> | गोरखपुर अउर महराजगंज जिलन के सीमा क्षेत्रन मा बनाई गई तीन तहसीलन ते मिलिके प्रस्तावित। | नेपाल सीमा के साथ क्षेत्रीय बुनियादी ढाँचा अउर शासन मा सुधार खातिन अंतर-जिला उपखंडन का एकल सीमा जिला मा समेकित करै क प्रस्ताव।<ref name="IndiaPharenda">{{Cite news |title=यूपी नया जिला योजना: गोरखपुर अउर महराजगंज की 3 तहसीलों को मिलाकर फरेंदा बन सकता है 76वाँ जिला |url=https://www.india.com/hindi-news/uttar-pradesh/up-new-district-plan-farenda-may-be-76th-district-combining-3-tehsils-of-gorakhpur-and-maharajganj-7251011/ |work=India.com |date=अगस्त 2025 |language=hi}}</ref> |- ! colspan="3" style="background-color:#D5E8F5; text-align:center; font-size:110%;" | पूर्वांचल क्षेत्र ([[जौनपुर जिला|जौनपुर]] ते प्रस्तावित) |- | '''[[शाहगंज]]''' | जौनपुर जिला के उत्तरी ब्लॉक। | दक्षिण-पूर्वी पूर्वांचल क्षेत्र मा प्रशासन का विकेंद्रीकरण करै खातिन माँग कीन गै है, जेहिते जौनपुर शहर ते 35 किमी उत्तर मा स्थित स्थानीय आबादी खातिन नागरिक संसाधन ज्यादा सुलभ होइ सकैं। |} == जालघर == उत्तर प्रदेश के जिलन कै आधिकारिक वेबसाइट : {{Div col}} * [http://agra.nic.in आगरा] * [http://aligarh.nic.in अलीगढ] * [http://allahabad.nic.in प्रयागराज] * [http://ambedkarnagar.nic.in अम्बेडकरनगर] * [http://auraya.nic.in औरैया] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070906234458/http://auraya.nic.in/ |date=2007-09-06 }} <ref>{{Cite web |url=http://auraya.nic.in/ |title=Archive copy |access-date=2023-10-07 |archive-date=2007-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070906234458/http://auraya.nic.in/ |url-status=dead }}</ref> * [http://azamgarh.nic.in आजमगढ] <ref>{{Cite web |url=http://auraya.nic.in/ |title=Archive copy |access-date=2023-10-07 |archive-date=2007-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070906234458/http://auraya.nic.in/ |url-status=dead }}</ref> * [http://baghpat.nic.in बागपत] * [http://bahraich.nic.in बहराइच] * [http://ballia.nic.in बलिया] * [http://balrampur.nic.in बलरामपुर] * [http://banda.nic.in बाँदा] * [http://barabanki.nic.in बाराबंकी] * [http://bareilly.nic.in बरेली] * [http://basti.nic.in बस्ती] * [http://bijnor.nic.in बिजनौर] * [http://badaun.nic.in बदायूँ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721163216/http://badaun.nic.in/ |date=2011-07-21 }} <ref>{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721163216/http://badaun.nic.in/ |date=2011-07-21 </ref> * [http://bulandshahar.nic.in बुलंदशहर] * [http://chandauli.nic.in चंदौली] * [http://chitrakoot.nic.in चित्रकूट] * [http://deoria.nic.in देवरिया] * [http://etah.nic.in एटा] * [http://etawah.nic.in इटावा] * [http://faizabad.nic.in फ़ैजाबाद] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170831093500/http://faizabad.nic.in/ |date=2017-08-31 }} <ref>{{Cite web |url=http://faizabad.nic.in/ |title=Archive copy |access-date=2023-10-07 |archive-date=2011-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110903122813/http://faizabad.nic.in/ |url-status=dead }}</ref> * [http://farrukhabad.nic.in फ़र्रूख़ाबाद] * [http://fatehpur.nic.in फतेहपुर] * [http://firozabad.nic.in फ़िरोजाबाद] * [http://gbnagar.nic.in गौतमबुद्ध नगर] * [http://ghaziabad.nic.in गाजियाबाद] * [http://ghazipur.nic.in ग़ाज़ीपुर] * [http://gonda.nic.in गोंडा] * [http://gorakhpur.nic.in गोरखपुर] * [http://hamirpur.nic.in हमीरपुर] * [http://hardoi.nic.in हरदोई] * [http://hathras.nic.in हाथरस] * [http://jalaun.nic.in जलौन] * [http://jaunpur.nic.in जौनपुर] * [http://jhansi.nic.in झाँसी] * [http://jpnagar.nic.in ज्योतिबा फुले नगर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312173025/http://jpnagar.nic.in/ |date=2016-03-12 }} <ref>{{Cite web |url=http://jpnagar.nic.in/ |title=Archive copy |access-date=2023-10-10 |archive-date=2016-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160312173025/http://jpnagar.nic.in/ |url-status=dead }}</ref> * [http://kannauj.nic.in कन्नौज] * [http://kanpurdehat.nic.in कानपुर देहात] * [http://kanpurnagar.nic.in कानपुर नगर] * [http://kaushambhi.nic.in कौशाम्बी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160513183352/http://kaushambhi.nic.in/ |date=2016-05-13 }} <ref>{{Cite web |url=http://kaushambhi.nic.in/ |title=Archive copy |access-date=2023-10-07 |archive-date=2016-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160513183352/http://kaushambhi.nic.in/ |url-status=dead }}</ref> * [http://kushinagar.nic.in कुशीनगर (पड़रौना)] * [http://kheri.nic.in लखीमपुर-खिरी] * [http://lalitpur.nic.in ललितपुर] * [http://lucknow.nic.in लखनऊ] * [http://maharajganj.nic.in महाराजगंज] * [http://mahoba.nic.in महोबा] * [http://mainpuri.nic.in मैनपुरी] * [http://mathura.nic.in मथुरा] * [http://mau.nic.in मऊ] * [http://meerut.nic.in मेरठ] * [http://mirzapur.nic.in मिर्ज़ापुर] * [http://moradabad.nic.in मुरादाबाद] * [http://muzaffarnagar.nic.in मुजफ्फरनगर] * [http://pilibhit.nic.in पीलीभीत] * [http://pratapgarh.nic.in प्रतापगढ] * [http://raebareli.nic.in रायबरेली] * [http://rampur.nic.in रामपुर] * [http://saharanpur.nic.in सहारनपुर] * [http://sknagar.nic.in संत कबीरनगर] * [http://srdnagar.nic.in संत रविदास नगर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110827201411/http://srdnagar.nic.in/ |date=2011-08-27 }} <ref>{{Cite web |url=http://srdnagar.nic.in/ |title=Archive copy |access-date=2023-10-07 |archive-date=2011-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110827201411/http://srdnagar.nic.in/ |url-status=dead }}</ref> * [http://shahjahanpur.nic.in शाहजहाँपुर] * [http://shravasti.nic.in श्रावस्ती] * [http://sidharthnagar.nic.in सिद्धार्थनगर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181023182139/http://sidharthnagar.nic.in/ |date=2018-10-23 }} <ref>{{Cite web |url=http://sidharthnagar.nic.in/ |title=Archive copy |access-date=2023-10-07 |archive-date=2018-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023182139/http://sidharthnagar.nic.in/ |url-status=dead }}</ref> * [http://sitapur.nic.in सीतापुर] * [http://sonbhadra.nic.in सोनभद्र] * [http://sultanpur.nic.in सुल्तानपुर] * [http://unnao.nic.in उन्नाव] * [http://varanasi.nic.in वाराणसी] {{Div col end}} ==संदर्भ== {{Reflist}} 94u0blmhlsubyydreup3eag0mdg1g4p 37098 37059 2026-08-27T11:39:02Z Avimaarak 3578 /* जिलन के सूची */ 37098 wikitext text/x-wiki {{Infobox subdivision type | name = उत्तर प्रदेश के जिला | map = [[File:List of districts of Uttar Pradesh (2012).svg|250px|]] | caption = मंडल के अनुसार समूहित उत्तर प्रदेश के जिला | category = [[उत्तर प्रदेश के जिलन के सूची|जिला]] | territory = [[उत्तर प्रदेश]] | start_date = | current_number = 75 जिला | number_date = | population_range = [[महोबा जिला|महोबा]] – 8,75,958 (सबते कम); [[प्रयागराज जिला|प्रयागराज]] – 59,54,391 (सबते जादा) | area_range = [[हापुड़ जिला|हापुड़]] – {{Convert|649|km2|sqmi|abbr=on}} (सबते छोट); [[लखीमपुर खीरी जिला|लखीमपुर खीरी]] – {{Convert|7,680|km2|sqmi|abbr=on}} (सबते बड़ा) | government = [[उत्तर प्रदेश सरकार]] | subdivision = [[उत्तर प्रदेश की तहसीलन के सूची|उत्तर प्रदेश की तहसीलैं]] }}[[उत्तर प्रदेश]], [[भारत]] का सबते जादा आबादी वाला राज्य है, जेहिमा कुल 75 जिला आवति हैं। इनमा ते अधिकांश जिलन के जनसंख्या 12 लाख ते अधिक है। प्रशासनिक सुविधा खातिन इन जिलन का 18 मंडलन मा विभाजित कीन गा है। [[प्रयागराज]] के महाकुंभ क्षेत्र का उत्तर प्रदेश सरकार 2 दिसंबर 2024 का राज्य के 76वें जिला के रूप मा घोषित कीन्हेसि रहै। यो एक अस्थायी जिला रहै अउर अब यहिका मूल जिला मा विलय कइ दीन गा है।<ref name="abplive-02Dec24">{{Cite web |date=2 दिसंबर 2024 |title=उत्तर प्रदेश ने प्रयागराज के महाकुंभ क्षेत्र को नया जिला घोषित किया। विवरण देखें |url=https://news.abplive.com/cities/uttar-pradesh-declares-prayagraj-maha-kumbh-area-as-new-district-check-details-1735034 }}</ref> ==जिला प्रशासन== [[जिलाधिकारी]], एक [[भारतीय प्रशासनिक सेवा]] (IAS) अधिकारी होत है जउन जिला प्रशासन का प्रमुख होत है अउर कइयो महत्वपूर्ण भूमिका निभावत है: [[जिला मजिस्ट्रेट|कलेक्टर]] (भू-राजस्व प्रशासन के प्रति), जिलाधिकारी (कानून-व्यवस्था बनाए राखै खातिन) अउर जिला निर्वाचन अधिकारी (चुनाव करावै खातिन)। जिलाधिकारी विभिन्न जिला-स्तरीय समितिन के अध्यक्षता करत है अउर जिला के भीतर विभिन्न विभागन की गतिविधिन क समन्वय करत है।<ref>{{cite web |title=उत्तर प्रदेश राजस्व संहिता, 2006 (उत्तर प्रदेश अधिनियम संख्या 8, 2012) |url=https://bor.up.nic.in/pdf/Proposed_Amendment_English.pdf |publisher=राजस्व परिषद, उत्तर प्रदेश सरकार |access-date=3 जनवरी 2026 |language=hi }}</ref> प्रशासनिक कार्यन मा जिलाधिकारी का [[अपर जिलाधिकारी (भारत)|अपर जिलाधिकारी]] (ADM) अउर [[उप-जिलाधिकारी]] (SDM) क सहयोग मिलत है।<ref>{{Cite web |title=प्रशासनिक व्यवस्था, शामली जिला, उत्तर प्रदेश सरकार भारत |url=https://shamli.nic.in/administrative-setup/ |access-date=2025-10-16 |language=hi}}</ref> एक जिला का [[भारत मा उपखंड|उपखंडन]] मा विभाजित कीन जात है, जिनका नेतृत्व उप-जिलाधिकारी (SDM) करति हैं। आगे इनका तहसीलन मा विभाजित कीन जात है, जिनका प्रशासन [[तहसीलदार]] करति हैं। भू-राजस्व प्रशासन खातिन इन्हका [[राजस्व ग्राम|गाँवन]] मा विभाजित कीन जात है। राजस्व निरीक्षक अउर [[ग्राम लेखाकार|लेखपाल]] राजस्व संबंधी कामन मा तहसीलदार के सहायता करति हैं।<ref>{{cite web |title=उत्तर प्रदेश राजस्व संहिता, 2006 (उत्तर प्रदेश अधिनियम संख्या 8, 2012) |url=https://bor.up.nic.in/pdf/Proposed_Amendment_English.pdf |publisher=राजस्व परिषद, उत्तर प्रदेश सरकार |access-date=3 जनवरी 2026 |language=hi }}</ref> जिला प्रशासन का सहयोग देय वाले दूसरि प्रमुख अधिकारी हैं: * वरिष्ठ पुलिस अधीक्षक (SSP) या [[पुलिस अधीक्षक (भारत)|पुलिस अधीक्षक]] (SP) – एक [[भारतीय पुलिस सेवा]] (IPS) क अधिकारी होत है, जउन पुलिस प्रशासन अउर कानून-प्रवर्तन क प्रभारी होत है। * प्रभागीय वन अधिकारी (DFO) – एक [[भारतीय वन सेवा]] (IFS) क अधिकारी होत है, जउन जंगल अउर जंगली जानवरन क प्रबंधन करत है। * [[मुख्य विकास अधिकारी (भारत)|मुख्य विकास अधिकारी]] (CDO) – एक IAS अधिकारी होत है, जउन विकास कार्यक्रमन खातिन उत्तरदायी होत है। CDO का ब्लॉक स्तर पर [[खंड विकास अधिकारी|खंड विकास अधिकारिन]] (BDO) द्वारा सहायता प्रदान कीनि जाति है। * दुसरे जिला स्तरीय अधिकारिन मा विभिन्न क्षेत्रीय/विकास विभागन के जिला प्रमुख शामिल हैं, जइसे:- क्षेत्रीय परिवहन अधिकारी, मुख्य चिकित्सा अधिकारी, जिला समाज कल्याण अधिकारी, जिला पंचायती राज अधिकारी, जिला समाज कल्याण अधिकारी, जिला आपूर्ति अधिकारी, जिला श्रम अधिकारी, जिला रोजगार अधिकारी, जिला कृषि अधिकारी, मुख्य अग्निशमन अधिकारी, मुख्य पशु चिकित्सा अधिकारी, लोक निर्माण विभाग (PWD) के अधीक्षक/कार्यकारी अभियंता आदि। ==जिलन के सूची== {{static row numbers}}{{sort under}}{{Table alignment}}{{row hover highlight}} {|class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-text style="width:98%; text-align border:1px solid black;" ! कोड <ref>{{cite web |url=https://www.mail.nic.in/docs/MailService_e-mail_address_Policy_WithCodes.pdf |title=ई-मेल पते के प्रारूप पर NIC नीति: परिशिष्ट (2): ISO 3166-2 के अनुसार जिलन के संक्षिप्त नाम |pages=5–10 |publisher=[[संचार अउर सूचना प्रौद्योगिकी मंत्रालय (भारत)|संचार अउर सूचना प्रौद्योगिकी मंत्रालय]], भारत सरकार |date=18 अगस्त 2004 |access-date=30 जनवरी 2022 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911133331/https://www.mail.nic.in/docs/MailService_e-mail_address_Policy_WithCodes.pdf |archive-date=11 सितंबर 2008}}</ref> ! जिला <ref name=updistp>{{cite web|url=http://india.gov.in/knowindia/districts/andhra1.php?stateid=UP |title=जिला : उत्तर प्रदेश |publisher=भारत सरकार पोर्टल |access-date=30 जनवरी 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510202421/http://india.gov.in/knowindia/districts/andhra1.php?stateid=UP |archive-date=10 मई 2012 }}</ref> ! मुख्यालय ! गठन{{Efn|स्वतंत्रता के समय अस्तित्व मा रहे सब जिलन के स्थापना तिथि स्वतंत्रता दिवस निर्धारित कीन गै है।}} ! जनसंख्या <ref name=":0">{{Cite web |date=2011 |title=जिला अउर उप-जिला के अनुसार जनसंख्या की तालिका: भारत |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/42526/download/46152/A-1_NO_OF_VILLAGES_TOWNS_HOUSEHOLDS_POPULATION_AND_AREA.xlsx |website=2011 की भारतीय जनगणना |publisher=[[भारत के रजिस्ट्रार जनरल अउर जनगणना आयुक्त]]}}</ref> ! क्षेत्रफल<ref name=":0" /> ! घनत्व (/किमी<sup>2</sup>)<ref name=":0" /> ! मानचित्र |- | AG|| [[आगरा जिला|आगरा]]|| [[आगरा]]|| 15 अगस्त 1947|| 4,418,797|| <!--{{km2 to mi2|4027|abbr=on|precision=0}}-->4,041|| <!--{{Pop density km2 to mi2|897|abbr=on|precision=0}}-->1093||[[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Agra.svg|150px|center]] |- | AL|| [[अलीगढ़ जिला|अलीगढ़]]|| [[अलीगढ़]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,673,889|| 3,788|| 1007 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Aligarh.svg|150px|center]] |- | AN|| [[अंबेडकर नगर जिला|अंबेडकर नगर]]|| [[अकबरपुर, अंबेडकर नगर|अकबरपुर]]||29 सितंबर 1995 || 2,397,888|| 2,350|| 1020 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Ambedkar Nagar.svg|150px|center]] |- | AM|| [[अमेठी जिला|अमेठी]]|| [[गौरीगंज]]|| 1 जुलाई 2010 || 2,050,133|| 2,329.11 || 773 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Amethi.svg|150px|center]] |- | AR|| [[अमरोहा जिला|अमरोहा]]|| [[अमरोहा]]|| 24 अप्रैल 1997 || 1,840,221|| 2,249|| 818 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Amroha.svg|150px|center]] |- | AU|| [[औरैया जिला|औरैया]]|| [[औरैया]]|| 17 सितंबर 1997 || 1,379,545|| 2,016|| 684 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Auraiya.svg|150px|center]] |- | AY|| [[अयोध्या जिला|अयोध्या]]|| [[अयोध्या]]|| 15 अगस्त 1947|| 2,470,996|| 2,522|| 1056 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Faizabad.svg|150px|center]] |- | AZ|| [[आजमगढ़ जिला|आजमगढ़]]|| [[आजमगढ़]]|| 15 अगस्त 1947|| 4,613,913|| 4,054|| 1138 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Azamgarh.svg|150px|center]] |- | BD|| [[बदायूँ जिला|बदायूँ]]|| [[बदायूँ]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,127,621|| 4,234|| 739 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Badaun.svg|150px|center]] |- | BG|| [[बागपत जिला|बागपत]]|| [[बागपत]]|| 17 सितंबर 1997 || 1,303,048|| 1,321|| 986 || [[File:India_Uttar_Pradesh_districts_2012_Baghpat.svg|150px|center]] |- | BH|| [[बहराइच जिला|बहराइच]]|| [[बहराइच]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,487,731|| 2,981|| 1170 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Bahraich.svg|150px|center]] |- | BL|| [[बलिया जिला|बलिया]]|| [[बलिया]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,239,774|| 3,349|| 967 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Ballia.svg|150px|center]] |- | BP|| [[बलरामपुर जिला, उत्तर प्रदेश|बलरामपुर]]|| [[बलरामपुर]]|| 22 मई 1997 || 2,148,665|| 4,408|| 487 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Balrampur.svg|150px|center]] |- | BN|| [[बांदा जिला, भारत|बांदा]]|| [[बांदा, उत्तर प्रदेश|बांदा]]|| 15 अगस्त 1947|| 1,799,410|| 4,402|| 409 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Banda.svg|150px|center]] |- | BB|| [[बाराबंकी जिला|बाराबंकी]]|| [[बाराबंकी शहर|बाराबंकी]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,260,699|| 4,120|| 791 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Barabanki.svg|150px|center]] |- | BR|| [[बरेली जिला|बरेली]]|| [[बरेली]]|| 15 अगस्त 1947|| 4,448,359|| 2,688|| 1655 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Bareilly.svg|150px|center]] |- | BS|| [[बस्ती जिला|बस्ती]]|| [[बस्ती, उत्तर प्रदेश|बस्ती]]|| 15 अगस्त 1947|| 2,464,464|| 4,561|| 540 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Basti.svg|150px|center]] |- | BH|| [[भदोही जिला|भदोही]]|| [[भदोही]]|| 30 जून 1994 || 1,715,183|| 1,646|| 1042 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Sant Ravidas Nagar.svg|150px|center]] |- | BI|| [[बिजनौर जिला|बिजनौर]] || [[बिजनौर]] || 15 अगस्त 1947|| 3,682,713|| 4,262|| 864 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Bijnor.svg|150px|center]] |- | BU|| [[बुलंदशहर जिला|बुलंदशहर]]|| [[बुलंदशहर]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,499,171|| 4,441|| 776 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Bulandshahr.svg|150px|center]] |- | CD|| [[चंदौली जिला|चंदौली]]|| [[चंदौली]]|| 22 मई 1997|| 1,952,756|| 2,541|| 768 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Chandauli.svg|150px|center]] |- | CT|| [[चित्रकूट जिला|चित्रकूट]]|| [[चित्रकूट धाम (कर्वी)|चित्रकूट]]|| 6 मई 1997 || 991,730|| 3,216|| 308 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Chitrakoot.svg|150px|center]] |- | DE|| [[देवरिया जिला|देवरिया]]|| [[देवरिया, उत्तर प्रदेश|देवरिया]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,100,946|| 2,540|| 1221 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Deoria.svg|150px|center]] |- | ET|| [[एटा जिला|एटा]]|| [[एटा]]|| 15 अगस्त 1947|| 1,774,480|| 2,431|| 730 ||[[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Etah.svg|150px|center]] |- | EW|| [[इटावा जिला|इटावा]]|| [[इटावा]]|| 15 अगस्त 1947|| 1,581,810|| 2,311|| 684 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Etawah.svg|150px|center]] |- | FR|| [[फर्रुखाबाद जिला|फर्रुखाबाद]]|| [[फतेहगढ़]]|| 15 अगस्त 1947|| 1,885,204|| 2,181|| 864 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Farrukhabad.svg|150px|center]] |- | FT|| [[फतेहपुर जिला|फतेहपुर]]|| [[फतेहपुर, फतेहपुर|फतेहपुर]]|| 15 अगस्त 1947|| 2,632,733|| 4,152|| 634 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Fatehpur.svg|150px|center]] |- | FI|| [[फिरोजाबाद जिला|फिरोजाबाद]]|| [[फिरोजाबाद]]|| 5 फरवरी 1989 || 2,498,156|| 2,407|| 1038 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Firozabad.svg|150px|center]] |- | GB|| [[गौतम बुद्ध नगर]]|| [[न्यू ओखला औद्योगिक विकास प्राधिकरण|ग्रेटर नोएडा]]|| 6 सितंबर 1997|| 1,648,115|| 720|| 2288 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Gautam Buddha Nagar.svg|150px|center]] |- | GZ|| [[गाजियाबाद जिला, भारत|गाजियाबाद]]|| [[गाजियाबाद, भारत|गाजियाबाद]]|| 14 नवंबर 1976 || 3,343,334|| 1,179|| 2836 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Ghaziabad.svg|150px|center]] |- | GP|| [[गाजीपुर जिला|गाजीपुर]]|| [[गाजीपुर]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,620,268|| 3,377|| 1072 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Ghazipur.svg|150px|center]] |- | GN|| [[गोंडा जिला|गोंडा]]|| [[गोंडा जिला|गोंडा]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,433,919|| 4,003|| 858 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Gonda.svg|150px|center]] |- | GR|| [[गोरखपुर जिला|गोरखपुर]]|| [[गोरखपुर]]|| 15 अगस्त 1947|| 4,440,895|| 3,321|| 1337 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Gorakhpur.svg|150px|center]] |- | HM|| [[हमीरपुर जिला, उत्तर प्रदेश|हमीरपुर]]|| [[हमीरपुर, उत्तर प्रदेश|हमीरपुर]]|| 15 अगस्त 1947|| 1,104,285|| 4,021|| 275 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Hamirpur.svg|150px|center]] |- | HA|| [[हापुड़ जिला|हापुड़]]|| [[हापुड़]]|| 28 सितंबर 2011 || 1,338,311|| 649|| 2061|| [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Hapur.svg|150px|center]] |- | HR|| [[हरदोई जिला|हरदोई]]|| [[हरदोई]]|| 15 अगस्त 1947|| 4,092,845|| 5,986|| 684 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Hardoi.svg|150px|center]] |- | HT|| [[हाथरस जिला|हाथरस]]|| [[हाथरस]]|| 3 मई 1997 || 1,564,708|| 1,840|| 850 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Hathras.svg|150px|center]] |- | JL|| [[जालौन जिला|जालौन]]|| [[उरई]]|| 15 अगस्त 1947|| 1,689,974|| 4,565|| 370 || [[File:India_Uttar_Pradesh_districts_2012_Jalaun.svg|150px|center]] |- | JU|| [[जौनपुर जिला|जौनपुर]]|| [[जौनपुर, उत्तर प्रदेश|जौनपुर]]|| 15 अगस्त 1947|| 4,494,204|| 4,038|| 1113 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Jaunpur.svg|150px|center]] |- | JH|| [[झांसी जिला|झांसी]]|| [[झांसी]]|| 15 अगस्त 1947|| 1,998,603|| 5,024|| 398 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Jhansi.svg|150px|center]] |- | KJ|| [[कन्नौज जिला|कन्नौज]]|| [[कन्नौज]]|| 18 सितंबर 1997|| 1,656,616|| 2,093|| 792 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Kannauj.svg|150px|center]] |- | KD|| [[कानपुर देहात]]|| [[अकबरपुर, कानपुर देहात|अकबरपुर]]|| 23 अप्रैल 1981 || 1,796,184|| 3,021|| 595 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Kanpur Dehat.svg|150px|center]] |- | KN|| [[कानपुर नगर जिला|कानपुर नगर]]|| [[कानपुर]]|| 15 अगस्त 1947|| 4,581,268|| 3,155|| 1452 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Kanpur Nagar.svg|150px|center]] |- | KG|| [[कासगंज जिला|कासगंज]]|| [[कासगंज]]|| 15 अप्रैल 2008 || 1,436,719|| 1,955|| 735 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Kasganj.svg|150px|center]] |- | KS|| [[कौशाम्बी जिला|कौशाम्बी]]|| [[मंझनपुर]]|| 4 अप्रैल 1997 || 1,599,596|| 1,779|| 899 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Kaushambi.svg|150px|center]] |- | KU|| [[कुशीनगर जिला|कुशीनगर]]|| [[पडरौना]]|| 13 मई 1994 || 4,021,243|| 2,905|| 1200 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Kushinagar.svg|150px|center]] |- | LK|| [[लखीमपुर खीरी]]|| [[खीरी]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,564,544|| 7,680|| 520 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Lakhimpur Kheri.svg|150px|center]] |- | LA|| [[ललितपुर जिला, उत्तर प्रदेश|ललितपुर]]|| [[ललितपुर, भारत|ललितपुर]]|| 1 मार्च 1974 || 1,221,592|| 5,039|| 242 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Lalitpur.svg|150px|center]] |- | LU|| [[लखनऊ जिला|लखनऊ]]|| [[लखनऊ]]|| 15 अगस्त 1947|| 4,589,838|| 2,528|| 1816 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Lucknow.svg|150px|center]] |- | MG|| [[महराजगंज जिला|महराजगंज]]|| [[महराजगंज, उत्तर प्रदेश|महराजगंज]]|| 2 अक्टूबर 1989 || 2,684,703|| 2,952|| 909 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Maharajganj.svg|150px|center]] |- | MH|| [[महोबा जिला|महोबा]]|| [[महोबा]]|| 11 फरवरी 1995 || 875,958|| 3,144|| 279 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Mahoba.svg|150px|center]] |- | MP|| [[मैनपुरी जिला|मैनपुरी]]|| [[मैनपुरी]]|| 15 अगस्त 1947|| 1,868,529|| 2,760|| 677 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Mainpuri.svg|150px|center]] |- | MT|| [[मथुरा जिला|मथुरा]]||[[मथुरा]]|| 15 अगस्त 1947|| 2,547,184|| 3,340|| 763 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Mathura.svg|150px|center]] |- | MB|| [[मऊ जिला|मऊ]]|| [[मऊ, उत्तर प्रदेश|मऊ]]|| 19 नवंबर 1988 || 2,205,968|| 1,713|| 1288 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Mau.svg|150px|center]] |- | ME|| [[मेरठ जिला|मेरठ]]|| [[मेरठ]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,443,689|| 2,559|| 1346 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Meerut.svg|150px|center]] |- | MI|| [[मिर्जापुर जिला|मिर्जापुर]]|| [[मिर्जापुर]]|| 15 अगस्त 1947|| 2,496,970|| 4,405|| 567 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Mirzapur.svg|150px|center]] |- | MO|| [[मुरादाबाद जिला|मुरादाबाद]]|| [[मुरादाबाद]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,126,507|| 2,233|| 1400 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Moradabad.svg|150px|center]] |- | MU|| [[मुजफ्फरनगर जिला|मुजफ्फरनगर]]|| [[मुजफ्फरनगर]]|| 15 अगस्त 1947|| 2,869,934|| 2,742|| 1047 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Muzaffarnagar.svg|159px|center]] |- | PI|| [[पीलीभीत जिला|पीलीभीत]]|| [[पीलीभीत]]|| 15 अगस्त 1947|| 2,031,007|| 3,686|| 551 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Pilibhit.svg|150px|center]] |- | PR|| [[प्रतापगढ़ जिला, उत्तर प्रदेश|प्रतापगढ़]]|| [[प्रतापगढ़ जिला, उत्तर प्रदेश|प्रतापगढ़]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,209,141|| 3,717|| 863 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Pratapgarh.svg|150px|center]] |- | PY|| [[प्रयागराज जिला|प्रयागराज]]|| [[प्रयागराज]]|| 15 अगस्त 1947|| 5,954,391|| 5,482|| 1086 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Allahabad.svg|150px|center]] |- | RB|| [[रायबरेली जिला|रायबरेली]]|| [[रायबरेली]]|| 15 अगस्त 1947|| 2,903,507|| 3,937|| 737 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Raebareli.svg|150px|center]] |- | RA|| [[रामपुर जिला|रामपुर]]|| [[रामपुर, उत्तर प्रदेश|रामपुर]]|| 1 दिसंबर 1949|| 2,335,819|| 2,367|| 987 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Rampur.svg|150px|center]] |- | SA|| [[सहारनपुर जिला|सहारनपुर]]|| [[सहारनपुर]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,466,382|| 3,689|| 940 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Saharanpur.svg|150px|center]] |- | SK|| [[संत कबीर नगर जिला|संत कबीर नगर]]|| [[खलीलाबाद, भारत|खलीलाबाद]]|| 5 सितंबर 1997 || 2,199,774|| 2,390|| 920 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Sant Kabir Nagar.svg|150px|center]] |- | SM|| [[संभल जिला|संभल]] || [[बहजोई]] || 3 मई 2011 || 1,578,213|| 1,015 || 1555 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Sambhal.svg|150px|center]] |- | SJ|| [[शाहजहाँपुर जिला|शाहजहाँपुर]]|| [[शाहजहाँपुर]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,006,538|| 4,388|| 685 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Shahjahanpur.svg|150px|center]] |- | SH|| [[शामली जिला|शामली]]|| [[शामली]]|| 3 मई 2011 || 1,273,578|| 1,266|| 1006 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Shamli.svg|150px|center]] |- | SV|| [[श्रावस्ती जिला|श्रावस्ती]]|| [[भिनगा]]|| 22 मई 1997 || 1,117,361|| 1,640|| 681 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Shravasti.svg|150px|center]] |- | SN|| [[सिद्धार्थनगर जिला|सिद्धार्थनगर]]|| [[सिद्धार्थनगर]]|| 29 दिसंबर 1988 || 2,559,297|| 2,895|| 884 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Siddharthnagar.svg|150px|center]] |- | SI|| [[सीतापुर जिला|सीतापुर]]|| [[सीतापुर]]|| 15 अगस्त 1947|| 4,483,992|| 5,743|| 781 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Sitapur.svg|150px|center]] |- | SO|| [[सोनभद्र जिला]]|| [[रॉबर्ट्सगंज]]|| 4 मार्च 1989 || 1,862,559|| 6,905|| 270 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Sonbhadra.svg|150px|center]] |- | SU|| [[सुल्तानपुर जिला|सुल्तानपुर]]|| [[सुल्तानपुर, उत्तर प्रदेश|सुल्तानपुर]]|| 15 अगस्त 1947|| 2,249,036|| 2,457|| 915 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Sultanpur.svg|150px|center]] |- | UN|| [[उन्नाव जिला|उन्नाव]]|| [[उन्नाव]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,108,367|| 4,558|| 682 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Unnao.svg|150px|center]] |- | VA|| [[वाराणसी जिला|वाराणसी]]||[[वाराणसी]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,676,841|| 1,535|| 2395 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Varanasi.svg|150px|center]] |- |} {{Notelist}} ==नए जिलन के प्रस्ताव== {{anchor|Proposed|Demand}} उत्तर प्रदेश मा नए प्रशासनिक जिलन के गठन कै माँग राज्य के विशाल जनसंख्या घनत्व, विस्तृत भौगोलिक क्षेत्र अउ नेपाल के साथ स्थानीयकृत अंतरराष्ट्रीय सीमा प्रबंधन की रणनीतिक आवश्यकतन के कारण अक्सर उठा करति है। 2025 के अंत मा राजनीतिक घोषणन मा प्रशासनिक पुनर्गठन जारी रहै पर रोशनी डारी गै, जेहिमा 76वें जिला के रूप मा [[कल्याण सिंह नगर]] के प्रस्तावित गठन के बात कही गै।<ref name="News18UP2025">{{cite news |title=योगी आदित्यनाथ 76वें जिला: कल्याण सिंह नगर के घोषणा कीन्हेनि |work=News18 |date=28 अक्टूबर 2025}}</ref> अइसी आधिकारिक राज्य-स्तरीय विचारणा के साथ-साथ कइयो स्थानीय उपखंडन मा जिला दर्जे की सक्रिय क्षेत्रीय माँगैं बनी रहती हैं। {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |+ उत्तर प्रदेश मा प्रस्तावित जिलन के क्षेत्र अउर वर्तमान जिला के अनुसार सूची |- ! style="background-color:#E6F2FF; width:25%;" | प्रस्तावित जिला ! style="background-color:#E6F2FF; width:35%;" | अपेक्षित अधिकार क्षेत्र ! style="background-color:#E6F2FF; width:40%;" | औचित्य / स्थिति |- ! colspan="3" style="background-color:#D5E8F5; text-align:center; font-size:110%;" | रोहिलखंड क्षेत्र ([[बरेली जिला|बरेली]] ते प्रस्तावित) |- | '''[[बहेड़ी]]''' | बरेली जिला के उत्तरी क्षेत्र, जिनके सीमा [[उत्तराखंड]] अउर [[नेपाल]] ते लागति है। | अंतरराष्ट्रीय अउर अंतर्राज्यीय सीमा प्रशासन का व्यवस्थित करै तथा प्रशासन का विकेंद्रीकरण करै खातिन प्रस्तावित, काहे ते कि यो बरेली शहर ते 50 किमी उत्तर मा स्थित है। |- | '''[[आंवला, उत्तर प्रदेश|आंवला]]''' | बरेली जिला के दक्षिण-पश्चिमी ब्लॉक। | सार्वजनिक सेवन के बेहतर उपलब्धता खातिन बरेली ते लगभग 40 किमी दूर एक अलग प्रशासनिक मुख्यालय स्थापित करै के बरे राज्य मंत्रिमंडल के मंत्री औ स्थानीय प्रतिनिधिन क समर्थन प्राप्त है।<ref name="ABPAonla">{{Cite web |last=मिश्रा |first=अनूप |date=2022-04-03 |title=उत्तर प्रदेश मा जल्द बनेगा एक नया जिला? राज्य के कैबिनेट मंत्री ने दी ये बड़ी जानकारी |url=https://www.abplive.com/states/up-uk/aonla-will-be-made-new-district-in-uttar-pradesh-mla-and-cabinet-minister-dharampal-singh-says-ann-2094481 |access-date=2022-06-21 |website=ABP Live |language=hi}}</ref> |- ! colspan="3" style="background-color:#D5E8F5; text-align:center; font-size:110%;" | तराई क्षेत्र ([[लखीमपुर खीरी जिला|लखीमपुर खीरी]] ते प्रस्तावित) |- | '''[[गोला गोकर्णनाथ]]''' | [[भारत–नेपाल सीमा]] के साथ लखीमपुर खीरी जिला के उत्तरी ब्लॉक। | स्थानीय निवासिन द्वारा लखीमपुर खीरी का विभाजित करै के माँग कीन गै है—जउन वर्तमान मा भौगोलिक क्षेत्रफल के आधार पर राज्य का सबते बड़ा जिला है—जेहिते जिला मुख्यालय तक यात्रा के दूरी कम होइ सकै। |- ! colspan="3" style="background-color:#D5E8F5; text-align:center; font-size:110%;" | तराई क्षेत्र ([[बहराइच जिला|बहराइच]] ते प्रस्तावित) |- | '''[[नानपारा]]''' | बहराइच जिला के उत्तरी सीमा वाले ब्लॉक। | संवेदनशील भारत-नेपाल सीमा क्षेत्र मा समर्पित प्रशासनिक अउर सुरक्षा व्यवस्था स्थापित करै खातिन प्रस्तावित। |- ! colspan="3" style="background-color:#D5E8F5; text-align:center; font-size:110%;" | पूर्वांचल क्षेत्र ([[गोरखपुर जिला|गोरखपुर]] अउर [[महराजगंज जिला|महराजगंज]] ते प्रस्तावित) |- | '''[[फरेंदा]]''' <small>(आनंद नगर)</small> | गोरखपुर अउर महराजगंज जिलन के सीमा क्षेत्रन मा बनाई गई तीन तहसीलन ते मिलिके प्रस्तावित। | नेपाल सीमा के साथ क्षेत्रीय बुनियादी ढाँचा अउर शासन मा सुधार खातिन अंतर-जिला उपखंडन का एकल सीमा जिला मा समेकित करै क प्रस्ताव।<ref name="IndiaPharenda">{{Cite news |title=यूपी नया जिला योजना: गोरखपुर अउर महराजगंज की 3 तहसीलों को मिलाकर फरेंदा बन सकता है 76वाँ जिला |url=https://www.india.com/hindi-news/uttar-pradesh/up-new-district-plan-farenda-may-be-76th-district-combining-3-tehsils-of-gorakhpur-and-maharajganj-7251011/ |work=India.com |date=अगस्त 2025 |language=hi}}</ref> |- ! colspan="3" style="background-color:#D5E8F5; text-align:center; font-size:110%;" | पूर्वांचल क्षेत्र ([[जौनपुर जिला|जौनपुर]] ते प्रस्तावित) |- | '''[[शाहगंज]]''' | जौनपुर जिला के उत्तरी ब्लॉक। | दक्षिण-पूर्वी पूर्वांचल क्षेत्र मा प्रशासन का विकेंद्रीकरण करै खातिन माँग कीन गै है, जेहिते जौनपुर शहर ते 35 किमी उत्तर मा स्थित स्थानीय आबादी खातिन नागरिक संसाधन ज्यादा सुलभ होइ सकैं। |} == जालघर == उत्तर प्रदेश के जिलन कै आधिकारिक वेबसाइट : {{Div col}} * [http://agra.nic.in आगरा] * [http://aligarh.nic.in अलीगढ] * [http://allahabad.nic.in प्रयागराज] * [http://ambedkarnagar.nic.in अम्बेडकरनगर] * [http://auraya.nic.in औरैया] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070906234458/http://auraya.nic.in/ |date=2007-09-06 }} <ref>{{Cite web |url=http://auraya.nic.in/ |title=Archive copy |access-date=2023-10-07 |archive-date=2007-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070906234458/http://auraya.nic.in/ |url-status=dead }}</ref> * [http://azamgarh.nic.in आजमगढ] <ref>{{Cite web |url=http://auraya.nic.in/ |title=Archive copy |access-date=2023-10-07 |archive-date=2007-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070906234458/http://auraya.nic.in/ |url-status=dead }}</ref> * [http://baghpat.nic.in बागपत] * [http://bahraich.nic.in बहराइच] * [http://ballia.nic.in बलिया] * [http://balrampur.nic.in बलरामपुर] * [http://banda.nic.in बाँदा] * [http://barabanki.nic.in बाराबंकी] * [http://bareilly.nic.in बरेली] * [http://basti.nic.in बस्ती] * [http://bijnor.nic.in बिजनौर] * [http://badaun.nic.in बदायूँ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721163216/http://badaun.nic.in/ |date=2011-07-21 }} <ref>{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721163216/http://badaun.nic.in/ |date=2011-07-21 </ref> * [http://bulandshahar.nic.in बुलंदशहर] * [http://chandauli.nic.in चंदौली] * [http://chitrakoot.nic.in चित्रकूट] * [http://deoria.nic.in देवरिया] * [http://etah.nic.in एटा] * [http://etawah.nic.in इटावा] * [http://faizabad.nic.in फ़ैजाबाद] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170831093500/http://faizabad.nic.in/ |date=2017-08-31 }} <ref>{{Cite web |url=http://faizabad.nic.in/ |title=Archive copy |access-date=2023-10-07 |archive-date=2011-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110903122813/http://faizabad.nic.in/ |url-status=dead }}</ref> * [http://farrukhabad.nic.in फ़र्रूख़ाबाद] * [http://fatehpur.nic.in फतेहपुर] * [http://firozabad.nic.in फ़िरोजाबाद] * [http://gbnagar.nic.in गौतमबुद्ध नगर] * [http://ghaziabad.nic.in गाजियाबाद] * [http://ghazipur.nic.in ग़ाज़ीपुर] * [http://gonda.nic.in गोंडा] * [http://gorakhpur.nic.in गोरखपुर] * [http://hamirpur.nic.in हमीरपुर] * [http://hardoi.nic.in हरदोई] * [http://hathras.nic.in हाथरस] * [http://jalaun.nic.in जलौन] * [http://jaunpur.nic.in जौनपुर] * [http://jhansi.nic.in झाँसी] * [http://jpnagar.nic.in ज्योतिबा फुले नगर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312173025/http://jpnagar.nic.in/ |date=2016-03-12 }} <ref>{{Cite web |url=http://jpnagar.nic.in/ |title=Archive copy |access-date=2023-10-10 |archive-date=2016-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160312173025/http://jpnagar.nic.in/ |url-status=dead }}</ref> * [http://kannauj.nic.in कन्नौज] * [http://kanpurdehat.nic.in कानपुर देहात] * [http://kanpurnagar.nic.in कानपुर नगर] * [http://kaushambhi.nic.in कौशाम्बी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160513183352/http://kaushambhi.nic.in/ |date=2016-05-13 }} <ref>{{Cite web |url=http://kaushambhi.nic.in/ |title=Archive copy |access-date=2023-10-07 |archive-date=2016-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160513183352/http://kaushambhi.nic.in/ |url-status=dead }}</ref> * [http://kushinagar.nic.in कुशीनगर (पड़रौना)] * [http://kheri.nic.in लखीमपुर-खिरी] * [http://lalitpur.nic.in ललितपुर] * [http://lucknow.nic.in लखनऊ] * [http://maharajganj.nic.in महाराजगंज] * [http://mahoba.nic.in महोबा] * [http://mainpuri.nic.in मैनपुरी] * [http://mathura.nic.in मथुरा] * [http://mau.nic.in मऊ] * [http://meerut.nic.in मेरठ] * [http://mirzapur.nic.in मिर्ज़ापुर] * [http://moradabad.nic.in मुरादाबाद] * [http://muzaffarnagar.nic.in मुजफ्फरनगर] * [http://pilibhit.nic.in पीलीभीत] * [http://pratapgarh.nic.in प्रतापगढ] * [http://raebareli.nic.in रायबरेली] * [http://rampur.nic.in रामपुर] * [http://saharanpur.nic.in सहारनपुर] * [http://sknagar.nic.in संत कबीरनगर] * [http://srdnagar.nic.in संत रविदास नगर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110827201411/http://srdnagar.nic.in/ |date=2011-08-27 }} <ref>{{Cite web |url=http://srdnagar.nic.in/ |title=Archive copy |access-date=2023-10-07 |archive-date=2011-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110827201411/http://srdnagar.nic.in/ |url-status=dead }}</ref> * [http://shahjahanpur.nic.in शाहजहाँपुर] * [http://shravasti.nic.in श्रावस्ती] * [http://sidharthnagar.nic.in सिद्धार्थनगर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181023182139/http://sidharthnagar.nic.in/ |date=2018-10-23 }} <ref>{{Cite web |url=http://sidharthnagar.nic.in/ |title=Archive copy |access-date=2023-10-07 |archive-date=2018-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023182139/http://sidharthnagar.nic.in/ |url-status=dead }}</ref> * [http://sitapur.nic.in सीतापुर] * [http://sonbhadra.nic.in सोनभद्र] * [http://sultanpur.nic.in सुल्तानपुर] * [http://unnao.nic.in उन्नाव] * [http://varanasi.nic.in वाराणसी] {{Div col end}} ==संदर्भ== {{Reflist}} sxsuz00diaujhog1rc8i6a1jbjivhdo 37099 37098 2026-08-27T11:39:52Z Avimaarak 3578 37099 wikitext text/x-wiki {{Infobox subdivision type | name = उत्तर प्रदेश के जिला | map = [[File:List of districts of Uttar Pradesh (2012).svg|250px|]] | caption = मंडल के अनुसार समूहित उत्तर प्रदेश के जिला | category = [[उत्तर प्रदेश के जिलन के सूची|जिला]] | territory = [[उत्तर प्रदेश]] | start_date = | current_number = 75 जिला | number_date = | population_range = [[महोबा जिला|महोबा]] – 8,75,958 (सबते कम); [[प्रयागराज जिला|प्रयागराज]] – 59,54,391 (सबते जादा) | area_range = [[हापुड़ जिला|हापुड़]] – {{Convert|649|km2|sqmi|abbr=on}} (सबते छोट); [[लखीमपुर खीरी जिला|लखीमपुर खीरी]] – {{Convert|7,680|km2|sqmi|abbr=on}} (सबते बड़ा) | government = [[उत्तर प्रदेश सरकार]] | subdivision = [[उत्तर प्रदेश की तहसीलन के सूची|उत्तर प्रदेश की तहसीलैं]] }}[[उत्तर प्रदेश]], [[भारत]] का सबते जादा आबादी वाला राज्य है, जेहिमा कुल 75 जिला आवति हैं। इनमा ते अधिकांश जिलन के जनसंख्या 12 लाख ते अधिक है। प्रशासनिक सुविधा खातिन इन जिलन का 18 मंडलन मा विभाजित कीन गा है। [[प्रयागराज]] के महाकुंभ क्षेत्र का उत्तर प्रदेश सरकार 2 दिसंबर 2024 का राज्य के 76वें जिला के रूप मा घोषित कीन्हेसि रहै। यो एक अस्थायी जिला रहै अउर अब यहिका मूल जिला मा विलय कइ दीन गा है।<ref name="abplive-02Dec24">{{Cite web |date=2 दिसंबर 2024 |title=उत्तर प्रदेश ने प्रयागराज के महाकुंभ क्षेत्र को नया जिला घोषित किया। विवरण देखें |url=https://news.abplive.com/cities/uttar-pradesh-declares-prayagraj-maha-kumbh-area-as-new-district-check-details-1735034 }}</ref> ==जिला प्रशासन== [[जिलाधिकारी]], एक [[भारतीय प्रशासनिक सेवा]] (IAS) अधिकारी होत है जउन जिला प्रशासन का प्रमुख होत है अउर कइयो महत्वपूर्ण भूमिका निभावत है: [[जिला मजिस्ट्रेट|कलेक्टर]] (भू-राजस्व प्रशासन के प्रति), जिलाधिकारी (कानून-व्यवस्था बनाए राखै खातिन) अउर जिला निर्वाचन अधिकारी (चुनाव करावै खातिन)। जिलाधिकारी विभिन्न जिला-स्तरीय समितिन के अध्यक्षता करत है अउर जिला के भीतर विभिन्न विभागन की गतिविधिन क समन्वय करत है।<ref>{{cite web |title=उत्तर प्रदेश राजस्व संहिता, 2006 (उत्तर प्रदेश अधिनियम संख्या 8, 2012) |url=https://bor.up.nic.in/pdf/Proposed_Amendment_English.pdf |publisher=राजस्व परिषद, उत्तर प्रदेश सरकार |access-date=3 जनवरी 2026 |language=hi }}</ref> प्रशासनिक कार्यन मा जिलाधिकारी का [[अपर जिलाधिकारी (भारत)|अपर जिलाधिकारी]] (ADM) अउर [[उप-जिलाधिकारी]] (SDM) क सहयोग मिलत है।<ref>{{Cite web |title=प्रशासनिक व्यवस्था, शामली जिला, उत्तर प्रदेश सरकार भारत |url=https://shamli.nic.in/administrative-setup/ |access-date=2025-10-16 |language=hi}}</ref> एक जिला का [[भारत मा उपखंड|उपखंडन]] मा विभाजित कीन जात है, जिनका नेतृत्व उप-जिलाधिकारी (SDM) करति हैं। आगे इनका तहसीलन मा विभाजित कीन जात है, जिनका प्रशासन [[तहसीलदार]] करति हैं। भू-राजस्व प्रशासन खातिन इन्हका [[राजस्व ग्राम|गाँवन]] मा विभाजित कीन जात है। राजस्व निरीक्षक अउर [[ग्राम लेखाकार|लेखपाल]] राजस्व संबंधी कामन मा तहसीलदार के सहायता करति हैं।<ref>{{cite web |title=उत्तर प्रदेश राजस्व संहिता, 2006 (उत्तर प्रदेश अधिनियम संख्या 8, 2012) |url=https://bor.up.nic.in/pdf/Proposed_Amendment_English.pdf |publisher=राजस्व परिषद, उत्तर प्रदेश सरकार |access-date=3 जनवरी 2026 |language=hi }}</ref> जिला प्रशासन का सहयोग देय वाले दूसरि प्रमुख अधिकारी हैं: * वरिष्ठ पुलिस अधीक्षक (SSP) या [[पुलिस अधीक्षक (भारत)|पुलिस अधीक्षक]] (SP) – एक [[भारतीय पुलिस सेवा]] (IPS) क अधिकारी होत है, जउन पुलिस प्रशासन अउर कानून-प्रवर्तन क प्रभारी होत है। * प्रभागीय वन अधिकारी (DFO) – एक [[भारतीय वन सेवा]] (IFS) क अधिकारी होत है, जउन जंगल अउर जंगली जानवरन क प्रबंधन करत है। * [[मुख्य विकास अधिकारी (भारत)|मुख्य विकास अधिकारी]] (CDO) – एक IAS अधिकारी होत है, जउन विकास कार्यक्रमन खातिन उत्तरदायी होत है। CDO का ब्लॉक स्तर पर [[खंड विकास अधिकारी|खंड विकास अधिकारिन]] (BDO) द्वारा सहायता प्रदान कीनि जाति है। * दुसरे जिला स्तरीय अधिकारिन मा विभिन्न क्षेत्रीय/विकास विभागन के जिला प्रमुख शामिल हैं, जइसे:- क्षेत्रीय परिवहन अधिकारी, मुख्य चिकित्सा अधिकारी, जिला समाज कल्याण अधिकारी, जिला पंचायती राज अधिकारी, जिला समाज कल्याण अधिकारी, जिला आपूर्ति अधिकारी, जिला श्रम अधिकारी, जिला रोजगार अधिकारी, जिला कृषि अधिकारी, मुख्य अग्निशमन अधिकारी, मुख्य पशु चिकित्सा अधिकारी, लोक निर्माण विभाग (PWD) के अधीक्षक/कार्यकारी अभियंता आदि। ==जिलन के सूची== {{static row numbers}}{{sort under}}{{Table alignment}}{{row hover highlight}} {|class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-text style="width:98%; text-align border:1px solid black;" ! कोड <ref>{{cite web |url=https://www.mail.nic.in/docs/MailService_e-mail_address_Policy_WithCodes.pdf |title=ई-मेल पते के प्रारूप पर NIC नीति: परिशिष्ट (2): ISO 3166-2 के अनुसार जिलन के संक्षिप्त नाम |pages=5–10 |publisher=[[संचार अउर सूचना प्रौद्योगिकी मंत्रालय (भारत)|संचार अउर सूचना प्रौद्योगिकी मंत्रालय]], भारत सरकार |date=18 अगस्त 2004 |access-date=30 जनवरी 2022 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911133331/https://www.mail.nic.in/docs/MailService_e-mail_address_Policy_WithCodes.pdf |archive-date=11 सितंबर 2008}}</ref> ! जिला <ref name=updistp>{{cite web|url=http://india.gov.in/knowindia/districts/andhra1.php?stateid=UP |title=जिला : उत्तर प्रदेश |publisher=भारत सरकार पोर्टल |access-date=30 जनवरी 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510202421/http://india.gov.in/knowindia/districts/andhra1.php?stateid=UP |archive-date=10 मई 2012 }}</ref> ! मुख्यालय ! गठन{{Efn|स्वतंत्रता के समय अस्तित्व मा रहे सब जिलन के स्थापना तिथि स्वतंत्रता दिवस निर्धारित कीन गै है।}} ! जनसंख्या <ref name=":0">{{Cite web |date=2011 |title=जिला अउर उप-जिला के अनुसार जनसंख्या की तालिका: भारत |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/42526/download/46152/A-1_NO_OF_VILLAGES_TOWNS_HOUSEHOLDS_POPULATION_AND_AREA.xlsx |website=2011 की भारतीय जनगणना |publisher=[[भारत के रजिस्ट्रार जनरल अउर जनगणना आयुक्त]]}}</ref> ! क्षेत्रफल<ref name=":0" /> ! घनत्व (/किमी<sup>2</sup>)<ref name=":0" /> ! मानचित्र |- | AG|| [[आगरा जिला|आगरा]]|| [[आगरा]]|| 15 अगस्त 1947|| 4,418,797|| <!--{{km2 to mi2|4027|abbr=on|precision=0}}-->4,041|| <!--{{Pop density km2 to mi2|897|abbr=on|precision=0}}-->1093||[[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Agra.svg|150px|center]] |- | AL|| [[अलीगढ़ जिला|अलीगढ़]]|| [[अलीगढ़]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,673,889|| 3,788|| 1007 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Aligarh.svg|150px|center]] |- | AN|| [[अंबेडकर नगर जिला|अंबेडकर नगर]]|| [[अकबरपुर, अंबेडकर नगर|अकबरपुर]]||29 सितंबर 1995 || 2,397,888|| 2,350|| 1020 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Ambedkar Nagar.svg|150px|center]] |- | AM|| [[अमेठी जिला|अमेठी]]|| [[गौरीगंज]]|| 1 जुलाई 2010 || 2,050,133|| 2,329.11 || 773 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Amethi.svg|150px|center]] |- | AR|| [[अमरोहा जिला|अमरोहा]]|| [[अमरोहा]]|| 24 अप्रैल 1997 || 1,840,221|| 2,249|| 818 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Amroha.svg|150px|center]] |- | AU|| [[औरैया जिला|औरैया]]|| [[औरैया]]|| 17 सितंबर 1997 || 1,379,545|| 2,016|| 684 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Auraiya.svg|150px|center]] |- | AY|| [[अयोध्या जिला|अयोध्या]]|| [[अयोध्या]]|| 15 अगस्त 1947|| 2,470,996|| 2,522|| 1056 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Faizabad.svg|150px|center]] |- | AZ|| [[आजमगढ़ जिला|आजमगढ़]]|| [[आजमगढ़]]|| 15 अगस्त 1947|| 4,613,913|| 4,054|| 1138 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Azamgarh.svg|150px|center]] |- | BD|| [[बदायूँ जिला|बदायूँ]]|| [[बदायूँ]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,127,621|| 4,234|| 739 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Badaun.svg|150px|center]] |- | BG|| [[बागपत जिला|बागपत]]|| [[बागपत]]|| 17 सितंबर 1997 || 1,303,048|| 1,321|| 986 || [[File:India_Uttar_Pradesh_districts_2012_Baghpat.svg|150px|center]] |- | BH|| [[बहराइच जिला|बहराइच]]|| [[बहराइच]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,487,731|| 2,981|| 1170 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Bahraich.svg|150px|center]] |- | BL|| [[बलिया जिला|बलिया]]|| [[बलिया]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,239,774|| 3,349|| 967 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Ballia.svg|150px|center]] |- | BP|| [[बलरामपुर जिला, उत्तर प्रदेश|बलरामपुर]]|| [[बलरामपुर]]|| 22 मई 1997 || 2,148,665|| 4,408|| 487 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Balrampur.svg|150px|center]] |- | BN|| [[बांदा जिला, भारत|बांदा]]|| [[बांदा, उत्तर प्रदेश|बांदा]]|| 15 अगस्त 1947|| 1,799,410|| 4,402|| 409 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Banda.svg|150px|center]] |- | BB|| [[बाराबंकी जिला|बाराबंकी]]|| [[बाराबंकी शहर|बाराबंकी]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,260,699|| 4,120|| 791 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Barabanki.svg|150px|center]] |- | BR|| [[बरेली जिला|बरेली]]|| [[बरेली]]|| 15 अगस्त 1947|| 4,448,359|| 2,688|| 1655 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Bareilly.svg|150px|center]] |- | BS|| [[बस्ती जिला|बस्ती]]|| [[बस्ती, उत्तर प्रदेश|बस्ती]]|| 15 अगस्त 1947|| 2,464,464|| 4,561|| 540 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Basti.svg|150px|center]] |- | BH|| [[भदोही जिला|भदोही]]|| [[भदोही]]|| 30 जून 1994 || 1,715,183|| 1,646|| 1042 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Sant Ravidas Nagar.svg|150px|center]] |- | BI|| [[बिजनौर जिला|बिजनौर]] || [[बिजनौर]] || 15 अगस्त 1947|| 3,682,713|| 4,262|| 864 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Bijnor.svg|150px|center]] |- | BU|| [[बुलंदशहर जिला|बुलंदशहर]]|| [[बुलंदशहर]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,499,171|| 4,441|| 776 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Bulandshahr.svg|150px|center]] |- | CD|| [[चंदौली जिला|चंदौली]]|| [[चंदौली]]|| 22 मई 1997|| 1,952,756|| 2,541|| 768 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Chandauli.svg|150px|center]] |- | CT|| [[चित्रकूट जिला|चित्रकूट]]|| [[चित्रकूट धाम (कर्वी)|चित्रकूट]]|| 6 मई 1997 || 991,730|| 3,216|| 308 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Chitrakoot.svg|150px|center]] |- | DE|| [[देवरिया जिला|देवरिया]]|| [[देवरिया, उत्तर प्रदेश|देवरिया]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,100,946|| 2,540|| 1221 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Deoria.svg|150px|center]] |- | ET|| [[एटा जिला|एटा]]|| [[एटा]]|| 15 अगस्त 1947|| 1,774,480|| 2,431|| 730 ||[[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Etah.svg|150px|center]] |- | EW|| [[इटावा जिला|इटावा]]|| [[इटावा]]|| 15 अगस्त 1947|| 1,581,810|| 2,311|| 684 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Etawah.svg|150px|center]] |- | FR|| [[फर्रुखाबाद जिला|फर्रुखाबाद]]|| [[फतेहगढ़]]|| 15 अगस्त 1947|| 1,885,204|| 2,181|| 864 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Farrukhabad.svg|150px|center]] |- | FT|| [[फतेहपुर जिला|फतेहपुर]]|| [[फतेहपुर, फतेहपुर|फतेहपुर]]|| 15 अगस्त 1947|| 2,632,733|| 4,152|| 634 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Fatehpur.svg|150px|center]] |- | FI|| [[फिरोजाबाद जिला|फिरोजाबाद]]|| [[फिरोजाबाद]]|| 5 फरवरी 1989 || 2,498,156|| 2,407|| 1038 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Firozabad.svg|150px|center]] |- | GB|| [[गौतम बुद्ध नगर]]|| [[न्यू ओखला औद्योगिक विकास प्राधिकरण|ग्रेटर नोएडा]]|| 6 सितंबर 1997|| 1,648,115|| 720|| 2288 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Gautam Buddha Nagar.svg|150px|center]] |- | GZ|| [[गाजियाबाद जिला, भारत|गाजियाबाद]]|| [[गाजियाबाद, भारत|गाजियाबाद]]|| 14 नवंबर 1976 || 3,343,334|| 1,179|| 2836 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Ghaziabad.svg|150px|center]] |- | GP|| [[गाजीपुर जिला|गाजीपुर]]|| [[गाजीपुर]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,620,268|| 3,377|| 1072 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Ghazipur.svg|150px|center]] |- | GN|| [[गोंडा जिला|गोंडा]]|| [[गोंडा जिला|गोंडा]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,433,919|| 4,003|| 858 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Gonda.svg|150px|center]] |- | GR|| [[गोरखपुर जिला|गोरखपुर]]|| [[गोरखपुर]]|| 15 अगस्त 1947|| 4,440,895|| 3,321|| 1337 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Gorakhpur.svg|150px|center]] |- | HM|| [[हमीरपुर जिला, उत्तर प्रदेश|हमीरपुर]]|| [[हमीरपुर, उत्तर प्रदेश|हमीरपुर]]|| 15 अगस्त 1947|| 1,104,285|| 4,021|| 275 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Hamirpur.svg|150px|center]] |- | HA|| [[हापुड़ जिला|हापुड़]]|| [[हापुड़]]|| 28 सितंबर 2011 || 1,338,311|| 649|| 2061|| [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Hapur.svg|150px|center]] |- | HR|| [[हरदोई जिला|हरदोई]]|| [[हरदोई]]|| 15 अगस्त 1947|| 4,092,845|| 5,986|| 684 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Hardoi.svg|150px|center]] |- | HT|| [[हाथरस जिला|हाथरस]]|| [[हाथरस]]|| 3 मई 1997 || 1,564,708|| 1,840|| 850 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Hathras.svg|150px|center]] |- | JL|| [[जालौन जिला|जालौन]]|| [[उरई]]|| 15 अगस्त 1947|| 1,689,974|| 4,565|| 370 || [[File:India_Uttar_Pradesh_districts_2012_Jalaun.svg|150px|center]] |- | JU|| [[जौनपुर जिला|जौनपुर]]|| [[जौनपुर, उत्तर प्रदेश|जौनपुर]]|| 15 अगस्त 1947|| 4,494,204|| 4,038|| 1113 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Jaunpur.svg|150px|center]] |- | JH|| [[झांसी जिला|झांसी]]|| [[झांसी]]|| 15 अगस्त 1947|| 1,998,603|| 5,024|| 398 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Jhansi.svg|150px|center]] |- | KJ|| [[कन्नौज जिला|कन्नौज]]|| [[कन्नौज]]|| 18 सितंबर 1997|| 1,656,616|| 2,093|| 792 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Kannauj.svg|150px|center]] |- | KD|| [[कानपुर देहात]]|| [[अकबरपुर, कानपुर देहात|अकबरपुर]]|| 23 अप्रैल 1981 || 1,796,184|| 3,021|| 595 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Kanpur Dehat.svg|150px|center]] |- | KN|| [[कानपुर नगर जिला|कानपुर नगर]]|| [[कानपुर]]|| 15 अगस्त 1947|| 4,581,268|| 3,155|| 1452 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Kanpur Nagar.svg|150px|center]] |- | KG|| [[कासगंज जिला|कासगंज]]|| [[कासगंज]]|| 15 अप्रैल 2008 || 1,436,719|| 1,955|| 735 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Kasganj.svg|150px|center]] |- | KS|| [[कौशाम्बी जिला|कौशाम्बी]]|| [[मंझनपुर]]|| 4 अप्रैल 1997 || 1,599,596|| 1,779|| 899 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Kaushambi.svg|150px|center]] |- | KU|| [[कुशीनगर जिला|कुशीनगर]]|| [[पडरौना]]|| 13 मई 1994 || 4,021,243|| 2,905|| 1200 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Kushinagar.svg|150px|center]] |- | LK|| [[लखीमपुर खीरी]]|| [[खीरी]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,564,544|| 7,680|| 520 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Lakhimpur Kheri.svg|150px|center]] |- | LA|| [[ललितपुर जिला, उत्तर प्रदेश|ललितपुर]]|| [[ललितपुर, भारत|ललितपुर]]|| 1 मार्च 1974 || 1,221,592|| 5,039|| 242 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Lalitpur.svg|150px|center]] |- | LU|| [[लखनऊ जिला|लखनऊ]]|| [[लखनऊ]]|| 15 अगस्त 1947|| 4,589,838|| 2,528|| 1816 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Lucknow.svg|150px|center]] |- | MG|| [[महराजगंज जिला|महराजगंज]]|| [[महराजगंज, उत्तर प्रदेश|महराजगंज]]|| 2 अक्टूबर 1989 || 2,684,703|| 2,952|| 909 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Maharajganj.svg|150px|center]] |- | MH|| [[महोबा जिला|महोबा]]|| [[महोबा]]|| 11 फरवरी 1995 || 875,958|| 3,144|| 279 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Mahoba.svg|150px|center]] |- | MP|| [[मैनपुरी जिला|मैनपुरी]]|| [[मैनपुरी]]|| 15 अगस्त 1947|| 1,868,529|| 2,760|| 677 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Mainpuri.svg|150px|center]] |- | MT|| [[मथुरा जिला|मथुरा]]||[[मथुरा]]|| 15 अगस्त 1947|| 2,547,184|| 3,340|| 763 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Mathura.svg|150px|center]] |- | MB|| [[मऊ जिला|मऊ]]|| [[मऊ, उत्तर प्रदेश|मऊ]]|| 19 नवंबर 1988 || 2,205,968|| 1,713|| 1288 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Mau.svg|150px|center]] |- | ME|| [[मेरठ जिला|मेरठ]]|| [[मेरठ]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,443,689|| 2,559|| 1346 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Meerut.svg|150px|center]] |- | MI|| [[मिर्जापुर जिला|मिर्जापुर]]|| [[मिर्जापुर]]|| 15 अगस्त 1947|| 2,496,970|| 4,405|| 567 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Mirzapur.svg|150px|center]] |- | MO|| [[मुरादाबाद जिला|मुरादाबाद]]|| [[मुरादाबाद]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,126,507|| 2,233|| 1400 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Moradabad.svg|150px|center]] |- | MU|| [[मुजफ्फरनगर जिला|मुजफ्फरनगर]]|| [[मुजफ्फरनगर]]|| 15 अगस्त 1947|| 2,869,934|| 2,742|| 1047 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Muzaffarnagar.svg|159px|center]] |- | PI|| [[पीलीभीत जिला|पीलीभीत]]|| [[पीलीभीत]]|| 15 अगस्त 1947|| 2,031,007|| 3,686|| 551 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Pilibhit.svg|150px|center]] |- | PR|| [[प्रतापगढ़ जिला, उत्तर प्रदेश|प्रतापगढ़]]|| [[प्रतापगढ़ जिला, उत्तर प्रदेश|प्रतापगढ़]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,209,141|| 3,717|| 863 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Pratapgarh.svg|150px|center]] |- | PY|| [[प्रयागराज जिला|प्रयागराज]]|| [[प्रयागराज]]|| 15 अगस्त 1947|| 5,954,391|| 5,482|| 1086 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Allahabad.svg|150px|center]] |- | RB|| [[रायबरेली जिला|रायबरेली]]|| [[रायबरेली]]|| 15 अगस्त 1947|| 2,903,507|| 3,937|| 737 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Raebareli.svg|150px|center]] |- | RA|| [[रामपुर जिला|रामपुर]]|| [[रामपुर, उत्तर प्रदेश|रामपुर]]|| 1 दिसंबर 1949|| 2,335,819|| 2,367|| 987 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Rampur.svg|150px|center]] |- | SA|| [[सहारनपुर जिला|सहारनपुर]]|| [[सहारनपुर]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,466,382|| 3,689|| 940 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Saharanpur.svg|150px|center]] |- | SK|| [[संत कबीर नगर जिला|संत कबीर नगर]]|| [[खलीलाबाद, भारत|खलीलाबाद]]|| 5 सितंबर 1997 || 2,199,774|| 2,390|| 920 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Sant Kabir Nagar.svg|150px|center]] |- | SM|| [[संभल जिला|संभल]] || [[बहजोई]] || 3 मई 2011 || 1,578,213|| 1,015 || 1555 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Sambhal.svg|150px|center]] |- | SJ|| [[शाहजहाँपुर जिला|शाहजहाँपुर]]|| [[शाहजहाँपुर]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,006,538|| 4,388|| 685 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Shahjahanpur.svg|150px|center]] |- | SH|| [[शामली जिला|शामली]]|| [[शामली]]|| 3 मई 2011 || 1,273,578|| 1,266|| 1006 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Shamli.svg|150px|center]] |- | SV|| [[श्रावस्ती जिला|श्रावस्ती]]|| [[भिनगा]]|| 22 मई 1997 || 1,117,361|| 1,640|| 681 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Shravasti.svg|150px|center]] |- | SN|| [[सिद्धार्थनगर जिला|सिद्धार्थनगर]]|| [[सिद्धार्थनगर]]|| 29 दिसंबर 1988 || 2,559,297|| 2,895|| 884 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Siddharthnagar.svg|150px|center]] |- | SI|| [[सीतापुर जिला|सीतापुर]]|| [[सीतापुर]]|| 15 अगस्त 1947|| 4,483,992|| 5,743|| 781 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Sitapur.svg|150px|center]] |- | SO|| [[सोनभद्र जिला|सोनभद्र]]|| [[रॉबर्ट्सगंज]]|| 4 मार्च 1989 || 1,862,559|| 6,905|| 270 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Sonbhadra.svg|150px|center]] |- | SU|| [[सुल्तानपुर जिला|सुल्तानपुर]]|| [[सुल्तानपुर, उत्तर प्रदेश|सुल्तानपुर]]|| 15 अगस्त 1947|| 2,249,036|| 2,457|| 915 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Sultanpur.svg|150px|center]] |- | UN|| [[उन्नाव जिला|उन्नाव]]|| [[उन्नाव]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,108,367|| 4,558|| 682 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Unnao.svg|150px|center]] |- | VA|| [[वाराणसी जिला|वाराणसी]]||[[वाराणसी]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,676,841|| 1,535|| 2395 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Varanasi.svg|150px|center]] |- |} {{Notelist}} ==नए जिलन के प्रस्ताव== {{anchor|Proposed|Demand}} उत्तर प्रदेश मा नए प्रशासनिक जिलन के गठन कै माँग राज्य के विशाल जनसंख्या घनत्व, विस्तृत भौगोलिक क्षेत्र अउ नेपाल के साथ स्थानीयकृत अंतरराष्ट्रीय सीमा प्रबंधन की रणनीतिक आवश्यकतन के कारण अक्सर उठा करति है। 2025 के अंत मा राजनीतिक घोषणन मा प्रशासनिक पुनर्गठन जारी रहै पर रोशनी डारी गै, जेहिमा 76वें जिला के रूप मा [[कल्याण सिंह नगर]] के प्रस्तावित गठन के बात कही गै।<ref name="News18UP2025">{{cite news |title=योगी आदित्यनाथ 76वें जिला: कल्याण सिंह नगर के घोषणा कीन्हेनि |work=News18 |date=28 अक्टूबर 2025}}</ref> अइसी आधिकारिक राज्य-स्तरीय विचारणा के साथ-साथ कइयो स्थानीय उपखंडन मा जिला दर्जे की सक्रिय क्षेत्रीय माँगैं बनी रहती हैं। {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |+ उत्तर प्रदेश मा प्रस्तावित जिलन के क्षेत्र अउर वर्तमान जिला के अनुसार सूची |- ! style="background-color:#E6F2FF; width:25%;" | प्रस्तावित जिला ! style="background-color:#E6F2FF; width:35%;" | अपेक्षित अधिकार क्षेत्र ! style="background-color:#E6F2FF; width:40%;" | औचित्य / स्थिति |- ! colspan="3" style="background-color:#D5E8F5; text-align:center; font-size:110%;" | रोहिलखंड क्षेत्र ([[बरेली जिला|बरेली]] ते प्रस्तावित) |- | '''[[बहेड़ी]]''' | बरेली जिला के उत्तरी क्षेत्र, जिनके सीमा [[उत्तराखंड]] अउर [[नेपाल]] ते लागति है। | अंतरराष्ट्रीय अउर अंतर्राज्यीय सीमा प्रशासन का व्यवस्थित करै तथा प्रशासन का विकेंद्रीकरण करै खातिन प्रस्तावित, काहे ते कि यो बरेली शहर ते 50 किमी उत्तर मा स्थित है। |- | '''[[आंवला, उत्तर प्रदेश|आंवला]]''' | बरेली जिला के दक्षिण-पश्चिमी ब्लॉक। | सार्वजनिक सेवन के बेहतर उपलब्धता खातिन बरेली ते लगभग 40 किमी दूर एक अलग प्रशासनिक मुख्यालय स्थापित करै के बरे राज्य मंत्रिमंडल के मंत्री औ स्थानीय प्रतिनिधिन क समर्थन प्राप्त है।<ref name="ABPAonla">{{Cite web |last=मिश्रा |first=अनूप |date=2022-04-03 |title=उत्तर प्रदेश मा जल्द बनेगा एक नया जिला? राज्य के कैबिनेट मंत्री ने दी ये बड़ी जानकारी |url=https://www.abplive.com/states/up-uk/aonla-will-be-made-new-district-in-uttar-pradesh-mla-and-cabinet-minister-dharampal-singh-says-ann-2094481 |access-date=2022-06-21 |website=ABP Live |language=hi}}</ref> |- ! colspan="3" style="background-color:#D5E8F5; text-align:center; font-size:110%;" | तराई क्षेत्र ([[लखीमपुर खीरी जिला|लखीमपुर खीरी]] ते प्रस्तावित) |- | '''[[गोला गोकर्णनाथ]]''' | [[भारत–नेपाल सीमा]] के साथ लखीमपुर खीरी जिला के उत्तरी ब्लॉक। | स्थानीय निवासिन द्वारा लखीमपुर खीरी का विभाजित करै के माँग कीन गै है—जउन वर्तमान मा भौगोलिक क्षेत्रफल के आधार पर राज्य का सबते बड़ा जिला है—जेहिते जिला मुख्यालय तक यात्रा के दूरी कम होइ सकै। |- ! colspan="3" style="background-color:#D5E8F5; text-align:center; font-size:110%;" | तराई क्षेत्र ([[बहराइच जिला|बहराइच]] ते प्रस्तावित) |- | '''[[नानपारा]]''' | बहराइच जिला के उत्तरी सीमा वाले ब्लॉक। | संवेदनशील भारत-नेपाल सीमा क्षेत्र मा समर्पित प्रशासनिक अउर सुरक्षा व्यवस्था स्थापित करै खातिन प्रस्तावित। |- ! colspan="3" style="background-color:#D5E8F5; text-align:center; font-size:110%;" | पूर्वांचल क्षेत्र ([[गोरखपुर जिला|गोरखपुर]] अउर [[महराजगंज जिला|महराजगंज]] ते प्रस्तावित) |- | '''[[फरेंदा]]''' <small>(आनंद नगर)</small> | गोरखपुर अउर महराजगंज जिलन के सीमा क्षेत्रन मा बनाई गई तीन तहसीलन ते मिलिके प्रस्तावित। | नेपाल सीमा के साथ क्षेत्रीय बुनियादी ढाँचा अउर शासन मा सुधार खातिन अंतर-जिला उपखंडन का एकल सीमा जिला मा समेकित करै क प्रस्ताव।<ref name="IndiaPharenda">{{Cite news |title=यूपी नया जिला योजना: गोरखपुर अउर महराजगंज की 3 तहसीलों को मिलाकर फरेंदा बन सकता है 76वाँ जिला |url=https://www.india.com/hindi-news/uttar-pradesh/up-new-district-plan-farenda-may-be-76th-district-combining-3-tehsils-of-gorakhpur-and-maharajganj-7251011/ |work=India.com |date=अगस्त 2025 |language=hi}}</ref> |- ! colspan="3" style="background-color:#D5E8F5; text-align:center; font-size:110%;" | पूर्वांचल क्षेत्र ([[जौनपुर जिला|जौनपुर]] ते प्रस्तावित) |- | '''[[शाहगंज]]''' | जौनपुर जिला के उत्तरी ब्लॉक। | दक्षिण-पूर्वी पूर्वांचल क्षेत्र मा प्रशासन का विकेंद्रीकरण करै खातिन माँग कीन गै है, जेहिते जौनपुर शहर ते 35 किमी उत्तर मा स्थित स्थानीय आबादी खातिन नागरिक संसाधन ज्यादा सुलभ होइ सकैं। |} == जालघर == उत्तर प्रदेश के जिलन कै आधिकारिक वेबसाइट : {{Div col}} * [http://agra.nic.in आगरा] * [http://aligarh.nic.in अलीगढ] * [http://allahabad.nic.in प्रयागराज] * [http://ambedkarnagar.nic.in अम्बेडकरनगर] * [http://auraya.nic.in औरैया] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070906234458/http://auraya.nic.in/ |date=2007-09-06 }} <ref>{{Cite web |url=http://auraya.nic.in/ |title=Archive copy |access-date=2023-10-07 |archive-date=2007-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070906234458/http://auraya.nic.in/ |url-status=dead }}</ref> * [http://azamgarh.nic.in आजमगढ] <ref>{{Cite web |url=http://auraya.nic.in/ |title=Archive copy |access-date=2023-10-07 |archive-date=2007-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070906234458/http://auraya.nic.in/ |url-status=dead }}</ref> * [http://baghpat.nic.in बागपत] * [http://bahraich.nic.in बहराइच] * [http://ballia.nic.in बलिया] * [http://balrampur.nic.in बलरामपुर] * [http://banda.nic.in बाँदा] * [http://barabanki.nic.in बाराबंकी] * [http://bareilly.nic.in बरेली] * [http://basti.nic.in बस्ती] * [http://bijnor.nic.in बिजनौर] * [http://badaun.nic.in बदायूँ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721163216/http://badaun.nic.in/ |date=2011-07-21 }} <ref>{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721163216/http://badaun.nic.in/ |date=2011-07-21 </ref> * [http://bulandshahar.nic.in बुलंदशहर] * [http://chandauli.nic.in चंदौली] * [http://chitrakoot.nic.in चित्रकूट] * [http://deoria.nic.in देवरिया] * [http://etah.nic.in एटा] * [http://etawah.nic.in इटावा] * [http://faizabad.nic.in फ़ैजाबाद] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170831093500/http://faizabad.nic.in/ |date=2017-08-31 }} <ref>{{Cite web |url=http://faizabad.nic.in/ |title=Archive copy |access-date=2023-10-07 |archive-date=2011-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110903122813/http://faizabad.nic.in/ |url-status=dead }}</ref> * [http://farrukhabad.nic.in फ़र्रूख़ाबाद] * [http://fatehpur.nic.in फतेहपुर] * [http://firozabad.nic.in फ़िरोजाबाद] * [http://gbnagar.nic.in गौतमबुद्ध नगर] * [http://ghaziabad.nic.in गाजियाबाद] * [http://ghazipur.nic.in ग़ाज़ीपुर] * [http://gonda.nic.in गोंडा] * [http://gorakhpur.nic.in गोरखपुर] * [http://hamirpur.nic.in हमीरपुर] * [http://hardoi.nic.in हरदोई] * [http://hathras.nic.in हाथरस] * [http://jalaun.nic.in जलौन] * [http://jaunpur.nic.in जौनपुर] * [http://jhansi.nic.in झाँसी] * [http://jpnagar.nic.in ज्योतिबा फुले नगर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312173025/http://jpnagar.nic.in/ |date=2016-03-12 }} <ref>{{Cite web |url=http://jpnagar.nic.in/ |title=Archive copy |access-date=2023-10-10 |archive-date=2016-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160312173025/http://jpnagar.nic.in/ |url-status=dead }}</ref> * [http://kannauj.nic.in कन्नौज] * [http://kanpurdehat.nic.in कानपुर देहात] * [http://kanpurnagar.nic.in कानपुर नगर] * [http://kaushambhi.nic.in कौशाम्बी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160513183352/http://kaushambhi.nic.in/ |date=2016-05-13 }} <ref>{{Cite web |url=http://kaushambhi.nic.in/ |title=Archive copy |access-date=2023-10-07 |archive-date=2016-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160513183352/http://kaushambhi.nic.in/ |url-status=dead }}</ref> * [http://kushinagar.nic.in कुशीनगर (पड़रौना)] * [http://kheri.nic.in लखीमपुर-खिरी] * [http://lalitpur.nic.in ललितपुर] * [http://lucknow.nic.in लखनऊ] * [http://maharajganj.nic.in महाराजगंज] * [http://mahoba.nic.in महोबा] * [http://mainpuri.nic.in मैनपुरी] * [http://mathura.nic.in मथुरा] * [http://mau.nic.in मऊ] * [http://meerut.nic.in मेरठ] * [http://mirzapur.nic.in मिर्ज़ापुर] * [http://moradabad.nic.in मुरादाबाद] * [http://muzaffarnagar.nic.in मुजफ्फरनगर] * [http://pilibhit.nic.in पीलीभीत] * [http://pratapgarh.nic.in प्रतापगढ] * [http://raebareli.nic.in रायबरेली] * [http://rampur.nic.in रामपुर] * [http://saharanpur.nic.in सहारनपुर] * [http://sknagar.nic.in संत कबीरनगर] * [http://srdnagar.nic.in संत रविदास नगर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110827201411/http://srdnagar.nic.in/ |date=2011-08-27 }} <ref>{{Cite web |url=http://srdnagar.nic.in/ |title=Archive copy |access-date=2023-10-07 |archive-date=2011-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110827201411/http://srdnagar.nic.in/ |url-status=dead }}</ref> * [http://shahjahanpur.nic.in शाहजहाँपुर] * [http://shravasti.nic.in श्रावस्ती] * [http://sidharthnagar.nic.in सिद्धार्थनगर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181023182139/http://sidharthnagar.nic.in/ |date=2018-10-23 }} <ref>{{Cite web |url=http://sidharthnagar.nic.in/ |title=Archive copy |access-date=2023-10-07 |archive-date=2018-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023182139/http://sidharthnagar.nic.in/ |url-status=dead }}</ref> * [http://sitapur.nic.in सीतापुर] * [http://sonbhadra.nic.in सोनभद्र] * [http://sultanpur.nic.in सुल्तानपुर] * [http://unnao.nic.in उन्नाव] * [http://varanasi.nic.in वाराणसी] {{Div col end}} ==संदर्भ== {{Reflist}} csvxac5j816246mpbjrsfo5g0o0cwfu 37100 37099 2026-08-27T11:40:54Z Avimaarak 3578 /* संदर्भ */ 37100 wikitext text/x-wiki {{Infobox subdivision type | name = उत्तर प्रदेश के जिला | map = [[File:List of districts of Uttar Pradesh (2012).svg|250px|]] | caption = मंडल के अनुसार समूहित उत्तर प्रदेश के जिला | category = [[उत्तर प्रदेश के जिलन के सूची|जिला]] | territory = [[उत्तर प्रदेश]] | start_date = | current_number = 75 जिला | number_date = | population_range = [[महोबा जिला|महोबा]] – 8,75,958 (सबते कम); [[प्रयागराज जिला|प्रयागराज]] – 59,54,391 (सबते जादा) | area_range = [[हापुड़ जिला|हापुड़]] – {{Convert|649|km2|sqmi|abbr=on}} (सबते छोट); [[लखीमपुर खीरी जिला|लखीमपुर खीरी]] – {{Convert|7,680|km2|sqmi|abbr=on}} (सबते बड़ा) | government = [[उत्तर प्रदेश सरकार]] | subdivision = [[उत्तर प्रदेश की तहसीलन के सूची|उत्तर प्रदेश की तहसीलैं]] }}[[उत्तर प्रदेश]], [[भारत]] का सबते जादा आबादी वाला राज्य है, जेहिमा कुल 75 जिला आवति हैं। इनमा ते अधिकांश जिलन के जनसंख्या 12 लाख ते अधिक है। प्रशासनिक सुविधा खातिन इन जिलन का 18 मंडलन मा विभाजित कीन गा है। [[प्रयागराज]] के महाकुंभ क्षेत्र का उत्तर प्रदेश सरकार 2 दिसंबर 2024 का राज्य के 76वें जिला के रूप मा घोषित कीन्हेसि रहै। यो एक अस्थायी जिला रहै अउर अब यहिका मूल जिला मा विलय कइ दीन गा है।<ref name="abplive-02Dec24">{{Cite web |date=2 दिसंबर 2024 |title=उत्तर प्रदेश ने प्रयागराज के महाकुंभ क्षेत्र को नया जिला घोषित किया। विवरण देखें |url=https://news.abplive.com/cities/uttar-pradesh-declares-prayagraj-maha-kumbh-area-as-new-district-check-details-1735034 }}</ref> ==जिला प्रशासन== [[जिलाधिकारी]], एक [[भारतीय प्रशासनिक सेवा]] (IAS) अधिकारी होत है जउन जिला प्रशासन का प्रमुख होत है अउर कइयो महत्वपूर्ण भूमिका निभावत है: [[जिला मजिस्ट्रेट|कलेक्टर]] (भू-राजस्व प्रशासन के प्रति), जिलाधिकारी (कानून-व्यवस्था बनाए राखै खातिन) अउर जिला निर्वाचन अधिकारी (चुनाव करावै खातिन)। जिलाधिकारी विभिन्न जिला-स्तरीय समितिन के अध्यक्षता करत है अउर जिला के भीतर विभिन्न विभागन की गतिविधिन क समन्वय करत है।<ref>{{cite web |title=उत्तर प्रदेश राजस्व संहिता, 2006 (उत्तर प्रदेश अधिनियम संख्या 8, 2012) |url=https://bor.up.nic.in/pdf/Proposed_Amendment_English.pdf |publisher=राजस्व परिषद, उत्तर प्रदेश सरकार |access-date=3 जनवरी 2026 |language=hi }}</ref> प्रशासनिक कार्यन मा जिलाधिकारी का [[अपर जिलाधिकारी (भारत)|अपर जिलाधिकारी]] (ADM) अउर [[उप-जिलाधिकारी]] (SDM) क सहयोग मिलत है।<ref>{{Cite web |title=प्रशासनिक व्यवस्था, शामली जिला, उत्तर प्रदेश सरकार भारत |url=https://shamli.nic.in/administrative-setup/ |access-date=2025-10-16 |language=hi}}</ref> एक जिला का [[भारत मा उपखंड|उपखंडन]] मा विभाजित कीन जात है, जिनका नेतृत्व उप-जिलाधिकारी (SDM) करति हैं। आगे इनका तहसीलन मा विभाजित कीन जात है, जिनका प्रशासन [[तहसीलदार]] करति हैं। भू-राजस्व प्रशासन खातिन इन्हका [[राजस्व ग्राम|गाँवन]] मा विभाजित कीन जात है। राजस्व निरीक्षक अउर [[ग्राम लेखाकार|लेखपाल]] राजस्व संबंधी कामन मा तहसीलदार के सहायता करति हैं।<ref>{{cite web |title=उत्तर प्रदेश राजस्व संहिता, 2006 (उत्तर प्रदेश अधिनियम संख्या 8, 2012) |url=https://bor.up.nic.in/pdf/Proposed_Amendment_English.pdf |publisher=राजस्व परिषद, उत्तर प्रदेश सरकार |access-date=3 जनवरी 2026 |language=hi }}</ref> जिला प्रशासन का सहयोग देय वाले दूसरि प्रमुख अधिकारी हैं: * वरिष्ठ पुलिस अधीक्षक (SSP) या [[पुलिस अधीक्षक (भारत)|पुलिस अधीक्षक]] (SP) – एक [[भारतीय पुलिस सेवा]] (IPS) क अधिकारी होत है, जउन पुलिस प्रशासन अउर कानून-प्रवर्तन क प्रभारी होत है। * प्रभागीय वन अधिकारी (DFO) – एक [[भारतीय वन सेवा]] (IFS) क अधिकारी होत है, जउन जंगल अउर जंगली जानवरन क प्रबंधन करत है। * [[मुख्य विकास अधिकारी (भारत)|मुख्य विकास अधिकारी]] (CDO) – एक IAS अधिकारी होत है, जउन विकास कार्यक्रमन खातिन उत्तरदायी होत है। CDO का ब्लॉक स्तर पर [[खंड विकास अधिकारी|खंड विकास अधिकारिन]] (BDO) द्वारा सहायता प्रदान कीनि जाति है। * दुसरे जिला स्तरीय अधिकारिन मा विभिन्न क्षेत्रीय/विकास विभागन के जिला प्रमुख शामिल हैं, जइसे:- क्षेत्रीय परिवहन अधिकारी, मुख्य चिकित्सा अधिकारी, जिला समाज कल्याण अधिकारी, जिला पंचायती राज अधिकारी, जिला समाज कल्याण अधिकारी, जिला आपूर्ति अधिकारी, जिला श्रम अधिकारी, जिला रोजगार अधिकारी, जिला कृषि अधिकारी, मुख्य अग्निशमन अधिकारी, मुख्य पशु चिकित्सा अधिकारी, लोक निर्माण विभाग (PWD) के अधीक्षक/कार्यकारी अभियंता आदि। ==जिलन के सूची== {{static row numbers}}{{sort under}}{{Table alignment}}{{row hover highlight}} {|class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-text style="width:98%; text-align border:1px solid black;" ! कोड <ref>{{cite web |url=https://www.mail.nic.in/docs/MailService_e-mail_address_Policy_WithCodes.pdf |title=ई-मेल पते के प्रारूप पर NIC नीति: परिशिष्ट (2): ISO 3166-2 के अनुसार जिलन के संक्षिप्त नाम |pages=5–10 |publisher=[[संचार अउर सूचना प्रौद्योगिकी मंत्रालय (भारत)|संचार अउर सूचना प्रौद्योगिकी मंत्रालय]], भारत सरकार |date=18 अगस्त 2004 |access-date=30 जनवरी 2022 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911133331/https://www.mail.nic.in/docs/MailService_e-mail_address_Policy_WithCodes.pdf |archive-date=11 सितंबर 2008}}</ref> ! जिला <ref name=updistp>{{cite web|url=http://india.gov.in/knowindia/districts/andhra1.php?stateid=UP |title=जिला : उत्तर प्रदेश |publisher=भारत सरकार पोर्टल |access-date=30 जनवरी 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510202421/http://india.gov.in/knowindia/districts/andhra1.php?stateid=UP |archive-date=10 मई 2012 }}</ref> ! मुख्यालय ! गठन{{Efn|स्वतंत्रता के समय अस्तित्व मा रहे सब जिलन के स्थापना तिथि स्वतंत्रता दिवस निर्धारित कीन गै है।}} ! जनसंख्या <ref name=":0">{{Cite web |date=2011 |title=जिला अउर उप-जिला के अनुसार जनसंख्या की तालिका: भारत |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/42526/download/46152/A-1_NO_OF_VILLAGES_TOWNS_HOUSEHOLDS_POPULATION_AND_AREA.xlsx |website=2011 की भारतीय जनगणना |publisher=[[भारत के रजिस्ट्रार जनरल अउर जनगणना आयुक्त]]}}</ref> ! क्षेत्रफल<ref name=":0" /> ! घनत्व (/किमी<sup>2</sup>)<ref name=":0" /> ! मानचित्र |- | AG|| [[आगरा जिला|आगरा]]|| [[आगरा]]|| 15 अगस्त 1947|| 4,418,797|| <!--{{km2 to mi2|4027|abbr=on|precision=0}}-->4,041|| <!--{{Pop density km2 to mi2|897|abbr=on|precision=0}}-->1093||[[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Agra.svg|150px|center]] |- | AL|| [[अलीगढ़ जिला|अलीगढ़]]|| [[अलीगढ़]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,673,889|| 3,788|| 1007 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Aligarh.svg|150px|center]] |- | AN|| [[अंबेडकर नगर जिला|अंबेडकर नगर]]|| [[अकबरपुर, अंबेडकर नगर|अकबरपुर]]||29 सितंबर 1995 || 2,397,888|| 2,350|| 1020 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Ambedkar Nagar.svg|150px|center]] |- | AM|| [[अमेठी जिला|अमेठी]]|| [[गौरीगंज]]|| 1 जुलाई 2010 || 2,050,133|| 2,329.11 || 773 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Amethi.svg|150px|center]] |- | AR|| [[अमरोहा जिला|अमरोहा]]|| [[अमरोहा]]|| 24 अप्रैल 1997 || 1,840,221|| 2,249|| 818 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Amroha.svg|150px|center]] |- | AU|| [[औरैया जिला|औरैया]]|| [[औरैया]]|| 17 सितंबर 1997 || 1,379,545|| 2,016|| 684 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Auraiya.svg|150px|center]] |- | AY|| [[अयोध्या जिला|अयोध्या]]|| [[अयोध्या]]|| 15 अगस्त 1947|| 2,470,996|| 2,522|| 1056 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Faizabad.svg|150px|center]] |- | AZ|| [[आजमगढ़ जिला|आजमगढ़]]|| [[आजमगढ़]]|| 15 अगस्त 1947|| 4,613,913|| 4,054|| 1138 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Azamgarh.svg|150px|center]] |- | BD|| [[बदायूँ जिला|बदायूँ]]|| [[बदायूँ]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,127,621|| 4,234|| 739 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Badaun.svg|150px|center]] |- | BG|| [[बागपत जिला|बागपत]]|| [[बागपत]]|| 17 सितंबर 1997 || 1,303,048|| 1,321|| 986 || [[File:India_Uttar_Pradesh_districts_2012_Baghpat.svg|150px|center]] |- | BH|| [[बहराइच जिला|बहराइच]]|| [[बहराइच]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,487,731|| 2,981|| 1170 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Bahraich.svg|150px|center]] |- | BL|| [[बलिया जिला|बलिया]]|| [[बलिया]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,239,774|| 3,349|| 967 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Ballia.svg|150px|center]] |- | BP|| [[बलरामपुर जिला, उत्तर प्रदेश|बलरामपुर]]|| [[बलरामपुर]]|| 22 मई 1997 || 2,148,665|| 4,408|| 487 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Balrampur.svg|150px|center]] |- | BN|| [[बांदा जिला, भारत|बांदा]]|| [[बांदा, उत्तर प्रदेश|बांदा]]|| 15 अगस्त 1947|| 1,799,410|| 4,402|| 409 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Banda.svg|150px|center]] |- | BB|| [[बाराबंकी जिला|बाराबंकी]]|| [[बाराबंकी शहर|बाराबंकी]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,260,699|| 4,120|| 791 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Barabanki.svg|150px|center]] |- | BR|| [[बरेली जिला|बरेली]]|| [[बरेली]]|| 15 अगस्त 1947|| 4,448,359|| 2,688|| 1655 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Bareilly.svg|150px|center]] |- | BS|| [[बस्ती जिला|बस्ती]]|| [[बस्ती, उत्तर प्रदेश|बस्ती]]|| 15 अगस्त 1947|| 2,464,464|| 4,561|| 540 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Basti.svg|150px|center]] |- | BH|| [[भदोही जिला|भदोही]]|| [[भदोही]]|| 30 जून 1994 || 1,715,183|| 1,646|| 1042 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Sant Ravidas Nagar.svg|150px|center]] |- | BI|| [[बिजनौर जिला|बिजनौर]] || [[बिजनौर]] || 15 अगस्त 1947|| 3,682,713|| 4,262|| 864 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Bijnor.svg|150px|center]] |- | BU|| [[बुलंदशहर जिला|बुलंदशहर]]|| [[बुलंदशहर]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,499,171|| 4,441|| 776 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Bulandshahr.svg|150px|center]] |- | CD|| [[चंदौली जिला|चंदौली]]|| [[चंदौली]]|| 22 मई 1997|| 1,952,756|| 2,541|| 768 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Chandauli.svg|150px|center]] |- | CT|| [[चित्रकूट जिला|चित्रकूट]]|| [[चित्रकूट धाम (कर्वी)|चित्रकूट]]|| 6 मई 1997 || 991,730|| 3,216|| 308 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Chitrakoot.svg|150px|center]] |- | DE|| [[देवरिया जिला|देवरिया]]|| [[देवरिया, उत्तर प्रदेश|देवरिया]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,100,946|| 2,540|| 1221 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Deoria.svg|150px|center]] |- | ET|| [[एटा जिला|एटा]]|| [[एटा]]|| 15 अगस्त 1947|| 1,774,480|| 2,431|| 730 ||[[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Etah.svg|150px|center]] |- | EW|| [[इटावा जिला|इटावा]]|| [[इटावा]]|| 15 अगस्त 1947|| 1,581,810|| 2,311|| 684 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Etawah.svg|150px|center]] |- | FR|| [[फर्रुखाबाद जिला|फर्रुखाबाद]]|| [[फतेहगढ़]]|| 15 अगस्त 1947|| 1,885,204|| 2,181|| 864 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Farrukhabad.svg|150px|center]] |- | FT|| [[फतेहपुर जिला|फतेहपुर]]|| [[फतेहपुर, फतेहपुर|फतेहपुर]]|| 15 अगस्त 1947|| 2,632,733|| 4,152|| 634 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Fatehpur.svg|150px|center]] |- | FI|| [[फिरोजाबाद जिला|फिरोजाबाद]]|| [[फिरोजाबाद]]|| 5 फरवरी 1989 || 2,498,156|| 2,407|| 1038 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Firozabad.svg|150px|center]] |- | GB|| [[गौतम बुद्ध नगर]]|| [[न्यू ओखला औद्योगिक विकास प्राधिकरण|ग्रेटर नोएडा]]|| 6 सितंबर 1997|| 1,648,115|| 720|| 2288 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Gautam Buddha Nagar.svg|150px|center]] |- | GZ|| [[गाजियाबाद जिला, भारत|गाजियाबाद]]|| [[गाजियाबाद, भारत|गाजियाबाद]]|| 14 नवंबर 1976 || 3,343,334|| 1,179|| 2836 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Ghaziabad.svg|150px|center]] |- | GP|| [[गाजीपुर जिला|गाजीपुर]]|| [[गाजीपुर]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,620,268|| 3,377|| 1072 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Ghazipur.svg|150px|center]] |- | GN|| [[गोंडा जिला|गोंडा]]|| [[गोंडा जिला|गोंडा]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,433,919|| 4,003|| 858 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Gonda.svg|150px|center]] |- | GR|| [[गोरखपुर जिला|गोरखपुर]]|| [[गोरखपुर]]|| 15 अगस्त 1947|| 4,440,895|| 3,321|| 1337 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Gorakhpur.svg|150px|center]] |- | HM|| [[हमीरपुर जिला, उत्तर प्रदेश|हमीरपुर]]|| [[हमीरपुर, उत्तर प्रदेश|हमीरपुर]]|| 15 अगस्त 1947|| 1,104,285|| 4,021|| 275 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Hamirpur.svg|150px|center]] |- | HA|| [[हापुड़ जिला|हापुड़]]|| [[हापुड़]]|| 28 सितंबर 2011 || 1,338,311|| 649|| 2061|| [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Hapur.svg|150px|center]] |- | HR|| [[हरदोई जिला|हरदोई]]|| [[हरदोई]]|| 15 अगस्त 1947|| 4,092,845|| 5,986|| 684 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Hardoi.svg|150px|center]] |- | HT|| [[हाथरस जिला|हाथरस]]|| [[हाथरस]]|| 3 मई 1997 || 1,564,708|| 1,840|| 850 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Hathras.svg|150px|center]] |- | JL|| [[जालौन जिला|जालौन]]|| [[उरई]]|| 15 अगस्त 1947|| 1,689,974|| 4,565|| 370 || [[File:India_Uttar_Pradesh_districts_2012_Jalaun.svg|150px|center]] |- | JU|| [[जौनपुर जिला|जौनपुर]]|| [[जौनपुर, उत्तर प्रदेश|जौनपुर]]|| 15 अगस्त 1947|| 4,494,204|| 4,038|| 1113 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Jaunpur.svg|150px|center]] |- | JH|| [[झांसी जिला|झांसी]]|| [[झांसी]]|| 15 अगस्त 1947|| 1,998,603|| 5,024|| 398 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Jhansi.svg|150px|center]] |- | KJ|| [[कन्नौज जिला|कन्नौज]]|| [[कन्नौज]]|| 18 सितंबर 1997|| 1,656,616|| 2,093|| 792 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Kannauj.svg|150px|center]] |- | KD|| [[कानपुर देहात]]|| [[अकबरपुर, कानपुर देहात|अकबरपुर]]|| 23 अप्रैल 1981 || 1,796,184|| 3,021|| 595 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Kanpur Dehat.svg|150px|center]] |- | KN|| [[कानपुर नगर जिला|कानपुर नगर]]|| [[कानपुर]]|| 15 अगस्त 1947|| 4,581,268|| 3,155|| 1452 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Kanpur Nagar.svg|150px|center]] |- | KG|| [[कासगंज जिला|कासगंज]]|| [[कासगंज]]|| 15 अप्रैल 2008 || 1,436,719|| 1,955|| 735 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Kasganj.svg|150px|center]] |- | KS|| [[कौशाम्बी जिला|कौशाम्बी]]|| [[मंझनपुर]]|| 4 अप्रैल 1997 || 1,599,596|| 1,779|| 899 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Kaushambi.svg|150px|center]] |- | KU|| [[कुशीनगर जिला|कुशीनगर]]|| [[पडरौना]]|| 13 मई 1994 || 4,021,243|| 2,905|| 1200 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Kushinagar.svg|150px|center]] |- | LK|| [[लखीमपुर खीरी]]|| [[खीरी]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,564,544|| 7,680|| 520 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Lakhimpur Kheri.svg|150px|center]] |- | LA|| [[ललितपुर जिला, उत्तर प्रदेश|ललितपुर]]|| [[ललितपुर, भारत|ललितपुर]]|| 1 मार्च 1974 || 1,221,592|| 5,039|| 242 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Lalitpur.svg|150px|center]] |- | LU|| [[लखनऊ जिला|लखनऊ]]|| [[लखनऊ]]|| 15 अगस्त 1947|| 4,589,838|| 2,528|| 1816 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Lucknow.svg|150px|center]] |- | MG|| [[महराजगंज जिला|महराजगंज]]|| [[महराजगंज, उत्तर प्रदेश|महराजगंज]]|| 2 अक्टूबर 1989 || 2,684,703|| 2,952|| 909 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Maharajganj.svg|150px|center]] |- | MH|| [[महोबा जिला|महोबा]]|| [[महोबा]]|| 11 फरवरी 1995 || 875,958|| 3,144|| 279 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Mahoba.svg|150px|center]] |- | MP|| [[मैनपुरी जिला|मैनपुरी]]|| [[मैनपुरी]]|| 15 अगस्त 1947|| 1,868,529|| 2,760|| 677 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Mainpuri.svg|150px|center]] |- | MT|| [[मथुरा जिला|मथुरा]]||[[मथुरा]]|| 15 अगस्त 1947|| 2,547,184|| 3,340|| 763 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Mathura.svg|150px|center]] |- | MB|| [[मऊ जिला|मऊ]]|| [[मऊ, उत्तर प्रदेश|मऊ]]|| 19 नवंबर 1988 || 2,205,968|| 1,713|| 1288 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Mau.svg|150px|center]] |- | ME|| [[मेरठ जिला|मेरठ]]|| [[मेरठ]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,443,689|| 2,559|| 1346 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Meerut.svg|150px|center]] |- | MI|| [[मिर्जापुर जिला|मिर्जापुर]]|| [[मिर्जापुर]]|| 15 अगस्त 1947|| 2,496,970|| 4,405|| 567 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Mirzapur.svg|150px|center]] |- | MO|| [[मुरादाबाद जिला|मुरादाबाद]]|| [[मुरादाबाद]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,126,507|| 2,233|| 1400 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Moradabad.svg|150px|center]] |- | MU|| [[मुजफ्फरनगर जिला|मुजफ्फरनगर]]|| [[मुजफ्फरनगर]]|| 15 अगस्त 1947|| 2,869,934|| 2,742|| 1047 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Muzaffarnagar.svg|159px|center]] |- | PI|| [[पीलीभीत जिला|पीलीभीत]]|| [[पीलीभीत]]|| 15 अगस्त 1947|| 2,031,007|| 3,686|| 551 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Pilibhit.svg|150px|center]] |- | PR|| [[प्रतापगढ़ जिला, उत्तर प्रदेश|प्रतापगढ़]]|| [[प्रतापगढ़ जिला, उत्तर प्रदेश|प्रतापगढ़]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,209,141|| 3,717|| 863 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Pratapgarh.svg|150px|center]] |- | PY|| [[प्रयागराज जिला|प्रयागराज]]|| [[प्रयागराज]]|| 15 अगस्त 1947|| 5,954,391|| 5,482|| 1086 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Allahabad.svg|150px|center]] |- | RB|| [[रायबरेली जिला|रायबरेली]]|| [[रायबरेली]]|| 15 अगस्त 1947|| 2,903,507|| 3,937|| 737 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Raebareli.svg|150px|center]] |- | RA|| [[रामपुर जिला|रामपुर]]|| [[रामपुर, उत्तर प्रदेश|रामपुर]]|| 1 दिसंबर 1949|| 2,335,819|| 2,367|| 987 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Rampur.svg|150px|center]] |- | SA|| [[सहारनपुर जिला|सहारनपुर]]|| [[सहारनपुर]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,466,382|| 3,689|| 940 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Saharanpur.svg|150px|center]] |- | SK|| [[संत कबीर नगर जिला|संत कबीर नगर]]|| [[खलीलाबाद, भारत|खलीलाबाद]]|| 5 सितंबर 1997 || 2,199,774|| 2,390|| 920 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Sant Kabir Nagar.svg|150px|center]] |- | SM|| [[संभल जिला|संभल]] || [[बहजोई]] || 3 मई 2011 || 1,578,213|| 1,015 || 1555 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Sambhal.svg|150px|center]] |- | SJ|| [[शाहजहाँपुर जिला|शाहजहाँपुर]]|| [[शाहजहाँपुर]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,006,538|| 4,388|| 685 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Shahjahanpur.svg|150px|center]] |- | SH|| [[शामली जिला|शामली]]|| [[शामली]]|| 3 मई 2011 || 1,273,578|| 1,266|| 1006 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Shamli.svg|150px|center]] |- | SV|| [[श्रावस्ती जिला|श्रावस्ती]]|| [[भिनगा]]|| 22 मई 1997 || 1,117,361|| 1,640|| 681 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Shravasti.svg|150px|center]] |- | SN|| [[सिद्धार्थनगर जिला|सिद्धार्थनगर]]|| [[सिद्धार्थनगर]]|| 29 दिसंबर 1988 || 2,559,297|| 2,895|| 884 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Siddharthnagar.svg|150px|center]] |- | SI|| [[सीतापुर जिला|सीतापुर]]|| [[सीतापुर]]|| 15 अगस्त 1947|| 4,483,992|| 5,743|| 781 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Sitapur.svg|150px|center]] |- | SO|| [[सोनभद्र जिला|सोनभद्र]]|| [[रॉबर्ट्सगंज]]|| 4 मार्च 1989 || 1,862,559|| 6,905|| 270 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Sonbhadra.svg|150px|center]] |- | SU|| [[सुल्तानपुर जिला|सुल्तानपुर]]|| [[सुल्तानपुर, उत्तर प्रदेश|सुल्तानपुर]]|| 15 अगस्त 1947|| 2,249,036|| 2,457|| 915 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Sultanpur.svg|150px|center]] |- | UN|| [[उन्नाव जिला|उन्नाव]]|| [[उन्नाव]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,108,367|| 4,558|| 682 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Unnao.svg|150px|center]] |- | VA|| [[वाराणसी जिला|वाराणसी]]||[[वाराणसी]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,676,841|| 1,535|| 2395 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Varanasi.svg|150px|center]] |- |} {{Notelist}} ==नए जिलन के प्रस्ताव== {{anchor|Proposed|Demand}} उत्तर प्रदेश मा नए प्रशासनिक जिलन के गठन कै माँग राज्य के विशाल जनसंख्या घनत्व, विस्तृत भौगोलिक क्षेत्र अउ नेपाल के साथ स्थानीयकृत अंतरराष्ट्रीय सीमा प्रबंधन की रणनीतिक आवश्यकतन के कारण अक्सर उठा करति है। 2025 के अंत मा राजनीतिक घोषणन मा प्रशासनिक पुनर्गठन जारी रहै पर रोशनी डारी गै, जेहिमा 76वें जिला के रूप मा [[कल्याण सिंह नगर]] के प्रस्तावित गठन के बात कही गै।<ref name="News18UP2025">{{cite news |title=योगी आदित्यनाथ 76वें जिला: कल्याण सिंह नगर के घोषणा कीन्हेनि |work=News18 |date=28 अक्टूबर 2025}}</ref> अइसी आधिकारिक राज्य-स्तरीय विचारणा के साथ-साथ कइयो स्थानीय उपखंडन मा जिला दर्जे की सक्रिय क्षेत्रीय माँगैं बनी रहती हैं। {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |+ उत्तर प्रदेश मा प्रस्तावित जिलन के क्षेत्र अउर वर्तमान जिला के अनुसार सूची |- ! style="background-color:#E6F2FF; width:25%;" | प्रस्तावित जिला ! style="background-color:#E6F2FF; width:35%;" | अपेक्षित अधिकार क्षेत्र ! style="background-color:#E6F2FF; width:40%;" | औचित्य / स्थिति |- ! colspan="3" style="background-color:#D5E8F5; text-align:center; font-size:110%;" | रोहिलखंड क्षेत्र ([[बरेली जिला|बरेली]] ते प्रस्तावित) |- | '''[[बहेड़ी]]''' | बरेली जिला के उत्तरी क्षेत्र, जिनके सीमा [[उत्तराखंड]] अउर [[नेपाल]] ते लागति है। | अंतरराष्ट्रीय अउर अंतर्राज्यीय सीमा प्रशासन का व्यवस्थित करै तथा प्रशासन का विकेंद्रीकरण करै खातिन प्रस्तावित, काहे ते कि यो बरेली शहर ते 50 किमी उत्तर मा स्थित है। |- | '''[[आंवला, उत्तर प्रदेश|आंवला]]''' | बरेली जिला के दक्षिण-पश्चिमी ब्लॉक। | सार्वजनिक सेवन के बेहतर उपलब्धता खातिन बरेली ते लगभग 40 किमी दूर एक अलग प्रशासनिक मुख्यालय स्थापित करै के बरे राज्य मंत्रिमंडल के मंत्री औ स्थानीय प्रतिनिधिन क समर्थन प्राप्त है।<ref name="ABPAonla">{{Cite web |last=मिश्रा |first=अनूप |date=2022-04-03 |title=उत्तर प्रदेश मा जल्द बनेगा एक नया जिला? राज्य के कैबिनेट मंत्री ने दी ये बड़ी जानकारी |url=https://www.abplive.com/states/up-uk/aonla-will-be-made-new-district-in-uttar-pradesh-mla-and-cabinet-minister-dharampal-singh-says-ann-2094481 |access-date=2022-06-21 |website=ABP Live |language=hi}}</ref> |- ! colspan="3" style="background-color:#D5E8F5; text-align:center; font-size:110%;" | तराई क्षेत्र ([[लखीमपुर खीरी जिला|लखीमपुर खीरी]] ते प्रस्तावित) |- | '''[[गोला गोकर्णनाथ]]''' | [[भारत–नेपाल सीमा]] के साथ लखीमपुर खीरी जिला के उत्तरी ब्लॉक। | स्थानीय निवासिन द्वारा लखीमपुर खीरी का विभाजित करै के माँग कीन गै है—जउन वर्तमान मा भौगोलिक क्षेत्रफल के आधार पर राज्य का सबते बड़ा जिला है—जेहिते जिला मुख्यालय तक यात्रा के दूरी कम होइ सकै। |- ! colspan="3" style="background-color:#D5E8F5; text-align:center; font-size:110%;" | तराई क्षेत्र ([[बहराइच जिला|बहराइच]] ते प्रस्तावित) |- | '''[[नानपारा]]''' | बहराइच जिला के उत्तरी सीमा वाले ब्लॉक। | संवेदनशील भारत-नेपाल सीमा क्षेत्र मा समर्पित प्रशासनिक अउर सुरक्षा व्यवस्था स्थापित करै खातिन प्रस्तावित। |- ! colspan="3" style="background-color:#D5E8F5; text-align:center; font-size:110%;" | पूर्वांचल क्षेत्र ([[गोरखपुर जिला|गोरखपुर]] अउर [[महराजगंज जिला|महराजगंज]] ते प्रस्तावित) |- | '''[[फरेंदा]]''' <small>(आनंद नगर)</small> | गोरखपुर अउर महराजगंज जिलन के सीमा क्षेत्रन मा बनाई गई तीन तहसीलन ते मिलिके प्रस्तावित। | नेपाल सीमा के साथ क्षेत्रीय बुनियादी ढाँचा अउर शासन मा सुधार खातिन अंतर-जिला उपखंडन का एकल सीमा जिला मा समेकित करै क प्रस्ताव।<ref name="IndiaPharenda">{{Cite news |title=यूपी नया जिला योजना: गोरखपुर अउर महराजगंज की 3 तहसीलों को मिलाकर फरेंदा बन सकता है 76वाँ जिला |url=https://www.india.com/hindi-news/uttar-pradesh/up-new-district-plan-farenda-may-be-76th-district-combining-3-tehsils-of-gorakhpur-and-maharajganj-7251011/ |work=India.com |date=अगस्त 2025 |language=hi}}</ref> |- ! colspan="3" style="background-color:#D5E8F5; text-align:center; font-size:110%;" | पूर्वांचल क्षेत्र ([[जौनपुर जिला|जौनपुर]] ते प्रस्तावित) |- | '''[[शाहगंज]]''' | जौनपुर जिला के उत्तरी ब्लॉक। | दक्षिण-पूर्वी पूर्वांचल क्षेत्र मा प्रशासन का विकेंद्रीकरण करै खातिन माँग कीन गै है, जेहिते जौनपुर शहर ते 35 किमी उत्तर मा स्थित स्थानीय आबादी खातिन नागरिक संसाधन ज्यादा सुलभ होइ सकैं। |} == जालघर == उत्तर प्रदेश के जिलन कै आधिकारिक वेबसाइट : {{Div col}} * [http://agra.nic.in आगरा] * [http://aligarh.nic.in अलीगढ] * [http://allahabad.nic.in प्रयागराज] * [http://ambedkarnagar.nic.in अम्बेडकरनगर] * [http://auraya.nic.in औरैया] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070906234458/http://auraya.nic.in/ |date=2007-09-06 }} <ref>{{Cite web |url=http://auraya.nic.in/ |title=Archive copy |access-date=2023-10-07 |archive-date=2007-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070906234458/http://auraya.nic.in/ |url-status=dead }}</ref> * [http://azamgarh.nic.in आजमगढ] <ref>{{Cite web |url=http://auraya.nic.in/ |title=Archive copy |access-date=2023-10-07 |archive-date=2007-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070906234458/http://auraya.nic.in/ |url-status=dead }}</ref> * [http://baghpat.nic.in बागपत] * [http://bahraich.nic.in बहराइच] * [http://ballia.nic.in बलिया] * [http://balrampur.nic.in बलरामपुर] * [http://banda.nic.in बाँदा] * [http://barabanki.nic.in बाराबंकी] * [http://bareilly.nic.in बरेली] * [http://basti.nic.in बस्ती] * [http://bijnor.nic.in बिजनौर] * [http://badaun.nic.in बदायूँ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721163216/http://badaun.nic.in/ |date=2011-07-21 }} <ref>{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721163216/http://badaun.nic.in/ |date=2011-07-21 </ref> * [http://bulandshahar.nic.in बुलंदशहर] * [http://chandauli.nic.in चंदौली] * [http://chitrakoot.nic.in चित्रकूट] * [http://deoria.nic.in देवरिया] * [http://etah.nic.in एटा] * [http://etawah.nic.in इटावा] * [http://faizabad.nic.in फ़ैजाबाद] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170831093500/http://faizabad.nic.in/ |date=2017-08-31 }} <ref>{{Cite web |url=http://faizabad.nic.in/ |title=Archive copy |access-date=2023-10-07 |archive-date=2011-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110903122813/http://faizabad.nic.in/ |url-status=dead }}</ref> * [http://farrukhabad.nic.in फ़र्रूख़ाबाद] * [http://fatehpur.nic.in फतेहपुर] * [http://firozabad.nic.in फ़िरोजाबाद] * [http://gbnagar.nic.in गौतमबुद्ध नगर] * [http://ghaziabad.nic.in गाजियाबाद] * [http://ghazipur.nic.in ग़ाज़ीपुर] * [http://gonda.nic.in गोंडा] * [http://gorakhpur.nic.in गोरखपुर] * [http://hamirpur.nic.in हमीरपुर] * [http://hardoi.nic.in हरदोई] * [http://hathras.nic.in हाथरस] * [http://jalaun.nic.in जलौन] * [http://jaunpur.nic.in जौनपुर] * [http://jhansi.nic.in झाँसी] * [http://jpnagar.nic.in ज्योतिबा फुले नगर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312173025/http://jpnagar.nic.in/ |date=2016-03-12 }} <ref>{{Cite web |url=http://jpnagar.nic.in/ |title=Archive copy |access-date=2023-10-10 |archive-date=2016-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160312173025/http://jpnagar.nic.in/ |url-status=dead }}</ref> * [http://kannauj.nic.in कन्नौज] * [http://kanpurdehat.nic.in कानपुर देहात] * [http://kanpurnagar.nic.in कानपुर नगर] * [http://kaushambhi.nic.in कौशाम्बी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160513183352/http://kaushambhi.nic.in/ |date=2016-05-13 }} <ref>{{Cite web |url=http://kaushambhi.nic.in/ |title=Archive copy |access-date=2023-10-07 |archive-date=2016-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160513183352/http://kaushambhi.nic.in/ |url-status=dead }}</ref> * [http://kushinagar.nic.in कुशीनगर (पड़रौना)] * [http://kheri.nic.in लखीमपुर-खिरी] * [http://lalitpur.nic.in ललितपुर] * [http://lucknow.nic.in लखनऊ] * [http://maharajganj.nic.in महाराजगंज] * [http://mahoba.nic.in महोबा] * [http://mainpuri.nic.in मैनपुरी] * [http://mathura.nic.in मथुरा] * [http://mau.nic.in मऊ] * [http://meerut.nic.in मेरठ] * [http://mirzapur.nic.in मिर्ज़ापुर] * [http://moradabad.nic.in मुरादाबाद] * [http://muzaffarnagar.nic.in मुजफ्फरनगर] * [http://pilibhit.nic.in पीलीभीत] * [http://pratapgarh.nic.in प्रतापगढ] * [http://raebareli.nic.in रायबरेली] * [http://rampur.nic.in रामपुर] * [http://saharanpur.nic.in सहारनपुर] * [http://sknagar.nic.in संत कबीरनगर] * [http://srdnagar.nic.in संत रविदास नगर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110827201411/http://srdnagar.nic.in/ |date=2011-08-27 }} <ref>{{Cite web |url=http://srdnagar.nic.in/ |title=Archive copy |access-date=2023-10-07 |archive-date=2011-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110827201411/http://srdnagar.nic.in/ |url-status=dead }}</ref> * [http://shahjahanpur.nic.in शाहजहाँपुर] * [http://shravasti.nic.in श्रावस्ती] * [http://sidharthnagar.nic.in सिद्धार्थनगर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181023182139/http://sidharthnagar.nic.in/ |date=2018-10-23 }} <ref>{{Cite web |url=http://sidharthnagar.nic.in/ |title=Archive copy |access-date=2023-10-07 |archive-date=2018-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023182139/http://sidharthnagar.nic.in/ |url-status=dead }}</ref> * [http://sitapur.nic.in सीतापुर] * [http://sonbhadra.nic.in सोनभद्र] * [http://sultanpur.nic.in सुल्तानपुर] * [http://unnao.nic.in उन्नाव] * [http://varanasi.nic.in वाराणसी] {{Div col end}} ==संदर्भ== {{Reflist}} {{उत्तर प्रदेश के जिला}} 6qi1x3xxs92b662eq4jek8awb5g9igc 37102 37100 2026-08-27T11:42:57Z Avimaarak 3578 /* जिलन के सूची */ 37102 wikitext text/x-wiki {{Infobox subdivision type | name = उत्तर प्रदेश के जिला | map = [[File:List of districts of Uttar Pradesh (2012).svg|250px|]] | caption = मंडल के अनुसार समूहित उत्तर प्रदेश के जिला | category = [[उत्तर प्रदेश के जिलन के सूची|जिला]] | territory = [[उत्तर प्रदेश]] | start_date = | current_number = 75 जिला | number_date = | population_range = [[महोबा जिला|महोबा]] – 8,75,958 (सबते कम); [[प्रयागराज जिला|प्रयागराज]] – 59,54,391 (सबते जादा) | area_range = [[हापुड़ जिला|हापुड़]] – {{Convert|649|km2|sqmi|abbr=on}} (सबते छोट); [[लखीमपुर खीरी जिला|लखीमपुर खीरी]] – {{Convert|7,680|km2|sqmi|abbr=on}} (सबते बड़ा) | government = [[उत्तर प्रदेश सरकार]] | subdivision = [[उत्तर प्रदेश की तहसीलन के सूची|उत्तर प्रदेश की तहसीलैं]] }}[[उत्तर प्रदेश]], [[भारत]] का सबते जादा आबादी वाला राज्य है, जेहिमा कुल 75 जिला आवति हैं। इनमा ते अधिकांश जिलन के जनसंख्या 12 लाख ते अधिक है। प्रशासनिक सुविधा खातिन इन जिलन का 18 मंडलन मा विभाजित कीन गा है। [[प्रयागराज]] के महाकुंभ क्षेत्र का उत्तर प्रदेश सरकार 2 दिसंबर 2024 का राज्य के 76वें जिला के रूप मा घोषित कीन्हेसि रहै। यो एक अस्थायी जिला रहै अउर अब यहिका मूल जिला मा विलय कइ दीन गा है।<ref name="abplive-02Dec24">{{Cite web |date=2 दिसंबर 2024 |title=उत्तर प्रदेश ने प्रयागराज के महाकुंभ क्षेत्र को नया जिला घोषित किया। विवरण देखें |url=https://news.abplive.com/cities/uttar-pradesh-declares-prayagraj-maha-kumbh-area-as-new-district-check-details-1735034 }}</ref> ==जिला प्रशासन== [[जिलाधिकारी]], एक [[भारतीय प्रशासनिक सेवा]] (IAS) अधिकारी होत है जउन जिला प्रशासन का प्रमुख होत है अउर कइयो महत्वपूर्ण भूमिका निभावत है: [[जिला मजिस्ट्रेट|कलेक्टर]] (भू-राजस्व प्रशासन के प्रति), जिलाधिकारी (कानून-व्यवस्था बनाए राखै खातिन) अउर जिला निर्वाचन अधिकारी (चुनाव करावै खातिन)। जिलाधिकारी विभिन्न जिला-स्तरीय समितिन के अध्यक्षता करत है अउर जिला के भीतर विभिन्न विभागन की गतिविधिन क समन्वय करत है।<ref>{{cite web |title=उत्तर प्रदेश राजस्व संहिता, 2006 (उत्तर प्रदेश अधिनियम संख्या 8, 2012) |url=https://bor.up.nic.in/pdf/Proposed_Amendment_English.pdf |publisher=राजस्व परिषद, उत्तर प्रदेश सरकार |access-date=3 जनवरी 2026 |language=hi }}</ref> प्रशासनिक कार्यन मा जिलाधिकारी का [[अपर जिलाधिकारी (भारत)|अपर जिलाधिकारी]] (ADM) अउर [[उप-जिलाधिकारी]] (SDM) क सहयोग मिलत है।<ref>{{Cite web |title=प्रशासनिक व्यवस्था, शामली जिला, उत्तर प्रदेश सरकार भारत |url=https://shamli.nic.in/administrative-setup/ |access-date=2025-10-16 |language=hi}}</ref> एक जिला का [[भारत मा उपखंड|उपखंडन]] मा विभाजित कीन जात है, जिनका नेतृत्व उप-जिलाधिकारी (SDM) करति हैं। आगे इनका तहसीलन मा विभाजित कीन जात है, जिनका प्रशासन [[तहसीलदार]] करति हैं। भू-राजस्व प्रशासन खातिन इन्हका [[राजस्व ग्राम|गाँवन]] मा विभाजित कीन जात है। राजस्व निरीक्षक अउर [[ग्राम लेखाकार|लेखपाल]] राजस्व संबंधी कामन मा तहसीलदार के सहायता करति हैं।<ref>{{cite web |title=उत्तर प्रदेश राजस्व संहिता, 2006 (उत्तर प्रदेश अधिनियम संख्या 8, 2012) |url=https://bor.up.nic.in/pdf/Proposed_Amendment_English.pdf |publisher=राजस्व परिषद, उत्तर प्रदेश सरकार |access-date=3 जनवरी 2026 |language=hi }}</ref> जिला प्रशासन का सहयोग देय वाले दूसरि प्रमुख अधिकारी हैं: * वरिष्ठ पुलिस अधीक्षक (SSP) या [[पुलिस अधीक्षक (भारत)|पुलिस अधीक्षक]] (SP) – एक [[भारतीय पुलिस सेवा]] (IPS) क अधिकारी होत है, जउन पुलिस प्रशासन अउर कानून-प्रवर्तन क प्रभारी होत है। * प्रभागीय वन अधिकारी (DFO) – एक [[भारतीय वन सेवा]] (IFS) क अधिकारी होत है, जउन जंगल अउर जंगली जानवरन क प्रबंधन करत है। * [[मुख्य विकास अधिकारी (भारत)|मुख्य विकास अधिकारी]] (CDO) – एक IAS अधिकारी होत है, जउन विकास कार्यक्रमन खातिन उत्तरदायी होत है। CDO का ब्लॉक स्तर पर [[खंड विकास अधिकारी|खंड विकास अधिकारिन]] (BDO) द्वारा सहायता प्रदान कीनि जाति है। * दुसरे जिला स्तरीय अधिकारिन मा विभिन्न क्षेत्रीय/विकास विभागन के जिला प्रमुख शामिल हैं, जइसे:- क्षेत्रीय परिवहन अधिकारी, मुख्य चिकित्सा अधिकारी, जिला समाज कल्याण अधिकारी, जिला पंचायती राज अधिकारी, जिला समाज कल्याण अधिकारी, जिला आपूर्ति अधिकारी, जिला श्रम अधिकारी, जिला रोजगार अधिकारी, जिला कृषि अधिकारी, मुख्य अग्निशमन अधिकारी, मुख्य पशु चिकित्सा अधिकारी, लोक निर्माण विभाग (PWD) के अधीक्षक/कार्यकारी अभियंता आदि। ==जिलन के सूची== {{see also|उत्तर प्रदेश कय मंडल}} {{static row numbers}}{{sort under}}{{Table alignment}}{{row hover highlight}} {|class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-text style="width:98%; text-align border:1px solid black;" ! कोड <ref>{{cite web |url=https://www.mail.nic.in/docs/MailService_e-mail_address_Policy_WithCodes.pdf |title=ई-मेल पते के प्रारूप पर NIC नीति: परिशिष्ट (2): ISO 3166-2 के अनुसार जिलन के संक्षिप्त नाम |pages=5–10 |publisher=[[संचार अउर सूचना प्रौद्योगिकी मंत्रालय (भारत)|संचार अउर सूचना प्रौद्योगिकी मंत्रालय]], भारत सरकार |date=18 अगस्त 2004 |access-date=30 जनवरी 2022 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911133331/https://www.mail.nic.in/docs/MailService_e-mail_address_Policy_WithCodes.pdf |archive-date=11 सितंबर 2008}}</ref> ! जिला <ref name=updistp>{{cite web|url=http://india.gov.in/knowindia/districts/andhra1.php?stateid=UP |title=जिला : उत्तर प्रदेश |publisher=भारत सरकार पोर्टल |access-date=30 जनवरी 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510202421/http://india.gov.in/knowindia/districts/andhra1.php?stateid=UP |archive-date=10 मई 2012 }}</ref> ! मुख्यालय ! गठन{{Efn|स्वतंत्रता के समय अस्तित्व मा रहे सब जिलन के स्थापना तिथि स्वतंत्रता दिवस निर्धारित कीन गै है।}} ! जनसंख्या <ref name=":0">{{Cite web |date=2011 |title=जिला अउर उप-जिला के अनुसार जनसंख्या की तालिका: भारत |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/42526/download/46152/A-1_NO_OF_VILLAGES_TOWNS_HOUSEHOLDS_POPULATION_AND_AREA.xlsx |website=2011 की भारतीय जनगणना |publisher=[[भारत के रजिस्ट्रार जनरल अउर जनगणना आयुक्त]]}}</ref> ! क्षेत्रफल<ref name=":0" /> ! घनत्व (/किमी<sup>2</sup>)<ref name=":0" /> ! मानचित्र |- | AG|| [[आगरा जिला|आगरा]]|| [[आगरा]]|| 15 अगस्त 1947|| 4,418,797|| <!--{{km2 to mi2|4027|abbr=on|precision=0}}-->4,041|| <!--{{Pop density km2 to mi2|897|abbr=on|precision=0}}-->1093||[[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Agra.svg|150px|center]] |- | AL|| [[अलीगढ़ जिला|अलीगढ़]]|| [[अलीगढ़]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,673,889|| 3,788|| 1007 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Aligarh.svg|150px|center]] |- | AN|| [[अंबेडकर नगर जिला|अंबेडकर नगर]]|| [[अकबरपुर, अंबेडकर नगर|अकबरपुर]]||29 सितंबर 1995 || 2,397,888|| 2,350|| 1020 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Ambedkar Nagar.svg|150px|center]] |- | AM|| [[अमेठी जिला|अमेठी]]|| [[गौरीगंज]]|| 1 जुलाई 2010 || 2,050,133|| 2,329.11 || 773 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Amethi.svg|150px|center]] |- | AR|| [[अमरोहा जिला|अमरोहा]]|| [[अमरोहा]]|| 24 अप्रैल 1997 || 1,840,221|| 2,249|| 818 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Amroha.svg|150px|center]] |- | AU|| [[औरैया जिला|औरैया]]|| [[औरैया]]|| 17 सितंबर 1997 || 1,379,545|| 2,016|| 684 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Auraiya.svg|150px|center]] |- | AY|| [[अयोध्या जिला|अयोध्या]]|| [[अयोध्या]]|| 15 अगस्त 1947|| 2,470,996|| 2,522|| 1056 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Faizabad.svg|150px|center]] |- | AZ|| [[आजमगढ़ जिला|आजमगढ़]]|| [[आजमगढ़]]|| 15 अगस्त 1947|| 4,613,913|| 4,054|| 1138 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Azamgarh.svg|150px|center]] |- | BD|| [[बदायूँ जिला|बदायूँ]]|| [[बदायूँ]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,127,621|| 4,234|| 739 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Badaun.svg|150px|center]] |- | BG|| [[बागपत जिला|बागपत]]|| [[बागपत]]|| 17 सितंबर 1997 || 1,303,048|| 1,321|| 986 || [[File:India_Uttar_Pradesh_districts_2012_Baghpat.svg|150px|center]] |- | BH|| [[बहराइच जिला|बहराइच]]|| [[बहराइच]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,487,731|| 2,981|| 1170 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Bahraich.svg|150px|center]] |- | BL|| [[बलिया जिला|बलिया]]|| [[बलिया]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,239,774|| 3,349|| 967 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Ballia.svg|150px|center]] |- | BP|| [[बलरामपुर जिला, उत्तर प्रदेश|बलरामपुर]]|| [[बलरामपुर]]|| 22 मई 1997 || 2,148,665|| 4,408|| 487 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Balrampur.svg|150px|center]] |- | BN|| [[बांदा जिला, भारत|बांदा]]|| [[बांदा, उत्तर प्रदेश|बांदा]]|| 15 अगस्त 1947|| 1,799,410|| 4,402|| 409 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Banda.svg|150px|center]] |- | BB|| [[बाराबंकी जिला|बाराबंकी]]|| [[बाराबंकी शहर|बाराबंकी]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,260,699|| 4,120|| 791 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Barabanki.svg|150px|center]] |- | BR|| [[बरेली जिला|बरेली]]|| [[बरेली]]|| 15 अगस्त 1947|| 4,448,359|| 2,688|| 1655 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Bareilly.svg|150px|center]] |- | BS|| [[बस्ती जिला|बस्ती]]|| [[बस्ती, उत्तर प्रदेश|बस्ती]]|| 15 अगस्त 1947|| 2,464,464|| 4,561|| 540 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Basti.svg|150px|center]] |- | BH|| [[भदोही जिला|भदोही]]|| [[भदोही]]|| 30 जून 1994 || 1,715,183|| 1,646|| 1042 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Sant Ravidas Nagar.svg|150px|center]] |- | BI|| [[बिजनौर जिला|बिजनौर]] || [[बिजनौर]] || 15 अगस्त 1947|| 3,682,713|| 4,262|| 864 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Bijnor.svg|150px|center]] |- | BU|| [[बुलंदशहर जिला|बुलंदशहर]]|| [[बुलंदशहर]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,499,171|| 4,441|| 776 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Bulandshahr.svg|150px|center]] |- | CD|| [[चंदौली जिला|चंदौली]]|| [[चंदौली]]|| 22 मई 1997|| 1,952,756|| 2,541|| 768 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Chandauli.svg|150px|center]] |- | CT|| [[चित्रकूट जिला|चित्रकूट]]|| [[चित्रकूट धाम (कर्वी)|चित्रकूट]]|| 6 मई 1997 || 991,730|| 3,216|| 308 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Chitrakoot.svg|150px|center]] |- | DE|| [[देवरिया जिला|देवरिया]]|| [[देवरिया, उत्तर प्रदेश|देवरिया]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,100,946|| 2,540|| 1221 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Deoria.svg|150px|center]] |- | ET|| [[एटा जिला|एटा]]|| [[एटा]]|| 15 अगस्त 1947|| 1,774,480|| 2,431|| 730 ||[[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Etah.svg|150px|center]] |- | EW|| [[इटावा जिला|इटावा]]|| [[इटावा]]|| 15 अगस्त 1947|| 1,581,810|| 2,311|| 684 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Etawah.svg|150px|center]] |- | FR|| [[फर्रुखाबाद जिला|फर्रुखाबाद]]|| [[फतेहगढ़]]|| 15 अगस्त 1947|| 1,885,204|| 2,181|| 864 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Farrukhabad.svg|150px|center]] |- | FT|| [[फतेहपुर जिला|फतेहपुर]]|| [[फतेहपुर, फतेहपुर|फतेहपुर]]|| 15 अगस्त 1947|| 2,632,733|| 4,152|| 634 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Fatehpur.svg|150px|center]] |- | FI|| [[फिरोजाबाद जिला|फिरोजाबाद]]|| [[फिरोजाबाद]]|| 5 फरवरी 1989 || 2,498,156|| 2,407|| 1038 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Firozabad.svg|150px|center]] |- | GB|| [[गौतम बुद्ध नगर]]|| [[न्यू ओखला औद्योगिक विकास प्राधिकरण|ग्रेटर नोएडा]]|| 6 सितंबर 1997|| 1,648,115|| 720|| 2288 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Gautam Buddha Nagar.svg|150px|center]] |- | GZ|| [[गाजियाबाद जिला, भारत|गाजियाबाद]]|| [[गाजियाबाद, भारत|गाजियाबाद]]|| 14 नवंबर 1976 || 3,343,334|| 1,179|| 2836 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Ghaziabad.svg|150px|center]] |- | GP|| [[गाजीपुर जिला|गाजीपुर]]|| [[गाजीपुर]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,620,268|| 3,377|| 1072 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Ghazipur.svg|150px|center]] |- | GN|| [[गोंडा जिला|गोंडा]]|| [[गोंडा जिला|गोंडा]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,433,919|| 4,003|| 858 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Gonda.svg|150px|center]] |- | GR|| [[गोरखपुर जिला|गोरखपुर]]|| [[गोरखपुर]]|| 15 अगस्त 1947|| 4,440,895|| 3,321|| 1337 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Gorakhpur.svg|150px|center]] |- | HM|| [[हमीरपुर जिला, उत्तर प्रदेश|हमीरपुर]]|| [[हमीरपुर, उत्तर प्रदेश|हमीरपुर]]|| 15 अगस्त 1947|| 1,104,285|| 4,021|| 275 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Hamirpur.svg|150px|center]] |- | HA|| [[हापुड़ जिला|हापुड़]]|| [[हापुड़]]|| 28 सितंबर 2011 || 1,338,311|| 649|| 2061|| [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Hapur.svg|150px|center]] |- | HR|| [[हरदोई जिला|हरदोई]]|| [[हरदोई]]|| 15 अगस्त 1947|| 4,092,845|| 5,986|| 684 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Hardoi.svg|150px|center]] |- | HT|| [[हाथरस जिला|हाथरस]]|| [[हाथरस]]|| 3 मई 1997 || 1,564,708|| 1,840|| 850 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Hathras.svg|150px|center]] |- | JL|| [[जालौन जिला|जालौन]]|| [[उरई]]|| 15 अगस्त 1947|| 1,689,974|| 4,565|| 370 || [[File:India_Uttar_Pradesh_districts_2012_Jalaun.svg|150px|center]] |- | JU|| [[जौनपुर जिला|जौनपुर]]|| [[जौनपुर, उत्तर प्रदेश|जौनपुर]]|| 15 अगस्त 1947|| 4,494,204|| 4,038|| 1113 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Jaunpur.svg|150px|center]] |- | JH|| [[झांसी जिला|झांसी]]|| [[झांसी]]|| 15 अगस्त 1947|| 1,998,603|| 5,024|| 398 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Jhansi.svg|150px|center]] |- | KJ|| [[कन्नौज जिला|कन्नौज]]|| [[कन्नौज]]|| 18 सितंबर 1997|| 1,656,616|| 2,093|| 792 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Kannauj.svg|150px|center]] |- | KD|| [[कानपुर देहात]]|| [[अकबरपुर, कानपुर देहात|अकबरपुर]]|| 23 अप्रैल 1981 || 1,796,184|| 3,021|| 595 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Kanpur Dehat.svg|150px|center]] |- | KN|| [[कानपुर नगर जिला|कानपुर नगर]]|| [[कानपुर]]|| 15 अगस्त 1947|| 4,581,268|| 3,155|| 1452 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Kanpur Nagar.svg|150px|center]] |- | KG|| [[कासगंज जिला|कासगंज]]|| [[कासगंज]]|| 15 अप्रैल 2008 || 1,436,719|| 1,955|| 735 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Kasganj.svg|150px|center]] |- | KS|| [[कौशाम्बी जिला|कौशाम्बी]]|| [[मंझनपुर]]|| 4 अप्रैल 1997 || 1,599,596|| 1,779|| 899 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Kaushambi.svg|150px|center]] |- | KU|| [[कुशीनगर जिला|कुशीनगर]]|| [[पडरौना]]|| 13 मई 1994 || 4,021,243|| 2,905|| 1200 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Kushinagar.svg|150px|center]] |- | LK|| [[लखीमपुर खीरी]]|| [[खीरी]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,564,544|| 7,680|| 520 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Lakhimpur Kheri.svg|150px|center]] |- | LA|| [[ललितपुर जिला, उत्तर प्रदेश|ललितपुर]]|| [[ललितपुर, भारत|ललितपुर]]|| 1 मार्च 1974 || 1,221,592|| 5,039|| 242 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Lalitpur.svg|150px|center]] |- | LU|| [[लखनऊ जिला|लखनऊ]]|| [[लखनऊ]]|| 15 अगस्त 1947|| 4,589,838|| 2,528|| 1816 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Lucknow.svg|150px|center]] |- | MG|| [[महराजगंज जिला|महराजगंज]]|| [[महराजगंज, उत्तर प्रदेश|महराजगंज]]|| 2 अक्टूबर 1989 || 2,684,703|| 2,952|| 909 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Maharajganj.svg|150px|center]] |- | MH|| [[महोबा जिला|महोबा]]|| [[महोबा]]|| 11 फरवरी 1995 || 875,958|| 3,144|| 279 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Mahoba.svg|150px|center]] |- | MP|| [[मैनपुरी जिला|मैनपुरी]]|| [[मैनपुरी]]|| 15 अगस्त 1947|| 1,868,529|| 2,760|| 677 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Mainpuri.svg|150px|center]] |- | MT|| [[मथुरा जिला|मथुरा]]||[[मथुरा]]|| 15 अगस्त 1947|| 2,547,184|| 3,340|| 763 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Mathura.svg|150px|center]] |- | MB|| [[मऊ जिला|मऊ]]|| [[मऊ, उत्तर प्रदेश|मऊ]]|| 19 नवंबर 1988 || 2,205,968|| 1,713|| 1288 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Mau.svg|150px|center]] |- | ME|| [[मेरठ जिला|मेरठ]]|| [[मेरठ]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,443,689|| 2,559|| 1346 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Meerut.svg|150px|center]] |- | MI|| [[मिर्जापुर जिला|मिर्जापुर]]|| [[मिर्जापुर]]|| 15 अगस्त 1947|| 2,496,970|| 4,405|| 567 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Mirzapur.svg|150px|center]] |- | MO|| [[मुरादाबाद जिला|मुरादाबाद]]|| [[मुरादाबाद]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,126,507|| 2,233|| 1400 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Moradabad.svg|150px|center]] |- | MU|| [[मुजफ्फरनगर जिला|मुजफ्फरनगर]]|| [[मुजफ्फरनगर]]|| 15 अगस्त 1947|| 2,869,934|| 2,742|| 1047 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Muzaffarnagar.svg|159px|center]] |- | PI|| [[पीलीभीत जिला|पीलीभीत]]|| [[पीलीभीत]]|| 15 अगस्त 1947|| 2,031,007|| 3,686|| 551 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Pilibhit.svg|150px|center]] |- | PR|| [[प्रतापगढ़ जिला, उत्तर प्रदेश|प्रतापगढ़]]|| [[प्रतापगढ़ जिला, उत्तर प्रदेश|प्रतापगढ़]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,209,141|| 3,717|| 863 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Pratapgarh.svg|150px|center]] |- | PY|| [[प्रयागराज जिला|प्रयागराज]]|| [[प्रयागराज]]|| 15 अगस्त 1947|| 5,954,391|| 5,482|| 1086 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Allahabad.svg|150px|center]] |- | RB|| [[रायबरेली जिला|रायबरेली]]|| [[रायबरेली]]|| 15 अगस्त 1947|| 2,903,507|| 3,937|| 737 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Raebareli.svg|150px|center]] |- | RA|| [[रामपुर जिला|रामपुर]]|| [[रामपुर, उत्तर प्रदेश|रामपुर]]|| 1 दिसंबर 1949|| 2,335,819|| 2,367|| 987 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Rampur.svg|150px|center]] |- | SA|| [[सहारनपुर जिला|सहारनपुर]]|| [[सहारनपुर]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,466,382|| 3,689|| 940 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Saharanpur.svg|150px|center]] |- | SK|| [[संत कबीर नगर जिला|संत कबीर नगर]]|| [[खलीलाबाद, भारत|खलीलाबाद]]|| 5 सितंबर 1997 || 2,199,774|| 2,390|| 920 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Sant Kabir Nagar.svg|150px|center]] |- | SM|| [[संभल जिला|संभल]] || [[बहजोई]] || 3 मई 2011 || 1,578,213|| 1,015 || 1555 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Sambhal.svg|150px|center]] |- | SJ|| [[शाहजहाँपुर जिला|शाहजहाँपुर]]|| [[शाहजहाँपुर]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,006,538|| 4,388|| 685 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Shahjahanpur.svg|150px|center]] |- | SH|| [[शामली जिला|शामली]]|| [[शामली]]|| 3 मई 2011 || 1,273,578|| 1,266|| 1006 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Shamli.svg|150px|center]] |- | SV|| [[श्रावस्ती जिला|श्रावस्ती]]|| [[भिनगा]]|| 22 मई 1997 || 1,117,361|| 1,640|| 681 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Shravasti.svg|150px|center]] |- | SN|| [[सिद्धार्थनगर जिला|सिद्धार्थनगर]]|| [[सिद्धार्थनगर]]|| 29 दिसंबर 1988 || 2,559,297|| 2,895|| 884 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Siddharthnagar.svg|150px|center]] |- | SI|| [[सीतापुर जिला|सीतापुर]]|| [[सीतापुर]]|| 15 अगस्त 1947|| 4,483,992|| 5,743|| 781 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Sitapur.svg|150px|center]] |- | SO|| [[सोनभद्र जिला|सोनभद्र]]|| [[रॉबर्ट्सगंज]]|| 4 मार्च 1989 || 1,862,559|| 6,905|| 270 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Sonbhadra.svg|150px|center]] |- | SU|| [[सुल्तानपुर जिला|सुल्तानपुर]]|| [[सुल्तानपुर, उत्तर प्रदेश|सुल्तानपुर]]|| 15 अगस्त 1947|| 2,249,036|| 2,457|| 915 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Sultanpur.svg|150px|center]] |- | UN|| [[उन्नाव जिला|उन्नाव]]|| [[उन्नाव]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,108,367|| 4,558|| 682 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Unnao.svg|150px|center]] |- | VA|| [[वाराणसी जिला|वाराणसी]]||[[वाराणसी]]|| 15 अगस्त 1947|| 3,676,841|| 1,535|| 2395 || [[File:India Uttar Pradesh districts 2012 Varanasi.svg|150px|center]] |- |} {{Notelist}} ==नए जिलन के प्रस्ताव== {{anchor|Proposed|Demand}} उत्तर प्रदेश मा नए प्रशासनिक जिलन के गठन कै माँग राज्य के विशाल जनसंख्या घनत्व, विस्तृत भौगोलिक क्षेत्र अउ नेपाल के साथ स्थानीयकृत अंतरराष्ट्रीय सीमा प्रबंधन की रणनीतिक आवश्यकतन के कारण अक्सर उठा करति है। 2025 के अंत मा राजनीतिक घोषणन मा प्रशासनिक पुनर्गठन जारी रहै पर रोशनी डारी गै, जेहिमा 76वें जिला के रूप मा [[कल्याण सिंह नगर]] के प्रस्तावित गठन के बात कही गै।<ref name="News18UP2025">{{cite news |title=योगी आदित्यनाथ 76वें जिला: कल्याण सिंह नगर के घोषणा कीन्हेनि |work=News18 |date=28 अक्टूबर 2025}}</ref> अइसी आधिकारिक राज्य-स्तरीय विचारणा के साथ-साथ कइयो स्थानीय उपखंडन मा जिला दर्जे की सक्रिय क्षेत्रीय माँगैं बनी रहती हैं। {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |+ उत्तर प्रदेश मा प्रस्तावित जिलन के क्षेत्र अउर वर्तमान जिला के अनुसार सूची |- ! style="background-color:#E6F2FF; width:25%;" | प्रस्तावित जिला ! style="background-color:#E6F2FF; width:35%;" | अपेक्षित अधिकार क्षेत्र ! style="background-color:#E6F2FF; width:40%;" | औचित्य / स्थिति |- ! colspan="3" style="background-color:#D5E8F5; text-align:center; font-size:110%;" | रोहिलखंड क्षेत्र ([[बरेली जिला|बरेली]] ते प्रस्तावित) |- | '''[[बहेड़ी]]''' | बरेली जिला के उत्तरी क्षेत्र, जिनके सीमा [[उत्तराखंड]] अउर [[नेपाल]] ते लागति है। | अंतरराष्ट्रीय अउर अंतर्राज्यीय सीमा प्रशासन का व्यवस्थित करै तथा प्रशासन का विकेंद्रीकरण करै खातिन प्रस्तावित, काहे ते कि यो बरेली शहर ते 50 किमी उत्तर मा स्थित है। |- | '''[[आंवला, उत्तर प्रदेश|आंवला]]''' | बरेली जिला के दक्षिण-पश्चिमी ब्लॉक। | सार्वजनिक सेवन के बेहतर उपलब्धता खातिन बरेली ते लगभग 40 किमी दूर एक अलग प्रशासनिक मुख्यालय स्थापित करै के बरे राज्य मंत्रिमंडल के मंत्री औ स्थानीय प्रतिनिधिन क समर्थन प्राप्त है।<ref name="ABPAonla">{{Cite web |last=मिश्रा |first=अनूप |date=2022-04-03 |title=उत्तर प्रदेश मा जल्द बनेगा एक नया जिला? राज्य के कैबिनेट मंत्री ने दी ये बड़ी जानकारी |url=https://www.abplive.com/states/up-uk/aonla-will-be-made-new-district-in-uttar-pradesh-mla-and-cabinet-minister-dharampal-singh-says-ann-2094481 |access-date=2022-06-21 |website=ABP Live |language=hi}}</ref> |- ! colspan="3" style="background-color:#D5E8F5; text-align:center; font-size:110%;" | तराई क्षेत्र ([[लखीमपुर खीरी जिला|लखीमपुर खीरी]] ते प्रस्तावित) |- | '''[[गोला गोकर्णनाथ]]''' | [[भारत–नेपाल सीमा]] के साथ लखीमपुर खीरी जिला के उत्तरी ब्लॉक। | स्थानीय निवासिन द्वारा लखीमपुर खीरी का विभाजित करै के माँग कीन गै है—जउन वर्तमान मा भौगोलिक क्षेत्रफल के आधार पर राज्य का सबते बड़ा जिला है—जेहिते जिला मुख्यालय तक यात्रा के दूरी कम होइ सकै। |- ! colspan="3" style="background-color:#D5E8F5; text-align:center; font-size:110%;" | तराई क्षेत्र ([[बहराइच जिला|बहराइच]] ते प्रस्तावित) |- | '''[[नानपारा]]''' | बहराइच जिला के उत्तरी सीमा वाले ब्लॉक। | संवेदनशील भारत-नेपाल सीमा क्षेत्र मा समर्पित प्रशासनिक अउर सुरक्षा व्यवस्था स्थापित करै खातिन प्रस्तावित। |- ! colspan="3" style="background-color:#D5E8F5; text-align:center; font-size:110%;" | पूर्वांचल क्षेत्र ([[गोरखपुर जिला|गोरखपुर]] अउर [[महराजगंज जिला|महराजगंज]] ते प्रस्तावित) |- | '''[[फरेंदा]]''' <small>(आनंद नगर)</small> | गोरखपुर अउर महराजगंज जिलन के सीमा क्षेत्रन मा बनाई गई तीन तहसीलन ते मिलिके प्रस्तावित। | नेपाल सीमा के साथ क्षेत्रीय बुनियादी ढाँचा अउर शासन मा सुधार खातिन अंतर-जिला उपखंडन का एकल सीमा जिला मा समेकित करै क प्रस्ताव।<ref name="IndiaPharenda">{{Cite news |title=यूपी नया जिला योजना: गोरखपुर अउर महराजगंज की 3 तहसीलों को मिलाकर फरेंदा बन सकता है 76वाँ जिला |url=https://www.india.com/hindi-news/uttar-pradesh/up-new-district-plan-farenda-may-be-76th-district-combining-3-tehsils-of-gorakhpur-and-maharajganj-7251011/ |work=India.com |date=अगस्त 2025 |language=hi}}</ref> |- ! colspan="3" style="background-color:#D5E8F5; text-align:center; font-size:110%;" | पूर्वांचल क्षेत्र ([[जौनपुर जिला|जौनपुर]] ते प्रस्तावित) |- | '''[[शाहगंज]]''' | जौनपुर जिला के उत्तरी ब्लॉक। | दक्षिण-पूर्वी पूर्वांचल क्षेत्र मा प्रशासन का विकेंद्रीकरण करै खातिन माँग कीन गै है, जेहिते जौनपुर शहर ते 35 किमी उत्तर मा स्थित स्थानीय आबादी खातिन नागरिक संसाधन ज्यादा सुलभ होइ सकैं। |} == जालघर == उत्तर प्रदेश के जिलन कै आधिकारिक वेबसाइट : {{Div col}} * [http://agra.nic.in आगरा] * [http://aligarh.nic.in अलीगढ] * [http://allahabad.nic.in प्रयागराज] * [http://ambedkarnagar.nic.in अम्बेडकरनगर] * [http://auraya.nic.in औरैया] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070906234458/http://auraya.nic.in/ |date=2007-09-06 }} <ref>{{Cite web |url=http://auraya.nic.in/ |title=Archive copy |access-date=2023-10-07 |archive-date=2007-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070906234458/http://auraya.nic.in/ |url-status=dead }}</ref> * [http://azamgarh.nic.in आजमगढ] <ref>{{Cite web |url=http://auraya.nic.in/ |title=Archive copy |access-date=2023-10-07 |archive-date=2007-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070906234458/http://auraya.nic.in/ |url-status=dead }}</ref> * [http://baghpat.nic.in बागपत] * [http://bahraich.nic.in बहराइच] * [http://ballia.nic.in बलिया] * [http://balrampur.nic.in बलरामपुर] * [http://banda.nic.in बाँदा] * [http://barabanki.nic.in बाराबंकी] * [http://bareilly.nic.in बरेली] * [http://basti.nic.in बस्ती] * [http://bijnor.nic.in बिजनौर] * [http://badaun.nic.in बदायूँ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721163216/http://badaun.nic.in/ |date=2011-07-21 }} <ref>{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721163216/http://badaun.nic.in/ |date=2011-07-21 </ref> * [http://bulandshahar.nic.in बुलंदशहर] * [http://chandauli.nic.in चंदौली] * [http://chitrakoot.nic.in चित्रकूट] * [http://deoria.nic.in देवरिया] * [http://etah.nic.in एटा] * [http://etawah.nic.in इटावा] * [http://faizabad.nic.in फ़ैजाबाद] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170831093500/http://faizabad.nic.in/ |date=2017-08-31 }} <ref>{{Cite web |url=http://faizabad.nic.in/ |title=Archive copy |access-date=2023-10-07 |archive-date=2011-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110903122813/http://faizabad.nic.in/ |url-status=dead }}</ref> * [http://farrukhabad.nic.in फ़र्रूख़ाबाद] * [http://fatehpur.nic.in फतेहपुर] * [http://firozabad.nic.in फ़िरोजाबाद] * [http://gbnagar.nic.in गौतमबुद्ध नगर] * [http://ghaziabad.nic.in गाजियाबाद] * [http://ghazipur.nic.in ग़ाज़ीपुर] * [http://gonda.nic.in गोंडा] * [http://gorakhpur.nic.in गोरखपुर] * [http://hamirpur.nic.in हमीरपुर] * [http://hardoi.nic.in हरदोई] * [http://hathras.nic.in हाथरस] * [http://jalaun.nic.in जलौन] * [http://jaunpur.nic.in जौनपुर] * [http://jhansi.nic.in झाँसी] * [http://jpnagar.nic.in ज्योतिबा फुले नगर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312173025/http://jpnagar.nic.in/ |date=2016-03-12 }} <ref>{{Cite web |url=http://jpnagar.nic.in/ |title=Archive copy |access-date=2023-10-10 |archive-date=2016-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160312173025/http://jpnagar.nic.in/ |url-status=dead }}</ref> * [http://kannauj.nic.in कन्नौज] * [http://kanpurdehat.nic.in कानपुर देहात] * [http://kanpurnagar.nic.in कानपुर नगर] * [http://kaushambhi.nic.in कौशाम्बी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160513183352/http://kaushambhi.nic.in/ |date=2016-05-13 }} <ref>{{Cite web |url=http://kaushambhi.nic.in/ |title=Archive copy |access-date=2023-10-07 |archive-date=2016-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160513183352/http://kaushambhi.nic.in/ |url-status=dead }}</ref> * [http://kushinagar.nic.in कुशीनगर (पड़रौना)] * [http://kheri.nic.in लखीमपुर-खिरी] * [http://lalitpur.nic.in ललितपुर] * [http://lucknow.nic.in लखनऊ] * [http://maharajganj.nic.in महाराजगंज] * [http://mahoba.nic.in महोबा] * [http://mainpuri.nic.in मैनपुरी] * [http://mathura.nic.in मथुरा] * [http://mau.nic.in मऊ] * [http://meerut.nic.in मेरठ] * [http://mirzapur.nic.in मिर्ज़ापुर] * [http://moradabad.nic.in मुरादाबाद] * [http://muzaffarnagar.nic.in मुजफ्फरनगर] * [http://pilibhit.nic.in पीलीभीत] * [http://pratapgarh.nic.in प्रतापगढ] * [http://raebareli.nic.in रायबरेली] * [http://rampur.nic.in रामपुर] * [http://saharanpur.nic.in सहारनपुर] * [http://sknagar.nic.in संत कबीरनगर] * [http://srdnagar.nic.in संत रविदास नगर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110827201411/http://srdnagar.nic.in/ |date=2011-08-27 }} <ref>{{Cite web |url=http://srdnagar.nic.in/ |title=Archive copy |access-date=2023-10-07 |archive-date=2011-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110827201411/http://srdnagar.nic.in/ |url-status=dead }}</ref> * [http://shahjahanpur.nic.in शाहजहाँपुर] * [http://shravasti.nic.in श्रावस्ती] * [http://sidharthnagar.nic.in सिद्धार्थनगर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181023182139/http://sidharthnagar.nic.in/ |date=2018-10-23 }} <ref>{{Cite web |url=http://sidharthnagar.nic.in/ |title=Archive copy |access-date=2023-10-07 |archive-date=2018-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023182139/http://sidharthnagar.nic.in/ |url-status=dead }}</ref> * [http://sitapur.nic.in सीतापुर] * [http://sonbhadra.nic.in सोनभद्र] * [http://sultanpur.nic.in सुल्तानपुर] * [http://unnao.nic.in उन्नाव] * [http://varanasi.nic.in वाराणसी] {{Div col end}} ==संदर्भ== {{Reflist}} {{उत्तर प्रदेश के जिला}} ch2ucqm0aqi5yean7pq68sdyi7lx34e तेलंगाना के जिलन के सूची 0 2388 37060 37004 2026-08-27T00:14:48Z InternetArchiveBot 1072 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 37060 wikitext text/x-wiki {{Infobox subdivision type | name = तेलंगाना के जिला | map = [[File:Telangana districts.svg|250px|]] | caption = तेलंगाना के जिला | category = [[तेलंगाना के जिलन के सूची|जिला]] | territory = [[तेलंगाना]] | start_date = | current_number = 33 जिला | number_date = | population_range = [[मुलुगु जिला|मुलुगु]] – 2,57,744 (सबते कम); [[हैदराबाद जिला|हैदराबाद]] – 39,43,323 (सबते जादा) | area_range = [[हैदराबाद जिला|हैदराबाद]] – {{Convert|217|km2|sqmi|abbr=on}} (सबते छोट); [[भद्राद्री कोठागुडम जिला|भद्राद्री कोठागुडम]] – {{Convert|7,483|km2|sqmi|abbr=on}} (सबते बड़ा) | government = [[तेलंगाना सरकार]] | subdivision = [[तेलंगाना मा राजस्व मंडलन के सूची|तेलंगाना के राजस्व मंडल]] }} भारतीय राज्य [[तेलंगाना]] मा 33 जिला हैं, जिनमा हर एक क मुखिया जिला क्यार कलेक्टर होत हैं।<ref name="districts">{{cite web |title=Telangana State Portal Districts |url=https://www.telangana.gov.in/about/districts |website=www.telangana.gov.in |access-date=23 April 2019}}</ref> == इतिहास == 1948 मा भारतीय डोमिनियन मा शामिल होत समय [[हैदराबाद राज्य (1948–56)|हैदराबाद राज्य]] के तेलंगाना वाले हिस्सा मा 8 जिला रहैं। इन्हमा [[हैदराबाद जिला]], [[महबूबनगर जिला]], [[मेडक जिला]], [[नलगोंडा जिला]], [[निज़ामाबाद जिला]], [[आदिलाबाद जिला]], [[करीमनगर जिला]] अउ [[वारंगल जिला]] शामिल रहैं।<ref name="books.google.co.uk">{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=zXBB1nZYoLIC&pg=PA121|title=Hyderabad State|first=Ghulam|last=Yazdani|year=1937|publisher=Atlantic Publishers & Distri|via=Google Books}}</ref> [[खम्मम जिला]] का [[वारंगल जिला]] का बंटवारा कइके 1 अक्टूबर 1953 का बनावा गा रहै।<ref name="gwmc.gov.in">{{cite web|url=http://www.gwmc.gov.in/knowyourcorporation.aspx|title=Know Your Corporation|access-date=2026-08-25|archive-date=2022-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20220125023730/https://gwmc.gov.in/knowyourcorporation.aspx|url-status=dead}}</ref> [[आंध्र प्रदेश]] का गठन 1 नवंबर 1956 का [[हैदराबाद राज्य (1948–1956)|हैदराबाद राज्य]] के तेलंगाना क्षेत्र अउ वर्तमान [[आंध्र राज्य|आंध्र राज्य]] का मिलाय के कीन गा रहै। बेहतर प्रशासन खातिर भद्राचलम डिवीजन अउ [[अश्वारावपेट|अश्वारावपेट]] तालुका के कुछ हिस्सा गोदावरी जिलन ते [[खम्मम जिला|खम्मम]] जिला मा मिला दीन गें।<ref name="gwmc.gov.in" /> 15 अगस्त 1978 का हैदराबाद जिला का हैदराबाद शहरी जिला अउ हैदराबाद ग्रामीण जिला मा बाँट दीन गा रहै। हैदराबाद शहरी जिला 4 तालुकन — [[चारमीनार]], [[गोलकोंडा|गोलकोंडा]], मुशीराबाद अउ सिकंदराबाद — ते मिलि के बना रहै, जेहिमा खाली MCH क्षेत्र, सिकंदराबाद छावनी अउ उस्मानिया विश्वविद्यालय शामिल रहै। हैदराबाद ग्रामीण जिला का बादि मा [[रंगारेड्डी जिला|रंगारेड्डी]] नाम दीन गा।<ref name='Statoids'>{{cite web | url = http://www.statoids.com/yin.html | title = Districts of India | access-date = 2011-10-11 | last = Law | first = Gwillim | date = 2011-09-25 | work = Statoids}}</ref> 2 जून 2014 का, जब तेलंगाना का तत्कालीन [[आंध्र प्रदेश]] राज्य ते अलग कइके भारत क 29वाँ राज्य बनावा गा, तब भद्राचलम डिवीजन के सात मंडल फिर ते [[पूर्वी गोदावरी जिला]] का दइ दीनि गें।<ref>"The Andhra Pradesh Reorganisation (Amendment) Bill, 2014" Accessed 13 July 2014 [http://164.100.24.219/BillsTexts/LSBillTexts/asintroduced/15_2014_LS_Eng.pdf]</ref><ref>"Protests against Centre, Andhra Pradesh in Khammam over Polavaram Bill". Deccan Chronicle, 12 July 2014. Accessed 13 July 2014. [https://www.deccanchronicle.com/140712/nation-current-affairs/article/polavaram-row-protests-against-centre-andhra-pradesh-khammam]</ref> 11 अक्टूबर 2016 का 21 नए जिला बनाए गें, जेहिते तेलंगाना मा कुल 31 जिला होइ गें। [[हैदराबाद जिला]] का छाँड़ि कै, बाकी सब जिलन का कम ते कम 2 अउ जादा ते जादा 5 जिलन मा बाँटा गा।<ref name="newdist">{{cite news|title=New districts|url=http://www.andhrajyothy.com/artical?SID=320397|access-date=8 October 2016|work=Andhra Jyothy.com|date=8 October 2016|archive-date=25 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225064351/http://www.andhrajyothy.com/artical?SID=320397|url-status=dead}}</ref> [[File:Map of Telangana at the time of formation on June 02 2014.svg|right|thumb|2 जून 2014 का गठन की बेरिया तेलंगाना।]] 17 फरवरी 2019 का [[मुलुगु जिला|मुलुगु]] अउ [[नारायणपेट जिला|नारायणपेट]] नाम के दुइ नए जिला बनाए गें, जेहिते तेलंगाना मा जिलन के कुल संख्या 33 होइ गै।<ref>{{Cite web|url=http://www.newindianexpress.com/states/telangana/2019/feb/18/telangana-gets-two-new-districts-narayanpet-and-mulugu-1940027.html|title=Telangana gets two new districts: Narayanpet and Mulugu|website=The New Indian Express|access-date=2019-03-31|archive-date=4 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211104171258/https://www.newindianexpress.com/states/telangana/2019/feb/18/telangana-gets-two-new-districts-narayanpet-and-mulugu-1940027.html|url-status=dead}}</ref> == जिलन के सूची == क्षेत्रफल के हिसाब ते, [[भद्राद्री कोठागुडम जिला]] {{Convert|7483|km2|mi2|abbr=on}} के क्षेत्रफल के साथ सबते बड़ा जिला है अउ [[हैदराबाद जिला]] {{Convert|217|km2|mi2|abbr=on}} के क्षेत्रफल के साथ सबते छोट जिला है। [[हैदराबाद जिला]] 39,43,323 की जनसंख्या के साथ सबते जादा आबादी वाला जिला है, जबकि [[मुलुगु जिला]] 2,94,671 की जनसंख्या के साथ सबते कम आबादी वाला जिला है। [[तेलंगाना]] मा 74 राजस्व मंडल अउ 594 राजस्व [[तहसील|तहसीलैं]] हैं।<ref>{{Cite web |url=http://www.trac.telangana.gov.in/district_plan.php |title=Know Your District - Plan Your District |access-date=17 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170708041505/http://www.trac.telangana.gov.in/district_plan.php |archive-date=8 July 2017 |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:left" |- ! क्रम संख्या ! नाम ! मुख्यालय ! क्षेत्रफल (किमी<sup>2</sup>) ! जनसंख्या<br />(2011 के जनगणना) ! मंडलन के संख्या ! [[जनसंख्या घनत्व]]<br />(प्रति किमी<sup>2</sup>) ! शहरी (%) ! [[साक्षरता]] (%) ! [[लिंगानुपात]] ! मानचित्र |- | 1 ||[[आदिलाबाद जिला|आदिलाबाद]]|| [[आदिलाबाद]] || 4,153 ||{{formatnum:708972}}|| 18|| 171 || 23.66 || 63.46 || 978|| [[File:Adilabad in Telangana (India).svg|100px]] |- | 2||[[कुमारम भीम आसिफाबाद जिला|कुमारम भीम आसिफाबाद]]||[[आसिफ़ाबाद, तेलंगाना|आसिफाबाद]]|| 4,878 ||{{formatnum:515812}}|| 15|| 106 || 16.86 || 56.72 || 998 ||[[File:Kumaram Bheem Asifabad in Telangana (India).svg|100px]] |- | 3||[[मंचेरियल जिला|मंचेरियल]]||[[मंचेरियल]]|| 4,016 ||{{formatnum:807037}}|| 18|| 201 || 43.85 || 64.35 || 977 ||[[File:Mancherial in Telangana (India).svg|100px]] |- | 4||[[निर्मल जिला]]||[[निर्मल]]|| 3,845 ||{{formatnum:709418}}|| 19|| 185 || 21.38 || 57.77 || 1046 ||[[File:Nirmal in Telangana (India).svg|100px]] |- | 5||[[निज़ामाबाद जिला]]||[[निज़ामाबाद, तेलंगाना]]|| 4,288 ||{{formatnum:1571022}}|| 34|| 366 || 29.58 || 64.25 || 1044 ||[[File:Nizamabad in Telangana (India).svg|100px]] |- | 6||[[जगित्याल जिला]]||[[जगतियाल]]|| 2,419 ||{{formatnum:985417}}||18|| 407 || 22.46 || 60.26 || 1036 ||[[File:Jagtial in Telangana (India).svg|100px]] |- | 7||[[पेद्दापल्ली जिला]]||[[पेद्दापल्ली]] || 2,236 ||{{formatnum:795332}}|| 14|| 356 || 38.22 || 65.52 || 992 ||[[File:Peddapalli in Telangana (India).svg|100px]] |- | 8||[[कामारेड्डी जिला]]||[[कामारेड्डी]]|| 3,652 ||{{formatnum:972625}}|| 22|| 266 || 12.71 || 56.51 || 1033 ||[[File:Kamareddy in Telangana (India).svg|100px]] |- | 9||[[राजन्ना सिरसिल्ला जिला]]||[[सिरसिल्ला]]|| 2,019 ||{{formatnum:552037}}|| 13|| 273 || 21.17 || 62.71 || 1014 ||[[File:Rajanna Sircilla in Telangana (India).svg|100px]] |- | 10||[[करीमनगर जिला]]||[[करीमनगर]]|| 2,128 ||{{formatnum:1005711}}|| 16|| 473 || 30.72 || 69.16 || 993 ||[[File:Karimnagar in Telangana (India).svg|100px]] |- | 11||[[जयशंकर भूपालपल्ली जिला]]||[[भूपालपल्ली]]|| 2,293 ||416,763|| 12|| 180 || 7.57 || 58.97 || 1009 ||[[File:Jayashankar Bhupalpally in Telangana (India).svg|100px]] |- | 12||[[संगारेड्डी जिला]]||[[संगारेड्डी]]|| 4,403 ||{{formatnum:1527628}}|| 26|| 347 || 34.69 || 64.08 || 965 ||[[File:Sangareddy in Telangana (India).svg|100px]] |- | 13||[[मेडक जिला]]||[[मेडक]]|| 2,786 ||{{formatnum:767428}}|| 20|| 275 || 7.67 || 56.12 || 1027 ||[[File:Medak in Telangana (India).svg|100px]] |- | 14||[[सिद्दिपेट जिला]]||[[सिद्दिपेट]]|| 3,632 ||{{formatnum:1012065}}|| 22|| 279 || 13.74 || 61.61 || 1008 ||[[File:Siddipet in Telangana (India).svg|100px]] |- | 15||[[जनगांव जिला]]||[[जंगांव]]|| 2,188 ||{{formatnum:566376}}|| 13|| 259 || 12.60 || 61.60 || 997 ||[[File:Jangaon in Telangana (India).svg|100px]] |- | 16||[[हनमकोंडा जिला]]||[[हनमकोंडा]]<ref name="Warangal Urban renamed to Hanumakonda" >{{Cite web|title=KCR renames Warangal Urban Hanumakonda; Warangal Rural becomes Warangal|website=[[NewsMeter]]|date=21 June 2021 |url=https://newsmeter.in/top-stories/kcr-renames-warangal-urban-hanumakonda-warangal-rural-becomes-warangal-679850}}</ref>|| 1,309 ||{{formatnum:1080858}}|| 11|| 826 || 68.51 || 76.17 || 997 ||[[File:Warangal Urban in Telangana (India).svg|100px]] |- | 17||[[वारंगल जिला]]||[[वारंगल]]<ref name="Warangal Urban renamed to Hanumakonda" />|| 2,175 ||{{formatnum:718537}}|| 15|| 330 || 6.99 || 61.26 || 994 ||[[File:Warangal Rural in Telangana (India).svg|100px]] |- | 18||[[मुलुगु जिला]]||[[मुलुगु]]|| 3,881||257,744|| 09|| 66 || 05 || 62.26 || 968 ||[[File:Mulugu in Telangana (India).svg|100x100px]] |- | 19||[[भद्राद्री कोठागुडम जिला]]||[[कोठागुडम]]|| 7,483 ||{{formatnum:1069261}}|| 23|| 143 || 31.71 || 66.40 || 1008 ||[[File:Bhadradri Kothagudem in Telangana (India).svg|100px]] |- | 20||[[खम्मम जिला]]||[[खम्मम]]|| 4,361 ||{{formatnum:1401639}}|| 21|| 321 || 22.60 || 65.95 || 1005 ||[[File:Khammam in Telangana (India).svg|100px]] |- | 21||[[महबूबाबाद जिला]]||[[महबूबाबाद]]|| 2,877 ||{{formatnum:774549}}|| 16|| 269 || 9.86 || 57.13 || 996 ||[[File:Mahabubabad in Telangana (India).svg|100px]] |- | 22 ||[[सूर्यापेट जिला]]||[[सूर्यापेट]]|| 3,607 ||{{formatnum:1099560}}|| 23|| 305 || 15.56 || 64.11 || 996 ||[[File:Suryapet in Telangana (India).svg|100px]] |- | 23||[[नलगोंडा जिला]]||[[नलगोंडा]]|| 7,122 ||{{formatnum:1618416}}|| 31|| 227 || 22.76 || 63.75 || 978 ||[[File:Nalgonda in Telangana (India).svg|100px]] |- | 24||[[यादाद्रि भुवनगिरि जिला|यादाद्रि भुवनगिरि]]<ref>{{cite news |title=Yadadri changed to Yadadri Bhuvanagiri District |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/yadadri-4-other-districts-get-new-names/articleshow/56770588.cms |access-date=25 Jan 2017}}</ref> ||[[भुवनगिरि]] || 3,092 ||{{formatnum:739448}}|| 16|| 239 || 16.66 || 65.2402221 || 973 ||[[File:Yadadri Bhuvanagiri in Telangana (India).svg|100px]] |- | 25||[[मेडचल-मलकाजगिरि जिला|मेडचल–मलकाजगिरी]]||[[शमीरपेट]]|| 1,084 ||{{formatnum:2440073}}|| 14|| 2251 || 91.40 || 82.48 || 957 ||[[File:Medchal Malkajgiri in Telangana (India).svg|100px]] |- | 26||[[हैदराबाद जिला]]||[[हैदराबाद]]||| 217 ||{{formatnum:3943323}}|| 16|| 18172 || 100 || 83.25 || 954 ||[[File:Hyderabad in Telangana (India).svg|100px]] |- | 27||[[रंगारेड्डी जिला]]||[[शमशाबाद]]|| 5,031 ||{{formatnum:2446265}}|| 27|| 486 || 58.05 || 71.88 || 950 ||[[File:Ranga Reddy in Telangana (India).svg|100px]] |- | 28||[[विकाराबाद जिला]]||[[विकाराबाद]]|| 3,386 ||{{formatnum:927140}}|| 18|| 274 || 13.48 || 57.91 || 1001 ||[[File:Vikarabad in Telangana (India).svg|100px]] |- |29 |[[नारायणपेट जिला|नारायणपेट]] |[[नारायणपेट]] |2336 |566,874 |11 |240 |7.36 |49.93 |1009 |[[File:Narayanpet in Telangana (India).svg|100x100px]] |- | 30||[[महबूबनगर जिला]]||[[महबूबनगर]]|| 2,738 ||919,903|| 26|| 340 || 20.73 || 60.97 || 995 ||[[File:Mahabubnagar in Telangana (India).svg|100px]] |- |31 |[[नगरकरनूल जिला]] |[[नगरकरनूल]] |6,545 |{{formatnum:893308}} |22 |142 |10.19 |54.38 |968 |[[File:Nagarkurnool in Telangana (India).svg|100x100px]] |- | 32||[[वनपर्ति जिला]]||[[वनपर्ति]]|| 2,152 ||{{formatnum:577758}}|| 14|| 268 || 15.97 || 55.67 || 960 ||[[File:Wanaparthy in Telangana (India).svg|100px]] |- | 33||[[जोगुलाम्बा गडवाल जिला]]||[[गडवाल]]|| 2,928 ||{{formatnum:609990}}|| 12|| 208 || 10.36 || 49.87 || 972 ||[[File:Jogulamba Gadwal in Telangana (India).svg|100px]] |- !-|| '''कुल''' || – ||{{formatnum:112077}}||{{formatnum:35003674}}||584||312||38.88||66.54||988|| – |} {{Template:तेलंगाना कय जिला}} ==संदर्भ== {{Reflist}} i5p26wmzdkox182vv4nv1onge74h24d भारत के सब जिलन के सूची 0 3250 37061 36992 2026-08-27T00:31:38Z InternetArchiveBot 1072 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 37061 wikitext text/x-wiki {{Infobox subdivision type | name = भारत के जिला | alt_name = | alt_name1 = | category = [[:Category:Second-level administrative divisions by country|द्वितीय/तृतीय-स्तरीय]] [[प्रशासनिक प्रभाग]] | territory = [[भारत कय राज्य]] अउर केंद्र शासित प्रदेश | upper_unit = | start_date = | start_date1 = | start_date2 = | legislation_begin = | legislation_begin1 = | legislation_begin2 = | legislation_end = | legislation_end1 = | legislation_end2 = | end_date = | end_date1 = | end_date2 = | type = | type1 = | type2 = | population_range = सर्वाधिक: [[ठाणे जिला|ठाणे]], [[महाराष्ट्र]]—1,10,60,148 (2011 के जनगणना)<br />न्यूनतम: [[दिबांग घाटी जिला|दिबांग घाटी]], [[अरुणाचल प्रदेश]]—8,004 (2011 के जनगणना) | area_range = सबते बड़ा: [[कच्छ जिला|कच्छ]], [[गुजरात]]—{{convert|45,652|km2|sqmi|abbr=on}}<br />सबते छ्वाट: [[माहे जिला|माहे]], [[पुडुचेरी (केंद्र शासित प्रदेश)|पुडुचेरी]]—{{convert|8.69|km2|sqmi|abbr=on}} | density_range = उच्चतम: [[मध्य दिल्ली जिला|मध्य दिल्ली]], [[दिल्ली]] (25,759/वर्ग किमी)<br /> निम्नतम: [[निचली दिबांग घाटी जिला|निचली दिबांग घाटी]], [[अरुणाचल प्रदेश]] (14/वर्ग किमी) | government = जिला प्रशासन | subdivision = [[राजस्व प्रभाग]] (''अनुभाग/सब-डिवीजन'') अउ, | subdivision1 = [[तहसील]] (''तालुका, मंडल''), अउ [[सामुदायिक विकास खंड|प्रखंड (ब्लॉक)]] | map = [[File:India district map (de-facto).svg|250px]] | current_number = 802 | number_date = 2026 }} [[File:Administrative map of Goa.png|thumb|240px|एक [[जिला]] के भाग। [[गोवा]] राज्य दुइ जिलन मा बंटा है। दूनों जिला फिर कइयो [[तालुका|तालुकन]] मा बंटे हैं]] '''जिला''' जेहिका '''राजस्व ज़िला''' के रूप मा जाना जात है, भारतीय राज्य या केंद्र शासित प्रदेश क प्रशासनिक विभाजन होत है। कइयो जगा, ज़िलन का उप-प्रभागन मा विभाजित कीन जात है अउर कुछ जगा सीधे ''तहसीलन'' या ''तालुकन'' मा। 9 दिसंबर 2025 के अनुसार, भारत मा कुल 800 जिला हैं। ई गिनती मा माहे अउर यनाम शामिल हैं, जी प्रशासनिक ज़िलन के बजाय जनगणना ज़िला हैं, साथै अस्थायी महाकुंभ मेला ज़िलौ यहिमा शामिल है। मुला ईटानगर कैपिटल कॉम्प्लेक्स का ई गिनती ते बाहेर रखा गा है, वहिमा एक उपायुक्त तो होत है लेकिन वहु आधिकारिक ज़िला न आय। == जिला प्रशासन == ;जिला अधिकारिन मा शामिल हैं * जिला एवं सत्र न्यायाधीश (प्रधान अउर अतिरिक्त), भारतीय न्यायिक सेवा (राज्य) के एक अधिकारी होति हैं, जउन न्याय अउर कारवास के आदेश पारित करै खातिन उत्तरदायी होति हैं, जिनमा मृत्युदंडौ शामिल है। उनके पास सीमित प्रशासनिक शक्तिउ होति है। सिविल औ आपराधिक दूनों मामलन मा ज़िला भरे की सब अधीनस्थ अदालतन पर उनका अपीलीय क्षेत्राधिकार होत है।<ref>{{Cite web |last=Jain |first=Inder |title=District Judge Does Not Have Power Of Superintendence Over Judicial Officers Subordinate To Him In The Court |url=https://legalserviceindia.com/legal/article-4564-district-judge-does-not-have-power-of-superintendence-over-judicial-officers-subordinate-to-him-in-the-district-court.html |website=legalserviceindia.com |access-date=27 January 2024}}</ref><ref>{{Cite web |title=Court of Session |url=https://www.indiacode.nic.in/show-data?actid=AC_CEN_5_23_000010_197402_1517807320555&sectionId=22375&sectionno=9&orderno=9 |website=India Code (official) |access-date=27 January 2024}}</ref><ref>{{Cite web |title=Jurisdiction of District Court in India |url=https://districts.ecourts.gov.in/jurisdiction-district-court |website=District Courts |date=14 August 2023 |access-date=27 January 2024}}</ref> * ज़िला मजिस्ट्रेट (ज़िलाधिकारी) या उप-आयुक्त या ज़िला कलेक्टर, भारतीय प्रशासनिक सेवा के अधिकारी होति हैं। उइ भूमि राजस्व प्रशासन, आपदा प्रबंधन, कानून एवं व्यवस्था बनाए राखै अउर समन्वय आदि के प्रभारी होति हैं।<ref>{{Cite web |last=Sarma |first=Reshmitha |date=19 January 2020 |title=Who is a collector? What are his powers? |url=https://lawtimesjournal.in/who-is-a-collector-what-are-his-powers/ |access-date=9 April 2022 |website=Law Times Journal |language=en-us}}</ref> * पुलिस अधीक्षक (SP) या वरिष्ठ पुलिस अधीक्षक (SSP) या पुलिस उप-आयुक्त (DCP), भारतीय पुलिस सेवा ते संबंधित अधिकारी होति हैं। उइ कानून अउर व्यवस्था बनाए राखै खातिन जिम्मेदार होति हैं।<ref>{{Cite web |title=The Police Act, 1861 |url=https://www.mha.gov.in/sites/default/files/police_act_1861.pdf |website=mha.gov.in |access-date=9 April 2022}}</ref> पुलिस अधीक्षक संबंधित पुलिस ज़ि के पुलिस प्रशासन क प्रभारी होत है। पुलिस ज़िला या तो राजस्व/प्रशासनिक ज़िला के समवर्ती होत है या राजस्व ज़िला के भीतर दुइ भागन मा बँटा होत है। * उप वन संरक्षक, भारतीय वन सेवा ते संबंधित एक अधिकारी होत है, जिनका जिले के जंगल, पर्यावरण अउर जंगली जानवरन के प्रबंधन क काम सँउपा जात है।<ref>{{Cite web |year=2019 |title=Handbook of Forest (Conservation) Act, 1980 and Forest Conservation Rules, 2003 (Guidelines & Clarifications) |url=https://www.dgms.net/HANDBOOK_GUIDELINES18_03_2019.pdf |access-date=9 April 2022 |website=dgms.net |publisher=[[Ministry of Environment, Forest and Climate Change]] |page=7}}</ref> * संबंधित राज्य सरकार के विभागन के अन्य ज़िला-स्तरीय अधिकारी, जइसे कि ज़िला शिक्षा अधिकारी, ज़िला चिकित्सा अधिकारी, ज़िला आपूर्ति अधिकारी, ज़िला अग्निशमन अधिकारी, ज़िला विकास आयुक्त आदि होति हैं। इनमा हर एक अधिकारी के सहायता राज्य सरकार की उपयुक्त शाखा के अधिकारी करति हैं। अधिकांश ज़िलन क एक अलग मुख्यालय होत है; लेकिन [[महाराष्ट्र]] मा [[मुंबई शहर जिला|मुंबई शहर]], [[पश्चिम बंगाल]] मा [[कोलकाता जिला|कोलकाता]], [[तेलंगाना]] मा [[हैदराबाद जिला, भारत|हैदराबाद]], अउर [[तमिलनाडु]] मा [[चेन्नई जिला|चेन्नई]] जइसे महानगरीय ज़िला यहिके उदाहरण हैं जहाँ कउनो अलग ज़िला मुख्यालय नहीं है, भले हुँआ ज़िला कलेक्टर होति होंए। ई ज़िला मुख्यालयन का "कलेक्टरेट" के रूप मा जाना जात है।<ref>{{Cite web |title=Madurai District, Government of Tamilnadu {{!}} Athens of the East {{!}} India |url=https://madurai.nic.in/ |access-date=4 January 2026 |language=en-US}}</ref> == विवरण == {{static row numbers}}{{sort under}}{{Table alignment}}{{row hover highlight}} {|class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-text hover-highlight col2right col3right col4right" |+ जिलन क विवरण; 2011 की जनगणना के अनुसार जनसंख्या के आँकड़ा |- ! प्रशासनिक प्रभाग ! जिला ! कुल जनसंख्या ! प्रति जिला जनसंख्या |-class="sorttop static-row-header" ! colspan="9" | राज्य |- | [[आंध्र प्रदेश के जिलन के सूची|आंध्र प्रदेश]] | 28 | {{formatnum:49577103}} | {{formatnum:{{#expr:49577103/28round0}}}} |- | [[अरुणाचल प्रदेश के जिलन के सूची|अरुणाचल प्रदेश]] | 27 | {{formatnum:1383727}} | {{formatnum:{{#expr:1383727/28round0}}}} |- | [[असम के जिलन के सूची|असम]] | 35 | {{formatnum:31205576}} | {{formatnum:{{#expr:31205576/35round0}}}} |- | [[बिहार के जिलन के सूची|बिहार]] | 38 | {{formatnum:104099452}} | {{formatnum:{{#expr:104099452/38round0}}}} |- | [[छत्तीसगढ़ के जिलन के सूची|छत्तीसगढ़]] | 33 | {{formatnum:25545198}} | {{formatnum:{{#expr:25545198/33round0}}}} |- | [[गोवा के जिलन के सूची|गोवा]] | 3 | {{formatnum:1458545}} | {{formatnum:{{#expr:1458545/3round0}}}} |- | [[गुजरात के जिलन के सूची|गुजरात]] | 34 | {{formatnum:60439692}} | {{formatnum:{{#expr:60439692/34round0}}}} |- | [[हरियाणा के जिलन के सूची|हरियाणा]] | 23 | {{formatnum:25351462}} | {{formatnum:{{#expr:25351462/23round0}}}} |- | [[हिमाचल प्रदेश के जिलन के सूची|हिमाचल प्रदेश]] | 12 | {{formatnum:6864602}} | {{formatnum:{{#expr:6864602/12round0}}}} |- | [[झारखंड के जिलन के सूची|झारखंड]] | 24 | {{formatnum:32988134}} | {{formatnum:{{#expr:32988134/24round0}}}} |- | [[कर्नाटक के जिलन के सूची|कर्नाटक]] | 31 | {{formatnum:61095297}} | {{formatnum:{{#expr:61095297/31round0}}}} |- | [[केरल के जिलन के सूची|केरल]] | 14 | {{formatnum:33406061}} | {{formatnum:{{#expr:33406061/14round0}}}} |- | [[मध्य प्रदेश के जिलन के सूची|मध्य प्रदेश]] | 55 | {{formatnum:72626809}} | {{formatnum:{{#expr:72626809/57round0}}}} |- | [[महाराष्ट्र के जिलन के सूची|महाराष्ट्र]] | 36 | {{formatnum:112374333}} | {{formatnum:{{#expr:112374333/36round0}}}} |- | [[मणिपुर के जिलन के सूची|मणिपुर]] | 16 | {{formatnum:2570390}} | {{formatnum:{{#expr:2570390/16round0}}}} |- | [[मेघालय के जिलन के सूची|मेघालय]] | 12 | {{formatnum:2966889}} | {{formatnum:{{#expr:2966889/12round0}}}} |- | [[मिज़ोरम के जिलन के सूची|मिज़ोरम]] | 11 | {{formatnum:1097206}} | {{formatnum:{{#expr:1097206/11round0}}}} |- | [[नागालैंड के जिलन के सूची|नागालैंड]] | 17 | {{formatnum:1978502}} | {{formatnum:{{#expr:1978502/17round0}}}} |- | [[ओडिशा के जिलन के सूची|ओडिशा]] | 30 | {{formatnum:41974218}} | {{formatnum:{{#expr:41974218/30round0}}}} |- | [[पंजाब (भारत) के जिलन के सूची|पंजाब]] | 23 | {{formatnum:27743338}} | {{formatnum:{{#expr:27743338/23round0}}}} |- | [[राजस्थान के जिलन के सूची|राजस्थान]] | 41 | {{formatnum:68548437}} | {{formatnum:{{#expr:68548437/41round0}}}} |- | [[सिक्किम के जिलन के सूची|सिक्किम]] | 6 | {{formatnum:610577}} | {{formatnum:{{#expr:610577/6round0}}}} |- | [[तमिलनाडु के जिलन के सूची|तमिलनाडु]] | 38 | {{formatnum:72147030}} | {{formatnum:{{#expr:72147030/38round0}}}} |- | [[तेलंगाना के जिलन के सूची|तेलंगाना]] | 33 | {{formatnum:35003674}} | {{formatnum:{{#expr:35003674/33round0}}}} |- | [[त्रिपुरा के जिलन के सूची|त्रिपुरा]] | 8 | {{formatnum:3673917}} | {{formatnum:{{#expr:3673917/8round0}}}} |- | [[उत्तर प्रदेश के जिलन के सूची|उत्तर प्रदेश]] | 75 | {{formatnum:199812341}} | {{formatnum:{{#expr:199812341/76round0}}}} |- | [[उत्तराखंड के जिलन के सूची|उत्तराखंड]] | 13 | {{formatnum:10086292}} | {{formatnum:{{#expr:10086292/13round0}}}} |- | [[पश्चिम बंगाल के जिलन के सूची|पश्चिम बंगाल]] | 27 | {{formatnum:91276115}} | {{formatnum:{{#expr:91276115/27round0}}}} |-class="sorttop static-row-header" ! colspan="9" | केंद्र शासित प्रदेश |- | [[अंडमान अउर निकोबार द्वीप समूह के जिलन के सूची|अंडमान अउर निकोबार द्वीप समूह]] | 3 | {{formatnum:380581}} | {{formatnum:{{#expr:380581/3round0}}}} |- | [[चंडीगढ़ जिला|चंडीगढ़]] | 1 | {{formatnum:1055450}} | {{formatnum:{{#expr:1055450/1round0}}}} |- | [[दादरा अउर नगर हवेली औ दमन अउर दीव के जिलन के सूची|दादरा नगर हवेली, दमन अउर दीव]] | 3 | {{formatnum:586956}} | {{formatnum:{{#expr:586956/3round0}}}} |- | [[जम्मू अउर कश्मीर के जिलन के सूची|जम्मू अउर कश्मीर]] | 20 | {{formatnum:12258093}} | {{formatnum:{{#expr:12258093/20round0}}}} |- | [[लद्दाख के जिलन के सूची|लद्दाख]] | 7 | {{formatnum:290492}} | {{formatnum:{{#expr:290492/7round0}}}} |- | [[लक्षद्वीप जिला|लक्षद्वीप]] | 1 | {{formatnum:64473}} | {{formatnum:{{#expr:64473/1round0}}}} |- | [[दिल्ली के जिलन के सूची|दिल्ली]] | 13 | {{formatnum:16787941}} | {{formatnum:{{#expr:16787941/13round0}}}} |- | [[पुदुचेरी के जिलन के सूची|पुडुचेरी]] | 4 | {{formatnum:1247953}} | {{formatnum:{{#expr:1247953/4round0}}}} |- ! कुल !! 800 ! {{right}} {{formatnum:1210576856}} ! {{right}} {{formatnum:{{#expr:1210576856/780round0}}}} |} {| class="wikitable" |+ भारत के सबते बड़े अउर सबते छोटि जिला ! ! सबते बड़ा जिला ! सबते छ्वाट जिला |- |'''क्षेत्रफल के अनुसार''' |[[कच्छ जिला]] |[[माहे जिला]] |- |'''जनसंख्या के अनुसार''' |[[उत्तर 24 परगना जिला]] |[[दिबांग घाटी जिला]] |} == नामकरण == भारत मा अधिकांश ज़िलन क नाँव उनके जिला मुख्यालय (मुख्य शहर या प्रशासनिक केंद्र) के नाम पर रखा गा है। कुछ के दुइ नाम हैं, एक पारंपरिक नाम औ दूसर मुख्यालय क नाम। अधिकांश जिलन के नाम उनके मुख्यालय शहर के नाम पर हैं यहीते उइ जिलन के नामन के आगे '''जिला''' शब्द लगावा जात है, जेहिते उइ वई नाम के शहर ते अलग होइ सकैं।<ref>{{cite web |title=State/UT-wise list of Districts |url=https://igod.gov.in/sg/district/states |publisher=India Government |accessdate=1 October 2025}}</ref> सभी ज़िलन क नाँव शहरन के नाम पर नहीं है। कुछ ज़िलन का नाम प्रमुख भौगोलिक विशेषता (जइसे नदिन के नाम), ऐतिहासिक क्षेत्र, या उइ क्षेत्र ते जुड़े उल्लेखनीय व्यक्तिन के नाम पर रखा गा है। उदाहरण जइसे, कृष्णा जिला क नाम उइ क्षेत्र ते होइके बहै वाली [[कृष्णा नदी]] के नाम पर रखा गा है, जबकि महबूबनगर (पालमूर) क नाँव [[महबूबनगर]] शहर के नाम पर रखा गा है, जेहिका नाम मीर महबूब अली खान के नाम पर रखा गा रहै।<ref>{{cite web |title=About District – Krishna District |url=https://krishna.ap.gov.in/about_district/history/ |publisher=Government of Andhra Pradesh |accessdate=1 October 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=About District – Mahabubnagar |url=https://mahabubnagar.telangana.gov.in/about-district/ |publisher=Government of Telangana |accessdate=1 October 2025}}</ref> कुछ ज़िलन मा ऐतिहासिक रूप ते दुइ प्रकार के नामन का उपयोग कीन गा है—एक पारंपरिक या ऐतिहासिक नाम अउर दूसर आधुनिक प्रशासनिक मुख्यालय पर आधारित नाम—औ कइयो आधिकारिक उपयोगन मा प्रशासनिक इकाई का वई नाम के शहर ते अलग करै खातिन नाम के आगे "जिला" शब्द ज्वाड़ा जात है (उदाहरण जइसे, "सोनीपत जिला")।<ref>{{cite web |title=British Time Tehsil – Sonipat |url=https://sonipat.gov.in/tourist-place/british-time-tehsil/ |publisher=Sonipat district official website |accessdate=1 October 2025}}</ref> जिला के नाम औ उनमा बदलाव के कारण प्रशासनिक, राजनीतिक, सांस्कृतिक या स्मारक होइ सकति हैं; पुनर्गठन के दौरान बनाए गे नए ज़िलन क नाँव अक्सर उनके मुख्यालय या स्थानीय स्थलन के नाम पर रखा जात है, अउ नाम क चयन आमतौर पर ज़िल बनावै वाली राज्य सरकार द्वारा कीन जात है।<ref>{{cite web |title=Drawing lines, searching for a rationale in district creation in India |url=https://thewire.in/government/drawing-lines-searching-for-a-rationale-in-district-creation-in-india |publisher=The Wire |date=30 August 2024 |accessdate=1 October 2025}}</ref> == समान नाम == === भारत मा कउनो दुसरे जिला के साथै नाँव साझा करै वाले जिला === * [[औरंगाबाद जिला, बिहार]] अउ [[औरंगाबाद जिला, महाराष्ट्र]] * [[बलरामपुर जिला, छत्तीसगढ़]] अउ [[बलरामपुर जिला, उत्तर प्रदेश]] * [[बीजापुर जिला, छत्तीसगढ़]] अउ [[बीजापुर जिला, कर्नाटक]]{{efn|1 नवंबर 2014 का ई जिला क नाँव बदलि के विजयपुरा कइ दीन गा रहै}} * [[बिलासपुर जिला, छत्तीसगढ़]] अउ [[बिलासपुर जिला, हिमाचल प्रदेश]] * [[हमीरपुर जिला, हिमाचल प्रदेश]] अउ [[हमीरपुर जिला, उत्तर प्रदेश]] * [[प्रतापगढ़ जिला, राजस्थान]] अउ [[प्रतापगढ़ जिला, उत्तर प्रदेश]] * [[रायगढ़ जिला|रायगढ़ जिला, छत्तीसगढ़]] अउ [[रायगढ़ जिला|रायगढ़ जिला, महाराष्ट्र]] === दक्षिण एशिया के कउनो पड़ोसी देश के जिला के साथ नाँव साझा करै वाले जिला === * [[भोजपुर जिला, भारत|भोजपुर जिला, बिहार]] क नाँव ''[[भोजपुर जिला, नेपाल]]'' के समान है * [[दमन जिला, भारत|दमन जिला, दादरा अउर नगर हवेली अउ दमन अउर दीव]] क नाँव ''[[दमन जिला, अफगानिस्तान]]'' के समान है * [[डांग जिला, भारत|डांग जिला, गुजरात]] क नाँव ''[[डांग जिला, नेपाल]]'' के समान है * [[गाज़ियाबाद जिला, भारत|गाज़ियाबाद जिला, उत्तर प्रदेश]] क नाँव ''[[गाज़ियाबाद जिला, कुनार|गाज़ियाबाद जिला, अफगानिस्तान]]'' के समान है * [[गोपालगंज जिला, भारत|गोपालगंज जिला, बिहार]] क नाँव ''[[गोपालगंज जिला, बांग्लादेश]]'' के समान है * [[हैदराबाद जिला, भारत|हैदराबाद जिला, तेलंगाना]] क नाँव ''[[हैदराबाद जिला, सिंध|हैदराबाद जिला, पाकिस्तान]]'' के समान है * [[ललितपुर जिला, भारत|ललितपुर जिला, उत्तर प्रदेश]] क नाँव ''[[ललितपुर जिला, नेपाल]]'' के समान है * [[पुंछ जिला, भारत|पुंछ जिला, जम्मू अउर कश्मीर]] क नाँव ''[[पुंछ जिला, पाकिस्तान]]'' के समान है ([[भारत के विभाजन|विभाजन]] ते पहिले दूनों एकुइ जिला रहैं – जउन अब [[नियंत्रण रेखा]] (LoC) द्वारा विभाजित होइ गें, अउर तब से दूनों भागन क प्रशासन अलग-अलग कीन जात है) === दक्षिण एशिया के बाहर के क्षेत्रन के साथ नाँव साझा करै वाले जिला === * [[धार जिला, भारत|धार जिला, मध्य प्रदेश]], ''[[धार जिला, यमन]]'' के साथ * [[बांदा जिला, भारत|बांदा जिला, उत्तर प्रदेश]], ''[[बांदा जिला (कांगो गणराज्य)|बांदा जिला, कांगो गणराज्य]]'' अउ ''[[बांदा जिला (घाना)|बांदा जिला, घाना]]'' के साथ * [[मानसा जिला, भारत|मानसा जिला, पंजाब]], ''[[मानसा जिला, ज़ाम्बिया]]'' के साथ * [[सलेम जिला|सलेम जिला, तमिलनाडु]], [[सलेम, मैसाचुसेट्स]], संयुक्त राज्य अमेरिका, [[सलेम, ब्रेबेस|सलेम]], [[ब्रेबेस रीजेंसी]], [[इंडोनेशिया]], [[सलेम, ओरेगन|सलेम]], [[ओरेगन]], संयुक्त राज्य अमेरिका के साथ * [[इंदौर जिला]], [[मध्य प्रदेश]], [[इंदौर, वेस्ट वर्जीनिया]] के साथ * [[कोरिया जिला|कोरिया जिला, छत्तीसगढ़]], [[कोरिया]] के साथ == राज्य == निम्नलिखित तालिका विभिन्न राज्यन ते सम्बन्धित विवरण सूचीबद्ध करती हैं। स्तंभन मा क्रमानुसार प्रशासनिक उप-विभाजन कोड,<ref name="distcodes">{{cite web |date=12 February 2018 |title=NIC Policy on format of e-mail Address: Appendix (2): Districts Abbreviations as per ISO 3166–2 |url=https://eforms.nic.in/docs/assets/download/NIC_Policy_on_format_of_e-mail_Address.pdf |access-date=10 May 2021 |publisher=[[संसार एवं सूचना प्रौद्योगिकी मंत्रालय (भारत)|संसार एवं सूचना प्रौद्योगिकी मंत्रालय]], भारत सरकार |pages=5–10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200918202155/https://eforms.nic.in/docs/assets/download/NIC_Policy_on_format_of_e-mail_Address.pdf|archive-date=18 September 2020}}</ref> जिला क नाँव, जिला मुख्यालय, 2011 जनगणना जनसंख्या,<ref name="censusdist2011">{{cite web |title=Indian Districts by Population, Growth Rate, Sex Ratio 2011 Census |url=http://www.census2011.co.in/district.php |access-date=27 December 2012 |publisher=[[2011 की भारत की जनगणना|2011 भारत की जनगणना]]}}</ref> वर्ग किलोमीटर मा क्षेत्रफल, अउ जनसंख्या घनत्व प्रति वर्ग किलोमीटर शामिल है।<ref name="censusdist2011" /> === आंध्र प्रदेश (AP) === {{See also|आंध्र प्रदेश के जिलन के सूची}} {| class="wikitable sortable col5right col6right col7right" |- ! # ! कोड<ref name=distcodes /> ! जिला<ref name=censusdist2011 /> ! मुख्यालय ! जनसंख्या<br />(2021) ! क्षेत्रफल<br />(किमी<sup>2</sup>) ! घनत्व<br />(/किमी<sup>2</sup>)<ref name=censusdist2011 /> |- |1 |AS |[[अल्लूरी सीथाराम राजू जिला|अल्लूरी सीताराम राजू]] |[[पाडेरु]] | 954,000 | 12,251 | 77.87 |- |2 |AK |[[अनाकापल्ली जिला|अनाकापल्ली]] |[[अनाकापल्ले|अनाकापल्ली]] | 1,727,000 | 4,292 | 402.38 |- | 3 || AN || [[अनंतपुर जिला|अनंतपुरमु]]|| [[अनंतपुर|अनंतपुरमु]]|| 2,241,100|| 10,205|| 219.608 |- |4 |AM |[[अन्नामय्या जिला|अन्नामय्या]] |[[मदनापल्ले]] | 1,697,300 | 7,954 | 213.389 |- |5 |BP |[[बापटला जिला|बापटला]] |[[बापटला]] | 1,587,000 | 3,829 | 414.47 |- | 6 || CH || [[चित्तूर जिला|चित्तूर]]|| [[चित्तूर]] || 1,873,000|| 6,855|| 273.23 |- |7 |KN |[[कोनासीमा जिला|डॉ. बी.आर. अम्बेडकर कोनासीमा]] |[[अमलापुरम]] | 1,719,100 | 2,083 | 825.30 |- | 8 || EG || [[पूर्वी गोदावरी जिला|पूर्वी गोदावरी]]|| [[राजमहेंद्रवरम|राजमहेंद्रवरम]]|| 1,832,300|| 2,561|| 715.46 |- |9 |EL |[[एलुरु जिला|एलुरु]] |[[एलुरु]] | 2,071,700 | 6,679 | 310.181 |- | 10 || GU || [[गुन्टूर जिला|गुंटूर]]|| [[गुंटूर]]|| 2,091,000|| 2,443|| 855.9 |- |11 |KK |[[काकीनाडा जिला|काकीनाडा]] |[[काकीनाडा]] | 2,092,300 | 3,019 | 693.04 |- | 12 || KR || [[कृष्णा जिला|कृष्णा]]|| [[मछलीपट्टनम]]|| 1,735,000|| 3,775|| 459.602 |- | 13 || KU || [[कर्नूल जिला|कर्नूल]]|| [[कर्नूल]]|| 2,271,700|| 7,980|| 284.67 |- |14 |NN |[[नंदियाल जिला|नंदियाल]] |[[नंदियाल]] | 1,781,800 | 9,682 | 184.032 |- | 15 || NE || [[नेल्लोर जिला|नेल्लोर]]|| [[नेल्लोर]] || 2,469,700|| 10,441|| 236 |- |16 |NT |[[एनटीआर जिला|एनटीआर]] |[[विजयवाड़ा]] | 2,218,000 | 3,316 | 668.88 |- |17 |PL |[[पलनाडू जिला|पलनाडू]] |[[नरसरावपेट]] | 2,042,000 | 7,298 | 279.80 |- |18 |PM |[[पार्वतीपुरम मान्यम जिला|पार्वतीपुरम मान्यम]] |[[पार्वतीपुरम, आंध्र प्रदेश|पार्वतीपुरम]] | 925,300 | 3,659 | 252.88 |- | 19 || PR || [[प्रकाशम जिला|प्रकाशम]]|| [[ओंगोल]]|| 2,288,000|| 14,322|| 160 |- | 20 || SR || [[श्रीकाकुलम जिला|श्रीकाकुलम]]|| [[श्रीकाकुलम]]|| 2,191,471|| 4,591|| 477.34 |- |21 |SS |[[श्री सत्य साई जिला|श्री सत्य साई]] |[[पुट्टपर्थी]] | 1,840,000 | 8,925 | 206.2 |- |22 |TR |[[तिरुपति जिला|तिरुपति]] |[[तिरुपति]] | 2,197,000 | 8,231 | 241.72 |- | 23 || VS || [[विशाखापट्टनम जिला|विशाखापट्टनम]]|| [[विशाखापट्टनम]]|| 1,959,500|| 1,048|| 1869.8 |- | 24 || VZ || [[विज़ियानगरम जिला|विज़ियानगरम]]|| [[विज़ियानगरम]]|| 1,930,800|| 4,122|| 468.41 |- | 25 || WG || [[पश्चिम गोदावरी जिला|पश्चिम गोदावरी]]|| [[भीमावरम]]|| 1,780,000|| 2,178|| 817.3 |- | 26 || CU || [[कडपा जिला|वाईएसआर कडपा]]|| [[कडपा]]|| 2,060,700|| 11,228|| 183.532 |- |27 || – ||[[पोलावरम जिला|पोलावरम]] ||[[रंपाचोडवरम]] || 954,000 || 12,253 || 77.86 |- |28 || – ||[[मर्कापुरम जिला|मर्कापुरम]] ||[[मर्कापुरम]] || 1,142,313 || 10,035 || 113.83 |} === अरुणाचल प्रदेश (AR) === {{See also|अरुणाचल प्रदेश के जिलन के सूची}} {| class="wikitable sortable col5right col6right col7right" |- ! # ! कोड<ref name=distcodes /> ! जिला<ref name=censusdist2011 /> ! मुख्यालय ! जनसंख्या<br />(2011) ! क्षेत्रफल<br />(किमी<sup>2</sup>) ! घनत्व<br />(/किमी<sup>2</sup>)<ref name=censusdist2011 /> |- | 1 || AJ|| [[अंजॉ जिला|अंजॉ]]|| [[हवाई, भारत|हवाई]]|| 21,089|| 6,190|| 3 |- | 2 || CH|| [[चांगलांग जिला|चांगलांग]]|| [[चांगलांग]]|| 147,951|| 4,662|| 32 |- | 3 || EK|| [[पूर्वी कामेंग जिला|पूर्वी कामेंग]]|| [[सेप्पा]]|| 78,413|| 4,134|| 19 |- | 4 || ES|| [[पूर्वी सियांग जिला|पूर्वी सियांग]]|| [[पासीघाट]]|| 99,019|| 3,603|| 27 |- | 5 || {{dash}}{{Efn|[[काम्ले जिला]] 2017 मा [[निचला सुबनसिरी जिला|निचले सुबनसिरी जिला]] ते विभाजन के बादि बनावा गा रहै।<ref>{{cite web | url=https://www.indiatoday.in/pti-feed/story/arunachal-assembly-approves-kamle-as-23rd-district-1067276-2017-10-19 | title=Arunachal Assembly approves Kamle as 23rd district | publisher=India Today | date=19 October 2017 | access-date=10 April 2019}}</ref>}} || [[काम्ले जिला|काम्ले]]|| [[रागा, अरुणाचल प्रदेश|रागा]] || 22,256 || 200 || 111 |- | 6 || {{dash}}{{Efn|[[क्रा दादी जिला]] 2015 मा [[कुरूंग कुमे जिला|कुरूंग कुमे जिला]] ते विभाजन के बादि बनावा गा रहै।<ref>{{cite web | url=https://www.northeasttoday.in/kra-daadi-new-arunachal-district-inaugurated/ | title=Kra Daadi, New Arunachal District Inaugurated | work=Northeast Today | publisher=North East Today | date=9 February 2015 | access-date=10 April 2019}}</ref>}} ||[[क्रा दादी जिला|क्रा दादी]]|| [[पालिन, अरुणाचल प्रदेश|पालिन]]|| 22,290 || 2202|| 10 |- | 7 || KK|| [[कुरूंग कुमे जिला|कुरूंग कुमे]]|| [[कोलोरियांग]]|| 89,717|| 6,040|| 15 |- | 8 || {{dash}}{{Efn|[[लेपा रादा जिला]] 2018 मा [[निचला सियांग जिला|निचले सियांग जिला]] ते विभाजन के बादि बनावा गा रहै।<ref name="3states">{{cite web | url=https://www.ndtv.com/india-news/for-creation-of-3-new-districts-pakke-kesang-lepa-rada-shi-yomi-arunachal-pradesh-assembly-passes-bi-1908352 | title=Arunachal Assembly Passes Bill For Creation Of 3 New Districts | publisher=NDTV | date=30 August 2018 | access-date=10 April 2019}}</ref>}} ||[[लेपा रादा जिला|लेपा रादा]] ||[[बसार, अरुणाचल प्रदेश|बसार]] ||{{right}}{{dash}} ||{{right}}{{dash}}||{{right}}{{dash}} |- | 9 || EL|| [[लोहित जिला|लोहित]]|| [[तेज़ू]]|| 145,538|| 2,402|| 61 |- | 10 || LD|| [[लॉन्गडिंग जिला|लॉन्गडिंग]]|| [[लॉन्गडिंग]]|| 60,000 || 1,200|| 50 |- | 11 || DV|| [[निचली दिबांग घाटी जिला|निचली दिबांग घाटी]]|| [[रोइंग]]|| 53,986|| 3,900|| 14 |- | 12 || {{dash}}{{Efn|[[निचला सियांग जिला]] 2017 मा [[पश्चिम सियांग जिला|पश्चिम सियांग]] अउ [[पूर्वी सियांग जिला|पूर्वी सियांग]] ते विभाजन के बादि बनावा गा रहै।<ref>{{cite web|last1=Lepcha|first1=Damien|title=Lower Siang starts functioning|url=https://www.telegraphindia.com/1170923/jsp/northeast/story_174524.jsp|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201032925/https://www.telegraphindia.com/1170923/jsp/northeast/story_174524.jsp|url-status=dead|archive-date=1 December 2017|website=The Telegraph India|date=23 September 2017}}</ref>}} ||[[निचला सियांग जिला|निचला सियांग]] || [[लिकाबाली]] || 22,630 || {{right}}{{dash}}|| {{right}}{{dash}} |- | 13 || LB|| [[निचला सुबनसिरी जिला|निचला सुबनसिरी]]|| [[ज़िरो]]|| 82,839|| 3,508|| 24 |- | 14 || {{dash}}{{Efn|[[नामसाई जिला]] 2014 मा बनावा गा रहै।<ref>{{cite news|title=Namsai became the 18th district of Arunachal Pradesh in November 2014|url=https://www.indiatoday.in/education-today/gk-and-current-affairs/story/namsai-officially-became-the-18th-district-of-arunachal-pradesh-231761-2014-12-18|agency=India Today|date=December 18, 2014|archive-date=14 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151114145612/http://indiatoday.intoday.in/education/story/namsai-officially-became-the-18th-district-of-arunachal-pradesh/1/407543.html|url-status=live}}</ref>}} ||[[नामसाई जिला|नामसाई]]|| [[नामसाई, अरुणाचल प्रदेश|नामसाई]]|| 95,950 || 1,587|| 60 |- | 15 || {{dash}}{{Efn|[[पक्के-केसांग जिला]] 2018 मा [[पूर्वी कामेंग जिला|पूर्वी कामेंग जिला]] ते विभाजन के बादि बनावा गा रहै।<ref name="3states" />}} ||[[पक्के-केसांग जिला|पक्के-केसांग]] || [[लेम्मी]] || 15,358 ||{{right}}1,932|| 7.9 |- | 16 || PA|| [[पपुम पारे जिला|पपुम पारे]]|| [[यूपिया]]|| 176,385|| 2,875|| 61 |- | 17 || {{dash}}{{Efn|[[शि योमी जिला]] 2018 मा [[पश्चिम सियांग जिला|पश्चिम सियांग जिला]] ते विभाजन के बादि बनावा गा रहै।<ref name="3states" />}} || [[शि योमी जिला|शि योमी]] || [[टाटो, अरुणाचल प्रदेश|टाटो]]||{{right}}13,310 || 2,875|| 5 |- | 18 || {{dash}}{{Efn|[[सियांग जिला]] 2015 मा बनावा गा रहै।<ref>{{cite web|title=Siang becomes 21st district of Arunachal|url=https://arunachaltimes.in/archives/nov15%2028.html|publisher=The Arunachal Times|date=28 November 2015|access-date=24 August 2026|archive-date=31 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190331044433/https://arunachaltimes.in/archives/nov15%2028.html|url-status=dead}}</ref>}} ||[[सियांग जिला|सियांग]]||[[बोलेन्ग]]|| 31,920 || 2,919 || 11 |- | 19 || TA|| [[तवांग जिला|तवांग]]|| [[तवांग]]|| 49,950|| 2,085|| 24 |- | 20 || TI|| [[तिरप जिला|तिरप]]|| [[खोंसा]]|| 111,997|| 2,362|| 47 |- | 21 || UD|| [[ऊपरी दिबांग घाटी जिला|ऊपरी दिबांग घाटी]]|| [[अनीनी]]|| 8,004|| 9,129|| 1 |- | 22 || US|| [[ऊपरी सियांग जिला|ऊपरी सियांग]]|| [[इंग्किओन्ग]]|| 35,289 || 6,188 || 6 |- | 23 || UB|| [[ऊपरी सुबनसिरी जिला|ऊपरी सुबनसिरी]]|| [[दापोरीजो]]|| 83,205|| 7,032|| 12 |- | 24 || WK|| [[पश्चिम कामेंग जिला|पश्चिम कामेंग]]|| [[बोमडिला]]|| 87,013|| 7,422|| 12 |- | 25 || WS|| [[पश्चिम सियांग जिला|पश्चिम सियांग]]|| [[आलो, अरुणाचल प्रदेश|आलो]]|| 112,272 || 8,325 || 13 |- |26 | {{dash}} |[[केयी पान्योर जिला|केयी पान्योर]] |[[याचुली]] | 30,000 | {{dash}} | {{dash}} |- |27 | {{dash}} |[[बिचोम जिला|बिचोम]] |नापांगफुंग | 9,710 | 2,897 | 3.35 |} === असम (AS) === {{See also|असम के जिलन के सूची}} {| class="wikitable sortable col5right col6right col7right" |- ! # ! कोड<ref name=distcodes /> ! जिला<ref name=censusdist2011 /> ! मुख्यालय ! जनसंख्या<br />(2011) ! क्षेत्रफल<br />(किमी<sup>2</sup>) ! घनत्व<br />(/किमी<sup>2</sup>)<ref name=censusdist2011 /> |- | 1 || BK|| [[बाक्सा जिला|बाक्सा]] || [[मुशालपुर]]|| 953,773|| 2,008|| 475 |- | 2 || BJ|| [[बजाली जिला|बजाली]]|| [[पाठशाला]]|| 253,816 || 418 || 610 |- | 3 || BP|| [[बरपेटा जिला|बरपेटा]]|| [[बरपेटा]]|| 1,693,622 || 3,245 || 520 |- | 4 || BN|| [[विश्वनाथ जिला|विश्वनाथ]]|| [[विश्वनाथ चारियाली]]|| 612,491 || 1415 || 430 |- | 5 || BO|| [[बोंगाईगाँव जिला|बोंगाईगाँव]]|| [[बोंगाईगाँव]]|| 732,639|| 1,724|| 425 |- | 6 || CA|| [[कछार जिला|कछार]]|| [[सिलचर]]|| 1,736,319|| 3,786|| 459 |- | 7 || CD{{Efn|[[चराईदेव जिला]] 2015 मा [[शिवसागर जिला|शिवसागर जिला]] ते विभाजन के बादि बनावा गा रहै।<ref name="Assam5">{{cite web | url=https://www.telegraphindia.com/north-east/celebrations-tempered-with-caution/cid/1393440 | title=Celebrations tempered with caution | publisher=Telegraph India | date=16 August 2015 | access-date=11 April 2019 | author=Karmakar, Sumir}}</ref>}}|| [[चराईदेव जिला|चराईदेव]] || [[सोनारी]] || 471,418 || 1,069|| {{right}}440 |- | 8 || CH|| [[चिरांग जिला|चिरांग]] || [[काजलगाँव]]|| 481,818|| 1,975|| 244 |- | 9 || DR|| [[दररंग जिला|दररंग]]|| [[मंगलदोई]]|| 908,090|| 1,849|| 491 |- | 10 || DM|| [[धेमाजी जिला|धेमाजी]]|| [[धेमाजी]]|| 688,077|| 3,237|| 213 |- | 11 || DU|| [[धुबरी जिला|धुबरी]]|| [[धुबरी]]|| 1,948,632|| 2,838|| 687 |- | 12 || DI|| [[डिब्रूगढ़ जिला|डिब्रूगढ़]]|| [[डिब्रूगढ़]]|| 1,327,748|| 3,381|| 393 |- | 13 || NC|| [[दिमा हसाओ जिला|दिमा हसाओ]]|| [[हाफलोंग]]|| 213,529|| 4,888|| 44 |- | 14 || GP|| [[गोलपारा जिला|गोलपारा]]|| [[गोलपारा]]|| 1,008,959|| 1,824|| 553 |- | 15 || GG|| [[गोलाघाट जिला|गोलाघाट]]|| [[गोलाघाट]]|| 1,058,674|| 3,502|| 302 |- | 16 || HA|| [[हैलाकांडी जिला|हैलाकांडी]]|| [[हैलाकांडी]]|| 659,260|| 1,327|| 497 |- | 17 || HJ|| [[होजाई जिला|होजाई]]|| [[शंकरदेव नगर]]|| 931,218|| 1686 || 550 |- | 18 || JO|| [[जोरहाट जिला|जोरहाट]]|| [[जोरहाट]]|| 1,091,295|| 2,851|| 383 |- | 19 || KU|| [[कामरूप जिला|कामरूप]]|| [[अमीनगाँव]]|| 1,517,202|| 3,480|| 436 |- | 20 || KM|| [[कामरूप महानगर जिला|कामरूप महानगर]]|| [[गुवाहाटी]]|| 1,260,419|| 627|| 2,010 |- | 21 || KG|| [[कारबी आंगलोंग जिला|कारबी आंगलोंग]]|| [[डिफू]]|| 965,280|| 10,434|| 93 |- | 22 || KR|| [[करीमगंज जिला|करीमगंज]]|| [[करीमगंज]]|| 1,217,002|| 1,809|| 673 |- | 23 || KJ|| [[कोकराझार जिला|कोकराझार]] || [[कोकराझार]]|| 886,999|| 3,129|| 283 |- | 24 || LA|| [[लखीमपुर जिला|लखीमपुर]]|| [[उत्तर लखीमपुर]]|| 1,040,644|| 2,277|| 457 |- | 25 || MJ{{Efn|[[माजुली जिला]] 2016 मा [[जोरहाट जिला|जोरहाट जिला]] ते विभाजन के बादि बनावा गा रहै।<ref>{{cite news|title=World's largest river island, Majuli, becomes India's first island district|url=http://www.firstpost.com/india/worlds-largest-river-island-majuli-becomes-indias-first-island-district-2995952.html|access-date=13 September 2016|agency=FP India|date=8 September 2016}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.hindustantimes.com/india-news/assam-majuli-to-become-india-s-first-river-island-district/story-hzFoxSUxh3IpRpSeIqrhtM.html | title=Assam: Majuli to become India's first river island district | publisher=Hindustan Times | date=27 June 2016 | access-date=11 April 2019}}</ref>}}|| [[माजुली जिला|माजुली]] || [[गरमूर]] || 167,304|| 880 || 300 |- | 26 || MA|| [[मरीगांव जिला|मरीगांव]]|| [[मरीगांव]]|| 957,853|| 1,704|| 562 |- | 27 || NN|| [[नगांव जिला|नगांव]]|| [[नगांव]]|| 2,826,006|| 3,831|| 738 |- | 28 || NB|| [[नलबाड़ी जिला|नलबाड़ी]]|| [[नलबाड़ी]]|| 769,919|| 1,009|| 763 |- | 29 || ST|| [[शिवसागर जिला|शिवसागर]]|| [[शिवसागर]]|| 1,150,253|| 2,668|| 431 |- | 30 || SO|| [[शोणितपुर जिला|शोणितपुर]]|| [[तेजपुर]]|| 1,925,975|| 5,324|| 362 |- | 31 || SM{{Efn|[[दक्षिण सालमारा जिला]] 2015 मा [[धुबरी जिला|धुबरी जिला]] ते विभाजन के बादि बनावा गा रहै।<ref name="Assam5" />}}|| [[दक्षिण सालमारा जिला|दक्षिण सालमारा-मानकाचर]] || [[हाटसिंगिमारी]] || 555,114 || {{right}}568 || {{right}}980 |- | 32|| TP|| [[तामुलपुर जिला|तामुलपुर]]|| [[तामुलपुर]]|| 389,150 || 884 || 440 |- | 33 || TI|| [[तिनसुकिया जिला|तिनसुकिया]]|| [[तिनसुकिया]]|| 1,316,948|| 3,790|| 347 |- | 34 || UD|| [[उदालगुड़ी जिला|उदालगुड़ी]]|| [[उदालगुड़ी]]|| 832,769|| 1,676|| 497 |- | 35 || WK{{Efn|[[पश्चिम कारबी आंगलोंग जिला]] 2015 मा [[कारबी आंगलोंग जिला|कारबी आंगलोंग जिला]] ते विभाजन के बादि बनावा गा रहै।<ref name="Assam5" />}}|| [[पश्चिम कारबी आंगलोंग जिला|पश्चिम कारबी आंगलोंग]] || [[हमरेन]] || 300,320 || {{right}}3,035|| {{right}}99 |} === बिहार (BR) === {{See also|बिहार के जिलन के सूची}} {| class="wikitable sortable col5right col6right col7right" |- ! # ! कोड<ref name=distcodes /> ! जिला<ref name=censusdist2011 /> ! मुख्यालय ! जनसंख्या<br />(2011) ! क्षेत्रफल<br />(किमी<sup>2</sup>) ! घनत्व<br />(/किमी<sup>2</sup>)<ref name=censusdist2011 /> |- | 1 || AR|| [[अररिया जिला|अररिया]]|| [[अररिया]]|| 2,806,200|| 2,829|| 992 |- | 2 || AW|| [[अरवल जिला|अरवल]]|| [[अरवल]]|| 700,843|| 638|| 1,098 |- | 3 || AU|| [[औरंगाबाद जिला, बिहार|औरंगाबाद]]|| [[औरंगाबाद, बिहार|औरंगाबाद]]|| 2,511,243|| 3,303|| 760 |- | 4 || BA|| [[बांका जिला|बांका]]|| [[बांका, बिहार|बांका]]|| 2,029,339|| 3,018|| 672 |- | 5 || BE|| [[बेगूसराय जिला|बेगूसराय]]|| [[बेगूसराय]]|| 2,954,367|| 1,917|| 1,540 |- | 6 || BG|| [[भागलपुर जिला|भागलपुर]]|| [[भागलपुर]]|| 3,032,226|| 2,569|| 1,180 |- | 7 || BJ||[[भोजपुर जिला, भारत|भोजपुर]]|| [[आरा]]|| 2,720,155|| 2,473|| 1,136 |- | 8 || BU|| [[बक्सर जिला|बक्सर]]|| [[बक्सर]]|| 1,707,643|| 1,624|| 1,003 |- | 9 || DA|| [[दरभंगा जिला|दरभंगा]]|| [[दरभंगा]]|| 3,921,971|| 2,278|| 1,721 |- | 10 || EC|| [[पूर्वी चंपारण जिला|पूर्वी चंपारण]]|| [[मोतिहारी]]|| 5,082,868|| 3,969|| 1,281 |- | 11 || GA|| [[गया जिला|गया]]|| [[गया, भारत|गया]]|| 4,379,383|| 4,978|| 880 |- | 12 || GO|| [[गोपालगंज जिला, भारत|गोपालगंज]]|| [[गोपालगंज (बिहार)|गोपालगंज]]|| 2,558,037|| 2,033|| 1,258 |- | 13 || JA|| [[जमुई जिला|जमुई]]|| [[जमुई]]|| 1,756,078|| 3,099|| 567 |- | 14 || JE|| [[जहानाबाद जिला|जहानाबाद]]|| [[जहानाबाद]]|| 1,124,176|| 1,569|| 1,206 |- | 15 || KM|| [[कैमूर जिला|कैमूर]]|| [[भभुआ]]|| 1,626,900|| 3,363|| 488 |- | 16 || KT|| [[कटिहार जिला|कटिहार]]|| [[कटिहार]]|| 3,068,149|| 3,056|| 1,004 |- | 17 || KH|| [[खगड़िया जिला|खगड़िया]]|| [[खगड़िया]]|| 1,657,599|| 1,486|| 1,115 |- | 18 || KI|| [[किशनगंज जिला|किशनगंज]]|| [[किशनगंज]]|| 1,690,948|| 1,884|| 898 |- | 19 || LA|| [[लखीसराय जिला|लखीसराय]]|| [[लखीसराय]]|| 1,000,717|| 1,229|| 815 |- | 20 || MP|| [[मधेपुरा जिला|मधेपुरा]]|| [[मधेपुरा]]|| 1,994,618|| 1,787|| 1,116 |- | 21 || MB|| [[मधुबनी जिला|मधुबनी]]|| [[मधुबनी, भारत|मधुबनी]]|| 4,476,044|| 3,501|| 1,279 |- | 22 || MG|| [[मुंगेर जिला|मुंगेर]]|| [[मुंगेर]]|| 1,359,054|| 1,419|| 958 |- | 23 || MZ|| [[मुज़फ़्फ़रपुर जिला|मुज़फ़्फ़रपुर]]|| [[मुज़फ़्फ़रपुर]]|| 4,778,610|| 3,173|| 1,506 |- | 24 || NL|| [[नालंदा जिला|नालंदा]]|| [[बिहार शरीफ़]]|| 2,872,523|| 2,354|| 1,220 |- | 25 || NW|| [[नवादा जिला|नवादा]]|| [[नवादा]]|| 2,216,653|| 2,492|| 889 |- | 26 || PA|| [[पटना जिला|पटना]]|| [[पटना]]|| 5,772,804|| 3,202|| 1,803 |- | 27 || PU|| [[पूर्णिया जिला|पूर्णिया]]|| [[पूर्णिया]]|| 3,273,127|| 3,228|| 1,014 |- | 28 || RO|| [[रोहतास जिला|रोहतास]]|| [[सासाराम]]|| 2,962,593|| 3,850|| 763 |- | 29 || SH|| [[सहरसा जिला|सहरसा]]|| [[सहरसा]]|| 1,897,102|| 1,702|| 1,125 |- | 30 || SM|| [[समस्तीपुर जिला|समस्तीपुर]]|| [[समस्तीपुर]]|| 4,254,782|| 2,905|| 1,465 |- | 31 || SR|| [[सारण जिला|सारण]]|| [[छपरा]]|| 3,943,098|| 2,641|| 1,493 |- | 32 || SP|| [[शेखपुरा जिला|शेखपुरा]]|| [[शेखपुरा]]|| 634,927|| 689|| 922 |- | 33 || SO|| [[शिवहर जिला|शिवहर]]|| [[शिवहर]]|| 656,916|| 443|| 1,882 |- | 34 || ST|| [[सीतामढ़ी जिला|सीतामढ़ी]]|| [[सीतामढ़ी]]|| 3,419,622|| 2,199|| 1,491 |- | 35 || SW|| [[सीवान जिला|सीवान]]|| [[सीवान, बिहार|सीवान]]|| 3,318,176|| 2,219|| 1,495 |- | 36 || SU|| [[सुपौल जिला|सुपौल]]|| [[सुपौल]]|| 2,228,397|| 2,410|| 919 |- | 37 || VA|| [[वैशाली जिला|वैशाली]]|| [[हाजीपुर]]|| 3,495,021|| 2,036|| 1,717 |- | 38 || WC|| [[पश्चिम चंपारण जिला|पश्चिम चंपारण]]|| [[बेतिया]]|| {{right}}3,935,042|| 5,229|| 753 |} === छत्तीसगढ़ (CG) === {{See also|छत्तीसगढ़ के जिलन के सूची}} {| class="wikitable sortable col5right col6right col7right" |- ! # ! कोड<ref name=distcodes /> ! जिला<ref name=censusdist2011 /> ! मुख्यालय ! जनसंख्या<br />(2011) ! क्षेत्रफल<br />(किमी<sup>2</sup>) ! घनत्व<br />(/किमी<sup>2</sup>)<ref name=censusdist2011 /> |- | 1 || {{dash}}{{efn|बालोद जिला का गठन 2012 मा [[दुर्ग जिला|दुर्ग जिला]] के त्रिभाजन के बादि कीन गा रहै।}}||[[बालोद जिला|बालोद]]|| [[बालोद]]|| 826,165|| 3,527|| 234 |- | 2 || {{dash}}{{efn|बलौदा बाज़ार जिला का गठन 2012 मा [[रायपुर जिला|रायपुर जिला]] के त्रिभाजन के बादि कीन गा रहै।}}||[[बलौदा बाज़ार जिला|बलौदा बाज़ार]]|| [[बलौदा बाज़ार]]|| 1,305,343|| 4,748|| 275 |- | 3 || {{dash}}{{efn|बलरामपुर जिला का गठन 2012 मा [[सरगुजा जिला|सरगुजा जिला]] के त्रिभाजन के बादि कीन गा रहै।}}||[[बलरामपुर जिला, छत्तीसगढ़|बलरामपुर-रामानुजगंज]]|| [[बलरामपुर, छत्तीसगढ़|बलरामपुर]] || 730,491|| 3,806|| 190 |- | 4 || BA|| [[बस्तर जिला|बस्तर]]|| [[जगदलपुर]]|| 834,873|| 4,030|| 210 |- | 5 || {{dash}}{{efn|बेमेतरा जिला का गठन 2012 मा दुर्ग जिला के त्रिभाजन के बादि कीन गा रहै।}}||[[बेमेतरा जिला|बेमेतरा]]|| [[बेमेतरा]]|| 795,759|| 2,855|| 270 |- | 6 || BJ|| [[बीजापुर जिला, छत्तीसगढ़|बीजापुर]]|| [[बीजापुर, छत्तीसगढ़|बीजापुर]]|| 229,832|| 6,562|| 35 |- | 7 || BI|| [[बिलासपुर जिला, छत्तीसगढ़|बिलासपुर]]|| [[बिलासपुर, छत्तीसगढ़|बिलासपुर]]|| 1,961,922|| 3,508|| 460 |- | 8 || DA|| [[दंतवाड़ा जिला|दंतवाड़ा]]|| [[दंतवाड़ा]]|| 533,638|| 3,411|| 59 |- | 9 || DH|| [[धमतरी जिला|धमतरी]]|| [[धमतरी]]|| 799,199|| 2,029|| 394 |- | 10 || DU|| [[दुर्ग जिला|दुर्ग]]|| [[दुर्ग]]|| 1,721,726|| 2,238|| 770 |- | 11 || {{dash}}{{efn|गरियाबंद जिला का गठन 2012 मा [[रायपुर जिला|रायपुर जिला]] के त्रिभाजन के बादि कीन गा रहै।}}||[[गरियाबंद जिला|गरियाबंद]]|| [[गरियाबंद]]|| 597,653|| 5,823|| 103 |- | 12 ||{{dash}}{{efn|गौरेला-पेंड्रा-मरवाही जिला क गठन 2020 मा [[बिलासपुर जिला, छत्तीसगढ़|बिलासपुर जिला]] के द्विभाजन के बादि कीन गा रहै।}}||[[गौरेला-पेंड्रा-मरवाही जिला|गौरेला-पेंड्रा-मरवाही]]|| [[गौरेला]]|| 336,420|| 2,307|| 150 |- | 13 || JC|| [[जांजगीर-चंपा जिला|जांजगीर-चंपा]]|| [[जांजगीर]]|| 1,620,632|| 3,848|| 421 |- | 14 || JA|| [[जशपुर जिला|जशपुर]]|| [[जशपुर नगर]]|| 852,043|| 5,825|| 146 |- | 15 || KW|| [[कबीरधाम जिला|कबीरधाम]] ||[[कवर्धा]]|| 584,667|| 4,237|| 195 |- | 16 || KK|| [[कांकेर जिला|कांकेर]]|| [[कांकेर, छत्तीसगढ़|कांकेर]]|| 748,593|| 6,513|| 115 |- | 17 || {{dash}}{{efn|खैरागढ़-छुईखदान-गंडई जिला के घोषणा 16 अप्रैल 2022 का कीन गै रहै।}}|| [[खैरागढ़-छुईखदान-गंडई जिला|खैरागढ़-छुईखदान-गंडई]] || [[खैरागढ़]] || 368,444 || 1,554 || 237 |- | 18 || {{dash}}{{efn|कोंडागांव जिला क गठन 2012 मा [[बस्तर जिला|बस्तर जिला]] के द्विभाजन के बादि कीन गा रहै।}}||[[कोंडागांव जिला|कोंडागांव]]|| [[कोंडागांव]]|| 578,326|| 7,768|| 74 |- | 19 || KB|| [[कोरबा जिला|कोरबा]]|| [[कोरबा, छत्तीसगढ़|कोरबा]]|| 1,206,563|| 6,615|| 183 |- | 20 || KJ|| [[कोरिया जिला|कोरिया]]|| [[बैकुंठपुर, कोरिया|बैकुंठपुर]]|| 659,039|| 6,578|| 100 |- | 21 || MA|| [[महासमुंद जिला|महासमुंद]]|| [[महासमुंद]]|| 1,032,275|| 4,779|| 216 |- | 22 || MG{{efn|name=fn1|मनेंद्रगढ़-चिरमिरी-भरतपुर, मोहला-मानपुर-अंबागढ़ चौकी, सक्ती अउ सारंगढ़-बिलाईगढ़ जिलन के घोषणा 15 अगस्त 2021 का कीन गै रहै।}}|| [[मनेंद्रगढ़-चिरमिरी-भरतपुर जिला|मनेंद्रगढ़-चिरमिरी-भरतपुर]] || [[मनेंद्रगढ़]] || 381,287 || 4,227 || 90 |- | 23 || MM{{efn|name=fn1}}|| [[मोहला-मानपुर-अंबागढ़ चौकी जिला|मोहला-मानपुर-अंबागढ़ चौकी]]|| [[मोहला]] || 283,947 || 2,145 || 132 |- | 24 || {{dash}}{{efn|मुंगेली जिला का गठन 2012 मा [[बिलासपुर जिला, छत्तीसगढ़|बिलासपुर जिला]] के विभाजन के बादि कीन गा रहै।}}||[[मुंगेली जिला|मुंगेली]]|| [[मुंगेली]]|| 701,707|| 2,750|| 255 |- | 25 || NR|| [[नारायणपुर जिला|नारायणपुर]]|| [[नारायणपुर शहर|नारायणपुर]]|| 140,206|| 6,640|| 20 |- | 26 || RG|| [[रायगढ़ जिला|रायगढ़]]|| [[रायगढ़]]|| 1,493,627|| 7,068|| 211 |- | 27 || RP|| [[रायपुर जिला|रायपुर]]|| [[रायपुर, छत्तीसगढ़|रायपुर]]|| 2,160,876|| 2,892|| 750 |- | 28 || RN|| [[राजनांदगांव जिला|राजनांदगांव]]|| [[राजनांदगांव]]|| 1,537,520|| 8,062|| 191 |- | 29 || SB{{efn|name=fn1}}|| [[सारंगढ़-बिलाईगढ़ जिला|सारंगढ़-बिलाईगढ़]] || [[सारंगढ़]] || 607,434 || 1,650 || 368 |- | 30 || ST{{efn|name=fn1}}|| [[सक्ती जिला|सक्ती]] || [[सक्ती, छत्तीसगढ़|सक्ती]] || 653,036|| 1,601 || 408 |- | 31 || SK{{Efn|सुकमा जिला क गठन 2012 मा [[दंतवाड़ा जिला|दंतवाड़ा जिला]] के द्विभाजन के बादिि कीन गा रहै।}}|| [[सुकमा जिला|सुकमा]]|| [[सुकमा]]|| {{right}}250,159|| 5,897 || 42 |- | 32 || {{dash}}{{efn|सूरजपुर जिला का गठन 2012 मा [[सरगुजा जिला|सरगुजा जिला]] के त्रिभाजन के बादि कीन गा रहै।}}|| [[सूरजपुर जिला|सूरजपुर]]|| [[सूरजपुर, छत्तीसगढ़|सूरजपुर]] || 789,043|| 2,787|| 280 |- | 33 || SJ|| [[सरगुजा जिला|सरगुजा]]|| [[अंबिकापुर, छत्तीसगढ़|अंबिकापुर]] || 839,661|| 3,265|| 150 |} === गोवा (GA) === {{See also|गोवा के जिलन के सूची}} {| class="wikitable sortable col5right col6right col7right" |- ! # ! कोड<ref name=distcodes /> ! जिला<ref name=censusdist2011 /> ! मुख्यालय ! जनसंख्या<br />(2011) ! क्षेत्रफल<br />(किमी<sup>2</sup>) ! घनत्व<br />(/किमी<sup>2</sup>)<ref name=censusdist2011 /> |- | 1 || NG || [[उत्तर गोवा]]|| [[पणजी]]|| 817,761|| 1,736|| 471 |- | 2 || SG|| [[दक्षिण गोवा]]|| [[मडगाँव]]|| 639,962|| 1,966|| 326 |- |3 |– |[[कुशावती जिला|कुशावती]] |[[केपेम]] | 220,000 | 1,962 | 112 |- |} === गुजरात (GJ) === {{See also|गुजरात के जिलन के सूची}} {| class="wikitable sortable col5right col6right col7right" |- ! # ! कोड<ref name=distcodes /> ! जिला<ref name=censusdist2011 /> ! मुख्यालय ! जनसंख्या<br />(2011) ! क्षेत्रफल<br />(किमी<sup>2</sup>) ! घनत्व<br />(/किमी<sup>2</sup>)<ref name=censusdist2011 /> |- | 1 || AH || [[अहमदाबाद जिला|अहमदाबाद]] || [[अहमदाबाद]] || 7,208,200 || 7170|| 890 |- | 2 || AM || [[अमरेली जिला|अमरेली]] || [[अमरेली]] || 1,513,614 || 6,760 || 205 |- | 3 || AN || [[आनंद जिला|आनंद]] || [[आनंद, गुजरात|आनंद]] || 2,090,276 || 2,942 || 711 |- | 4 || AR || [[अरवल्ली जिला|अरवल्ली]] || [[मोडासा]] || 1,051,746 || 3,217 || 327 |- | 5 || BK || [[बनासकांठा जिला|बनासकांठा]] || [[पालनपुर]] || 3,116,045 || 6,176|| 290 |- | 6 || BR || [[भरूच जिला|भरूच]] || [[भरूच]] || 1,550,822 || 6,524 || 238 |- | 7 || BV || [[भावनगर जिला|भावनगर]] || [[भावनगर]] || 2,877,961 || 11,155 || 288 |- | 8 || BT|| [[बोटाद जिला|बोटाद]] || [[बोटाद]] || 656,005 ||{{right}}2,564 ||{{right}}256 |- | 9 || CU|| [[छोटा उदयपुर जिला|छोटा उदयपुर]] || [[छोटा उदयपुर]] ||{{right}}1,071,831 ||{{right}}3,237 || 331 |- | 10 || DA || [[दाहोद जिला|दाहोद]] || [[दाहोद]] || 2,126,558 || 3,642 || 582 |- | 11 || DG || [[डांग जिला, भारत|डांग]] || [[आहवा]] || 226,769 || 1,764 || 129 |- | 12 || DD || [[देवभूमि द्वारका जिला|देवभूमि द्वारका]] || [[खंभालिया]] ||{{right}}752,484 || 5,684||{{right}}132 |- | 13 || GA || [[गांधीनगर जिला|गांधीनगर]] || [[गांधीनगर]] || 1,387,478 || 2163 || 660 |- | 14 || GS || [[गीर सोमनाथ जिला|गीर सोमनाथ]] || [[वेरावल]] || {{right}}1,217,477 || {{right}}3,754 || 324 |- | 15 || JA || [[जामनगर जिला|जामनगर]] || [[जामनगर]] || 2,159,130 || 14,125 || 153 |- | 16 || JU || [[जूनागढ़ जिला|जूनागढ़]] || [[जूनागढ़]] || 2,742,291 || 8,839 || 310 |- | 17 || KH || [[खेड़ा जिला|खेड़ा]] || [[नडियाद]] || 2,298,934 || 3,667 || 541 |- | 18 || KA || [[कच्छ जिला|कच्छ]] || [[भुज]] || 2,090,313 || 45,652 || 46 |- | 19 || MH || [[महिसागर जिला|महिसागर]] || [[लुणावाड़ा]] || 994,624 || 2,500 || 440 |- | 20 || MA || [[महसाना जिला|महसाना]] || [[महसाना]] || 2,027,727 || 4,386 || 462 |- | 21 || MB || [[मोरबी जिला|मोरबी]] || [[मोरबी]] ||{{right}}960,329 ||{{right}}4,871 ||{{right}}197 |- | 22 || NR || [[नर्मदा जिला|नर्मदा]] || [[राजपीपला]] || 590,379 || 2,749 || 214 |- | 23 || NV || [[नवसारी जिला|नवसारी]] || [[नवसारी]] || 1,330,711 || 2,211 || 602 |- | 24 || PM || [[पंचमहाल जिला|पंचमहाल]] || [[गोधरा]] || 2,388,267 || 5,219 || 458 |- | 25 || PA || [[पाटन जिला|पाटन]] || [[पाटन, गुजरात|पाटन]] || 1,342,746 || 5,738 || 234 |- | 26 || PO || [[पोरबंदर जिला|पोरबंदर]] || [[पोरबंदर]] || 586,062 || 2,294 || 255 |- | 27 || RA || [[राजकोट जिला|राजकोट]] || [[राजकोट]] || 3,157,676 || 11,203 || 282 |- | 28 || SK || [[साबरकांठा जिला|साबरकांठा]] || [[हिम्मतनगर]] || 2,427,346 || 7,390 || 328 |- | 29 || ST || [[सूरत जिला|सूरत]] || [[सूरत]] || 6,081,322|| 4,418 || 953 |- | 30 || SN || [[सुरेंद्रनगर जिला|सुरेंद्रनगर]] || [[सुरेंद्रनगर शहर|सुरेंद्रनगर]] || 1,755,873 || 10,489 || 167 |- | 31 || TA || [[तापी जिला|तापी]] || [[व्यंजन (व्यारा)|व्यारा]] || 806,489 || 3,435 || 249 |- | 32 || VD || [[वडोदरा जिला|वडोदरा]] || [[वडोदरा]] || 3,639,775 || 4312|| 467 |- | 33 || VL || [[वलसाड जिला|वलसाड]] || [[वलसाड]] || 1,703,068 || 3,034 || 561 |- | 34 || – || [[वाव-थराद जिला|वाव-थराद]] || [[थराद]] || 1,380,870 || 6,527 || 220 |} === हरियाणा (HR) === {{See also|हरियाणा के जिलन के सूची}} {| class="wikitable sortable col5right col6right col7right" |- ! # ! कोड<ref name=distcodes /> ! जिला<ref name=censusdist2011 /> ! मुख्यालय ! जनसंख्या<br />(2011) ! क्षेत्रफल<br />(किमी<sup>2</sup>) ! घनत्व<br />(/किमी<sup>2</sup>)<ref name=censusdist2011 /> |- | 1 || AM|| [[अंबाला जिला|अंबाला]]|| [[अंबाला]]|| 1,136,784|| 1,569|| 722 |- | 2 || BH|| [[भिवानी जिला|भिवानी]]|| [[भिवानी]]|| 1,629,109|| 5,140|| 341 |- | 3 || CD ||[[चरखी दादरी जिला|चरखी दादरी]]|| [[चरखी दादरी]]|| 502,276|| 1370 || 367 |- | 4 || HR|| [[फरीदाबाद जिला|फरीदाबाद]]|| [[फरीदाबाद]]|| 1,798,954|| 783|| 2,298 |- | 5 || FT|| [[फतेहाबाद जिला|फतेहाबाद]]|| [[फतेहाबाद, हरियाणा|फतेहाबाद]]|| 941,522|| 2,538|| 371 |- | 6 || GU||[[गुरुग्राम जिला|गुरुग्राम]]||[[गुरुग्राम]]|| 1,514,085|| 1,258|| 1,241 |- | 7 || HI|| [[हिसार जिला|हिसार]]|| [[हिसार (शहर)|हिसार]]|| 1,742,815|| 3,788|| 438 |- | 8 || JH|| [[झज्जर जिला|झज्जर]]|| [[झज्जर]]|| 956,907|| 1,868|| 522 |- | 9 || JI|| [[जींद जिला|जींद]]|| [[जींद]]|| 1,332,042|| 2,702|| 493 |- | 10 || KT|| [[कैथल जिला|कैथल]]|| [[कैथल]]|| 1,072,861|| 2,799|| 467 |- | 11 || KR|| [[करनाल जिला|करनाल]]|| [[करनाल]]|| 1,506,323|| 2,471|| 598 |- | 12 || KU|| [[कुरुक्षेत्र जिला|कुरुक्षेत्र]]|| [[कुरुक्षेत्र]]|| 964,231|| 1,530|| 630 |- | 13 || MA|| [[महेंद्रगढ़ जिला|महेंद्रगढ़]]|| [[नारनौल]]|| 921,680|| 1,900|| 485 |- | 14 || MW|| [[नूंह जिला|नूंह]]|| [[नूंह (शहर)|नूंह]]|| 1,089,406|| 1,765 || 729 |- | 15 || PW|| [[पलवल जिला|पलवल]]|| [[पलवल]]|| 1,040,493|| 1,367|| 761 |- | 16 || PK|| [[पंचकुला जिला|पंचकुला]]|| [[पंचकुला]]|| 558,890|| 816|| 622 |- | 17 || PP|| [[पानीपत जिला|पानीपत]]|| [[पानीपत]]|| 1,202,811|| 1,250|| 949 |- | 18 || RE|| [[रेवाड़ी जिला|रेवाड़ी]]|| [[रेवाड़ी]]|| 896,129|| 1,559|| 562 |- | 19 || RO|| [[रोहतक जिला|रोहतक]]|| [[रोहतक]]|| 1,058,683|| 1,668|| 607 |- | 20 || SI|| [[सिरसा जिला|सिरसा]]|| [[सिरसा, हरियाणा|सिरसा]]|| 1,295,114|| 4,276|| 303 |- | 21 || SNP|| [[सोनीपत जिला|सोनीपत]]|| [[सोनीपत]]|| 1,480,080|| 2,260|| 697 |- | 22 || YN|| [[यमुनानगर जिला|यमुनानगर]]|| [[यमुनानगर]]|| 1,214,162|| 1,756|| 687 |- | 23 || – || [[हंसी जिला|हंसी]] || [[हंसी]] || 540,994 || 1,350 || 401 |} === हिमाचल प्रदेश (HP) === {{See also|हिमाचल प्रदेश के जिलन के सूची}} {| class="wikitable sortable col5right col6right col7right" |- ! # ! कोड<ref name=distcodes /> ! जिला<ref name=censusdist2011 /> ! मुख्यालय ! जनसंख्या<br />(2011) ! क्षेत्रफल<br />(किमी<sup>2</sup>) ! घनत्व<br />(/किमी<sup>2</sup>)<ref name=censusdist2011 /> |- | 1 || BI|| [[बिलासपुर जिला, हिमाचल प्रदेश|बिलासपुर]]|| [[बिलासपुर, हिमाचल प्रदेश|बिलासपुर]]|| 382,056|| 1,167|| 327 |- | 2 || CH|| [[चम्बा जिला|चम्बा]]|| [[चम्बा, हिमाचल प्रदेश|चम्बा]]|| 518,844|| 6,528|| 80 |- | 3 || HA|| [[हमीरपुर जिला, हिमाचल प्रदेश|हमीरपुर]]|| [[हमीरपुर, हिमाचल प्रदेश|हमीरपुर]]|| 454,293|| 1,118|| 406 |- | 4 || KA|| [[कांगड़ा जिला|कांगड़ा]]|| [[धर्मशाला]]|| 1,507,223|| 5,739|| 263 |- | 5 || KI|| [[किन्नौर जिला|किन्नौर]]|| [[रिकांग पिओ]]|| 84,298|| 6,401|| 13 |- | 6 || KU|| [[कुल्लू जिला|कुल्लू]]|| [[कुल्लू]]|| 437,474|| 5,503|| 79 |- | 7 || LH|| [[लाहौल अउर स्पीति जिला|लाहौल अउर स्पीति]]|| [[केलांग]]|| 18,528|| 7,835|| 2.3 |- | 8 || MA|| [[मंडी जिला|मंडी]]|| [[मंडी, हिमाचल प्रदेश|मंडी]]|| 999,518|| 3,950|| 253 |- | 9 || SH|| [[शिमला जिला|शिमला]]|| [[शिमला]]|| 813,384|| 5,131|| 159 |- | 10 || SI||[[सिरमौर जिला|सिरमौर]]|| [[नाहन]]|| 530,164|| 2,825|| 188 |- | 11 || SO|| [[सोलन जिला|सोलन]]|| [[सोलन]]|| 576,670|| 1,936|| 298 |- | 12 || UN|| [[ऊना जिला|ऊना]]|| [[ऊना, हिमाचल प्रदेश|ऊना]]|| 521,057|| 1,540|| 328 |- |} === झारखंड (JH) === {{See also|झारखंड के जिलन के सूची}} {| class="wikitable sortable col5right col6right col7right" |- ! # ! कोड<ref name=distcodes /> ! जिला<ref name=censusdist2011 /> ! मुख्यालय ! जनसंख्या<br />(2011) ! क्षेत्रफल<br />(किमी<sup>2</sup>) ! घनत्व<br />(/किमी<sup>2</sup>)<ref name=censusdist2011 /> |- | 1 || BO|| [[बोकारो जिला|बोकारो]]|| [[बोकारो स्टील सिटी|बोकारो]]|| 2,061,918 || 2,883|| 716 |- | 2 || CH|| [[चतरा जिला|चतरा]]|| [[चतरा, झारखंड|चतरा]]|| 1,042,304 || 3,700|| 275 |- | 3 || DE|| [[देवघर जिला|देवघर]]|| [[देवघर]]|| 1,491,879|| 2,479|| 602 |- | 4 || DH|| [[धनबाद जिला|धनबाद]]|| [[धनबाद]]|| 2,682,662|| 2,040|| 1,316 |- | 5 || DU|| [[दुमका जिला|दुमका]]|| [[दुमका]]|| 1,321,096 || 4,404 || 300 |- | 6 || ES|| [[पूर्वी सिंहभूम जिला|पूर्वी सिंहभूम]]|| [[जमशेदपुर]]|| 2,291,032 || 3,562|| 648 |- | 7 || GA|| [[गढ़वा जिला|गढ़वा]]|| [[गढ़वा]]|| 1,322,387 || 4,064|| 327 |- | 8 || GI|| [[गिरिडीह जिला|गिरिडीह]]|| [[गिरिडीह]]|| 2,445,203|| 4,887|| 497 |- | 9 || GO|| [[गोड्डा जिला|गोड्डा]]|| [[गोड्डा]]|| 1,311,382|| 2,110|| 622 |- | 10 || GU|| [[गुमला जिला|गुमला]]|| [[गुमला]]|| 1,025,656 || 5,360|| 191 |- | 11 || HA|| [[हज़ारीबाग जिला|हज़ारीबाग]]|| [[हज़ारीबाग]]|| 1,734,495 || 3,555 || 488 |- | 12 || JA|| [[जामताड़ा जिला|जामताड़ा]]|| [[जामताड़ा]]|| 790,207 || 1,802 || 439 |- | 13 || KH|| [[खूंटी जिला|खूंटी]]|| [[खूंटी]]|| 530,299 || 2,535 || 210 |- | 14 || KO|| [[कोडरमा जिला|कोडरमा]]|| [[कोडरमा]]|| 716,259 || 2,540|| 282 |- | 15 || LA|| [[लातेहार जिला|लातेहार]]|| [[लातेहार]]|| 725,673 || 3,630 || 200 |- | 16 || LO|| [[लोहरदगा जिला|लोहरदगा]]|| [[लोहरदगा]]|| 461,738|| 1,502|| 307 |- | 17 || PK|| [[पाकुड़ जिला|पाकुड़]]|| [[पाकुड़]]|| 899,200 || 1,805|| 498 |- | 18 || PL|| [[पलामू जिला|पलामू]]|| [[डाल्टनगंज]]|| 1,936,319 || 4,393|| 442 |- | 19 || RM|| [[रामगढ़ जिला|रामगढ़]]|| [[रामगढ़, झारखंड|रामगढ़]]|| 949,159 || 1,341|| 708 |- | 20 || RA|| [[राँची जिला|राँची]]|| [[राँची]]|| 2,912,022|| 5,097|| 572 |- | 21 || SA|| [[साहिबगंज जिला|साहिबगंज]]|| [[साहिबगंज]]|| 1,150,038 || 2,063|| 558 |- | 22 || SK|| [[सरायकेला खरसावाँ जिला|सरायकेला खरसावाँ]]|| [[सरायकेला]] || 1,063,458|| 2,657|| 401 |- | 23 || SI|| [[सिमडेगा जिला|सिमडेगा]]|| [[सिमडेगा]]|| 599,813 || 3,750 || 160 |- | 24 || WS|| [[पश्चिमी सिंहभूम जिला|पश्चिमी सिंहभूम]]|| [[चाईबासा]]|| 1,501,619|| 7,224 || 209 |- |} === कर्नाटक (KA) === {{See also|कर्नाटक के जिलन के सूची}} {| class="wikitable sortable col5right col6right col7right" |- ! # ! कोड<ref name=distcodes /> ! जिला<ref name=censusdist2011 /> ! मुख्यालय ! जनसंख्या<br />(2011) ! क्षेत्रफल<br />(किमी<sup>2</sup>) ! घनत्व<br />(/किमी<sup>2</sup>)<ref name=censusdist2011 /> |- | 1 || BK|| [[बागलकोट जिला|बागलकोट]]|| [[बागलकोट]]|| 1,890,826 || 6,583|| 288 |- | 2 || BL|| [[बल्लारी जिला|बल्लारी]]|| [[बल्लारी]]|| 1,400,970 || 4,252|| 330 |- | 3 || BG|| [[बेलगाम जिला|बेलागावी]]|| [[बेलगाम]]|| 4,778,439 || 13,415|| 356 |- | 4 || BR|| [[बेंगलुरु ग्रामीण जिला|बेंगलुरु ग्रामीण]]|| [[बेंगलुरु]]|| 987,257|| 2,239 || 441 |- | 5 || BN|| [[बेंगलुरु शहरी जिला|बेंगलुरु शहरी]]|| [[बेंगलुरु]]|| 9,588,910|| 2,190|| 4,378 |- | 6 || BD|| [[बीदर जिला|बीदर]]|| [[बीदर]]|| 1,700,018 || 5,448|| 312 |- | 7 || CJ|| [[चामराजनगर जिला|चामराजनगर]]|| [[चामराजनगर]]|| 1,020,962|| 5,102|| 200 |- | 8 || CK|| [[चिकबलपुर जिला|चिकबलपुर]] || [[चिकबलपुर]] || 1,254,377 || 4,208 || 298 |- | 9 || CK|| [[चिकमगलूर जिला|चिकमगलूर]]|| [[चिकमगलूर]]|| 1,137,753 || 7,201|| 158 |- | 10 || CT|| [[चित्रदुर्ग जिला|चित्रदुर्ग]]|| [[चित्रदुर्ग]]|| 1,660,378 || 8,437|| 197 |- | 11 || DK|| [[दक्षिण कन्नड़]]|| [[मंगलुरु]]|| 2,083,625 || 4,559|| 457 |- | 12 || DA|| [[दावणगेरे जिला|दावणगेरे]]|| [[दावणगेरे]]|| 1,643,494 || 4,460|| 370 |- | 13 || DH|| [[धारवाड़ जिला|धारवाड़]]|| [[धारवाड़]] || 1,846,993 || 4,265|| 434 |- | 14 || GA|| [[गदग जिला|गदग]]|| [[गदग-बेटागेरी]]|| 1,065,235 || 4,651|| 229 |- | 15 || GU|| [[कलबुरागी जिला|कलबुरागी]]|| [[कलबुरागी]]|| 2,564,892 || 10,990 || 233 |- | 16 || HS|| [[हासन जिला|हासन]]|| [[हासन, कर्नाटक|हासन]]|| 1,776,221 || 6,814|| 261 |- | 17 || HV|| [[हावेरी जिला|हावेरी]]|| [[हावेरी]]|| 1,598,506 || 4,825|| 331 |- | 18 || KD|| [[कोडगु जिला|कोडगु]]|| [[मडिकेरी]]|| 554,762 || 4,102|| 135 |- | 19 || KL|| [[कोलार जिला|कोलार]]|| [[कोलार, कर्नाटक|कोलार]]|| 1,540,231 || 4,012 || 384 |- | 20 || KP|| [[कोप्पल जिला|कोप्पल]]|| [[कोप्पल]]|| 1,391,292 || 5,565 || 250 |- | 21 || MA|| [[मंड्या जिला|मंड्या]]|| [[मंड्या]]|| 1,808,680 || 4,961|| 365 |- | 22 || MY|| [[मैसूर जिला|मैसूर]]|| [[मैसूर]]|| 2,994,744|| 6,854|| 437 |- | 23 || RA|| [[रायचूर जिला|रायचूर]]|| [[रायचूर]]|| 1,924,773 || 6,839|| 228 |- | 24 || RM|| [[रामनगर जिला|रामनगर]] || [[रामनगर]] || 1,082,739 || 3,573 || 303 |- | 25 || SH|| [[शिमोगा जिला|शिमोगा]]|| [[शिमोगा]]|| 1,755,512 || 8,495|| 207 |- | 26 || TU|| [[तुमकुरु जिला|तुमकुरु]]|| [[तुमकुरु]]|| 2,681,449 || 10,598|| 253 |- | 27 || UD|| [[उड़ुपि जिला|उड़ुपि]]|| [[उड़ुपि]]|| 1,177,908 || 3,879|| 304 |- | 28 || UK|| [[उत्तर कन्नड़]]|| [[कारवार]]|| 1,353,299|| 10,291|| 132 |- | 29 || {{dash}} || [[विजयनगर जिला|विजयनगर]]|| [[होसपेट]]|| 1,353,628|| 5,644 || 240 |- | 30 || BJ|| [[बीजापुर जिला, कर्नाटक|बीजापुर]]|| [[बीजापुर]]|| 2,175,102 || 10,517|| 207 |- | 31 || YG|| [[यादगीर जिला|यादगीर]] || [[यादगीर]] || 1,172,985 || 5,225 || 224 |- |} === केरल (KL) === {{See also|केरल के जिलन के सूची}} {| class="wikitable sortable col5right col6right col7right" |- ! # ! कोड ! जिला ! मुख्यालय ! जनसंख्या(2011) ! क्षेत्रफल(किमी2)<ref>{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/maps/atlas/32part1.pdf(http://www.censusindia.gov.in/2011census/maps/atlas/32part1.pdf)|title=Part I: state|publisher=Government of India Census portal|access-date=20 April 2020}} ! घनत्व(/किमी2)</ref> |- | 1 || AL|| [[आलाप्पुषा जिला|आलाप्पुषा]]|| [[आलाप्पुषा]]|| 2,121,943 || 1,415 || 1,501 |- | 2 || ER|| [[एर्नाकुलम जिला|एर्नाकुलम]]|| [[काक्कनाड]]|| 3,279,860 || 3,063 || 1,069 |- | 3 || ID|| [[इदुक्की जिला|इदुक्की]]|| [[पैनावु]]|| 1,107,453 || 4,356 || 254 |- | 4 || KN|| [[कन्नूर जिला|कन्नूर]]|| [[कन्नूर]]|| 2,525,637 || 2,961 || 852 |- | 5 || KS|| [[कासरगोड जिला|कासरगोड]]|| [[कासरगोड]]|| 1,302,600 || 1,989 || 654 |- | 6 || KL|| [[कोल्लम जिला|कोल्लम]]|| [[कोल्लम]]|| 2,629,703 || 2,483 || 1,056 |- | 7 || KT|| [[कोट्टायम जिला|कोट्टायम]]|| [[कोट्टायम]]|| 1,979,384 || 2,206 || 896 |- | 8 || KZ|| [[कोड़िकोड जिला|कोड़िकोड]]|| [[कोड़िकोड]]|| 3,089,543 || 2,345 || 1,318 |- | 9 || MA|| [[मलप्पुरम जिला|मलप्पुरम]]|| [[मलप्पुरम]]|| 4,110,956 || 3,554 || 1,058 |- | 10 || PL|| [[पालक्काड़ जिला|पालक्काड़]]|| [[पालक्काड़]]|| 2,810,892 || 4,482 || 627 |- | 11 || PT|| [[पत्तणमतिट्टा जिला|पत्तणमतिट्टा]]|| [[पत्तणमतिट्टा]]|| 1,195,537 || 2,652 || 453 |- |13 |TV |[[तिरुवनन्तपुरम जिला|तिरुवनन्तपुरम]] |[[तिरुवनन्तपुरम]]|| 3,307,284 || 2,189 || 1,509 |- | 12 || TS|| [[तृश्शूर जिला|तृश्शूर]]|| [[तृश्शूर]]|| 3,110,327 || 3,027 || 1,026 |- | 14 || WA|| [[वायनाड जिला|वायनाड]]|| [[कल्पट्टा]]|| 816,558 || 2,130 || 383 |- |} === मध्य प्रदेश (MP) === {{See also|मध्य प्रदेश के जिलन के सूची}} {| class="wikitable sortable col5right col6right col7right" |- ! # ! कोड ! जिला ! मुख्यालय ! जनसंख्या(2011) ! क्षेत्रफल(किमी2) ! घनत्व(/किमी2) |- | 1 || AG|| [[आगर मालवा जिला|आगर मालवा]]|| [[आगर, मध्य प्रदेश|आगर]]||{{right}}571,275 || {{right}}2,785 || {{right}}205 |- | 2 || AL|| [[अलीराजपुर जिला|अलीराजपुर]]|| [[अलीराजपुर]]|| 728,677 || 3,182 || 229 |- | 3 || AP|| [[अनूपपुर जिला|अनूपपुर]]|| [[अनूपपुर]]|| 749,521 || 3,747 || 200 |- | 4 || AS|| [[अशोकनगर जिला|अशोकनगर]]|| [[अशोकनगर (मध्य प्रदेश)|अशोकनगर]]|| 844,979 || 4,674 || 181 |- | 5 || BL|| [[बालाघाट जिला|बालाघाट]]|| [[बालाघाट]]|| 1,701,156 || 9,229|| 184 |- | 6 || BR|| [[बड़वानी जिला|बड़वानी]]|| [[बड़वानी]]|| 1,385,659 || 5,432|| 256 |- | 7 || BE|| [[बैतूल जिला|बैतूल]]|| [[बैतूल, मध्य प्रदेश|बैतूल]]|| 1,575,247 || 10,043|| 157 |- | 8 || BD|| [[भिंड जिला|भिंड]]|| [[भिंड]]|| 1,703,562 || 4,459|| 382 |- | 9 || BP|| [[भोपाल जिला|भोपाल]]|| [[भोपाल]]|| 2,368,145 || 2,772|| 854 |- | 10 || BU || [[बुरहानपुर जिला|बुरहानपुर]]|| [[बुरहानपुर, मध्य प्रदेश|बुरहानपुर]]|| 756,993 || 3,427 || 221 |- | 11 || CT|| [[छतरपुर जिला|छतरपुर]]|| [[छतरपुर]]|| 1,762,857 || 8,687|| 203 |- | 12 || CN|| [[छिंदवाड़ा जिला|छिंदवाड़ा]]|| [[छिंदवाड़ा]]|| 2,090,306 || 11,815|| 177 |- | 13 || DM|| [[दमोह जिला|दमोह]]|| [[दमोह]]|| 1,263,703 || 7,306 || 173 |- | 14 || DT|| [[दतिया जिला|दतिया]]|| [[दतिया]]|| 786,375 || 2,694 || 292 |- | 15 || DE|| [[देवास जिला|देवास]]|| [[देवास]]|| 1,563,107 || 7,020 || 223 |- | 16 || DH|| [[धार जिला|धार]]|| [[धार]]|| 2,184,672 || 8,153 || 268 |- | 17 || DI|| [[डिंडौरी जिला|डिंडौरी]]|| [[डिंडौरी, मध्य प्रदेश|डिंडौरी]]|| 704,218 || 7,427 || 94 |- | 18 || GU|| [[गुना जिला|गुना]]|| [[गुना, भारत|गुना]]|| 1,240,938 || 6,485 || 194 |- | 19 || GW|| [[ग्वालियर जिला|ग्वालियर]]|| [[ग्वालियर]]|| 2,030,543 || 5,465 || 445 |- | 20 || HA|| [[हरदा जिला|हरदा]]|| [[हरदा]]|| 570,302 || 3,339 || 171 |- | 21 || NA|| [[होशंगाबाद जिला|होशंगाबाद]]|| [[होशंगाबाद]]|| 1,240,975 || 6,698 || 185 |- | 22 || IN|| [[इंदौर जिला|इंदौर]]|| [[इंदौर]]|| 3,272,335 || 3,898 || 839 |- | 23 || JA|| [[जबलपुर जिला|जबलपुर]]|| [[जबलपुर]]|| 2,460,714 || 5,210 || 472 |- | 24 || JH|| [[झाबुआ जिला|झाबुआ]]|| [[झाबुआ]]|| 1,024,091 || 6,782 || 285 |- | 25 || KA|| [[कटनी जिला|कटनी]]|| [[कटनी]]|| 1,291,684 || 4,947 || 261 |- | 26 || EN|| [[खंडवा जिला|खंडवा]]|| [[खंडवा]]|| 1,309,443 || 7,349 || 178 |- | 27 || WN|| [[खरगोन जिला|खरगोन]]|| [[खरगोन]]|| 1,872,413 || 8,010 || 233 |- | 28 || MH|| [[मैहर जिला|मैहर]]|| [[मैहर]] || 856,028 || 2,723 || 314 |- | 29 || ML|| [[मंडला जिला|मंडला]]|| [[मंडला]]|| 1,053,522 || 5,805 || 182 |- | 30 || MS|| [[मंदसौर जिला|मंदसौर]]|| [[मंदसौर]]|| 1,339,832 || 5,530 || 242 |- | 31 || MG|| [[मऊगंज जिला|मऊगंज]]|| [[मऊगंज]] || 616,645 || 1,867 || 330 |- | 32 || MO|| [[मुरैना जिला|मुरैना]]|| [[मुरैना, भारत|मुरैना]]|| 1,965,137 || 4,991 || 394 |- | 33 || NA|| [[नरसिंहपुर जिला|नरसिंहपुर]]|| [[नरसिंहपुर]]|| 1,092,141 || 5,133 || 213 |- | 34 || NE|| [[नीमच जिला|नीमच]]|| [[नीमच]]|| 825,958 || 4,267 || 194 |- | 35 || {{dash}} ||[[निवाड़ी जिला|निवाड़ी]]||[[निवाड़ी, मध्य प्रदेश|निवाड़ी]]||{{right}}404,807 ||{{right}}1,170 || {{right}}345 |- | 36 || PA|| [[पन्ना जिला|पन्ना]]|| [[पन्ना, भारत|पन्ना]]|| 1,016,028 || 7,135 || 142 |- | 37|| PD|| [[पांढुर्णा जिला|पांढुर्णा]]|| [[पांढुर्णा]] || 374,310 || 1,522 || 246 |- | 38 || RS|| [[रायसेन जिला|रायसेन]]|| [[रायसेन]]|| 1,331,699 || 8,466 || 157 |- | 39 || RG|| [[राजगढ़ जिला|राजगढ़]]|| [[राजगढ़, मध्य प्रदेश|राजगढ़]]|| 1,546,541 || 6,143 || 251 |- | 40 || RL|| [[रतलाम जिला|रतलाम]]|| [[रतलाम]]|| 1,454,483 || 4,861 || 299 |- | 41 || RE|| [[रीवा जिला|रीवा]]|| [[रीवा, भारत|रीवा]]|| 2,363,744 || 6,314 || 374 |- | 42 || SG|| [[सागर जिला|सागर]]|| [[सागर, मध्य प्रदेश|सागर]]|| 2,378,295 || 10,252 || 272 |- | 43 || ST|| [[सतना जिला|सतना]]|| [[सतना]]|| 2,228,619 || 7,502 || 297 |- | 44 || SR|| [[सीहोर जिला|सीहोर]]|| [[सीहोर]]|| 1,311,008 || 6,578 || 199 |- | 45 || SO|| [[सिवनी जिला|सिवनी]]|| [[सिवनी]]|| 1,378,876 || 8,758 || 157 |- | 46 || SH|| [[शहडोल जिला|शहडोल]]|| [[शहडोल]]|| 1,064,989 || 6,205 || 172 |- | 47 || SJ|| [[शाजापुर जिला|शाजापुर]]|| [[शाजापुर]]|| 1,512,353 || 6,196 || 244 |- | 48 || SP|| [[श्योपुर जिला|श्योपुर]]|| [[श्योपुर]]|| 687,952 || 6,585 || 104 |- | 49 || SV|| [[शिवपुरी जिला|शिवपुरी]]|| [[शिवपुरी]]|| 1,725,818 || 10,290 || 168 |- | 50 || SI|| [[सीधी जिला|सीधी]]|| [[सीधी]]|| 1,126,515 || 10,520 || 232 |- | 51 || SN|| [[सिंगरौली जिला|सिंगरौली]]|| [[बैढ़न]]|| 1,178,132 || 5,672 || 208 |- | 52 || TI|| [[टीकमगढ़ जिला|टीकमगढ़]]|| [[टीकमगढ़]]|| 1,444,920 || 5,055 || 286 |- | 53 || UJ|| [[उज्जैन जिला|उज्जैन]]|| [[उज्जैन]]|| 1,986,864 || 6,091 || 356 |- | 54 || UM|| [[उमरिया जिला|उमरिया]]|| [[उमरिया]]|| 643,579 || 4,062 || 158 |- | 55 || VI|| [[विदिशा जिला|विदिशा]]|| [[विदिशा]]|| 1,458,212 || 7,362|| 198 |} === महाराष्ट्र (MH) === {{See also|महाराष्ट्र के जिलन के सूची}} {| class="wikitable sortable col5right col6right col7right" |- ! # ! कोड<ref name=distcodes /> ! जिला<ref name=censusdist2011 /> ! मुख्यालय ! जनसंख्या<br />(2011) ! क्षेत्रफल<br />(किमी<sup>2</sup>) ! घनत्व<br />(/किमी<sup>2</sup>)<ref name=censusdist2011 /> |- | 1 || AH|| [[अहमदनगर जिला|अहमदनगर]]|| [[अहमदनगर]]|| 4,543,083 || 17,048 || 266 |- | 2 || AK|| [[अकोला जिला|अकोला]]|| [[अकोला]]|| 1,818,617 || 5,429 || 321 |- | 3 || AM|| [[अमरावती जिला|अमरावती]]|| [[अमरावती]]|| 2,887,826 || 12,235 || 237 |- | 4 || AU|| [[औरंगाबाद जिला, महाराष्ट्र|औरंगाबाद]]|| [[औरंगाबाद, महाराष्ट्र|औरंगाबाद]]|| 3,695,928 || 10,107 || 365 |- | 5 || BI|| [[बीड़ जिला|बीड़]]|| [[बीड़]]|| 2,585,962 || 10,693 || 242 |- | 6 || BH|| [[भंडारा जिला|भंडारा]]|| [[भंडारा]]|| 1,198,810 || 3,890 || 293 |- | 7 || BU|| [[बुुलढाणा जिला|बुलढाणा]]|| [[बुलढाणा]]|| 2,588,039 || 9,661 || 268 |- | 8 || CH|| [[चंद्रपुर जिला|चंद्रपुर]]|| [[चंद्रपुर]]|| 2,194,262 || 11,443 || 192 |- | 9 || OS|| [[उस्मानाबाद जिला|उस्मानाबाद]]|| [[उस्मानाबाद]]|| 1,660,311 || 7,569 || 219 |- | 10 || DH|| [[धुले जिला|धुले]]|| [[धुले]]|| 2,048,781 || 8,095 || 285 |- | 11 || GA|| [[गडचिरोली जिला|गडचिरोली]]|| [[गडचिरोली]]|| 1,071,795 || 14,412 || 74 |- | 12 || GO|| [[गोंदिया जिला|गोंदिया]]|| [[गोंदिया]]|| 1,322,331 || 5,431 || 253 |- | 13 || HI|| [[हिंगोली जिला|हिंगोली]]|| [[हिंगोली]]|| 1,178,973 || 4,526 || 244 |- | 14 || JG|| [[जलगाँव जिला|जलगाँव]]|| [[जलगाँव]]|| 4,229,917 || 11,765 || 360 |- | 15 || JN|| [[जालना जिला|जालना]]|| [[जालना, महाराष्ट्र|जालना]]|| 1,958,483 || 7,718 || 255 |- | 16 || KO|| [[कोल्हापुर जिला|कोल्हापुर]]|| [[कोल्हापुर]]|| 3,874,015 || 7,685 || 504 |- | 17 || LA|| [[लातूर जिला|लातूर]]|| [[लातूर]]|| 2,455,543 || 7,157|| 343 |- | 18 || MC||[[मुंबई शहर जिला|मुंबई शहर]]||[[मुंबई]]|| 3,145,966 || 157 || 20,036 |- | 19 || MU|| [[मुंबई उपनगरीय जिला|मुंबई उपनगरीय]]|| [[बांद्रा]] (पूर्व)|| 9,332,481 || 446 || 21,000 |- | 20 || ND|| [[नांदेड़ जिला|नांदेड़]]|| [[नांदेड़]]|| 3,356,566 || 10,528 || 319 |- | 21 || NB|| [[नंदुरबार जिला|नंदुरबार]]|| [[नंदुरबार]]|| 1,646,177 || 5,055 || 276 |- | 22 || NG|| [[नागपुर जिला|नागपुर]]|| [[नागपुर]]|| 4,653,171 || 9,892 || 470 |- | 23 || NS|| [[नासिक जिला|नासिक]]|| [[नासिक]]|| 6,109,052 || 15,539 || 393 |- | 24 || PL||[[पालघर जिला|पालघर]]|| [[पालघर]]|| 2,990,116 || 5,344 || 560 |- | 25 || PA|| [[परभणी जिला|परभणी]]|| [[परभणी]]|| 1,835,982 || 6,511 || 295 |- | 26 || PU|| [[पुणे जिला|पुणे]]|| [[पुणे]]|| 9,426,959|| 15,643 || 603 |- | 27 || RG|| [[रायगढ़ जिला|रायगढ़]]|| [[अलीबाग]]|| 2,635,394 || 7,152 || 368 |- | 28 || RT|| [[रत्नागिरी जिला|रत्नागिरी]]|| [[रत्नागिरी]]|| 1,612,672 || 8,208 || 196 |- | 29 || SN|| [[सांगली जिला|सांगली]]|| [[सांगली]]|| 2,820,575 || 8,572 || 329 |- | 30 || ST|| [[सातारा जिला|सातारा]]|| [[सातारा]]|| 3,003,922 || 10,475 || 287 |- | 31 || SI|| [[सिंधुदुर्ग जिला|सिंधुदुर्ग]]|| [[ओरोस, सिंधुदुर्ग|ओरोस]]|| 848,868 || 5,207 || 163 |- | 32 || SO|| [[सोलापुर जिला|सोलापुर]]|| [[सोलापुर]]|| 4,315,527 || 14,895 || 290 |- | 33 || TH|| [[ठाणे जिला|ठाणे]]|| [[ठाणे]]|| 8,070,032 || 4,214 || 1,915 |- | 34 || WR|| [[वर्धा जिला|वर्धा]]|| [[वर्धा]]|| 1,296,157 || 6,309 || 205 |- | 35 || WS|| [[वाशिम जिला|वाशिम]]|| [[वाशिम]]|| 1,196,714 || 5,155 || 244 |- | 36 || YA|| [[यवतमाल जिला|यवतमाल]]|| [[यवतमाल]]|| 2,775,457 || 13,582 || 204 |} === मणिपुर (MN) === {{See also|मणिपुर के जिलन के सूची}} {| class="wikitable sortable col5right col6right col7right" |- ! # ! कोड<ref name=distcodes /> ! जिला<ref name=censusdist2011 /> ! मुख्यालय ! जनसंख्या<br />(2011) ! क्षेत्रफल<br />(किमी<sup>2</sup>) ! घनत्व<br />(/किमी<sup>2</sup>)<ref name=censusdist2011 /> |- | 1 || BPR|| [[बिष्णुपुर जिला, मणिपुर|बिष्णुपुर]]|| [[बिष्णुपुर, मणिपुर|बिष्णुपुर]]|| {{right}}240,363|| {{right}}496|| {{right}}415 |- | 2 || CDL|| [[चन्देल जिला|चन्देल]]|| [[चन्देल, मणिपुर|चन्देल]]|| {{right}}144,028|| {{right}}2,100|| {{right}}37 |- | 3 || CCpr|| [[चुराचांदपुर जिला|चुराचांदपुर]]|| [[चुराचांदपुर]]|| {{right}}271,274|| {{right}}2,392|| {{right}}50 |- | 4 || IE|| [[इम्फाल पूर्व जिला|इम्फाल पूर्व]]|| [[पोरोम्पट]]|| {{right}}452,661|| {{right}}497|| {{right}}555 |- | 5 || IW|| [[इम्फाल पश्चिम जिला|इम्फाल पश्चिम]]|| [[लम्फेलपात]]|| {{right}}514,683|| 519|| {{right}}847 |- | 6 || JBM|| [[जिरीबाम जिला|जिरीबाम]]|| [[जिरीबाम]]|| {{right}}43,818|| {{right}}182|| {{right}}190 |- | 7 || KAK||[[ककचिंग जिला|ककचिंग]]|| [[ककचिंग]]|| {{right}}135,481|| 190|| {{right}}710 |- | 8 || KJ|| [[कामजोंग जिला|कामजोंग]]|| [[कामजोंग]]|| {{right}}45,616|| {{right}}2,338|| {{right}}23 |- | 9 || KPI|| [[कांगपोकपी जिला|कांगपोकपी]]|| [[कांगपोकपी]]|| {{right}}193,744|| {{right}}1,698|| 110 |- | 10 || NL|| [[नोने जिला|नोने]]|| [[नोने]] (लोंगमई)|| {{right}}{{dash}} || {{right}}1,076|| {{right}}{{dash}} |- | 11 || PZ|| [[फेरजोल जिला|फेरजोल]]|| [[फेरजोल]]|| {{right}}47,250|| {{right}}2,128|| {{right}}21 |- | 12 || SE|| [[सेनापति जिला|सेनापति]]|| [[सेनापति, मणिपुर|सेनापति]]|| {{right}}354,772|| {{right}}1,573|| {{right}}116 |- | 13 || TML|| [[तमेंगलोंग जिला|तमेंगलोंग]]|| [[तमेंगलोंग]]|| {{right}}140,143|| 3,315|| 25 |- | 14 || TNL || [[तेंगनौपाल जिला|तेंगनौपाल]]|| [[तेंगनौपाल]]|| {{right}}59,110|| {{right}}1,213|| {{right}}49 |- | 15 || TBL|| [[थौबल जिला|थौबल]]|| [[थौबल]]|| 420,517|| {{right}}324|| 713 |- | 16 || UKR|| [[उखरुल जिला|उखरुल]]|| [[उखरुल]]|| {{right}}183,115|| {{right}}2,206|| {{right}}31 |- |} === मेघालय (ML) === {{See also|मेघालय के जिलन के सूची}} {| class="wikitable sortable col5right col6right col7right" |- ! # ! कोड<ref name=distcodes /> ! जिला<ref name=censusdist2011 /> ! मुख्यालय ! जनसंख्या<br />(2011) ! क्षेत्रफल<br />(किमी<sup>2</sup>) ! घनत्व<br />(/किमी<sup>2</sup>)<ref name=censusdist2011 /> |- | 1 || EG|| [[पूर्वी गारो हिल्स जिला|पूर्वी गारो हिल्स]]|| [[विलियमनगर]]|| 317,618 || 2,603 || 121 |- | 2 || {{dash}}||[[पूर्वी जयंतिया हिल्स जिला|पूर्वी जयंतिया हिल्स]] || [[ख्लिएरियात]]|| 122,436 || 2,115 || 58 |- | 3 || EK|| [[पूर्वी खासी हिल्स जिला|पूर्वी खासी हिल्स]]|| [[शिलांग]]|| 824,059 || 2,752 || 292 |- | 4 || {{dash}}||[[पूर्वी पश्चिमी खासी हिल्स जिला|पूर्वी पश्चिमी खासी हिल्स]] || [[मैरांग]]|| 131,451 || 1,356 || 97 |- | 5 || {{dash}}||[[उत्तर गारो हिल्स जिला|उत्तर गारो हिल्स]] || [[रेसुबेलपारा]]|| 118,325 || 1,113 || 106 |- | 6 || RB|| [[री-भोई जिला|री-भोई]]|| [[नोंगपोह]]|| 258,380 || 2,378 || 109 |- | 7 || SG|| [[दक्षिण गारो हिल्स जिला|दक्षिण गारो हिल्स]]|| [[बाघमारा, भारत|बाघमारा]]|| 142,574 || 1,850 || 77 |- | 8 || {{dash}} ||[[दक्षिण पश्चिम गारो हिल्स जिला|दक्षिण पश्चिम गारो हिल्स]]|| [[अम्पाती]]|| {{right}}172,495 || 822 || 210 |- | 9 || {{dash}}||[[दक्षिण पश्चिम खासी हिल्स जिला|दक्षिण पश्चिम खासी हिल्स]]|| [[मावकिरवाट]]|| 110,152 || 1,341 || {{right}}82 |- | 10 || WG|| [[पश्चिम गारो हिल्स जिला|पश्चिम गारो हिल्स]]|| [[तुरा, भारत|तुरा]]|| 642,923 || 3,714 || 173 |- | 11 || WJ|| [[पश्चिम जयंतिया हिल्स जिला|पश्चिम जयंतिया हिल्स]]|| [[जोवाई]]|| 270,352 || 1,693 || 160 |- | 12 || WK|| [[पश्चिम खासी हिल्स जिला|पश्चिम खासी हिल्स]]|| [[नोंगस्टोइन]]|| 385,601 || 5,247 || 73 |- |} === मिज़ोरम (MZ) === {{See also|मिज़ोरम के जिलन के सूची}} {| class="wikitable sortable col5right col6right col7right" |- ! # ! कोड<ref name=distcodes /> ! जिला<ref name=censusdist2011 /> ! मुख्यालय ! जनसंख्या<br />(2011) ! क्षेत्रफल<br />(किमी<sup>2</sup>) ! घनत्व<br />(/किमी<sup>2</sup>)<ref name=censusdist2011 /> |- | 1 || AI|| [[आइज़ोल जिला|आइज़ोल]]|| [[आइज़ोल]]|| 404,054 || 3,577 || 113 |- | 2 || CH|| [[चम्फाई जिला|चम्फाई]]|| [[चम्फाई]]|| 125,370 || 3,168|| 39 |- | 3 || -|| [[हनाथियाल जिला|हनाथियाल]]|| [[हनाथियाल]] || 28,468 || 1,030 || 28 |- | 4 || -|| [[खावज़ोल जिला|खावज़ोल]]|| [[खावज़ोल]] || 41,974 || 1,189 || 35 |- | 5 || KO|| [[कोलासिब जिला|कोलासिब]]|| [[कोलासिब]]|| 83,054 || 1,386 || 60 |- | 6 || LA|| [[लॉंगत्लाई जिला|लॉंगत्लाई]]|| [[लॉंगत्लाई]]|| 117,444 || 2,519 || 46 |- | 7 || LU|| [[लुंगलेई जिला|लुंगलेई]]|| [[लुंगलेई]]|| 154,094 || 4,572 || 34 |- | 8 || MA|| [[मामित जिला|मामित]]|| [[मामित, भारत|मामित]]|| 85,757 || 2,967 || 28 |- | 9 || SA|| [[सइहा जिला|सइहा]]|| [[सइहा]]|| 56,366 || 1,414 || 40 |- | 10 || -|| [[सइतुल जिला|सइतुल]]|| [[सइतुल]] || 50,575 || 1,757 || 29 |- | 11 || SE|| [[सरछिप जिला|सरछिप]]|| [[सरछिप]]|| 64,875 || 1,424 || 46 |- |} === नागालैंड (NL) === {{See also|नागालैंड के जिलन के सूची}} {| class="wikitable sortable col5right col6right col7right" |- ! # ! कोड<ref name=distcodes /> ! जिला<ref name=censusdist2011 /> ! मुख्यालय ! जनसंख्या<br />(2011) ! क्षेत्रफल<br />(किमी<sup>2</sup>) ! घनत्व<br />(/किमी<sup>2</sup>)<ref name=censusdist2011 /> |- | 1 || {{dash}}|| [[चुमुकेदिमा जिला|चुमुकेदिमा]] || [[चुमुकेदिमा]] || 125,400 || 570 || 220 |- | 2 || DI|| [[दीमापुर जिला|दीमापुर]]|| [[दीमापुर]]|| 379,769 || 926 || 410 |- | 3 || KI|| [[किफाइर जिला|किफाइर]]|| [[किफाइर]]|| 74,033 || 1,255 || 66 |- | 4 || KO|| [[कोहिमा जिला|कोहिमा]]|| [[कोहिमा]]|| 270,063 || 1,041 || 213 |- | 5 || LO|| [[लॉन्गलेन्ग जिला|लॉन्गलेंग]]|| [[लॉंगलेंग]]|| 50,593 || 885 || 89 |- | 6 || MK|| [[मोकोकचुंग जिला|मोकोकचुंग]]|| [[मोकोकचुंग]]|| 193,171 || 1,615 || 120 |- | 7 || MN|| [[मोन जिला|मोन]]|| [[मोन, भारत|मोन]]|| 259,604|| 1,786 || 145 |- | 8 || {{dash}} || [[न्यूलैंड जिला|न्यूलैंड]] || [[न्यूलैंड]] || 42,287 || 483.63 || 87 |- | 9 || {{dash}} || [[नोकलक जिला|नोकलक]]|| [[नोकलक]]|| 59,300 || 1,152 || 51 |- | 10 || PE|| [[पेरेन जिला|पेरेन]]|| [[पेरेन (शहर)|पेरेन]]|| 163,294 || 2,300 || 55 |- | 11 || PH|| [[फेक जिला|फेक]]|| [[फेक]]|| 163,294 || 2,026 || 81 |- | 12 || {{dash}} || [[शामटोर जिला|शामटोर]]|| [[शामटोर]]|| 34,223 || 469 || 73 |- | 13 || {{dash}} || [[त्सेमिन्यु जिला|त्सेमिन्यु]] || [[त्सेमिन्यु]] || 63,629 || 256 || 249 |- | 14 || TU|| [[तुएनसांग जिला|तुएनसांग]]|| [[तुएनसांग]]|| 414,801|| 4,228 || 98 |- | 15 || WO|| [[वोखा जिला|वोखा]]|| [[वोखा]]|| 166,239 || 1,628 || 120 |- | 16 || ZU|| [[ज़ुन्हेबोटो जिला|जुन्हेबोटो]]|| [[जुन्हेबोटो]]|| 141,014 || 1,255 || 112 |- |} === ओडिशा (OD) === {{See also|ओडिशा के जिलन के सूची}} {| class="wikitable sortable col5right col6right col7right" |- ! # ! कोड<ref name=distcodes /> ! जिला<ref name=censusdist2011 /> ! मुख्यालय ! जनसंख्या<br />(2011) ! क्षेत्रफल<br />(किमी<sup>2</sup>) ! घनत्व<br />(/किमी<sup>2</sup>)<ref name=censusdist2011 /> |- | 1 || AN|| [[अनुगुल जिला|अनुगुल]]|| [[अनुगुल]]|| 1,271,703 || 6,232 || 199 |- | 2 || BD|| [[बौध जिला|बौध]]|| [[बौध]]|| 439,917 || 3,098 || 142 |- | 3 || BH|| [[भद्रक जिला|भद्रक]]|| [[भद्रक]]|| 1,506,522 || 2,505 || 601 |- | 4 || BL|| [[बलांगिर जिला|बलांगिर]] || [[बलांगिर]]|| 1,648,574 || 6,575 || 251 |- | 5 || BR|| [[बरगढ़ जिला|बरगढ़]]|| [[बरगढ़]]|| 1,478,833 || 5,837 || 253 |- | 6 || BW|| [[बालेश्वर जिला|बालेश्वर]] || [[बालेश्वर]]|| 2,317,419 || 3,634 || 609 |- | 7 || CU|| [[कटक जिला|कटक]]|| [[कटक]]|| 2,618,708 || 3,932|| 666 |- | 8 || DE|| [[देवगढ़ जिला|देवगढ़]]|| [[देवगढ़]]|| 312,164 || 2,781 || 106 |- | 9 || DH|| [[ढेंकनाल जिला|ढेंकनाल]]|| [[ढेंकनाल]]|| 1,192,948 || 4,452 || 268 |- | 10 || GN|| [[गंजम जिला|गंजम]]|| [[छत्रपुर]]|| 3,529,031|| 8,206|| 430 |- | 11 || GP|| [[गजपति जिला|गजपति]]|| [[पारलाखेमुंडी]]|| 575,880|| 3,850 || 133 |- | 12 || JH|| [[झारसुगुड़ा जिला|झारसुगुड़ा]]|| [[झारसुगुड़ा]]|| 579,499|| 2,081 || 274 |- | 13 || JP|| [[जाजपुर जिला|जाजपुर]] || [[जाजपुर]]|| 1,826,275|| 2,888 || 630 |- | 14 || JS|| [[जगत्सिंहपुर जिला|जगत्सिंहपुर]]|| [[जगत्सिंहपुर]]|| 1,136,604|| 1,759|| 681 |- | 15 || KH|| [[खोर्धा जिला|खोर्धा]]|| [[खोर्धा]]|| 2,251,673 || 2,813 || 800 |- | 16 || KJ|| [[केन्दुझार जिला|केन्दुझार]]|| [[केन्दुझार]]|| 1,802,777 || 8,240 || 217 |- | 17 || KL|| [[कालाहांडी जिला|कालाहांडी]]|| [[भवानीपटना]]|| 1,573,054 || 7,920 || 199 |- | 18 || KN|| [[कंधमाल जिला|कंधमाल]]|| [[फूलबानी]]|| 731,952|| 8,021 || 91 |- | 19 || KO|| [[कोरापुट जिला|कोरापुट]]|| [[कोरापुट]]|| 1,376,934 || 8,807 || 156 |- | 20 || KP|| [[केन्द्रपाड़ा जिला|केन्द्रपाड़ा]]|| [[केन्द्रपाड़ा]]|| 1,439,891 || 2,644 || 545 |- | 21 || ML|| [[मलकानगिरि जिला|मलकानगिरि]]|| [[मलकानगिरि]]|| 612,727 || 5,791 || 106 |- | 22 || MY|| [[मयूरभंज जिला|मयूरभंज]]|| [[बारीपदा]]|| 2,513,895 || 10,418 || 241 |- | 23 || NB|| [[नबरंगपुर जिला|नबरंगपुर]]|| [[नबरंगपुर]]|| 1,218,762 || 5,294 || 230 |- | 24 || NU|| [[नुआपाड़ा जिला|नुआपाड़ा]]|| [[नुआपाड़ा]]|| 606,490 || 3,408 || 157 |- | 25 || NY|| [[नयागढ़ जिला|नयागढ़]]|| [[नयागढ़]]|| 962,215 || 3,890 || 247 |- | 26 || PU|| [[पूरी जिला|पूरी]]|| [[पूरी (शहर)|पूरी]]|| 1,697,983 || 3,051 || 488 |- | 27 || RA|| [[रायगड़ा जिला|रायगड़ा]]|| [[रायगड़ा]]|| 961,959 || 7,584.7 || 136 |- | 28 || SA|| [[संबलपुर जिला|संबलपुर]]|| [[संबलपुर]]|| 1,044,410 || 6,702 || 158 |- | 29 || SO|| [[सुवर्णपुर जिला|सुवर्णपुर]]|| [[सुवर्णपुर, ओडिशा|सुवर्णपुर]]|| 652,107 || 2,284 || 279 |- | 30 || SU|| [[सुंदरगढ़ जिला|सुंदरगढ़]] || [[सुंदरगढ़]]|| 2,080,664 || 9,712 || 214 |- |} === पंजाब (PB) === {{See also|पंजाब (भारत) के जिलन के सूची}} {| class="wikitable sortable col5right col6right col7right" |- ! # ! कोड<ref name=distcodes /> ! जिला<ref name=censusdist2011 /> ! मुख्यालय ! जनसंख्या<br />(2011) ! क्षेत्रफल<br />(किमी<sup>2</sup>) ! घनत्व<br />(/किमी<sup>2</sup>)<ref name=censusdist2011 /> |- | 1 || AM|| [[अमृतसर जिला|अमृतसर]]|| [[अमृतसर]]|| 2,490,891 || 2,673 || 932 |- | 2 || BNL|| [[बरनाला जिला|बरनाला]]|| [[बरनाला]]|| 596,294 || 1,423 || 419 |- | 3 || BA|| [[बठिंडा जिला|बठिंडा]]|| [[बठिंडा]]|| 1,388,859 || 3,355 || 414 |- | 4 || FR|| [[फरीदकोट जिला|फरीदकोट]]|| [[फरीदकोट, पंजाब|फरीदकोट]]|| 618,008 || 1,472 || 424 |- | 5 || FT|| [[फ़तेहगढ़ साहिब जिला|फ़तेहगढ़ साहिब]]|| [[फ़तेहगढ़ साहिब]]|| 599,814 || 1,180 || 508 |- | 6 || FA|| [[फाजिल्का जिला|फाजिल्का]]{{efn|name="auto"|फाजिल्का जिला 2011 मा बना रहै, 2011 की जनगणना मा ई जिला क डेटा उपलब्ध नहीं है।}}|| [[फाजिल्का]]|| {{right}}1,180,483|| 3113 || {{right}}379 |- | 7 || FI|| [[फिरोज़पुर जिला|फिरोज़पुर]]|| [[फिरोज़पुर]]|| 2,026,831 || 5,334 || 380 |- | 8 || GU|| [[गुरदासपुर जिला|गुरदासपुर]]|| [[गुरदासपुर]]|| 2,299,026 || 3,542 || 649 |- | 9 || HO|| [[होशियारपुर जिला|होशियारपुर]]|| [[होशियारपुर]]|| 1,582,793 || 3,397 || 466 |- | 10 || JA|| [[जालंधर जिला|जालंधर]]|| [[जालंधर]]|| 2,181,753 || 2,625 || 831 |- | 11 || KA|| [[कपूरथला जिला|कपूरथला]]|| [[कपूरथला]]|| 817,668 || 1,646 || 501 |- | 12 || LU|| [[लुधियाना जिला|लुधियाना]]|| [[लुधियाना]]|| 3,487,882 || 3,744 || 975 |- | 13 || ML|| [[मलेरकोटला जिला|मलेरकोटला]] || [[मलेरकोटला]] || 429,754 || 684 || 629 |- | 14 || MA|| [[मानसा जिला, भारत|मानसा]]|| [[मानसा, पंजाब|मानसा]]|| 768,808 || 2,174 || 350 |- | 15 || MO|| [[मोगा जिला|मोगा]]|| [[मोगा, पंजाब|मोगा]]|| 992,289 || 2,235 || 444 |- | 16 || PA|| [[पठानकोट जिला|पठानकोट]]|| [[पठानकोट]]|| 626,154|| 929|| 674 |- | 17 || PA|| [[पटियाला जिला|पटियाला]]|| [[पटियाला]]|| 2,892,282 || 3,175 || 596 |- | 18 || RU|| [[रूपनगर जिला|रूपनगर]]|| [[रूपनगर]]|| 683,349 || 1,400 || 488 |- | 19 || SAS || [[साहिबज़ादा अजीत सिंह नगर जिला|साहिबज़ादा अजीत सिंह नगर]]|| [[मोहाली|साहिबज़ादा अजीत सिंह नगर]]|| 986,147 || 1,188 || 830 |- | 20 || SA || [[संगरूर जिला|संगरूर]]|| [[संगरूर]]|| 1,654,408 || 3,685 || 449 |- | 21 || PB || [[शहीद भगत सिंह नगर जिला|शहीद भगत सिंह नगर]]|| [[नवांशहर]]|| 614,362 || 1,283 || 479 |- | 22 || MU|| [[श्री मुक्तसर साहिब जिला|श्री मुक्तसर साहिब]]|| [[श्री मुक्तसर साहिब]]|| 902,702 || 2,596|| 348 |- | 23 || TT || [[तरन तारन जिला|तरन तारन]]|| [[तरन तारन साहिब]]|| 1,120,070 || 2,414 || 464 |} === राजस्थान (RJ) === {{See also|राजस्थान के जिलन के सूची}} {| class="wikitable sortable col5right col6right col7right" |- ! # ! कोड<ref name=distcodes /> ! जिला<ref name=censusdist2011 /> ! मुख्यालय ! जनसंख्या<br />(2011) ! क्षेत्रफल<br />(किमी<sup>2</sup>) ! घनत्व<br />(/किमी<sup>2</sup>)<ref name=censusdist2011 /> |- | 1 || AJ || [[अजमेर जिला|अजमेर]]|| [[अजमेर]]|| 2,584,913 || 8,481 || 305 |- | 2 || AL|| [[अलवर जिला|अलवर]]|| [[अलवर]]|| 3,671,999 || 8,380 || 438 |- | 3 || BA || [[बालोतरा जिला|बालोतरा]] || [[बालोतरा]] || 970,760||{{right}}19,000|| 51 |- | 4 || BN|| [[बांसवाड़ा जिला|बांसवाड़ा]]|| [[बांसवाड़ा]]|| 1,798,194 || 5,037 || 399 |- | 5 || BR|| [[बारां जिला|बारां]]|| [[बारां, राजस्थान|बारां]]|| 1,223,921 || 6,955 || 175 |- | 6 || BM|| [[बाड़मेर जिला|बाड़मेर]]|| [[बाड़मेर, राजस्थान|बाड़मेर]]|| 2,604,453 || 28,387 || 92 |- | 7 || BE || [[ब्यावर जिला|ब्यावर]] || [[ब्यावर]] || {{dash}} || {{dash}} || {{dash}} |- | 8 || BP|| [[भरतपुर जिला|भरतपुर]]|| [[भरतपुर, भारत|भरतपुर]]|| 2,549,121 || 5,066 || 503 |- | 9 || BW|| [[भीलवाड़ा जिला|भीलवाड़ा]]|| [[भीलवाड़ा]]|| 2,410,459 || 10,455 || 230 |- | 10 || BI|| [[बीकानेर जिला|बीकानेर]]|| [[बीकानेर]]|| 2,367,745 || 27,244 || 78 |- | 11 || BU|| [[बूंदी जिला|बूंदी]]|| [[बूंदी]]|| 1,113,725 || 5,550 || 193 |- | 12 || CT|| [[चित्तौड़गढ़ जिला|चित्तौड़गढ़]]|| [[चित्तौड़गढ़]]|| 1,544,392 || 10,856 || 193 |- | 13 || CR|| [[चूरू जिला|चूरू]]|| [[चूरू, राजस्थान|चूरू]]|| 2,041,172 || 16,830 || 148 |- | 14 || DA|| [[दौसा जिला|दौसा]]|| [[दौसा]]|| 1,637,226 || 3,429|| 476 |- | 15 || - || [[डीग जिला|डीग]] || [[डीग]] || 1,072,755 || 2,169 || 495 |- | 16 || DH|| [[धौलपुर जिला|धौलपुर]]|| [[धौलपुर]]|| 1,207,293 || 3,084 || 398 |- | 17 || DK || [[डीडवाना कुचामन जिला|डीडवाना कुचामन]] || [[डीडवाना]] || 1,625,837 || 6,803 || 239 |- | 18 || DU || [[डूंगरपुर जिला|डूंगरपुर]]|| [[डूंगरपुर]]|| 1,388,906 || 3,771 || 368 |- | 19 || HA|| [[हनुमानगढ़ जिला|हनुमानगढ़]]|| [[हनुमानगढ़]]|| 1,779,650 || 9,670 || 184 |- | 20 || JP|| [[जयपुर जिला|जयपुर]]|| [[जयपुर]]|| 6,626,178 || 11,143 || 595 |- | 21 || JS|| [[जैसलमेर जिला|जैसलमेर]]|| [[जैसलमेर]]|| 672,008 || 38,401 || 17 |- | 22 || JL|| [[जालौर जिला|जालौर]]|| [[जालौर]]|| 1,830,151 || 10,640 || 172 |- | 23 || JW|| [[झालावाड़ जिला|झालावाड़]]|| [[झालावाड़]]|| 1,411,327 || 6,219 || 227 |- | 24 || JJ|| [[झुंझुनू जिला|झुंझुनू]]|| [[झुंझुनू]]|| 2,139,658 || 5,928 || 361 |- | 25 || JO|| [[जोधपुर जिला|जोधपुर]]|| [[जोधपुर]]|| 3,685,681 || 22,850 || 161 |- | 26 || KA || [[करौली जिला|करौली]]|| [[करौली]]|| 1,458,459 || 5,530 || 264 |- | 27 || KT || [[खैरथल-तिजारा जिला|खैरथल-तिजारा]] || [[खैरथल]] || 966,821 || 2,007 || 482 |- | 28 || KO || [[कोटा जिला|कोटा]]|| [[कोटा, राजस्थान|कोटा]]|| 1,950,491 || 5,446 || 374 |- | 29 || KP || [[कोटपूतली-बहरोड़ जिला|कोटपूतली-बहरोड़]] || [[कोटपूतली]] || NA || NA || NA |- | 30 || NA || [[नागौर जिला|नागौर]]|| [[नागौर]]|| 3,309,234 || 17,718 || 187 |- | 31 || PA|| [[पाली जिला|पाली]]|| [[पाली, राजस्थान|पाली]]|| 2,038,533 || 12,387 || 165 |- | 32 || PH || [[फलोदी जिला|फलोदी]] || [[फलोदी]] || NA || NA || NA |- | 33 || PG|| [[प्रतापगढ़ जिला, राजस्थान|प्रतापगढ़]]|| [[प्रतापगढ़, राजस्थान|प्रतापगढ़]]|| 867,848 || 4,112 || 211 |- | 34 || RA|| [[राजसमंद जिला|राजसमंद]]|| [[राजसमंद]]|| 1,158,283 || 3,853 || 302 |- | 35 || - || [[सलूंबर जिला|सलूंबर]] || [[सलूंबर]] || 570,775 || NA || NA |- | 36 || SM|| [[सवाई माधोपुर जिला|सवाई माधोपुर]]|| [[सवाई माधोपुर]]|| 1,338,114 || 4,500 || 257 |- | 37 || SK|| [[सीकर जिला|सीकर]]|| [[सीकर]]|| 2,677,737 || 7,732|| 346 |- | 38 || SR|| [[सिरोही जिला|सिरोही]]|| [[सिरोही]]|| 1,037,185 || 5,136 || 202 |- | 39 || GA|| [[श्रीगंगानगर जिला|श्रीगंगानगर]]|| [[श्रीगंगानगर]]|| 1,969,520 || 10,990 || 179 |- | 40 || TO|| [[टोंक जिला|टोंक]]|| [[टोंक, भारत|टोंक]]|| 1,421,711 || 7,194 || 198 |- | 41 || UD|| [[उदयपुर जिला|उदयपुर]]|| [[उदयपुर]]|| 3,067,549 || 13,430 || 242 |} === सिक्किम (SK) === {{See also|सिक्किम के जिलन के सूची}} {| class="wikitable sortable col5right col6right col7right" |- ! # ! कोड<ref name=distcodes /> ! जिला<ref name=censusdist2011 /> ! मुख्यालय ! जनसंख्या<br />(2011) ! क्षेत्रफल<br />(किमी<sup>2</sup>) ! घनत्व<br />(/किमी<sup>2</sup>)<ref name=censusdist2011 /> |- | 1 || ES|| [[पूर्वी सिक्किम जिला|गंगटोक]]|| [[गंगटोक]]|| 281,293 || 954 || 295 |- | 2 || WS|| [[पश्चिमी सिक्किम जिला|गेजिंग]]|| [[गेजिंग]]|| 136,299 || 1,166 || 117 |- | 3 || NS|| [[उत्तरी सिक्किम जिला|मंगन]]|| [[मंगन]]|| 43,354 || 4,226 || 10 |- | 4 || SS|| [[दक्षिणी सिक्किम जिला|नामची]]|| [[नामची]]|| 146,742 || 750 || 196 |- | 5 || PS|| [[पाकयोंग जिला|पाकयोंग]]|| [[पाकयोंग]]|| 74,583 || 404 || 180 |- | 6 || || [[सोरेन्ग जिला|सोरेन्ग]]|| [[सोरेन्ग]] || 64,760 || 293 || 221 |} === तमिलनाडु (TN) === {{See also|तमिलनाडु के जिलन के सूची}} {| class="wikitable sortable col5right col6right col7right" |- ! # ! कोड<ref name=distcodes /> ! जिला<ref name=censusdist2011 /> ! मुख्यालय ! जनसंख्या<br />(2011) ! क्षेत्रफल<br />(किमी<sup>2</sup>) ! घनत्व<br />(/किमी<sup>2</sup>)<ref name=censusdist2011 /> |- | 1 || AY|| [[अरियालूर जिला|अरियालूर]]|| [[अरियालूर]]|| 752,481 || 3,208 || 387 |- | 2 || CGL|| [[चेङ्गलपट्टु जिला|चेङ्गलपट्टु]]|| [[चेङ्गलपट्टु]]|| 2,556,244|| 2,945|| 868 |- | 3 || CH|| [[चेन्नई जिला|चेन्नई]]|| [[चेन्नई]] || 7,139,882 || 426 || 17,000 |- | 4 || CO|| [[कोयाम्बतूर जिला|कोयाम्बतूर]]|| [[कोयाम्बतूर]]|| 3,472,578 || 4,723 || 748 |- | 5 || CU|| [[कुड्डालोर जिला|कुड्डालोर]]|| [[कुड्डालोर]]|| 2,600,880 || 3,999 || 702 |- | 6 || DH|| [[धर्मपुरी जिला|धर्मपुरी]]|| [[धर्मपुरी]]|| 1,502,900 || 4,532 || 332 |- | 7 || DGL||[[दिण्डिगल जिला|दिण्डिगल]]|| [[दिण्डिगल]]|| 2,161,367 || 6,058 || 357 |- | 8 || ER|| [[इरोड जिला|इरोड]]|| [[इरोड]]|| 2,259,608 || 5,714 || 397 |- | 9 || KL|| [[कल्लाकुरुच्चि जिला|कल्लाकुरुच्चि]]|| [[कल्लाकुरुच्चि]]|| 1,682,687|| 3,520|| 478 |- | 10 || KC|| [[कांचीपुरम जिला|कांचीपुरम]]|| [[कांचीपुरम]]|| 1,166,401 || 1,656 || 704 |- | 11 || KK|| [[कन्याकुमारी जिला|कन्याकुमारी]]|| [[नागरकोइल]]|| 1,863,178|| 1,685 || 1,106 |- | 12 || KA|| [[करूर जिला|करूर]]|| [[करूर]]|| 1,076,588 || 2,901 || 371 |- | 13 || KR|| [[कृष्णगिरि जिला|कृष्णगिरि]]|| [[कृष्णगिरि]]|| 1,883,731 || 5,086 || 370 |- | 14 || MDU|| [[मदुरै जिला|मदुरै]]|| [[मदुरै]]|| 3,191,038 || 3,676 || 823 |- | 15 || MLD|| [[मयिलाडुतुरै जिला|मयिलाडुतुरै]]|| [[मयिलाडुतुरै]]|| 918,356 || {{right}}1,172|| 784 |- | 16 || NG|| [[नागपट्टिनम जिला|नागपट्टिनम]]|| [[नागपट्टिनम]]|| 1,614,069 || 2,716 || 668 |- | 17 || NI|| [[नीलगिरि जिला|नीलगिरि]]|| [[ऊटी]]|| 735,071 || 2,549 || 288 |- | 18 || NM|| [[नामक्कल जिला|नामक्कल]]|| [[नामक्कल]]|| 1,721,179 || 3,429 || 506 |- | 19 || PE|| [[पेरम्बलूर जिला|पेरम्बलूर]]|| [[पेरम्बलूर]]|| 564,511 || 1,752 || 323 |- | 20 || PU|| [[पुदुक्कोट्टै जिला|पुदुक्कोट्टै]]|| [[पुदुक्कोट्टै]]|| 1,918,725 || 4,651 || 348 |- | 21 || RA|| [[रामनाथपुरम जिला|रामनाथपुरम]]|| [[रामनाथपुरम]]|| 1,337,560 || 4,123 || 320 |- | 22 || RN|| [[राणिपेट जिला|राणिपेट]]|| [[राणिपेट]]|| 1,210,277|| 2,234|| 524 |- | 23 || SA|| [[सेलम जिला|सेलम]]|| [[सेलम, तमिलनाडु|सेलम]]|| 3,480,008 || 5,245 || 663 |- | 24 || SVG|| [[सिवगंगा जिला|सिवगंगा]]|| [[सिवगंगा]]|| 1,341,250 || 4,086 || 324 |- | 25 || TS|| [[तेनकासी जिला|तेनकासी]]|| [[तेनकासी]]|| 14,07,627|| 2916 || 483 |- | 26 || TP|| [[तिरुप्पुर जिला|तिरुप्पुर]]|| [[तिरुप्पुर]]|| 2,471,222 || 5,106 || 476 |- | 27 || TC|| [[तिरुचिरापल्ली जिला|तिरुचिरापल्ली]]|| [[तिरुचिरापल्ली]]|| 2,713,858 || 4,407 || 602 |- | 28 || TH|| [[तेनी जिला|तेनी]]|| [[तेनी]]|| 1,243,684 || 3,066 || 433 |- | 29 || TI|| [[तिरुनेलवेली जिला|तिरुनेलवेली]]|| [[तिरुनेलवेली]]|| 1,665,253 || 3,842 || 433 |- | 30 || TJ|| [[तंजावुर जिला|तंजावुर]]|| [[तंजावुर]]|| 2,402,781 || 3,397 || 691 |- | 31 || TK|| [[थूथुकुडी जिला|थूथुकुडी]]|| [[थूथुकुडी]] || 1,738,376 || 4,594 || 378 |- | 32 || TP|| [[तिरुमत्तूर जिला|तिरुमत्तूर]]|| [[तिरुमत्तूर]] || 1,111,812|| {{right}}1,798|| {{right}}618 |- | 33 || TL|| [[तिरुवल्लूर जिला|तिरुवल्लूर]]|| [[तिरुवल्लूर]]|| 3,725,697 || 3,424 || 1,049 |- | 34 || TR|| [[तिरुवारूर जिला|तिरुवारूर]]|| [[तिरुवारूर]]|| 1,268,094 || 2,377 || 533 |- | 35 || TV|| [[तिरुवन्नमालै जिला|तिरुवन्नमालै]]|| [[तिरुवन्नमालै]]|| 2,468,965 || 6,191 || 399 |- | 36 || VE|| [[वेल्लूर जिला|वेल्लूर]]|| [[वेल्लूर]]|| 1,614,242 || 2,080 || 776 |- | 37 || VL|| [[विल्लुपुरम जिला|विल्लुपुरम]]|| [[विल्लुपुरम]]|| 2,093,003 || 3,725 || 562 |- | 38 || VNR|| [[विरुधुनगर जिला|विरुधुनगर]]|| [[विरुधुनगर]]|| 1,943,309 || 3,446 || 454 |- |} === तेलंगाना (TG) === {{See also|तेलंगाना के जिलन के सूची}} {| class="wikitable sortable col5right col6right col7right" |- ! # ! कोड<ref name=distcodes /> ! जिला<ref name=censusdist2011 /> ! मुख्यालय ! जनसंख्या<br />(2011) ! क्षेत्रफल<br />(किमी<sup>2</sup>) ! घनत्व<br />(/किमी<sup>2</sup>)<ref name=censusdist2011 /> |- | 1 || AD || [[आदिलाबाद जिला|आदिलाबाद]] || [[आदिलाबाद]] || 708,952|| 4,185.97 || 171 |- | 2 || BK ||[[भद्राद्री कोठागुडम जिला|भद्राद्री कोठागुडम]] || [[कोठागुडम]] || 1,304,811 || 8,951.00 || 143 |- | 3 || {{dash}}||[[हनमकोंडा जिला|हनमकोंडा]]||[[हनमकोंडा]]|| 1,135,707 || 1,304.50 || 826 |- | 4 || HY|| [[हैदराबाद जिला, भारत|हैदराबाद]] || [[हैदराबाद]] || 3,943,323 || {{right}}217 || 18,172 |- | 5 || {{dash}} ||[[जगित्याल जिला|जगित्याल]] || [[जगित्याल]] || 983,414 || 3,043.23 || 407 |- | 6 || {{dash}} ||[[जनगांव जिला|जनगांव]] || [[जनगांव]] || 582,457 || 2,187.50 || 259 |- | 7 || {{dash}} ||[[जयशंकर भूपालपल्ली जिला|जयशंकर भूपालपल्ली]] || [[भूपालपल्ली]] || 712,257 || 6,361.70 || 115 |- | 8 || {{dash}} ||[[जोगुलाम्बा गद्वाल जिला|जोगुलाम्बा गद्वाल]] || [[गद्वाल]] || 664,971 || 2,928.00 || 208 |- | 9 || {{dash}} ||[[कामारेड्डी जिला|कामारेड्डी]] || [[कामारेड्डी]] || 972,625 || 3,651.00 || 266 |- | 10 || KA|| [[करीमनगर जिला|करीमनगर]]|| [[करीमनगर]]|| 1,016,063 || 2,379.07 || 473 |- | 11 || KH|| [[खम्मम जिला|खम्मम]] || [[खम्मम]]|| 1,401,639 || 4,453.00 || 321 |- | 12 || {{dash}} ||[[कुमरम भीम आसिफ़ाबाद जिला|कुमरम भीम आसिफ़ाबाद]] || [[आसिफ़ाबाद]] || 515,835|| 4,300.16|| 106 |- | 13 || {{dash}} ||[[महबूबाबाद जिला|महबूबाबाद]] || [[महबूबाबाद]] || 770,170 || 2,876.70 || 269 |- | 14 || MA|| [[महबूबनगर जिला|महबूबनगर]]|| [[महबूबनगर]]|| 1,318,110 || 4,037.00 || 281 |- | 15 || {{dash}} ||[[मंचेरियल जिला|मंचेरियल]] || [[मंचेरियल]] || 807,037 || 4,056.36 || 201 |- | 16 || ME|| [[मेडक जिला|मेडक]] || [[मेडक]] || 767,428 || 2,740.89 || 275 |- | 17 || {{dash}} ||[[मेडचल-मलकाजगिरि जिला|मेडचल-मलकाजगिरि]] || [[शामीरपेट]] || 2,542,203 || 5,005.98 || 2,251 |- | 18 || {{dash}} ||[[मुलुगु जिला|मुलुगु]] || [[मुलुगु]] || 2,94,671 || 3,881 || 124 |- | 19 || NA||[[नलगोंडा जिला|नलगोंडा]]||[[नलगोंडा]]|| 1,631,399 || 2,449.79 || 227 |- | 20 || {{dash}} ||[[नगरकरनूल जिला|नगरकरनूल]]||[[नगरकरनूल]]|| 893,308 || 6,545.00 || 124 |- | 21 || {{dash}} ||[[नारायणपेट जिला|नारायणपेट]] ||[[नारायणपेट]] || 5,66,874 || 2336.44 || 243 |- | 22 || {{dash}} ||[[निर्मल जिला|निर्मल]]||[[निर्मल]]|| 709,415 || 3,562.51 || 185 |- | 23 || NI||[[निज़ामाबाद जिला|निज़ामाबाद]]||[[निज़ामाबाद]]|| 1,534,428 || 4,153.00 || 366 |- | 24 || {{dash}} ||[[पेद्दापल्ली जिला|पेद्दापल्ली]]||[[पेद्दापल्ली]]|| 795,332 || 4,614.74 || 356 |- | 25 || {{dash}} ||[[राजन्ना सिरसिल्ला जिला|राजन्ना सिरसिल्ला]]||[[सिरसिल्ला]]|| 546,121 || 2,030.89 || 273 |- | 26 || RA||[[रंगारेड्डी जिला|रंगारेड्डी]]||[[हैदराबाद]]|| 2,551,731 || 5,031.00 || 486 |- | 27 || {{dash}} ||[[संगारेड्डी जिला|संगारेड्डी]]||[[संगारेड्डी]]|| 1,527,628 || 4,464.87 || 347 |- | 28 || {{dash}} ||[[सिद्दिपेट जिला|सिद्दिपेट]]||[[सिद्दिपेट]]|| 993,376 || 3,425.19 || 279 |- | 29 || {{dash}} ||[[सूर्यापेट जिला|सूर्यापेट]]||[[सूर्यापेट]]|| 1,099,560 || 3,374.47 || 305 |- | 30 || {{dash}} ||[[विकाराबाद जिला|विकाराबाद]]||[[विकाराबाद]]|| 881,250 || 3,385.00 || 274 |- | 31 || {{dash}} ||[[वनपर्ति जिला|वनपर्ति]]||[[वनपर्ति]]|| 751,553 || 2,938.00 || 268 |- | 32 || WL||[[वारंगल जिला|वरंगल]]||[[वरंगल]]|| 716,457 || 2,175.50 || 330 |- | 33 || {{dash}} ||[[यादाद्रि भुवनगिरि जिला|यादाद्रि भुवनगिरि]]||[[भोंगिर]]|| 726,465 || 3,091.48 || 239 |- |} === त्रिपुरा (TR) === {{See also|त्रिपुरा के जिलन के सूची}} {| class="wikitable sortable col5right col6right col7right" |- ! # ! कोड<ref name=distcodes /> ! जिला<ref name=censusdist2011 /> ! मुख्यालय ! जनसंख्या<br />(2011) ! क्षेत्रफल<br />(किमी<sup>2</sup>) ! घनत्व<br />(/किमी<sup>2</sup>)<ref name=censusdist2011 /> |- | 1 || DH|| [[धलाई जिला|धलाई]]|| [[अम्बासा]]|| 377,988 || 2,400 || 157 |- | 2 || GM|| [[गोमती जिला|गोमती]]|| [[उदयपुर, त्रिपुरा|उदयपुर]]|| 436,868 || 1522.8 || 287 |- | 3 || KH|| [[खोवाई जिला|खोवाई]]{{efn|name="auto1"|त्रिपुरा क खोवाई जिला 2011 की जनगणना के दौरान अस्तित्व में न रहै।}}|| [[खोवाई]]|| 327,391 || 1005.67 || 326 |- | 4 || NT|| [[उत्तर त्रिपुरा जिला|उत्तर त्रिपुरा]]|| [[धर्मनगर]]|| 415,946 || 1444.5 || 288 |- | 5 || SP|| [[सिपाहीजाला जिला|सिपाहीजाला]]{{efn|name="auto2"|त्रिपुरा क सिपाहीजाला जिला 2011 की जनगणना के दौरान अस्तित्व मा न रहै।}}|| [[विश्रामगंज]]|| 484,233 || 1044.78 || 463 |- | 6 || ST|| [[दक्षिण त्रिपुरा जिला|दक्षिण त्रिपुरा]]|| [[बेलोनिया]]|| 433,737 || 1534.2 || 283 |- | 7 || UK|| [[ऊनाकोटी जिला|ऊनाकोटी]]{{efn|name="auto3"|त्रिपुरा क ऊनाकोटी जिला 2011 की जनगणना के दौरान अस्तित्व मा न रहै।}}|| [[कैलाशहर]]|| 277,335 || 591.93 || 469 |- | 8 || WT|| [[पश्चिम त्रिपुरा जिला|पश्चिम त्रिपुरा]]|| [[अगरतला]]|| 917,534 || 942.55 || 973 |- |} === उत्तर प्रदेश (UP) === {{See also|उत्तर प्रदेश के जिलन के सूची}} {| class="wikitable sortable col5right col6right col7right" |- ! # ! कोड<ref name=distcodes /> ! जिला<ref name=censusdist2011 /> ! मुख्यालय ! जनसंख्या<br />(2011) ! क्षेत्रफल<br />(किमी<sup>2</sup>) ! घनत्व<br />(/किमी<sup>2</sup>)<ref name=censusdist2011 /> |- | 1 || AG|| [[आगरा जिला|आगरा]]|| [[आगरा]]|| 4,380,793 || 4,027 || 1,084 |- | 2 || AL|| [[अलीगढ़ जिला|अलीगढ़]]|| [[अलीगढ़, उत्तर प्रदेश|अलीगढ़]]|| 3,673,849 || 3,747 || 1,007 |- | 3 || AN|| [[अम्बेडकर नगर जिला|अम्बेडकर नगर]]|| [[अकबरपुर, अम्बेडकर नगर|अकबरपुर]]|| 2,398,709 || 2,372 || 1,021 |- | 4 || AM|| [[अमेठी जिला|अमेठी]]|| [[गौरीगंज]]|| 2,549,935 || 3,063|| 830 |- | 5 || JP|| [[अमरोहा जिला|अमरोहा]]|| [[अमरोहा]]|| 1,838,771 || 2,321 || 818 |- | 6 || AU|| [[औरैया जिला|औरैया]]|| [[औरैया]]|| 1,372,287 || 2,051 || 681 |- | 7 || FZ|| [[अयोध्या जिला|अयोध्या]]|| [[अयोध्या]]|| 2,468,371 || 2,765 || 1,054 |- | 8 || AZ|| [[आजमगढ़ जिला|आजमगढ़]]|| [[आजमगढ़]]|| 4,616,509 || 4,053 || 1,139 |- | 9 || BG|| [[बागपत जिला|बागपत]]|| [[बागपत]]|| 1,302,156 || 1,345 || 986 |- | 10 || BH|| [[बहराइच जिला|बहराइच]]|| [[बहराइच]]|| 2,384,239|| 4,926 || 415 |- | 11 || BL|| [[बलिया जिला|बलिया]]|| [[बलिया]]|| 3,223,642 || 2,981 || 1,081 |- | 12 || BP|| [[बलरामपुर जिला, उत्तर प्रदेश|बलरामपुर]]|| [[बलरामपुर]]|| 2,149,066 || 3,349 || 642 |- | 13 || BN|| [[बांदा जिला|बांदा]]|| [[बांदा, उत्तर प्रदेश|बांदा]]|| 1,799,541 || 4,413 || 404 |- | 14 || BB|| [[बाराबंकी जिला|बाराबंकी]]|| [[बाराबंकी]]|| 3,257,983 || 3,825 || 739 |- | 15 || BR|| [[बरेली जिला|बरेली]]|| [[बरेली]]|| 4,465,344 || 4,120 || 1,084 |- | 16 || BS|| [[बस्ती जिला|बस्ती]]|| [[बस्ती, उत्तर प्रदेश|बस्ती]]|| 2,461,056 || 2,687 || 916 |- | 17 || BH||[[भदोही जिला|भदोही]]||[[ज्ञानपुर]]|| 1,554,203 || 960 || 1,531 |- | 18 || BI|| [[बिजनौर जिला|बिजनौर]]|| [[बिजनौर]]|| 3,683,896 || 4,561 || 808 |- | 19 || BD|| [[बदायूँ जिला|बदायूँ]]|| [[बदायूँ]]|| 3,712,738 || 5,168 || 718 |- | 20 || BU|| [[बुलंदशहर जिला|बुलंदशहर]]|| [[बुलंदशहर]]|| 3,498,507 || 3,719 || 788 |- | 21 || CD|| [[चंदौली जिला|चंदौली]]|| [[चंदौली]]|| 1,952,713 || 2,554 || 768 |- | 22 || CT|| [[चित्रकूट जिला|चित्रकूट]]|| [[कर्वी]]|| 990,626 || 3,202 || 315 |- | 23 || DE|| [[देवरिया जिला|देवरिया]]|| [[देवरिया, उत्तर प्रदेश|देवरिया]]|| 3,098,637 || 2,535 || 1,220 |- | 24 || ET|| [[एटा जिला|एटा]]|| [[एटा]]|| 1,761,152 || 2,456 || 717 |- | 25 || EW|| [[इटावा जिला|इटावा]]|| [[इटावा]]|| 1,579,160 || 2,287 || 683 |- | 26 || FR|| [[फर्रुखाबाद जिला|फर्रुखाबाद]]|| [[फतेहगढ़]]|| 1,887,577 || 2,279 || 865 |- | 27 || FT|| [[फतेहपुर जिला|फतेहपुर]]|| [[फतेहपुर, उत्तर प्रदेश|फतेहपुर]] || 2,632,684 || 4,152 || 634 |- | 28 || FI|| [[फिरोजाबाद जिला|फिरोजाबाद]]|| [[फिरोजाबाद]]|| 2,496,761 || 2,361 || 1,044 |- | 29 || GB|| [[गौतम बुद्ध नगर जिला|गौतम बुद्ध नगर]]|| [[नोएडा]]|| 1,674,714 || 1,269 || 1,252 |- | 30 || GZ|| [[गाजियाबाद जिला|गाजियाबाद]]|| [[गाजियाबाद, उत्तर प्रदेश|गाजियाबाद]]|| 4,661,452 || 1,175 || 3,967 |- | 31 || GP|| [[गाजीपुर जिला|गाजीपुर]]|| [[गाजीपुर]] || 3,622,727 || 3,377 || 1,072 |- | 32 || GN|| [[गोंडा जिला|गोंडा]]|| [[गोंडा, उत्तर प्रदेश|गोंडा]]|| 3,431,386 || 4,425 || 857 |- | 33 || GR|| [[गोरखपुर जिला|गोरखपुर]]|| [[गोरखपुर]]|| 4,436,275 || 3,325 || 1,336 |- | 34 || HM|| [[हमीरपुर जिला, उत्तर प्रदेश|हमीरपुर]]|| [[हमीरपुर, उत्तर प्रदेश|हमीरपुर]]|| 1,104,021 || 4,325 || 268 |- | 35 || PN|| [[हापुड़ जिला|हापुड़]]|| [[हापुड़]]|| 1,338,211|| 660|| 2,028 |- | 36 || HR|| [[हरदोई जिला|हरदोई]]|| [[हरदोई]]|| 4,091,380 || 5,986 || 683 |- | 37 || HT|| [[हाथरस जिला|हाथरस]]|| [[हाथरस]]|| 1,565,678 || 1,752 || 851 |- | 38 || JL|| [[जालौन जिला|जालौन]]|| [[उरई]]|| 1,670,718 || 4,565 || 366 |- | 39 || JU|| [[जौनपुर जिला|जौनपुर]]|| [[जौनपुर, उत्तर प्रदेश|जौनपुर]]|| 4,476,072 || 4,038 || 1,108 |- | 40 || JH|| [[झांसी जिला|झांसी]]|| [[झांसी]]|| 2,000,755 || 5,024 || 398 |- | 41 || KJ|| [[कन्नौज जिला|कन्नौज]]|| [[कन्नौज]]|| 1,658,005 || 1,993 || 792 |- | 42 || KD|| [[कानपुर देहात जिला|कानपुर देहात]]|| [[अकबरपुर, कानपुर देहात|अकबरपुर]]|| 1,795,092 || 3,021 || 594 |- | 43 || KN|| [[कानपुर नगर जिला|कानपुर नगर]]|| [[कानपुर]]|| 4,572,951 || 3,156 || 1,415 |- | 44 || KR || [[कासगंज जिला|कासगंज]]|| [[कासगंज]]|| 1,438,156 || 1,955 || 736 |- | 45 || KS|| [[कौशांबी जिला|कौशांबी]]|| [[मंझनपुर]]|| 1,596,909 || 1,837 || 897 |- | 46 || KU|| [[कुशीनगर जिला|कुशीनगर]]|| [[पडरौना]]|| 3,560,830 || 2,909 || 1,226 |- | 47 || LK|| [[लखीमपुर खीरी जिला|लखीमपुर खीरी]]|| [[लखीमपुर, उत्तर प्रदेश|लखीमपुर]]|| 4,013,634 || 7,674 || 523 |- | 48 || LA|| [[ललितपुर जिला, भारत|ललितपुर]]|| [[ललितपुर, भारत|ललितपुर]]|| 1,218,002 || 5,039 || 242 |- | 49 || LU|| [[लखनऊ जिला|लखनऊ]]|| [[लखनऊ]]|| 4,588,455 || 2,528 || 1,815 |- | 50 || MG|| [[महराजगंज जिला|महराजगंज]]|| [[महराजगंज, उत्तर प्रदेश|महराजगंज]]|| 2,665,292 || 2,953 || 903 |- | 51 || MH|| [[महोबा जिला|महोबा]]|| [[महोबा]]|| 876,055 || 2,847 || 288 |- | 52 || MP|| [[मैनपुरी जिला|मैनपुरी]]|| [[मैनपुरी]]|| 1,847,194 || 2,760 || 670 |- | 53 || MT|| [[मथुरा जिला|मथुरा]]|| [[मथुरा]]|| 2,541,894 || 3,333 || 761 |- | 54 || MB|| [[मऊ जिला|मऊ]]|| [[मऊ, उत्तर प्रदेश|मऊ]]|| 2,205,170 || 1,713 || 1,287 |- | 55 || ME|| [[मेरठ जिला|मेरठ]]|| [[मेरठ]]|| 3,447,405 || 2,522 || 1,342 |- | 56 || MI|| [[मिर्जापुर जिला|मिर्जापुर]]|| [[मिर्जापुर]]|| 2,494,533 || 4,522 || 561 |- | 57 || MO|| [[मुरादाबाद जिला|मुरादाबाद]]|| [[मुरादाबाद]]|| 4,773,138 || 3,718 || 1,284 |- | 58 || MU|| [[मुजफ्फरनगर जिला|मुजफ्फरनगर]]|| [[मुजफ्फरनगर]]|| 4,138,605 || 4,008 || 1,033 |- | 59 || PI|| [[पीलीभीत जिला|पीलीभीत]]|| [[पीलीभीत]]|| 2,037,225 || 3,499 || 567 |- | 60 || PR|| [[प्रतापगढ़ जिला, उत्तर प्रदेश|प्रतापगढ़]]|| [[प्रतापगढ़, उत्तर प्रदेश|प्रतापगढ़]]|| 3,173,752 || 3,717 || 854 |- | 61 || AH|| [[प्रयागराज जिला|प्रयागराज]]|| [[प्रयागराज]]|| 5,959,798|| 5,481 || 1,087 |- | 62 || RB|| [[रायबरेली जिला|रायबरेली]]|| [[रायबरेली]]|| 3,404,004 || 4,609 || 739 |- | 63 || RA|| [[रामपुर जिला|रामपुर]]|| [[रामपुर, उत्तर प्रदेश|रामपुर]]|| 2,335,398 || 2,367 || 987 |- | 64 || SA|| [[सहारनपुर जिला|सहारनपुर]]|| [[सहारनपुर]]|| 3,464,228 || 3,689 || 939 |- | 65 || SM|| [[संभल जिला|संभल]]||[[संभल]]|| 2,217,020|| 2453 || 890 |- | 66 || SK|| [[संत कबीर नगर जिला|संत कबीर नगर]]|| [[खलीलाबाद]]|| 1,714,300 || 1,442|| 1,014 |- | 67 || SJ|| [[शाहजहाँपुर जिला|शाहजहाँपुर]]|| [[शाहजहाँपुर]]|| 3,002,376 || 4,575 || 673 |- | 68 || SH || [[शामली जिला|शामली]]<ref name="auto5">उत्तर प्रदेश का शामली जिला पहले प्रबुद्ध नगर जिले के नाम से जाना जाता था, जो 2011 की जनगणना के दौरान अस्तित्व में नहीं था।</ref> || [[शामली]]|| 1,274,815|| {{right}}1,063 || 1,200 |- | 69 || SV|| [[श्रावस्ती जिला|श्रावस्ती]]|| [[श्रावस्ती]]|| 1,114,615 || 1,948 || 572 |- | 70 || SN|| [[सिद्धार्थनगर जिला|सिद्धार्थनगर]]|| [[नौगढ़]]|| 2,553,526 || 2,751 || 882 |- | 71 || SI|| [[सीतापुर जिला|सीतापुर]]|| [[सीतापुर]]|| 4,474,446 || 5,743 || 779 |- | 72 || SO|| [[सोनभद्र जिला|सोनभद्र]]|| [[रॉबर्ट्सगंज]]|| 1,862,612 || 6,788 || 274 |- | 73 || SU|| [[सुल्तानपुर जिला|सुल्तानपुर]]|| [[सुल्तानपुर, उत्तर प्रदेश|सुल्तानपुर]]|| 3,790,922 || 4,436 || 855 |- | 74 || UN|| [[उन्नाव जिला|उन्नाव]]|| [[उन्नाव]]|| 3,110,595 || 4,561 || 682 |- | 75 || VA|| [[वाराणसी जिला|वाराणसी]]|| [[वाराणसी]]|| 3,682,194 || 1,535 || 2,399 |- |} === उत्तराखंड (UK) === {{See also|उत्तराखंड के जिलन के सूची}} {| class="wikitable sortable col5right col6right col7right" |- ! # ! कोड<ref name=distcodes /> ! जिला<ref name=censusdist2011 /> ! मुख्यालय ! जनसंख्या<br />(2011) ! क्षेत्रफल<br />(किमी<sup>2</sup>) ! घनत्व<br />(/किमी<sup>2</sup>)<ref name=censusdist2011 /> |- | 1 || AL|| [[अल्मोड़ा जिला|अल्मोड़ा]]||[[अल्मोड़ा]] || 621,927 || 3,090 || 198 |- | 2 || BA|| [[बागेश्वर जिला|बागेश्वर]]|| [[बागेश्वर]]|| 259,840 || 2,310 || 116 |- | 3 || CL|| [[चमोली जिला|चमोली]]|| [[चमोली गोपेश्वर|गोपेश्वर]]|| 391,114 || 7,692 || 49 |- | 4 || CP|| [[चंपावत जिला|चंपावत]]|| [[चंपावत]]|| 259,315 || 1,781 || 147 |- | 5 || DD|| [[देहरादून जिला|देहरादून]]|| [[देहरादून]]|| 1,698,560 || 3,088 || 550 |- | 6 || HA|| [[हरिद्वार जिला|हरिद्वार]]|| [[हरिद्वार]]|| 1,927,029 || 2,360 || 817 |- | 7 || NA|| [[नैनीताल जिला|नैनीताल]]|| [[नैनीताल]]|| 955,128 || 3,853 || 225 |- | 8 || PG|| [[पौड़ी गढ़वाल जिला|पौड़ी गढ़वाल]]|| [[पौड़ी]]|| 686,527 || 5,438 || 129 |- | 9 || PI|| [[पिथौरागढ़ जिला|पिथौरागढ़]]|| [[पिथौरागढ़]]|| 485,993 || 7,110 || 69 |- | 10 || RP|| [[रुद्रप्रयाग जिला|रुद्रप्रयाग]]|| [[रुद्रप्रयाग]]|| 236,857 || 1,896 || 119 |- | 11 || TG|| [[टिहरी गढ़वाल जिला|टिहरी गढ़वाल]]|| [[टिहरी|नई टिहरी]]|| 616,409 || 4,085 || 169 |- | 12 || US|| [[उधम सिंह नगर जिला|उधम सिंह नगर]]|| [[रुद्रपुर, उत्तराखंड|रुद्रपुर]]|| 1,648,367 || 2,912 || 648 |- | 13 || UT|| [[उत्तरकाशी जिला|उत्तरकाशी]]|| [[उत्तरकाशी]]|| 329,686 || 7,951 || 41 |} === पश्चिम बंगाल (WB) === {{See also|पश्चिम बंगाल के जिलन के सूची}} {| class="wikitable sortable col5right col6right col7right" |- ! # ! कोड<ref name=distcodes /> ! जिला<ref name=censusdist2011 /> ! मुख्यालय ! जनसंख्या<br />(2011) ! क्षेत्रफल<br />(किमी<sup>2</sup>) ! घनत्व<br />(/किमी<sup>2</sup>)<ref name=censusdist2011 /> |- | 1 || AD|| [[अलीपुरद्वार जिला|अलीपुरद्वार]]|| [[अलीपुरद्वार]]|| 1,501,983 || 3,136 || 479 |- | 2 || BN|| [[बांकुड़ा जिला|बांकुड़ा]]|| [[बांकुड़ा]]|| 3,596,292 || 6,882 || 523 |- | 3 || BI|| [[बीरभूम जिला|बीरभूम]]|| [[सिउड़ी]]|| 3,502,387 || 4,545 || 771 |- | 4 || KB|| [[कोचबिहार जिला|कोचबिहार]]|| [[कोचबिहार]]|| 2,822,780 || 3,387 || 833 |- | 5 || DD|| [[दक्षिण दिनराजपुर जिला|दक्षिण दिनाजपुर]]|| [[बालुरघाट]]|| 1,670,931 || 2,183 || 753 |- | 6 || DA|| [[दार्जिलिंग जिला|दार्जिलिंग]]|| [[दार्जिलिंग]]|| 1,595,181 || 2,093 || 762 |- | 7 || HG|| [[हुगली जिला|हुगली]]|| [[हुगली-चुंचुड़ा|चुंचुड़ा]]|| 5,520,389 || 3,149 || 1,753 |- | 8 || HR|| [[हावड़ा जिला|हावड़ा]]|| [[हावड़ा]]|| 4,841,638 || 1,467 || 3,300 |- | 9 || JA|| [[जलपाईगुड़ी जिला|जलपाईगुड़ी]]|| [[जलपाईगुड़ी]]|| 3,869,675 || 6,227 || 621 |- | 10 || JH|| [[झाड़ग्राम जिला|झाड़ग्राम]]|| [[झाड़ग्राम]]|| 1,136,548 || 3,038 || 374 |- | 11 || KA|| [[कालिम्पोंग जिला|कालिम्पोंग]]|| [[कालिम्पोंग]]|| 251,642 || 1,054 || 239 |- | 12 || KO|| [[कोलकाता जिला|कोलकाता]]|| [[कोलकाता]]|| 4,486,679 || 206.08 || 24,252 |- | 13 || MA|| [[मालदा जिला|मालदा]]|| [[इंग्लिश बाजार]]|| 3,997,970 || 3,733 || 1,071 |- | 14 || MSD|| [[मूर्शिदाबाद जिला|मूर्शिदाबाद]]|| [[बहरमपुर]]|| 7,102,430 || 5,324 || 1,334 |- | 15 || NA|| [[नदिया जिला|नदिया]]|| [[कृष्णनगर, नदिया|कृष्णनगर]]|| 5,168,488 || 3,927 || 1,316 |- | 16 || PN|| [[उत्तर २४ परगना जिला|उत्तर २४ परगना]]|| [[बारासात]]|| 10,082,852 || 4,094 || 2,463 |- | 17 || BR|| [[पश्चिम वर्धमान जिला|पश्चिम वर्धमान]]|| [[आसनसोल]]|| 2,882,031|| 1,603 || 1,798 |- | 18 || PM || [[पश्चिम मेदिनीपुर जिला|पश्चिम मेदिनीपुर]]|| [[मेदिनीपुर]]|| 4,776,909 || 6,308 || 757 |- | 19 || BR|| [[पूर्व वर्धमान जिला|पूर्व वर्धमान]]|| [[वर्धमान]]|| 4,835,532 || 5,433 || 890 |- | 20 || PR || [[पूर्व मेदिनीपुर जिला|पूर्व मेदिनीपुर]]|| [[तमलुक]]|| 5,095,875 || 4,736 || 1,076 |- | 21 || PU|| [[पुरुलिया जिला|पुरुलिया]]|| [[पुरुलिया]]|| 2,927,965 || 6,259 || 468 |- | 22 || PS|| [[दक्षिण २४ परगना जिला|दक्षिण २४ परगना]]|| [[अलीपुर]]|| 8,161,961 || 9,960 || 819 |- | 23 || UD|| [[उत्तर दिनराजपुर जिला|उत्तर दिनाजपुर]]|| [[रायगंज]]|| 3,000,849 || 3,180 || 956 |} == केंद्र शासित प्रदेश == === अंडमान अउर निकोबार (AN) === {{See also|अंडमान अउर निकोबार द्वीप समूह के जिलन के सूची}} {| class="wikitable sortable col5right col6right col7right" |- ! # ! कोड<ref name=distcodes /> ! जिला<ref name=censusdist2011 /> ! मुख्यालय ! जनसंख्या<br />(2011){{sfn|''Andaman & Nicobar Islands''|2011|pp= 62, 63}} ! क्षेत्रफल<br />(किमी<sup>2</sup>){{sfn|''Andaman & Nicobar Islands''|2011|p= 28}} ! घनत्व<br />(/किमी<sup>2</sup>)<ref name=censusdist2011 />{{sfn|''Andaman & Nicobar Islands''|2011|p= 65}} |- | 1 || NI || [[निकोबार जिला|निकोबार]]|| [[कार निकोबार]]|| {{right}}{{formatnum:36842}}|| {{right}}{{formatnum:1841}}|| {{right}}20 |- | 2 || NA || [[उत्तर अउर मध्य अंडमान जिला|उत्तर अउर मध्य अंडमान]]|| [[मायाबंदर]]|| {{right}}{{formatnum:105597}}|| {{right}}{{formatnum:3736}}|| {{right}}28 |- | 3 || SA || [[दक्षिण अंडमान जिला|दक्षिण अंडमान]]|| [[पोर्ट ब्लेयर]]|| {{right}}{{formatnum:238142}}|| {{right}}{{formatnum:2672}}|| {{right}}89 |- |} === चंडीगढ़ (CH) === {| class="wikitable sortable col5right col6right col7right" |- ! # ! कोड<ref name=distcodes /> ! जिला ! मुख्यालय ! जनसंख्या<br />(2011)<ref name=censusdist2011 />{{sfn|''Chandigarh''|2011|p= 36}} ! क्षेत्रफल<br />(किमी<sup>2</sup>){{sfn|''Chandigarh''|2011|p= 20}} ! घनत्व<br />(/किमी<sup>2</sup>)<ref name=censusdist2011 />{{sfn|''Chandigarh''|2011|p= 21}} |- | 1 || CH || [[चंडीगढ़ जिला|चंडीगढ़]]|| [[चंडीगढ़]]|| {{formatnum:1055450}}|| {{formatnum:114}}|| {{formatnum:9258}} |} === दादरा अउर नगर हवेली औ दमन अउर दीव (DD) === {{See also|दादरा अउर नगर हवेली औ दमन अउर दीव के जिलन के सूची}} {| class="wikitable sortable col5right col6right col7right" |- ! # ! कोड<ref name=distcodes /> ! जिला<ref name=censusdist2011 /> ! मुख्यालय ! जनसंख्या<br />(2011) ! क्षेत्रफल<br />(किमी<sup>2</sup>) ! घनत्व<br />(/किमी<sup>2</sup>)<ref name=censusdist2011 /> |- | 1 || DN || [[दादरा अउर नगर हवेली जिला|दादरा अउर नगर हवेली]]|| [[सिलवासा]]|| {{formatnum:343709}} || {{formatnum:491}} || {{formatnum:700}} |- | 2 || DA || [[दमन जिला, भारत|दमन]]|| [[दमन, दमन अउर दीव|दमन]]|| {{formatnum:191173}}{{sfn|''Daman''|2011|p=47}} || {{formatnum:72}}{{sfn|''Daman''|2011|p=20}} || {{formatnum:2651}} |- | 3 || DI || [[दीव जिला|दीव]]|| [[दीव, भारत|दीव]]|| {{formatnum:52074}}{{sfn|''Diu''|2011|p=45}} || {{formatnum:39}}{{sfn|''Diu''|2011|p=20}} || {{formatnum:2058}} |} === जम्मू अउर कश्मीर (JK) === {{See also|जम्मू अउर कश्मीर के जिलन के सूची}} {| class="wikitable sortable col5right col6right col7right" |- ! # ! कोड<ref name=distcodes /> ! जिला<ref name=censusdist2011 /> ! मुख्यालय ! जनसंख्या<br />(2011) ! क्षेत्रफल<br />(किमी<sup>2</sup>) ! घनत्व<br />(/किमी<sup>2</sup>)<ref name=censusdist2011 /> |- | 1 || AN|| [[अनंतनाग जिला|अनंतनाग]]|| [[अनंतनाग]]|| 1,070,144 || 2853 || 375 |- | 2 || BD|| [[बड़गाम जिला|बड़गाम]]|| [[बड़गाम]]|| 735,753 || 1406 || 537 |- | 3 || BPR ||[[बांदीपोरा जिला|बांदीपोरा]]||[[बांदीपोरा]]|| 385,099 || 3,010|| 128 |- | 4 || BR|| [[बारामूला जिला|बारामूला]]|| [[बारामूला]]|| 1,015,503 || 3329 || 305 |- | 5 || DO|| [[डोडा जिला|डोडा]]|| [[डोडा, जम्मू और कश्मीर|डोडा]]|| 409,576 || 2,625 || 79 |- | 6 || GB||[[गांदरबल जिला|गांदरबल]] || [[गांदरबल]] || 297,003 || 1979|| 151 |- | 7 || JA|| [[जम्मू जिला|जम्मू]]|| [[जम्मू]]|| 1,526,406|| 3,097|| 596 |- | 8 || KT|| [[कठुआ जिला|कठुआ]]|| [[कठुआ]]|| 615,711 || 2,651|| 232 |- | 9 || KW|| [[किश्तवाड़ जिला|किश्तवाड़]] ||[[किश्तवाड़]]|| 230,696 || 7,737|| 30 |- | 10 || KG|| [[कुलगाम जिला|कुलगाम]]|| [[कुलगाम]] || 422,786 || 457|| 925 |- | 11 || KU|| [[कुपवाड़ा जिला|कुपवाड़ा]]|| [[कुपवाड़ा]] || 875,564|| 2,379|| 368 |- | 12 || PO|| [[पुंछ जिला, भारत|पुंछ]]|| [[पुंछ (शहर)|पुंछ]]|| 476,820 || 1,674|| 285 |- | 13 || PU|| [[पुलवामा जिला|पुलवामा]]|| [[पुलवामा]]|| 570,060 || 1,398|| 598 |- | 14 || RA|| [[राजौरी जिला|राजौरी]]|| [[राजौरी]]|| 619,266 || 2,630|| 235 |- | 15 || RB|| [[रामबन जिला|रामबन]]|| [[रामबन (जम्मू और कश्मीर)|रामबन]]|| 283,313 || 1,330 || 213 |- | 16 || RS|| [[रियासी जिला|रियासी]] || [[रियासी]] || 314,714 || 1710 || 184 |- | 17 || SB|| [[सांबा जिला|सांबा]]|| [[सांबा, जम्मू|सांबा]]|| 318,611|| 913 || 318 |- | 18 || SH|| [[शोपियां जिला|शोपियां]] || [[शोपियां]] || 265,960 || 312 || 852 |- | 19 || SR|| [[श्रीनगर जिला|श्रीनगर]]|| [[श्रीनगर]]|| 1,269,751 || 2,228|| 703 |- | 20 || UD|| [[उधमपुर जिला|उधमपुर]]|| [[उधमपुर]]|| 555,357 || 4,550|| 211 |- |} === लद्दाख (LA) === {{See also|लद्दाख के जिलन के सूची}} {| class="wikitable sortable col5right col6right col7right" |- ! # ! कोड<ref name=distcodes /> ! जिला<ref name=censusdist2011 /> ! मुख्यालय ! जनसंख्या<br />(2011) ! क्षेत्रफल<br />(किमी<sup>2</sup>) ! घनत्व<br />(/किमी<sup>2</sup>)<ref name=censusdist2011 /> |- | 1 || KR|| [[कारगिल जिला|कारगिल]] || [[कारगिल नगर|कारगिल]]|| 143,388 || 14,036|| 10 |- | 2 || LE|| [[लेह जिला|लेह]]|| [[लेह]]|| 133,487 || 45,110|| 3 |- | 3 || DR || [[द्रास जिला|द्रास]] || [[द्रास, लद्दाख|द्रास]] || 45,000 || 2,646 || 17 |- | 4 || ZA || [[जांस्कर जिला|जांस्कर]] || [[पदुम]] || 20,000 || 3,000 || 7 |- | 5 || NB || [[नुब्रा जिला|नुब्रा]] || [[दिसकित]] || 35,000 || 9,500 || 4 |- | 6 || CH || [[चंगथांग जिला|चंगथांग]] || [[न्योमा]] || 25,000 || 21,000 || 1 |- | 7 || SH || [[शाम जिला|शाम]] || [[खलत्से]] || 15,000 || 14,086 || 1 |} === लक्षद्वीप (LD) === {| class="wikitable sortable col5right col6right col7right" |- ! # ! कोड<ref name=distcodes /> ! जिला<ref name=censusdist2011 /> ! मुख्यालय ! जनसंख्या<br />(2011) ! क्षेत्रफल<br />(किमी<sup>2</sup>) ! घनत्व<br />(/किमी<sup>2</sup>)<ref name=censusdist2011 /> |- | 1 || LD || [[लक्षद्वीप]]|| [[कवारत्ती]]|| {{formatnum:64473}}{{sfn|''Lakshadweep''|2011|p=42}} || {{formatnum:30}}{{sfn|''Lakshadweep''|2011|p=15}} || {{formatnum:2149}}{{sfn|''Lakshadweep''|2011|p=43}} |- |} === राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र दिल्ली (DL) === {{See also|दिल्ली के जिलन के सूची}} {| class="wikitable sortable col5right col6right col7right" |- ! # ! कोड<ref name=distcodes /> ! जिला<ref name=censusdist2011 /> ! मुख्यालय ! जनसंख्या<br />(2011){{sfn|''Delhi''|2011|p=57}} ! क्षेत्रफल<br />(किमी<sup>2</sup>){{citation needed|date=May 2019}} ! घनत्व<br />(/किमी<sup>2</sup>)<ref name=censusdist2011 />{{sfn|''Delhi''|2011|p=58}} |- | 1 || CD || [[मध्य दिल्ली]] || [[दरियागंज]] || {{formatnum:582320}} || 25 || {{formatnum:27730}} |- | 2 || ED || [[पूर्वी दिल्ली]] || [[प्रीत विहार]] || {{formatnum:1709346}} || 440 || {{formatnum:27132}} |- | 3 || ND || [[नई दिल्ली]] || [[कनॉट प्लेस, नई दिल्ली|कनॉट प्लेस]] || {{formatnum:142004}} || 22 || {{formatnum:4057}} |- | 4 || NO || [[उत्तरी दिल्ली]] || [[सदर बाजार, दिल्ली|सदर बाजार]] || {{formatnum:887978}} || 59 || {{formatnum:14557}} |- | 5 || NE || [[उत्तर पूर्व दिल्ली]] || [[सीलमपुर]] || {{formatnum:2241624}} || 52 || {{formatnum:36155}} |- | 6 || NW || [[उत्तर पश्चिम दिल्ली]] || [[कंझावला]] || {{formatnum:3656539}}|| 130 || {{formatnum:8254}} |- | 7 || SH || [[शाहदरा जिला|शाहदरा]] || [[नंद नगरी]] || {{formatnum:322931}} || 60 || 59,703 |- | 8 || SD || [[दक्षिणी दिल्ली]] || [[साकेत (दिल्ली)|साकेत]] || {{formatnum:2731929}} || 250 || {{formatnum:11060}} |- | 9 || SE || [[दक्षिण पूर्व दिल्ली]] || [[डिफेंस कॉलोनी]] || {{formatnum:1500636}} || 102 || {{formatnum:15000}} |- | 10 || SW || [[दक्षिण पश्चिम दिल्ली]] || [[वसंत विहार]] || {{formatnum:2292958}} || 395 || {{formatnum:5446}} |- | 11 || WD || [[पश्चिम दिल्ली]] || [[राजौरी गार्डन]] || {{formatnum:2543243}} || 112 || {{formatnum:19563}} |- |} === पुडुचेरी (PY) === {{See also|पुदुचेरी के जिलन के सूची}} {| class="wikitable sortable col5right col6right col7right" |- ! # ! कोड<ref name=distcodes /> ! जिला<ref name=censusdist2011 /> ! मुख्यालय ! जनसंख्या<br />(2011) ! क्षेत्रफल<br />(किमी<sup>2</sup>) ! घनत्व<br />(/किमी<sup>2</sup>)<ref name=censusdist2011 /> |- | 1 || KA|| [[कारइकल जिला|कारइकल]]|| [[कारइकल]] || {{formatnum:200222}}{{sfn|''Karaikal''|2011|p= 65}} || {{formatnum:157}}{{sfn|''Karaikal''|2011|p= 26}} || {{formatnum:1275}}{{sfn|''Karaikal''|2011|p= 66}} |- | 2 || MA|| [[माहे जिला|माहे]]|| [[माहे, भारत|माहे]] || {{formatnum:41816}}{{sfn|''Mahe''|2011|p= 52}} || {{formatnum:9}}{{sfn|''Mahe''|2011|p= 23}} || {{formatnum:4646}}{{sfn|''Mahe''|2011|p= 52}} |- | 3 || PO|| [[पुडुचेरी जिला|पुडुचेरी]]|| [[पुडुचेरी (शहर)|पोंडिचेरी]] || {{formatnum:950289}}{{sfn|''Puducherry''|2011|p= 70}} || {{formatnum:293}}{{sfn|''Puducherry''|2011|p= 29}} || {{formatnum:3232}}{{sfn|''Puducherry''|2011|p= 71}} |- | 4 || YA|| [[यानम जिला|यानम]]|| [[यानम, पोंडिचेरी|यानम]] || {{formatnum:55626}}{{sfn|''Yanam''|2011|p= 54}} || {{formatnum:30}}{{sfn|''Yanam''|2011|p= 22}} || {{formatnum:1854}}{{sfn|''Yanam''|2011|p= 54}} |- |} ==नोट्स== {{notelist}} ==संदर्भ== {{reflist}} {{भारत के जिले}} {{Navboxes |title= भारत के जिलन के खाँचा |list1={{अरुणाचल प्रदेश कय जिले}} {{असम कय जिले}} {{आंध्र प्रदेश के जिले}} {{उड़ीसा के जिले}} {{उत्तर प्रदेश के जिले}} {{उत्तराखण्ड के जिले }} {{कर्नाटक के जिले}} {{केरला कय जिले }} {{गुजरात के जिले}} {{गोआ के जिले}} {{जम्मू और कश्मीर के जिले }} {{झारखंड के जिले}} {{तमिलनाडु के जिले}} {{पंजाब के जिले}} {{पश्चिम बंगाल के जिले}} {{बिहार के जिले }} {{मणिपुर के जिले}} {{मध्य प्रदेश के जिले}} {{महाराष्ट्र के जिले}} {{राजस्थान के जिले}} {{छत्तीसगढ़ के जिले}} {{हिमाचल प्रदेश के जिले}} {{तेलंगाना कय जिला}} }} [[श्रेणी:भारत के जिला]] sfnsbauvn9qnp5vsk8u3qc326tcp9oz मिर्जापुर मंडल 0 3454 37086 15901 2026-08-27T11:24:50Z Avimaarak 3578 37086 wikitext text/x-wiki मिर्जापुर मंडल उत्तर प्रदेश कय मंडल होय। एहमा 03 जिला आवत हँय। # [[मिर्जापुर जिला|मिर्जापुर]] # [[भदोही जिला|भदोही]] # [[सोनभद्र जिला|सोनभद्र]] qzqopn0o7639u1g7q0nijtimf5ey23o विकिपीडिया:समाज प्रधानपन्ना 4 7830 37091 36847 2026-08-27T11:31:52Z Raghav. .real 4952 /* Renewal of my Administrator and Interface Administrator rights */ 37091 wikitext text/x-wiki {{Archive box|auto=yes|search=yes}} * '''en:''' Requests for the [[m:bot|bot]] flag should be made on this page. This wiki uses the [[m:bot policy|standard bot policy]], and allows [[m:bot policy#Global_bots|global bots]] and [[m:bot policy#Automatic_approval|automatic approval of certain types of bots]]. Other bots should apply below, and then [[m:Steward requests/Bot status|request access]] from a steward if there is no objection. == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[यूजर:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[यूजर बातचीत:MediaWiki message delivery|बातचीत]]) १८:५०, १८ जनवरी २०२६ (IST) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Tiven2240@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <span lang="hi" dir="ltr">सार्वभौमिक आचार संहिता और प्रवर्तन के दिशानिर्देशों की वार्षिक समीक्षा</span> == <div lang="hi" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> मैं आपको यह बताना चाहता हूँ कि सार्वभौमिक आचार संहिता और प्रवर्तन के दिशानिर्देशों की वार्षिक समीक्षा की अवधि शुरू हो चुकी है। आप 9 फरवरी 2026 तक बदलावों के सुझाव दे सकते हैं। यह वार्षिक समीक्षा के कई चरणों का पहला चरण है। [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|मेटा के UCoC पृष्ठ पर अधिक जानकारी पाएँ और जुड़ने के लिए वार्तालाप खोजें]]। [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|सार्वभौमिक आचार संहिता समन्वयन समिति]] (U4C) एक वैश्विक समिति है जो UCoC का साम्यिक और सुसंगत कार्यान्वयन करने को समर्पित है। यह वार्षिक समीक्षा U4C द्वारा योजित और लागू की गई है। अधिक जानकारी तथा U4C की ज़िम्मेदारियों के लिए [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|आप U4C चार्टर की जाँच कर सकते हैं]]। कृपया जहाँ भी उचित हो, अपने समुदाय के दूसरे सदस्यों के साथ यह जानकारी साझा करें। -- U4C के साथ समन्वय में, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|वार्ता]])<section end="announcement-content" /> </div> ०२:३१, २० जनवरी २०२६ (IST) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Keegan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> ==Renewal of my Administrator and Interface Administrator rights== Hello everyone, I am applying for the renewal of my Administrator and Interface Administrator rights. This wiki lacks several useful gadgets and technical improvements that can benefit editors and readers. With interface admin access, I plan to add and maintain such tools, following community consensus and best practices. I am also connected with the MediaWiki technical community for guidance when needed. Thank you for your consideration. '''-- [[User:Suyash.dwivedi|<span style="color:#FF5733;">सुयश</span> <span style="color:#2E86C1;">द्विवेदी</span> / Suyash Dwivedi]]''' ([[User talk:Suyash.dwivedi|💬]]) २३:४९, ३ फरवरी २०२६ (IST) * Support - [[यूजर:Herdaisymione|Herdaisymione]] ([[यूजर बातचीत:Herdaisymione|बातचीत]]) १४:४४, ६ फरवरी २०२६ (IST) * Support - We need some gadgets and some useful templates need to be import.[[यूजर:Shoot stufz|Shoot stufz]] ([[यूजर बातचीत:Shoot stufz|बातचीत]]) १५:०१, ६ फरवरी २०२६ (IST) * Support - We have observe some spamming so admin is a must. [[यूजर:Archies2804|Archies2804]] ([[यूजर बातचीत:Archies2804|बातचीत]]) २२:३८, ६ फरवरी २०२६ (IST) * Support -[[यूजर:Satyam8v|Satyam8v]] ([[यूजर बातचीत:Satyam8v|बातचीत]]) २२:५४, ६ फरवरी २०२६ (IST) * Support - I agree with Archies2804 [[यूजर:Mohit07agre|Mohit07agre]] ([[यूजर बातचीत:Mohit07agre|बातचीत]]) २२:५९, ६ फरवरी २०२६ (IST) *Support -I agree with Shoot stufz [[यूजर:Anushka10patel|Anushka10patel]] ([[यूजर बातचीत:Anushka10patel|बातचीत]]) १८:३२, ७ फरवरी २०२६ (IST) * Support - He is a seasoned Wikimedian who has previously supported this wiki and can be trusted. [[यूजर:Dev Jadiya|Dev Jadiya]] ([[यूजर बातचीत:Dev Jadiya|बातचीत]]) १८:४७, ७ फरवरी २०२६ (IST) * Support - I agreed with Dev Jadiya.[[यूजर:Imakanksha|Imakanksha]] ([[यूजर बातचीत:Imakanksha|बातचीत]]) १८:४७, ७ फरवरी २०२६ (IST) *Support -I agree with Shoot stufz [[यूजर:Bhaiyaji Smile 123|Bhaiyaji Smile 123]] ([[यूजर बातचीत:Bhaiyaji Smile 123|बातचीत]]) २३:२९, १५ फरवरी २०२६ (IST) == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[यूजर:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[यूजर बातचीत:MediaWiki message delivery|बातचीत]]) ०६:२७, २६ अप्रैल २०२६ (IST) </bdi> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Codename Noreste@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <span lang="hi" dir="ltr">अब 2026 U4C चुनाव में वोट करें</span> == <div lang="hi" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> योग्य मतदाताओं से अनुरोध है कि वे २०२६ की सार्वभौमिक आचार संहिता समन्वयन समिति के चुनाव में भाग लें। अधिक जानकारी-जिसमें पात्रता जाँच, मतदान प्रक्रिया की जानकारी, उम्मीदवारों की जानकारी, तथा मतदान के लिए लिंक शामिल हैं| मेटा पर २०२६ चुनाव जानकारी पृष्ठ पर उपलब्ध है। मतदान [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC] पर २ जून २०२६ को समाप्त होगा। यदि आपका खाता पात्र है तो कृपया वोट करें। परिणाम 14 जून 2026 तक उपलब्ध होंगे। --U4C के सहयोग से,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) २२:४४, २७ मई २०२६ (IST) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Keegan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|बातचीत]])</bdi> २२:४१, २३ जून २०२६ (IST) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Codename Noreste@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == <span lang="en" dir="ltr">Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Legal & Safety Contacts''' Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) १८:५८, २५ जून २०२६ (IST) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Sannita (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) १७:५४, २४ जुलाई २०२६ (IST) </bdi> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:DreamRimmer@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> ==Renewal of my Administrator and Interface Administrator rights== Hello everyone, I am applying for the renewal of my Administrator and Interface Administrator rights on a permanent basis. This wiki lacks several useful gadgets and technical improvements that could benefit both editors and readers. With Interface Administrator access, I plan to add and maintain such tools, following community consensus and best practices. As an Administrator, I will also continue helping to combat vandalism, spam, and other disruptive activities, while supporting the community in maintaining the quality and reliability of the wiki. I am also connected with the MediaWiki technical community and can seek guidance when needed. Thank you for your consideration. '''-- [[User:Suyash.dwivedi|<span style="color:#FF5733;">सुयश</span> <span style="color:#2E86C1;">द्विवेदी</span> / Suyash Dwivedi]]''' ([[User talk:Suyash.dwivedi|💬]]) १६:००, २० अगस्त २०२६ (IST) *Support - This Wiki needs Admin and Interface admin and he is a trusted user - [[यूजर:Herdaisymione|Herdaisymione]] ([[यूजर बातचीत:Herdaisymione|बातचीत]]) ०९:४८, २५ अगस्त २०२६ (IST) :Support - We need some gadgets and some useful templates need to be import. [[यूजर:Decodeme|Decodeme]] ([[यूजर बातचीत:Decodeme|बातचीत]]) ०९:५६, २५ अगस्त २०२६ (IST) *Support — I support the renewal of Sir’s Administrator and Interface Administrator rights on a permanent basis. He has been actively contributing to the wiki and has consistently supported the community with administrative and technical work. I believe these rights will help him continue contributing to the growth and improvement of the wiki - [[यूजर:Raghav._.real|Raghav._.real]] i7lmpw9ony5w7dh8d7zrzq550cjg2ey 37092 37091 2026-08-27T11:33:42Z Satyam8v 4670 /* Renewal of my Administrator and Interface Administrator rights */ 37092 wikitext text/x-wiki {{Archive box|auto=yes|search=yes}} * '''en:''' Requests for the [[m:bot|bot]] flag should be made on this page. This wiki uses the [[m:bot policy|standard bot policy]], and allows [[m:bot policy#Global_bots|global bots]] and [[m:bot policy#Automatic_approval|automatic approval of certain types of bots]]. Other bots should apply below, and then [[m:Steward requests/Bot status|request access]] from a steward if there is no objection. == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[यूजर:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[यूजर बातचीत:MediaWiki message delivery|बातचीत]]) १८:५०, १८ जनवरी २०२६ (IST) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Tiven2240@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <span lang="hi" dir="ltr">सार्वभौमिक आचार संहिता और प्रवर्तन के दिशानिर्देशों की वार्षिक समीक्षा</span> == <div lang="hi" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> मैं आपको यह बताना चाहता हूँ कि सार्वभौमिक आचार संहिता और प्रवर्तन के दिशानिर्देशों की वार्षिक समीक्षा की अवधि शुरू हो चुकी है। आप 9 फरवरी 2026 तक बदलावों के सुझाव दे सकते हैं। यह वार्षिक समीक्षा के कई चरणों का पहला चरण है। [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|मेटा के UCoC पृष्ठ पर अधिक जानकारी पाएँ और जुड़ने के लिए वार्तालाप खोजें]]। [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|सार्वभौमिक आचार संहिता समन्वयन समिति]] (U4C) एक वैश्विक समिति है जो UCoC का साम्यिक और सुसंगत कार्यान्वयन करने को समर्पित है। यह वार्षिक समीक्षा U4C द्वारा योजित और लागू की गई है। अधिक जानकारी तथा U4C की ज़िम्मेदारियों के लिए [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|आप U4C चार्टर की जाँच कर सकते हैं]]। कृपया जहाँ भी उचित हो, अपने समुदाय के दूसरे सदस्यों के साथ यह जानकारी साझा करें। -- U4C के साथ समन्वय में, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|वार्ता]])<section end="announcement-content" /> </div> ०२:३१, २० जनवरी २०२६ (IST) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Keegan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> ==Renewal of my Administrator and Interface Administrator rights== Hello everyone, I am applying for the renewal of my Administrator and Interface Administrator rights. This wiki lacks several useful gadgets and technical improvements that can benefit editors and readers. With interface admin access, I plan to add and maintain such tools, following community consensus and best practices. I am also connected with the MediaWiki technical community for guidance when needed. Thank you for your consideration. '''-- [[User:Suyash.dwivedi|<span style="color:#FF5733;">सुयश</span> <span style="color:#2E86C1;">द्विवेदी</span> / Suyash Dwivedi]]''' ([[User talk:Suyash.dwivedi|💬]]) २३:४९, ३ फरवरी २०२६ (IST) * Support - [[यूजर:Herdaisymione|Herdaisymione]] ([[यूजर बातचीत:Herdaisymione|बातचीत]]) १४:४४, ६ फरवरी २०२६ (IST) * Support - We need some gadgets and some useful templates need to be import.[[यूजर:Shoot stufz|Shoot stufz]] ([[यूजर बातचीत:Shoot stufz|बातचीत]]) १५:०१, ६ फरवरी २०२६ (IST) * Support - We have observe some spamming so admin is a must. [[यूजर:Archies2804|Archies2804]] ([[यूजर बातचीत:Archies2804|बातचीत]]) २२:३८, ६ फरवरी २०२६ (IST) * Support -I agree with Shoot stufz ,[[यूजर:Satyam8v|Satyam8v]] ([[यूजर बातचीत:Satyam8v|बातचीत]]) २२:५४, ६ फरवरी २०२६ (IST) * Support - I agree with Archies2804 [[यूजर:Mohit07agre|Mohit07agre]] ([[यूजर बातचीत:Mohit07agre|बातचीत]]) २२:५९, ६ फरवरी २०२६ (IST) *Support -I agree with Shoot stufz [[यूजर:Anushka10patel|Anushka10patel]] ([[यूजर बातचीत:Anushka10patel|बातचीत]]) १८:३२, ७ फरवरी २०२६ (IST) * Support - He is a seasoned Wikimedian who has previously supported this wiki and can be trusted. [[यूजर:Dev Jadiya|Dev Jadiya]] ([[यूजर बातचीत:Dev Jadiya|बातचीत]]) १८:४७, ७ फरवरी २०२६ (IST) * Support - I agreed with Dev Jadiya.[[यूजर:Imakanksha|Imakanksha]] ([[यूजर बातचीत:Imakanksha|बातचीत]]) १८:४७, ७ फरवरी २०२६ (IST) *Support -I agree with Shoot stufz [[यूजर:Bhaiyaji Smile 123|Bhaiyaji Smile 123]] ([[यूजर बातचीत:Bhaiyaji Smile 123|बातचीत]]) २३:२९, १५ फरवरी २०२६ (IST) == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[यूजर:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[यूजर बातचीत:MediaWiki message delivery|बातचीत]]) ०६:२७, २६ अप्रैल २०२६ (IST) </bdi> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Codename Noreste@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <span lang="hi" dir="ltr">अब 2026 U4C चुनाव में वोट करें</span> == <div lang="hi" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> योग्य मतदाताओं से अनुरोध है कि वे २०२६ की सार्वभौमिक आचार संहिता समन्वयन समिति के चुनाव में भाग लें। अधिक जानकारी-जिसमें पात्रता जाँच, मतदान प्रक्रिया की जानकारी, उम्मीदवारों की जानकारी, तथा मतदान के लिए लिंक शामिल हैं| मेटा पर २०२६ चुनाव जानकारी पृष्ठ पर उपलब्ध है। मतदान [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC] पर २ जून २०२६ को समाप्त होगा। यदि आपका खाता पात्र है तो कृपया वोट करें। परिणाम 14 जून 2026 तक उपलब्ध होंगे। --U4C के सहयोग से,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) २२:४४, २७ मई २०२६ (IST) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Keegan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|बातचीत]])</bdi> २२:४१, २३ जून २०२६ (IST) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Codename Noreste@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == <span lang="en" dir="ltr">Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Legal & Safety Contacts''' Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) १८:५८, २५ जून २०२६ (IST) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Sannita (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) १७:५४, २४ जुलाई २०२६ (IST) </bdi> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:DreamRimmer@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> ==Renewal of my Administrator and Interface Administrator rights== Hello everyone, I am applying for the renewal of my Administrator and Interface Administrator rights on a permanent basis. This wiki lacks several useful gadgets and technical improvements that could benefit both editors and readers. With Interface Administrator access, I plan to add and maintain such tools, following community consensus and best practices. As an Administrator, I will also continue helping to combat vandalism, spam, and other disruptive activities, while supporting the community in maintaining the quality and reliability of the wiki. I am also connected with the MediaWiki technical community and can seek guidance when needed. Thank you for your consideration. '''-- [[User:Suyash.dwivedi|<span style="color:#FF5733;">सुयश</span> <span style="color:#2E86C1;">द्विवेदी</span> / Suyash Dwivedi]]''' ([[User talk:Suyash.dwivedi|💬]]) १६:००, २० अगस्त २०२६ (IST) *Support - This Wiki needs Admin and Interface admin and he is a trusted user - [[यूजर:Herdaisymione|Herdaisymione]] ([[यूजर बातचीत:Herdaisymione|बातचीत]]) ०९:४८, २५ अगस्त २०२६ (IST) :Support - We need some gadgets and some useful templates need to be import. [[यूजर:Decodeme|Decodeme]] ([[यूजर बातचीत:Decodeme|बातचीत]]) ०९:५६, २५ अगस्त २०२६ (IST) *Support — I support the renewal of Sir’s Administrator and Interface Administrator rights on a permanent basis. He has been actively contributing to the wiki and has consistently supported the community with administrative and technical work. I believe these rights will help him continue contributing to the growth and improvement of the wiki - [[यूजर:Raghav._.real|Raghav._.real]] 2rtp0bi2bz9xt887qvn1tbft0zshttt 37095 37092 2026-08-27T11:35:44Z Raghav. .real 4952 /* Renewal of my Administrator and Interface Administrator rights */ 37095 wikitext text/x-wiki {{Archive box|auto=yes|search=yes}} * '''en:''' Requests for the [[m:bot|bot]] flag should be made on this page. This wiki uses the [[m:bot policy|standard bot policy]], and allows [[m:bot policy#Global_bots|global bots]] and [[m:bot policy#Automatic_approval|automatic approval of certain types of bots]]. Other bots should apply below, and then [[m:Steward requests/Bot status|request access]] from a steward if there is no objection. == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[यूजर:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[यूजर बातचीत:MediaWiki message delivery|बातचीत]]) १८:५०, १८ जनवरी २०२६ (IST) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Tiven2240@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <span lang="hi" dir="ltr">सार्वभौमिक आचार संहिता और प्रवर्तन के दिशानिर्देशों की वार्षिक समीक्षा</span> == <div lang="hi" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> मैं आपको यह बताना चाहता हूँ कि सार्वभौमिक आचार संहिता और प्रवर्तन के दिशानिर्देशों की वार्षिक समीक्षा की अवधि शुरू हो चुकी है। आप 9 फरवरी 2026 तक बदलावों के सुझाव दे सकते हैं। यह वार्षिक समीक्षा के कई चरणों का पहला चरण है। [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|मेटा के UCoC पृष्ठ पर अधिक जानकारी पाएँ और जुड़ने के लिए वार्तालाप खोजें]]। [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|सार्वभौमिक आचार संहिता समन्वयन समिति]] (U4C) एक वैश्विक समिति है जो UCoC का साम्यिक और सुसंगत कार्यान्वयन करने को समर्पित है। यह वार्षिक समीक्षा U4C द्वारा योजित और लागू की गई है। अधिक जानकारी तथा U4C की ज़िम्मेदारियों के लिए [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|आप U4C चार्टर की जाँच कर सकते हैं]]। कृपया जहाँ भी उचित हो, अपने समुदाय के दूसरे सदस्यों के साथ यह जानकारी साझा करें। -- U4C के साथ समन्वय में, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|वार्ता]])<section end="announcement-content" /> </div> ०२:३१, २० जनवरी २०२६ (IST) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Keegan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> ==Renewal of my Administrator and Interface Administrator rights== Hello everyone, I am applying for the renewal of my Administrator and Interface Administrator rights. This wiki lacks several useful gadgets and technical improvements that can benefit editors and readers. With interface admin access, I plan to add and maintain such tools, following community consensus and best practices. I am also connected with the MediaWiki technical community for guidance when needed. Thank you for your consideration. '''-- [[User:Suyash.dwivedi|<span style="color:#FF5733;">सुयश</span> <span style="color:#2E86C1;">द्विवेदी</span> / Suyash Dwivedi]]''' ([[User talk:Suyash.dwivedi|💬]]) २३:४९, ३ फरवरी २०२६ (IST) * Support - [[यूजर:Herdaisymione|Herdaisymione]] ([[यूजर बातचीत:Herdaisymione|बातचीत]]) १४:४४, ६ फरवरी २०२६ (IST) * Support - We need some gadgets and some useful templates need to be import.[[यूजर:Shoot stufz|Shoot stufz]] ([[यूजर बातचीत:Shoot stufz|बातचीत]]) १५:०१, ६ फरवरी २०२६ (IST) * Support - We have observe some spamming so admin is a must. [[यूजर:Archies2804|Archies2804]] ([[यूजर बातचीत:Archies2804|बातचीत]]) २२:३८, ६ फरवरी २०२६ (IST) * Support -I agree with Shoot stufz ,[[यूजर:Satyam8v|Satyam8v]] ([[यूजर बातचीत:Satyam8v|बातचीत]]) २२:५४, ६ फरवरी २०२६ (IST) * Support - I agree with Archies2804 [[यूजर:Mohit07agre|Mohit07agre]] ([[यूजर बातचीत:Mohit07agre|बातचीत]]) २२:५९, ६ फरवरी २०२६ (IST) *Support -I agree with Shoot stufz [[यूजर:Anushka10patel|Anushka10patel]] ([[यूजर बातचीत:Anushka10patel|बातचीत]]) १८:३२, ७ फरवरी २०२६ (IST) * Support - He is a seasoned Wikimedian who has previously supported this wiki and can be trusted. [[यूजर:Dev Jadiya|Dev Jadiya]] ([[यूजर बातचीत:Dev Jadiya|बातचीत]]) १८:४७, ७ फरवरी २०२६ (IST) * Support - I agreed with Dev Jadiya.[[यूजर:Imakanksha|Imakanksha]] ([[यूजर बातचीत:Imakanksha|बातचीत]]) १८:४७, ७ फरवरी २०२६ (IST) *Support -I agree with Shoot stufz [[यूजर:Bhaiyaji Smile 123|Bhaiyaji Smile 123]] ([[यूजर बातचीत:Bhaiyaji Smile 123|बातचीत]]) २३:२९, १५ फरवरी २०२६ (IST) *Support — I support the renewal of Suyash Dwiwedi ji’s Administrator and Interface Administrator rights on a permanent basis. He has been actively contributing to the wiki and supporting the community with administrative and technical work. I believe these rights will help him continue contributing to the growth and improvement of the wiki - [[यूजर:Raghav._.real|Raghav._.real]] ([[यूजर बातचीत:Raghav._.real|बातचीत]]) == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[यूजर:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[यूजर बातचीत:MediaWiki message delivery|बातचीत]]) ०६:२७, २६ अप्रैल २०२६ (IST) </bdi> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Codename Noreste@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <span lang="hi" dir="ltr">अब 2026 U4C चुनाव में वोट करें</span> == <div lang="hi" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> योग्य मतदाताओं से अनुरोध है कि वे २०२६ की सार्वभौमिक आचार संहिता समन्वयन समिति के चुनाव में भाग लें। अधिक जानकारी-जिसमें पात्रता जाँच, मतदान प्रक्रिया की जानकारी, उम्मीदवारों की जानकारी, तथा मतदान के लिए लिंक शामिल हैं| मेटा पर २०२६ चुनाव जानकारी पृष्ठ पर उपलब्ध है। मतदान [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC] पर २ जून २०२६ को समाप्त होगा। यदि आपका खाता पात्र है तो कृपया वोट करें। परिणाम 14 जून 2026 तक उपलब्ध होंगे। --U4C के सहयोग से,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) २२:४४, २७ मई २०२६ (IST) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Keegan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|बातचीत]])</bdi> २२:४१, २३ जून २०२६ (IST) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Codename Noreste@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == <span lang="en" dir="ltr">Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Legal & Safety Contacts''' Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) १८:५८, २५ जून २०२६ (IST) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Sannita (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) १७:५४, २४ जुलाई २०२६ (IST) </bdi> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:DreamRimmer@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> ==Renewal of my Administrator and Interface Administrator rights== Hello everyone, I am applying for the renewal of my Administrator and Interface Administrator rights on a permanent basis. This wiki lacks several useful gadgets and technical improvements that could benefit both editors and readers. With Interface Administrator access, I plan to add and maintain such tools, following community consensus and best practices. As an Administrator, I will also continue helping to combat vandalism, spam, and other disruptive activities, while supporting the community in maintaining the quality and reliability of the wiki. I am also connected with the MediaWiki technical community and can seek guidance when needed. Thank you for your consideration. '''-- [[User:Suyash.dwivedi|<span style="color:#FF5733;">सुयश</span> <span style="color:#2E86C1;">द्विवेदी</span> / Suyash Dwivedi]]''' ([[User talk:Suyash.dwivedi|💬]]) १६:००, २० अगस्त २०२६ (IST) *Support - This Wiki needs Admin and Interface admin and he is a trusted user - [[यूजर:Herdaisymione|Herdaisymione]] ([[यूजर बातचीत:Herdaisymione|बातचीत]]) ०९:४८, २५ अगस्त २०२६ (IST) :Support - We need some gadgets and some useful templates need to be import. [[यूजर:Decodeme|Decodeme]] ([[यूजर बातचीत:Decodeme|बातचीत]]) ०९:५६, २५ अगस्त २०२६ (IST) *Support — I support the renewal of Sir’s Administrator and Interface Administrator rights on a permanent basis. He has been actively contributing to the wiki and has consistently supported the community with administrative and technical work. I believe these rights will help him continue contributing to the growth and improvement of the wiki - [[यूजर:Raghav._.real|Raghav._.real]] 430lplpish6e4qgeh8jwes67azzbtpu उन्नाव जिला 0 9767 37046 35269 2026-08-26T12:19:41Z Avimaarak 3578 /* सन्दर्भ */ 37046 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = उन्नाव ज़िला | settlement_type = उत्तर प्रदेश मा एक जिला | total_type =कुल | native_name = | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = | perrow = 1/2 | image1 = Sarosi Rajbhawan.jpg | caption1 = Palace of [[Sarosi estate]] | image2 = Nawabganj Bird Sanctuary, Unnao 03.JPG | caption2 = [[नवाबगंज पक्षी विहार]] }} | image_map = India_Uttar_Pradesh_districts_2012_Unnao.svg | map_caption = Location of Unnao district in Uttar Pradesh | coordinates = | coor_pinpoint = Unnao | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = [[States and union territories of India|राज्य]] | subdivision_name1 = [[उत्तर प्रदेश]] | subdivision_type2 = [[Administrative divisions of India|मंडल]] | subdivision_name2 = [[Lucknow division|लखनऊ]] | established_title = Established | established_date = | seat_type =मुख्यालय | seat = [[उन्नाव ]] | parts_type = [[Tehsils of India|तहसील]] | parts_style = para | p1 =उन्नाव<br /> बांगरमऊ<br /> हसनगंज<br /> सफीपुर<br /> पुरवा<br />बीघापुर | area_total_km2 = 4045.2 | area_footnotes = <ref name="Census 2011"/> | population_as_of = 2011 | population_कुल = 3,108,367 | population_footnotes = | population_urban = 531,646 | population_density_km2 = auto | demographics_type1 =जनसांख्यिकी | demographics1_title1 = [[Literacy in India|साक्षरता]] | demographics1_info1 = 66.37% | demographics1_title2 = लिंगानुपात | demographics1_info2 = 0.901 [[male|♂]]/[[female|♀]] | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = [[Lok Sabha|लोकसभा क्षेत्र]] | leader_name1 = [[Unnao (Lok Sabha constituency)|उन्नाव]] | leader_title2 = [[Vidhan Sabha|विधानसभा क्षेत्र]] | leader_name2 = उन्नाव<br /> बांगरमऊ<br /> पुरवा<br /> भगवंतनगर<br /> मोहान<br />सफीपुर | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +05:30 | registration_plate = | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = | website = {{URL|https://unnao.nic.in/}} | official_name = }} '''उन्नाव जिला''' मध्य भारत के [[उत्तर प्रदेश]] राज्य का एक [[उत्तर प्रदेश कय ज़िला|जिला]] है। उन्नाव शहर यहिका जिला मुख्यालय है। यो जिला [[लखनऊ मंडल]] का हिस्सा है। 2011 की जनगणना के अनुसार, उन्नाव जिला के आबादी 3,108,367 है, जउन यहिका उत्तर प्रदेश क्या 31वाँ सबसे ज़्यादा आबादी वाला जिला बनावत है। यो एक मुख्य रूप ते ग्रामीण आबादी वाला जिला है, जेहिमा 80% ते ज्यादा आबादी ग्रामीण क्षेत्रन मा रहति है। <ref name="Census 2011" /> == महाकाव्यन मा उन्नाव == [[रामायण]] मा, देवी सीता का सुतियातारा चौराहा (जेहिका तब सीता-उतारा जंगल कहा जात रहै) मा लक्ष्मण जी द्वारा छोड़ दीन गा रहै। अब सुतियातारा मा एक चौराहा अउर एक [[शिव]] मंदिर है। उइ अपने दुसरे बनबास मा हियैं परियर (परियर) गाँव मा रहत रहीं, जहाँ पर ऋषि वाल्मीकि क्यार आश्रम रहै। तबै हियाँ पर आम, नीम, बरगद, [[पीपर|पीपल के पेड़न]] आदि ते हरा भरा जंगल रहै। वही मा उइ अपने दून्हो लरिकन का जन्म दिहिन। अब, हियाँ पर सीता, कुश अउर लव का एक प्रसिद्ध मंदिर है जेहिका जानकी कुंड कहा जात है (मतलब एक अइसि जगह जहाँ ते सीता मइया अपनी आध्यात्मिक महतारी भुइँया माता के साथ क्षीर सागर मा समा गई रहैं) अउर हियाँ एक शिवालौ बना है जेहिका लोधेसुर कहा जात है। ==सन्दर्भ== <ref name="Census 2011">{{Cite web |title=Census of India 2011: Uttar Pradesh District Census Handbook - Unnao, Part A (Village and Town Directory) |url=https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/UPA.html |access-date=26 June 2021 |website=Census 2011 India |pages=xiii-xv, 5–11, 14, 19–20, 75, 93, 110, 135, 160, 178, 204, 237, 262, 280, 298, 323, 348, 373, 390, 416, 525–39}}</ref> aut0lenuacqf7b07z4hakhytok3uwnp 37048 37046 2026-08-26T15:49:04Z Avimaarak 3578 37048 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = उन्नाव ज़िला | settlement_type = उत्तर प्रदेश मा एक जिला | total_type =कुल | native_name = | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = | perrow = 1/2 | image1 = Sarosi Rajbhawan.jpg | caption1 = Palace of [[Sarosi estate]] | image2 = Nawabganj Bird Sanctuary, Unnao 03.JPG | caption2 = [[नवाबगंज पक्षी विहार]] }} | image_map = India_Uttar_Pradesh_districts_2012_Unnao.svg | map_caption = Location of Unnao district in Uttar Pradesh | coordinates = | coor_pinpoint = उन्नाव | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flag|भारत}} | subdivision_type1 = [[भारत कय राज्य|राज्य]] | subdivision_name1 = [[उत्तर प्रदेश]] | subdivision_type2 = मंडल | subdivision_name2 = लखनऊ | established_title = Established | established_date = | seat_type =मुख्यालय | seat = [[उन्नाव ]] | parts_type = तहसील | parts_style = para | p1 =उन्नाव<br /> बांगरमऊ<br /> हसनगंज<br /> सफीपुर<br /> पुरवा<br />बीघापुर | area_total_km2 = 4045.2 | area_footnotes = <ref name="Census 2011"/> | population_as_of = 2011 | population_total = 3,108,367 | population_footnotes = | population_urban = 531,646 | population_density_km2 = auto | demographics_type1 =जनसांख्यिकी | demographics1_title1 = साक्षरता | demographics1_info1 = 66.37% | demographics1_title2 = लिंगानुपात | demographics1_info2 = 0.901 [[male|♂]]/[[female|♀]] | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = [[Lok Sabha|लोकसभा क्षेत्र]] | leader_name1 = [[Unnao (Lok Sabha constituency)|उन्नाव]] | leader_title2 = [[Vidhan Sabha|विधानसभा क्षेत्र]] | leader_name2 = उन्नाव<br /> बांगरमऊ<br /> पुरवा<br /> भगवंतनगर<br /> मोहान<br />सफीपुर | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|IST]] | utc_offset1 = +05:30 | registration_plate = | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = | website = {{URL|https://unnao.nic.in/}} | official_name = }} '''उन्नाव जिला''' मध्य भारत के [[उत्तर प्रदेश]] राज्य का एक [[उत्तर प्रदेश कय ज़िला|जिला]] है। उन्नाव शहर यहिका जिला मुख्यालय है। यो जिला [[लखनऊ मंडल]] का हिस्सा है। 2011 की जनगणना के अनुसार, उन्नाव जिला के आबादी 3,108,367 है, जउन यहिका उत्तर प्रदेश क्या 31वाँ सबसे ज़्यादा आबादी वाला जिला बनावत है। यो एक मुख्य रूप ते ग्रामीण आबादी वाला जिला है, जेहिमा 80% ते ज्यादा आबादी ग्रामीण क्षेत्रन मा रहति है। <ref name="Census 2011" /> == महाकाव्यन मा उन्नाव == [[रामायण]] मा, देवी सीता का सुतियातारा चौराहा (जेहिका तब सीता-उतारा जंगल कहा जात रहै) मा लक्ष्मण जी द्वारा छोड़ दीन गा रहै। अब सुतियातारा मा एक चौराहा अउर एक [[शिव]] मंदिर है। उइ अपने दुसरे बनबास मा हियैं परियर (परियर) गाँव मा रहत रहीं, जहाँ पर ऋषि वाल्मीकि क्यार आश्रम रहै। तबै हियाँ पर आम, नीम, बरगद, [[पीपर|पीपल के पेड़न]] आदि ते हरा भरा जंगल रहै। वही मा उइ अपने दून्हो लरिकन का जन्म दिहिन। अब, हियाँ पर सीता, कुश अउर लव का एक प्रसिद्ध मंदिर है जेहिका जानकी कुंड कहा जात है (मतलब एक अइसि जगह जहाँ ते सीता मइया अपनी आध्यात्मिक महतारी भुइँया माता के साथ क्षीर सागर मा समा गई रहैं) अउर हियाँ एक शिवालौ बना है जेहिका लोधेसुर कहा जात है। ==इतिहास== उन्नाव जिले का गठन अंग्रेजों द्वारा फरवरी 1856 में [[अवध राज्य]] के विलय के बाद किया गया था।<ref name="Gazetteer">{{cite book |last1=Nevill |first1=H.R. |title=Unao: A Gazetteer, Being Volume XI Of The District Gazetteers Of The United Provinces Of Agra And Oudh |date=1903 |publisher=Government Press |location=Allahabad |pages=90, 113–39, 171, 217, 240–1 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.113180 |access-date=7 April 2021}}</ref> इससे पहले, [[अवध के नवाब|अवध के नवाबों]] के शासनकाल में यह क्षेत्र कई अलग-अलग जिलों या {{Transliteration|fa|[[चकला (प्रशासनिक विभाग)|चकला]]}} में विभाजित था: [[पुरवा]] पूर्वी भाग को कवर करता था, जबकि उत्तर में [[रसूलाबाद, उन्नाव|रसूलाबाद]] और [[सफीपुर]] थे।<ref name="Gazetteer"/> इस बीच, [[औरास, उत्तर प्रदेश|औरास]] का परगना [[संडीला]] के चकला का हिस्सा था और [[बैसवारा]] के परगने इसी नाम के चकला में शामिल थे, जिसका मुख्यालय [[रायबरेली]] में था।<ref name="Gazetteer"/> ब्रिटिश अधिग्रहण के बाद जिले को मूल रूप से "पुरवा जिला" कहा गया और पुरवा को इसका मुख्यालय बनाया गया।<ref name="Gazetteer"/> यह व्यवस्था बहुत कम समय तक रही और इसके बाद मुख्यालय उन्नाव स्थानांतरित कर दिया गया।<ref name="Gazetteer"/> ===प्राचीन=== [[ह्वेनसांग]], भारत आने वाला चीनी तीर्थयात्री, 636 ईस्वी में 3 महीने तक [[कन्नौज]] में रहा। यहाँ से उसने लगभग 26&nbsp;किमी की यात्रा की और गंगा के पूर्वी तट पर स्थित ''नफोटिपोकुलो'' (नवदेवकुल) नगर पहुँचा। यह नगर लगभग 5&nbsp;किमी की परिधि में फैला हुआ था और यहाँ एक देव मंदिर, कई बौद्ध मठ तथा स्तूप थे। नवदेवकुल की पहचान [[नवल, उत्तर प्रदेश|नवल]] से की गई है, जो कन्नौज से 18 मील दक्षिण-पूर्व में स्थित है।<ref name="Gazetteer"/> उस काल के बाद इस क्षेत्र का इतिहास लगभग पूरी तरह अस्पष्ट है और बाद के [[राजपूत]] परिवारों की परंपराएँ ही इसका एकमात्र स्रोत हैं।<ref name="Gazetteer"/> इन परंपराओं के अनुसार, वर्तमान उन्नाव जिला विभिन्न समूहों के बीच बुरी तरह विभाजित था: कहा जाता है कि [[भर]] पूर्वी भाग में शासन करते थे, जबकि मध्य भाग में [[लोध]], [[लुनिया (जाति)|लुनिया]], [[अहीर]], [[ठठेरा]], [[धोबी]] और [[कुर्मी]] सहित कई जनजातियों का मिश्रण रहता था।<ref name="Gazetteer"/> उनके शासकों के मिट्टी के किलों के अवशेष आज भी दिखाए जाते हैं, लेकिन इनमें से किसी का शासन बहुत बड़े क्षेत्र पर नहीं था।<ref name="Gazetteer"/> उत्तर में शासक [[राजपासी]] थे, जिनकी राजधानी रामकोट नगर थी, जिसे अब [[बांगरमऊ]] के नाम से जाना जाता है।<ref name="Gazetteer"/> अंततः [[सफीपुर]] के आसपास का क्षेत्र [[ब्राह्मण]] राजाओं ([[शुक्ल]]) द्वारा शासित माना जाता है और सफीपुर का मूल नाम "सैपुर" उनमें से किसी एक के नाम पर पड़ा था।<ref name="Gazetteer"/> ===मध्यकालीन=== आने वाली सदियों में राजपूत इस क्षेत्र का मुख्य शासक वर्ग रहे।<ref name="Gazetteer"/> [[बैस राजपूत|बैस]] दक्षिण में शासन करते थे, मध्य भाग में दिक्षितों का प्रभुत्व था (उनकी पारिवारिक परंपराएँ इसे "दिक्षिताना का राज्य" कहती हैं), और उत्तर कई छोटे राजपूत कुलों के बीच विभाजित था।<ref name="Gazetteer"/> यहाँ मुस्लिम शासन कभी बहुत मजबूत नहीं रहा और इसलिए उन्नाव जिले का मध्यकालीन इतिहास मूलतः शासक राजपूत कुलों की अलग-अलग पारिवारिक परंपराओं का संग्रह है, जिनमें कोई निश्चित तिथियाँ नहीं दी गई हैं।<ref name="Gazetteer"/> इस क्षेत्र का पहला प्रमुख मुस्लिम केंद्र लगभग 1300 के आसपास बांगरमऊ था। परंपरा के अनुसार, सैयद अला-उद-दीन नामक व्यक्ति ने नवल के राजा से यह क्षेत्र जीत लिया, फिर नवल को नष्ट कर बांगरमऊ में नई राजधानी स्थापित की।<ref name="Gazetteer"/> उसकी कब्र पर बने मकबरे के शिलालेख पर 702 [[हिजरी संवत|हिजरी]] (1302 ईस्वी) की तारीख अंकित है।<ref name="Gazetteer"/> अगली प्रमुख मुस्लिम विजय सफीपुर की थी, जिसके बारे में कहा जाता है कि यह 819 हिजरी में हुई थी। यहाँ एक अलग सैयद अला-उद-दीन युद्ध में मारा गया और उसके मकबरे को हिंदू तथा मुस्लिम दोनों श्रद्धा से देखते हैं।<ref name="Gazetteer"/> इसके बाद उसके पुत्र बहा-उद-दीन ने कथित रूप से शहर के [[बिसेन]] राजा से [[उन्नाव]] पर विजय प्राप्त की। उसने राजा की सेना को अचानक चकित करने के लिए अपने सैनिकों को महिलाओं के वेश में छिपाया था।<ref name="Gazetteer"/> अन्य मुस्लिम चौकियों में [[असिवन]] और [[रसूलाबाद, उन्नाव|रसूलाबाद]] शामिल थे।<ref name="Gazetteer"/> [[अकबर]] के समय आधुनिक उन्नाव जिले का पूरा क्षेत्र [[अवध सूबा]] में [[लखनऊ]] की [[सरकार (प्रशासनिक विभाग)|सरकार]] में शामिल था।<ref name="Gazetteer"/> इसमें निम्नलिखित महल शामिल थे: [[उन्नाव]] (जिसे [[आइन-ए-अकबरी]] में उनाम कहा गया है), [[सरौसी एस्टेट|सरौसी]], [[हरहा]], [[बांगरमऊ]], [[सफीपुर]] (तब सैपुर कहा जाता था), [[फतेहपुर चौरासी]], [[मोहन, उत्तर प्रदेश|मोहन]], [[असिवन]], [[झलोटार]], [[परसंदन]], [[उंचगांव]], [[सिधुपुर, उन्नाव|सिधुपुर]], [[पुरवा]] (तब रणबीरपुर कहा जाता था), [[मौरावां]], [[सरोन, उन्नाव|सरोन]] या सरवन, [[कुंभी, उन्नाव|कुंभी]], [[मगरायर]], [[पन्हन]], पाटन, [[घाटमपुर, उन्नाव|घाटमपुर]], और अंत में [[असोहा]]।<ref name="Gazetteer"/> यह प्रशासनिक व्यवस्था 20वीं शताब्दी तक लगभग अपरिवर्तित रही, हालांकि कुछ परिवर्तन हुए।<ref name="Gazetteer"/> उदाहरण के लिए, [[परियार]] परगना 1785 में सरौसी और सफीपुर के कुछ हिस्सों से बनाया गया था और बाद में 1800 के दशक में सरौसी परगना [[सिकंदरपुर, उन्नाव|सिकंदरपुर]] के नाम से जाना जाने लगा। [[सी. ए. इलियट]] ने 1862 में लिखा था कि उस समय यह नाम "हाल ही में प्रचलित हुआ था"।<ref name="Gazetteer"/> इसी प्रकार, [[दौंडिया खेड़ा]] का गठन [[राव मर्दन सिंह]] द्वारा लगभग 1800 में उंचगांव और सिधुपुर से किया गया था।<ref name="Gazetteer"/> ===आधुनिक=== बाद के मुगल काल के दौरान इस क्षेत्र के बहुत कम संदर्भ मिलते हैं, लेकिन [[अवध के नवाब|अवध के नवाबों]] के शासनकाल में इनका उल्लेख अधिक मिलता है।<ref name="Gazetteer"/> नवाबों ने शुरू में इस क्षेत्र पर मजबूत केंद्रीय नियंत्रण बनाए रखा और अधिकांश स्थानीय जमींदार बिना विरोध के उनके अधीन हो गए, लेकिन धीरे-धीरे यहाँ उनका अधिकार कम होता गया और स्थानीय शासक लगभग स्वतंत्र हो गए।<ref name="Gazetteer"/> नवाबी प्रशासनिक व्यवस्था के अंतर्गत आज के उन्नाव जिले का क्षेत्र कई जिलों या {{Transliteration|fa|चकला}} में विभाजित था: पुरवा, रसूलाबाद और सफीपुर यहीं स्थित थे, जबकि संडीला और बैसवारा वर्तमान जिले के बाहर स्थित थे, लेकिन उनके अंतर्गत जिले का कुछ क्षेत्र आता था।<ref name="Gazetteer"/> जब अंग्रेजों ने 1856 में अवध का विलय किया, तो उन्होंने पुरवा में मुख्यालय वाला एक नया जिला बनाया, लेकिन शीघ्र ही जिला मुख्यालय को उन्नाव स्थानांतरित कर दिया गया।<ref name="Gazetteer"/> उन्नाव को इसके केंद्रीय स्थान के कारण चुना गया और उस समय भी उप-आयुक्त यहाँ तैनात था, जब पुरवा मुख्यालय था। उन्नाव के केंद्रीय क्षेत्र में स्थित टिकरगढ़ी गाँव में जिला कचहरी भी थी।<ref name="Gazetteer"/> शुरुआत में नया जिला आज के जिले से छोटा था और इसमें केवल 13 परगने थे।<ref name="Gazetteer"/> हालांकि, 1869 में यह काफी बड़ा हो गया: बैसवारा के 7 परगने (पन्हन, पाटन, बिहार, भगवंतनगर, मगरायर, घाटमपुर और दौंडिया खेड़ा) [[रायबरेली जिला]] से स्थानांतरित करके उन्नाव जिले में शामिल किए गए और उन्हें पुरवा तहसील का हिस्सा बनाया गया।<ref name="Gazetteer"/> इसी प्रकार 1869 में औरास-मोहन परगना [[लखनऊ जिला]] से यहाँ स्थानांतरित किया गया और मोहन को तहसील का मुख्यालय बनाया गया, जिसने [[नवाबगंज, उन्नाव|नवाबगंज]] का स्थान लिया।<ref name="Gazetteer"/> 1857 के [[भारतीय विद्रोह|सिपाही विद्रोह]] के दौरान इस क्षेत्र में कुछ लड़ाइयाँ हुईं। विद्रोह के बाद जिले में नागरिक प्रशासन पुनः स्थापित किया गया और इसका नाम उन्नाव जिला रखा गया, जिसका मुख्यालय उन्नाव था। हालांकि जिले का आकार 1869 तक छोटा रहा, जब इसने अपना वर्तमान स्वरूप ग्रहण किया। उसी वर्ष उन्नाव नगर को नगरपालिका का दर्जा दिया गया।<ref name=UnnaoHistory>{{cite web |title=History of the District |url=http://unnao.nic.in/history.htm |website=Unnao District Website |access-date=24 August 2016}}</ref> ==अर्थव्यवस्था== 2006 में [[पंचायती राज मंत्रालय]] ने उन्नाव को देश के 250 [[भारत में गरीबी|सबसे पिछड़े जिलों]] (कुल [[भारत के जिलों की सूची|640]] में से) में शामिल किया था।<ref name=brgf/> यह उत्तर प्रदेश के उन 34 जिलों में से एक है, जिन्हें वर्तमान में [[पिछड़ा क्षेत्र अनुदान निधि|पिछड़ा क्षेत्र अनुदान निधि कार्यक्रम]] (BRGF) से धन प्राप्त हो रहा है।<ref name=brgf>{{cite web|author=Ministry of Panchayati Raj|date=8 September 2009|title=A Note on the Backward Regions Grant Fund Programme|publisher=National Institute of Rural Development|url=http://www.nird.org.in/brgf/doc/brgf_BackgroundNote.pdf|access-date=27 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120405033402/http://www.nird.org.in/brgf/doc/brgf_BackgroundNote.pdf|archive-date=5 April 2012|url-status=dead}}</ref> उत्तर प्रदेश सरकार ने 2024 में उन्नाव को आधिकारिक रूप से राज्य राजधानी क्षेत्र में शामिल किया है। इससे क्षेत्र में निवेश के अवसर बढ़ने और आर्थिक विकास को प्रोत्साहन मिलने की उम्मीद है।<ref>{{cite news |last1=Rawat |first1=Virendra Singh |date=29 July 2024 |title=Uttar Pradesh govt plans to invest Rs 5 trillion to develop Lucknow-SCR |url=https://www.business-standard.com/economy/news/uttar-pradesh-govt-plans-to-invest-rs-5-trillion-to-develop-lucknow-scr-124072900958_1.html |work=Business Standard |access-date=27 December 2024}}</ref> उन्नाव भारत के उत्तर प्रदेश राज्य के उत्तरी भाग में स्थित एक जिला है। जिले की अर्थव्यवस्था मुख्यतः कृषि पर आधारित है और आबादी का एक बड़ा हिस्सा खेती तथा इससे संबंधित गतिविधियों में लगा हुआ है। हाल के वर्षों में जिले में लघु उद्योग और पर्यटन जैसे अन्य क्षेत्रों में भी वृद्धि हुई है। कृषि उन्नाव जिले की अर्थव्यवस्था का मुख्य आधार है। यहाँ उगाई जाने वाली प्रमुख फसलों में गेहूँ, चावल, गन्ना और आलू शामिल हैं। जिला आम, अमरूद और अन्य फलों के उत्पादन के लिए भी जाना जाता है। पशुपालन जिले की एक अन्य महत्वपूर्ण गतिविधि है, जिसमें डेयरी और मुर्गी पालन सबसे लोकप्रिय हैं। कृषि के अलावा, उन्नाव जिले में हाल के वर्षों में लघु उद्योगों का भी विकास हुआ है। इनमें चमड़े के सामान, कांच के बर्तन और चीनी-मिट्टी के सामान बनाने वाली विनिर्माण इकाइयाँ शामिल हैं। जिले में बड़ी संख्या में छोटे कृषि-आधारित उद्योग भी हैं, जैसे चीनी मिलें, कपास ओटाई और प्रेसिंग मिलें तथा तेल मिलें। पर्यटन भी उन्नाव जिले का एक उभरता हुआ क्षेत्र है। जिले में कई ऐतिहासिक और धार्मिक स्थल हैं, जो देश भर से पर्यटकों को आकर्षित करते हैं। इनमें गंगा नदी के तट पर स्थित बृजघाट, शिवराजपुर का शिव मंदिर और नवाबगंज का हनुमान मंदिर शामिल हैं। कुल मिलाकर, यद्यपि कृषि उन्नाव जिले की अर्थव्यवस्था का मुख्य आधार बनी हुई है, लेकिन लघु उद्योगों और पर्यटन जैसे अन्य क्षेत्रों के विकास ने अर्थव्यवस्था में विविधता लाने और स्थानीय आबादी के लिए रोजगार के अवसर पैदा करने में सहायता की है। ==प्रभाग== [[File:Unnao district subdivisions map.png|thumb|उन्नाव जिले की तहसीलों और ब्लॉकों का मानचित्र]] उन्नाव जिला 6 [[तहसील]]ों में विभाजित है: [[उन्नाव]], [[हसनगंज]], [[सफीपुर]], [[पुरवा]], [[बांगरमऊ]] और [[बिघापुर]]।<ref name="Census 2011"/> इन्हें आगे 16 [[सामुदायिक विकास खंड|सामुदायिक विकास खंडों]] में विभाजित किया गया है, जो इस प्रकार हैं:<ref name="Census 2011"/> * '''[[सफीपुर]] तहसील:''' ** [[सफीपुर]] ब्लॉक * '''[[हसनगंज]] तहसील:''' ** [[औरास, उत्तर प्रदेश|औरास]] ब्लॉक ** [[मियागंज]] ब्लॉक ** [[हसनगंज]] ब्लॉक ** [[नवाबगंज, उन्नाव|नवाबगंज]] ब्लॉक * '''[[उन्नाव]] तहसील:''' ** [[सिकंदरपुर सरोसी]] ब्लॉक ** [[बिछिया, उन्नाव|बिछिया]] ब्लॉक ** [[सिकंदरपुर करन]] ब्लॉक * '''[[पुरवा]] तहसील:''' ** [[असोहा]] ब्लॉक ** [[पुरवा]] ब्लॉक{{refn|group=note|name=first|पुरवा ब्लॉक का कुछ भाग बिघापुर तहसील में भी है।<ref name="Census 2011"/>}} ** [[हिलौली]] ब्लॉक * '''[[बांगरमऊ]] तहसील:''' ** [[गंज मुरादाबाद]] ब्लॉक ** [[बांगरमऊ]] ब्लॉक ** [[फतेहपुर चौरासी]] ब्लॉक * '''[[बिघापुर]] तहसील:''' ** [[बिघापुर]] ब्लॉक ** [[सुमेरपुर, उन्नाव|सुमेरपुर]] ब्लॉक ==प्रशासन== वर्तमान में [[भारत की संसद|भारतीय संसद]] की [[लोकसभा]] में उन्नाव का निर्वाचित प्रतिनिधि [[साक्षी महाराज|शाक्षी महाराज]] है। जिले में [[उत्तर प्रदेश विधान सभा|विधान सभा]] की 6 सीटें थीं, जिनके नाम उन्नाव, पुरवा, भगवंतनगर, मोहन, सफीपुर और बांगरमऊ थे। हालांकि, 2008 में परिसीमन के बाद हरहा के अंतर्गत आने वाले क्षेत्रों को अन्य विधानसभा सीटों में मिला दिया गया। इस प्रकार जिले में अब भी 6 विधानसभा सीटें हैं। उन्नाव के अन्य प्रमुख [[कस्बा|कस्बों]] में करोवन बी.के., सफीपुर, न्योतानी, असिवन, बांगरमऊ, मोहन, मगरवारा, शुक्लागंज, पुरवा मौरावां और [[बक्सर]] शामिल हैं। जिलाधिकारी श्री गौरांग राठी हैं। उन्नाव लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र में 2008 के परिसीमन के बाद [[2009 भारतीय आम चुनाव|2009 के लोकसभा चुनाव]] के लिए पंजीकृत मतदाताओं की संख्या सबसे अधिक थी। यहाँ लगभग 1.9 मिलियन मतदाता थे, जिससे यह भारत का सबसे बड़ा संसदीय निर्वाचन क्षेत्र बन गया। ===विधान परिषद सदस्य=== लखनऊ–उन्नाव निर्वाचन क्षेत्र - [[राम चंद्र सिंह प्रधान|राम चंद्र प्रधान]] (भाजपा, 12 अप्रैल 2022) कानपुर स्नातक सीट - अरुण पाठक (भाजपा, 23 जनवरी 2015 को निर्वाचित) (इस सीट का प्रतिनिधित्व कानपुर नगर, कानपुर देहात और उन्नाव जिले करते हैं।) कानपुर शिक्षक निर्वाचन क्षेत्र - [[राज बहादुर सिंह चंदेल]] (निर्दलीय, फरवरी 2023 में निर्वाचित) (यह निर्वाचन क्षेत्र [[कानपुर नगर]], [[कानपुर देहात]] और [[उन्नाव]] जिले के अंतर्गत आता है।) ==नगरपालिकाएँ== जिले में 18 वैधानिक नगर हैं, जिनमें 3 [[नगर पालिका परिषद]] (नगर बोर्ड) और 15 [[नगर पंचायत]] शामिल हैं, जो नीचे सूचीबद्ध हैं:<ref name="Census 2011"/> {| class="wikitable sortable" |- ! नगर का नाम ! वर्गीकरण ! तहसील ! जनसंख्या (2011 में) |- | [[गंज मुरादाबाद]] || [[नगर पंचायत]] || सफीपुर || 10,957 |- | [[बांगरमऊ]] || [[नगर पालिका परिषद]] || सफीपुर || 44,204 |- | [[फतेहपुर चौरासी]] || [[नगर पंचायत]] || सफीपुर || 6,715 |- | [[उगू]] || [[नगर पंचायत]] || सफीपुर || 6,318 |- | [[सफीपुर]] || [[नगर पंचायत]] || सफीपुर || 25,688 |- | [[कुरसठ, उन्नाव|कुरसठ]] || [[नगर पंचायत]] || सफीपुर || 6,770 |- | [[औरास, उत्तर प्रदेश|औरास]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 6,466 |- | [[हैदराबाद, उत्तर प्रदेश|हैदराबाद]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 7,697 |- | [[रसूलाबाद, उन्नाव|रसूलाबाद]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 7,928 |- | [[मोहन, उत्तर प्रदेश|मोहन]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 15,071 |- | [[न्योतिनी]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 7,577 |- | [[नवाबगंज, उन्नाव|नवाबगंज]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 11,545 |- | [[उन्नाव]] || [[नगर पालिका परिषद]] || उन्नाव || 177,658 |- | [[गंगाघाट]] || [[नगर पालिका परिषद]] || उन्नाव || 84,072 |- | [[पुरवा]] || [[नगर पंचायत]] || पुरवा || 24,467 |- | [[मौरावां]] || [[नगर पंचायत]] || पुरवा || 15,484 |- | [[बिघापुर]] || [[नगर पंचायत]] || बिघापुर || 6,501 |- | [[भगवंत नगर]] || [[नगर पंचायत]] || बिघापुर || 6,995 |} उन्नाव जिले में 3 [[जनगणना नगर]] भी हैं, जो पूर्ण नगरपालिकाएँ नहीं हैं, लेकिन अन्यथा इन्हें शहरी क्षेत्रों के रूप में गिना जाता है:<ref name="Census 2011"/> {| class="wikitable sortable" |- ! नगर का नाम ! वर्गीकरण ! तहसील ! जनसंख्या (2011 में) |- | [[अचलगंज]] || [[जनगणना नगर]] || उन्नाव || 7,748 |- | [[कटरी पीपर खेड़ा]] || [[जनगणना नगर]] || उन्नाव || 26,475 |- | [[मझारा पीपर अहतमाली]] || [[जनगणना नगर]] || उन्नाव || 25,310 |} ==जनसांख्यिकी== {{historical populations |11=1901|12=9,76,590|13=1911|14=9,10,869|15=1921|16=8,19,087|17=1931|18=8,55,657|19=1941|20=9,59,493|21=1951|22=10,67,001|23=1961|24=12,26,779|25=1971|26=14,84,393|27=1981|28=18,22,591|29=1991|30=22,00,397|31=2001|32=27,00,324|33=2011|34=31,08,367|percentages=pagr|footnote=स्रोत:<ref>[http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html 1901 से जनसंख्या में दशकीय परिवर्तन]</ref>|align=center}} {{bar box |title=उन्नाव जिले में धर्म (2011)<ref name="religion">{{Cite web|date=2011|title=धर्म के अनुसार जनसंख्या की तालिका: उत्तर प्रदेश|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11394/download/14507/DDW09C-01%20MDDS.XLS|website=censusindia.gov.in|publisher=[[भारत के रजिस्ट्रार जनरल और जनगणना आयुक्त]]}}</ref> |titlebar=#Fcd116 |left1=धर्म |right1=प्रतिशत |float=left |bars= {{bar percent|[[हिन्दू धर्म]]|darkorange|87.89}} {{bar percent|[[उत्तर प्रदेश में इस्लाम|इस्लाम]]|green|11.69}} {{bar percent|अन्य या उल्लेख नहीं किया गया|black|0.42}} |caption=धर्मों का वितरण }} [[भारत की 2011 की जनगणना|2011 की जनगणना]] के अनुसार उन्नाव जिले की [[भारत की जनसांख्यिकी|जनसंख्या]] 3,108,367 है।<ref name=districtcensus>{{cite web |year=2011 |title=जिला जनगणना पुस्तिका: उन्नाव|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/1298/download/4206/DH_2011_0925_PART_A_DCHB_UNNAO.pdf|access-date= |website=censusindia.gov.in |publisher=[[भारत के रजिस्ट्रार जनरल और जनगणना आयुक्त]]}}</ref> यह लगभग [[मंगोलिया]] देश के बराबर है<ref name="cia">{{cite web | author = US Directorate of Intelligence | title = Country Comparison:Population | url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html | archive-url = https://web.archive.org/web/20070613004507/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html | url-status = dead | archive-date = 13 June 2007 | access-date = 1 October 2011 | quote = M Mongolia 3,133,318 July 2011 est.}}</ref> या अमेरिका के [[आयोवा]] राज्य के बराबर है। इससे उत्तर प्रदेश में इसका स्थान 31वाँ<ref name="Census 2011"/> और भारत में 112वाँ है (कुल [[भारत के जिलों की सूची|640]] में से)।<ref name=districtcensus/> जिले का जनसंख्या घनत्व {{convert|682|PD/sqkm|PD/sqmi}} है, जो पूरे उत्तर प्रदेश की तुलना में कम है।<ref name="Census 2011"/> 2001-2011 के दशक में इसकी [[भारत में परिवार नियोजन|जनसंख्या वृद्धि दर]] 15.19% थी।<ref name=districtcensus/> 2011 के अनुसार जिले की 82.9% आबादी ग्रामीण और 17.1% शहरी है।<ref name="Census 2011"/> उन्नाव जिले का [[लिंगानुपात]] प्रति 1,000 पुरुषों पर 906 [[भारत में महिलाएँ|महिलाएँ]] है, जो राज्य में 30वाँ सबसे अधिक है।<ref name="Census 2011"/> इसकी [[भारत में साक्षरता|साक्षरता दर]] 66.4% है, जो राज्य में 47वाँ सबसे अधिक है।<ref name="Census 2011" /> आबादी का 17.10% शहरी क्षेत्रों में रहता है। अनुसूचित जातियाँ आबादी का 30.51% हिस्सा हैं।<ref name="districtcensus" /> ===भाषाएँ=== {{Pie chart |caption = उन्नाव जिले की भाषाएँ (2011)<ref name="languages"/> |label1 = [[हिन्दी]] |value1 = 97.59 |color1 = orange |label2 = [[उर्दू]] |value2 = 2.25 |color2 = green |label3 = अन्य |value3 = 0.16 |color3 = grey |thumb=right }} [[भारत की 2011 की जनगणना|2011 की भारत की जनगणना]] के समय जिले की 97.59% आबादी [[हिन्दी]] (या इससे संबंधित भाषा) और 2.25% आबादी [[उर्दू]] को अपनी पहली भाषा के रूप में बोलती थी।<ref name="languages">{{Cite web |title=मातृभाषा के अनुसार जनसंख्या की तालिका: उत्तर प्रदेश|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10224/download/13336/DDW-C16-STMT-MDDS-0900.XLSX|website=www.censusindia.gov.in|publisher=[[भारत के रजिस्ट्रार जनरल और जनगणना आयुक्त]]}}</ref> यहाँ बोली जाने वाली भाषाओं में [[अवधी भाषा|अवधी]] शामिल है, जो [[हिन्दी भाषा (सामान्य)|हिन्दी]] [[बोली सातत्य|बोली सातत्य]] में शामिल एक स्थानीय भाषा है और मुख्य रूप से [[अवध]] क्षेत्र में 3.8 करोड़ से अधिक लोगों द्वारा बोली जाती है।<ref>{{cite encyclopedia | editor = M. Paul Lewis | encyclopedia = Ethnologue: Languages of the World | title = Awadhi: A language of India | url = http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=awa | access-date = 28 September 2011 | edition = 16th | year = 2009 | publisher = SIL International | location = Dallas, Texas}}</ref> ==उन्नाव के प्रसिद्ध लेखक== [[सूर्यकांत त्रिपाठी|सूर्यकांत त्रिपाठी निराला]] आधुनिक हिंदी साहित्य के प्रमुख व्यक्तित्वों और छायावाद आंदोलन के प्रमुख कवियों में से एक थे। उनकी कविता भावनात्मक गहराई, सामाजिक चेतना और भाषा के अभिनव प्रयोग के लिए जानी जाती है। उन्होंने निबंध और लघु कथाएँ भी लिखीं। उनकी प्रसिद्ध कृतियों में कविता संग्रह सरोज स्मृति, चित्राधार, परिमल और लंबी कविता अचानक शामिल हैं।<ref>सूर्यकांत त्रिपाठी निराला (1896–1961)</ref> ==शिक्षा== जिले में, भारत के अन्य हिस्सों की तरह, सामान्य [[भारत में शिक्षा|10+2+3 शिक्षा प्रणाली]] लागू है। जिले के कुछ प्रमुख विद्यालय और संस्थान हैं: *[https://dpsunnao.com/ दिल्ली पब्लिक स्कूल (DPS), अकरमपुर, उन्नाव] *डॉ. वीरेंद्र स्वरूप एजुकेशन सेंटर (VSEC), अकरमपुर, उन्नाव *आदर्श विद्या मंदिर (AVM), गीता पुरम, उन्नाव *बेन-हूर इंटरनेशनल स्कूल (BNIS), अकरमपुर, उन्नाव *ब्रिलियंट अकादमी इंटर कॉलेज (BAIC), उन्नाव *राजकीय इंटर कॉलेज (GIC), उन्नाव *सेंट जूड्स इंटर कॉलेज (SJIC), पीतांबर नगर, उन्नाव<ref>{{cite web |title=Know More About College |url=https://stjudescollege.org/ |website=St. Jude's College |access-date=12 September 2019}}</ref> *सेंट लॉरेंस स्कूल (SLS), पी.डी. नगर, उन्नाव<ref>{{cite web |title=St. Lawrence School, Unnao |url=https://www.schoolstlawrence.com/ |date=2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180822181314/https://www.schoolstlawrence.com/ |archive-date=22 August 2018 |website=St. Lawrence School |access-date=12 September 2019}}</ref> *सरस्वती विद्या मंदिर इंटर कॉलेज (SVMIC), पूरन नगर, उन्नाव<ref>{{cite web |title=S.V.M. Inter College, Sant Pooran Das Nagar, Unnao |url=https://www.facebook.com/svmicuno/ |date=2017 |website=Facebook |access-date=10 October 2022}}</ref> *विवेकानंद सरस्वती शिशु मंदिर इंटर कॉलेज (VSSMIC), मोती नगर, उन्नाव *लखनऊ पब्लिक स्कूल (LPS), पी.डी. नगर (सेक्टर-बी), उन्नाव *लखनऊ पब्लिक स्कूल (LPS), पी.डी. नगर (सेक्टर-सी), उन्नाव *[https://dpsunnao.com/ दिल्ली पब्लिक स्कूल (DPS), अकरमपुर, उन्नाव] ==2013 मा सोने क खजाना मिलै के घटना== अक्टूबर 2013 मा [[भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण]] उन्नाव जिले के डौंडिया खेड़ा गाँव के नेरे याक जगा खोदाई शुरू कीन्हेसि। अइस दावा कीन गा रहै कि 1857 के विद्रोह के क्रांतिकारी [[राम बख्श सिंह]] से संबंधित एक पुराने किले के खंडहरों के नीचे 1,000 टन से अधिक सोने का भंडार दबा हुआ है।<ref>{{cite web|title='Peepli Live' in Unnao: ASI begins hunt for 1,000-tonne 'buried treasure'|work=The Times of India |date=19 October 2013 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Peepli-Live-in-Unnao-ASI-begins-hunt-for-1000-tonne-buried-treasure/articleshow/24354232.cms|access-date=19 October 2013}}</ref> [[भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण|एएसआई]] और [[भारतीय भूवैज्ञानिक सर्वेक्षण|जीएसआई]] की प्रारंभिक जाँच में 5–20 मीटर की गहराई पर एक गैर-चुंबकीय असामान्य क्षेत्र की भी पुष्टि हुई, जो संभावित गैर-चालक धात्विक पदार्थ और/या कुछ मिश्रधातुओं की उपस्थिति का संकेत देता था।<ref>{{cite web|title=ASI begins Excavation at Unnao in search of Gold Deposits|url=http://news.biharprabha.com/2013/10/asi-begins-excavation-at-unnao-in-search-of-gold-deposits/|access-date=19 October 2013}}</ref> ==प्रसिद्ध व्यक्तित्व== ===साहित्यिक=== * [[अशोक वाजपेयी]] * [[भगवती चरण वर्मा]] * [[चित्रा मुद्गल]] * [[क्रिस्टीन वेस्टन]] * [[देवी शंकर अवस्थी]] * [[गया प्रसाद शुक्ल 'सनेही']] * [[मौलाना हसरत मोहानी]] * [[नंद दुलारे बाजपेयी]] * [[प्रताप नारायण मिश्र]] * [[राम विलास शर्मा]] * [[रमै काका]] * [[शिवमंगल सिंह 'सुमन']] * [[सूर्यकांत त्रिपाठी 'निराला']] ===शैक्षणिक=== * [[दीपक त्रिपाठी]] * [[हुसैन अहमद मदनी]] * [[रतन शंकर मिश्र]] ===राजनीतिक=== * [[अन्नू टंडन]], पूर्व सांसद * [[भगवती सिंह विशारद]] * [[चंद्रशेखर आज़ाद]] * [[देवी बक्स सिंह]] * [[द्वारका प्रसाद मिश्र]] * [[गुलाब सिंह लोधी]] * [[हृदय नारायण दीक्षित]] * [[कुलदीप सिंह सेंगर]] * [[राम बख्श सिंह]] * [[शीला दीक्षित]], दिल्ली की पूर्व मुख्यमंत्री * [[उमा शंकर दीक्षित]] * [[विश्वंभर दयाल त्रिपाठी]] * [[जियाउर रहमान अंसारी]], केंद्रीय मंत्री ===फिल्म अउर संगीत=== * [[सर्वदमन डी. बनर्जी]] * [[विशाल मिश्रा (संगीतकार)|विशाल मिश्रा]], संगीत निर्देशक अउ गायक ===क्रिकेट=== * [[कुलदीप यादव]] ==टिप्पणीं== {{Reflist|group=note}} ==संदर्भ== {{Reflist}} ==बाहरी कड़ीं== * {{Official website|http://unnao.nic.in}} t9x6bslkv8tvx3k4reml7ak8xksd0ou 37049 37048 2026-08-26T17:16:12Z Avimaarak 3578 37049 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = उन्नाव ज़िला | settlement_type = उत्तर प्रदेश मा एक जिला | total_type =कुल | native_name = | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = | perrow = 1/2 | image1 = Sarosi Rajbhawan.jpg | caption1 = Palace of [[Sarosi estate]] | image2 = Nawabganj Bird Sanctuary, Unnao 03.JPG | caption2 = [[नवाबगंज पक्षी विहार]] }} | image_map = India_Uttar_Pradesh_districts_2012_Unnao.svg | map_caption = Location of Unnao district in Uttar Pradesh | coordinates = | coor_pinpoint = उन्नाव | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flag|भारत}} | subdivision_type1 = [[भारत कय राज्य|राज्य]] | subdivision_name1 = [[उत्तर प्रदेश]] | subdivision_type2 = मंडल | subdivision_name2 = लखनऊ | established_title = Established | established_date = | seat_type =मुख्यालय | seat = [[उन्नाव ]] | parts_type = तहसील | parts_style = para | p1 =उन्नाव<br /> बांगरमऊ<br /> हसनगंज<br /> सफीपुर<br /> पुरवा<br />बीघापुर | area_total_km2 = 4045.2 | area_footnotes = <ref name="Census 2011"/> | population_as_of = 2011 | population_total = 3,108,367 | population_footnotes = | population_urban = 531,646 | population_density_km2 = auto | demographics_type1 =जनसांख्यिकी | demographics1_title1 = साक्षरता | demographics1_info1 = 66.37% | demographics1_title2 = लिंगानुपात | demographics1_info2 = 0.901 [[male|♂]]/[[female|♀]] | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = [[Lok Sabha|लोकसभा क्षेत्र]] | leader_name1 = [[Unnao (Lok Sabha constituency)|उन्नाव]] | leader_title2 = [[Vidhan Sabha|विधानसभा क्षेत्र]] | leader_name2 = उन्नाव<br /> बांगरमऊ<br /> पुरवा<br /> भगवंतनगर<br /> मोहान<br />सफीपुर | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|IST]] | utc_offset1 = +05:30 | registration_plate = | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = | website = {{URL|https://unnao.nic.in/}} | official_name = }} '''उन्नाव जिला''' भारत के [[उत्तर प्रदेश]] राज्य का एक [[उत्तर प्रदेश कय ज़िला|जिला]] आय। यहिका मुख्यालय उन्नाव शहर है। यो जिला [[लखनऊ मंडल]] क्यार हिस्सा है। 2011 की जनगणना के अनुसार, उन्नाव जिला कै आबादी 3,108,367 रहै, जउन यहिका उत्तर प्रदेश क 31वाँ सबते ज्यादा आबादी वाला जिला बनावत है। यो एक मुख्य रूप ते ग्रामीण आबादी वाला जिला है, जेहिमा 80% ते ज्यादा आबादी ग्रामीण क्षेत्रन मा रहति है। <ref name="Census 2011" /> == महाकाव्यन मा उन्नाव == [[रामायण]] के अनुसार, लक्ष्मण जी देवी सीता का सुतियातारा चौराहा (जेहिका तब सीता-उतारा जंगल कहा जात रहै) के लगे छाँड़ि दीन्हेनि रहैं। अब सुतियातारा मा एक चौराहा अउर एक [[शिव]] मंदिर है। उइ अपने दुसरे बनबास मा हियैं परियर (परियर) गाँव मा रहत रहीं, जहाँ पर ऋषि वाल्मीकि क्यार आश्रम रहै। तबै हियाँ पर आम, नीम, बरगद, अउर [[पीपर|पीपल आदि के बिरवन]] ते हरा भरा जंगल रहै। वही मा उइ अपने दून्हो लरिकन का जनम दिहिन। अब, हियाँ पर सीता, कुश अउर लव का एक प्रसिद्ध मंदिर है जेहिका जानकी कुंड कहा जात है (मतलब एक अइसि जगह जहाँ ते सीता मइया अपनी आध्यात्मिक महतारी भुइँया माता के साथ क्षीर सागर मा समा गई रहैं)। हियाँ प एक शिवालौ बना है जेहिका लोधेसुरन के नाँव ते जात है। ==इतिहास== उन्नाव जिला क गठन फरवरी 1856 मा अँगरेजन द्वारा [[अवध राज्य]] के विलय के बादि कीन गा रहै।<ref name="Gazetteer">{{cite book |last1=Nevill |first1=H.R. |title=Unao: A Gazetteer, Being Volume XI Of The District Gazetteers Of The United Provinces Of Agra And Oudh |date=1903 |publisher=Government Press |location=Allahabad |pages=90, 113–39, 171, 217, 240–1 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.113180 |access-date=7 April 2021}}</ref> यहिते पहिले, [[अवध के नवाब|अवध के नवाबन]] के शासनकाल मा यो क्षेत्र कइयो अलग-अलग जिलन या {{Transliteration|en|[[चकला (प्रशासनिक विभाग)|चकला]]}} मा विभाजित रहै: [[पुरवा]] पूर्वी भाग का कवर करत रहै, जबकि उत्तर मा [[रसूलाबाद, उन्नाव|रसूलाबाद]] अउर [[सफीपुर]] रहैं।<ref name="Gazetteer"/> [[औरास, उत्तर प्रदेश|औरास]] क परगना [[संडीला]] के चकला का हिस्सा रहै अउर [[बैसवारा]] के परगना बैसवारा चकला मा शामिल रहैं, जेहिका मुख्यालय [[रायबरेली]] मा रहै।<ref name="Gazetteer"/> ब्रिटिश अधिग्रहण के बादि जिला को मूल रूप ते "पुरवा जिला" कहा गा अउर पुरवा क यहिका मुख्यालय बनावा गा।<ref name="Gazetteer"/> यो व्यवस्था बहुत कम समय तक रही अउर इसके बादि मुख्यालय उन्नाव स्थानांतरित कर दिया गया।<ref name="Gazetteer"/> ===प्राचीन=== [[ह्वेनसांग]], भारत आवै वाला चीनी तीर्थयात्री रहै, जउन 636 ईस्वी मा 3 महिना तक [[कन्नौज]] मा रहा रहै। हियाँ ते वो लगभग 26 किमी की यात्रा कीन्हेसि अउर गंगा के पूर्वी तट पर स्थित ''नफोटिपोकुलो'' (नवदेवकुल) नगर पहुँचा। यो नगर लगभग 5 किमी की परिधि मा फइला रहै अउर हियाँ एक देव मंदिर अउ कइयो बौद्ध मठ तथा स्तूप रहैं। नवदेवकुल के पहिचान [[नवल, उत्तर प्रदेश|नवल]] ते कीन गै है, जउन कन्नौज ते 18 मील दक्षिण-पूर्व मा स्थित है।<ref name="Gazetteer" /> उइ काल के बादि ई क्षेत्र क इतिहास लगभग पूरी तना अस्पष्ट है अउर बादि के [[राजपूत]] परिवारन की परंपरै यहिका एकमात्र स्रोत हैं।<ref name="Gazetteer" /> ई परंपरन के अनुसार, वर्तमान उन्नाव जिला विभिन्न समूहन के बीच बुरी तनाम विभाजित रहै: कहा जात है कि भर पूर्वी भाग मा शासन करति रहैं, जबकि मध्य भाग मा [[लोध]], [[लुनिया (जाति)|लुनिया]], [[अहीर]], [[ठठेरा]], [[धोबी]] अउर [[कुर्मी]] सहित कइयो दुसरी जनजातिन क मिश्रण रहत रहै।<ref name="Gazetteer" /> उइ शासकन के मिट्टी के किलन के अवशेष आजौ देखा परति हैं, लेकिन इनमा ते कोहूका शासन बहुत बड़े क्षेत्र पर नहीं रहा।<ref name="Gazetteer" /> उत्तर मा शासक [[राजपासी]] रहैं, जिनके राजधानी रामकोट नगर रहै, जेहिका अब [[बांगरमऊ]] के नाँव ते जाना जात है।<ref name="Gazetteer" /> [[सफीपुर]] के नेरे क क्षेत्र [[ब्राह्मण]] राजन ([[शुक्ल]]) द्वारा शासित माना जात है अउर सफीपुर का मूल नाम "सैपुर" उनहिन मा कउनो एक के नाम पर परा रहै।<ref name="Gazetteer" /> ===मध्यकालीन=== आने वाली सदियों मा राजपूत ई क्षेत्र का मुख्य शासक वर्ग रहे।<ref name="Gazetteer"/> [[बैस राजपूत|बैस]] दक्षिण मा शासन करते रहैं, मध्य भाग मा दिक्षितों का प्रभुत्व रहै (उनकी पारिवारिक परंपराएँ इसे "दिक्षिताना का राज्य" कहती हैं), अउर उत्तर कइयो छोटे राजपूत कुलों के बीच विभाजित रहै।<ref name="Gazetteer"/> हियाँ मुस्लिम शासन कभी बहुत मजबूत नहीं रहा अउर इसलिए उन्नाव जिले का मध्यकालीन इतिहास मूलतः शासक राजपूत कुलों की अलग-अलग पारिवारिक परंपराओं का संग्रह है, जिनमें कोई निश्चित तिथियाँ नहीं दी गई हैं।<ref name="Gazetteer"/> इस क्षेत्र का पहला प्रमुख मुस्लिम केंद्र लगभग 1300 के आसपास बांगरमऊ रहै। परंपरा के अनुसार, सैयद अला-उद-दीन नामक व्यक्ति ने नवल के राजा ते यो क्षेत्र जीत लिया, फिर नवल को नष्ट कर बांगरमऊ मा नई राजधानी स्थापित की।<ref name="Gazetteer"/> उसकी कब्र पर बने मकबरे के शिलालेख पर 702 [[हिजरी संवत|हिजरी]] (1302 ईस्वी) की तारीख अंकित है।<ref name="Gazetteer"/> अगली प्रमुख मुस्लिम विजय सफीपुर की थी, जिसके बारे मा कहा जाता है कि यो 819 हिजरी मा हुई थी। हियाँ एक अलग सैयद अला-उद-दीन युद्ध मा मारा गया अउर उसके मकबरे को हिंदू तथा मुस्लिम दोनों श्रद्धा ते देखते हैं।<ref name="Gazetteer"/> इसके बादि उसके पुत्र बहा-उद-दीन ने कथित रूप ते शहर के [[बिसेन]] राजा ते [[उन्नाव]] पर विजय प्राप्त की। उसने राजा की सेना को अचानक चकित करने के लिए अपने सैनिकों को महिलाओं के वेश मा छिपाया रहै।<ref name="Gazetteer"/> अन्य मुस्लिम चौकियों मा [[असिवन]] अउर [[रसूलाबाद, उन्नाव|रसूलाबाद]] शामिल रहैं।<ref name="Gazetteer"/> [[अकबर]] के समय आधुनिक उन्नाव जिले का पूरा क्षेत्र [[अवध सूबा]] मा [[लखनऊ]] की [[सरकार (प्रशासनिक विभाग)|सरकार]] मा शामिल रहै।<ref name="Gazetteer"/> इसमें निम्नलिखित महल शामिल रहैं: [[उन्नाव]] (जिसे [[आइन-ए-अकबरी]] मा उनाम कहा गया है), [[सरौसी एस्टेट|सरौसी]], [[हरहा]], [[बांगरमऊ]], [[सफीपुर]] (तब सैपुर कहा जाता रहै), [[फतेहपुर चौरासी]], [[मोहन, उत्तर प्रदेश|मोहन]], [[असिवन]], [[झलोटार]], [[परसंदन]], [[उंचगांव]], [[सिधुपुर, उन्नाव|सिधुपुर]], [[पुरवा]] (तब रणबीरपुर कहा जाता रहै), [[मौरावां]], [[सरोन, उन्नाव|सरोन]] या सरवन, [[कुंभी, उन्नाव|कुंभी]], [[मगरायर]], [[पन्हन]], पाटन, [[घाटमपुर, उन्नाव|घाटमपुर]], अउर अंत मा [[असोहा]]।<ref name="Gazetteer"/> यो प्रशासनिक व्यवस्था 20वीं शताब्दी तक लगभग अपरिवर्तित रही, हालांकि कुछ परिवर्तन हुए।<ref name="Gazetteer"/> उदाहरण के लिए, [[परियार]] परगना 1785 मा सरौसी अउर सफीपुर के कुछ हिस्सों ते बनावा गा रहै अउर बादि मा 1800 के दशक मा सरौसी परगना [[सिकंदरपुर, उन्नाव|सिकंदरपुर]] के नाम ते जाना जाने लगा। [[सी. ए. इलियट]] ने 1862 मा लिखा रहै कि उस समय यो नाम "हाल ही मा प्रचलित हुआ रहै"।<ref name="Gazetteer"/> यई प्रकार, [[दौंडिया खेड़ा]] का गठन [[राव मर्दन सिंह]] द्वारा लगभग 1800 मा उंचगांव अउर सिधुपुर ते कीन गा रहै।<ref name="Gazetteer"/> ===आधुनिक=== बादि के मुगल काल के दौरान ई क्षेत्र के बहुत कम संदर्भ मिलति हैं, लेकिन [[अवध के नवाब|अवध के नवाबन]] के शासनकाल मा यहिका खुब उल्लेख मिलत है।<ref name="Gazetteer"/> नवाब शुरू मा ई क्षेत्र पर मजबूत केंद्रीय नियंत्रण बनाए राखेनि अउर अधिकांश स्थानीय जमींदार बिना विरोध के उनके अधीन होइ गें, लेकिन धीरे-धीरे हियाँ उनका अधिकार कम होत गा अउर स्थानीय शासक लगभग स्वतंत्र होइ गें।<ref name="Gazetteer"/> नवाबी प्रशासनिक व्यवस्था के अंतर्गत आज के उन्नाव जिले का क्षेत्र कइयो जिला या {{Transliteration|fa|चकला}} मा विभाजित रहै: पुरवा, रसूलाबाद अउर सफीपुर हियैँ स्थित रहैं, जबकि संडीला अउर बैसवारा वर्तमान जिला के बाहर स्थित रहैं, लेकिन उनके अंतर्गत यउ जिला क्यार कुछ क्षेत्र आवत रहै।<ref name="Gazetteer"/> जब अंग्रेज 1856 मा अवध का विलय कीन्हेनि, तब उइ पुरवा मा मुख्यालय बनाय के एक नवा जिला बनाएनि, लेकिन जल्दिही जिला मुख्यालय का उन्नाव स्थानांतरित कइ दीन गा।<ref name="Gazetteer"/> उन्नाव का यहिके केंद्रीय स्थान के कारण चुना गा। उप-आयुक्त वऊ समय हियैँ पर तैनात रहैं, जब पुरवा मुख्यालय रहै। उन्नाव के केंद्रीय क्षेत्र मा स्थित टिकरगढ़ी गाँव मा जिला कचहरी रहै।<ref name="Gazetteer"/> शुरुआत मा नया जिला आज के जिले ते छोटा रहै अउर इसमें केवल 13 परगने रहैं।<ref name="Gazetteer"/> हालांकि, 1869 मा यो काफी बड़ा हो गया: बैसवारा के 7 परगने (पन्हन, पाटन, बिहार, भगवंतनगर, मगरायर, घाटमपुर अउर दौंडिया खेड़ा) [[रायबरेली जिला]] ते स्थानांतरित करके उन्नाव जिले मा शामिल किए गए अउर उन्हें पुरवा तहसील का हिस्सा बनावा गा।<ref name="Gazetteer"/> यई प्रकार 1869 मा औरास-मोहन परगना [[लखनऊ जिला]] ते हियाँ स्थानांतरित किया गया अउर मोहन को तहसील का मुख्यालय बनावा गा, जिसने [[नवाबगंज, उन्नाव|नवाबगंज]] का स्थान लिया।<ref name="Gazetteer"/> 1857 के [[भारतीय विद्रोह|सिपाही विद्रोह]] के दौरान ई क्षेत्र मा कुछ लड़ाइयाँ हुईं। विद्रोह के बादि जिले मा नागरिक प्रशासन पुनः स्थापित किया गया अउर इसका नाम उन्नाव जिला रखा गया, जिसका मुख्यालय उन्नाव रहै। हालांकि जिले का आकार 1869 तक छोटा रहा, जब इसने अपना वर्तमान स्वरूप ग्रहण किया। उसी वर्ष उन्नाव नगर को नगरपालिका का दर्जा दिया गया।<ref name=UnnaoHistory>{{cite web |title=History of the District |url=http://unnao.nic.in/history.htm |website=Unnao District Website |access-date=24 August 2016}}</ref> ==अर्थव्यवस्था== 2006 मा [[पंचायती राज मंत्रालय]] ने उन्नाव को देश के 250 [[भारत में गरीबी|सबसे पिछड़े जिलन]] (कुल [[भारत के जिलों की सूची|640]] मा से) मा शामिल किया रहै।<ref name=brgf/> यो उत्तर प्रदेश के उन 34 जिलन मा ते एक है, जिन्हें वर्तमान मा [[पिछड़ा क्षेत्र अनुदान निधि|पिछड़ा क्षेत्र अनुदान निधि कार्यक्रम]] (BRGF) ते धन प्राप्त हो रहा है।<ref name=brgf>{{cite web|author=Ministry of Panchayati Raj|date=8 September 2009|title=A Note on the Backward Regions Grant Fund Programme|publisher=National Institute of Rural Development|url=http://www.nird.org.in/brgf/doc/brgf_BackgroundNote.pdf|access-date=27 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120405033402/http://www.nird.org.in/brgf/doc/brgf_BackgroundNote.pdf|archive-date=5 April 2012|url-status=dead}}</ref> उत्तर प्रदेश सरकार ने 2024 मा उन्नाव को आधिकारिक रूप ते राज्य राजधानी क्षेत्र मा शामिल किया है। यहिते क्षेत्र मा निवेश के अवसर बढ़ने अउर आर्थिक विकास को प्रोत्साहन मिलने की उम्मीद है।<ref>{{cite news |last1=Rawat |first1=Virendra Singh |date=29 July 2024 |title=Uttar Pradesh govt plans to invest Rs 5 trillion to develop Lucknow-SCR |url=https://www.business-standard.com/economy/news/uttar-pradesh-govt-plans-to-invest-rs-5-trillion-to-develop-lucknow-scr-124072900958_1.html |work=Business Standard |access-date=27 December 2024}}</ref> उन्नाव भारत के उत्तर प्रदेश राज्य के उत्तरी भाग मा स्थित एक जिला है। जिले की अर्थव्यवस्था मुख्यतः कृषि पर आधारित है अउर आबादी का एक बड़ा हिस्सा खेती तथा यहिते संबंधित गतिविधियों मा लगा हुआ है। हाल के वर्षों मा जिले मा लघु उद्योग अउर पर्यटन जैसे अन्य क्षेत्रों मा भी वृद्धि हुई है। कृषि उन्नाव जिले की अर्थव्यवस्था का मुख्य आधार है। हियाँ उगाई जाने वाली प्रमुख फसलों मा गेहूँ, चावल, गन्ना अउर आलू शामिल हैं। जिला आम, अमरूद अउर अन्य फलों के उत्पादन के लिए भी जाना जाता है। पशुपालन जिले की एक अन्य महत्वपूर्ण गतिविधि है, जिसमें डेयरी अउर मुर्गी पालन सबसे लोकप्रिय हैं। कृषि के अलावा, उन्नाव जिले मा हाल के वर्षों मा लघु उद्योगों का भी विकास हुआ है। इनमें चमड़े के सामान, कांच के बर्तन अउर चीनी-मिट्टी के सामान बनाने वाली विनिर्माण इकाइयाँ शामिल हैं। जिले मा बड़ी संख्या मा छोटे कृषि-आधारित उद्योग भी हैं, जैसे चीनी मिलें, कपास ओटाई अउर प्रेसिंग मिलें तथा तेल मिलें। पर्यटन भी उन्नाव जिले का एक उभरता हुआ क्षेत्र है। जिले मा कइयो ऐतिहासिक अउर धार्मिक स्थल हैं, जो देश भर ते पर्यटकों को आकर्षित करते हैं। इनमें गंगा नदी के तट पर स्थित बृजघाट, शिवराजपुर का शिव मंदिर अउर नवाबगंज का हनुमान मंदिर शामिल हैं। कुल मिलाकर, यद्यपि कृषि उन्नाव जिले की अर्थव्यवस्था का मुख्य आधार बनी हुई है, लेकिन लघु उद्योगों अउर पर्यटन जैसे अन्य क्षेत्रों के विकास ने अर्थव्यवस्था मा विविधता लाने अउर स्थानीय आबादी के लिए रोजगार के अवसर पैदा करने मा सहायता की है। ==प्रभाग== [[File:Unnao district subdivisions map.png|thumb|उन्नाव जिले की तहसीलों अउर ब्लॉकों का मानचित्र]] उन्नाव जिला 6 [[तहसील]]ों मा विभाजित है: [[उन्नाव]], [[हसनगंज]], [[सफीपुर]], [[पुरवा]], [[बांगरमऊ]] अउर [[बिघापुर]]।<ref name="Census 2011"/> इन्हें आगे 16 [[सामुदायिक विकास खंड|सामुदायिक विकास खंडों]] मा विभाजित किया गया है, जो ई प्रकार हैं:<ref name="Census 2011"/> * '''[[सफीपुर]] तहसील:''' ** [[सफीपुर]] ब्लॉक * '''[[हसनगंज]] तहसील:''' ** [[औरास, उत्तर प्रदेश|औरास]] ब्लॉक ** [[मियागंज]] ब्लॉक ** [[हसनगंज]] ब्लॉक ** [[नवाबगंज, उन्नाव|नवाबगंज]] ब्लॉक * '''[[उन्नाव]] तहसील:''' ** [[सिकंदरपुर सरोसी]] ब्लॉक ** [[बिछिया, उन्नाव|बिछिया]] ब्लॉक ** [[सिकंदरपुर करन]] ब्लॉक * '''[[पुरवा]] तहसील:''' ** [[असोहा]] ब्लॉक ** [[पुरवा]] ब्लॉक{{refn|group=note|name=first|पुरवा ब्लॉक का कुछ भाग बिघापुर तहसील में भी है।<ref name="Census 2011"/>}} ** [[हिलौली]] ब्लॉक * '''[[बांगरमऊ]] तहसील:''' ** [[गंज मुरादाबाद]] ब्लॉक ** [[बांगरमऊ]] ब्लॉक ** [[फतेहपुर चौरासी]] ब्लॉक * '''[[बिघापुर]] तहसील:''' ** [[बिघापुर]] ब्लॉक ** [[सुमेरपुर, उन्नाव|सुमेरपुर]] ब्लॉक ==प्रशासन== वर्तमान मा [[भारत की संसद|भारतीय संसद]] की [[लोकसभा]] मा उन्नाव का निर्वाचित प्रतिनिधि [[साक्षी महाराज|शाक्षी महाराज]] है। जिले मा [[उत्तर प्रदेश विधान सभा|विधान सभा]] की 6 सीटें थीं, जिनके नाम उन्नाव, पुरवा, भगवंतनगर, मोहन, सफीपुर अउर बांगरमऊ रहैं। हालांकि, 2008 मा परिसीमन के बादि हरहा के अंतर्गत आने वाले क्षेत्रों को अन्य विधानसभा सीटों मा मिला दिया गया। ई प्रकार जिले मा अब भी 6 विधानसभा सीटें हैं। उन्नाव के अन्य प्रमुख [[कस्बा|कस्बों]] मा करोवन बी.के., सफीपुर, न्योतानी, असिवन, बांगरमऊ, मोहन, मगरवारा, शुक्लागंज, पुरवा मौरावां अउर [[बक्सर]] शामिल हैं। जिलाधिकारी श्री गौरांग राठी हैं। उन्नाव लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र मा 2008 के परिसीमन के बादि [[2009 भारतीय आम चुनाव|2009 के लोकसभा चुनाव]] के लिए पंजीकृत मतदाताओं की संख्या सबसे अधिक थी। हियाँ लगभग 1.9 मिलियन मतदाता रहैं, जिससे यो भारत का सबसे बड़ा संसदीय निर्वाचन क्षेत्र बन गया। ===विधान परिषद सदस्य=== लखनऊ–उन्नाव निर्वाचन क्षेत्र - [[राम चंद्र सिंह प्रधान|राम चंद्र प्रधान]] (भाजपा, 12 अप्रैल 2022) कानपुर स्नातक सीट - अरुण पाठक (भाजपा, 23 जनवरी 2015 को निर्वाचित) (इस सीट का प्रतिनिधित्व कानपुर नगर, कानपुर देहात अउर उन्नाव जिले करते हैं।) कानपुर शिक्षक निर्वाचन क्षेत्र - [[राज बहादुर सिंह चंदेल]] (निर्दलीय, फरवरी 2023 मा निर्वाचित) ( यो निर्वाचन क्षेत्र [[कानपुर नगर]], [[कानपुर देहात]] अउर [[उन्नाव]] जिले के अंतर्गत आता है।) ==नगरपालिकाएँ== जिले मा 18 वैधानिक नगर हैं, जिनमें 3 [[नगर पालिका परिषद]] (नगर बोर्ड) अउर 15 [[नगर पंचायत]] शामिल हैं, जो नीचे सूचीबद्ध हैं:<ref name="Census 2011"/> {| class="wikitable sortable" |- ! नगर का नाम ! वर्गीकरण ! तहसील ! जनसंख्या (2011 में) |- | [[गंज मुरादाबाद]] || [[नगर पंचायत]] || सफीपुर || 10,957 |- | [[बांगरमऊ]] || [[नगर पालिका परिषद]] || सफीपुर || 44,204 |- | [[फतेहपुर चौरासी]] || [[नगर पंचायत]] || सफीपुर || 6,715 |- | [[उगू]] || [[नगर पंचायत]] || सफीपुर || 6,318 |- | [[सफीपुर]] || [[नगर पंचायत]] || सफीपुर || 25,688 |- | [[कुरसठ, उन्नाव|कुरसठ]] || [[नगर पंचायत]] || सफीपुर || 6,770 |- | [[औरास, उत्तर प्रदेश|औरास]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 6,466 |- | [[हैदराबाद, उत्तर प्रदेश|हैदराबाद]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 7,697 |- | [[रसूलाबाद, उन्नाव|रसूलाबाद]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 7,928 |- | [[मोहन, उत्तर प्रदेश|मोहन]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 15,071 |- | [[न्योतिनी]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 7,577 |- | [[नवाबगंज, उन्नाव|नवाबगंज]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 11,545 |- | [[उन्नाव]] || [[नगर पालिका परिषद]] || उन्नाव || 177,658 |- | [[गंगाघाट]] || [[नगर पालिका परिषद]] || उन्नाव || 84,072 |- | [[पुरवा]] || [[नगर पंचायत]] || पुरवा || 24,467 |- | [[मौरावां]] || [[नगर पंचायत]] || पुरवा || 15,484 |- | [[बिघापुर]] || [[नगर पंचायत]] || बिघापुर || 6,501 |- | [[भगवंत नगर]] || [[नगर पंचायत]] || बिघापुर || 6,995 |} उन्नाव जिले मा 3 [[जनगणना नगर]] भी हैं, जो पूर्ण नगरपालिकाएँ नहीं हैं, लेकिन अन्यथा इन्हें शहरी क्षेत्रों के रूप मा गिना जाता है:<ref name="Census 2011"/> {| class="wikitable sortable" |- ! नगर का नाम ! वर्गीकरण ! तहसील ! जनसंख्या (2011 में) |- | [[अचलगंज]] || [[जनगणना नगर]] || उन्नाव || 7,748 |- | [[कटरी पीपर खेड़ा]] || [[जनगणना नगर]] || उन्नाव || 26,475 |- | [[मझारा पीपर अहतमाली]] || [[जनगणना नगर]] || उन्नाव || 25,310 |} ==जनसांख्यिकी== {{historical populations |11=1901|12=9,76,590|13=1911|14=9,10,869|15=1921|16=8,19,087|17=1931|18=8,55,657|19=1941|20=9,59,493|21=1951|22=10,67,001|23=1961|24=12,26,779|25=1971|26=14,84,393|27=1981|28=18,22,591|29=1991|30=22,00,397|31=2001|32=27,00,324|33=2011|34=31,08,367|percentages=pagr|footnote=स्रोत:<ref>[http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html 1901 से जनसंख्या में दशकीय परिवर्तन]</ref>|align=center}} {{bar box |title=उन्नाव जिले में धर्म (2011)<ref name="religion">{{Cite web|date=2011|title=धर्म के अनुसार जनसंख्या की तालिका: उत्तर प्रदेश|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11394/download/14507/DDW09C-01%20MDDS.XLS|website=censusindia.gov.in|publisher=[[भारत के रजिस्ट्रार जनरल और जनगणना आयुक्त]]}}</ref> |titlebar=#Fcd116 |left1=धर्म |right1=प्रतिशत |float=left |bars= {{bar percent|[[हिन्दू धर्म]]|darkorange|87.89}} {{bar percent|[[उत्तर प्रदेश में इस्लाम|इस्लाम]]|green|11.69}} {{bar percent|अन्य या उल्लेख नहीं किया गया|black|0.42}} |caption=धर्मों का वितरण }} [[भारत की 2011 की जनगणना|2011 की जनगणना]] के अनुसार उन्नाव जिले की [[भारत की जनसांख्यिकी|जनसंख्या]] 3,108,367 है।<ref name=districtcensus>{{cite web |year=2011 |title=जिला जनगणना पुस्तिका: उन्नाव|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/1298/download/4206/DH_2011_0925_PART_A_DCHB_UNNAO.pdf|access-date= |website=censusindia.gov.in |publisher=[[भारत के रजिस्ट्रार जनरल और जनगणना आयुक्त]]}}</ref> यो लगभग [[मंगोलिया]] देश के बराबर है<ref name="cia">{{cite web | author = US Directorate of Intelligence | title = Country Comparison:Population | url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html | archive-url = https://web.archive.org/web/20070613004507/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html | url-status = dead | archive-date = 13 June 2007 | access-date = 1 October 2011 | quote = M Mongolia 3,133,318 July 2011 est.}}</ref> या अमेरिका के [[आयोवा]] राज्य के बराबर है। यहिते उत्तर प्रदेश मा इसका स्थान 31वाँ<ref name="Census 2011"/> अउर भारत मा 112वाँ है (कुल [[भारत के जिलों की सूची|640]] मा से)।<ref name=districtcensus/> जिले का जनसंख्या घनत्व {{convert|682|PD/sqkm|PD/sqmi}} है, जो पूरे उत्तर प्रदेश की तुलना मा कम है।<ref name="Census 2011"/> 2001-2011 के दशक मा इसकी [[भारत में परिवार नियोजन|जनसंख्या वृद्धि दर]] 15.19% थी।<ref name=districtcensus/> 2011 के अनुसार जिले की 82.9% आबादी ग्रामीण अउर 17.1% शहरी है।<ref name="Census 2011"/> उन्नाव जिले का [[लिंगानुपात]] प्रति 1,000 पुरुषों पर 906 [[भारत में महिलाएँ|महिलाएँ]] है, जो राज्य मा 30वाँ सबसे अधिक है।<ref name="Census 2011"/> इसकी [[भारत में साक्षरता|साक्षरता दर]] 66.4% है, जो राज्य मा 47वाँ सबसे अधिक है।<ref name="Census 2011" /> आबादी का 17.10% शहरी क्षेत्रों मा रहता है। अनुसूचित जातियाँ आबादी का 30.51% हिस्सा हैं।<ref name="districtcensus" /> ===भाषाएँ=== {{Pie chart |caption = उन्नाव जिले की भाषाएँ (2011)<ref name="languages"/> |label1 = [[हिन्दी]] |value1 = 97.59 |color1 = orange |label2 = [[उर्दू]] |value2 = 2.25 |color2 = green |label3 = अन्य |value3 = 0.16 |color3 = grey |thumb=right }} [[भारत की 2011 की जनगणना|2011 की भारत की जनगणना]] के समय जिले की 97.59% आबादी [[हिन्दी]] (या यहिते संबंधित भाषा) अउर 2.25% आबादी [[उर्दू]] को अपनी पहली भाषा के रूप मा बोलती थी।<ref name="languages">{{Cite web |title=मातृभाषा के अनुसार जनसंख्या की तालिका: उत्तर प्रदेश|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10224/download/13336/DDW-C16-STMT-MDDS-0900.XLSX|website=www.censusindia.gov.in|publisher=[[भारत के रजिस्ट्रार जनरल और जनगणना आयुक्त]]}}</ref> हियाँ बोली जाने वाली भाषाओं मा [[अवधी भाषा|अवधी]] शामिल है, जो [[हिन्दी भाषा (सामान्य)|हिन्दी]] [[बोली सातत्य|बोली सातत्य]] मा शामिल एक स्थानीय भाषा है अउर मुख्य रूप ते [[अवध]] क्षेत्र मा 3.8 करोड़ ते अधिक लोगों द्वारा बोली जाती है।<ref>{{cite encyclopedia | editor = M. Paul Lewis | encyclopedia = Ethnologue: Languages of the World | title = Awadhi: A language of India | url = http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=awa | access-date = 28 September 2011 | edition = 16th | year = 2009 | publisher = SIL International | location = Dallas, Texas}}</ref> ==उन्नाव के प्रसिद्ध लेखक== [[सूर्यकांत त्रिपाठी|सूर्यकांत त्रिपाठी निराला]] आधुनिक हिंदी साहित्य के प्रमुख व्यक्तित्वों अउर छायावाद आंदोलन के प्रमुख कवियों मा ते एक रहैं। उनकी कविता भावनात्मक गहराई, सामाजिक चेतना अउर भाषा के अभिनव प्रयोग के लिए जानी जाती है। उन्होंने निबंध अउर लघु कथाएँ भी लिखीं। उनकी प्रसिद्ध कृतियों मा कविता संग्रह सरोज स्मृति, चित्राधार, परिमल अउर लंबी कविता अचानक शामिल हैं।<ref>सूर्यकांत त्रिपाठी निराला (1896–1961)</ref> ==शिक्षा== जिले में, भारत के अन्य हिस्सों की तरह, सामान्य [[भारत में शिक्षा|10+2+3 शिक्षा प्रणाली]] लागू है। जिले के कुछ प्रमुख विद्यालय अउर संस्थान हैं: *[https://dpsunnao.com/ दिल्ली पब्लिक स्कूल (DPS), अकरमपुर, उन्नाव] *डॉ. वीरेंद्र स्वरूप एजुकेशन सेंटर (VSEC), अकरमपुर, उन्नाव *आदर्श विद्या मंदिर (AVM), गीता पुरम, उन्नाव *बेन-हूर इंटरनेशनल स्कूल (BNIS), अकरमपुर, उन्नाव *ब्रिलियंट अकादमी इंटर कॉलेज (BAIC), उन्नाव *राजकीय इंटर कॉलेज (GIC), उन्नाव *सेंट जूड्स इंटर कॉलेज (SJIC), पीतांबर नगर, उन्नाव<ref>{{cite web |title=Know More About College |url=https://stjudescollege.org/ |website=St. Jude's College |access-date=12 September 2019}}</ref> *सेंट लॉरेंस स्कूल (SLS), पी.डी. नगर, उन्नाव<ref>{{cite web |title=St. Lawrence School, Unnao |url=https://www.schoolstlawrence.com/ |date=2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180822181314/https://www.schoolstlawrence.com/ |archive-date=22 August 2018 |website=St. Lawrence School |access-date=12 September 2019}}</ref> *सरस्वती विद्या मंदिर इंटर कॉलेज (SVMIC), पूरन नगर, उन्नाव<ref>{{cite web |title=S.V.M. Inter College, Sant Pooran Das Nagar, Unnao |url=https://www.facebook.com/svmicuno/ |date=2017 |website=Facebook |access-date=10 October 2022}}</ref> *विवेकानंद सरस्वती शिशु मंदिर इंटर कॉलेज (VSSMIC), मोती नगर, उन्नाव *लखनऊ पब्लिक स्कूल (LPS), पी.डी. नगर (सेक्टर-बी), उन्नाव *लखनऊ पब्लिक स्कूल (LPS), पी.डी. नगर (सेक्टर-सी), उन्नाव *[https://dpsunnao.com/ दिल्ली पब्लिक स्कूल (DPS), अकरमपुर, उन्नाव] ==2013 मा सोने क खजाना मिलै के घटना== अक्टूबर 2013 मा [[भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण]] उन्नाव जिले के डौंडिया खेड़ा गाँव के नेरे याक जगा खोदाई शुरू कीन्हेसि। अइस दावा कीन गा रहै कि 1857 के विद्रोह के क्रांतिकारी [[राम बख्श सिंह]] ते संबंधित एक पुराने किले के खंडहरों के नीचे 1,000 टन ते अधिक सोने का भंडार दबा हुआ है।<ref>{{cite web|title='Peepli Live' in Unnao: ASI begins hunt for 1,000-tonne 'buried treasure'|work=The Times of India |date=19 October 2013 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Peepli-Live-in-Unnao-ASI-begins-hunt-for-1000-tonne-buried-treasure/articleshow/24354232.cms|access-date=19 October 2013}}</ref> [[भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण|एएसआई]] अउर [[भारतीय भूवैज्ञानिक सर्वेक्षण|जीएसआई]] की प्रारंभिक जाँच मा 5–20 मीटर की गहराई पर एक गैर-चुंबकीय असामान्य क्षेत्र की भी पुष्टि हुई, जो संभावित गैर-चालक धात्विक पदार्थ और/या कुछ मिश्रधातुओं की उपस्थिति का संकेत देता रहै।<ref>{{cite web|title=ASI begins Excavation at Unnao in search of Gold Deposits|url=http://news.biharprabha.com/2013/10/asi-begins-excavation-at-unnao-in-search-of-gold-deposits/|access-date=19 October 2013}}</ref> ==प्रसिद्ध व्यक्तित्व== ===साहित्यिक=== * [[अशोक वाजपेयी]] * [[भगवती चरण वर्मा]] * [[चित्रा मुद्गल]] * [[क्रिस्टीन वेस्टन]] * [[देवी शंकर अवस्थी]] * [[गया प्रसाद शुक्ल 'सनेही']] * [[मौलाना हसरत मोहानी]] * [[नंद दुलारे बाजपेयी]] * [[प्रताप नारायण मिश्र]] * [[राम विलास शर्मा]] * [[रमै काका]] * [[शिवमंगल सिंह 'सुमन']] * [[सूर्यकांत त्रिपाठी 'निराला']] ===शैक्षणिक=== * [[दीपक त्रिपाठी]] * [[हुसैन अहमद मदनी]] * [[रतन शंकर मिश्र]] ===राजनीतिक=== * [[अन्नू टंडन]], पूर्व सांसद * [[भगवती सिंह विशारद]] * [[चंद्रशेखर आज़ाद]] * [[देवी बक्स सिंह]] * [[द्वारका प्रसाद मिश्र]] * [[गुलाब सिंह लोधी]] * [[हृदय नारायण दीक्षित]] * [[कुलदीप सिंह सेंगर]] * [[राम बख्श सिंह]] * [[शीला दीक्षित]], दिल्ली की पूर्व मुख्यमंत्री * [[उमा शंकर दीक्षित]] * [[विश्वंभर दयाल त्रिपाठी]] * [[जियाउर रहमान अंसारी]], केंद्रीय मंत्री ===फिल्म अउर संगीत=== * [[सर्वदमन डी. बनर्जी]] * [[विशाल मिश्रा (संगीतकार)|विशाल मिश्रा]], संगीत निर्देशक अउ गायक ===क्रिकेट=== * [[कुलदीप यादव]] ==टिप्पणीं== {{Reflist|group=note}} ==संदर्भ== {{Reflist}} ==बाहरी कड़ीं== * {{Official website|http://unnao.nic.in}} 7flhbj8u27kkwks5vu27s4lxyzvhqwp 37050 37049 2026-08-26T18:23:58Z Avimaarak 3578 37050 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = उन्नाव ज़िला | settlement_type = {{Center|उत्तर प्रदेश क्यार एक जिला}} | total_type =कुल | native_name = | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = | perrow = 1/2 | image1 = Unnaogate.jpg | caption1 = बैसवारा द्वार | image2 = Sarosi Rajbhawan.jpg | caption2 = सरोसी रियासत क किला | image3 = Nawabganj Bird Sanctuary, Unnao 03.JPG | caption3 = [[नवाबगंज पक्षी विहार]] }} | image_map = India_Uttar_Pradesh_districts_2012_Unnao.svg | map_caption = उत्तर प्रदेश मा उन्नाव जिला के स्थिति | coordinates = | coor_pinpoint = उन्नाव | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flag|भारत}} | subdivision_type1 = [[भारत कय राज्य|राज्य]] | subdivision_name1 = [[उत्तर प्रदेश]] | subdivision_type2 = मंडल | subdivision_name2 = लखनऊ | established_title = Established | established_date = | seat_type =मुख्यालय | seat = [[उन्नाव]] | parts_type = तहसील | parts_style = para | p1 = उन्नाव <br /> बांगरमऊ <br /> हसनगंज<br /> सफीपुर<br /> पुरवा<br />बीघापुर | area_total_km2 = 4045.2 | area_footnotes = <ref name="Census 2011"/> | population_as_of = 2011 | population_total = 3,108,367 | population_footnotes = | population_urban = 531,646 | population_density_km2 = auto | demographics_type1 =जनसांख्यिकी | demographics1_title1 = साक्षरता | demographics1_info1 = 66.37% | demographics1_title2 = लिंगानुपात | demographics1_info2 = 0.901 [[मनई|♂]]/[[मेहेरिया|♀]] | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = [[लोक सभा|लोकसभा क्षेत्र]] | leader_name1 = [[उन्नाव लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|उन्नाव]] | leader_title2 = [[विधान सभा|विधानसभा क्षेत्र]] | leader_name2 = [[उन्नाव विधान सभा निर्वाचन क्षेत्र|उन्नाव]]<br /> [[बांगरमऊ विधान सभा निर्वाचन क्षेत्र|बांगरमऊ]]<br /> पुरवा<br /> भगवंतनगर<br /> मोहान<br />सफीपुर | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|IST]] | utc_offset1 = +05:30 | registration_plate = | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = | website = {{URL|https://unnao.nic.in/}} | official_name = }} '''उन्नाव जिला''' भारत के [[उत्तर प्रदेश]] राज्य का एक [[उत्तर प्रदेश कय ज़िला|जिला]] आय। यहिका मुख्यालय उन्नाव शहर है। यो जिला [[लखनऊ मंडल]] क्यार हिस्सा है। 2011 की जनगणना के अनुसार, उन्नाव जिला कै आबादी 3,108,367 रहै, जउन यहिका उत्तर प्रदेश क 31वाँ सबते ज्यादा आबादी वाला जिला बनावत है। यो एक मुख्य रूप ते ग्रामीण आबादी वाला जिला है, जेहिमा 80% ते ज्यादा आबादी ग्रामीण क्षेत्रन मा रहति है। <ref name="Census 2011" /> == महाकाव्यन मा उन्नाव == [[रामायण]] के अनुसार, लक्ष्मण जी देवी सीता का सुतियातारा चौराहा (जेहिका तब सीता-उतारा जंगल कहा जात रहै) के लगे छाँड़ि दीन्हेनि रहैं। अब सुतियातारा मा एक चौराहा अउर एक [[शिव]] मंदिर है। उइ अपने दुसरे बनबास मा हियैं परियर (परियर) गाँव मा रहत रहीं, जहाँ पर ऋषि वाल्मीकि क्यार आश्रम रहै। तबै हियाँ पर आम, नीम, बरगद, अउर [[पीपर|पीपल आदि के बिरवन]] ते हरा भरा जंगल रहै। वही मा उइ अपने दून्हो लरिकन का जनम दिहिन। अब, हियाँ पर सीता, कुश अउर लव का एक प्रसिद्ध मंदिर है जेहिका जानकी कुंड कहा जात है (मतलब एक अइसि जगह जहाँ ते सीता मइया अपनी आध्यात्मिक महतारी भुइँया माता के साथ क्षीर सागर मा समा गई रहैं)। हियाँ प एक शिवालौ बना है जेहिका लोधेसुरन के नाँव ते जात है। ==इतिहास== उन्नाव जिला क गठन फरवरी 1856 मा अँगरेजन द्वारा [[अवध राज्य]] के विलय के बादि कीन गा रहै।<ref name="Gazetteer">{{cite book |last1=Nevill |first1=H.R. |title=Unao: A Gazetteer, Being Volume XI Of The District Gazetteers Of The United Provinces Of Agra And Oudh |date=1903 |publisher=Government Press |location=Allahabad |pages=90, 113–39, 171, 217, 240–1 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.113180 |access-date=7 April 2021}}</ref> यहिते पहिले, [[अवध के नवाब|अवध के नवाबन]] के शासनकाल मा यो क्षेत्र कइयो अलग-अलग जिलन या चकलन मा विभाजित रहै: [[पुरवा]] पूर्वी भाग का कवर करत रहै, जबकि उत्तर मा [[रसूलाबाद, उन्नाव|रसूलाबाद]] अउर [[सफीपुर]] रहैं।<ref name="Gazetteer"/> [[औरास, उत्तर प्रदेश|औरास]] क परगना [[संडीला]] के चकला का हिस्सा रहै अउर [[बैसवारा]] के परगना बैसवारा चकला मा शामिल रहैं, जेहिका मुख्यालय [[रायबरेली]] मा रहै।<ref name="Gazetteer"/> ब्रिटिश अधिग्रहण के बादि जिला को मूल रूप ते "पुरवा जिला" कहा गा अउर पुरवा क यहिका मुख्यालय बनावा गा।<ref name="Gazetteer"/> यो व्यवस्था बहुत कम समय तक रही अउर इसके बादि मुख्यालय उन्नाव स्थानांतरित कर दिया गया।<ref name="Gazetteer"/> ===प्राचीन=== [[ह्वेनसांग]], भारत आवै वाला चीनी तीर्थयात्री रहै, जउन 636 ईस्वी मा 3 महिना तक [[कन्नौज]] मा रहा रहै। हियाँ ते वो लगभग 26 किमी की यात्रा कीन्हेसि अउर गंगा के पूर्वी तट पर स्थित ''नफोटिपोकुलो'' (नवदेवकुल) नगर पहुँचा। यो नगर लगभग 5 किमी की परिधि मा फइला रहै अउर हियाँ एक देव मंदिर अउ कइयो बौद्ध मठ तथा स्तूप रहैं। नवदेवकुल के पहिचान [[नवल, उत्तर प्रदेश|नवल]] ते कीन गै है, जउन कन्नौज ते 18 मील दक्षिण-पूर्व मा स्थित है।<ref name="Gazetteer" /> उइ काल के बादि ई क्षेत्र क इतिहास लगभग पूरी तना अस्पष्ट है अउर बादि के [[राजपूत]] परिवारन की परंपरै यहिका एकमात्र स्रोत हैं।<ref name="Gazetteer" /> ई परंपरन के अनुसार, वर्तमान उन्नाव जिला विभिन्न समूहन के बीच बुरी तनाम विभाजित रहै: कहा जात है कि भर पूर्वी भाग मा शासन करति रहैं, जबकि मध्य भाग मा [[लोध]], [[लुनिया (जाति)|लुनिया]], [[अहीर]], [[ठठेरा]], [[धोबी]] अउर [[कुर्मी]] सहित कइयो दुसरी जनजातिन क मिश्रण रहत रहै।<ref name="Gazetteer" /> उइ शासकन के मिट्टी के किलन के अवशेष आजौ देखा परति हैं, लेकिन इनमा ते कोहूका शासन बहुत बड़े क्षेत्र पर नहीं रहा।<ref name="Gazetteer" /> उत्तर मा शासक [[राजपासी]] रहैं, जिनके राजधानी रामकोट नगर रहै, जेहिका अब [[बांगरमऊ]] के नाँव ते जाना जात है।<ref name="Gazetteer" /> [[सफीपुर]] के नेरे क क्षेत्र [[ब्राह्मण]] राजन ([[शुक्ल]]) द्वारा शासित माना जात है अउर सफीपुर का मूल नाम "सैपुर" उनहिन मा कउनो एक के नाम पर परा रहै।<ref name="Gazetteer" /> ===मध्यकालीन=== आने वाली सदियों मा राजपूत ई क्षेत्र का मुख्य शासक वर्ग रहे।<ref name="Gazetteer"/> [[बैस राजपूत|बैस]] दक्षिण मा शासन करते रहैं, मध्य भाग मा दिक्षितों का प्रभुत्व रहै (उनकी पारिवारिक परंपराएँ इसे "दिक्षिताना का राज्य" कहती हैं), अउर उत्तर कइयो छोटे राजपूत कुलों के बीच विभाजित रहै।<ref name="Gazetteer"/> हियाँ मुस्लिम शासन कभी बहुत मजबूत नहीं रहा अउर इसलिए उन्नाव जिले का मध्यकालीन इतिहास मूलतः शासक राजपूत कुलों की अलग-अलग पारिवारिक परंपराओं का संग्रह है, जिनमें कोई निश्चित तिथियाँ नहीं दी गई हैं।<ref name="Gazetteer"/> इस क्षेत्र का पहला प्रमुख मुस्लिम केंद्र लगभग 1300 के आसपास बांगरमऊ रहै। परंपरा के अनुसार, सैयद अला-उद-दीन नामक व्यक्ति ने नवल के राजा ते यो क्षेत्र जीत लिया, फिर नवल को नष्ट कर बांगरमऊ मा नई राजधानी स्थापित की।<ref name="Gazetteer"/> उसकी कब्र पर बने मकबरे के शिलालेख पर 702 [[हिजरी संवत|हिजरी]] (1302 ईस्वी) की तारीख अंकित है।<ref name="Gazetteer"/> अगली प्रमुख मुस्लिम विजय सफीपुर की थी, जिसके बारे मा कहा जाता है कि यो 819 हिजरी मा हुई थी। हियाँ एक अलग सैयद अला-उद-दीन युद्ध मा मारा गया अउर उसके मकबरे को हिंदू तथा मुस्लिम दोनों श्रद्धा ते देखते हैं।<ref name="Gazetteer"/> इसके बादि उसके पुत्र बहा-उद-दीन ने कथित रूप ते शहर के [[बिसेन]] राजा ते [[उन्नाव]] पर विजय प्राप्त की। उसने राजा की सेना को अचानक चकित करने के लिए अपने सैनिकों को महिलाओं के वेश मा छिपाया रहै।<ref name="Gazetteer"/> अन्य मुस्लिम चौकियों मा [[असिवन]] अउर [[रसूलाबाद, उन्नाव|रसूलाबाद]] शामिल रहैं।<ref name="Gazetteer"/> [[अकबर]] के समय आधुनिक उन्नाव जिले का पूरा क्षेत्र [[अवध सूबा]] मा [[लखनऊ]] की [[सरकार (प्रशासनिक विभाग)|सरकार]] मा शामिल रहै।<ref name="Gazetteer"/> इसमें निम्नलिखित महल शामिल रहैं: [[उन्नाव]] (जिसे [[आइन-ए-अकबरी]] मा उनाम कहा गया है), [[सरौसी एस्टेट|सरौसी]], [[हरहा]], [[बांगरमऊ]], [[सफीपुर]] (तब सैपुर कहा जाता रहै), [[फतेहपुर चौरासी]], [[मोहन, उत्तर प्रदेश|मोहन]], [[असिवन]], [[झलोटार]], [[परसंदन]], [[उंचगांव]], [[सिधुपुर, उन्नाव|सिधुपुर]], [[पुरवा]] (तब रणबीरपुर कहा जाता रहै), [[मौरावां]], [[सरोन, उन्नाव|सरोन]] या सरवन, [[कुंभी, उन्नाव|कुंभी]], [[मगरायर]], [[पन्हन]], पाटन, [[घाटमपुर, उन्नाव|घाटमपुर]], अउर अंत मा [[असोहा]]।<ref name="Gazetteer"/> यो प्रशासनिक व्यवस्था 20वीं शताब्दी तक लगभग अपरिवर्तित रही, हालांकि कुछ परिवर्तन हुए।<ref name="Gazetteer"/> उदाहरण के लिए, [[परियार]] परगना 1785 मा सरौसी अउर सफीपुर के कुछ हिस्सों ते बनावा गा रहै अउर बादि मा 1800 के दशक मा सरौसी परगना [[सिकंदरपुर, उन्नाव|सिकंदरपुर]] के नाम ते जाना जाने लगा। [[सी. ए. इलियट]] ने 1862 मा लिखा रहै कि उस समय यो नाम "हाल ही मा प्रचलित हुआ रहै"।<ref name="Gazetteer"/> यई प्रकार, [[दौंडिया खेड़ा]] का गठन [[राव मर्दन सिंह]] द्वारा लगभग 1800 मा उंचगांव अउर सिधुपुर ते कीन गा रहै।<ref name="Gazetteer"/> ===आधुनिक=== बादि के मुगल काल के दौरान ई क्षेत्र के बहुत कम संदर्भ मिलति हैं, लेकिन [[अवध के नवाब|अवध के नवाबन]] के शासनकाल मा यहिका खुब उल्लेख मिलत है।<ref name="Gazetteer"/> नवाब शुरू मा ई क्षेत्र पर मजबूत केंद्रीय नियंत्रण बनाए राखेनि अउर अधिकांश स्थानीय जमींदार बिना विरोध के उनके अधीन होइ गें, लेकिन धीरे-धीरे हियाँ उनका अधिकार कम होत गा अउर स्थानीय शासक लगभग स्वतंत्र होइ गें।<ref name="Gazetteer"/> नवाबी प्रशासनिक व्यवस्था के अंतर्गत आज के उन्नाव जिले का क्षेत्र कइयो जिला या चकलन मा विभाजित रहै: पुरवा, रसूलाबाद अउर सफीपुर हियैँ स्थित रहैं, जबकि संडीला अउर बैसवारा वर्तमान जिला के बाहर स्थित रहैं, लेकिन उनके अंतर्गत यउ जिला क्यार कुछ क्षेत्र आवत रहै।<ref name="Gazetteer"/> जब अंग्रेज 1856 मा अवध का विलय कीन्हेनि, तब उइ पुरवा मा मुख्यालय बनाय के एक नवा जिला बनाएनि, लेकिन जल्दिही जिला मुख्यालय का उन्नाव स्थानांतरित कइ दीन गा।<ref name="Gazetteer"/> उन्नाव का यहिके केंद्रीय स्थान के कारण चुना गा। उप-आयुक्त वऊ समय हियैँ पर तैनात रहैं, जब पुरवा मुख्यालय रहै। उन्नाव के केंद्रीय क्षेत्र मा स्थित टिकरगढ़ी गाँव मा जिला कचहरी रहै।<ref name="Gazetteer"/> शुरुआत मा नया जिला आज के जिले ते छोटा रहै अउर इसमें केवल 13 परगने रहैं।<ref name="Gazetteer"/> हालांकि, 1869 मा यो काफी बड़ा हो गया: बैसवारा के 7 परगने (पन्हन, पाटन, बिहार, भगवंतनगर, मगरायर, घाटमपुर अउर दौंडिया खेड़ा) [[रायबरेली जिला]] ते स्थानांतरित करके उन्नाव जिले मा शामिल किए गए अउर उन्हें पुरवा तहसील का हिस्सा बनावा गा।<ref name="Gazetteer"/> यई प्रकार 1869 मा औरास-मोहन परगना [[लखनऊ जिला]] ते हियाँ स्थानांतरित किया गया अउर मोहन को तहसील का मुख्यालय बनावा गा, जिसने [[नवाबगंज, उन्नाव|नवाबगंज]] का स्थान लिया।<ref name="Gazetteer"/> 1857 के [[भारतीय विद्रोह|सिपाही विद्रोह]] के दौरान ई क्षेत्र मा कुछ लड़ाइयाँ हुईं। विद्रोह के बादि जिले मा नागरिक प्रशासन पुनः स्थापित किया गया अउर इसका नाम उन्नाव जिला रखा गया, जिसका मुख्यालय उन्नाव रहै। हालांकि जिले का आकार 1869 तक छोटा रहा, जब इसने अपना वर्तमान स्वरूप ग्रहण किया। उसी वर्ष उन्नाव नगर को नगरपालिका का दर्जा दिया गया।<ref name=UnnaoHistory>{{cite web |title=History of the District |url=http://unnao.nic.in/history.htm |website=Unnao District Website |access-date=24 August 2016}}</ref> ==अर्थव्यवस्था== 2006 मा [[पंचायती राज मंत्रालय]] उन्नाव का देश के 250 सबते पिछड़े जिलन (कुल [[भारत के सब जिलन के सूची|640]] मा ते) मा शामिल कीन्हेसि रहै।<ref name=brgf/> यो उत्तर प्रदेश के उइ 34 जिलन मा ते एक है, जिन्हका वर्तमान मा पिछड़ा क्षेत्र अनुदान निधि कार्यक्रम (BRGF) ते धन प्राप्त होइ रहा है।<ref name=brgf>{{cite web|author=Ministry of Panchayati Raj|date=8 September 2009|title=A Note on the Backward Regions Grant Fund Programme|publisher=National Institute of Rural Development|url=http://www.nird.org.in/brgf/doc/brgf_BackgroundNote.pdf|access-date=27 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120405033402/http://www.nird.org.in/brgf/doc/brgf_BackgroundNote.pdf|archive-date=5 April 2012|url-status=dead}}</ref> उत्तर प्रदेश सरकार 2024 मा उन्नाव का आधिकारिक रूप ते राज्य राजधानी क्षेत्र मा शामिल कीन्हेसि रहै। यहिते क्षेत्र मा निवेश के अवसर बढ़ै अउर आर्थिक विकास का प्रोत्साहन मिलै के उम्मीद है।<ref>{{cite news |last1=Rawat |first1=Virendra Singh |date=29 July 2024 |title=Uttar Pradesh govt plans to invest Rs 5 trillion to develop Lucknow-SCR |url=https://www.business-standard.com/economy/news/uttar-pradesh-govt-plans-to-invest-rs-5-trillion-to-develop-lucknow-scr-124072900958_1.html |work=Business Standard |access-date=27 December 2024}}</ref> उन्नाव भारत के उत्तर प्रदेश राज्य के उत्तरी भाग मा स्थित एक जिला है। जिले के अर्थव्यवस्था मुख्यतः कृषि पर आधारित है अउर आबादी क एक बड़ा हिस्सा खेती या वहिते संबंधित गतिविधिन मा संलग्न है। हाल के सालन मा जिले मा लघु उद्योग अउर पर्यटन जइसे दुसरे क्षेत्रनौ मा वृद्धि भै है। कृषि उन्नाव जिले के अर्थव्यवस्था क मुख्य आधार है। हियाँ उगाई जाए वाली प्रमुख फसलन मा गेहूँ, चावल, गन्ना अउर आलू शामिल हैं। जिला आम, अमरूद अउर अन्य फलनौ के उत्पादन खातिन जाना जात है। पशुपालन जिले क एक दूसर महत्वपूर्ण गतिविधि आय, जेहिमा डेयरी अउर मुर्गी पालन सबते लोकप्रिय हैं। कृषि के अलावा, उन्नाव जिला मा हाल के सालन मा लघु उद्योगनौ का विकास भा है। इनमा चमड़ा के सामान, कांच के बर्तन अउर चीनी-मिट्टी के सामान बनावै वाली विनिर्माण इकाई शामिल हैं। जिला मा बड़ी संख्या मा छोटे कृषि-आधारित उद्योगौ हैं, जइसे चीनी मिलैं, कपास ओटाई अउर प्रेसिंग मिलैं तथा तेल मिलैं। पर्यटन उन्नाव जिले का एक उभरै वाला क्षेत्र है। जिला मा कइयो ऐतिहासिक अउर धार्मिक स्थल हैं, जउन देश भर ते पर्यटकन का आकर्षित करति हैं। इनमा गंगा नदी के तट पर स्थित बृजघाट, शिवराजपुर क शिव मंदिर अउर नवाबगंज क हनुमान मंदिर शामिल है। कुल मिलाके, वइसे तो कृषि उन्नाव जिले की अर्थव्यवस्था क मुख्य आधार है, मुला लघु उद्योग अउर पर्यटन जइसे दुसरे क्षेत्रन के विकास ते अर्थव्यवस्था मा विविधता आई है अउर स्थानीय आबादी खातिन रोजगार के अवसर पैदा करै मा सहायता भै है। ==संभाग== [[File:Unnao district subdivisions map.png|thumb|उन्नाव जिले की तहसील अउर ब्लॉकन क्यार मानचित्र]] उन्नाव जिला 6 तहसीलन मा विभाजित है: [[उन्नाव]], [[हसनगंज]], [[सफीपुर]], [[पुरवा]], [[बांगरमऊ]] अउर [[बीघापुर]]।<ref name="Census 2011"/> इनका आगे 16 [[सामुदायिक विकास खंड|सामुदायिक विकास खंडन]] मा विभाजित कीन गा है, जिनके सूची नीचे दीन गै है:<ref name="Census 2011"/> * '''[[सफीपुर]] तहसील:''' ** [[सफीपुर]] ब्लॉक * '''[[हसनगंज]] तहसील:''' ** [[औरास, उत्तर प्रदेश|औरास]] ब्लॉक ** [[मियागंज]] ब्लॉक ** [[हसनगंज]] ब्लॉक ** [[नवाबगंज, उन्नाव|नवाबगंज]] ब्लॉक * '''[[उन्नाव]] तहसील:''' ** [[सिकंदरपुर सरोसी]] ब्लॉक ** [[बिछिया, उन्नाव|बिछिया]] ब्लॉक ** [[सिकंदरपुर करन]] ब्लॉक * '''[[पुरवा]] तहसील:''' ** [[असोहा]] ब्लॉक ** [[पुरवा]] ब्लॉक{{refn|group=note|name=first|पुरवा ब्लॉक क कुछ हिस्सा बिघापुर तहसील मा आवत है।<ref name="Census 2011"/>}} ** [[हिलौली]] ब्लॉक * '''[[बांगरमऊ]] तहसील:''' ** [[गंज मुरादाबाद]] ब्लॉक ** [[बांगरमऊ]] ब्लॉक ** [[फतेहपुर चौरासी]] ब्लॉक * '''[[बीघापुर]] तहसील:''' ** [[बीघापुर]] ब्लॉक ** [[सुमेरपुर, उन्नाव|सुमेरपुर]] ब्लॉक ==प्रशासन== वर्तमान मा [[भारत की संसद|भारतीय संसद]] की [[लोकसभा]] मा उन्नाव का निर्वाचित प्रतिनिधि [[साक्षी महाराज|शाक्षी महाराज]] है। जिले मा [[उत्तर प्रदेश विधान सभा|विधान सभा]] की 6 सीटें थीं, जिनके नाम उन्नाव, पुरवा, भगवंतनगर, मोहन, सफीपुर अउर बांगरमऊ रहैं। हालांकि, 2008 मा परिसीमन के बादि हरहा के अंतर्गत आने वाले क्षेत्रों को अन्य विधानसभा सीटों मा मिला दिया गया। ई प्रकार जिले मा अब भी 6 विधानसभा सीटें हैं। उन्नाव के अन्य प्रमुख [[कस्बा|कस्बों]] मा करोवन बी.के., सफीपुर, न्योतानी, असिवन, बांगरमऊ, मोहन, मगरवारा, शुक्लागंज, पुरवा मौरावां अउर [[बक्सर]] शामिल हैं। जिलाधिकारी श्री गौरांग राठी हैं। उन्नाव लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र मा 2008 के परिसीमन के बादि [[2009 भारतीय आम चुनाव|2009 के लोकसभा चुनाव]] के लिए पंजीकृत मतदाताओं की संख्या सबसे अधिक थी। हियाँ लगभग 1.9 मिलियन मतदाता रहैं, जिससे यो भारत का सबसे बड़ा संसदीय निर्वाचन क्षेत्र बन गया। ===विधान परिषद सदस्य=== लखनऊ–उन्नाव निर्वाचन क्षेत्र - [[राम चंद्र सिंह प्रधान|राम चंद्र प्रधान]] (भाजपा, 12 अप्रैल 2022) कानपुर स्नातक सीट - अरुण पाठक (भाजपा, 23 जनवरी 2015 को निर्वाचित) (इस सीट का प्रतिनिधित्व कानपुर नगर, कानपुर देहात अउर उन्नाव जिले करते हैं।) कानपुर शिक्षक निर्वाचन क्षेत्र - [[राज बहादुर सिंह चंदेल]] (निर्दलीय, फरवरी 2023 मा निर्वाचित) ( यो निर्वाचन क्षेत्र [[कानपुर नगर]], [[कानपुर देहात]] अउर [[उन्नाव]] जिले के अंतर्गत आता है।) ==नगरपालिका== जिला मा 18 वैधानिक नगर हैं, जिनमा 3 [[नगर पालिका परिषद]] (नगर बोर्ड) अउर 16 [[नगर पंचायत]] शामिल हैं, जिनके सूची नीचे दीन गै है:<ref name="Census 2011"/> {| class="wikitable sortable" |- ! नगर क नाँव ! वर्गीकरण ! तहसील ! जनसंख्या (2011 मा) |- | [[गंज मुरादाबाद]] || [[नगर पंचायत]] || सफीपुर || 10,957 |- | [[बांगरमऊ]] || [[नगर पालिका परिषद]] || सफीपुर || 44,204 |- | [[फतेहपुर चौरासी]] || [[नगर पंचायत]] || सफीपुर || 6,715 |- | [[ऊगू]] || [[नगर पंचायत]] || सफीपुर || 6,318 |- | [[सफीपुर]] || [[नगर पंचायत]] || सफीपुर || 25,688 |- | [[कुरसठ, उन्नाव|कुरसठ]] || [[नगर पंचायत]] || सफीपुर || 6,770 |- | [[औरास, उत्तर प्रदेश|औरास]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 6,466 |- | [[हैदराबाद, उत्तर प्रदेश|हैदराबाद]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 7,697 |- | [[रसूलाबाद, उन्नाव|रसूलाबाद]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 7,928 |- | [[मोहन, उत्तर प्रदेश|मोहन]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 15,071 |- | [[न्योतनी]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 7,577 |- | [[नवाबगंज, उन्नाव|नवाबगंज]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 11,545 |- | [[अचलगंज]] || [[नगर पंचायत]] || उन्नाव || 7,748 |- | [[उन्नाव]] || [[नगर पालिका परिषद]] || उन्नाव || 177,658 |- | [[गंगाघाट, उन्नाव]] || [[नगर पालिका परिषद]] || उन्नाव || 84,072 |- | [[पुरवा]] || [[नगर पंचायत]] || पुरवा || 24,467 |- | [[मौरावां]] || [[नगर पंचायत]] || पुरवा || 15,484 |- | [[बीघापुर]] || [[नगर पंचायत]] || बीघापुर || 6,501 |- | [[भगवंत नगर]] || [[नगर पंचायत]] || बीघापुर || 6,995 |} उन्नाव जिले मा 2 [[जनगणना नगर]] भी हैं, जो पूर्ण नगरपालिकाएँ नहीं हैं, लेकिन अन्यथा इन्हें शहरी क्षेत्रों के रूप मा गिना जाता है:<ref name="Census 2011"/> {| class="wikitable sortable" |- ! नगर का नाँव ! वर्गीकरण ! तहसील ! जनसंख्या (2011 मा) |- | [[कटरी पीपर खेड़ा]] || [[जनगणना नगर]] || उन्नाव || 26,475 |- | [[मझारा पीपर अहतमाली]] || [[जनगणना नगर]] || उन्नाव || 25,310 |} ==जनसांख्यिकी== {{historical populations |11=1901|12=9,76,590|13=1911|14=9,10,869|15=1921|16=8,19,087|17=1931|18=8,55,657|19=1941|20=9,59,493|21=1951|22=10,67,001|23=1961|24=12,26,779|25=1971|26=14,84,393|27=1981|28=18,22,591|29=1991|30=22,00,397|31=2001|32=27,00,324|33=2011|34=31,08,367|percentages=pagr|footnote=स्रोत:<ref>[http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html 1901 से जनसंख्या में दशकीय परिवर्तन]</ref>|align=center}} {{bar box |title=उन्नाव जिला मा धरम (2011)<ref name="religion">{{Cite web|date=2011|title=धरम के अनुसार जनसंख्या के तालिका: उत्तर प्रदेश|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11394/download/14507/DDW09C-01%20MDDS.XLS|website=censusindia.gov.in|publisher=[[भारत के रजिस्ट्रार जनरल और जनगणना आयुक्त]]}}</ref> |titlebar=#Fcd116 |left1=धरम |right1=प्रतिशत |float=right |bars= {{bar percent|[[हिन्दू धर्म]]|darkorange|87.89}} {{bar percent|[[इस्लाम]]|green|11.69}} {{bar percent|अन्य या उल्लेख नहीं कीन गा|black|0.42}} |caption=धर्मन का वितरण }} 2011 की जनगणना के अनुसार उन्नाव जिले के जनसंख्या 3,108,367 रहै।<ref name=districtcensus>{{cite web |year=2011 |title=जिला जनगणना पुस्तिका: उन्नाव|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/1298/download/4206/DH_2011_0925_PART_A_DCHB_UNNAO.pdf|access-date= |website=censusindia.gov.in |publisher=[[भारत के रजिस्ट्रार जनरल और जनगणना आयुक्त]]}}</ref> या लगभग [[मंगोलिया]] देश के बराबर है<ref name="cia">{{cite web | author = US Directorate of Intelligence | title = Country Comparison:Population | url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html | archive-url = https://web.archive.org/web/20070613004507/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html | url-status = dead | archive-date = 13 June 2007 | access-date = 1 October 2011 | quote = M Mongolia 3,133,318 July 2011 est.}}</ref> या अमेरिका के [[आयोवा]] राज्य के बराबर है। यहिते उत्तर प्रदेश मा यहिका स्थान 31वाँ<ref name="Census 2011"/> अउर भारत मा 112वाँ है (कुल [[भारत के सब जिलन के सूची|640]] मा ते)।<ref name=districtcensus/> जिले क जनसंख्या घनत्व {{convert|682|PD/sqkm|PD/sqmi}} है, जउन पूरे उत्तर प्रदेश की तुलना मा कम है।<ref name="Census 2011"/> 2001-2011 के दशक मा यहिकी जनसंख्या वृद्धि दर 15.19% रहै।<ref name=districtcensus/> 2011 के अनुसार जिले की 82.9% आबादी ग्रामीण अउर 17.1% शहरी रहै।<ref name="Census 2011"/> उन्नाव जिले क [[लिंगानुपात]] प्रति 1,000 मनइन पर 906 मेहेरिया रहै, जउन राज्य मा 30वाँ सबते अधिक है।<ref name="Census 2011"/> यहिके साक्षरता दर 66.4% है, जउन राज्य मा 47वीं सबते अधिक है।<ref name="Census 2011" /> आबादी क 17.10% शहरी क्षेत्रन मा रहत है। अनुसूचित जाति आबादी का 30.51% हिस्सा हैं।<ref name="districtcensus" /> ===भाषा=== {{Pie chart |caption = उन्नाव जिले मा बोली जाए वाली भाषाँ (2011)<ref name="languages"/> |label1 = [[हिन्दी]] |value1 = 97.59 |color1 = orange |label2 = [[उर्दू]] |value2 = 2.25 |color2 = green |label3 = अन्य |value3 = 0.16 |color3 = grey |thumb=right }} 2011 की भारत की जनगणना के समय जिले के 97.59% आबादी [[हिन्दी]] (या यहिते संबंधित भाषा) अउर 2.25% आबादी [[उर्दू]] का अपनि पहिल भाषा के रूप मा दर्ज कराएसि।<ref name="languages">{{Cite web |title=मातृभाषा के अनुसार जनसंख्या के तालिका: उत्तर प्रदेश|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10224/download/13336/DDW-C16-STMT-MDDS-0900.XLSX|website=www.censusindia.gov.in|publisher=[[भारत के रजिस्ट्रार जनरल और जनगणना आयुक्त]]}}</ref> हियाँ बोली जाए वाली भाषन मा [[अवधी भाषा|अवधी]] शामिल है, जउन मुख्य रूप ते [[अवध]] क्षेत्र मा 3.8 करोड़ ते अधिक लोगन द्वारा बोली जाती है।<ref>{{cite encyclopedia | editor = M. Paul Lewis | encyclopedia = Ethnologue: Languages of the World | title = Awadhi: A language of India | url = http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=awa | access-date = 28 September 2011 | edition = 16th | year = 2009 | publisher = SIL International | location = Dallas, Texas}}</ref> बैसवारा क्षेत्र मा बैसवारी भाषा बोली जाति है, जउन अवधी के याक पश्चिमी बोली आय। ==उन्नाव के प्रसिद्ध लेखक== सूर्यकांत त्रिपाठी निराला आधुनिक हिंदी साहित्य के प्रमुख व्यक्तित्वन अउर छायावाद आंदोलन के प्रमुख कविन मा ते एक रहैं। उनके कविता भावनात्मक गहराई, सामाजिक चेतना अउर भाषा के अभिनव प्रयोग खातिन जानी जाति है। उइ निबंध अउर लघु कथा लिखेनि। उनकी प्रसिद्ध कृतिन मा कविता संग्रह ''सरोज स्मृति'', ''चित्राधार'', ''परिमल'' अउर लंबी कविता ''राम की शक्ति पूजा'' शामिल हैं। ==शिक्षा== जिला मा, भारत के दुसरे हिस्सन की तना, सामान्य 10+2+3 शिक्षा प्रणाली लागू है। जिले के कुछ प्रमुख विद्यालय अउर संस्थान हैं: *[https://dpsunnao.com/ दिल्ली पब्लिक स्कूल (DPS), अकरमपुर, उन्नाव] *डॉ. वीरेंद्र स्वरूप एजुकेशन सेंटर (VSEC), अकरमपुर, उन्नाव *आदर्श विद्या मंदिर (AVM), गीता पुरम, उन्नाव *बेन-हूर इंटरनेशनल स्कूल (BNIS), अकरमपुर, उन्नाव *ब्रिलियंट अकादमी इंटर कॉलेज (BAIC), उन्नाव *राजकीय इंटर कॉलेज (GIC), उन्नाव *सेंट जूड्स इंटर कॉलेज (SJIC), पीतांबर नगर, उन्नाव<ref>{{cite web |title=Know More About College |url=https://stjudescollege.org/ |website=St. Jude's College |access-date=12 September 2019}}</ref> *सेंट लॉरेंस स्कूल (SLS), पी.डी. नगर, उन्नाव<ref>{{cite web |title=St. Lawrence School, Unnao |url=https://www.schoolstlawrence.com/ |date=2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180822181314/https://www.schoolstlawrence.com/ |archive-date=22 August 2018 |website=St. Lawrence School |access-date=12 September 2019}}</ref> *सरस्वती विद्या मंदिर इंटर कॉलेज (SVMIC), पूरन नगर, उन्नाव<ref>{{cite web |title=S.V.M. Inter College, Sant Pooran Das Nagar, Unnao |url=https://www.facebook.com/svmicuno/ |date=2017 |website=Facebook |access-date=10 October 2022}}</ref> *विवेकानंद सरस्वती शिशु मंदिर इंटर कॉलेज (VSSMIC), मोती नगर, उन्नाव *लखनऊ पब्लिक स्कूल (LPS), पी.डी. नगर (सेक्टर-बी), उन्नाव *लखनऊ पब्लिक स्कूल (LPS), पी.डी. नगर (सेक्टर-सी), उन्नाव *[https://dpsunnao.com/ दिल्ली पब्लिक स्कूल (DPS), अकरमपुर, उन्नाव] ==2013 मा सोने क खजाना मिलै के घटना== अक्टूबर 2013 मा [[भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण]] उन्नाव जिले के डौंडिया खेड़ा गाँव के नेरे याक जगा खोदाई शुरू कीन्हेसि। अइस दावा कीन गा रहै कि 1857 के विद्रोह के क्रांतिकारी राजा राव [[राम बख्श सिंह]] के किला के खंडहरन के नीचे 1,000 टन ते जादा सोने क भंडार दबा परा है।<ref>{{cite web|title='Peepli Live' in Unnao: ASI begins hunt for 1,000-tonne 'buried treasure'|work=The Times of India |date=19 October 2013 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Peepli-Live-in-Unnao-ASI-begins-hunt-for-1000-tonne-buried-treasure/articleshow/24354232.cms|access-date=19 October 2013}}</ref> [[भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण|एएसआई]] अउर [[भारतीय भूवैज्ञानिक सर्वेक्षण|जीएसआई]] की प्रारंभिक जाँच मा 5–20 मीटर की गहराई पर एक गैर-चुंबकीय असामान्य क्षेत्र के पुष्टि भै रहै, जउन संभावित गैर-चालक धात्विक पदार्थ और/या कुछ मिश्रधातुन के उपस्थिति होएक् संकेत देत रहै।<ref>{{cite web|title=ASI begins Excavation at Unnao in search of Gold Deposits|url=http://news.biharprabha.com/2013/10/asi-begins-excavation-at-unnao-in-search-of-gold-deposits/|access-date=19 October 2013}}</ref> ==प्रसिद्ध व्यक्तित्व== ===साहित्यिक=== * [[अशोक वाजपेयी]] * [[भगवती चरण वर्मा]] * [[चित्रा मुद्गल]] * [[क्रिस्टीन वेस्टन]] * [[देवी शंकर अवस्थी]] * [[गया प्रसाद शुक्ल 'सनेही']] * [[मौलाना हसरत मोहानी]] * [[नंद दुलारे बाजपेयी]] * [[प्रताप नारायण मिश्र]] * [[राम विलास शर्मा]] * [[रमै काका]] * [[शिवमंगल सिंह 'सुमन']] * [[सूर्यकांत त्रिपाठी 'निराला']] ===शैक्षणिक=== * [[दीपक त्रिपाठी]] * [[हुसैन अहमद मदनी]] * [[रतन शंकर मिश्र]] ===राजनीतिक=== * [[अन्नू टंडन]], पूर्व सांसद * [[भगवती सिंह विशारद]] * [[चंद्रशेखर आज़ाद]] * [[देवी बक्स सिंह]] * [[द्वारका प्रसाद मिश्र]] * [[गुलाब सिंह लोधी]] * [[हृदय नारायण दीक्षित]] * [[कुलदीप सिंह सेंगर]] * [[राम बख्श सिंह]] * [[शीला दीक्षित]], दिल्ली की पूर्व मुख्यमंत्री * [[उमा शंकर दीक्षित]] * [[विश्वंभर दयाल त्रिपाठी]] * [[जियाउर रहमान अंसारी]], केंद्रीय मंत्री ===फिल्म अउर संगीत=== * [[सर्वदमन डी. बनर्जी]] * [[विशाल मिश्रा (संगीतकार)|विशाल मिश्रा]], संगीत निर्देशक अउ गायक ===क्रिकेट=== * [[कुलदीप यादव]] ==टिप्पणीं== {{Reflist|group=note}} ==संदर्भ== {{Reflist}} ==बाहरी कड़ीं== * {{Official website|http://unnao.nic.in}} phgjwghtg7t9ffgufi0avicxz3pu2rw 37051 37050 2026-08-26T18:24:53Z Avimaarak 3578 /* जनसांख्यिकी */ 37051 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = उन्नाव ज़िला | settlement_type = {{Center|उत्तर प्रदेश क्यार एक जिला}} | total_type =कुल | native_name = | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = | perrow = 1/2 | image1 = Unnaogate.jpg | caption1 = बैसवारा द्वार | image2 = Sarosi Rajbhawan.jpg | caption2 = सरोसी रियासत क किला | image3 = Nawabganj Bird Sanctuary, Unnao 03.JPG | caption3 = [[नवाबगंज पक्षी विहार]] }} | image_map = India_Uttar_Pradesh_districts_2012_Unnao.svg | map_caption = उत्तर प्रदेश मा उन्नाव जिला के स्थिति | coordinates = | coor_pinpoint = उन्नाव | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flag|भारत}} | subdivision_type1 = [[भारत कय राज्य|राज्य]] | subdivision_name1 = [[उत्तर प्रदेश]] | subdivision_type2 = मंडल | subdivision_name2 = लखनऊ | established_title = Established | established_date = | seat_type =मुख्यालय | seat = [[उन्नाव]] | parts_type = तहसील | parts_style = para | p1 = उन्नाव <br /> बांगरमऊ <br /> हसनगंज<br /> सफीपुर<br /> पुरवा<br />बीघापुर | area_total_km2 = 4045.2 | area_footnotes = <ref name="Census 2011"/> | population_as_of = 2011 | population_total = 3,108,367 | population_footnotes = | population_urban = 531,646 | population_density_km2 = auto | demographics_type1 =जनसांख्यिकी | demographics1_title1 = साक्षरता | demographics1_info1 = 66.37% | demographics1_title2 = लिंगानुपात | demographics1_info2 = 0.901 [[मनई|♂]]/[[मेहेरिया|♀]] | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = [[लोक सभा|लोकसभा क्षेत्र]] | leader_name1 = [[उन्नाव लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|उन्नाव]] | leader_title2 = [[विधान सभा|विधानसभा क्षेत्र]] | leader_name2 = [[उन्नाव विधान सभा निर्वाचन क्षेत्र|उन्नाव]]<br /> [[बांगरमऊ विधान सभा निर्वाचन क्षेत्र|बांगरमऊ]]<br /> पुरवा<br /> भगवंतनगर<br /> मोहान<br />सफीपुर | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|IST]] | utc_offset1 = +05:30 | registration_plate = | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = | website = {{URL|https://unnao.nic.in/}} | official_name = }} '''उन्नाव जिला''' भारत के [[उत्तर प्रदेश]] राज्य का एक [[उत्तर प्रदेश कय ज़िला|जिला]] आय। यहिका मुख्यालय उन्नाव शहर है। यो जिला [[लखनऊ मंडल]] क्यार हिस्सा है। 2011 की जनगणना के अनुसार, उन्नाव जिला कै आबादी 3,108,367 रहै, जउन यहिका उत्तर प्रदेश क 31वाँ सबते ज्यादा आबादी वाला जिला बनावत है। यो एक मुख्य रूप ते ग्रामीण आबादी वाला जिला है, जेहिमा 80% ते ज्यादा आबादी ग्रामीण क्षेत्रन मा रहति है। <ref name="Census 2011" /> == महाकाव्यन मा उन्नाव == [[रामायण]] के अनुसार, लक्ष्मण जी देवी सीता का सुतियातारा चौराहा (जेहिका तब सीता-उतारा जंगल कहा जात रहै) के लगे छाँड़ि दीन्हेनि रहैं। अब सुतियातारा मा एक चौराहा अउर एक [[शिव]] मंदिर है। उइ अपने दुसरे बनबास मा हियैं परियर (परियर) गाँव मा रहत रहीं, जहाँ पर ऋषि वाल्मीकि क्यार आश्रम रहै। तबै हियाँ पर आम, नीम, बरगद, अउर [[पीपर|पीपल आदि के बिरवन]] ते हरा भरा जंगल रहै। वही मा उइ अपने दून्हो लरिकन का जनम दिहिन। अब, हियाँ पर सीता, कुश अउर लव का एक प्रसिद्ध मंदिर है जेहिका जानकी कुंड कहा जात है (मतलब एक अइसि जगह जहाँ ते सीता मइया अपनी आध्यात्मिक महतारी भुइँया माता के साथ क्षीर सागर मा समा गई रहैं)। हियाँ प एक शिवालौ बना है जेहिका लोधेसुरन के नाँव ते जात है। ==इतिहास== उन्नाव जिला क गठन फरवरी 1856 मा अँगरेजन द्वारा [[अवध राज्य]] के विलय के बादि कीन गा रहै।<ref name="Gazetteer">{{cite book |last1=Nevill |first1=H.R. |title=Unao: A Gazetteer, Being Volume XI Of The District Gazetteers Of The United Provinces Of Agra And Oudh |date=1903 |publisher=Government Press |location=Allahabad |pages=90, 113–39, 171, 217, 240–1 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.113180 |access-date=7 April 2021}}</ref> यहिते पहिले, [[अवध के नवाब|अवध के नवाबन]] के शासनकाल मा यो क्षेत्र कइयो अलग-अलग जिलन या चकलन मा विभाजित रहै: [[पुरवा]] पूर्वी भाग का कवर करत रहै, जबकि उत्तर मा [[रसूलाबाद, उन्नाव|रसूलाबाद]] अउर [[सफीपुर]] रहैं।<ref name="Gazetteer"/> [[औरास, उत्तर प्रदेश|औरास]] क परगना [[संडीला]] के चकला का हिस्सा रहै अउर [[बैसवारा]] के परगना बैसवारा चकला मा शामिल रहैं, जेहिका मुख्यालय [[रायबरेली]] मा रहै।<ref name="Gazetteer"/> ब्रिटिश अधिग्रहण के बादि जिला को मूल रूप ते "पुरवा जिला" कहा गा अउर पुरवा क यहिका मुख्यालय बनावा गा।<ref name="Gazetteer"/> यो व्यवस्था बहुत कम समय तक रही अउर इसके बादि मुख्यालय उन्नाव स्थानांतरित कर दिया गया।<ref name="Gazetteer"/> ===प्राचीन=== [[ह्वेनसांग]], भारत आवै वाला चीनी तीर्थयात्री रहै, जउन 636 ईस्वी मा 3 महिना तक [[कन्नौज]] मा रहा रहै। हियाँ ते वो लगभग 26 किमी की यात्रा कीन्हेसि अउर गंगा के पूर्वी तट पर स्थित ''नफोटिपोकुलो'' (नवदेवकुल) नगर पहुँचा। यो नगर लगभग 5 किमी की परिधि मा फइला रहै अउर हियाँ एक देव मंदिर अउ कइयो बौद्ध मठ तथा स्तूप रहैं। नवदेवकुल के पहिचान [[नवल, उत्तर प्रदेश|नवल]] ते कीन गै है, जउन कन्नौज ते 18 मील दक्षिण-पूर्व मा स्थित है।<ref name="Gazetteer" /> उइ काल के बादि ई क्षेत्र क इतिहास लगभग पूरी तना अस्पष्ट है अउर बादि के [[राजपूत]] परिवारन की परंपरै यहिका एकमात्र स्रोत हैं।<ref name="Gazetteer" /> ई परंपरन के अनुसार, वर्तमान उन्नाव जिला विभिन्न समूहन के बीच बुरी तनाम विभाजित रहै: कहा जात है कि भर पूर्वी भाग मा शासन करति रहैं, जबकि मध्य भाग मा [[लोध]], [[लुनिया (जाति)|लुनिया]], [[अहीर]], [[ठठेरा]], [[धोबी]] अउर [[कुर्मी]] सहित कइयो दुसरी जनजातिन क मिश्रण रहत रहै।<ref name="Gazetteer" /> उइ शासकन के मिट्टी के किलन के अवशेष आजौ देखा परति हैं, लेकिन इनमा ते कोहूका शासन बहुत बड़े क्षेत्र पर नहीं रहा।<ref name="Gazetteer" /> उत्तर मा शासक [[राजपासी]] रहैं, जिनके राजधानी रामकोट नगर रहै, जेहिका अब [[बांगरमऊ]] के नाँव ते जाना जात है।<ref name="Gazetteer" /> [[सफीपुर]] के नेरे क क्षेत्र [[ब्राह्मण]] राजन ([[शुक्ल]]) द्वारा शासित माना जात है अउर सफीपुर का मूल नाम "सैपुर" उनहिन मा कउनो एक के नाम पर परा रहै।<ref name="Gazetteer" /> ===मध्यकालीन=== आने वाली सदियों मा राजपूत ई क्षेत्र का मुख्य शासक वर्ग रहे।<ref name="Gazetteer"/> [[बैस राजपूत|बैस]] दक्षिण मा शासन करते रहैं, मध्य भाग मा दिक्षितों का प्रभुत्व रहै (उनकी पारिवारिक परंपराएँ इसे "दिक्षिताना का राज्य" कहती हैं), अउर उत्तर कइयो छोटे राजपूत कुलों के बीच विभाजित रहै।<ref name="Gazetteer"/> हियाँ मुस्लिम शासन कभी बहुत मजबूत नहीं रहा अउर इसलिए उन्नाव जिले का मध्यकालीन इतिहास मूलतः शासक राजपूत कुलों की अलग-अलग पारिवारिक परंपराओं का संग्रह है, जिनमें कोई निश्चित तिथियाँ नहीं दी गई हैं।<ref name="Gazetteer"/> इस क्षेत्र का पहला प्रमुख मुस्लिम केंद्र लगभग 1300 के आसपास बांगरमऊ रहै। परंपरा के अनुसार, सैयद अला-उद-दीन नामक व्यक्ति ने नवल के राजा ते यो क्षेत्र जीत लिया, फिर नवल को नष्ट कर बांगरमऊ मा नई राजधानी स्थापित की।<ref name="Gazetteer"/> उसकी कब्र पर बने मकबरे के शिलालेख पर 702 [[हिजरी संवत|हिजरी]] (1302 ईस्वी) की तारीख अंकित है।<ref name="Gazetteer"/> अगली प्रमुख मुस्लिम विजय सफीपुर की थी, जिसके बारे मा कहा जाता है कि यो 819 हिजरी मा हुई थी। हियाँ एक अलग सैयद अला-उद-दीन युद्ध मा मारा गया अउर उसके मकबरे को हिंदू तथा मुस्लिम दोनों श्रद्धा ते देखते हैं।<ref name="Gazetteer"/> इसके बादि उसके पुत्र बहा-उद-दीन ने कथित रूप ते शहर के [[बिसेन]] राजा ते [[उन्नाव]] पर विजय प्राप्त की। उसने राजा की सेना को अचानक चकित करने के लिए अपने सैनिकों को महिलाओं के वेश मा छिपाया रहै।<ref name="Gazetteer"/> अन्य मुस्लिम चौकियों मा [[असिवन]] अउर [[रसूलाबाद, उन्नाव|रसूलाबाद]] शामिल रहैं।<ref name="Gazetteer"/> [[अकबर]] के समय आधुनिक उन्नाव जिले का पूरा क्षेत्र [[अवध सूबा]] मा [[लखनऊ]] की [[सरकार (प्रशासनिक विभाग)|सरकार]] मा शामिल रहै।<ref name="Gazetteer"/> इसमें निम्नलिखित महल शामिल रहैं: [[उन्नाव]] (जिसे [[आइन-ए-अकबरी]] मा उनाम कहा गया है), [[सरौसी एस्टेट|सरौसी]], [[हरहा]], [[बांगरमऊ]], [[सफीपुर]] (तब सैपुर कहा जाता रहै), [[फतेहपुर चौरासी]], [[मोहन, उत्तर प्रदेश|मोहन]], [[असिवन]], [[झलोटार]], [[परसंदन]], [[उंचगांव]], [[सिधुपुर, उन्नाव|सिधुपुर]], [[पुरवा]] (तब रणबीरपुर कहा जाता रहै), [[मौरावां]], [[सरोन, उन्नाव|सरोन]] या सरवन, [[कुंभी, उन्नाव|कुंभी]], [[मगरायर]], [[पन्हन]], पाटन, [[घाटमपुर, उन्नाव|घाटमपुर]], अउर अंत मा [[असोहा]]।<ref name="Gazetteer"/> यो प्रशासनिक व्यवस्था 20वीं शताब्दी तक लगभग अपरिवर्तित रही, हालांकि कुछ परिवर्तन हुए।<ref name="Gazetteer"/> उदाहरण के लिए, [[परियार]] परगना 1785 मा सरौसी अउर सफीपुर के कुछ हिस्सों ते बनावा गा रहै अउर बादि मा 1800 के दशक मा सरौसी परगना [[सिकंदरपुर, उन्नाव|सिकंदरपुर]] के नाम ते जाना जाने लगा। [[सी. ए. इलियट]] ने 1862 मा लिखा रहै कि उस समय यो नाम "हाल ही मा प्रचलित हुआ रहै"।<ref name="Gazetteer"/> यई प्रकार, [[दौंडिया खेड़ा]] का गठन [[राव मर्दन सिंह]] द्वारा लगभग 1800 मा उंचगांव अउर सिधुपुर ते कीन गा रहै।<ref name="Gazetteer"/> ===आधुनिक=== बादि के मुगल काल के दौरान ई क्षेत्र के बहुत कम संदर्भ मिलति हैं, लेकिन [[अवध के नवाब|अवध के नवाबन]] के शासनकाल मा यहिका खुब उल्लेख मिलत है।<ref name="Gazetteer"/> नवाब शुरू मा ई क्षेत्र पर मजबूत केंद्रीय नियंत्रण बनाए राखेनि अउर अधिकांश स्थानीय जमींदार बिना विरोध के उनके अधीन होइ गें, लेकिन धीरे-धीरे हियाँ उनका अधिकार कम होत गा अउर स्थानीय शासक लगभग स्वतंत्र होइ गें।<ref name="Gazetteer"/> नवाबी प्रशासनिक व्यवस्था के अंतर्गत आज के उन्नाव जिले का क्षेत्र कइयो जिला या चकलन मा विभाजित रहै: पुरवा, रसूलाबाद अउर सफीपुर हियैँ स्थित रहैं, जबकि संडीला अउर बैसवारा वर्तमान जिला के बाहर स्थित रहैं, लेकिन उनके अंतर्गत यउ जिला क्यार कुछ क्षेत्र आवत रहै।<ref name="Gazetteer"/> जब अंग्रेज 1856 मा अवध का विलय कीन्हेनि, तब उइ पुरवा मा मुख्यालय बनाय के एक नवा जिला बनाएनि, लेकिन जल्दिही जिला मुख्यालय का उन्नाव स्थानांतरित कइ दीन गा।<ref name="Gazetteer"/> उन्नाव का यहिके केंद्रीय स्थान के कारण चुना गा। उप-आयुक्त वऊ समय हियैँ पर तैनात रहैं, जब पुरवा मुख्यालय रहै। उन्नाव के केंद्रीय क्षेत्र मा स्थित टिकरगढ़ी गाँव मा जिला कचहरी रहै।<ref name="Gazetteer"/> शुरुआत मा नया जिला आज के जिले ते छोटा रहै अउर इसमें केवल 13 परगने रहैं।<ref name="Gazetteer"/> हालांकि, 1869 मा यो काफी बड़ा हो गया: बैसवारा के 7 परगने (पन्हन, पाटन, बिहार, भगवंतनगर, मगरायर, घाटमपुर अउर दौंडिया खेड़ा) [[रायबरेली जिला]] ते स्थानांतरित करके उन्नाव जिले मा शामिल किए गए अउर उन्हें पुरवा तहसील का हिस्सा बनावा गा।<ref name="Gazetteer"/> यई प्रकार 1869 मा औरास-मोहन परगना [[लखनऊ जिला]] ते हियाँ स्थानांतरित किया गया अउर मोहन को तहसील का मुख्यालय बनावा गा, जिसने [[नवाबगंज, उन्नाव|नवाबगंज]] का स्थान लिया।<ref name="Gazetteer"/> 1857 के [[भारतीय विद्रोह|सिपाही विद्रोह]] के दौरान ई क्षेत्र मा कुछ लड़ाइयाँ हुईं। विद्रोह के बादि जिले मा नागरिक प्रशासन पुनः स्थापित किया गया अउर इसका नाम उन्नाव जिला रखा गया, जिसका मुख्यालय उन्नाव रहै। हालांकि जिले का आकार 1869 तक छोटा रहा, जब इसने अपना वर्तमान स्वरूप ग्रहण किया। उसी वर्ष उन्नाव नगर को नगरपालिका का दर्जा दिया गया।<ref name=UnnaoHistory>{{cite web |title=History of the District |url=http://unnao.nic.in/history.htm |website=Unnao District Website |access-date=24 August 2016}}</ref> ==अर्थव्यवस्था== 2006 मा [[पंचायती राज मंत्रालय]] उन्नाव का देश के 250 सबते पिछड़े जिलन (कुल [[भारत के सब जिलन के सूची|640]] मा ते) मा शामिल कीन्हेसि रहै।<ref name=brgf/> यो उत्तर प्रदेश के उइ 34 जिलन मा ते एक है, जिन्हका वर्तमान मा पिछड़ा क्षेत्र अनुदान निधि कार्यक्रम (BRGF) ते धन प्राप्त होइ रहा है।<ref name=brgf>{{cite web|author=Ministry of Panchayati Raj|date=8 September 2009|title=A Note on the Backward Regions Grant Fund Programme|publisher=National Institute of Rural Development|url=http://www.nird.org.in/brgf/doc/brgf_BackgroundNote.pdf|access-date=27 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120405033402/http://www.nird.org.in/brgf/doc/brgf_BackgroundNote.pdf|archive-date=5 April 2012|url-status=dead}}</ref> उत्तर प्रदेश सरकार 2024 मा उन्नाव का आधिकारिक रूप ते राज्य राजधानी क्षेत्र मा शामिल कीन्हेसि रहै। यहिते क्षेत्र मा निवेश के अवसर बढ़ै अउर आर्थिक विकास का प्रोत्साहन मिलै के उम्मीद है।<ref>{{cite news |last1=Rawat |first1=Virendra Singh |date=29 July 2024 |title=Uttar Pradesh govt plans to invest Rs 5 trillion to develop Lucknow-SCR |url=https://www.business-standard.com/economy/news/uttar-pradesh-govt-plans-to-invest-rs-5-trillion-to-develop-lucknow-scr-124072900958_1.html |work=Business Standard |access-date=27 December 2024}}</ref> उन्नाव भारत के उत्तर प्रदेश राज्य के उत्तरी भाग मा स्थित एक जिला है। जिले के अर्थव्यवस्था मुख्यतः कृषि पर आधारित है अउर आबादी क एक बड़ा हिस्सा खेती या वहिते संबंधित गतिविधिन मा संलग्न है। हाल के सालन मा जिले मा लघु उद्योग अउर पर्यटन जइसे दुसरे क्षेत्रनौ मा वृद्धि भै है। कृषि उन्नाव जिले के अर्थव्यवस्था क मुख्य आधार है। हियाँ उगाई जाए वाली प्रमुख फसलन मा गेहूँ, चावल, गन्ना अउर आलू शामिल हैं। जिला आम, अमरूद अउर अन्य फलनौ के उत्पादन खातिन जाना जात है। पशुपालन जिले क एक दूसर महत्वपूर्ण गतिविधि आय, जेहिमा डेयरी अउर मुर्गी पालन सबते लोकप्रिय हैं। कृषि के अलावा, उन्नाव जिला मा हाल के सालन मा लघु उद्योगनौ का विकास भा है। इनमा चमड़ा के सामान, कांच के बर्तन अउर चीनी-मिट्टी के सामान बनावै वाली विनिर्माण इकाई शामिल हैं। जिला मा बड़ी संख्या मा छोटे कृषि-आधारित उद्योगौ हैं, जइसे चीनी मिलैं, कपास ओटाई अउर प्रेसिंग मिलैं तथा तेल मिलैं। पर्यटन उन्नाव जिले का एक उभरै वाला क्षेत्र है। जिला मा कइयो ऐतिहासिक अउर धार्मिक स्थल हैं, जउन देश भर ते पर्यटकन का आकर्षित करति हैं। इनमा गंगा नदी के तट पर स्थित बृजघाट, शिवराजपुर क शिव मंदिर अउर नवाबगंज क हनुमान मंदिर शामिल है। कुल मिलाके, वइसे तो कृषि उन्नाव जिले की अर्थव्यवस्था क मुख्य आधार है, मुला लघु उद्योग अउर पर्यटन जइसे दुसरे क्षेत्रन के विकास ते अर्थव्यवस्था मा विविधता आई है अउर स्थानीय आबादी खातिन रोजगार के अवसर पैदा करै मा सहायता भै है। ==संभाग== [[File:Unnao district subdivisions map.png|thumb|उन्नाव जिले की तहसील अउर ब्लॉकन क्यार मानचित्र]] उन्नाव जिला 6 तहसीलन मा विभाजित है: [[उन्नाव]], [[हसनगंज]], [[सफीपुर]], [[पुरवा]], [[बांगरमऊ]] अउर [[बीघापुर]]।<ref name="Census 2011"/> इनका आगे 16 [[सामुदायिक विकास खंड|सामुदायिक विकास खंडन]] मा विभाजित कीन गा है, जिनके सूची नीचे दीन गै है:<ref name="Census 2011"/> * '''[[सफीपुर]] तहसील:''' ** [[सफीपुर]] ब्लॉक * '''[[हसनगंज]] तहसील:''' ** [[औरास, उत्तर प्रदेश|औरास]] ब्लॉक ** [[मियागंज]] ब्लॉक ** [[हसनगंज]] ब्लॉक ** [[नवाबगंज, उन्नाव|नवाबगंज]] ब्लॉक * '''[[उन्नाव]] तहसील:''' ** [[सिकंदरपुर सरोसी]] ब्लॉक ** [[बिछिया, उन्नाव|बिछिया]] ब्लॉक ** [[सिकंदरपुर करन]] ब्लॉक * '''[[पुरवा]] तहसील:''' ** [[असोहा]] ब्लॉक ** [[पुरवा]] ब्लॉक{{refn|group=note|name=first|पुरवा ब्लॉक क कुछ हिस्सा बिघापुर तहसील मा आवत है।<ref name="Census 2011"/>}} ** [[हिलौली]] ब्लॉक * '''[[बांगरमऊ]] तहसील:''' ** [[गंज मुरादाबाद]] ब्लॉक ** [[बांगरमऊ]] ब्लॉक ** [[फतेहपुर चौरासी]] ब्लॉक * '''[[बीघापुर]] तहसील:''' ** [[बीघापुर]] ब्लॉक ** [[सुमेरपुर, उन्नाव|सुमेरपुर]] ब्लॉक ==प्रशासन== वर्तमान मा [[भारत की संसद|भारतीय संसद]] की [[लोकसभा]] मा उन्नाव का निर्वाचित प्रतिनिधि [[साक्षी महाराज|शाक्षी महाराज]] है। जिले मा [[उत्तर प्रदेश विधान सभा|विधान सभा]] की 6 सीटें थीं, जिनके नाम उन्नाव, पुरवा, भगवंतनगर, मोहन, सफीपुर अउर बांगरमऊ रहैं। हालांकि, 2008 मा परिसीमन के बादि हरहा के अंतर्गत आने वाले क्षेत्रों को अन्य विधानसभा सीटों मा मिला दिया गया। ई प्रकार जिले मा अब भी 6 विधानसभा सीटें हैं। उन्नाव के अन्य प्रमुख [[कस्बा|कस्बों]] मा करोवन बी.के., सफीपुर, न्योतानी, असिवन, बांगरमऊ, मोहन, मगरवारा, शुक्लागंज, पुरवा मौरावां अउर [[बक्सर]] शामिल हैं। जिलाधिकारी श्री गौरांग राठी हैं। उन्नाव लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र मा 2008 के परिसीमन के बादि [[2009 भारतीय आम चुनाव|2009 के लोकसभा चुनाव]] के लिए पंजीकृत मतदाताओं की संख्या सबसे अधिक थी। हियाँ लगभग 1.9 मिलियन मतदाता रहैं, जिससे यो भारत का सबसे बड़ा संसदीय निर्वाचन क्षेत्र बन गया। ===विधान परिषद सदस्य=== लखनऊ–उन्नाव निर्वाचन क्षेत्र - [[राम चंद्र सिंह प्रधान|राम चंद्र प्रधान]] (भाजपा, 12 अप्रैल 2022) कानपुर स्नातक सीट - अरुण पाठक (भाजपा, 23 जनवरी 2015 को निर्वाचित) (इस सीट का प्रतिनिधित्व कानपुर नगर, कानपुर देहात अउर उन्नाव जिले करते हैं।) कानपुर शिक्षक निर्वाचन क्षेत्र - [[राज बहादुर सिंह चंदेल]] (निर्दलीय, फरवरी 2023 मा निर्वाचित) ( यो निर्वाचन क्षेत्र [[कानपुर नगर]], [[कानपुर देहात]] अउर [[उन्नाव]] जिले के अंतर्गत आता है।) ==नगरपालिका== जिला मा 18 वैधानिक नगर हैं, जिनमा 3 [[नगर पालिका परिषद]] (नगर बोर्ड) अउर 16 [[नगर पंचायत]] शामिल हैं, जिनके सूची नीचे दीन गै है:<ref name="Census 2011"/> {| class="wikitable sortable" |- ! नगर क नाँव ! वर्गीकरण ! तहसील ! जनसंख्या (2011 मा) |- | [[गंज मुरादाबाद]] || [[नगर पंचायत]] || सफीपुर || 10,957 |- | [[बांगरमऊ]] || [[नगर पालिका परिषद]] || सफीपुर || 44,204 |- | [[फतेहपुर चौरासी]] || [[नगर पंचायत]] || सफीपुर || 6,715 |- | [[ऊगू]] || [[नगर पंचायत]] || सफीपुर || 6,318 |- | [[सफीपुर]] || [[नगर पंचायत]] || सफीपुर || 25,688 |- | [[कुरसठ, उन्नाव|कुरसठ]] || [[नगर पंचायत]] || सफीपुर || 6,770 |- | [[औरास, उत्तर प्रदेश|औरास]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 6,466 |- | [[हैदराबाद, उत्तर प्रदेश|हैदराबाद]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 7,697 |- | [[रसूलाबाद, उन्नाव|रसूलाबाद]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 7,928 |- | [[मोहन, उत्तर प्रदेश|मोहन]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 15,071 |- | [[न्योतनी]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 7,577 |- | [[नवाबगंज, उन्नाव|नवाबगंज]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 11,545 |- | [[अचलगंज]] || [[नगर पंचायत]] || उन्नाव || 7,748 |- | [[उन्नाव]] || [[नगर पालिका परिषद]] || उन्नाव || 177,658 |- | [[गंगाघाट, उन्नाव]] || [[नगर पालिका परिषद]] || उन्नाव || 84,072 |- | [[पुरवा]] || [[नगर पंचायत]] || पुरवा || 24,467 |- | [[मौरावां]] || [[नगर पंचायत]] || पुरवा || 15,484 |- | [[बीघापुर]] || [[नगर पंचायत]] || बीघापुर || 6,501 |- | [[भगवंत नगर]] || [[नगर पंचायत]] || बीघापुर || 6,995 |} उन्नाव जिले मा 2 [[जनगणना नगर]] भी हैं, जो पूर्ण नगरपालिकाएँ नहीं हैं, लेकिन अन्यथा इन्हें शहरी क्षेत्रों के रूप मा गिना जाता है:<ref name="Census 2011"/> {| class="wikitable sortable" |- ! नगर का नाँव ! वर्गीकरण ! तहसील ! जनसंख्या (2011 मा) |- | [[कटरी पीपर खेड़ा]] || [[जनगणना नगर]] || उन्नाव || 26,475 |- | [[मझारा पीपर अहतमाली]] || [[जनगणना नगर]] || उन्नाव || 25,310 |} ==जनसांख्यिकी== {{historical populations |11=1901|12=9,76,590|13=1911|14=9,10,869|15=1921|16=8,19,087|17=1931|18=8,55,657|19=1941|20=9,59,493|21=1951|22=10,67,001|23=1961|24=12,26,779|25=1971|26=14,84,393|27=1981|28=18,22,591|29=1991|30=22,00,397|31=2001|32=27,00,324|33=2011|34=31,08,367|percentages=pagr|footnote=स्रोत:<ref>[http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html 1901 से जनसंख्या में दशकीय परिवर्तन]</ref>|align=left}} {{bar box |title=उन्नाव जिला मा धरम (2011)<ref name="religion">{{Cite web|date=2011|title=धरम के अनुसार जनसंख्या के तालिका: उत्तर प्रदेश|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11394/download/14507/DDW09C-01%20MDDS.XLS|website=censusindia.gov.in|publisher=[[भारत के रजिस्ट्रार जनरल और जनगणना आयुक्त]]}}</ref> |titlebar=#Fcd116 |left1=धरम |right1=प्रतिशत |float=right |bars= {{bar percent|[[हिन्दू धर्म]]|darkorange|87.89}} {{bar percent|[[इस्लाम]]|green|11.69}} {{bar percent|अन्य या उल्लेख नहीं कीन गा|black|0.42}} |caption=धर्मन का वितरण }} 2011 की जनगणना के अनुसार उन्नाव जिले के जनसंख्या 3,108,367 रहै।<ref name=districtcensus>{{cite web |year=2011 |title=जिला जनगणना पुस्तिका: उन्नाव|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/1298/download/4206/DH_2011_0925_PART_A_DCHB_UNNAO.pdf|access-date= |website=censusindia.gov.in |publisher=[[भारत के रजिस्ट्रार जनरल और जनगणना आयुक्त]]}}</ref> या लगभग [[मंगोलिया]] देश के बराबर है<ref name="cia">{{cite web | author = US Directorate of Intelligence | title = Country Comparison:Population | url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html | archive-url = https://web.archive.org/web/20070613004507/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html | url-status = dead | archive-date = 13 June 2007 | access-date = 1 October 2011 | quote = M Mongolia 3,133,318 July 2011 est.}}</ref> या अमेरिका के [[आयोवा]] राज्य के बराबर है। यहिते उत्तर प्रदेश मा यहिका स्थान 31वाँ<ref name="Census 2011"/> अउर भारत मा 112वाँ है (कुल [[भारत के सब जिलन के सूची|640]] मा ते)।<ref name=districtcensus/> जिले क जनसंख्या घनत्व {{convert|682|PD/sqkm|PD/sqmi}} है, जउन पूरे उत्तर प्रदेश की तुलना मा कम है।<ref name="Census 2011"/> 2001-2011 के दशक मा यहिकी जनसंख्या वृद्धि दर 15.19% रहै।<ref name=districtcensus/> 2011 के अनुसार जिले की 82.9% आबादी ग्रामीण अउर 17.1% शहरी रहै।<ref name="Census 2011"/> उन्नाव जिले क [[लिंगानुपात]] प्रति 1,000 मनइन पर 906 मेहेरिया रहै, जउन राज्य मा 30वाँ सबते अधिक है।<ref name="Census 2011"/> यहिके साक्षरता दर 66.4% है, जउन राज्य मा 47वीं सबते अधिक है।<ref name="Census 2011" /> आबादी क 17.10% शहरी क्षेत्रन मा रहत है। अनुसूचित जाति आबादी का 30.51% हिस्सा हैं।<ref name="districtcensus" /> ===भाषा=== {{Pie chart |caption = उन्नाव जिले मा बोली जाए वाली भाषाँ (2011)<ref name="languages"/> |label1 = [[हिन्दी]] |value1 = 97.59 |color1 = orange |label2 = [[उर्दू]] |value2 = 2.25 |color2 = green |label3 = अन्य |value3 = 0.16 |color3 = grey |thumb=right }} 2011 की भारत की जनगणना के समय जिले के 97.59% आबादी [[हिन्दी]] (या यहिते संबंधित भाषा) अउर 2.25% आबादी [[उर्दू]] का अपनि पहिल भाषा के रूप मा दर्ज कराएसि।<ref name="languages">{{Cite web |title=मातृभाषा के अनुसार जनसंख्या के तालिका: उत्तर प्रदेश|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10224/download/13336/DDW-C16-STMT-MDDS-0900.XLSX|website=www.censusindia.gov.in|publisher=[[भारत के रजिस्ट्रार जनरल और जनगणना आयुक्त]]}}</ref> हियाँ बोली जाए वाली भाषन मा [[अवधी भाषा|अवधी]] शामिल है, जउन मुख्य रूप ते [[अवध]] क्षेत्र मा 3.8 करोड़ ते अधिक लोगन द्वारा बोली जाती है।<ref>{{cite encyclopedia | editor = M. Paul Lewis | encyclopedia = Ethnologue: Languages of the World | title = Awadhi: A language of India | url = http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=awa | access-date = 28 September 2011 | edition = 16th | year = 2009 | publisher = SIL International | location = Dallas, Texas}}</ref> बैसवारा क्षेत्र मा बैसवारी भाषा बोली जाति है, जउन अवधी के याक पश्चिमी बोली आय। ==उन्नाव के प्रसिद्ध लेखक== सूर्यकांत त्रिपाठी निराला आधुनिक हिंदी साहित्य के प्रमुख व्यक्तित्वन अउर छायावाद आंदोलन के प्रमुख कविन मा ते एक रहैं। उनके कविता भावनात्मक गहराई, सामाजिक चेतना अउर भाषा के अभिनव प्रयोग खातिन जानी जाति है। उइ निबंध अउर लघु कथा लिखेनि। उनकी प्रसिद्ध कृतिन मा कविता संग्रह ''सरोज स्मृति'', ''चित्राधार'', ''परिमल'' अउर लंबी कविता ''राम की शक्ति पूजा'' शामिल हैं। ==शिक्षा== जिला मा, भारत के दुसरे हिस्सन की तना, सामान्य 10+2+3 शिक्षा प्रणाली लागू है। जिले के कुछ प्रमुख विद्यालय अउर संस्थान हैं: *[https://dpsunnao.com/ दिल्ली पब्लिक स्कूल (DPS), अकरमपुर, उन्नाव] *डॉ. वीरेंद्र स्वरूप एजुकेशन सेंटर (VSEC), अकरमपुर, उन्नाव *आदर्श विद्या मंदिर (AVM), गीता पुरम, उन्नाव *बेन-हूर इंटरनेशनल स्कूल (BNIS), अकरमपुर, उन्नाव *ब्रिलियंट अकादमी इंटर कॉलेज (BAIC), उन्नाव *राजकीय इंटर कॉलेज (GIC), उन्नाव *सेंट जूड्स इंटर कॉलेज (SJIC), पीतांबर नगर, उन्नाव<ref>{{cite web |title=Know More About College |url=https://stjudescollege.org/ |website=St. Jude's College |access-date=12 September 2019}}</ref> *सेंट लॉरेंस स्कूल (SLS), पी.डी. नगर, उन्नाव<ref>{{cite web |title=St. Lawrence School, Unnao |url=https://www.schoolstlawrence.com/ |date=2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180822181314/https://www.schoolstlawrence.com/ |archive-date=22 August 2018 |website=St. Lawrence School |access-date=12 September 2019}}</ref> *सरस्वती विद्या मंदिर इंटर कॉलेज (SVMIC), पूरन नगर, उन्नाव<ref>{{cite web |title=S.V.M. Inter College, Sant Pooran Das Nagar, Unnao |url=https://www.facebook.com/svmicuno/ |date=2017 |website=Facebook |access-date=10 October 2022}}</ref> *विवेकानंद सरस्वती शिशु मंदिर इंटर कॉलेज (VSSMIC), मोती नगर, उन्नाव *लखनऊ पब्लिक स्कूल (LPS), पी.डी. नगर (सेक्टर-बी), उन्नाव *लखनऊ पब्लिक स्कूल (LPS), पी.डी. नगर (सेक्टर-सी), उन्नाव *[https://dpsunnao.com/ दिल्ली पब्लिक स्कूल (DPS), अकरमपुर, उन्नाव] ==2013 मा सोने क खजाना मिलै के घटना== अक्टूबर 2013 मा [[भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण]] उन्नाव जिले के डौंडिया खेड़ा गाँव के नेरे याक जगा खोदाई शुरू कीन्हेसि। अइस दावा कीन गा रहै कि 1857 के विद्रोह के क्रांतिकारी राजा राव [[राम बख्श सिंह]] के किला के खंडहरन के नीचे 1,000 टन ते जादा सोने क भंडार दबा परा है।<ref>{{cite web|title='Peepli Live' in Unnao: ASI begins hunt for 1,000-tonne 'buried treasure'|work=The Times of India |date=19 October 2013 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Peepli-Live-in-Unnao-ASI-begins-hunt-for-1000-tonne-buried-treasure/articleshow/24354232.cms|access-date=19 October 2013}}</ref> [[भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण|एएसआई]] अउर [[भारतीय भूवैज्ञानिक सर्वेक्षण|जीएसआई]] की प्रारंभिक जाँच मा 5–20 मीटर की गहराई पर एक गैर-चुंबकीय असामान्य क्षेत्र के पुष्टि भै रहै, जउन संभावित गैर-चालक धात्विक पदार्थ और/या कुछ मिश्रधातुन के उपस्थिति होएक् संकेत देत रहै।<ref>{{cite web|title=ASI begins Excavation at Unnao in search of Gold Deposits|url=http://news.biharprabha.com/2013/10/asi-begins-excavation-at-unnao-in-search-of-gold-deposits/|access-date=19 October 2013}}</ref> ==प्रसिद्ध व्यक्तित्व== ===साहित्यिक=== * [[अशोक वाजपेयी]] * [[भगवती चरण वर्मा]] * [[चित्रा मुद्गल]] * [[क्रिस्टीन वेस्टन]] * [[देवी शंकर अवस्थी]] * [[गया प्रसाद शुक्ल 'सनेही']] * [[मौलाना हसरत मोहानी]] * [[नंद दुलारे बाजपेयी]] * [[प्रताप नारायण मिश्र]] * [[राम विलास शर्मा]] * [[रमै काका]] * [[शिवमंगल सिंह 'सुमन']] * [[सूर्यकांत त्रिपाठी 'निराला']] ===शैक्षणिक=== * [[दीपक त्रिपाठी]] * [[हुसैन अहमद मदनी]] * [[रतन शंकर मिश्र]] ===राजनीतिक=== * [[अन्नू टंडन]], पूर्व सांसद * [[भगवती सिंह विशारद]] * [[चंद्रशेखर आज़ाद]] * [[देवी बक्स सिंह]] * [[द्वारका प्रसाद मिश्र]] * [[गुलाब सिंह लोधी]] * [[हृदय नारायण दीक्षित]] * [[कुलदीप सिंह सेंगर]] * [[राम बख्श सिंह]] * [[शीला दीक्षित]], दिल्ली की पूर्व मुख्यमंत्री * [[उमा शंकर दीक्षित]] * [[विश्वंभर दयाल त्रिपाठी]] * [[जियाउर रहमान अंसारी]], केंद्रीय मंत्री ===फिल्म अउर संगीत=== * [[सर्वदमन डी. बनर्जी]] * [[विशाल मिश्रा (संगीतकार)|विशाल मिश्रा]], संगीत निर्देशक अउ गायक ===क्रिकेट=== * [[कुलदीप यादव]] ==टिप्पणीं== {{Reflist|group=note}} ==संदर्भ== {{Reflist}} ==बाहरी कड़ीं== * {{Official website|http://unnao.nic.in}} epi1r9r4mwr3rn7bsw7f0vvo5a2k5fa 37052 37051 2026-08-26T18:36:20Z Avimaarak 3578 /* नगरपालिका */ 37052 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = उन्नाव ज़िला | settlement_type = {{Center|उत्तर प्रदेश क्यार एक जिला}} | total_type =कुल | native_name = | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = | perrow = 1/2 | image1 = Unnaogate.jpg | caption1 = बैसवारा द्वार | image2 = Sarosi Rajbhawan.jpg | caption2 = सरोसी रियासत क किला | image3 = Nawabganj Bird Sanctuary, Unnao 03.JPG | caption3 = [[नवाबगंज पक्षी विहार]] }} | image_map = India_Uttar_Pradesh_districts_2012_Unnao.svg | map_caption = उत्तर प्रदेश मा उन्नाव जिला के स्थिति | coordinates = | coor_pinpoint = उन्नाव | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flag|भारत}} | subdivision_type1 = [[भारत कय राज्य|राज्य]] | subdivision_name1 = [[उत्तर प्रदेश]] | subdivision_type2 = मंडल | subdivision_name2 = लखनऊ | established_title = Established | established_date = | seat_type =मुख्यालय | seat = [[उन्नाव]] | parts_type = तहसील | parts_style = para | p1 = उन्नाव <br /> बांगरमऊ <br /> हसनगंज<br /> सफीपुर<br /> पुरवा<br />बीघापुर | area_total_km2 = 4045.2 | area_footnotes = <ref name="Census 2011"/> | population_as_of = 2011 | population_total = 3,108,367 | population_footnotes = | population_urban = 531,646 | population_density_km2 = auto | demographics_type1 =जनसांख्यिकी | demographics1_title1 = साक्षरता | demographics1_info1 = 66.37% | demographics1_title2 = लिंगानुपात | demographics1_info2 = 0.901 [[मनई|♂]]/[[मेहेरिया|♀]] | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = [[लोक सभा|लोकसभा क्षेत्र]] | leader_name1 = [[उन्नाव लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|उन्नाव]] | leader_title2 = [[विधान सभा|विधानसभा क्षेत्र]] | leader_name2 = [[उन्नाव विधान सभा निर्वाचन क्षेत्र|उन्नाव]]<br /> [[बांगरमऊ विधान सभा निर्वाचन क्षेत्र|बांगरमऊ]]<br /> पुरवा<br /> भगवंतनगर<br /> मोहान<br />सफीपुर | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|IST]] | utc_offset1 = +05:30 | registration_plate = | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = | website = {{URL|https://unnao.nic.in/}} | official_name = }} '''उन्नाव जिला''' भारत के [[उत्तर प्रदेश]] राज्य का एक [[उत्तर प्रदेश कय ज़िला|जिला]] आय। यहिका मुख्यालय उन्नाव शहर है। यो जिला [[लखनऊ मंडल]] क्यार हिस्सा है। 2011 की जनगणना के अनुसार, उन्नाव जिला कै आबादी 3,108,367 रहै, जउन यहिका उत्तर प्रदेश क 31वाँ सबते ज्यादा आबादी वाला जिला बनावत है। यो एक मुख्य रूप ते ग्रामीण आबादी वाला जिला है, जेहिमा 80% ते ज्यादा आबादी ग्रामीण क्षेत्रन मा रहति है। <ref name="Census 2011" /> == महाकाव्यन मा उन्नाव == [[रामायण]] के अनुसार, लक्ष्मण जी देवी सीता का सुतियातारा चौराहा (जेहिका तब सीता-उतारा जंगल कहा जात रहै) के लगे छाँड़ि दीन्हेनि रहैं। अब सुतियातारा मा एक चौराहा अउर एक [[शिव]] मंदिर है। उइ अपने दुसरे बनबास मा हियैं परियर (परियर) गाँव मा रहत रहीं, जहाँ पर ऋषि वाल्मीकि क्यार आश्रम रहै। तबै हियाँ पर आम, नीम, बरगद, अउर [[पीपर|पीपल आदि के बिरवन]] ते हरा भरा जंगल रहै। वही मा उइ अपने दून्हो लरिकन का जनम दिहिन। अब, हियाँ पर सीता, कुश अउर लव का एक प्रसिद्ध मंदिर है जेहिका जानकी कुंड कहा जात है (मतलब एक अइसि जगह जहाँ ते सीता मइया अपनी आध्यात्मिक महतारी भुइँया माता के साथ क्षीर सागर मा समा गई रहैं)। हियाँ प एक शिवालौ बना है जेहिका लोधेसुरन के नाँव ते जात है। ==इतिहास== उन्नाव जिला क गठन फरवरी 1856 मा अँगरेजन द्वारा [[अवध राज्य]] के विलय के बादि कीन गा रहै।<ref name="Gazetteer">{{cite book |last1=Nevill |first1=H.R. |title=Unao: A Gazetteer, Being Volume XI Of The District Gazetteers Of The United Provinces Of Agra And Oudh |date=1903 |publisher=Government Press |location=Allahabad |pages=90, 113–39, 171, 217, 240–1 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.113180 |access-date=7 April 2021}}</ref> यहिते पहिले, [[अवध के नवाब|अवध के नवाबन]] के शासनकाल मा यो क्षेत्र कइयो अलग-अलग जिलन या चकलन मा विभाजित रहै: [[पुरवा]] पूर्वी भाग का कवर करत रहै, जबकि उत्तर मा [[रसूलाबाद, उन्नाव|रसूलाबाद]] अउर [[सफीपुर]] रहैं।<ref name="Gazetteer"/> [[औरास, उत्तर प्रदेश|औरास]] क परगना [[संडीला]] के चकला का हिस्सा रहै अउर [[बैसवारा]] के परगना बैसवारा चकला मा शामिल रहैं, जेहिका मुख्यालय [[रायबरेली]] मा रहै।<ref name="Gazetteer"/> ब्रिटिश अधिग्रहण के बादि जिला को मूल रूप ते "पुरवा जिला" कहा गा अउर पुरवा क यहिका मुख्यालय बनावा गा।<ref name="Gazetteer"/> यो व्यवस्था बहुत कम समय तक रही अउर इसके बादि मुख्यालय उन्नाव स्थानांतरित कर दिया गया।<ref name="Gazetteer"/> ===प्राचीन=== [[ह्वेनसांग]], भारत आवै वाला चीनी तीर्थयात्री रहै, जउन 636 ईस्वी मा 3 महिना तक [[कन्नौज]] मा रहा रहै। हियाँ ते वो लगभग 26 किमी की यात्रा कीन्हेसि अउर गंगा के पूर्वी तट पर स्थित ''नफोटिपोकुलो'' (नवदेवकुल) नगर पहुँचा। यो नगर लगभग 5 किमी की परिधि मा फइला रहै अउर हियाँ एक देव मंदिर अउ कइयो बौद्ध मठ तथा स्तूप रहैं। नवदेवकुल के पहिचान [[नवल, उत्तर प्रदेश|नवल]] ते कीन गै है, जउन कन्नौज ते 18 मील दक्षिण-पूर्व मा स्थित है।<ref name="Gazetteer" /> उइ काल के बादि ई क्षेत्र क इतिहास लगभग पूरी तना अस्पष्ट है अउर बादि के [[राजपूत]] परिवारन की परंपरै यहिका एकमात्र स्रोत हैं।<ref name="Gazetteer" /> ई परंपरन के अनुसार, वर्तमान उन्नाव जिला विभिन्न समूहन के बीच बुरी तनाम विभाजित रहै: कहा जात है कि भर पूर्वी भाग मा शासन करति रहैं, जबकि मध्य भाग मा [[लोध]], [[लुनिया (जाति)|लुनिया]], [[अहीर]], [[ठठेरा]], [[धोबी]] अउर [[कुर्मी]] सहित कइयो दुसरी जनजातिन क मिश्रण रहत रहै।<ref name="Gazetteer" /> उइ शासकन के मिट्टी के किलन के अवशेष आजौ देखा परति हैं, लेकिन इनमा ते कोहूका शासन बहुत बड़े क्षेत्र पर नहीं रहा।<ref name="Gazetteer" /> उत्तर मा शासक [[राजपासी]] रहैं, जिनके राजधानी रामकोट नगर रहै, जेहिका अब [[बांगरमऊ]] के नाँव ते जाना जात है।<ref name="Gazetteer" /> [[सफीपुर]] के नेरे क क्षेत्र [[ब्राह्मण]] राजन ([[शुक्ल]]) द्वारा शासित माना जात है अउर सफीपुर का मूल नाम "सैपुर" उनहिन मा कउनो एक के नाम पर परा रहै।<ref name="Gazetteer" /> ===मध्यकालीन=== आने वाली सदियों मा राजपूत ई क्षेत्र का मुख्य शासक वर्ग रहे।<ref name="Gazetteer"/> [[बैस राजपूत|बैस]] दक्षिण मा शासन करते रहैं, मध्य भाग मा दिक्षितों का प्रभुत्व रहै (उनकी पारिवारिक परंपराएँ इसे "दिक्षिताना का राज्य" कहती हैं), अउर उत्तर कइयो छोटे राजपूत कुलों के बीच विभाजित रहै।<ref name="Gazetteer"/> हियाँ मुस्लिम शासन कभी बहुत मजबूत नहीं रहा अउर इसलिए उन्नाव जिले का मध्यकालीन इतिहास मूलतः शासक राजपूत कुलों की अलग-अलग पारिवारिक परंपराओं का संग्रह है, जिनमें कोई निश्चित तिथियाँ नहीं दी गई हैं।<ref name="Gazetteer"/> इस क्षेत्र का पहला प्रमुख मुस्लिम केंद्र लगभग 1300 के आसपास बांगरमऊ रहै। परंपरा के अनुसार, सैयद अला-उद-दीन नामक व्यक्ति ने नवल के राजा ते यो क्षेत्र जीत लिया, फिर नवल को नष्ट कर बांगरमऊ मा नई राजधानी स्थापित की।<ref name="Gazetteer"/> उसकी कब्र पर बने मकबरे के शिलालेख पर 702 [[हिजरी संवत|हिजरी]] (1302 ईस्वी) की तारीख अंकित है।<ref name="Gazetteer"/> अगली प्रमुख मुस्लिम विजय सफीपुर की थी, जिसके बारे मा कहा जाता है कि यो 819 हिजरी मा हुई थी। हियाँ एक अलग सैयद अला-उद-दीन युद्ध मा मारा गया अउर उसके मकबरे को हिंदू तथा मुस्लिम दोनों श्रद्धा ते देखते हैं।<ref name="Gazetteer"/> इसके बादि उसके पुत्र बहा-उद-दीन ने कथित रूप ते शहर के [[बिसेन]] राजा ते [[उन्नाव]] पर विजय प्राप्त की। उसने राजा की सेना को अचानक चकित करने के लिए अपने सैनिकों को महिलाओं के वेश मा छिपाया रहै।<ref name="Gazetteer"/> अन्य मुस्लिम चौकियों मा [[असिवन]] अउर [[रसूलाबाद, उन्नाव|रसूलाबाद]] शामिल रहैं।<ref name="Gazetteer"/> [[अकबर]] के समय आधुनिक उन्नाव जिले का पूरा क्षेत्र [[अवध सूबा]] मा [[लखनऊ]] की [[सरकार (प्रशासनिक विभाग)|सरकार]] मा शामिल रहै।<ref name="Gazetteer"/> इसमें निम्नलिखित महल शामिल रहैं: [[उन्नाव]] (जिसे [[आइन-ए-अकबरी]] मा उनाम कहा गया है), [[सरौसी एस्टेट|सरौसी]], [[हरहा]], [[बांगरमऊ]], [[सफीपुर]] (तब सैपुर कहा जाता रहै), [[फतेहपुर चौरासी]], [[मोहन, उत्तर प्रदेश|मोहन]], [[असिवन]], [[झलोटार]], [[परसंदन]], [[उंचगांव]], [[सिधुपुर, उन्नाव|सिधुपुर]], [[पुरवा]] (तब रणबीरपुर कहा जाता रहै), [[मौरावां]], [[सरोन, उन्नाव|सरोन]] या सरवन, [[कुंभी, उन्नाव|कुंभी]], [[मगरायर]], [[पन्हन]], पाटन, [[घाटमपुर, उन्नाव|घाटमपुर]], अउर अंत मा [[असोहा]]।<ref name="Gazetteer"/> यो प्रशासनिक व्यवस्था 20वीं शताब्दी तक लगभग अपरिवर्तित रही, हालांकि कुछ परिवर्तन हुए।<ref name="Gazetteer"/> उदाहरण के लिए, [[परियार]] परगना 1785 मा सरौसी अउर सफीपुर के कुछ हिस्सों ते बनावा गा रहै अउर बादि मा 1800 के दशक मा सरौसी परगना [[सिकंदरपुर, उन्नाव|सिकंदरपुर]] के नाम ते जाना जाने लगा। [[सी. ए. इलियट]] ने 1862 मा लिखा रहै कि उस समय यो नाम "हाल ही मा प्रचलित हुआ रहै"।<ref name="Gazetteer"/> यई प्रकार, [[दौंडिया खेड़ा]] का गठन [[राव मर्दन सिंह]] द्वारा लगभग 1800 मा उंचगांव अउर सिधुपुर ते कीन गा रहै।<ref name="Gazetteer"/> ===आधुनिक=== बादि के मुगल काल के दौरान ई क्षेत्र के बहुत कम संदर्भ मिलति हैं, लेकिन [[अवध के नवाब|अवध के नवाबन]] के शासनकाल मा यहिका खुब उल्लेख मिलत है।<ref name="Gazetteer"/> नवाब शुरू मा ई क्षेत्र पर मजबूत केंद्रीय नियंत्रण बनाए राखेनि अउर अधिकांश स्थानीय जमींदार बिना विरोध के उनके अधीन होइ गें, लेकिन धीरे-धीरे हियाँ उनका अधिकार कम होत गा अउर स्थानीय शासक लगभग स्वतंत्र होइ गें।<ref name="Gazetteer"/> नवाबी प्रशासनिक व्यवस्था के अंतर्गत आज के उन्नाव जिले का क्षेत्र कइयो जिला या चकलन मा विभाजित रहै: पुरवा, रसूलाबाद अउर सफीपुर हियैँ स्थित रहैं, जबकि संडीला अउर बैसवारा वर्तमान जिला के बाहर स्थित रहैं, लेकिन उनके अंतर्गत यउ जिला क्यार कुछ क्षेत्र आवत रहै।<ref name="Gazetteer"/> जब अंग्रेज 1856 मा अवध का विलय कीन्हेनि, तब उइ पुरवा मा मुख्यालय बनाय के एक नवा जिला बनाएनि, लेकिन जल्दिही जिला मुख्यालय का उन्नाव स्थानांतरित कइ दीन गा।<ref name="Gazetteer"/> उन्नाव का यहिके केंद्रीय स्थान के कारण चुना गा। उप-आयुक्त वऊ समय हियैँ पर तैनात रहैं, जब पुरवा मुख्यालय रहै। उन्नाव के केंद्रीय क्षेत्र मा स्थित टिकरगढ़ी गाँव मा जिला कचहरी रहै।<ref name="Gazetteer"/> शुरुआत मा नया जिला आज के जिले ते छोटा रहै अउर इसमें केवल 13 परगने रहैं।<ref name="Gazetteer"/> हालांकि, 1869 मा यो काफी बड़ा हो गया: बैसवारा के 7 परगने (पन्हन, पाटन, बिहार, भगवंतनगर, मगरायर, घाटमपुर अउर दौंडिया खेड़ा) [[रायबरेली जिला]] ते स्थानांतरित करके उन्नाव जिले मा शामिल किए गए अउर उन्हें पुरवा तहसील का हिस्सा बनावा गा।<ref name="Gazetteer"/> यई प्रकार 1869 मा औरास-मोहन परगना [[लखनऊ जिला]] ते हियाँ स्थानांतरित किया गया अउर मोहन को तहसील का मुख्यालय बनावा गा, जिसने [[नवाबगंज, उन्नाव|नवाबगंज]] का स्थान लिया।<ref name="Gazetteer"/> 1857 के [[भारतीय विद्रोह|सिपाही विद्रोह]] के दौरान ई क्षेत्र मा कुछ लड़ाइयाँ हुईं। विद्रोह के बादि जिले मा नागरिक प्रशासन पुनः स्थापित किया गया अउर इसका नाम उन्नाव जिला रखा गया, जिसका मुख्यालय उन्नाव रहै। हालांकि जिले का आकार 1869 तक छोटा रहा, जब इसने अपना वर्तमान स्वरूप ग्रहण किया। उसी वर्ष उन्नाव नगर को नगरपालिका का दर्जा दिया गया।<ref name=UnnaoHistory>{{cite web |title=History of the District |url=http://unnao.nic.in/history.htm |website=Unnao District Website |access-date=24 August 2016}}</ref> ==अर्थव्यवस्था== 2006 मा [[पंचायती राज मंत्रालय]] उन्नाव का देश के 250 सबते पिछड़े जिलन (कुल [[भारत के सब जिलन के सूची|640]] मा ते) मा शामिल कीन्हेसि रहै।<ref name=brgf/> यो उत्तर प्रदेश के उइ 34 जिलन मा ते एक है, जिन्हका वर्तमान मा पिछड़ा क्षेत्र अनुदान निधि कार्यक्रम (BRGF) ते धन प्राप्त होइ रहा है।<ref name=brgf>{{cite web|author=Ministry of Panchayati Raj|date=8 September 2009|title=A Note on the Backward Regions Grant Fund Programme|publisher=National Institute of Rural Development|url=http://www.nird.org.in/brgf/doc/brgf_BackgroundNote.pdf|access-date=27 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120405033402/http://www.nird.org.in/brgf/doc/brgf_BackgroundNote.pdf|archive-date=5 April 2012|url-status=dead}}</ref> उत्तर प्रदेश सरकार 2024 मा उन्नाव का आधिकारिक रूप ते राज्य राजधानी क्षेत्र मा शामिल कीन्हेसि रहै। यहिते क्षेत्र मा निवेश के अवसर बढ़ै अउर आर्थिक विकास का प्रोत्साहन मिलै के उम्मीद है।<ref>{{cite news |last1=Rawat |first1=Virendra Singh |date=29 July 2024 |title=Uttar Pradesh govt plans to invest Rs 5 trillion to develop Lucknow-SCR |url=https://www.business-standard.com/economy/news/uttar-pradesh-govt-plans-to-invest-rs-5-trillion-to-develop-lucknow-scr-124072900958_1.html |work=Business Standard |access-date=27 December 2024}}</ref> उन्नाव भारत के उत्तर प्रदेश राज्य के उत्तरी भाग मा स्थित एक जिला है। जिले के अर्थव्यवस्था मुख्यतः कृषि पर आधारित है अउर आबादी क एक बड़ा हिस्सा खेती या वहिते संबंधित गतिविधिन मा संलग्न है। हाल के सालन मा जिले मा लघु उद्योग अउर पर्यटन जइसे दुसरे क्षेत्रनौ मा वृद्धि भै है। कृषि उन्नाव जिले के अर्थव्यवस्था क मुख्य आधार है। हियाँ उगाई जाए वाली प्रमुख फसलन मा गेहूँ, चावल, गन्ना अउर आलू शामिल हैं। जिला आम, अमरूद अउर अन्य फलनौ के उत्पादन खातिन जाना जात है। पशुपालन जिले क एक दूसर महत्वपूर्ण गतिविधि आय, जेहिमा डेयरी अउर मुर्गी पालन सबते लोकप्रिय हैं। कृषि के अलावा, उन्नाव जिला मा हाल के सालन मा लघु उद्योगनौ का विकास भा है। इनमा चमड़ा के सामान, कांच के बर्तन अउर चीनी-मिट्टी के सामान बनावै वाली विनिर्माण इकाई शामिल हैं। जिला मा बड़ी संख्या मा छोटे कृषि-आधारित उद्योगौ हैं, जइसे चीनी मिलैं, कपास ओटाई अउर प्रेसिंग मिलैं तथा तेल मिलैं। पर्यटन उन्नाव जिले का एक उभरै वाला क्षेत्र है। जिला मा कइयो ऐतिहासिक अउर धार्मिक स्थल हैं, जउन देश भर ते पर्यटकन का आकर्षित करति हैं। इनमा गंगा नदी के तट पर स्थित बृजघाट, शिवराजपुर क शिव मंदिर अउर नवाबगंज क हनुमान मंदिर शामिल है। कुल मिलाके, वइसे तो कृषि उन्नाव जिले की अर्थव्यवस्था क मुख्य आधार है, मुला लघु उद्योग अउर पर्यटन जइसे दुसरे क्षेत्रन के विकास ते अर्थव्यवस्था मा विविधता आई है अउर स्थानीय आबादी खातिन रोजगार के अवसर पैदा करै मा सहायता भै है। ==संभाग== [[File:Unnao district subdivisions map.png|thumb|उन्नाव जिले की तहसील अउर ब्लॉकन क्यार मानचित्र]] उन्नाव जिला 6 तहसीलन मा विभाजित है: [[उन्नाव]], [[हसनगंज]], [[सफीपुर]], [[पुरवा]], [[बांगरमऊ]] अउर [[बीघापुर]]।<ref name="Census 2011"/> इनका आगे 16 [[सामुदायिक विकास खंड|सामुदायिक विकास खंडन]] मा विभाजित कीन गा है, जिनके सूची नीचे दीन गै है:<ref name="Census 2011"/> * '''[[सफीपुर]] तहसील:''' ** [[सफीपुर]] ब्लॉक * '''[[हसनगंज]] तहसील:''' ** [[औरास, उत्तर प्रदेश|औरास]] ब्लॉक ** [[मियागंज]] ब्लॉक ** [[हसनगंज]] ब्लॉक ** [[नवाबगंज, उन्नाव|नवाबगंज]] ब्लॉक * '''[[उन्नाव]] तहसील:''' ** [[सिकंदरपुर सरोसी]] ब्लॉक ** [[बिछिया, उन्नाव|बिछिया]] ब्लॉक ** [[सिकंदरपुर करन]] ब्लॉक * '''[[पुरवा]] तहसील:''' ** [[असोहा]] ब्लॉक ** [[पुरवा]] ब्लॉक{{refn|group=note|name=first|पुरवा ब्लॉक क कुछ हिस्सा बिघापुर तहसील मा आवत है।<ref name="Census 2011"/>}} ** [[हिलौली]] ब्लॉक * '''[[बांगरमऊ]] तहसील:''' ** [[गंज मुरादाबाद]] ब्लॉक ** [[बांगरमऊ]] ब्लॉक ** [[फतेहपुर चौरासी]] ब्लॉक * '''[[बीघापुर]] तहसील:''' ** [[बीघापुर]] ब्लॉक ** [[सुमेरपुर, उन्नाव|सुमेरपुर]] ब्लॉक ==प्रशासन== वर्तमान मा [[भारत की संसद|भारतीय संसद]] की [[लोकसभा]] मा उन्नाव का निर्वाचित प्रतिनिधि [[साक्षी महाराज|शाक्षी महाराज]] है। जिले मा [[उत्तर प्रदेश विधान सभा|विधान सभा]] की 6 सीटें थीं, जिनके नाम उन्नाव, पुरवा, भगवंतनगर, मोहन, सफीपुर अउर बांगरमऊ रहैं। हालांकि, 2008 मा परिसीमन के बादि हरहा के अंतर्गत आने वाले क्षेत्रों को अन्य विधानसभा सीटों मा मिला दिया गया। ई प्रकार जिले मा अब भी 6 विधानसभा सीटें हैं। उन्नाव के अन्य प्रमुख [[कस्बा|कस्बों]] मा करोवन बी.के., सफीपुर, न्योतानी, असिवन, बांगरमऊ, मोहन, मगरवारा, शुक्लागंज, पुरवा मौरावां अउर [[बक्सर]] शामिल हैं। जिलाधिकारी श्री गौरांग राठी हैं। उन्नाव लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र मा 2008 के परिसीमन के बादि [[2009 भारतीय आम चुनाव|2009 के लोकसभा चुनाव]] के लिए पंजीकृत मतदाताओं की संख्या सबसे अधिक थी। हियाँ लगभग 1.9 मिलियन मतदाता रहैं, जिससे यो भारत का सबसे बड़ा संसदीय निर्वाचन क्षेत्र बन गया। ===विधान परिषद सदस्य=== लखनऊ–उन्नाव निर्वाचन क्षेत्र - [[राम चंद्र सिंह प्रधान|राम चंद्र प्रधान]] (भाजपा, 12 अप्रैल 2022) कानपुर स्नातक सीट - अरुण पाठक (भाजपा, 23 जनवरी 2015 को निर्वाचित) (इस सीट का प्रतिनिधित्व कानपुर नगर, कानपुर देहात अउर उन्नाव जिले करते हैं।) कानपुर शिक्षक निर्वाचन क्षेत्र - [[राज बहादुर सिंह चंदेल]] (निर्दलीय, फरवरी 2023 मा निर्वाचित) ( यो निर्वाचन क्षेत्र [[कानपुर नगर]], [[कानपुर देहात]] अउर [[उन्नाव]] जिले के अंतर्गत आता है।) ==नगरपालिका== जिला मइहाँ कुल 19 नगर निकाय हैं, जिनमा 3 [[नगर पालिका परिषद]] अउर 16 [[नगर पंचायत]]ैं हैं, जिनके सूची नीचे दीन गै है:<ref name="Census 2011"/><ref>{{Cite web|url =https://e-nagarsewaup.gov.in/ulbappsmain/showUlbList?type=NP| title= List of ULBs}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! नगर क नाँव ! वर्गीकरण ! तहसील ! जनसंख्या (2011 मा) |- | [[गंज मुरादाबाद]] || [[नगर पंचायत]] || सफीपुर || 10,957 |- | [[बांगरमऊ]] || [[नगर पालिका परिषद]] || सफीपुर || 44,204 |- | [[फतेहपुर चौरासी]] || [[नगर पंचायत]] || सफीपुर || 6,715 |- | [[ऊगू]] || [[नगर पंचायत]] || सफीपुर || 6,318 |- | [[सफीपुर]] || [[नगर पंचायत]] || सफीपुर || 25,688 |- | [[कुरसठ, उन्नाव|कुरसठ]] || [[नगर पंचायत]] || सफीपुर || 6,770 |- | [[औरास, उत्तर प्रदेश|औरास]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 6,466 |- | [[हैदराबाद, उत्तर प्रदेश|हैदराबाद]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 7,697 |- | [[रसूलाबाद, उन्नाव|रसूलाबाद]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 7,928 |- | [[मोहन, उत्तर प्रदेश|मोहन]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 15,071 |- | [[न्योतनी]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 7,577 |- | [[नवाबगंज, उन्नाव|नवाबगंज]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 11,545 |- | [[अचलगंज]] || [[नगर पंचायत]] || उन्नाव || 7,748 |- | [[उन्नाव]] || [[नगर पालिका परिषद]] || उन्नाव || 177,658 |- | [[गंगाघाट, उन्नाव]] || [[नगर पालिका परिषद]] || उन्नाव || 84,072 |- | [[पुरवा]] || [[नगर पंचायत]] || पुरवा || 24,467 |- | [[मौरावां]] || [[नगर पंचायत]] || पुरवा || 15,484 |- | [[बीघापुर]] || [[नगर पंचायत]] || बीघापुर || 6,501 |- | [[भगवंत नगर]] || [[नगर पंचायत]] || बीघापुर || 6,995 |} उन्नाव जिला मा 2 [[जनगणना नगर]] हैं, जउन पूर्ण नगरपालिका नहीं हैं, मुला इन्हका शहरी क्षेत्रन के रूप मा गिना जात है:<ref name="Census 2011"/> {| class="wikitable sortable" |- ! नगर क नाँव ! वर्गीकरण ! तहसील ! जनसंख्या (2011 मा) |- | [[कटरी पीपर खेड़ा]] || [[जनगणना नगर]] || उन्नाव || 26,475 |- | [[मझारा पीपर अहतमाली]] || [[जनगणना नगर]] || उन्नाव || 25,310 |} ==जनसांख्यिकी== {{historical populations |11=1901|12=9,76,590|13=1911|14=9,10,869|15=1921|16=8,19,087|17=1931|18=8,55,657|19=1941|20=9,59,493|21=1951|22=10,67,001|23=1961|24=12,26,779|25=1971|26=14,84,393|27=1981|28=18,22,591|29=1991|30=22,00,397|31=2001|32=27,00,324|33=2011|34=31,08,367|percentages=pagr|footnote=स्रोत:<ref>[http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html 1901 से जनसंख्या में दशकीय परिवर्तन]</ref>|align=left}} {{bar box |title=उन्नाव जिला मा धरम (2011)<ref name="religion">{{Cite web|date=2011|title=धरम के अनुसार जनसंख्या के तालिका: उत्तर प्रदेश|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11394/download/14507/DDW09C-01%20MDDS.XLS|website=censusindia.gov.in|publisher=[[भारत के रजिस्ट्रार जनरल और जनगणना आयुक्त]]}}</ref> |titlebar=#Fcd116 |left1=धरम |right1=प्रतिशत |float=right |bars= {{bar percent|[[हिन्दू धर्म]]|darkorange|87.89}} {{bar percent|[[इस्लाम]]|green|11.69}} {{bar percent|अन्य या उल्लेख नहीं कीन गा|black|0.42}} |caption=धर्मन का वितरण }} 2011 की जनगणना के अनुसार उन्नाव जिले के जनसंख्या 3,108,367 रहै।<ref name=districtcensus>{{cite web |year=2011 |title=जिला जनगणना पुस्तिका: उन्नाव|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/1298/download/4206/DH_2011_0925_PART_A_DCHB_UNNAO.pdf|access-date= |website=censusindia.gov.in |publisher=[[भारत के रजिस्ट्रार जनरल और जनगणना आयुक्त]]}}</ref> या लगभग [[मंगोलिया]] देश के बराबर है<ref name="cia">{{cite web | author = US Directorate of Intelligence | title = Country Comparison:Population | url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html | archive-url = https://web.archive.org/web/20070613004507/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html | url-status = dead | archive-date = 13 June 2007 | access-date = 1 October 2011 | quote = M Mongolia 3,133,318 July 2011 est.}}</ref> या अमेरिका के [[आयोवा]] राज्य के बराबर है। यहिते उत्तर प्रदेश मा यहिका स्थान 31वाँ<ref name="Census 2011"/> अउर भारत मा 112वाँ है (कुल [[भारत के सब जिलन के सूची|640]] मा ते)।<ref name=districtcensus/> जिले क जनसंख्या घनत्व {{convert|682|PD/sqkm|PD/sqmi}} है, जउन पूरे उत्तर प्रदेश की तुलना मा कम है।<ref name="Census 2011"/> 2001-2011 के दशक मा यहिकी जनसंख्या वृद्धि दर 15.19% रहै।<ref name=districtcensus/> 2011 के अनुसार जिले की 82.9% आबादी ग्रामीण अउर 17.1% शहरी रहै।<ref name="Census 2011"/> उन्नाव जिले क [[लिंगानुपात]] प्रति 1,000 मनइन पर 906 मेहेरिया रहै, जउन राज्य मा 30वाँ सबते अधिक है।<ref name="Census 2011"/> यहिके साक्षरता दर 66.4% है, जउन राज्य मा 47वीं सबते अधिक है।<ref name="Census 2011" /> आबादी क 17.10% शहरी क्षेत्रन मा रहत है। अनुसूचित जाति आबादी का 30.51% हिस्सा हैं।<ref name="districtcensus" /> ===भाषा=== {{Pie chart |caption = उन्नाव जिले मा बोली जाए वाली भाषाँ (2011)<ref name="languages"/> |label1 = [[हिन्दी]] |value1 = 97.59 |color1 = orange |label2 = [[उर्दू]] |value2 = 2.25 |color2 = green |label3 = अन्य |value3 = 0.16 |color3 = grey |thumb=right }} 2011 की भारत की जनगणना के समय जिले के 97.59% आबादी [[हिन्दी]] (या यहिते संबंधित भाषा) अउर 2.25% आबादी [[उर्दू]] का अपनि पहिल भाषा के रूप मा दर्ज कराएसि।<ref name="languages">{{Cite web |title=मातृभाषा के अनुसार जनसंख्या के तालिका: उत्तर प्रदेश|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10224/download/13336/DDW-C16-STMT-MDDS-0900.XLSX|website=www.censusindia.gov.in|publisher=[[भारत के रजिस्ट्रार जनरल और जनगणना आयुक्त]]}}</ref> हियाँ बोली जाए वाली भाषन मा [[अवधी भाषा|अवधी]] शामिल है, जउन मुख्य रूप ते [[अवध]] क्षेत्र मा 3.8 करोड़ ते अधिक लोगन द्वारा बोली जाती है।<ref>{{cite encyclopedia | editor = M. Paul Lewis | encyclopedia = Ethnologue: Languages of the World | title = Awadhi: A language of India | url = http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=awa | access-date = 28 September 2011 | edition = 16th | year = 2009 | publisher = SIL International | location = Dallas, Texas}}</ref> बैसवारा क्षेत्र मा बैसवारी भाषा बोली जाति है, जउन अवधी के याक पश्चिमी बोली आय। ==उन्नाव के प्रसिद्ध लेखक== सूर्यकांत त्रिपाठी निराला आधुनिक हिंदी साहित्य के प्रमुख व्यक्तित्वन अउर छायावाद आंदोलन के प्रमुख कविन मा ते एक रहैं। उनके कविता भावनात्मक गहराई, सामाजिक चेतना अउर भाषा के अभिनव प्रयोग खातिन जानी जाति है। उइ निबंध अउर लघु कथा लिखेनि। उनकी प्रसिद्ध कृतिन मा कविता संग्रह ''सरोज स्मृति'', ''चित्राधार'', ''परिमल'' अउर लंबी कविता ''राम की शक्ति पूजा'' शामिल हैं। ==शिक्षा== जिला मा, भारत के दुसरे हिस्सन की तना, सामान्य 10+2+3 शिक्षा प्रणाली लागू है। जिले के कुछ प्रमुख विद्यालय अउर संस्थान हैं: *[https://dpsunnao.com/ दिल्ली पब्लिक स्कूल (DPS), अकरमपुर, उन्नाव] *डॉ. वीरेंद्र स्वरूप एजुकेशन सेंटर (VSEC), अकरमपुर, उन्नाव *आदर्श विद्या मंदिर (AVM), गीता पुरम, उन्नाव *बेन-हूर इंटरनेशनल स्कूल (BNIS), अकरमपुर, उन्नाव *ब्रिलियंट अकादमी इंटर कॉलेज (BAIC), उन्नाव *राजकीय इंटर कॉलेज (GIC), उन्नाव *सेंट जूड्स इंटर कॉलेज (SJIC), पीतांबर नगर, उन्नाव<ref>{{cite web |title=Know More About College |url=https://stjudescollege.org/ |website=St. Jude's College |access-date=12 September 2019}}</ref> *सेंट लॉरेंस स्कूल (SLS), पी.डी. नगर, उन्नाव<ref>{{cite web |title=St. Lawrence School, Unnao |url=https://www.schoolstlawrence.com/ |date=2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180822181314/https://www.schoolstlawrence.com/ |archive-date=22 August 2018 |website=St. Lawrence School |access-date=12 September 2019}}</ref> *सरस्वती विद्या मंदिर इंटर कॉलेज (SVMIC), पूरन नगर, उन्नाव<ref>{{cite web |title=S.V.M. Inter College, Sant Pooran Das Nagar, Unnao |url=https://www.facebook.com/svmicuno/ |date=2017 |website=Facebook |access-date=10 October 2022}}</ref> *विवेकानंद सरस्वती शिशु मंदिर इंटर कॉलेज (VSSMIC), मोती नगर, उन्नाव *लखनऊ पब्लिक स्कूल (LPS), पी.डी. नगर (सेक्टर-बी), उन्नाव *लखनऊ पब्लिक स्कूल (LPS), पी.डी. नगर (सेक्टर-सी), उन्नाव *[https://dpsunnao.com/ दिल्ली पब्लिक स्कूल (DPS), अकरमपुर, उन्नाव] ==2013 मा सोने क खजाना मिलै के घटना== अक्टूबर 2013 मा [[भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण]] उन्नाव जिले के डौंडिया खेड़ा गाँव के नेरे याक जगा खोदाई शुरू कीन्हेसि। अइस दावा कीन गा रहै कि 1857 के विद्रोह के क्रांतिकारी राजा राव [[राम बख्श सिंह]] के किला के खंडहरन के नीचे 1,000 टन ते जादा सोने क भंडार दबा परा है।<ref>{{cite web|title='Peepli Live' in Unnao: ASI begins hunt for 1,000-tonne 'buried treasure'|work=The Times of India |date=19 October 2013 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Peepli-Live-in-Unnao-ASI-begins-hunt-for-1000-tonne-buried-treasure/articleshow/24354232.cms|access-date=19 October 2013}}</ref> [[भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण|एएसआई]] अउर [[भारतीय भूवैज्ञानिक सर्वेक्षण|जीएसआई]] की प्रारंभिक जाँच मा 5–20 मीटर की गहराई पर एक गैर-चुंबकीय असामान्य क्षेत्र के पुष्टि भै रहै, जउन संभावित गैर-चालक धात्विक पदार्थ और/या कुछ मिश्रधातुन के उपस्थिति होएक् संकेत देत रहै।<ref>{{cite web|title=ASI begins Excavation at Unnao in search of Gold Deposits|url=http://news.biharprabha.com/2013/10/asi-begins-excavation-at-unnao-in-search-of-gold-deposits/|access-date=19 October 2013}}</ref> ==प्रसिद्ध व्यक्तित्व== ===साहित्यिक=== * [[अशोक वाजपेयी]] * [[भगवती चरण वर्मा]] * [[चित्रा मुद्गल]] * [[क्रिस्टीन वेस्टन]] * [[देवी शंकर अवस्थी]] * [[गया प्रसाद शुक्ल 'सनेही']] * [[मौलाना हसरत मोहानी]] * [[नंद दुलारे बाजपेयी]] * [[प्रताप नारायण मिश्र]] * [[राम विलास शर्मा]] * [[रमै काका]] * [[शिवमंगल सिंह 'सुमन']] * [[सूर्यकांत त्रिपाठी 'निराला']] ===शैक्षणिक=== * [[दीपक त्रिपाठी]] * [[हुसैन अहमद मदनी]] * [[रतन शंकर मिश्र]] ===राजनीतिक=== * [[अन्नू टंडन]], पूर्व सांसद * [[भगवती सिंह विशारद]] * [[चंद्रशेखर आज़ाद]] * [[देवी बक्स सिंह]] * [[द्वारका प्रसाद मिश्र]] * [[गुलाब सिंह लोधी]] * [[हृदय नारायण दीक्षित]] * [[कुलदीप सिंह सेंगर]] * [[राम बख्श सिंह]] * [[शीला दीक्षित]], दिल्ली की पूर्व मुख्यमंत्री * [[उमा शंकर दीक्षित]] * [[विश्वंभर दयाल त्रिपाठी]] * [[जियाउर रहमान अंसारी]], केंद्रीय मंत्री ===फिल्म अउर संगीत=== * [[सर्वदमन डी. बनर्जी]] * [[विशाल मिश्रा (संगीतकार)|विशाल मिश्रा]], संगीत निर्देशक अउ गायक ===क्रिकेट=== * [[कुलदीप यादव]] ==टिप्पणीं== {{Reflist|group=note}} ==संदर्भ== {{Reflist}} ==बाहरी कड़ीं== * {{Official website|http://unnao.nic.in}} 6kml2rntjpp5hqxqjbk2pwnp3aproh5 37053 37052 2026-08-26T18:38:15Z Avimaarak 3578 /* विधान परिषद सदस्य */ 37053 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = उन्नाव ज़िला | settlement_type = {{Center|उत्तर प्रदेश क्यार एक जिला}} | total_type =कुल | native_name = | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = | perrow = 1/2 | image1 = Unnaogate.jpg | caption1 = बैसवारा द्वार | image2 = Sarosi Rajbhawan.jpg | caption2 = सरोसी रियासत क किला | image3 = Nawabganj Bird Sanctuary, Unnao 03.JPG | caption3 = [[नवाबगंज पक्षी विहार]] }} | image_map = India_Uttar_Pradesh_districts_2012_Unnao.svg | map_caption = उत्तर प्रदेश मा उन्नाव जिला के स्थिति | coordinates = | coor_pinpoint = उन्नाव | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flag|भारत}} | subdivision_type1 = [[भारत कय राज्य|राज्य]] | subdivision_name1 = [[उत्तर प्रदेश]] | subdivision_type2 = मंडल | subdivision_name2 = लखनऊ | established_title = Established | established_date = | seat_type =मुख्यालय | seat = [[उन्नाव]] | parts_type = तहसील | parts_style = para | p1 = उन्नाव <br /> बांगरमऊ <br /> हसनगंज<br /> सफीपुर<br /> पुरवा<br />बीघापुर | area_total_km2 = 4045.2 | area_footnotes = <ref name="Census 2011"/> | population_as_of = 2011 | population_total = 3,108,367 | population_footnotes = | population_urban = 531,646 | population_density_km2 = auto | demographics_type1 =जनसांख्यिकी | demographics1_title1 = साक्षरता | demographics1_info1 = 66.37% | demographics1_title2 = लिंगानुपात | demographics1_info2 = 0.901 [[मनई|♂]]/[[मेहेरिया|♀]] | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = [[लोक सभा|लोकसभा क्षेत्र]] | leader_name1 = [[उन्नाव लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|उन्नाव]] | leader_title2 = [[विधान सभा|विधानसभा क्षेत्र]] | leader_name2 = [[उन्नाव विधान सभा निर्वाचन क्षेत्र|उन्नाव]]<br /> [[बांगरमऊ विधान सभा निर्वाचन क्षेत्र|बांगरमऊ]]<br /> पुरवा<br /> भगवंतनगर<br /> मोहान<br />सफीपुर | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|IST]] | utc_offset1 = +05:30 | registration_plate = | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = | website = {{URL|https://unnao.nic.in/}} | official_name = }} '''उन्नाव जिला''' भारत के [[उत्तर प्रदेश]] राज्य का एक [[उत्तर प्रदेश कय ज़िला|जिला]] आय। यहिका मुख्यालय उन्नाव शहर है। यो जिला [[लखनऊ मंडल]] क्यार हिस्सा है। 2011 की जनगणना के अनुसार, उन्नाव जिला कै आबादी 3,108,367 रहै, जउन यहिका उत्तर प्रदेश क 31वाँ सबते ज्यादा आबादी वाला जिला बनावत है। यो एक मुख्य रूप ते ग्रामीण आबादी वाला जिला है, जेहिमा 80% ते ज्यादा आबादी ग्रामीण क्षेत्रन मा रहति है। <ref name="Census 2011" /> == महाकाव्यन मा उन्नाव == [[रामायण]] के अनुसार, लक्ष्मण जी देवी सीता का सुतियातारा चौराहा (जेहिका तब सीता-उतारा जंगल कहा जात रहै) के लगे छाँड़ि दीन्हेनि रहैं। अब सुतियातारा मा एक चौराहा अउर एक [[शिव]] मंदिर है। उइ अपने दुसरे बनबास मा हियैं परियर (परियर) गाँव मा रहत रहीं, जहाँ पर ऋषि वाल्मीकि क्यार आश्रम रहै। तबै हियाँ पर आम, नीम, बरगद, अउर [[पीपर|पीपल आदि के बिरवन]] ते हरा भरा जंगल रहै। वही मा उइ अपने दून्हो लरिकन का जनम दिहिन। अब, हियाँ पर सीता, कुश अउर लव का एक प्रसिद्ध मंदिर है जेहिका जानकी कुंड कहा जात है (मतलब एक अइसि जगह जहाँ ते सीता मइया अपनी आध्यात्मिक महतारी भुइँया माता के साथ क्षीर सागर मा समा गई रहैं)। हियाँ प एक शिवालौ बना है जेहिका लोधेसुरन के नाँव ते जात है। ==इतिहास== उन्नाव जिला क गठन फरवरी 1856 मा अँगरेजन द्वारा [[अवध राज्य]] के विलय के बादि कीन गा रहै।<ref name="Gazetteer">{{cite book |last1=Nevill |first1=H.R. |title=Unao: A Gazetteer, Being Volume XI Of The District Gazetteers Of The United Provinces Of Agra And Oudh |date=1903 |publisher=Government Press |location=Allahabad |pages=90, 113–39, 171, 217, 240–1 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.113180 |access-date=7 April 2021}}</ref> यहिते पहिले, [[अवध के नवाब|अवध के नवाबन]] के शासनकाल मा यो क्षेत्र कइयो अलग-अलग जिलन या चकलन मा विभाजित रहै: [[पुरवा]] पूर्वी भाग का कवर करत रहै, जबकि उत्तर मा [[रसूलाबाद, उन्नाव|रसूलाबाद]] अउर [[सफीपुर]] रहैं।<ref name="Gazetteer"/> [[औरास, उत्तर प्रदेश|औरास]] क परगना [[संडीला]] के चकला का हिस्सा रहै अउर [[बैसवारा]] के परगना बैसवारा चकला मा शामिल रहैं, जेहिका मुख्यालय [[रायबरेली]] मा रहै।<ref name="Gazetteer"/> ब्रिटिश अधिग्रहण के बादि जिला को मूल रूप ते "पुरवा जिला" कहा गा अउर पुरवा क यहिका मुख्यालय बनावा गा।<ref name="Gazetteer"/> यो व्यवस्था बहुत कम समय तक रही अउर इसके बादि मुख्यालय उन्नाव स्थानांतरित कर दिया गया।<ref name="Gazetteer"/> ===प्राचीन=== [[ह्वेनसांग]], भारत आवै वाला चीनी तीर्थयात्री रहै, जउन 636 ईस्वी मा 3 महिना तक [[कन्नौज]] मा रहा रहै। हियाँ ते वो लगभग 26 किमी की यात्रा कीन्हेसि अउर गंगा के पूर्वी तट पर स्थित ''नफोटिपोकुलो'' (नवदेवकुल) नगर पहुँचा। यो नगर लगभग 5 किमी की परिधि मा फइला रहै अउर हियाँ एक देव मंदिर अउ कइयो बौद्ध मठ तथा स्तूप रहैं। नवदेवकुल के पहिचान [[नवल, उत्तर प्रदेश|नवल]] ते कीन गै है, जउन कन्नौज ते 18 मील दक्षिण-पूर्व मा स्थित है।<ref name="Gazetteer" /> उइ काल के बादि ई क्षेत्र क इतिहास लगभग पूरी तना अस्पष्ट है अउर बादि के [[राजपूत]] परिवारन की परंपरै यहिका एकमात्र स्रोत हैं।<ref name="Gazetteer" /> ई परंपरन के अनुसार, वर्तमान उन्नाव जिला विभिन्न समूहन के बीच बुरी तनाम विभाजित रहै: कहा जात है कि भर पूर्वी भाग मा शासन करति रहैं, जबकि मध्य भाग मा [[लोध]], [[लुनिया (जाति)|लुनिया]], [[अहीर]], [[ठठेरा]], [[धोबी]] अउर [[कुर्मी]] सहित कइयो दुसरी जनजातिन क मिश्रण रहत रहै।<ref name="Gazetteer" /> उइ शासकन के मिट्टी के किलन के अवशेष आजौ देखा परति हैं, लेकिन इनमा ते कोहूका शासन बहुत बड़े क्षेत्र पर नहीं रहा।<ref name="Gazetteer" /> उत्तर मा शासक [[राजपासी]] रहैं, जिनके राजधानी रामकोट नगर रहै, जेहिका अब [[बांगरमऊ]] के नाँव ते जाना जात है।<ref name="Gazetteer" /> [[सफीपुर]] के नेरे क क्षेत्र [[ब्राह्मण]] राजन ([[शुक्ल]]) द्वारा शासित माना जात है अउर सफीपुर का मूल नाम "सैपुर" उनहिन मा कउनो एक के नाम पर परा रहै।<ref name="Gazetteer" /> ===मध्यकालीन=== आने वाली सदियों मा राजपूत ई क्षेत्र का मुख्य शासक वर्ग रहे।<ref name="Gazetteer"/> [[बैस राजपूत|बैस]] दक्षिण मा शासन करते रहैं, मध्य भाग मा दिक्षितों का प्रभुत्व रहै (उनकी पारिवारिक परंपराएँ इसे "दिक्षिताना का राज्य" कहती हैं), अउर उत्तर कइयो छोटे राजपूत कुलों के बीच विभाजित रहै।<ref name="Gazetteer"/> हियाँ मुस्लिम शासन कभी बहुत मजबूत नहीं रहा अउर इसलिए उन्नाव जिले का मध्यकालीन इतिहास मूलतः शासक राजपूत कुलों की अलग-अलग पारिवारिक परंपराओं का संग्रह है, जिनमें कोई निश्चित तिथियाँ नहीं दी गई हैं।<ref name="Gazetteer"/> इस क्षेत्र का पहला प्रमुख मुस्लिम केंद्र लगभग 1300 के आसपास बांगरमऊ रहै। परंपरा के अनुसार, सैयद अला-उद-दीन नामक व्यक्ति ने नवल के राजा ते यो क्षेत्र जीत लिया, फिर नवल को नष्ट कर बांगरमऊ मा नई राजधानी स्थापित की।<ref name="Gazetteer"/> उसकी कब्र पर बने मकबरे के शिलालेख पर 702 [[हिजरी संवत|हिजरी]] (1302 ईस्वी) की तारीख अंकित है।<ref name="Gazetteer"/> अगली प्रमुख मुस्लिम विजय सफीपुर की थी, जिसके बारे मा कहा जाता है कि यो 819 हिजरी मा हुई थी। हियाँ एक अलग सैयद अला-उद-दीन युद्ध मा मारा गया अउर उसके मकबरे को हिंदू तथा मुस्लिम दोनों श्रद्धा ते देखते हैं।<ref name="Gazetteer"/> इसके बादि उसके पुत्र बहा-उद-दीन ने कथित रूप ते शहर के [[बिसेन]] राजा ते [[उन्नाव]] पर विजय प्राप्त की। उसने राजा की सेना को अचानक चकित करने के लिए अपने सैनिकों को महिलाओं के वेश मा छिपाया रहै।<ref name="Gazetteer"/> अन्य मुस्लिम चौकियों मा [[असिवन]] अउर [[रसूलाबाद, उन्नाव|रसूलाबाद]] शामिल रहैं।<ref name="Gazetteer"/> [[अकबर]] के समय आधुनिक उन्नाव जिले का पूरा क्षेत्र [[अवध सूबा]] मा [[लखनऊ]] की [[सरकार (प्रशासनिक विभाग)|सरकार]] मा शामिल रहै।<ref name="Gazetteer"/> इसमें निम्नलिखित महल शामिल रहैं: [[उन्नाव]] (जिसे [[आइन-ए-अकबरी]] मा उनाम कहा गया है), [[सरौसी एस्टेट|सरौसी]], [[हरहा]], [[बांगरमऊ]], [[सफीपुर]] (तब सैपुर कहा जाता रहै), [[फतेहपुर चौरासी]], [[मोहन, उत्तर प्रदेश|मोहन]], [[असिवन]], [[झलोटार]], [[परसंदन]], [[उंचगांव]], [[सिधुपुर, उन्नाव|सिधुपुर]], [[पुरवा]] (तब रणबीरपुर कहा जाता रहै), [[मौरावां]], [[सरोन, उन्नाव|सरोन]] या सरवन, [[कुंभी, उन्नाव|कुंभी]], [[मगरायर]], [[पन्हन]], पाटन, [[घाटमपुर, उन्नाव|घाटमपुर]], अउर अंत मा [[असोहा]]।<ref name="Gazetteer"/> यो प्रशासनिक व्यवस्था 20वीं शताब्दी तक लगभग अपरिवर्तित रही, हालांकि कुछ परिवर्तन हुए।<ref name="Gazetteer"/> उदाहरण के लिए, [[परियार]] परगना 1785 मा सरौसी अउर सफीपुर के कुछ हिस्सों ते बनावा गा रहै अउर बादि मा 1800 के दशक मा सरौसी परगना [[सिकंदरपुर, उन्नाव|सिकंदरपुर]] के नाम ते जाना जाने लगा। [[सी. ए. इलियट]] ने 1862 मा लिखा रहै कि उस समय यो नाम "हाल ही मा प्रचलित हुआ रहै"।<ref name="Gazetteer"/> यई प्रकार, [[दौंडिया खेड़ा]] का गठन [[राव मर्दन सिंह]] द्वारा लगभग 1800 मा उंचगांव अउर सिधुपुर ते कीन गा रहै।<ref name="Gazetteer"/> ===आधुनिक=== बादि के मुगल काल के दौरान ई क्षेत्र के बहुत कम संदर्भ मिलति हैं, लेकिन [[अवध के नवाब|अवध के नवाबन]] के शासनकाल मा यहिका खुब उल्लेख मिलत है।<ref name="Gazetteer"/> नवाब शुरू मा ई क्षेत्र पर मजबूत केंद्रीय नियंत्रण बनाए राखेनि अउर अधिकांश स्थानीय जमींदार बिना विरोध के उनके अधीन होइ गें, लेकिन धीरे-धीरे हियाँ उनका अधिकार कम होत गा अउर स्थानीय शासक लगभग स्वतंत्र होइ गें।<ref name="Gazetteer"/> नवाबी प्रशासनिक व्यवस्था के अंतर्गत आज के उन्नाव जिले का क्षेत्र कइयो जिला या चकलन मा विभाजित रहै: पुरवा, रसूलाबाद अउर सफीपुर हियैँ स्थित रहैं, जबकि संडीला अउर बैसवारा वर्तमान जिला के बाहर स्थित रहैं, लेकिन उनके अंतर्गत यउ जिला क्यार कुछ क्षेत्र आवत रहै।<ref name="Gazetteer"/> जब अंग्रेज 1856 मा अवध का विलय कीन्हेनि, तब उइ पुरवा मा मुख्यालय बनाय के एक नवा जिला बनाएनि, लेकिन जल्दिही जिला मुख्यालय का उन्नाव स्थानांतरित कइ दीन गा।<ref name="Gazetteer"/> उन्नाव का यहिके केंद्रीय स्थान के कारण चुना गा। उप-आयुक्त वऊ समय हियैँ पर तैनात रहैं, जब पुरवा मुख्यालय रहै। उन्नाव के केंद्रीय क्षेत्र मा स्थित टिकरगढ़ी गाँव मा जिला कचहरी रहै।<ref name="Gazetteer"/> शुरुआत मा नया जिला आज के जिले ते छोटा रहै अउर इसमें केवल 13 परगने रहैं।<ref name="Gazetteer"/> हालांकि, 1869 मा यो काफी बड़ा हो गया: बैसवारा के 7 परगने (पन्हन, पाटन, बिहार, भगवंतनगर, मगरायर, घाटमपुर अउर दौंडिया खेड़ा) [[रायबरेली जिला]] ते स्थानांतरित करके उन्नाव जिले मा शामिल किए गए अउर उन्हें पुरवा तहसील का हिस्सा बनावा गा।<ref name="Gazetteer"/> यई प्रकार 1869 मा औरास-मोहन परगना [[लखनऊ जिला]] ते हियाँ स्थानांतरित किया गया अउर मोहन को तहसील का मुख्यालय बनावा गा, जिसने [[नवाबगंज, उन्नाव|नवाबगंज]] का स्थान लिया।<ref name="Gazetteer"/> 1857 के [[भारतीय विद्रोह|सिपाही विद्रोह]] के दौरान ई क्षेत्र मा कुछ लड़ाइयाँ हुईं। विद्रोह के बादि जिले मा नागरिक प्रशासन पुनः स्थापित किया गया अउर इसका नाम उन्नाव जिला रखा गया, जिसका मुख्यालय उन्नाव रहै। हालांकि जिले का आकार 1869 तक छोटा रहा, जब इसने अपना वर्तमान स्वरूप ग्रहण किया। उसी वर्ष उन्नाव नगर को नगरपालिका का दर्जा दिया गया।<ref name=UnnaoHistory>{{cite web |title=History of the District |url=http://unnao.nic.in/history.htm |website=Unnao District Website |access-date=24 August 2016}}</ref> ==अर्थव्यवस्था== 2006 मा [[पंचायती राज मंत्रालय]] उन्नाव का देश के 250 सबते पिछड़े जिलन (कुल [[भारत के सब जिलन के सूची|640]] मा ते) मा शामिल कीन्हेसि रहै।<ref name=brgf/> यो उत्तर प्रदेश के उइ 34 जिलन मा ते एक है, जिन्हका वर्तमान मा पिछड़ा क्षेत्र अनुदान निधि कार्यक्रम (BRGF) ते धन प्राप्त होइ रहा है।<ref name=brgf>{{cite web|author=Ministry of Panchayati Raj|date=8 September 2009|title=A Note on the Backward Regions Grant Fund Programme|publisher=National Institute of Rural Development|url=http://www.nird.org.in/brgf/doc/brgf_BackgroundNote.pdf|access-date=27 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120405033402/http://www.nird.org.in/brgf/doc/brgf_BackgroundNote.pdf|archive-date=5 April 2012|url-status=dead}}</ref> उत्तर प्रदेश सरकार 2024 मा उन्नाव का आधिकारिक रूप ते राज्य राजधानी क्षेत्र मा शामिल कीन्हेसि रहै। यहिते क्षेत्र मा निवेश के अवसर बढ़ै अउर आर्थिक विकास का प्रोत्साहन मिलै के उम्मीद है।<ref>{{cite news |last1=Rawat |first1=Virendra Singh |date=29 July 2024 |title=Uttar Pradesh govt plans to invest Rs 5 trillion to develop Lucknow-SCR |url=https://www.business-standard.com/economy/news/uttar-pradesh-govt-plans-to-invest-rs-5-trillion-to-develop-lucknow-scr-124072900958_1.html |work=Business Standard |access-date=27 December 2024}}</ref> उन्नाव भारत के उत्तर प्रदेश राज्य के उत्तरी भाग मा स्थित एक जिला है। जिले के अर्थव्यवस्था मुख्यतः कृषि पर आधारित है अउर आबादी क एक बड़ा हिस्सा खेती या वहिते संबंधित गतिविधिन मा संलग्न है। हाल के सालन मा जिले मा लघु उद्योग अउर पर्यटन जइसे दुसरे क्षेत्रनौ मा वृद्धि भै है। कृषि उन्नाव जिले के अर्थव्यवस्था क मुख्य आधार है। हियाँ उगाई जाए वाली प्रमुख फसलन मा गेहूँ, चावल, गन्ना अउर आलू शामिल हैं। जिला आम, अमरूद अउर अन्य फलनौ के उत्पादन खातिन जाना जात है। पशुपालन जिले क एक दूसर महत्वपूर्ण गतिविधि आय, जेहिमा डेयरी अउर मुर्गी पालन सबते लोकप्रिय हैं। कृषि के अलावा, उन्नाव जिला मा हाल के सालन मा लघु उद्योगनौ का विकास भा है। इनमा चमड़ा के सामान, कांच के बर्तन अउर चीनी-मिट्टी के सामान बनावै वाली विनिर्माण इकाई शामिल हैं। जिला मा बड़ी संख्या मा छोटे कृषि-आधारित उद्योगौ हैं, जइसे चीनी मिलैं, कपास ओटाई अउर प्रेसिंग मिलैं तथा तेल मिलैं। पर्यटन उन्नाव जिले का एक उभरै वाला क्षेत्र है। जिला मा कइयो ऐतिहासिक अउर धार्मिक स्थल हैं, जउन देश भर ते पर्यटकन का आकर्षित करति हैं। इनमा गंगा नदी के तट पर स्थित बृजघाट, शिवराजपुर क शिव मंदिर अउर नवाबगंज क हनुमान मंदिर शामिल है। कुल मिलाके, वइसे तो कृषि उन्नाव जिले की अर्थव्यवस्था क मुख्य आधार है, मुला लघु उद्योग अउर पर्यटन जइसे दुसरे क्षेत्रन के विकास ते अर्थव्यवस्था मा विविधता आई है अउर स्थानीय आबादी खातिन रोजगार के अवसर पैदा करै मा सहायता भै है। ==संभाग== [[File:Unnao district subdivisions map.png|thumb|उन्नाव जिले की तहसील अउर ब्लॉकन क्यार मानचित्र]] उन्नाव जिला 6 तहसीलन मा विभाजित है: [[उन्नाव]], [[हसनगंज]], [[सफीपुर]], [[पुरवा]], [[बांगरमऊ]] अउर [[बीघापुर]]।<ref name="Census 2011"/> इनका आगे 16 [[सामुदायिक विकास खंड|सामुदायिक विकास खंडन]] मा विभाजित कीन गा है, जिनके सूची नीचे दीन गै है:<ref name="Census 2011"/> * '''[[सफीपुर]] तहसील:''' ** [[सफीपुर]] ब्लॉक * '''[[हसनगंज]] तहसील:''' ** [[औरास, उत्तर प्रदेश|औरास]] ब्लॉक ** [[मियागंज]] ब्लॉक ** [[हसनगंज]] ब्लॉक ** [[नवाबगंज, उन्नाव|नवाबगंज]] ब्लॉक * '''[[उन्नाव]] तहसील:''' ** [[सिकंदरपुर सरोसी]] ब्लॉक ** [[बिछिया, उन्नाव|बिछिया]] ब्लॉक ** [[सिकंदरपुर करन]] ब्लॉक * '''[[पुरवा]] तहसील:''' ** [[असोहा]] ब्लॉक ** [[पुरवा]] ब्लॉक{{refn|group=note|name=first|पुरवा ब्लॉक क कुछ हिस्सा बिघापुर तहसील मा आवत है।<ref name="Census 2011"/>}} ** [[हिलौली]] ब्लॉक * '''[[बांगरमऊ]] तहसील:''' ** [[गंज मुरादाबाद]] ब्लॉक ** [[बांगरमऊ]] ब्लॉक ** [[फतेहपुर चौरासी]] ब्लॉक * '''[[बीघापुर]] तहसील:''' ** [[बीघापुर]] ब्लॉक ** [[सुमेरपुर, उन्नाव|सुमेरपुर]] ब्लॉक ==प्रशासन== वर्तमान मा [[भारत की संसद|भारतीय संसद]] की [[लोकसभा]] मा उन्नाव का निर्वाचित प्रतिनिधि [[साक्षी महाराज|शाक्षी महाराज]] है। जिले मा [[उत्तर प्रदेश विधान सभा|विधान सभा]] की 6 सीटें थीं, जिनके नाम उन्नाव, पुरवा, भगवंतनगर, मोहन, सफीपुर अउर बांगरमऊ रहैं। हालांकि, 2008 मा परिसीमन के बादि हरहा के अंतर्गत आने वाले क्षेत्रों को अन्य विधानसभा सीटों मा मिला दिया गया। ई प्रकार जिले मा अब भी 6 विधानसभा सीटें हैं। उन्नाव के अन्य प्रमुख [[कस्बा|कस्बों]] मा करोवन बी.के., सफीपुर, न्योतानी, असिवन, बांगरमऊ, मोहन, मगरवारा, शुक्लागंज, पुरवा मौरावां अउर [[बक्सर]] शामिल हैं। जिलाधिकारी श्री गौरांग राठी हैं। उन्नाव लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र मा 2008 के परिसीमन के बादि [[2009 भारतीय आम चुनाव|2009 के लोकसभा चुनाव]] के लिए पंजीकृत मतदाताओं की संख्या सबसे अधिक थी। हियाँ लगभग 1.9 मिलियन मतदाता रहैं, जिससे यो भारत का सबसे बड़ा संसदीय निर्वाचन क्षेत्र बन गया। ===विधान परिषद सदस्य=== लखनऊ–उन्नाव निर्वाचन क्षेत्र - [[राम चंद्र सिंह प्रधान|राम चंद्र प्रधान]] (भाजपा, 12 अप्रैल 2022) कानपुर स्नातक सीट - अरुण पाठक (भाजपा, 23 जनवरी 2015 का निर्वाचित) (ई सीट क प्रतिनिधित्व कानपुर नगर, कानपुर देहात अउर उन्नाव जिला करति हैं।) कानपुर शिक्षक निर्वाचन क्षेत्र - [[राज बहादुर सिंह चंदेल]] (निर्दलीय, फरवरी 2023 मा निर्वाचित) (यो निर्वाचन क्षेत्र [[कानपुर नगर जिला]], [[कानपुर देहात जिला]] अउर उन्नाव जिला के अंतर्गत आवत है।) ==नगरपालिका== जिला मइहाँ कुल 19 नगर निकाय हैं, जिनमा 3 [[नगर पालिका परिषद]] अउर 16 [[नगर पंचायत]]ैं हैं, जिनके सूची नीचे दीन गै है:<ref name="Census 2011"/><ref>{{Cite web|url =https://e-nagarsewaup.gov.in/ulbappsmain/showUlbList?type=NP| title= List of ULBs}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! नगर क नाँव ! वर्गीकरण ! तहसील ! जनसंख्या (2011 मा) |- | [[गंज मुरादाबाद]] || [[नगर पंचायत]] || सफीपुर || 10,957 |- | [[बांगरमऊ]] || [[नगर पालिका परिषद]] || सफीपुर || 44,204 |- | [[फतेहपुर चौरासी]] || [[नगर पंचायत]] || सफीपुर || 6,715 |- | [[ऊगू]] || [[नगर पंचायत]] || सफीपुर || 6,318 |- | [[सफीपुर]] || [[नगर पंचायत]] || सफीपुर || 25,688 |- | [[कुरसठ, उन्नाव|कुरसठ]] || [[नगर पंचायत]] || सफीपुर || 6,770 |- | [[औरास, उत्तर प्रदेश|औरास]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 6,466 |- | [[हैदराबाद, उत्तर प्रदेश|हैदराबाद]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 7,697 |- | [[रसूलाबाद, उन्नाव|रसूलाबाद]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 7,928 |- | [[मोहन, उत्तर प्रदेश|मोहन]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 15,071 |- | [[न्योतनी]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 7,577 |- | [[नवाबगंज, उन्नाव|नवाबगंज]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 11,545 |- | [[अचलगंज]] || [[नगर पंचायत]] || उन्नाव || 7,748 |- | [[उन्नाव]] || [[नगर पालिका परिषद]] || उन्नाव || 177,658 |- | [[गंगाघाट, उन्नाव]] || [[नगर पालिका परिषद]] || उन्नाव || 84,072 |- | [[पुरवा]] || [[नगर पंचायत]] || पुरवा || 24,467 |- | [[मौरावां]] || [[नगर पंचायत]] || पुरवा || 15,484 |- | [[बीघापुर]] || [[नगर पंचायत]] || बीघापुर || 6,501 |- | [[भगवंत नगर]] || [[नगर पंचायत]] || बीघापुर || 6,995 |} उन्नाव जिला मा 2 [[जनगणना नगर]] हैं, जउन पूर्ण नगरपालिका नहीं हैं, मुला इन्हका शहरी क्षेत्रन के रूप मा गिना जात है:<ref name="Census 2011"/> {| class="wikitable sortable" |- ! नगर क नाँव ! वर्गीकरण ! तहसील ! जनसंख्या (2011 मा) |- | [[कटरी पीपर खेड़ा]] || [[जनगणना नगर]] || उन्नाव || 26,475 |- | [[मझारा पीपर अहतमाली]] || [[जनगणना नगर]] || उन्नाव || 25,310 |} ==जनसांख्यिकी== {{historical populations |11=1901|12=9,76,590|13=1911|14=9,10,869|15=1921|16=8,19,087|17=1931|18=8,55,657|19=1941|20=9,59,493|21=1951|22=10,67,001|23=1961|24=12,26,779|25=1971|26=14,84,393|27=1981|28=18,22,591|29=1991|30=22,00,397|31=2001|32=27,00,324|33=2011|34=31,08,367|percentages=pagr|footnote=स्रोत:<ref>[http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html 1901 से जनसंख्या में दशकीय परिवर्तन]</ref>|align=left}} {{bar box |title=उन्नाव जिला मा धरम (2011)<ref name="religion">{{Cite web|date=2011|title=धरम के अनुसार जनसंख्या के तालिका: उत्तर प्रदेश|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11394/download/14507/DDW09C-01%20MDDS.XLS|website=censusindia.gov.in|publisher=[[भारत के रजिस्ट्रार जनरल और जनगणना आयुक्त]]}}</ref> |titlebar=#Fcd116 |left1=धरम |right1=प्रतिशत |float=right |bars= {{bar percent|[[हिन्दू धर्म]]|darkorange|87.89}} {{bar percent|[[इस्लाम]]|green|11.69}} {{bar percent|अन्य या उल्लेख नहीं कीन गा|black|0.42}} |caption=धर्मन का वितरण }} 2011 की जनगणना के अनुसार उन्नाव जिले के जनसंख्या 3,108,367 रहै।<ref name=districtcensus>{{cite web |year=2011 |title=जिला जनगणना पुस्तिका: उन्नाव|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/1298/download/4206/DH_2011_0925_PART_A_DCHB_UNNAO.pdf|access-date= |website=censusindia.gov.in |publisher=[[भारत के रजिस्ट्रार जनरल और जनगणना आयुक्त]]}}</ref> या लगभग [[मंगोलिया]] देश के बराबर है<ref name="cia">{{cite web | author = US Directorate of Intelligence | title = Country Comparison:Population | url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html | archive-url = https://web.archive.org/web/20070613004507/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html | url-status = dead | archive-date = 13 June 2007 | access-date = 1 October 2011 | quote = M Mongolia 3,133,318 July 2011 est.}}</ref> या अमेरिका के [[आयोवा]] राज्य के बराबर है। यहिते उत्तर प्रदेश मा यहिका स्थान 31वाँ<ref name="Census 2011"/> अउर भारत मा 112वाँ है (कुल [[भारत के सब जिलन के सूची|640]] मा ते)।<ref name=districtcensus/> जिले क जनसंख्या घनत्व {{convert|682|PD/sqkm|PD/sqmi}} है, जउन पूरे उत्तर प्रदेश की तुलना मा कम है।<ref name="Census 2011"/> 2001-2011 के दशक मा यहिकी जनसंख्या वृद्धि दर 15.19% रहै।<ref name=districtcensus/> 2011 के अनुसार जिले की 82.9% आबादी ग्रामीण अउर 17.1% शहरी रहै।<ref name="Census 2011"/> उन्नाव जिले क [[लिंगानुपात]] प्रति 1,000 मनइन पर 906 मेहेरिया रहै, जउन राज्य मा 30वाँ सबते अधिक है।<ref name="Census 2011"/> यहिके साक्षरता दर 66.4% है, जउन राज्य मा 47वीं सबते अधिक है।<ref name="Census 2011" /> आबादी क 17.10% शहरी क्षेत्रन मा रहत है। अनुसूचित जाति आबादी का 30.51% हिस्सा हैं।<ref name="districtcensus" /> ===भाषा=== {{Pie chart |caption = उन्नाव जिले मा बोली जाए वाली भाषाँ (2011)<ref name="languages"/> |label1 = [[हिन्दी]] |value1 = 97.59 |color1 = orange |label2 = [[उर्दू]] |value2 = 2.25 |color2 = green |label3 = अन्य |value3 = 0.16 |color3 = grey |thumb=right }} 2011 की भारत की जनगणना के समय जिले के 97.59% आबादी [[हिन्दी]] (या यहिते संबंधित भाषा) अउर 2.25% आबादी [[उर्दू]] का अपनि पहिल भाषा के रूप मा दर्ज कराएसि।<ref name="languages">{{Cite web |title=मातृभाषा के अनुसार जनसंख्या के तालिका: उत्तर प्रदेश|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10224/download/13336/DDW-C16-STMT-MDDS-0900.XLSX|website=www.censusindia.gov.in|publisher=[[भारत के रजिस्ट्रार जनरल और जनगणना आयुक्त]]}}</ref> हियाँ बोली जाए वाली भाषन मा [[अवधी भाषा|अवधी]] शामिल है, जउन मुख्य रूप ते [[अवध]] क्षेत्र मा 3.8 करोड़ ते अधिक लोगन द्वारा बोली जाती है।<ref>{{cite encyclopedia | editor = M. Paul Lewis | encyclopedia = Ethnologue: Languages of the World | title = Awadhi: A language of India | url = http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=awa | access-date = 28 September 2011 | edition = 16th | year = 2009 | publisher = SIL International | location = Dallas, Texas}}</ref> बैसवारा क्षेत्र मा बैसवारी भाषा बोली जाति है, जउन अवधी के याक पश्चिमी बोली आय। ==उन्नाव के प्रसिद्ध लेखक== सूर्यकांत त्रिपाठी निराला आधुनिक हिंदी साहित्य के प्रमुख व्यक्तित्वन अउर छायावाद आंदोलन के प्रमुख कविन मा ते एक रहैं। उनके कविता भावनात्मक गहराई, सामाजिक चेतना अउर भाषा के अभिनव प्रयोग खातिन जानी जाति है। उइ निबंध अउर लघु कथा लिखेनि। उनकी प्रसिद्ध कृतिन मा कविता संग्रह ''सरोज स्मृति'', ''चित्राधार'', ''परिमल'' अउर लंबी कविता ''राम की शक्ति पूजा'' शामिल हैं। ==शिक्षा== जिला मा, भारत के दुसरे हिस्सन की तना, सामान्य 10+2+3 शिक्षा प्रणाली लागू है। जिले के कुछ प्रमुख विद्यालय अउर संस्थान हैं: *[https://dpsunnao.com/ दिल्ली पब्लिक स्कूल (DPS), अकरमपुर, उन्नाव] *डॉ. वीरेंद्र स्वरूप एजुकेशन सेंटर (VSEC), अकरमपुर, उन्नाव *आदर्श विद्या मंदिर (AVM), गीता पुरम, उन्नाव *बेन-हूर इंटरनेशनल स्कूल (BNIS), अकरमपुर, उन्नाव *ब्रिलियंट अकादमी इंटर कॉलेज (BAIC), उन्नाव *राजकीय इंटर कॉलेज (GIC), उन्नाव *सेंट जूड्स इंटर कॉलेज (SJIC), पीतांबर नगर, उन्नाव<ref>{{cite web |title=Know More About College |url=https://stjudescollege.org/ |website=St. Jude's College |access-date=12 September 2019}}</ref> *सेंट लॉरेंस स्कूल (SLS), पी.डी. नगर, उन्नाव<ref>{{cite web |title=St. Lawrence School, Unnao |url=https://www.schoolstlawrence.com/ |date=2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180822181314/https://www.schoolstlawrence.com/ |archive-date=22 August 2018 |website=St. Lawrence School |access-date=12 September 2019}}</ref> *सरस्वती विद्या मंदिर इंटर कॉलेज (SVMIC), पूरन नगर, उन्नाव<ref>{{cite web |title=S.V.M. Inter College, Sant Pooran Das Nagar, Unnao |url=https://www.facebook.com/svmicuno/ |date=2017 |website=Facebook |access-date=10 October 2022}}</ref> *विवेकानंद सरस्वती शिशु मंदिर इंटर कॉलेज (VSSMIC), मोती नगर, उन्नाव *लखनऊ पब्लिक स्कूल (LPS), पी.डी. नगर (सेक्टर-बी), उन्नाव *लखनऊ पब्लिक स्कूल (LPS), पी.डी. नगर (सेक्टर-सी), उन्नाव *[https://dpsunnao.com/ दिल्ली पब्लिक स्कूल (DPS), अकरमपुर, उन्नाव] ==2013 मा सोने क खजाना मिलै के घटना== अक्टूबर 2013 मा [[भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण]] उन्नाव जिले के डौंडिया खेड़ा गाँव के नेरे याक जगा खोदाई शुरू कीन्हेसि। अइस दावा कीन गा रहै कि 1857 के विद्रोह के क्रांतिकारी राजा राव [[राम बख्श सिंह]] के किला के खंडहरन के नीचे 1,000 टन ते जादा सोने क भंडार दबा परा है।<ref>{{cite web|title='Peepli Live' in Unnao: ASI begins hunt for 1,000-tonne 'buried treasure'|work=The Times of India |date=19 October 2013 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Peepli-Live-in-Unnao-ASI-begins-hunt-for-1000-tonne-buried-treasure/articleshow/24354232.cms|access-date=19 October 2013}}</ref> [[भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण|एएसआई]] अउर [[भारतीय भूवैज्ञानिक सर्वेक्षण|जीएसआई]] की प्रारंभिक जाँच मा 5–20 मीटर की गहराई पर एक गैर-चुंबकीय असामान्य क्षेत्र के पुष्टि भै रहै, जउन संभावित गैर-चालक धात्विक पदार्थ और/या कुछ मिश्रधातुन के उपस्थिति होएक् संकेत देत रहै।<ref>{{cite web|title=ASI begins Excavation at Unnao in search of Gold Deposits|url=http://news.biharprabha.com/2013/10/asi-begins-excavation-at-unnao-in-search-of-gold-deposits/|access-date=19 October 2013}}</ref> ==प्रसिद्ध व्यक्तित्व== ===साहित्यिक=== * [[अशोक वाजपेयी]] * [[भगवती चरण वर्मा]] * [[चित्रा मुद्गल]] * [[क्रिस्टीन वेस्टन]] * [[देवी शंकर अवस्थी]] * [[गया प्रसाद शुक्ल 'सनेही']] * [[मौलाना हसरत मोहानी]] * [[नंद दुलारे बाजपेयी]] * [[प्रताप नारायण मिश्र]] * [[राम विलास शर्मा]] * [[रमै काका]] * [[शिवमंगल सिंह 'सुमन']] * [[सूर्यकांत त्रिपाठी 'निराला']] ===शैक्षणिक=== * [[दीपक त्रिपाठी]] * [[हुसैन अहमद मदनी]] * [[रतन शंकर मिश्र]] ===राजनीतिक=== * [[अन्नू टंडन]], पूर्व सांसद * [[भगवती सिंह विशारद]] * [[चंद्रशेखर आज़ाद]] * [[देवी बक्स सिंह]] * [[द्वारका प्रसाद मिश्र]] * [[गुलाब सिंह लोधी]] * [[हृदय नारायण दीक्षित]] * [[कुलदीप सिंह सेंगर]] * [[राम बख्श सिंह]] * [[शीला दीक्षित]], दिल्ली की पूर्व मुख्यमंत्री * [[उमा शंकर दीक्षित]] * [[विश्वंभर दयाल त्रिपाठी]] * [[जियाउर रहमान अंसारी]], केंद्रीय मंत्री ===फिल्म अउर संगीत=== * [[सर्वदमन डी. बनर्जी]] * [[विशाल मिश्रा (संगीतकार)|विशाल मिश्रा]], संगीत निर्देशक अउ गायक ===क्रिकेट=== * [[कुलदीप यादव]] ==टिप्पणीं== {{Reflist|group=note}} ==संदर्भ== {{Reflist}} ==बाहरी कड़ीं== * {{Official website|http://unnao.nic.in}} obtzkflnbnoomykt6anymc1fnr6d695 37054 37053 2026-08-26T19:00:41Z Avimaarak 3578 /* प्रशासन */ 37054 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = उन्नाव ज़िला | settlement_type = {{Center|उत्तर प्रदेश क्यार एक जिला}} | total_type =कुल | native_name = | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = | perrow = 1/2 | image1 = Unnaogate.jpg | caption1 = बैसवारा द्वार | image2 = Sarosi Rajbhawan.jpg | caption2 = सरोसी रियासत क किला | image3 = Nawabganj Bird Sanctuary, Unnao 03.JPG | caption3 = [[नवाबगंज पक्षी विहार]] }} | image_map = India_Uttar_Pradesh_districts_2012_Unnao.svg | map_caption = उत्तर प्रदेश मा उन्नाव जिला के स्थिति | coordinates = | coor_pinpoint = उन्नाव | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flag|भारत}} | subdivision_type1 = [[भारत कय राज्य|राज्य]] | subdivision_name1 = [[उत्तर प्रदेश]] | subdivision_type2 = मंडल | subdivision_name2 = लखनऊ | established_title = Established | established_date = | seat_type =मुख्यालय | seat = [[उन्नाव]] | parts_type = तहसील | parts_style = para | p1 = उन्नाव <br /> बांगरमऊ <br /> हसनगंज<br /> सफीपुर<br /> पुरवा<br />बीघापुर | area_total_km2 = 4045.2 | area_footnotes = <ref name="Census 2011"/> | population_as_of = 2011 | population_total = 3,108,367 | population_footnotes = | population_urban = 531,646 | population_density_km2 = auto | demographics_type1 =जनसांख्यिकी | demographics1_title1 = साक्षरता | demographics1_info1 = 66.37% | demographics1_title2 = लिंगानुपात | demographics1_info2 = 0.901 [[मनई|♂]]/[[मेहेरिया|♀]] | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = [[लोक सभा|लोकसभा क्षेत्र]] | leader_name1 = [[उन्नाव लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|उन्नाव]] | leader_title2 = [[विधान सभा|विधानसभा क्षेत्र]] | leader_name2 = [[उन्नाव विधान सभा निर्वाचन क्षेत्र|उन्नाव]]<br /> [[बांगरमऊ विधान सभा निर्वाचन क्षेत्र|बांगरमऊ]]<br /> पुरवा<br /> भगवंतनगर<br /> मोहान<br />सफीपुर | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|IST]] | utc_offset1 = +05:30 | registration_plate = | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = | website = {{URL|https://unnao.nic.in/}} | official_name = }} '''उन्नाव जिला''' भारत के [[उत्तर प्रदेश]] राज्य का एक [[उत्तर प्रदेश कय ज़िला|जिला]] आय। यहिका मुख्यालय उन्नाव शहर है। यो जिला [[लखनऊ मंडल]] क्यार हिस्सा है। 2011 की जनगणना के अनुसार, उन्नाव जिला कै आबादी 3,108,367 रहै, जउन यहिका उत्तर प्रदेश क 31वाँ सबते ज्यादा आबादी वाला जिला बनावत है। यो एक मुख्य रूप ते ग्रामीण आबादी वाला जिला है, जेहिमा 80% ते ज्यादा आबादी ग्रामीण क्षेत्रन मा रहति है। <ref name="Census 2011" /> == महाकाव्यन मा उन्नाव == [[रामायण]] के अनुसार, लक्ष्मण जी देवी सीता का सुतियातारा चौराहा (जेहिका तब सीता-उतारा जंगल कहा जात रहै) के लगे छाँड़ि दीन्हेनि रहैं। अब सुतियातारा मा एक चौराहा अउर एक [[शिव]] मंदिर है। उइ अपने दुसरे बनबास मा हियैं परियर (परियर) गाँव मा रहत रहीं, जहाँ पर ऋषि वाल्मीकि क्यार आश्रम रहै। तबै हियाँ पर आम, नीम, बरगद, अउर [[पीपर|पीपल आदि के बिरवन]] ते हरा भरा जंगल रहै। वही मा उइ अपने दून्हो लरिकन का जनम दिहिन। अब, हियाँ पर सीता, कुश अउर लव का एक प्रसिद्ध मंदिर है जेहिका जानकी कुंड कहा जात है (मतलब एक अइसि जगह जहाँ ते सीता मइया अपनी आध्यात्मिक महतारी भुइँया माता के साथ क्षीर सागर मा समा गई रहैं)। हियाँ प एक शिवालौ बना है जेहिका लोधेसुरन के नाँव ते जात है। ==इतिहास== उन्नाव जिला क गठन फरवरी 1856 मा अँगरेजन द्वारा [[अवध राज्य]] के विलय के बादि कीन गा रहै।<ref name="Gazetteer">{{cite book |last1=Nevill |first1=H.R. |title=Unao: A Gazetteer, Being Volume XI Of The District Gazetteers Of The United Provinces Of Agra And Oudh |date=1903 |publisher=Government Press |location=Allahabad |pages=90, 113–39, 171, 217, 240–1 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.113180 |access-date=7 April 2021}}</ref> यहिते पहिले, [[अवध के नवाब|अवध के नवाबन]] के शासनकाल मा यो क्षेत्र कइयो अलग-अलग जिलन या चकलन मा विभाजित रहै: [[पुरवा]] पूर्वी भाग का कवर करत रहै, जबकि उत्तर मा [[रसूलाबाद, उन्नाव|रसूलाबाद]] अउर [[सफीपुर]] रहैं।<ref name="Gazetteer"/> [[औरास, उत्तर प्रदेश|औरास]] क परगना [[संडीला]] के चकला का हिस्सा रहै अउर [[बैसवारा]] के परगना बैसवारा चकला मा शामिल रहैं, जेहिका मुख्यालय [[रायबरेली]] मा रहै।<ref name="Gazetteer"/> ब्रिटिश अधिग्रहण के बादि जिला को मूल रूप ते "पुरवा जिला" कहा गा अउर पुरवा क यहिका मुख्यालय बनावा गा।<ref name="Gazetteer"/> यो व्यवस्था बहुत कम समय तक रही अउर इसके बादि मुख्यालय उन्नाव स्थानांतरित कर दिया गया।<ref name="Gazetteer"/> ===प्राचीन=== [[ह्वेनसांग]], भारत आवै वाला चीनी तीर्थयात्री रहै, जउन 636 ईस्वी मा 3 महिना तक [[कन्नौज]] मा रहा रहै। हियाँ ते वो लगभग 26 किमी की यात्रा कीन्हेसि अउर गंगा के पूर्वी तट पर स्थित ''नफोटिपोकुलो'' (नवदेवकुल) नगर पहुँचा। यो नगर लगभग 5 किमी की परिधि मा फइला रहै अउर हियाँ एक देव मंदिर अउ कइयो बौद्ध मठ तथा स्तूप रहैं। नवदेवकुल के पहिचान [[नवल, उत्तर प्रदेश|नवल]] ते कीन गै है, जउन कन्नौज ते 18 मील दक्षिण-पूर्व मा स्थित है।<ref name="Gazetteer" /> उइ काल के बादि ई क्षेत्र क इतिहास लगभग पूरी तना अस्पष्ट है अउर बादि के [[राजपूत]] परिवारन की परंपरै यहिका एकमात्र स्रोत हैं।<ref name="Gazetteer" /> ई परंपरन के अनुसार, वर्तमान उन्नाव जिला विभिन्न समूहन के बीच बुरी तनाम विभाजित रहै: कहा जात है कि भर पूर्वी भाग मा शासन करति रहैं, जबकि मध्य भाग मा [[लोध]], [[लुनिया (जाति)|लुनिया]], [[अहीर]], [[ठठेरा]], [[धोबी]] अउर [[कुर्मी]] सहित कइयो दुसरी जनजातिन क मिश्रण रहत रहै।<ref name="Gazetteer" /> उइ शासकन के मिट्टी के किलन के अवशेष आजौ देखा परति हैं, लेकिन इनमा ते कोहूका शासन बहुत बड़े क्षेत्र पर नहीं रहा।<ref name="Gazetteer" /> उत्तर मा शासक [[राजपासी]] रहैं, जिनके राजधानी रामकोट नगर रहै, जेहिका अब [[बांगरमऊ]] के नाँव ते जाना जात है।<ref name="Gazetteer" /> [[सफीपुर]] के नेरे क क्षेत्र [[ब्राह्मण]] राजन ([[शुक्ल]]) द्वारा शासित माना जात है अउर सफीपुर का मूल नाम "सैपुर" उनहिन मा कउनो एक के नाम पर परा रहै।<ref name="Gazetteer" /> ===मध्यकालीन=== आने वाली सदियों मा राजपूत ई क्षेत्र का मुख्य शासक वर्ग रहे।<ref name="Gazetteer"/> [[बैस राजपूत|बैस]] दक्षिण मा शासन करते रहैं, मध्य भाग मा दिक्षितों का प्रभुत्व रहै (उनकी पारिवारिक परंपराएँ इसे "दिक्षिताना का राज्य" कहती हैं), अउर उत्तर कइयो छोटे राजपूत कुलों के बीच विभाजित रहै।<ref name="Gazetteer"/> हियाँ मुस्लिम शासन कभी बहुत मजबूत नहीं रहा अउर इसलिए उन्नाव जिले का मध्यकालीन इतिहास मूलतः शासक राजपूत कुलों की अलग-अलग पारिवारिक परंपराओं का संग्रह है, जिनमें कोई निश्चित तिथियाँ नहीं दी गई हैं।<ref name="Gazetteer"/> इस क्षेत्र का पहला प्रमुख मुस्लिम केंद्र लगभग 1300 के आसपास बांगरमऊ रहै। परंपरा के अनुसार, सैयद अला-उद-दीन नामक व्यक्ति ने नवल के राजा ते यो क्षेत्र जीत लिया, फिर नवल को नष्ट कर बांगरमऊ मा नई राजधानी स्थापित की।<ref name="Gazetteer"/> उसकी कब्र पर बने मकबरे के शिलालेख पर 702 [[हिजरी संवत|हिजरी]] (1302 ईस्वी) की तारीख अंकित है।<ref name="Gazetteer"/> अगली प्रमुख मुस्लिम विजय सफीपुर की थी, जिसके बारे मा कहा जाता है कि यो 819 हिजरी मा हुई थी। हियाँ एक अलग सैयद अला-उद-दीन युद्ध मा मारा गया अउर उसके मकबरे को हिंदू तथा मुस्लिम दोनों श्रद्धा ते देखते हैं।<ref name="Gazetteer"/> इसके बादि उसके पुत्र बहा-उद-दीन ने कथित रूप ते शहर के [[बिसेन]] राजा ते [[उन्नाव]] पर विजय प्राप्त की। उसने राजा की सेना को अचानक चकित करने के लिए अपने सैनिकों को महिलाओं के वेश मा छिपाया रहै।<ref name="Gazetteer"/> अन्य मुस्लिम चौकियों मा [[असिवन]] अउर [[रसूलाबाद, उन्नाव|रसूलाबाद]] शामिल रहैं।<ref name="Gazetteer"/> [[अकबर]] के समय आधुनिक उन्नाव जिले का पूरा क्षेत्र [[अवध सूबा]] मा [[लखनऊ]] की [[सरकार (प्रशासनिक विभाग)|सरकार]] मा शामिल रहै।<ref name="Gazetteer"/> इसमें निम्नलिखित महल शामिल रहैं: [[उन्नाव]] (जिसे [[आइन-ए-अकबरी]] मा उनाम कहा गया है), [[सरौसी एस्टेट|सरौसी]], [[हरहा]], [[बांगरमऊ]], [[सफीपुर]] (तब सैपुर कहा जाता रहै), [[फतेहपुर चौरासी]], [[मोहन, उत्तर प्रदेश|मोहन]], [[असिवन]], [[झलोटार]], [[परसंदन]], [[उंचगांव]], [[सिधुपुर, उन्नाव|सिधुपुर]], [[पुरवा]] (तब रणबीरपुर कहा जाता रहै), [[मौरावां]], [[सरोन, उन्नाव|सरोन]] या सरवन, [[कुंभी, उन्नाव|कुंभी]], [[मगरायर]], [[पन्हन]], पाटन, [[घाटमपुर, उन्नाव|घाटमपुर]], अउर अंत मा [[असोहा]]।<ref name="Gazetteer"/> यो प्रशासनिक व्यवस्था 20वीं शताब्दी तक लगभग अपरिवर्तित रही, हालांकि कुछ परिवर्तन हुए।<ref name="Gazetteer"/> उदाहरण के लिए, [[परियार]] परगना 1785 मा सरौसी अउर सफीपुर के कुछ हिस्सों ते बनावा गा रहै अउर बादि मा 1800 के दशक मा सरौसी परगना [[सिकंदरपुर, उन्नाव|सिकंदरपुर]] के नाम ते जाना जाने लगा। [[सी. ए. इलियट]] ने 1862 मा लिखा रहै कि उस समय यो नाम "हाल ही मा प्रचलित हुआ रहै"।<ref name="Gazetteer"/> यई प्रकार, [[दौंडिया खेड़ा]] का गठन [[राव मर्दन सिंह]] द्वारा लगभग 1800 मा उंचगांव अउर सिधुपुर ते कीन गा रहै।<ref name="Gazetteer"/> ===आधुनिक=== बादि के मुगल काल के दौरान ई क्षेत्र के बहुत कम संदर्भ मिलति हैं, लेकिन [[अवध के नवाब|अवध के नवाबन]] के शासनकाल मा यहिका खुब उल्लेख मिलत है।<ref name="Gazetteer"/> नवाब शुरू मा ई क्षेत्र पर मजबूत केंद्रीय नियंत्रण बनाए राखेनि अउर अधिकांश स्थानीय जमींदार बिना विरोध के उनके अधीन होइ गें, लेकिन धीरे-धीरे हियाँ उनका अधिकार कम होत गा अउर स्थानीय शासक लगभग स्वतंत्र होइ गें।<ref name="Gazetteer"/> नवाबी प्रशासनिक व्यवस्था के अंतर्गत आज के उन्नाव जिले का क्षेत्र कइयो जिला या चकलन मा विभाजित रहै: पुरवा, रसूलाबाद अउर सफीपुर हियैँ स्थित रहैं, जबकि संडीला अउर बैसवारा वर्तमान जिला के बाहर स्थित रहैं, लेकिन उनके अंतर्गत यउ जिला क्यार कुछ क्षेत्र आवत रहै।<ref name="Gazetteer"/> जब अंग्रेज 1856 मा अवध का विलय कीन्हेनि, तब उइ पुरवा मा मुख्यालय बनाय के एक नवा जिला बनाएनि, लेकिन जल्दिही जिला मुख्यालय का उन्नाव स्थानांतरित कइ दीन गा।<ref name="Gazetteer"/> उन्नाव का यहिके केंद्रीय स्थान के कारण चुना गा। उप-आयुक्त वऊ समय हियैँ पर तैनात रहैं, जब पुरवा मुख्यालय रहै। उन्नाव के केंद्रीय क्षेत्र मा स्थित टिकरगढ़ी गाँव मा जिला कचहरी रहै।<ref name="Gazetteer"/> शुरुआत मा नया जिला आज के जिले ते छोटा रहै अउर इसमें केवल 13 परगने रहैं।<ref name="Gazetteer"/> हालांकि, 1869 मा यो काफी बड़ा हो गया: बैसवारा के 7 परगने (पन्हन, पाटन, बिहार, भगवंतनगर, मगरायर, घाटमपुर अउर दौंडिया खेड़ा) [[रायबरेली जिला]] ते स्थानांतरित करके उन्नाव जिले मा शामिल किए गए अउर उन्हें पुरवा तहसील का हिस्सा बनावा गा।<ref name="Gazetteer"/> यई प्रकार 1869 मा औरास-मोहन परगना [[लखनऊ जिला]] ते हियाँ स्थानांतरित किया गया अउर मोहन को तहसील का मुख्यालय बनावा गा, जिसने [[नवाबगंज, उन्नाव|नवाबगंज]] का स्थान लिया।<ref name="Gazetteer"/> 1857 के [[भारतीय विद्रोह|सिपाही विद्रोह]] के दौरान ई क्षेत्र मा कुछ लड़ाइयाँ हुईं। विद्रोह के बादि जिले मा नागरिक प्रशासन पुनः स्थापित किया गया अउर इसका नाम उन्नाव जिला रखा गया, जिसका मुख्यालय उन्नाव रहै। हालांकि जिले का आकार 1869 तक छोटा रहा, जब इसने अपना वर्तमान स्वरूप ग्रहण किया। उसी वर्ष उन्नाव नगर को नगरपालिका का दर्जा दिया गया।<ref name=UnnaoHistory>{{cite web |title=History of the District |url=http://unnao.nic.in/history.htm |website=Unnao District Website |access-date=24 August 2016}}</ref> ==अर्थव्यवस्था== 2006 मा [[पंचायती राज मंत्रालय]] उन्नाव का देश के 250 सबते पिछड़े जिलन (कुल [[भारत के सब जिलन के सूची|640]] मा ते) मा शामिल कीन्हेसि रहै।<ref name=brgf/> यो उत्तर प्रदेश के उइ 34 जिलन मा ते एक है, जिन्हका वर्तमान मा पिछड़ा क्षेत्र अनुदान निधि कार्यक्रम (BRGF) ते धन प्राप्त होइ रहा है।<ref name=brgf>{{cite web|author=Ministry of Panchayati Raj|date=8 September 2009|title=A Note on the Backward Regions Grant Fund Programme|publisher=National Institute of Rural Development|url=http://www.nird.org.in/brgf/doc/brgf_BackgroundNote.pdf|access-date=27 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120405033402/http://www.nird.org.in/brgf/doc/brgf_BackgroundNote.pdf|archive-date=5 April 2012|url-status=dead}}</ref> उत्तर प्रदेश सरकार 2024 मा उन्नाव का आधिकारिक रूप ते राज्य राजधानी क्षेत्र मा शामिल कीन्हेसि रहै। यहिते क्षेत्र मा निवेश के अवसर बढ़ै अउर आर्थिक विकास का प्रोत्साहन मिलै के उम्मीद है।<ref>{{cite news |last1=Rawat |first1=Virendra Singh |date=29 July 2024 |title=Uttar Pradesh govt plans to invest Rs 5 trillion to develop Lucknow-SCR |url=https://www.business-standard.com/economy/news/uttar-pradesh-govt-plans-to-invest-rs-5-trillion-to-develop-lucknow-scr-124072900958_1.html |work=Business Standard |access-date=27 December 2024}}</ref> उन्नाव भारत के उत्तर प्रदेश राज्य के उत्तरी भाग मा स्थित एक जिला है। जिले के अर्थव्यवस्था मुख्यतः कृषि पर आधारित है अउर आबादी क एक बड़ा हिस्सा खेती या वहिते संबंधित गतिविधिन मा संलग्न है। हाल के सालन मा जिले मा लघु उद्योग अउर पर्यटन जइसे दुसरे क्षेत्रनौ मा वृद्धि भै है। कृषि उन्नाव जिले के अर्थव्यवस्था क मुख्य आधार है। हियाँ उगाई जाए वाली प्रमुख फसलन मा गेहूँ, चावल, गन्ना अउर आलू शामिल हैं। जिला आम, अमरूद अउर अन्य फलनौ के उत्पादन खातिन जाना जात है। पशुपालन जिले क एक दूसर महत्वपूर्ण गतिविधि आय, जेहिमा डेयरी अउर मुर्गी पालन सबते लोकप्रिय हैं। कृषि के अलावा, उन्नाव जिला मा हाल के सालन मा लघु उद्योगनौ का विकास भा है। इनमा चमड़ा के सामान, कांच के बर्तन अउर चीनी-मिट्टी के सामान बनावै वाली विनिर्माण इकाई शामिल हैं। जिला मा बड़ी संख्या मा छोटे कृषि-आधारित उद्योगौ हैं, जइसे चीनी मिलैं, कपास ओटाई अउर प्रेसिंग मिलैं तथा तेल मिलैं। पर्यटन उन्नाव जिले का एक उभरै वाला क्षेत्र है। जिला मा कइयो ऐतिहासिक अउर धार्मिक स्थल हैं, जउन देश भर ते पर्यटकन का आकर्षित करति हैं। इनमा गंगा नदी के तट पर स्थित बृजघाट, शिवराजपुर क शिव मंदिर अउर नवाबगंज क हनुमान मंदिर शामिल है। कुल मिलाके, वइसे तो कृषि उन्नाव जिले की अर्थव्यवस्था क मुख्य आधार है, मुला लघु उद्योग अउर पर्यटन जइसे दुसरे क्षेत्रन के विकास ते अर्थव्यवस्था मा विविधता आई है अउर स्थानीय आबादी खातिन रोजगार के अवसर पैदा करै मा सहायता भै है। ==संभाग== [[File:Unnao district subdivisions map.png|thumb|उन्नाव जिले की तहसील अउर ब्लॉकन क्यार मानचित्र]] उन्नाव जिला 6 तहसीलन मा विभाजित है: [[उन्नाव]], [[हसनगंज]], [[सफीपुर]], [[पुरवा]], [[बांगरमऊ]] अउर [[बीघापुर]]।<ref name="Census 2011"/> इनका आगे 16 [[सामुदायिक विकास खंड|सामुदायिक विकास खंडन]] मा विभाजित कीन गा है, जिनके सूची नीचे दीन गै है:<ref name="Census 2011"/> * '''[[सफीपुर]] तहसील:''' ** [[सफीपुर]] ब्लॉक * '''[[हसनगंज]] तहसील:''' ** [[औरास, उत्तर प्रदेश|औरास]] ब्लॉक ** [[मियागंज]] ब्लॉक ** [[हसनगंज]] ब्लॉक ** [[नवाबगंज, उन्नाव|नवाबगंज]] ब्लॉक * '''[[उन्नाव]] तहसील:''' ** [[सिकंदरपुर सरोसी]] ब्लॉक ** [[बिछिया, उन्नाव|बिछिया]] ब्लॉक ** [[सिकंदरपुर करन]] ब्लॉक * '''[[पुरवा]] तहसील:''' ** [[असोहा]] ब्लॉक ** [[पुरवा]] ब्लॉक{{refn|group=note|name=first|पुरवा ब्लॉक क कुछ हिस्सा बिघापुर तहसील मा आवत है।<ref name="Census 2011"/>}} ** [[हिलौली]] ब्लॉक * '''[[बांगरमऊ]] तहसील:''' ** [[गंज मुरादाबाद]] ब्लॉक ** [[बांगरमऊ]] ब्लॉक ** [[फतेहपुर चौरासी]] ब्लॉक * '''[[बीघापुर]] तहसील:''' ** [[बीघापुर]] ब्लॉक ** [[सुमेरपुर, उन्नाव|सुमेरपुर]] ब्लॉक ==प्रशासन== वर्तमान मा भारतीय संसद की लोक सभा मा उन्नाव के निर्वाचित प्रतिनिधि [[साक्षी महाराज]] हैं। जिले मइहाँ [[उत्तर प्रदेश विधान सभा|विधान सभा]] की 7 सीटैं रहैं, जिनके नाम उन्नाव, पुरवा, भगवंतनगर, हसनगंज, सफीपुर, हड़हा अउर बांगरमऊ रहैं। हालांकि, 2008 मा परिसीमन के बादि हड़हा के अंतर्गत आवै वाले क्षेत्रन का अन्य विधानसभा सीटन मा मिला दीन गा अउर हसनगंज की जगा मोहान सीट बना दीनि गै। ई प्रकार जिले मा अब 6 विधानसभा सीटै हैं- उन्नाव, पुरवा, भगवंतनगर, मोहान, सफीपुर, अउर बांगरमऊ। उन्नाव के अन्य प्रमुख कस्बन मा करोवन बी.के., सफीपुर, न्योतनी, असीवन, बांगरमऊ, मोहान, मगरवारा, शुक्लागंज, पुरवा मौरावां अउर बक्सर शामिल हैं। उन्नाव के जिलाधिकारी घनश्याम मीणा हैं।<ref>{{Cite web |url =https://unnao.nic.in/hi/%e0%a4%9c%e0%a4%bf%e0%a4%b2%e0%a4%be%e0%a4%a7%e0%a4%bf%e0%a4%95%e0%a4%be%e0%a4%b0%e0%a5%80-%e0%a4%b8%e0%a5%82%e0%a4%9a%e0%a5%80/ |title = जिलाधिकारी सूची}}</ref> उन्नाव लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र मा 2008 के परिसीमन के बादि [[2009 भारतीय आम चुनाव|2009 के लोकसभा चुनाव]] खातिन पंजीकृत मतदातन के संख्या सबते अधिक रहै। हियाँ लगभग 1.9 मिलियन मतदाता रहैं, जिहिते यो भारत क सबते बड़ा संसदीय निर्वाचन क्षेत्र बनि गा रहै। ===विधान परिषद सदस्य=== लखनऊ–उन्नाव निर्वाचन क्षेत्र - [[राम चंद्र सिंह प्रधान|राम चंद्र प्रधान]] (भाजपा, 12 अप्रैल 2022) कानपुर स्नातक सीट - अरुण पाठक (भाजपा, 23 जनवरी 2015 का निर्वाचित) (ई सीट क प्रतिनिधित्व कानपुर नगर, कानपुर देहात अउर उन्नाव जिला करति हैं।) कानपुर शिक्षक निर्वाचन क्षेत्र - [[राज बहादुर सिंह चंदेल]] (निर्दलीय, फरवरी 2023 मा निर्वाचित) (यो निर्वाचन क्षेत्र [[कानपुर नगर जिला]], [[कानपुर देहात जिला]] अउर उन्नाव जिला के अंतर्गत आवत है।) ==नगरपालिका== जिला मइहाँ कुल 19 नगर निकाय हैं, जिनमा 3 [[नगर पालिका परिषद]] अउर 16 [[नगर पंचायत]]ैं हैं, जिनके सूची नीचे दीन गै है:<ref name="Census 2011"/><ref>{{Cite web|url =https://e-nagarsewaup.gov.in/ulbappsmain/showUlbList?type=NP| title= List of ULBs}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! नगर क नाँव ! वर्गीकरण ! तहसील ! जनसंख्या (2011 मा) |- | [[गंज मुरादाबाद]] || [[नगर पंचायत]] || सफीपुर || 10,957 |- | [[बांगरमऊ]] || [[नगर पालिका परिषद]] || सफीपुर || 44,204 |- | [[फतेहपुर चौरासी]] || [[नगर पंचायत]] || सफीपुर || 6,715 |- | [[ऊगू]] || [[नगर पंचायत]] || सफीपुर || 6,318 |- | [[सफीपुर]] || [[नगर पंचायत]] || सफीपुर || 25,688 |- | [[कुरसठ, उन्नाव|कुरसठ]] || [[नगर पंचायत]] || सफीपुर || 6,770 |- | [[औरास, उत्तर प्रदेश|औरास]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 6,466 |- | [[हैदराबाद, उत्तर प्रदेश|हैदराबाद]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 7,697 |- | [[रसूलाबाद, उन्नाव|रसूलाबाद]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 7,928 |- | [[मोहन, उत्तर प्रदेश|मोहन]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 15,071 |- | [[न्योतनी]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 7,577 |- | [[नवाबगंज, उन्नाव|नवाबगंज]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 11,545 |- | [[अचलगंज]] || [[नगर पंचायत]] || उन्नाव || 7,748 |- | [[उन्नाव]] || [[नगर पालिका परिषद]] || उन्नाव || 177,658 |- | [[गंगाघाट, उन्नाव]] || [[नगर पालिका परिषद]] || उन्नाव || 84,072 |- | [[पुरवा]] || [[नगर पंचायत]] || पुरवा || 24,467 |- | [[मौरावां]] || [[नगर पंचायत]] || पुरवा || 15,484 |- | [[बीघापुर]] || [[नगर पंचायत]] || बीघापुर || 6,501 |- | [[भगवंत नगर]] || [[नगर पंचायत]] || बीघापुर || 6,995 |} उन्नाव जिला मा 2 [[जनगणना नगर]] हैं, जउन पूर्ण नगरपालिका नहीं हैं, मुला इन्हका शहरी क्षेत्रन के रूप मा गिना जात है:<ref name="Census 2011"/> {| class="wikitable sortable" |- ! नगर क नाँव ! वर्गीकरण ! तहसील ! जनसंख्या (2011 मा) |- | [[कटरी पीपर खेड़ा]] || [[जनगणना नगर]] || उन्नाव || 26,475 |- | [[मझारा पीपर अहतमाली]] || [[जनगणना नगर]] || उन्नाव || 25,310 |} ==जनसांख्यिकी== {{historical populations |11=1901|12=9,76,590|13=1911|14=9,10,869|15=1921|16=8,19,087|17=1931|18=8,55,657|19=1941|20=9,59,493|21=1951|22=10,67,001|23=1961|24=12,26,779|25=1971|26=14,84,393|27=1981|28=18,22,591|29=1991|30=22,00,397|31=2001|32=27,00,324|33=2011|34=31,08,367|percentages=pagr|footnote=स्रोत:<ref>[http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html 1901 से जनसंख्या में दशकीय परिवर्तन]</ref>|align=left}} {{bar box |title=उन्नाव जिला मा धरम (2011)<ref name="religion">{{Cite web|date=2011|title=धरम के अनुसार जनसंख्या के तालिका: उत्तर प्रदेश|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11394/download/14507/DDW09C-01%20MDDS.XLS|website=censusindia.gov.in|publisher=[[भारत के रजिस्ट्रार जनरल और जनगणना आयुक्त]]}}</ref> |titlebar=#Fcd116 |left1=धरम |right1=प्रतिशत |float=right |bars= {{bar percent|[[हिन्दू धर्म]]|darkorange|87.89}} {{bar percent|[[इस्लाम]]|green|11.69}} {{bar percent|अन्य या उल्लेख नहीं कीन गा|black|0.42}} |caption=धर्मन का वितरण }} 2011 की जनगणना के अनुसार उन्नाव जिले के जनसंख्या 3,108,367 रहै।<ref name=districtcensus>{{cite web |year=2011 |title=जिला जनगणना पुस्तिका: उन्नाव|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/1298/download/4206/DH_2011_0925_PART_A_DCHB_UNNAO.pdf|access-date= |website=censusindia.gov.in |publisher=[[भारत के रजिस्ट्रार जनरल और जनगणना आयुक्त]]}}</ref> या लगभग [[मंगोलिया]] देश के बराबर है<ref name="cia">{{cite web | author = US Directorate of Intelligence | title = Country Comparison:Population | url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html | archive-url = https://web.archive.org/web/20070613004507/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html | url-status = dead | archive-date = 13 June 2007 | access-date = 1 October 2011 | quote = M Mongolia 3,133,318 July 2011 est.}}</ref> या अमेरिका के [[आयोवा]] राज्य के बराबर है। यहिते उत्तर प्रदेश मा यहिका स्थान 31वाँ<ref name="Census 2011"/> अउर भारत मा 112वाँ है (कुल [[भारत के सब जिलन के सूची|640]] मा ते)।<ref name=districtcensus/> जिले क जनसंख्या घनत्व {{convert|682|PD/sqkm|PD/sqmi}} है, जउन पूरे उत्तर प्रदेश की तुलना मा कम है।<ref name="Census 2011"/> 2001-2011 के दशक मा यहिकी जनसंख्या वृद्धि दर 15.19% रहै।<ref name=districtcensus/> 2011 के अनुसार जिले की 82.9% आबादी ग्रामीण अउर 17.1% शहरी रहै।<ref name="Census 2011"/> उन्नाव जिले क [[लिंगानुपात]] प्रति 1,000 मनइन पर 906 मेहेरिया रहै, जउन राज्य मा 30वाँ सबते अधिक है।<ref name="Census 2011"/> यहिके साक्षरता दर 66.4% है, जउन राज्य मा 47वीं सबते अधिक है।<ref name="Census 2011" /> आबादी क 17.10% शहरी क्षेत्रन मा रहत है। अनुसूचित जाति आबादी का 30.51% हिस्सा हैं।<ref name="districtcensus" /> ===भाषा=== {{Pie chart |caption = उन्नाव जिले मा बोली जाए वाली भाषाँ (2011)<ref name="languages"/> |label1 = [[हिन्दी]] |value1 = 97.59 |color1 = orange |label2 = [[उर्दू]] |value2 = 2.25 |color2 = green |label3 = अन्य |value3 = 0.16 |color3 = grey |thumb=right }} 2011 की भारत की जनगणना के समय जिले के 97.59% आबादी [[हिन्दी]] (या यहिते संबंधित भाषा) अउर 2.25% आबादी [[उर्दू]] का अपनि पहिल भाषा के रूप मा दर्ज कराएसि।<ref name="languages">{{Cite web |title=मातृभाषा के अनुसार जनसंख्या के तालिका: उत्तर प्रदेश|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10224/download/13336/DDW-C16-STMT-MDDS-0900.XLSX|website=www.censusindia.gov.in|publisher=[[भारत के रजिस्ट्रार जनरल और जनगणना आयुक्त]]}}</ref> हियाँ बोली जाए वाली भाषन मा [[अवधी भाषा|अवधी]] शामिल है, जउन मुख्य रूप ते [[अवध]] क्षेत्र मा 3.8 करोड़ ते अधिक लोगन द्वारा बोली जाती है।<ref>{{cite encyclopedia | editor = M. Paul Lewis | encyclopedia = Ethnologue: Languages of the World | title = Awadhi: A language of India | url = http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=awa | access-date = 28 September 2011 | edition = 16th | year = 2009 | publisher = SIL International | location = Dallas, Texas}}</ref> बैसवारा क्षेत्र मा बैसवारी भाषा बोली जाति है, जउन अवधी के याक पश्चिमी बोली आय। ==उन्नाव के प्रसिद्ध लेखक== सूर्यकांत त्रिपाठी निराला आधुनिक हिंदी साहित्य के प्रमुख व्यक्तित्वन अउर छायावाद आंदोलन के प्रमुख कविन मा ते एक रहैं। उनके कविता भावनात्मक गहराई, सामाजिक चेतना अउर भाषा के अभिनव प्रयोग खातिन जानी जाति है। उइ निबंध अउर लघु कथा लिखेनि। उनकी प्रसिद्ध कृतिन मा कविता संग्रह ''सरोज स्मृति'', ''चित्राधार'', ''परिमल'' अउर लंबी कविता ''राम की शक्ति पूजा'' शामिल हैं। ==शिक्षा== जिला मा, भारत के दुसरे हिस्सन की तना, सामान्य 10+2+3 शिक्षा प्रणाली लागू है। जिले के कुछ प्रमुख विद्यालय अउर संस्थान हैं: *[https://dpsunnao.com/ दिल्ली पब्लिक स्कूल (DPS), अकरमपुर, उन्नाव] *डॉ. वीरेंद्र स्वरूप एजुकेशन सेंटर (VSEC), अकरमपुर, उन्नाव *आदर्श विद्या मंदिर (AVM), गीता पुरम, उन्नाव *बेन-हूर इंटरनेशनल स्कूल (BNIS), अकरमपुर, उन्नाव *ब्रिलियंट अकादमी इंटर कॉलेज (BAIC), उन्नाव *राजकीय इंटर कॉलेज (GIC), उन्नाव *सेंट जूड्स इंटर कॉलेज (SJIC), पीतांबर नगर, उन्नाव<ref>{{cite web |title=Know More About College |url=https://stjudescollege.org/ |website=St. Jude's College |access-date=12 September 2019}}</ref> *सेंट लॉरेंस स्कूल (SLS), पी.डी. नगर, उन्नाव<ref>{{cite web |title=St. Lawrence School, Unnao |url=https://www.schoolstlawrence.com/ |date=2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180822181314/https://www.schoolstlawrence.com/ |archive-date=22 August 2018 |website=St. Lawrence School |access-date=12 September 2019}}</ref> *सरस्वती विद्या मंदिर इंटर कॉलेज (SVMIC), पूरन नगर, उन्नाव<ref>{{cite web |title=S.V.M. Inter College, Sant Pooran Das Nagar, Unnao |url=https://www.facebook.com/svmicuno/ |date=2017 |website=Facebook |access-date=10 October 2022}}</ref> *विवेकानंद सरस्वती शिशु मंदिर इंटर कॉलेज (VSSMIC), मोती नगर, उन्नाव *लखनऊ पब्लिक स्कूल (LPS), पी.डी. नगर (सेक्टर-बी), उन्नाव *लखनऊ पब्लिक स्कूल (LPS), पी.डी. नगर (सेक्टर-सी), उन्नाव *[https://dpsunnao.com/ दिल्ली पब्लिक स्कूल (DPS), अकरमपुर, उन्नाव] ==2013 मा सोने क खजाना मिलै के घटना== अक्टूबर 2013 मा [[भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण]] उन्नाव जिले के डौंडिया खेड़ा गाँव के नेरे याक जगा खोदाई शुरू कीन्हेसि। अइस दावा कीन गा रहै कि 1857 के विद्रोह के क्रांतिकारी राजा राव [[राम बख्श सिंह]] के किला के खंडहरन के नीचे 1,000 टन ते जादा सोने क भंडार दबा परा है।<ref>{{cite web|title='Peepli Live' in Unnao: ASI begins hunt for 1,000-tonne 'buried treasure'|work=The Times of India |date=19 October 2013 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Peepli-Live-in-Unnao-ASI-begins-hunt-for-1000-tonne-buried-treasure/articleshow/24354232.cms|access-date=19 October 2013}}</ref> [[भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण|एएसआई]] अउर [[भारतीय भूवैज्ञानिक सर्वेक्षण|जीएसआई]] की प्रारंभिक जाँच मा 5–20 मीटर की गहराई पर एक गैर-चुंबकीय असामान्य क्षेत्र के पुष्टि भै रहै, जउन संभावित गैर-चालक धात्विक पदार्थ और/या कुछ मिश्रधातुन के उपस्थिति होएक् संकेत देत रहै।<ref>{{cite web|title=ASI begins Excavation at Unnao in search of Gold Deposits|url=http://news.biharprabha.com/2013/10/asi-begins-excavation-at-unnao-in-search-of-gold-deposits/|access-date=19 October 2013}}</ref> ==प्रसिद्ध व्यक्तित्व== ===साहित्यिक=== * [[अशोक वाजपेयी]] * [[भगवती चरण वर्मा]] * [[चित्रा मुद्गल]] * [[क्रिस्टीन वेस्टन]] * [[देवी शंकर अवस्थी]] * [[गया प्रसाद शुक्ल 'सनेही']] * [[मौलाना हसरत मोहानी]] * [[नंद दुलारे बाजपेयी]] * [[प्रताप नारायण मिश्र]] * [[राम विलास शर्मा]] * [[रमै काका]] * [[शिवमंगल सिंह 'सुमन']] * [[सूर्यकांत त्रिपाठी 'निराला']] ===शैक्षणिक=== * [[दीपक त्रिपाठी]] * [[हुसैन अहमद मदनी]] * [[रतन शंकर मिश्र]] ===राजनीतिक=== * [[अन्नू टंडन]], पूर्व सांसद * [[भगवती सिंह विशारद]] * [[चंद्रशेखर आज़ाद]] * [[देवी बक्स सिंह]] * [[द्वारका प्रसाद मिश्र]] * [[गुलाब सिंह लोधी]] * [[हृदय नारायण दीक्षित]] * [[कुलदीप सिंह सेंगर]] * [[राम बख्श सिंह]] * [[शीला दीक्षित]], दिल्ली की पूर्व मुख्यमंत्री * [[उमा शंकर दीक्षित]] * [[विश्वंभर दयाल त्रिपाठी]] * [[जियाउर रहमान अंसारी]], केंद्रीय मंत्री ===फिल्म अउर संगीत=== * [[सर्वदमन डी. बनर्जी]] * [[विशाल मिश्रा (संगीतकार)|विशाल मिश्रा]], संगीत निर्देशक अउ गायक ===क्रिकेट=== * [[कुलदीप यादव]] ==टिप्पणीं== {{Reflist|group=note}} ==संदर्भ== {{Reflist}} ==बाहरी कड़ीं== * {{Official website|http://unnao.nic.in}} ax8fe26641gepchqkrq9y69s0xm1554 37055 37054 2026-08-26T19:17:15Z Avimaarak 3578 /* इतिहास */ 37055 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = उन्नाव ज़िला | settlement_type = {{Center|उत्तर प्रदेश क्यार एक जिला}} | total_type =कुल | native_name = | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = | perrow = 1/2 | image1 = Unnaogate.jpg | caption1 = बैसवारा द्वार | image2 = Sarosi Rajbhawan.jpg | caption2 = सरोसी रियासत क किला | image3 = Nawabganj Bird Sanctuary, Unnao 03.JPG | caption3 = [[नवाबगंज पक्षी विहार]] }} | image_map = India_Uttar_Pradesh_districts_2012_Unnao.svg | map_caption = उत्तर प्रदेश मा उन्नाव जिला के स्थिति | coordinates = | coor_pinpoint = उन्नाव | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flag|भारत}} | subdivision_type1 = [[भारत कय राज्य|राज्य]] | subdivision_name1 = [[उत्तर प्रदेश]] | subdivision_type2 = मंडल | subdivision_name2 = लखनऊ | established_title = Established | established_date = | seat_type =मुख्यालय | seat = [[उन्नाव]] | parts_type = तहसील | parts_style = para | p1 = उन्नाव <br /> बांगरमऊ <br /> हसनगंज<br /> सफीपुर<br /> पुरवा<br />बीघापुर | area_total_km2 = 4045.2 | area_footnotes = <ref name="Census 2011"/> | population_as_of = 2011 | population_total = 3,108,367 | population_footnotes = | population_urban = 531,646 | population_density_km2 = auto | demographics_type1 =जनसांख्यिकी | demographics1_title1 = साक्षरता | demographics1_info1 = 66.37% | demographics1_title2 = लिंगानुपात | demographics1_info2 = 0.901 [[मनई|♂]]/[[मेहेरिया|♀]] | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = [[लोक सभा|लोकसभा क्षेत्र]] | leader_name1 = [[उन्नाव लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|उन्नाव]] | leader_title2 = [[विधान सभा|विधानसभा क्षेत्र]] | leader_name2 = [[उन्नाव विधान सभा निर्वाचन क्षेत्र|उन्नाव]]<br /> [[बांगरमऊ विधान सभा निर्वाचन क्षेत्र|बांगरमऊ]]<br /> पुरवा<br /> भगवंतनगर<br /> मोहान<br />सफीपुर | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|IST]] | utc_offset1 = +05:30 | registration_plate = | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = | website = {{URL|https://unnao.nic.in/}} | official_name = }} '''उन्नाव जिला''' भारत के [[उत्तर प्रदेश]] राज्य का एक [[उत्तर प्रदेश कय ज़िला|जिला]] आय। यहिका मुख्यालय उन्नाव शहर है। यो जिला [[लखनऊ मंडल]] क्यार हिस्सा है। 2011 की जनगणना के अनुसार, उन्नाव जिला कै आबादी 3,108,367 रहै, जउन यहिका उत्तर प्रदेश क 31वाँ सबते ज्यादा आबादी वाला जिला बनावत है। यो एक मुख्य रूप ते ग्रामीण आबादी वाला जिला है, जेहिमा 80% ते ज्यादा आबादी ग्रामीण क्षेत्रन मा रहति है। <ref name="Census 2011" /> == महाकाव्यन मा उन्नाव == [[रामायण]] के अनुसार, लक्ष्मण जी देवी सीता का सुतियातारा चौराहा (जेहिका तब सीता-उतारा जंगल कहा जात रहै) के लगे छाँड़ि दीन्हेनि रहैं। अब सुतियातारा मा एक चौराहा अउर एक [[शिव]] मंदिर है। उइ अपने दुसरे बनबास मा हियैं परियर (परियर) गाँव मा रहत रहीं, जहाँ पर ऋषि वाल्मीकि क्यार आश्रम रहै। तबै हियाँ पर आम, नीम, बरगद, अउर [[पीपर|पीपल आदि के बिरवन]] ते हरा भरा जंगल रहै। वही मा उइ अपने दून्हो लरिकन का जनम दिहिन। अब, हियाँ पर सीता, कुश अउर लव का एक प्रसिद्ध मंदिर है जेहिका जानकी कुंड कहा जात है (मतलब एक अइसि जगह जहाँ ते सीता मइया अपनी आध्यात्मिक महतारी भुइँया माता के साथ क्षीर सागर मा समा गई रहैं)। हियाँ प एक शिवालौ बना है जेहिका लोधेसुरन के नाँव ते जात है। ==इतिहास== उन्नाव जिला क गठन फरवरी 1856 मा अँगरेजन द्वारा [[अवध राज्य]] के विलय के बादि कीन गा रहै।<ref name="Gazetteer">{{cite book |last1=Nevill |first1=H.R. |title=Unao: A Gazetteer, Being Volume XI Of The District Gazetteers Of The United Provinces Of Agra And Oudh |date=1903 |publisher=Government Press |location=Allahabad |pages=90, 113–39, 171, 217, 240–1 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.113180 |access-date=7 April 2021}}</ref> यहिते पहिले, [[अवध के नवाब|अवध के नवाबन]] के शासनकाल मा यो क्षेत्र कइयो अलग-अलग जिलन या चकलन मा विभाजित रहै: [[पुरवा]] पूर्वी भाग का कवर करत रहै, जबकि उत्तर मा [[रसूलाबाद, उन्नाव|रसूलाबाद]] अउर [[सफीपुर]] रहैं।<ref name="Gazetteer"/> [[औरास, उत्तर प्रदेश|औरास]] क परगना [[संडीला]] के चकला का हिस्सा रहै अउर [[बैसवारा]] के परगना बैसवारा चकला मा शामिल रहैं, जेहिका मुख्यालय [[रायबरेली]] मा रहै।<ref name="Gazetteer"/> ब्रिटिश अधिग्रहण के बादि जिला का मूल रूप ते "पुरवा जिला" कहा गा अउर पुरवा क यहिका मुख्यालय बनावा गा।<ref name="Gazetteer"/> या व्यवस्था बहुत कम समय तक रही अउर यहिके बादि मुख्यालय उन्नाव स्थानांतरित कइ दीन गा।<ref name="Gazetteer"/> ===प्राचीन=== [[ह्वेनसांग]], भारत आवै वाला चीनी तीर्थयात्री रहै, जउन 636 ईस्वी मा 3 महिना तक [[कन्नौज]] मा रहा रहै। हियाँ ते वो लगभग 26 किमी की यात्रा कीन्हेसि अउर गंगा के पूर्वी तट पर स्थित ''नफोटिपोकुलो'' (नवदेवकुल) नगर पहुँचा। यो नगर लगभग 5 किमी की परिधि मा फइला रहै अउर हियाँ एक देव मंदिर अउ कइयो बौद्ध मठ तथा स्तूप रहैं। नवदेवकुल के पहिचान [[नवल, उत्तर प्रदेश|नवल]] ते कीन गै है, जउन कन्नौज ते 18 मील दक्षिण-पूर्व मा स्थित है।<ref name="Gazetteer" /> उइ काल के बादि ई क्षेत्र क इतिहास लगभग पूरी तना अस्पष्ट है अउर बादि के [[राजपूत]] परिवारन की परंपरै यहिका एकमात्र स्रोत हैं।<ref name="Gazetteer" /> ई परंपरन के अनुसार, वर्तमान उन्नाव जिला विभिन्न समूहन के बीच बुरी तनाम विभाजित रहै: कहा जात है कि भर पूर्वी भाग मा शासन करति रहैं, जबकि मध्य भाग मा [[लोध]], [[लुनिया (जाति)|लुनिया]], [[अहीर]], [[ठठेरा]], [[धोबी]] अउर [[कुर्मी]] सहित कइयो दुसरी जनजातिन क मिश्रण रहत रहै।<ref name="Gazetteer" /> उइ शासकन के मिट्टी के किलन के अवशेष आजौ देखा परति हैं, लेकिन इनमा ते कोहूका शासन बहुत बड़े क्षेत्र पर नहीं रहा।<ref name="Gazetteer" /> उत्तर मा शासक राजपासी रहैं, जिनके राजधानी रामकोट नगर रहै, जेहिका अब [[बांगरमऊ]] के नाँव ते जाना जात है।<ref name="Gazetteer" /> [[सफीपुर]] के नेरे क क्षेत्र [[ब्राह्मण]] राजन ([[शुक्ल]]) द्वारा शासित माना जात है अउर सफीपुर का मूल नाम "सैपुर" उनहिन मा कउनो एक के नाम पर परा रहै।<ref name="Gazetteer" /> ===मध्यकालीन=== आगे आवै वाली सदिन मा राजपूत ई क्षेत्र के मुख्य शासक वर्ग रहे।<ref name="Gazetteer"/> [[बैस राजपूत|बैस]] दक्षिण मा शासन करति रहैं, मध्य भाग मा दिक्षितन क प्रभुत्व रहै (उनकी पारिवारिक परंपरा यहिका "दिक्षिताना" कहती हैं), अउर उत्तर कइयो छोटे राजपूत कुलन के बीच विभाजित रहै।<ref name="Gazetteer"/> हियाँ मुस्लिम शासन कबो बहुत मजबूत नहीं रहा अउर यहीते उन्नाव जिले क्यार मध्यकालीन इतिहास मूलतः शासक राजपूत कुलन की अलग-अलग पारिवारिक परंपरन क संग्रह है, जिनमा कउनो निश्चित तिथि नहीं दीन गै है।<ref name="Gazetteer"/> ई क्षेत्र क पहला प्रमुख मुस्लिम केंद्र लगभग 1300 के आसपास बांगरमऊ बना। परंपरा के अनुसार, सैयद अला-उद-दीन नामक व्यक्ति नवल के राजा ते यो क्षेत्र जीत लिहिस, फिर नवल का नष्ट कइके बांगरमऊ मा नई राजधानी स्थापित कीन्हेसि।<ref name="Gazetteer"/> वहिकी कब्र पर बने मकबरा के शिलालेख पर 702 [[हिजरी संवत|हिजरी]] (1302 ईस्वी) कै तारीख अंकित है।<ref name="Gazetteer"/> अगली प्रमुख मुस्लिम विजय सफीपुर के भै, जिसके बारे मा कहा जात है कि या 819 हिजरी मा भै रहै। हियाँ एक अलग सैयद अला-उद-दीन युद्ध मा मारा गा अउर वहिके मकबरा का हिंदू औ मुस्लिम दूनों श्रद्धा ते द्याखति हैं।<ref name="Gazetteer"/> यहिके बादि वहिका पुत्र बहा-उद-दीन कथित रूप ते शहर के [[बिसेन]] राजा ते [[उन्नाव]] पर विजय प्राप्त कीन्हेसि। वहु राजा की सेना का अचानक चकित करै खातिन अपने सैनिकन को महिलन के वेश मा छिपावत रहै।<ref name="Gazetteer"/> अन्य मुस्लिम चउकिन मा [[असिवन]] अउर [[रसूलाबाद, उन्नाव|रसूलाबाद]] शामिल रहैं।<ref name="Gazetteer"/> [[अकबर]] के समय आधुनिक उन्नाव जिले क पूरा क्षेत्र [[अवध सूबा]] मा [[लखनऊ]] की [[सरकार (प्रशासनिक विभाग)|सरकार]] मा शामिल रहै।<ref name="Gazetteer"/> याहिमा निम्नलिखित महल शामिल रहैं: [[उन्नाव]] (जेहिका [[आइन-ए-अकबरी]] मा उनाम कहा गा है), सरोसी, हड़हा, [[बांगरमऊ]], [[सफीपुर]] (तब सैपुर कहा जात रहै), [[फतेहपुर चौरासी]], [[मोहान, उत्तर प्रदेश|मोहन]], [[असीवन|असिवन]], झलोतर, [[परसंदन]], ऊँचगांव, सिधुपुर, [[पुरवा]] (तब रणबीरपुर कहा जात रहै), [[मौरावां]], [[सरोन, उन्नाव|सरोन]] या सरवन, [[कुंभी, उन्नाव|कुंभी]], [[मगरायर]], पनहन, पाटन, [[घाटमपुर, उन्नाव|घाटमपुर]], अउर अंत मा [[असोहा]]।<ref name="Gazetteer"/> या प्रशासनिक व्यवस्था 20वीं शताब्दी तक लगभग अपरिवर्तित रही, हालांकि कुछ परिवर्तन भें।<ref name="Gazetteer"/> उदाहरण जइसे, परियर परगना 1785 मा सरोसी अउर सफीपुर के कुछ हिस्सन ते बनावा गा रहै अउर बादि मा 1800 के दशक मा सरोसी परगना सिकंदरपुर के नाँव ते जाना जाए लाग। सी. ए. इलियट 1862 मा लिखेनि रहै कि उइ समय यो नाम "जल्दिही मा प्रचलित हुआ रहै"।<ref name="Gazetteer"/> यई प्रकार, डौंडिया खेड़ा का गठन [[राव मर्दन सिंह]] द्वारा लगभग 1800 मा ऊँचगांव अउर सिधुपुर ते कीन गा रहै।<ref name="Gazetteer"/> ===आधुनिक=== बादि के मुगल काल के दौरान ई क्षेत्र के बहुत कम संदर्भ मिलति हैं, लेकिन [[अवध के नवाब|अवध के नवाबन]] के शासनकाल मा यहिका खुब उल्लेख मिलत है।<ref name="Gazetteer"/> नवाब शुरू मा ई क्षेत्र पर मजबूत केंद्रीय नियंत्रण बनाए राखेनि अउर अधिकांश स्थानीय जमींदार बिना विरोध के उनके अधीन होइ गें, लेकिन धीरे-धीरे हियाँ उनका अधिकार कम होत गा अउर स्थानीय शासक लगभग स्वतंत्र होइ गें।<ref name="Gazetteer"/> नवाबी प्रशासनिक व्यवस्था के अंतर्गत आज के उन्नाव जिले का क्षेत्र कइयो जिला या चकलन मा विभाजित रहै: पुरवा, रसूलाबाद अउर सफीपुर हियैँ स्थित रहैं, जबकि संडीला अउर बैसवारा वर्तमान जिला के बाहर स्थित रहैं, लेकिन उनके अंतर्गत यउ जिला क्यार कुछ क्षेत्र आवत रहै।<ref name="Gazetteer"/> जब अंग्रेज 1856 मा अवध का विलय कीन्हेनि, तब उइ पुरवा मा मुख्यालय बनाय के एक नवा जिला बनाएनि, लेकिन जल्दिही जिला मुख्यालय का उन्नाव स्थानांतरित कइ दीन गा।<ref name="Gazetteer"/> उन्नाव का यहिके केंद्रीय स्थान के कारण चुना गा। उप-आयुक्त वऊ समय हियैँ पर तैनात रहैं, जब पुरवा मुख्यालय रहै। उन्नाव के केंद्रीय क्षेत्र मा स्थित टिकरगढ़ी गाँव मा जिला कचहरी रहै।<ref name="Gazetteer"/> शुरुआत मा नवा जिला आज के जिले ते छ्वाट रहै अउर वहिमा खाली 13 परगना रहैं।<ref name="Gazetteer"/> हालांकि, 1869 मा यो काफी बड़ा होइ गा: बैसवारा के 7 परगना (पनहन, पाटन, बिहार, भगवंतनगर, मगरायर, घाटमपुर अउर डौंडिया खेड़ा) [[रायबरेली जिला]] ते स्थानांतरित कइके उन्नाव जिला मा शामिल कीन गें अउर उनका पुरवा तहसील का हिस्सा बनावा गा।<ref name="Gazetteer"/> यई तना 1869 मा औरास-मोहान परगना [[लखनऊ जिला]] ते हियाँ स्थानांतरित कीन गा अउर मोहान का तहसील का मुख्यालय बनावा गा, जउन [[नवाबगंज, उन्नाव|नवाबगंज]] क स्थान लीन्हेसि।<ref name="Gazetteer"/> 1857 के सिपाही विद्रोह के दौरान ई क्षेत्र मा कुछ लड़ाई भईं। विद्रोह के बादि जिले मा नागरिक प्रशासन पुनः स्थापित कीन गा अउर यहिका नाम उन्नाव जिला रखा गा, जेहिका मुख्यालय उन्नाव रहै। हालांकि जिला क आकार 1869 तक छ्वाट रहै, जब यो अपन वर्तमान स्वरूप ग्रहण कीन्हेसि। वई साल उन्नाव सहर का नगरपालिका का दर्जा दीन गा।<ref name=UnnaoHistory>{{cite web |title=History of the District |url=http://unnao.nic.in/history.htm |website=Unnao District Website |access-date=24 August 2016}}</ref> ==अर्थव्यवस्था== 2006 मा [[पंचायती राज मंत्रालय]] उन्नाव का देश के 250 सबते पिछड़े जिलन (कुल [[भारत के सब जिलन के सूची|640]] मा ते) मा शामिल कीन्हेसि रहै।<ref name=brgf/> यो उत्तर प्रदेश के उइ 34 जिलन मा ते एक है, जिन्हका वर्तमान मा पिछड़ा क्षेत्र अनुदान निधि कार्यक्रम (BRGF) ते धन प्राप्त होइ रहा है।<ref name=brgf>{{cite web|author=Ministry of Panchayati Raj|date=8 September 2009|title=A Note on the Backward Regions Grant Fund Programme|publisher=National Institute of Rural Development|url=http://www.nird.org.in/brgf/doc/brgf_BackgroundNote.pdf|access-date=27 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120405033402/http://www.nird.org.in/brgf/doc/brgf_BackgroundNote.pdf|archive-date=5 April 2012|url-status=dead}}</ref> उत्तर प्रदेश सरकार 2024 मा उन्नाव का आधिकारिक रूप ते राज्य राजधानी क्षेत्र मा शामिल कीन्हेसि रहै। यहिते क्षेत्र मा निवेश के अवसर बढ़ै अउर आर्थिक विकास का प्रोत्साहन मिलै के उम्मीद है।<ref>{{cite news |last1=Rawat |first1=Virendra Singh |date=29 July 2024 |title=Uttar Pradesh govt plans to invest Rs 5 trillion to develop Lucknow-SCR |url=https://www.business-standard.com/economy/news/uttar-pradesh-govt-plans-to-invest-rs-5-trillion-to-develop-lucknow-scr-124072900958_1.html |work=Business Standard |access-date=27 December 2024}}</ref> उन्नाव भारत के उत्तर प्रदेश राज्य के उत्तरी भाग मा स्थित एक जिला है। जिले के अर्थव्यवस्था मुख्यतः कृषि पर आधारित है अउर आबादी क एक बड़ा हिस्सा खेती या वहिते संबंधित गतिविधिन मा संलग्न है। हाल के सालन मा जिले मा लघु उद्योग अउर पर्यटन जइसे दुसरे क्षेत्रनौ मा वृद्धि भै है। कृषि उन्नाव जिले के अर्थव्यवस्था क मुख्य आधार है। हियाँ उगाई जाए वाली प्रमुख फसलन मा गेहूँ, चावल, गन्ना अउर आलू शामिल हैं। जिला आम, अमरूद अउर अन्य फलनौ के उत्पादन खातिन जाना जात है। पशुपालन जिले क एक दूसर महत्वपूर्ण गतिविधि आय, जेहिमा डेयरी अउर मुर्गी पालन सबते लोकप्रिय हैं। कृषि के अलावा, उन्नाव जिला मा हाल के सालन मा लघु उद्योगनौ का विकास भा है। इनमा चमड़ा के सामान, कांच के बर्तन अउर चीनी-मिट्टी के सामान बनावै वाली विनिर्माण इकाई शामिल हैं। जिला मा बड़ी संख्या मा छोटे कृषि-आधारित उद्योगौ हैं, जइसे चीनी मिलैं, कपास ओटाई अउर प्रेसिंग मिलैं तथा तेल मिलैं। पर्यटन उन्नाव जिले का एक उभरै वाला क्षेत्र है। जिला मा कइयो ऐतिहासिक अउर धार्मिक स्थल हैं, जउन देश भर ते पर्यटकन का आकर्षित करति हैं। इनमा गंगा नदी के तट पर स्थित बृजघाट, शिवराजपुर क शिव मंदिर अउर नवाबगंज क हनुमान मंदिर शामिल है। कुल मिलाके, वइसे तो कृषि उन्नाव जिले की अर्थव्यवस्था क मुख्य आधार है, मुला लघु उद्योग अउर पर्यटन जइसे दुसरे क्षेत्रन के विकास ते अर्थव्यवस्था मा विविधता आई है अउर स्थानीय आबादी खातिन रोजगार के अवसर पैदा करै मा सहायता भै है। ==संभाग== [[File:Unnao district subdivisions map.png|thumb|उन्नाव जिले की तहसील अउर ब्लॉकन क्यार मानचित्र]] उन्नाव जिला 6 तहसीलन मा विभाजित है: [[उन्नाव]], [[हसनगंज]], [[सफीपुर]], [[पुरवा]], [[बांगरमऊ]] अउर [[बीघापुर]]।<ref name="Census 2011"/> इनका आगे 16 [[सामुदायिक विकास खंड|सामुदायिक विकास खंडन]] मा विभाजित कीन गा है, जिनके सूची नीचे दीन गै है:<ref name="Census 2011"/> * '''[[सफीपुर]] तहसील:''' ** [[सफीपुर]] ब्लॉक * '''[[हसनगंज]] तहसील:''' ** [[औरास, उत्तर प्रदेश|औरास]] ब्लॉक ** [[मियागंज]] ब्लॉक ** [[हसनगंज]] ब्लॉक ** [[नवाबगंज, उन्नाव|नवाबगंज]] ब्लॉक * '''[[उन्नाव]] तहसील:''' ** [[सिकंदरपुर सरोसी]] ब्लॉक ** [[बिछिया, उन्नाव|बिछिया]] ब्लॉक ** [[सिकंदरपुर करन]] ब्लॉक * '''[[पुरवा]] तहसील:''' ** [[असोहा]] ब्लॉक ** [[पुरवा]] ब्लॉक{{refn|group=note|name=first|पुरवा ब्लॉक क कुछ हिस्सा बिघापुर तहसील मा आवत है।<ref name="Census 2011"/>}} ** [[हिलौली]] ब्लॉक * '''[[बांगरमऊ]] तहसील:''' ** [[गंज मुरादाबाद]] ब्लॉक ** [[बांगरमऊ]] ब्लॉक ** [[फतेहपुर चौरासी]] ब्लॉक * '''[[बीघापुर]] तहसील:''' ** [[बीघापुर]] ब्लॉक ** [[सुमेरपुर, उन्नाव|सुमेरपुर]] ब्लॉक ==प्रशासन== वर्तमान मा भारतीय संसद की लोक सभा मा उन्नाव के निर्वाचित प्रतिनिधि [[साक्षी महाराज]] हैं। जिले मइहाँ [[उत्तर प्रदेश विधान सभा|विधान सभा]] की 7 सीटैं रहैं, जिनके नाम उन्नाव, पुरवा, भगवंतनगर, हसनगंज, सफीपुर, हड़हा अउर बांगरमऊ रहैं। हालांकि, 2008 मा परिसीमन के बादि हड़हा के अंतर्गत आवै वाले क्षेत्रन का अन्य विधानसभा सीटन मा मिला दीन गा अउर हसनगंज की जगा मोहान सीट बना दीनि गै। ई प्रकार जिले मा अब 6 विधानसभा सीटै हैं- उन्नाव, पुरवा, भगवंतनगर, मोहान, सफीपुर, अउर बांगरमऊ। उन्नाव के अन्य प्रमुख कस्बन मा करोवन बी.के., सफीपुर, न्योतनी, असीवन, बांगरमऊ, मोहान, मगरवारा, शुक्लागंज, पुरवा मौरावां अउर बक्सर शामिल हैं। उन्नाव के जिलाधिकारी घनश्याम मीणा हैं।<ref>{{Cite web |url =https://unnao.nic.in/hi/%e0%a4%9c%e0%a4%bf%e0%a4%b2%e0%a4%be%e0%a4%a7%e0%a4%bf%e0%a4%95%e0%a4%be%e0%a4%b0%e0%a5%80-%e0%a4%b8%e0%a5%82%e0%a4%9a%e0%a5%80/ |title = जिलाधिकारी सूची}}</ref> उन्नाव लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र मा 2008 के परिसीमन के बादि [[2009 भारतीय आम चुनाव|2009 के लोकसभा चुनाव]] खातिन पंजीकृत मतदातन के संख्या सबते अधिक रहै। हियाँ लगभग 1.9 मिलियन मतदाता रहैं, जिहिते यो भारत क सबते बड़ा संसदीय निर्वाचन क्षेत्र बनि गा रहै। ===विधान परिषद सदस्य=== लखनऊ–उन्नाव निर्वाचन क्षेत्र - [[राम चंद्र सिंह प्रधान|राम चंद्र प्रधान]] (भाजपा, 12 अप्रैल 2022) कानपुर स्नातक सीट - अरुण पाठक (भाजपा, 23 जनवरी 2015 का निर्वाचित) (ई सीट क प्रतिनिधित्व कानपुर नगर, कानपुर देहात अउर उन्नाव जिला करति हैं।) कानपुर शिक्षक निर्वाचन क्षेत्र - [[राज बहादुर सिंह चंदेल]] (निर्दलीय, फरवरी 2023 मा निर्वाचित) (यो निर्वाचन क्षेत्र [[कानपुर नगर जिला]], [[कानपुर देहात जिला]] अउर उन्नाव जिला के अंतर्गत आवत है।) ==नगरपालिका== जिला मइहाँ कुल 19 नगर निकाय हैं, जिनमा 3 [[नगर पालिका परिषद]] अउर 16 [[नगर पंचायत]]ैं हैं, जिनके सूची नीचे दीन गै है:<ref name="Census 2011"/><ref>{{Cite web|url =https://e-nagarsewaup.gov.in/ulbappsmain/showUlbList?type=NP| title= List of ULBs}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! नगर क नाँव ! वर्गीकरण ! तहसील ! जनसंख्या (2011 मा) |- | [[गंज मुरादाबाद]] || [[नगर पंचायत]] || सफीपुर || 10,957 |- | [[बांगरमऊ]] || [[नगर पालिका परिषद]] || सफीपुर || 44,204 |- | [[फतेहपुर चौरासी]] || [[नगर पंचायत]] || सफीपुर || 6,715 |- | [[ऊगू]] || [[नगर पंचायत]] || सफीपुर || 6,318 |- | [[सफीपुर]] || [[नगर पंचायत]] || सफीपुर || 25,688 |- | [[कुरसठ, उन्नाव|कुरसठ]] || [[नगर पंचायत]] || सफीपुर || 6,770 |- | [[औरास, उत्तर प्रदेश|औरास]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 6,466 |- | [[हैदराबाद, उत्तर प्रदेश|हैदराबाद]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 7,697 |- | [[रसूलाबाद, उन्नाव|रसूलाबाद]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 7,928 |- | [[मोहन, उत्तर प्रदेश|मोहन]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 15,071 |- | [[न्योतनी]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 7,577 |- | [[नवाबगंज, उन्नाव|नवाबगंज]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 11,545 |- | [[अचलगंज]] || [[नगर पंचायत]] || उन्नाव || 7,748 |- | [[उन्नाव]] || [[नगर पालिका परिषद]] || उन्नाव || 177,658 |- | [[गंगाघाट, उन्नाव]] || [[नगर पालिका परिषद]] || उन्नाव || 84,072 |- | [[पुरवा]] || [[नगर पंचायत]] || पुरवा || 24,467 |- | [[मौरावां]] || [[नगर पंचायत]] || पुरवा || 15,484 |- | [[बीघापुर]] || [[नगर पंचायत]] || बीघापुर || 6,501 |- | [[भगवंत नगर]] || [[नगर पंचायत]] || बीघापुर || 6,995 |} उन्नाव जिला मा 2 [[जनगणना नगर]] हैं, जउन पूर्ण नगरपालिका नहीं हैं, मुला इन्हका शहरी क्षेत्रन के रूप मा गिना जात है:<ref name="Census 2011"/> {| class="wikitable sortable" |- ! नगर क नाँव ! वर्गीकरण ! तहसील ! जनसंख्या (2011 मा) |- | [[कटरी पीपर खेड़ा]] || [[जनगणना नगर]] || उन्नाव || 26,475 |- | [[मझारा पीपर अहतमाली]] || [[जनगणना नगर]] || उन्नाव || 25,310 |} ==जनसांख्यिकी== {{historical populations |11=1901|12=9,76,590|13=1911|14=9,10,869|15=1921|16=8,19,087|17=1931|18=8,55,657|19=1941|20=9,59,493|21=1951|22=10,67,001|23=1961|24=12,26,779|25=1971|26=14,84,393|27=1981|28=18,22,591|29=1991|30=22,00,397|31=2001|32=27,00,324|33=2011|34=31,08,367|percentages=pagr|footnote=स्रोत:<ref>[http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html 1901 से जनसंख्या में दशकीय परिवर्तन]</ref>|align=left}} {{bar box |title=उन्नाव जिला मा धरम (2011)<ref name="religion">{{Cite web|date=2011|title=धरम के अनुसार जनसंख्या के तालिका: उत्तर प्रदेश|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11394/download/14507/DDW09C-01%20MDDS.XLS|website=censusindia.gov.in|publisher=[[भारत के रजिस्ट्रार जनरल और जनगणना आयुक्त]]}}</ref> |titlebar=#Fcd116 |left1=धरम |right1=प्रतिशत |float=right |bars= {{bar percent|[[हिन्दू धर्म]]|darkorange|87.89}} {{bar percent|[[इस्लाम]]|green|11.69}} {{bar percent|अन्य या उल्लेख नहीं कीन गा|black|0.42}} |caption=धर्मन का वितरण }} 2011 की जनगणना के अनुसार उन्नाव जिले के जनसंख्या 3,108,367 रहै।<ref name=districtcensus>{{cite web |year=2011 |title=जिला जनगणना पुस्तिका: उन्नाव|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/1298/download/4206/DH_2011_0925_PART_A_DCHB_UNNAO.pdf|access-date= |website=censusindia.gov.in |publisher=[[भारत के रजिस्ट्रार जनरल और जनगणना आयुक्त]]}}</ref> या लगभग [[मंगोलिया]] देश के बराबर है<ref name="cia">{{cite web | author = US Directorate of Intelligence | title = Country Comparison:Population | url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html | archive-url = https://web.archive.org/web/20070613004507/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html | url-status = dead | archive-date = 13 June 2007 | access-date = 1 October 2011 | quote = M Mongolia 3,133,318 July 2011 est.}}</ref> या अमेरिका के [[आयोवा]] राज्य के बराबर है। यहिते उत्तर प्रदेश मा यहिका स्थान 31वाँ<ref name="Census 2011"/> अउर भारत मा 112वाँ है (कुल [[भारत के सब जिलन के सूची|640]] मा ते)।<ref name=districtcensus/> जिले क जनसंख्या घनत्व {{convert|682|PD/sqkm|PD/sqmi}} है, जउन पूरे उत्तर प्रदेश की तुलना मा कम है।<ref name="Census 2011"/> 2001-2011 के दशक मा यहिकी जनसंख्या वृद्धि दर 15.19% रहै।<ref name=districtcensus/> 2011 के अनुसार जिले की 82.9% आबादी ग्रामीण अउर 17.1% शहरी रहै।<ref name="Census 2011"/> उन्नाव जिले क [[लिंगानुपात]] प्रति 1,000 मनइन पर 906 मेहेरिया रहै, जउन राज्य मा 30वाँ सबते अधिक है।<ref name="Census 2011"/> यहिके साक्षरता दर 66.4% है, जउन राज्य मा 47वीं सबते अधिक है।<ref name="Census 2011" /> आबादी क 17.10% शहरी क्षेत्रन मा रहत है। अनुसूचित जाति आबादी का 30.51% हिस्सा हैं।<ref name="districtcensus" /> ===भाषा=== {{Pie chart |caption = उन्नाव जिले मा बोली जाए वाली भाषाँ (2011)<ref name="languages"/> |label1 = [[हिन्दी]] |value1 = 97.59 |color1 = orange |label2 = [[उर्दू]] |value2 = 2.25 |color2 = green |label3 = अन्य |value3 = 0.16 |color3 = grey |thumb=right }} 2011 की भारत की जनगणना के समय जिले के 97.59% आबादी [[हिन्दी]] (या यहिते संबंधित भाषा) अउर 2.25% आबादी [[उर्दू]] का अपनि पहिल भाषा के रूप मा दर्ज कराएसि।<ref name="languages">{{Cite web |title=मातृभाषा के अनुसार जनसंख्या के तालिका: उत्तर प्रदेश|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10224/download/13336/DDW-C16-STMT-MDDS-0900.XLSX|website=www.censusindia.gov.in|publisher=[[भारत के रजिस्ट्रार जनरल और जनगणना आयुक्त]]}}</ref> हियाँ बोली जाए वाली भाषन मा [[अवधी भाषा|अवधी]] शामिल है, जउन मुख्य रूप ते [[अवध]] क्षेत्र मा 3.8 करोड़ ते अधिक लोगन द्वारा बोली जाती है।<ref>{{cite encyclopedia | editor = M. Paul Lewis | encyclopedia = Ethnologue: Languages of the World | title = Awadhi: A language of India | url = http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=awa | access-date = 28 September 2011 | edition = 16th | year = 2009 | publisher = SIL International | location = Dallas, Texas}}</ref> बैसवारा क्षेत्र मा बैसवारी भाषा बोली जाति है, जउन अवधी के याक पश्चिमी बोली आय। ==उन्नाव के प्रसिद्ध लेखक== सूर्यकांत त्रिपाठी निराला आधुनिक हिंदी साहित्य के प्रमुख व्यक्तित्वन अउर छायावाद आंदोलन के प्रमुख कविन मा ते एक रहैं। उनके कविता भावनात्मक गहराई, सामाजिक चेतना अउर भाषा के अभिनव प्रयोग खातिन जानी जाति है। उइ निबंध अउर लघु कथा लिखेनि। उनकी प्रसिद्ध कृतिन मा कविता संग्रह ''सरोज स्मृति'', ''चित्राधार'', ''परिमल'' अउर लंबी कविता ''राम की शक्ति पूजा'' शामिल हैं। ==शिक्षा== जिला मा, भारत के दुसरे हिस्सन की तना, सामान्य 10+2+3 शिक्षा प्रणाली लागू है। जिले के कुछ प्रमुख विद्यालय अउर संस्थान हैं: *[https://dpsunnao.com/ दिल्ली पब्लिक स्कूल (DPS), अकरमपुर, उन्नाव] *डॉ. वीरेंद्र स्वरूप एजुकेशन सेंटर (VSEC), अकरमपुर, उन्नाव *आदर्श विद्या मंदिर (AVM), गीता पुरम, उन्नाव *बेन-हूर इंटरनेशनल स्कूल (BNIS), अकरमपुर, उन्नाव *ब्रिलियंट अकादमी इंटर कॉलेज (BAIC), उन्नाव *राजकीय इंटर कॉलेज (GIC), उन्नाव *सेंट जूड्स इंटर कॉलेज (SJIC), पीतांबर नगर, उन्नाव<ref>{{cite web |title=Know More About College |url=https://stjudescollege.org/ |website=St. Jude's College |access-date=12 September 2019}}</ref> *सेंट लॉरेंस स्कूल (SLS), पी.डी. नगर, उन्नाव<ref>{{cite web |title=St. Lawrence School, Unnao |url=https://www.schoolstlawrence.com/ |date=2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180822181314/https://www.schoolstlawrence.com/ |archive-date=22 August 2018 |website=St. Lawrence School |access-date=12 September 2019}}</ref> *सरस्वती विद्या मंदिर इंटर कॉलेज (SVMIC), पूरन नगर, उन्नाव<ref>{{cite web |title=S.V.M. Inter College, Sant Pooran Das Nagar, Unnao |url=https://www.facebook.com/svmicuno/ |date=2017 |website=Facebook |access-date=10 October 2022}}</ref> *विवेकानंद सरस्वती शिशु मंदिर इंटर कॉलेज (VSSMIC), मोती नगर, उन्नाव *लखनऊ पब्लिक स्कूल (LPS), पी.डी. नगर (सेक्टर-बी), उन्नाव *लखनऊ पब्लिक स्कूल (LPS), पी.डी. नगर (सेक्टर-सी), उन्नाव *[https://dpsunnao.com/ दिल्ली पब्लिक स्कूल (DPS), अकरमपुर, उन्नाव] ==2013 मा सोने क खजाना मिलै के घटना== अक्टूबर 2013 मा [[भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण]] उन्नाव जिले के डौंडिया खेड़ा गाँव के नेरे याक जगा खोदाई शुरू कीन्हेसि। अइस दावा कीन गा रहै कि 1857 के विद्रोह के क्रांतिकारी राजा राव [[राम बख्श सिंह]] के किला के खंडहरन के नीचे 1,000 टन ते जादा सोने क भंडार दबा परा है।<ref>{{cite web|title='Peepli Live' in Unnao: ASI begins hunt for 1,000-tonne 'buried treasure'|work=The Times of India |date=19 October 2013 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Peepli-Live-in-Unnao-ASI-begins-hunt-for-1000-tonne-buried-treasure/articleshow/24354232.cms|access-date=19 October 2013}}</ref> [[भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण|एएसआई]] अउर [[भारतीय भूवैज्ञानिक सर्वेक्षण|जीएसआई]] की प्रारंभिक जाँच मा 5–20 मीटर की गहराई पर एक गैर-चुंबकीय असामान्य क्षेत्र के पुष्टि भै रहै, जउन संभावित गैर-चालक धात्विक पदार्थ और/या कुछ मिश्रधातुन के उपस्थिति होएक् संकेत देत रहै।<ref>{{cite web|title=ASI begins Excavation at Unnao in search of Gold Deposits|url=http://news.biharprabha.com/2013/10/asi-begins-excavation-at-unnao-in-search-of-gold-deposits/|access-date=19 October 2013}}</ref> ==प्रसिद्ध व्यक्तित्व== ===साहित्यिक=== * [[अशोक वाजपेयी]] * [[भगवती चरण वर्मा]] * [[चित्रा मुद्गल]] * [[क्रिस्टीन वेस्टन]] * [[देवी शंकर अवस्थी]] * [[गया प्रसाद शुक्ल 'सनेही']] * [[मौलाना हसरत मोहानी]] * [[नंद दुलारे बाजपेयी]] * [[प्रताप नारायण मिश्र]] * [[राम विलास शर्मा]] * [[रमै काका]] * [[शिवमंगल सिंह 'सुमन']] * [[सूर्यकांत त्रिपाठी 'निराला']] ===शैक्षणिक=== * [[दीपक त्रिपाठी]] * [[हुसैन अहमद मदनी]] * [[रतन शंकर मिश्र]] ===राजनीतिक=== * [[अन्नू टंडन]], पूर्व सांसद * [[भगवती सिंह विशारद]] * [[चंद्रशेखर आज़ाद]] * [[देवी बक्स सिंह]] * [[द्वारका प्रसाद मिश्र]] * [[गुलाब सिंह लोधी]] * [[हृदय नारायण दीक्षित]] * [[कुलदीप सिंह सेंगर]] * [[राम बख्श सिंह]] * [[शीला दीक्षित]], दिल्ली की पूर्व मुख्यमंत्री * [[उमा शंकर दीक्षित]] * [[विश्वंभर दयाल त्रिपाठी]] * [[जियाउर रहमान अंसारी]], केंद्रीय मंत्री ===फिल्म अउर संगीत=== * [[सर्वदमन डी. बनर्जी]] * [[विशाल मिश्रा (संगीतकार)|विशाल मिश्रा]], संगीत निर्देशक अउ गायक ===क्रिकेट=== * [[कुलदीप यादव]] ==टिप्पणीं== {{Reflist|group=note}} ==संदर्भ== {{Reflist}} ==बाहरी कड़ीं== * {{Official website|http://unnao.nic.in}} 54str6uioyb7w81fzhgnkuajofvtfdh 37056 37055 2026-08-26T19:21:48Z Avimaarak 3578 /* प्राचीन */ 37056 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = उन्नाव ज़िला | settlement_type = {{Center|उत्तर प्रदेश क्यार एक जिला}} | total_type =कुल | native_name = | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = | perrow = 1/2 | image1 = Unnaogate.jpg | caption1 = बैसवारा द्वार | image2 = Sarosi Rajbhawan.jpg | caption2 = सरोसी रियासत क किला | image3 = Nawabganj Bird Sanctuary, Unnao 03.JPG | caption3 = [[नवाबगंज पक्षी विहार]] }} | image_map = India_Uttar_Pradesh_districts_2012_Unnao.svg | map_caption = उत्तर प्रदेश मा उन्नाव जिला के स्थिति | coordinates = | coor_pinpoint = उन्नाव | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flag|भारत}} | subdivision_type1 = [[भारत कय राज्य|राज्य]] | subdivision_name1 = [[उत्तर प्रदेश]] | subdivision_type2 = मंडल | subdivision_name2 = लखनऊ | established_title = Established | established_date = | seat_type =मुख्यालय | seat = [[उन्नाव]] | parts_type = तहसील | parts_style = para | p1 = उन्नाव <br /> बांगरमऊ <br /> हसनगंज<br /> सफीपुर<br /> पुरवा<br />बीघापुर | area_total_km2 = 4045.2 | area_footnotes = <ref name="Census 2011"/> | population_as_of = 2011 | population_total = 3,108,367 | population_footnotes = | population_urban = 531,646 | population_density_km2 = auto | demographics_type1 =जनसांख्यिकी | demographics1_title1 = साक्षरता | demographics1_info1 = 66.37% | demographics1_title2 = लिंगानुपात | demographics1_info2 = 0.901 [[मनई|♂]]/[[मेहेरिया|♀]] | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = [[लोक सभा|लोकसभा क्षेत्र]] | leader_name1 = [[उन्नाव लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|उन्नाव]] | leader_title2 = [[विधान सभा|विधानसभा क्षेत्र]] | leader_name2 = [[उन्नाव विधान सभा निर्वाचन क्षेत्र|उन्नाव]]<br /> [[बांगरमऊ विधान सभा निर्वाचन क्षेत्र|बांगरमऊ]]<br /> पुरवा<br /> भगवंतनगर<br /> मोहान<br />सफीपुर | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|IST]] | utc_offset1 = +05:30 | registration_plate = | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = | website = {{URL|https://unnao.nic.in/}} | official_name = }} '''उन्नाव जिला''' भारत के [[उत्तर प्रदेश]] राज्य का एक [[उत्तर प्रदेश कय ज़िला|जिला]] आय। यहिका मुख्यालय उन्नाव शहर है। यो जिला [[लखनऊ मंडल]] क्यार हिस्सा है। 2011 की जनगणना के अनुसार, उन्नाव जिला कै आबादी 3,108,367 रहै, जउन यहिका उत्तर प्रदेश क 31वाँ सबते ज्यादा आबादी वाला जिला बनावत है। यो एक मुख्य रूप ते ग्रामीण आबादी वाला जिला है, जेहिमा 80% ते ज्यादा आबादी ग्रामीण क्षेत्रन मा रहति है। <ref name="Census 2011" /> == महाकाव्यन मा उन्नाव == [[रामायण]] के अनुसार, लक्ष्मण जी देवी सीता का सुतियातारा (जेहिका तब सीता-उतारा जंगल कहा जात रहै) के लगे छाँड़ि दीन्हेनि रहैं। अब सुतियातारा मा एक चौराहा अउर एक [[शिव]] मंदिर है। उइ अपने दुसरे बनबास मा हियैं परियर (परियर) गाँव मा रहत रहीं, जहाँ पर ऋषि वाल्मीकि क्यार आश्रम रहै। तबै हियाँ पर आम, नीम, बरगद, अउर पीपल आदि के बिरवन ते हरा भरा जंगल रहै। वही मा उइ अपएँ दून्हो लरिकन का जनम दिहिन। अब, हियाँ पर सीता, कुश अउर लव का एक प्रसिद्ध मंदिर है जेहिका जानकी कुंड कहा जात है (मतलब एक अइसि जगह जहाँ ते सीता मइया अपनी आध्यात्मिक महतारी भुइँया माता के साथ क्षीर सागर मा समा गई रहैं)। हियाँ प एक शिवालौ बना है जेहिका लोधेसुरन के नाँव ते जात है। ==इतिहास== उन्नाव जिला क गठन फरवरी 1856 मा अँगरेजन द्वारा [[अवध राज्य]] के विलय के बादि कीन गा रहै।<ref name="Gazetteer">{{cite book |last1=Nevill |first1=H.R. |title=Unao: A Gazetteer, Being Volume XI Of The District Gazetteers Of The United Provinces Of Agra And Oudh |date=1903 |publisher=Government Press |location=Allahabad |pages=90, 113–39, 171, 217, 240–1 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.113180 |access-date=7 April 2021}}</ref> यहिते पहिले, [[अवध के नवाब|अवध के नवाबन]] के शासनकाल मा यो क्षेत्र कइयो अलग-अलग जिलन या चकलन मा विभाजित रहै: [[पुरवा]] पूर्वी भाग का कवर करत रहै, जबकि उत्तर मा [[रसूलाबाद, उन्नाव|रसूलाबाद]] अउर [[सफीपुर]] रहैं।<ref name="Gazetteer"/> [[औरास, उत्तर प्रदेश|औरास]] क परगना [[संडीला]] के चकला का हिस्सा रहै अउर [[बैसवारा]] के परगना बैसवारा चकला मा शामिल रहैं, जेहिका मुख्यालय [[रायबरेली]] मा रहै।<ref name="Gazetteer"/> ब्रिटिश अधिग्रहण के बादि जिला का मूल रूप ते "पुरवा जिला" कहा गा अउर पुरवा क यहिका मुख्यालय बनावा गा।<ref name="Gazetteer"/> या व्यवस्था बहुत कम समय तक रही अउर यहिके बादि मुख्यालय उन्नाव स्थानांतरित कइ दीन गा।<ref name="Gazetteer"/> ===प्राचीन=== [[ह्वेनसांग]], भारत आवै वाला चीनी तीर्थयात्री रहै, जउन 636 ईस्वी मा 3 महिना तक [[कन्नौज]] मा रहा रहै। हियाँ ते वो लगभग 26 किमी की यात्रा कीन्हेसि अउर गंगा के पूर्वी तट पर स्थित ''नफोटिपोकुलो'' (नवदेवकुल) नगर पहुँचा। यो नगर लगभग 5 किमी की परिधि मा फइला रहै अउर हियाँ एक देव मंदिर अउ कइयो बौद्ध मठ तथा स्तूप रहैं। नवदेवकुल के पहिचान [[नवल, उत्तर प्रदेश|नवल]] ते कीन गै है, जउन कन्नौज ते 18 मील दक्षिण-पूर्व मा स्थित है।<ref name="Gazetteer" /> उइ काल के बादि ई क्षेत्र क इतिहास लगभग पूरी तना अस्पष्ट है अउर बादि के [[राजपूत]] परिवारन की परंपरै यहिका एकमात्र स्रोत हैं।<ref name="Gazetteer" /> ई परंपरन के अनुसार, वर्तमान उन्नाव जिला विभिन्न समूहन के बीच बुरी तना विभाजित रहै: कहा जात है कि भर पूर्वी भाग मा शासन करति रहैं, जबकि मध्य भाग मा [[लोध]], [[लुनिया (जाति)|लुनिया]], [[अहीर]], [[ठठेरा]], [[धोबी]] अउर [[कुर्मी]] सहित कइयो दुसरी जनजातिन क मिश्रण रहत रहै।<ref name="Gazetteer" /> उइ शासकन के मिट्टी के किलन के अवशेष आजौ देखा परति हैं, लेकिन इनमा ते कोहूका शासन बहुत बड़े क्षेत्र पर नहीं रहा।<ref name="Gazetteer" /> उत्तर मा शासक राजपासी रहैं, जिनके राजधानी रामकोट नगर रहै, जेहिका अब [[बांगरमऊ]] के नाँव ते जाना जात है।<ref name="Gazetteer" /> [[सफीपुर]] के नेरे क क्षेत्र [[ब्राह्मण]] राजन ([[शुक्ल]]) द्वारा शासित माना जात है अउर सफीपुर का मूल नाम "सैपुर" उनहिन मा कउनो एक के नाम पर परा रहै।<ref name="Gazetteer" /> ===मध्यकालीन=== आगे आवै वाली सदिन मा राजपूत ई क्षेत्र के मुख्य शासक वर्ग रहे।<ref name="Gazetteer"/> [[बैस राजपूत|बैस]] दक्षिण मा शासन करति रहैं, मध्य भाग मा दिक्षितन क प्रभुत्व रहै (उनकी पारिवारिक परंपरा यहिका "दिक्षिताना" कहती हैं), अउर उत्तर कइयो छोटे राजपूत कुलन के बीच विभाजित रहै।<ref name="Gazetteer"/> हियाँ मुस्लिम शासन कबो बहुत मजबूत नहीं रहा अउर यहीते उन्नाव जिले क्यार मध्यकालीन इतिहास मूलतः शासक राजपूत कुलन की अलग-अलग पारिवारिक परंपरन क संग्रह है, जिनमा कउनो निश्चित तिथि नहीं दीन गै है।<ref name="Gazetteer"/> ई क्षेत्र क पहला प्रमुख मुस्लिम केंद्र लगभग 1300 के आसपास बांगरमऊ बना। परंपरा के अनुसार, सैयद अला-उद-दीन नामक व्यक्ति नवल के राजा ते यो क्षेत्र जीत लिहिस, फिर नवल का नष्ट कइके बांगरमऊ मा नई राजधानी स्थापित कीन्हेसि।<ref name="Gazetteer"/> वहिकी कब्र पर बने मकबरा के शिलालेख पर 702 [[हिजरी संवत|हिजरी]] (1302 ईस्वी) कै तारीख अंकित है।<ref name="Gazetteer"/> अगली प्रमुख मुस्लिम विजय सफीपुर के भै, जिसके बारे मा कहा जात है कि या 819 हिजरी मा भै रहै। हियाँ एक अलग सैयद अला-उद-दीन युद्ध मा मारा गा अउर वहिके मकबरा का हिंदू औ मुस्लिम दूनों श्रद्धा ते द्याखति हैं।<ref name="Gazetteer"/> यहिके बादि वहिका पुत्र बहा-उद-दीन कथित रूप ते शहर के [[बिसेन]] राजा ते [[उन्नाव]] पर विजय प्राप्त कीन्हेसि। वहु राजा की सेना का अचानक चकित करै खातिन अपने सैनिकन को महिलन के वेश मा छिपावत रहै।<ref name="Gazetteer"/> अन्य मुस्लिम चउकिन मा [[असिवन]] अउर [[रसूलाबाद, उन्नाव|रसूलाबाद]] शामिल रहैं।<ref name="Gazetteer"/> [[अकबर]] के समय आधुनिक उन्नाव जिले क पूरा क्षेत्र [[अवध सूबा]] मा [[लखनऊ]] की [[सरकार (प्रशासनिक विभाग)|सरकार]] मा शामिल रहै।<ref name="Gazetteer"/> याहिमा निम्नलिखित महल शामिल रहैं: [[उन्नाव]] (जेहिका [[आइन-ए-अकबरी]] मा उनाम कहा गा है), सरोसी, हड़हा, [[बांगरमऊ]], [[सफीपुर]] (तब सैपुर कहा जात रहै), [[फतेहपुर चौरासी]], [[मोहान, उत्तर प्रदेश|मोहन]], [[असीवन|असिवन]], झलोतर, [[परसंदन]], ऊँचगांव, सिधुपुर, [[पुरवा]] (तब रणबीरपुर कहा जात रहै), [[मौरावां]], [[सरोन, उन्नाव|सरोन]] या सरवन, [[कुंभी, उन्नाव|कुंभी]], [[मगरायर]], पनहन, पाटन, [[घाटमपुर, उन्नाव|घाटमपुर]], अउर अंत मा [[असोहा]]।<ref name="Gazetteer"/> या प्रशासनिक व्यवस्था 20वीं शताब्दी तक लगभग अपरिवर्तित रही, हालांकि कुछ परिवर्तन भें।<ref name="Gazetteer"/> उदाहरण जइसे, परियर परगना 1785 मा सरोसी अउर सफीपुर के कुछ हिस्सन ते बनावा गा रहै अउर बादि मा 1800 के दशक मा सरोसी परगना सिकंदरपुर के नाँव ते जाना जाए लाग। सी. ए. इलियट 1862 मा लिखेनि रहै कि उइ समय यो नाम "जल्दिही मा प्रचलित हुआ रहै"।<ref name="Gazetteer"/> यई प्रकार, डौंडिया खेड़ा का गठन [[राव मर्दन सिंह]] द्वारा लगभग 1800 मा ऊँचगांव अउर सिधुपुर ते कीन गा रहै।<ref name="Gazetteer"/> ===आधुनिक=== बादि के मुगल काल के दौरान ई क्षेत्र के बहुत कम संदर्भ मिलति हैं, लेकिन [[अवध के नवाब|अवध के नवाबन]] के शासनकाल मा यहिका खुब उल्लेख मिलत है।<ref name="Gazetteer"/> नवाब शुरू मा ई क्षेत्र पर मजबूत केंद्रीय नियंत्रण बनाए राखेनि अउर अधिकांश स्थानीय जमींदार बिना विरोध के उनके अधीन होइ गें, लेकिन धीरे-धीरे हियाँ उनका अधिकार कम होत गा अउर स्थानीय शासक लगभग स्वतंत्र होइ गें।<ref name="Gazetteer"/> नवाबी प्रशासनिक व्यवस्था के अंतर्गत आज के उन्नाव जिले का क्षेत्र कइयो जिला या चकलन मा विभाजित रहै: पुरवा, रसूलाबाद अउर सफीपुर हियैँ स्थित रहैं, जबकि संडीला अउर बैसवारा वर्तमान जिला के बाहर स्थित रहैं, लेकिन उनके अंतर्गत यउ जिला क्यार कुछ क्षेत्र आवत रहै।<ref name="Gazetteer"/> जब अंग्रेज 1856 मा अवध का विलय कीन्हेनि, तब उइ पुरवा मा मुख्यालय बनाय के एक नवा जिला बनाएनि, लेकिन जल्दिही जिला मुख्यालय का उन्नाव स्थानांतरित कइ दीन गा।<ref name="Gazetteer"/> उन्नाव का यहिके केंद्रीय स्थान के कारण चुना गा। उप-आयुक्त वऊ समय हियैँ पर तैनात रहैं, जब पुरवा मुख्यालय रहै। उन्नाव के केंद्रीय क्षेत्र मा स्थित टिकरगढ़ी गाँव मा जिला कचहरी रहै।<ref name="Gazetteer"/> शुरुआत मा नवा जिला आज के जिले ते छ्वाट रहै अउर वहिमा खाली 13 परगना रहैं।<ref name="Gazetteer"/> हालांकि, 1869 मा यो काफी बड़ा होइ गा: बैसवारा के 7 परगना (पनहन, पाटन, बिहार, भगवंतनगर, मगरायर, घाटमपुर अउर डौंडिया खेड़ा) [[रायबरेली जिला]] ते स्थानांतरित कइके उन्नाव जिला मा शामिल कीन गें अउर उनका पुरवा तहसील का हिस्सा बनावा गा।<ref name="Gazetteer"/> यई तना 1869 मा औरास-मोहान परगना [[लखनऊ जिला]] ते हियाँ स्थानांतरित कीन गा अउर मोहान का तहसील का मुख्यालय बनावा गा, जउन [[नवाबगंज, उन्नाव|नवाबगंज]] क स्थान लीन्हेसि।<ref name="Gazetteer"/> 1857 के सिपाही विद्रोह के दौरान ई क्षेत्र मा कुछ लड़ाई भईं। विद्रोह के बादि जिले मा नागरिक प्रशासन पुनः स्थापित कीन गा अउर यहिका नाम उन्नाव जिला रखा गा, जेहिका मुख्यालय उन्नाव रहै। हालांकि जिला क आकार 1869 तक छ्वाट रहै, जब यो अपन वर्तमान स्वरूप ग्रहण कीन्हेसि। वई साल उन्नाव सहर का नगरपालिका का दर्जा दीन गा।<ref name=UnnaoHistory>{{cite web |title=History of the District |url=http://unnao.nic.in/history.htm |website=Unnao District Website |access-date=24 August 2016}}</ref> ==अर्थव्यवस्था== 2006 मा [[पंचायती राज मंत्रालय]] उन्नाव का देश के 250 सबते पिछड़े जिलन (कुल [[भारत के सब जिलन के सूची|640]] मा ते) मा शामिल कीन्हेसि रहै।<ref name=brgf/> यो उत्तर प्रदेश के उइ 34 जिलन मा ते एक है, जिन्हका वर्तमान मा पिछड़ा क्षेत्र अनुदान निधि कार्यक्रम (BRGF) ते धन प्राप्त होइ रहा है।<ref name=brgf>{{cite web|author=Ministry of Panchayati Raj|date=8 September 2009|title=A Note on the Backward Regions Grant Fund Programme|publisher=National Institute of Rural Development|url=http://www.nird.org.in/brgf/doc/brgf_BackgroundNote.pdf|access-date=27 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120405033402/http://www.nird.org.in/brgf/doc/brgf_BackgroundNote.pdf|archive-date=5 April 2012|url-status=dead}}</ref> उत्तर प्रदेश सरकार 2024 मा उन्नाव का आधिकारिक रूप ते राज्य राजधानी क्षेत्र मा शामिल कीन्हेसि रहै। यहिते क्षेत्र मा निवेश के अवसर बढ़ै अउर आर्थिक विकास का प्रोत्साहन मिलै के उम्मीद है।<ref>{{cite news |last1=Rawat |first1=Virendra Singh |date=29 July 2024 |title=Uttar Pradesh govt plans to invest Rs 5 trillion to develop Lucknow-SCR |url=https://www.business-standard.com/economy/news/uttar-pradesh-govt-plans-to-invest-rs-5-trillion-to-develop-lucknow-scr-124072900958_1.html |work=Business Standard |access-date=27 December 2024}}</ref> उन्नाव भारत के उत्तर प्रदेश राज्य के उत्तरी भाग मा स्थित एक जिला है। जिले के अर्थव्यवस्था मुख्यतः कृषि पर आधारित है अउर आबादी क एक बड़ा हिस्सा खेती या वहिते संबंधित गतिविधिन मा संलग्न है। हाल के सालन मा जिले मा लघु उद्योग अउर पर्यटन जइसे दुसरे क्षेत्रनौ मा वृद्धि भै है। कृषि उन्नाव जिले के अर्थव्यवस्था क मुख्य आधार है। हियाँ उगाई जाए वाली प्रमुख फसलन मा गेहूँ, चावल, गन्ना अउर आलू शामिल हैं। जिला आम, अमरूद अउर अन्य फलनौ के उत्पादन खातिन जाना जात है। पशुपालन जिले क एक दूसर महत्वपूर्ण गतिविधि आय, जेहिमा डेयरी अउर मुर्गी पालन सबते लोकप्रिय हैं। कृषि के अलावा, उन्नाव जिला मा हाल के सालन मा लघु उद्योगनौ का विकास भा है। इनमा चमड़ा के सामान, कांच के बर्तन अउर चीनी-मिट्टी के सामान बनावै वाली विनिर्माण इकाई शामिल हैं। जिला मा बड़ी संख्या मा छोटे कृषि-आधारित उद्योगौ हैं, जइसे चीनी मिलैं, कपास ओटाई अउर प्रेसिंग मिलैं तथा तेल मिलैं। पर्यटन उन्नाव जिले का एक उभरै वाला क्षेत्र है। जिला मा कइयो ऐतिहासिक अउर धार्मिक स्थल हैं, जउन देश भर ते पर्यटकन का आकर्षित करति हैं। इनमा गंगा नदी के तट पर स्थित बृजघाट, शिवराजपुर क शिव मंदिर अउर नवाबगंज क हनुमान मंदिर शामिल है। कुल मिलाके, वइसे तो कृषि उन्नाव जिले की अर्थव्यवस्था क मुख्य आधार है, मुला लघु उद्योग अउर पर्यटन जइसे दुसरे क्षेत्रन के विकास ते अर्थव्यवस्था मा विविधता आई है अउर स्थानीय आबादी खातिन रोजगार के अवसर पैदा करै मा सहायता भै है। ==संभाग== [[File:Unnao district subdivisions map.png|thumb|उन्नाव जिले की तहसील अउर ब्लॉकन क्यार मानचित्र]] उन्नाव जिला 6 तहसीलन मा विभाजित है: [[उन्नाव]], [[हसनगंज]], [[सफीपुर]], [[पुरवा]], [[बांगरमऊ]] अउर [[बीघापुर]]।<ref name="Census 2011"/> इनका आगे 16 [[सामुदायिक विकास खंड|सामुदायिक विकास खंडन]] मा विभाजित कीन गा है, जिनके सूची नीचे दीन गै है:<ref name="Census 2011"/> * '''[[सफीपुर]] तहसील:''' ** [[सफीपुर]] ब्लॉक * '''[[हसनगंज]] तहसील:''' ** [[औरास, उत्तर प्रदेश|औरास]] ब्लॉक ** [[मियागंज]] ब्लॉक ** [[हसनगंज]] ब्लॉक ** [[नवाबगंज, उन्नाव|नवाबगंज]] ब्लॉक * '''[[उन्नाव]] तहसील:''' ** [[सिकंदरपुर सरोसी]] ब्लॉक ** [[बिछिया, उन्नाव|बिछिया]] ब्लॉक ** [[सिकंदरपुर करन]] ब्लॉक * '''[[पुरवा]] तहसील:''' ** [[असोहा]] ब्लॉक ** [[पुरवा]] ब्लॉक{{refn|group=note|name=first|पुरवा ब्लॉक क कुछ हिस्सा बिघापुर तहसील मा आवत है।<ref name="Census 2011"/>}} ** [[हिलौली]] ब्लॉक * '''[[बांगरमऊ]] तहसील:''' ** [[गंज मुरादाबाद]] ब्लॉक ** [[बांगरमऊ]] ब्लॉक ** [[फतेहपुर चौरासी]] ब्लॉक * '''[[बीघापुर]] तहसील:''' ** [[बीघापुर]] ब्लॉक ** [[सुमेरपुर, उन्नाव|सुमेरपुर]] ब्लॉक ==प्रशासन== वर्तमान मा भारतीय संसद की लोक सभा मा उन्नाव के निर्वाचित प्रतिनिधि [[साक्षी महाराज]] हैं। जिले मइहाँ [[उत्तर प्रदेश विधान सभा|विधान सभा]] की 7 सीटैं रहैं, जिनके नाम उन्नाव, पुरवा, भगवंतनगर, हसनगंज, सफीपुर, हड़हा अउर बांगरमऊ रहैं। हालांकि, 2008 मा परिसीमन के बादि हड़हा के अंतर्गत आवै वाले क्षेत्रन का अन्य विधानसभा सीटन मा मिला दीन गा अउर हसनगंज की जगा मोहान सीट बना दीनि गै। ई प्रकार जिले मा अब 6 विधानसभा सीटै हैं- उन्नाव, पुरवा, भगवंतनगर, मोहान, सफीपुर, अउर बांगरमऊ। उन्नाव के अन्य प्रमुख कस्बन मा करोवन बी.के., सफीपुर, न्योतनी, असीवन, बांगरमऊ, मोहान, मगरवारा, शुक्लागंज, पुरवा मौरावां अउर बक्सर शामिल हैं। उन्नाव के जिलाधिकारी घनश्याम मीणा हैं।<ref>{{Cite web |url =https://unnao.nic.in/hi/%e0%a4%9c%e0%a4%bf%e0%a4%b2%e0%a4%be%e0%a4%a7%e0%a4%bf%e0%a4%95%e0%a4%be%e0%a4%b0%e0%a5%80-%e0%a4%b8%e0%a5%82%e0%a4%9a%e0%a5%80/ |title = जिलाधिकारी सूची}}</ref> उन्नाव लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र मा 2008 के परिसीमन के बादि [[2009 भारतीय आम चुनाव|2009 के लोकसभा चुनाव]] खातिन पंजीकृत मतदातन के संख्या सबते अधिक रहै। हियाँ लगभग 1.9 मिलियन मतदाता रहैं, जिहिते यो भारत क सबते बड़ा संसदीय निर्वाचन क्षेत्र बनि गा रहै। ===विधान परिषद सदस्य=== लखनऊ–उन्नाव निर्वाचन क्षेत्र - [[राम चंद्र सिंह प्रधान|राम चंद्र प्रधान]] (भाजपा, 12 अप्रैल 2022) कानपुर स्नातक सीट - अरुण पाठक (भाजपा, 23 जनवरी 2015 का निर्वाचित) (ई सीट क प्रतिनिधित्व कानपुर नगर, कानपुर देहात अउर उन्नाव जिला करति हैं।) कानपुर शिक्षक निर्वाचन क्षेत्र - [[राज बहादुर सिंह चंदेल]] (निर्दलीय, फरवरी 2023 मा निर्वाचित) (यो निर्वाचन क्षेत्र [[कानपुर नगर जिला]], [[कानपुर देहात जिला]] अउर उन्नाव जिला के अंतर्गत आवत है।) ==नगरपालिका== जिला मइहाँ कुल 19 नगर निकाय हैं, जिनमा 3 [[नगर पालिका परिषद]] अउर 16 [[नगर पंचायत]]ैं हैं, जिनके सूची नीचे दीन गै है:<ref name="Census 2011"/><ref>{{Cite web|url =https://e-nagarsewaup.gov.in/ulbappsmain/showUlbList?type=NP| title= List of ULBs}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! नगर क नाँव ! वर्गीकरण ! तहसील ! जनसंख्या (2011 मा) |- | [[गंज मुरादाबाद]] || [[नगर पंचायत]] || सफीपुर || 10,957 |- | [[बांगरमऊ]] || [[नगर पालिका परिषद]] || सफीपुर || 44,204 |- | [[फतेहपुर चौरासी]] || [[नगर पंचायत]] || सफीपुर || 6,715 |- | [[ऊगू]] || [[नगर पंचायत]] || सफीपुर || 6,318 |- | [[सफीपुर]] || [[नगर पंचायत]] || सफीपुर || 25,688 |- | [[कुरसठ, उन्नाव|कुरसठ]] || [[नगर पंचायत]] || सफीपुर || 6,770 |- | [[औरास, उत्तर प्रदेश|औरास]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 6,466 |- | [[हैदराबाद, उत्तर प्रदेश|हैदराबाद]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 7,697 |- | [[रसूलाबाद, उन्नाव|रसूलाबाद]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 7,928 |- | [[मोहन, उत्तर प्रदेश|मोहन]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 15,071 |- | [[न्योतनी]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 7,577 |- | [[नवाबगंज, उन्नाव|नवाबगंज]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 11,545 |- | [[अचलगंज]] || [[नगर पंचायत]] || उन्नाव || 7,748 |- | [[उन्नाव]] || [[नगर पालिका परिषद]] || उन्नाव || 177,658 |- | [[गंगाघाट, उन्नाव]] || [[नगर पालिका परिषद]] || उन्नाव || 84,072 |- | [[पुरवा]] || [[नगर पंचायत]] || पुरवा || 24,467 |- | [[मौरावां]] || [[नगर पंचायत]] || पुरवा || 15,484 |- | [[बीघापुर]] || [[नगर पंचायत]] || बीघापुर || 6,501 |- | [[भगवंत नगर]] || [[नगर पंचायत]] || बीघापुर || 6,995 |} उन्नाव जिला मा 2 [[जनगणना नगर]] हैं, जउन पूर्ण नगरपालिका नहीं हैं, मुला इन्हका शहरी क्षेत्रन के रूप मा गिना जात है:<ref name="Census 2011"/> {| class="wikitable sortable" |- ! नगर क नाँव ! वर्गीकरण ! तहसील ! जनसंख्या (2011 मा) |- | [[कटरी पीपर खेड़ा]] || [[जनगणना नगर]] || उन्नाव || 26,475 |- | [[मझारा पीपर अहतमाली]] || [[जनगणना नगर]] || उन्नाव || 25,310 |} ==जनसांख्यिकी== {{historical populations |11=1901|12=9,76,590|13=1911|14=9,10,869|15=1921|16=8,19,087|17=1931|18=8,55,657|19=1941|20=9,59,493|21=1951|22=10,67,001|23=1961|24=12,26,779|25=1971|26=14,84,393|27=1981|28=18,22,591|29=1991|30=22,00,397|31=2001|32=27,00,324|33=2011|34=31,08,367|percentages=pagr|footnote=स्रोत:<ref>[http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html 1901 से जनसंख्या में दशकीय परिवर्तन]</ref>|align=left}} {{bar box |title=उन्नाव जिला मा धरम (2011)<ref name="religion">{{Cite web|date=2011|title=धरम के अनुसार जनसंख्या के तालिका: उत्तर प्रदेश|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11394/download/14507/DDW09C-01%20MDDS.XLS|website=censusindia.gov.in|publisher=[[भारत के रजिस्ट्रार जनरल और जनगणना आयुक्त]]}}</ref> |titlebar=#Fcd116 |left1=धरम |right1=प्रतिशत |float=right |bars= {{bar percent|[[हिन्दू धर्म]]|darkorange|87.89}} {{bar percent|[[इस्लाम]]|green|11.69}} {{bar percent|अन्य या उल्लेख नहीं कीन गा|black|0.42}} |caption=धर्मन का वितरण }} 2011 की जनगणना के अनुसार उन्नाव जिले के जनसंख्या 3,108,367 रहै।<ref name=districtcensus>{{cite web |year=2011 |title=जिला जनगणना पुस्तिका: उन्नाव|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/1298/download/4206/DH_2011_0925_PART_A_DCHB_UNNAO.pdf|access-date= |website=censusindia.gov.in |publisher=[[भारत के रजिस्ट्रार जनरल और जनगणना आयुक्त]]}}</ref> या लगभग [[मंगोलिया]] देश के बराबर है<ref name="cia">{{cite web | author = US Directorate of Intelligence | title = Country Comparison:Population | url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html | archive-url = https://web.archive.org/web/20070613004507/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html | url-status = dead | archive-date = 13 June 2007 | access-date = 1 October 2011 | quote = M Mongolia 3,133,318 July 2011 est.}}</ref> या अमेरिका के [[आयोवा]] राज्य के बराबर है। यहिते उत्तर प्रदेश मा यहिका स्थान 31वाँ<ref name="Census 2011"/> अउर भारत मा 112वाँ है (कुल [[भारत के सब जिलन के सूची|640]] मा ते)।<ref name=districtcensus/> जिले क जनसंख्या घनत्व {{convert|682|PD/sqkm|PD/sqmi}} है, जउन पूरे उत्तर प्रदेश की तुलना मा कम है।<ref name="Census 2011"/> 2001-2011 के दशक मा यहिकी जनसंख्या वृद्धि दर 15.19% रहै।<ref name=districtcensus/> 2011 के अनुसार जिले की 82.9% आबादी ग्रामीण अउर 17.1% शहरी रहै।<ref name="Census 2011"/> उन्नाव जिले क [[लिंगानुपात]] प्रति 1,000 मनइन पर 906 मेहेरिया रहै, जउन राज्य मा 30वाँ सबते अधिक है।<ref name="Census 2011"/> यहिके साक्षरता दर 66.4% है, जउन राज्य मा 47वीं सबते अधिक है।<ref name="Census 2011" /> आबादी क 17.10% शहरी क्षेत्रन मा रहत है। अनुसूचित जाति आबादी का 30.51% हिस्सा हैं।<ref name="districtcensus" /> ===भाषा=== {{Pie chart |caption = उन्नाव जिले मा बोली जाए वाली भाषाँ (2011)<ref name="languages"/> |label1 = [[हिन्दी]] |value1 = 97.59 |color1 = orange |label2 = [[उर्दू]] |value2 = 2.25 |color2 = green |label3 = अन्य |value3 = 0.16 |color3 = grey |thumb=right }} 2011 की भारत की जनगणना के समय जिले के 97.59% आबादी [[हिन्दी]] (या यहिते संबंधित भाषा) अउर 2.25% आबादी [[उर्दू]] का अपनि पहिल भाषा के रूप मा दर्ज कराएसि।<ref name="languages">{{Cite web |title=मातृभाषा के अनुसार जनसंख्या के तालिका: उत्तर प्रदेश|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10224/download/13336/DDW-C16-STMT-MDDS-0900.XLSX|website=www.censusindia.gov.in|publisher=[[भारत के रजिस्ट्रार जनरल और जनगणना आयुक्त]]}}</ref> हियाँ बोली जाए वाली भाषन मा [[अवधी भाषा|अवधी]] शामिल है, जउन मुख्य रूप ते [[अवध]] क्षेत्र मा 3.8 करोड़ ते अधिक लोगन द्वारा बोली जाती है।<ref>{{cite encyclopedia | editor = M. Paul Lewis | encyclopedia = Ethnologue: Languages of the World | title = Awadhi: A language of India | url = http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=awa | access-date = 28 September 2011 | edition = 16th | year = 2009 | publisher = SIL International | location = Dallas, Texas}}</ref> बैसवारा क्षेत्र मा बैसवारी भाषा बोली जाति है, जउन अवधी के याक पश्चिमी बोली आय। ==उन्नाव के प्रसिद्ध लेखक== सूर्यकांत त्रिपाठी निराला आधुनिक हिंदी साहित्य के प्रमुख व्यक्तित्वन अउर छायावाद आंदोलन के प्रमुख कविन मा ते एक रहैं। उनके कविता भावनात्मक गहराई, सामाजिक चेतना अउर भाषा के अभिनव प्रयोग खातिन जानी जाति है। उइ निबंध अउर लघु कथा लिखेनि। उनकी प्रसिद्ध कृतिन मा कविता संग्रह ''सरोज स्मृति'', ''चित्राधार'', ''परिमल'' अउर लंबी कविता ''राम की शक्ति पूजा'' शामिल हैं। ==शिक्षा== जिला मा, भारत के दुसरे हिस्सन की तना, सामान्य 10+2+3 शिक्षा प्रणाली लागू है। जिले के कुछ प्रमुख विद्यालय अउर संस्थान हैं: *[https://dpsunnao.com/ दिल्ली पब्लिक स्कूल (DPS), अकरमपुर, उन्नाव] *डॉ. वीरेंद्र स्वरूप एजुकेशन सेंटर (VSEC), अकरमपुर, उन्नाव *आदर्श विद्या मंदिर (AVM), गीता पुरम, उन्नाव *बेन-हूर इंटरनेशनल स्कूल (BNIS), अकरमपुर, उन्नाव *ब्रिलियंट अकादमी इंटर कॉलेज (BAIC), उन्नाव *राजकीय इंटर कॉलेज (GIC), उन्नाव *सेंट जूड्स इंटर कॉलेज (SJIC), पीतांबर नगर, उन्नाव<ref>{{cite web |title=Know More About College |url=https://stjudescollege.org/ |website=St. Jude's College |access-date=12 September 2019}}</ref> *सेंट लॉरेंस स्कूल (SLS), पी.डी. नगर, उन्नाव<ref>{{cite web |title=St. Lawrence School, Unnao |url=https://www.schoolstlawrence.com/ |date=2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180822181314/https://www.schoolstlawrence.com/ |archive-date=22 August 2018 |website=St. Lawrence School |access-date=12 September 2019}}</ref> *सरस्वती विद्या मंदिर इंटर कॉलेज (SVMIC), पूरन नगर, उन्नाव<ref>{{cite web |title=S.V.M. Inter College, Sant Pooran Das Nagar, Unnao |url=https://www.facebook.com/svmicuno/ |date=2017 |website=Facebook |access-date=10 October 2022}}</ref> *विवेकानंद सरस्वती शिशु मंदिर इंटर कॉलेज (VSSMIC), मोती नगर, उन्नाव *लखनऊ पब्लिक स्कूल (LPS), पी.डी. नगर (सेक्टर-बी), उन्नाव *लखनऊ पब्लिक स्कूल (LPS), पी.डी. नगर (सेक्टर-सी), उन्नाव *[https://dpsunnao.com/ दिल्ली पब्लिक स्कूल (DPS), अकरमपुर, उन्नाव] ==2013 मा सोने क खजाना मिलै के घटना== अक्टूबर 2013 मा [[भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण]] उन्नाव जिले के डौंडिया खेड़ा गाँव के नेरे याक जगा खोदाई शुरू कीन्हेसि। अइस दावा कीन गा रहै कि 1857 के विद्रोह के क्रांतिकारी राजा राव [[राम बख्श सिंह]] के किला के खंडहरन के नीचे 1,000 टन ते जादा सोने क भंडार दबा परा है।<ref>{{cite web|title='Peepli Live' in Unnao: ASI begins hunt for 1,000-tonne 'buried treasure'|work=The Times of India |date=19 October 2013 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Peepli-Live-in-Unnao-ASI-begins-hunt-for-1000-tonne-buried-treasure/articleshow/24354232.cms|access-date=19 October 2013}}</ref> [[भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण|एएसआई]] अउर [[भारतीय भूवैज्ञानिक सर्वेक्षण|जीएसआई]] की प्रारंभिक जाँच मा 5–20 मीटर की गहराई पर एक गैर-चुंबकीय असामान्य क्षेत्र के पुष्टि भै रहै, जउन संभावित गैर-चालक धात्विक पदार्थ और/या कुछ मिश्रधातुन के उपस्थिति होएक् संकेत देत रहै।<ref>{{cite web|title=ASI begins Excavation at Unnao in search of Gold Deposits|url=http://news.biharprabha.com/2013/10/asi-begins-excavation-at-unnao-in-search-of-gold-deposits/|access-date=19 October 2013}}</ref> ==प्रसिद्ध व्यक्तित्व== ===साहित्यिक=== * [[अशोक वाजपेयी]] * [[भगवती चरण वर्मा]] * [[चित्रा मुद्गल]] * [[क्रिस्टीन वेस्टन]] * [[देवी शंकर अवस्थी]] * [[गया प्रसाद शुक्ल 'सनेही']] * [[मौलाना हसरत मोहानी]] * [[नंद दुलारे बाजपेयी]] * [[प्रताप नारायण मिश्र]] * [[राम विलास शर्मा]] * [[रमै काका]] * [[शिवमंगल सिंह 'सुमन']] * [[सूर्यकांत त्रिपाठी 'निराला']] ===शैक्षणिक=== * [[दीपक त्रिपाठी]] * [[हुसैन अहमद मदनी]] * [[रतन शंकर मिश्र]] ===राजनीतिक=== * [[अन्नू टंडन]], पूर्व सांसद * [[भगवती सिंह विशारद]] * [[चंद्रशेखर आज़ाद]] * [[देवी बक्स सिंह]] * [[द्वारका प्रसाद मिश्र]] * [[गुलाब सिंह लोधी]] * [[हृदय नारायण दीक्षित]] * [[कुलदीप सिंह सेंगर]] * [[राम बख्श सिंह]] * [[शीला दीक्षित]], दिल्ली की पूर्व मुख्यमंत्री * [[उमा शंकर दीक्षित]] * [[विश्वंभर दयाल त्रिपाठी]] * [[जियाउर रहमान अंसारी]], केंद्रीय मंत्री ===फिल्म अउर संगीत=== * [[सर्वदमन डी. बनर्जी]] * [[विशाल मिश्रा (संगीतकार)|विशाल मिश्रा]], संगीत निर्देशक अउ गायक ===क्रिकेट=== * [[कुलदीप यादव]] ==टिप्पणीं== {{Reflist|group=note}} ==संदर्भ== {{Reflist}} ==बाहरी कड़ीं== * {{Official website|http://unnao.nic.in}} 2mewuc1cyjjyzouds9nybqib6qmq1rr 37069 37056 2026-08-27T08:42:11Z ~2026-46858-15 5568 /* इतिहास */ 37069 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = उन्नाव ज़िला | settlement_type = {{Center|उत्तर प्रदेश क्यार एक जिला}} | total_type =कुल | native_name = | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = | perrow = 1/2 | image1 = Unnaogate.jpg | caption1 = बैसवारा द्वार | image2 = Sarosi Rajbhawan.jpg | caption2 = सरोसी रियासत क किला | image3 = Nawabganj Bird Sanctuary, Unnao 03.JPG | caption3 = [[नवाबगंज पक्षी विहार]] }} | image_map = India_Uttar_Pradesh_districts_2012_Unnao.svg | map_caption = उत्तर प्रदेश मा उन्नाव जिला के स्थिति | coordinates = | coor_pinpoint = उन्नाव | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flag|भारत}} | subdivision_type1 = [[भारत कय राज्य|राज्य]] | subdivision_name1 = [[उत्तर प्रदेश]] | subdivision_type2 = मंडल | subdivision_name2 = लखनऊ | established_title = Established | established_date = | seat_type =मुख्यालय | seat = [[उन्नाव]] | parts_type = तहसील | parts_style = para | p1 = उन्नाव <br /> बांगरमऊ <br /> हसनगंज<br /> सफीपुर<br /> पुरवा<br />बीघापुर | area_total_km2 = 4045.2 | area_footnotes = <ref name="Census 2011"/> | population_as_of = 2011 | population_total = 3,108,367 | population_footnotes = | population_urban = 531,646 | population_density_km2 = auto | demographics_type1 =जनसांख्यिकी | demographics1_title1 = साक्षरता | demographics1_info1 = 66.37% | demographics1_title2 = लिंगानुपात | demographics1_info2 = 0.901 [[मनई|♂]]/[[मेहेरिया|♀]] | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = [[लोक सभा|लोकसभा क्षेत्र]] | leader_name1 = [[उन्नाव लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|उन्नाव]] | leader_title2 = [[विधान सभा|विधानसभा क्षेत्र]] | leader_name2 = [[उन्नाव विधान सभा निर्वाचन क्षेत्र|उन्नाव]]<br /> [[बांगरमऊ विधान सभा निर्वाचन क्षेत्र|बांगरमऊ]]<br /> पुरवा<br /> भगवंतनगर<br /> मोहान<br />सफीपुर | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|IST]] | utc_offset1 = +05:30 | registration_plate = | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = | website = {{URL|https://unnao.nic.in/}} | official_name = }} '''उन्नाव जिला''' भारत के [[उत्तर प्रदेश]] राज्य का एक [[उत्तर प्रदेश कय ज़िला|जिला]] आय। यहिका मुख्यालय उन्नाव शहर है। यो जिला [[लखनऊ मंडल]] क्यार हिस्सा है। 2011 की जनगणना के अनुसार, उन्नाव जिला कै आबादी 3,108,367 रहै, जउन यहिका उत्तर प्रदेश क 31वाँ सबते ज्यादा आबादी वाला जिला बनावत है। यो एक मुख्य रूप ते ग्रामीण आबादी वाला जिला है, जेहिमा 80% ते ज्यादा आबादी ग्रामीण क्षेत्रन मा रहति है। <ref name="Census 2011" /> == महाकाव्यन मा उन्नाव == [[रामायण]] के अनुसार, लक्ष्मण जी देवी सीता का सुतियातारा (जेहिका तब सीता-उतारा जंगल कहा जात रहै) के लगे छाँड़ि दीन्हेनि रहैं। अब सुतियातारा मा एक चौराहा अउर एक [[शिव]] मंदिर है। उइ अपने दुसरे बनबास मा हियैं परियर (परियर) गाँव मा रहत रहीं, जहाँ पर ऋषि वाल्मीकि क्यार आश्रम रहै। तबै हियाँ पर आम, नीम, बरगद, अउर पीपल आदि के बिरवन ते हरा भरा जंगल रहै। वही मा उइ अपएँ दून्हो लरिकन का जनम दिहिन। अब, हियाँ पर सीता, कुश अउर लव का एक प्रसिद्ध मंदिर है जेहिका जानकी कुंड कहा जात है (मतलब एक अइसि जगह जहाँ ते सीता मइया अपनी आध्यात्मिक महतारी भुइँया माता के साथ क्षीर सागर मा समा गई रहैं)। हियाँ प एक शिवालौ बना है जेहिका लोधेसुरन के नाँव ते जात है। ==इतिहास== उन्नाव जिला क गठन फरवरी 1856 मा अँगरेजन द्वारा [[अवध राज्य]] के विलय के बादि कीन गा रहै।<ref name="Gazetteer">{{cite book |last1=Nevill |first1=H.R. |title=Unao: A Gazetteer, Being Volume XI Of The District Gazetteers Of The United Provinces Of Agra And Oudh |date=1903 |publisher=Government Press |location=Allahabad |pages=90, 113–39, 171, 217, 240–1 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.113180 |access-date=7 April 2021}}</ref> यहिते पहिले, [[अवध के नवाब|अवध के नवाबन]] के शासनकाल मा यो क्षेत्र कइयो अलग-अलग जिलन या चकलन मा विभाजित रहै: [[पुरवा, उन्नाव|पुरवा]] पूर्वी भाग का कवर करत रहै, जबकि उत्तर मा [[रसूलाबाद, उन्नाव|रसूलाबाद]] अउर [[सफीपुर]] रहैं।<ref name="Gazetteer"/> [[औरास|औरास]] क परगना [[संडीला]] के चकला का हिस्सा रहै अउर [[बैसवारा]] के परगना बैसवारा चकला मा शामिल रहैं, जेहिका मुख्यालय [[रायबरेली]] मा रहै।<ref name="Gazetteer"/> ब्रिटिश अधिग्रहण के बादि जिला का मूल रूप ते "पुरवा जिला" कहा गा अउर पुरवा क यहिका मुख्यालय बनावा गा।<ref name="Gazetteer"/> या व्यवस्था बहुत कम समय तक रही अउर यहिके बादि मुख्यालय उन्नाव स्थानांतरित कइ दीन गा।<ref name="Gazetteer"/> ===प्राचीन=== [[ह्वेनसांग]], भारत आवै वाला चीनी तीर्थयात्री रहै, जउन 636 ईस्वी मा 3 महिना तक [[कन्नौज]] मा रहा रहै। हियाँ ते वो लगभग 26 किमी की यात्रा कीन्हेसि अउर गंगा के पूर्वी तट पर स्थित ''नफोटिपोकुलो'' (नवदेवकुल) नगर पहुँचा। यो नगर लगभग 5 किमी की परिधि मा फइला रहै अउर हियाँ एक देव मंदिर अउ कइयो बौद्ध मठ तथा स्तूप रहैं। नवदेवकुल के पहिचान [[नवल, उत्तर प्रदेश|नवल]] ते कीन गै है, जउन कन्नौज ते 18 मील दक्षिण-पूर्व मा स्थित है।<ref name="Gazetteer" /> उइ काल के बादि ई क्षेत्र क इतिहास लगभग पूरी तना अस्पष्ट है अउर बादि के [[राजपूत]] परिवारन की परंपरै यहिका एकमात्र स्रोत हैं।<ref name="Gazetteer" /> ई परंपरन के अनुसार, वर्तमान उन्नाव जिला विभिन्न समूहन के बीच बुरी तना विभाजित रहै: कहा जात है कि भर पूर्वी भाग मा शासन करति रहैं, जबकि मध्य भाग मा [[लोध]], [[लुनिया (जाति)|लुनिया]], [[अहीर]], [[ठठेरा]], [[धोबी]] अउर [[कुर्मी]] सहित कइयो दुसरी जनजातिन क मिश्रण रहत रहै।<ref name="Gazetteer" /> उइ शासकन के मिट्टी के किलन के अवशेष आजौ देखा परति हैं, लेकिन इनमा ते कोहूका शासन बहुत बड़े क्षेत्र पर नहीं रहा।<ref name="Gazetteer" /> उत्तर मा शासक राजपासी रहैं, जिनके राजधानी रामकोट नगर रहै, जेहिका अब [[बांगरमऊ]] के नाँव ते जाना जात है।<ref name="Gazetteer" /> [[सफीपुर]] के नेरे क क्षेत्र [[ब्राह्मण]] राजन ([[शुक्ल]]) द्वारा शासित माना जात है अउर सफीपुर का मूल नाम "सैपुर" उनहिन मा कउनो एक के नाम पर परा रहै।<ref name="Gazetteer" /> ===मध्यकालीन=== आगे आवै वाली सदिन मा राजपूत ई क्षेत्र के मुख्य शासक वर्ग रहे।<ref name="Gazetteer"/> [[बैस राजपूत|बैस]] दक्षिण मा शासन करति रहैं, मध्य भाग मा दिक्षितन क प्रभुत्व रहै (उनकी पारिवारिक परंपरा यहिका "दिक्षिताना" कहती हैं), अउर उत्तर कइयो छोटे राजपूत कुलन के बीच विभाजित रहै।<ref name="Gazetteer"/> हियाँ मुस्लिम शासन कबो बहुत मजबूत नहीं रहा अउर यहीते उन्नाव जिले क्यार मध्यकालीन इतिहास मूलतः शासक राजपूत कुलन की अलग-अलग पारिवारिक परंपरन क संग्रह है, जिनमा कउनो निश्चित तिथि नहीं दीन गै है।<ref name="Gazetteer"/> ई क्षेत्र क पहला प्रमुख मुस्लिम केंद्र लगभग 1300 के आसपास बांगरमऊ बना। परंपरा के अनुसार, सैयद अला-उद-दीन नामक व्यक्ति नवल के राजा ते यो क्षेत्र जीत लिहिस, फिर नवल का नष्ट कइके बांगरमऊ मा नई राजधानी स्थापित कीन्हेसि।<ref name="Gazetteer"/> वहिकी कब्र पर बने मकबरा के शिलालेख पर 702 [[हिजरी संवत|हिजरी]] (1302 ईस्वी) कै तारीख अंकित है।<ref name="Gazetteer"/> अगली प्रमुख मुस्लिम विजय सफीपुर के भै, जिसके बारे मा कहा जात है कि या 819 हिजरी मा भै रहै। हियाँ एक अलग सैयद अला-उद-दीन युद्ध मा मारा गा अउर वहिके मकबरा का हिंदू औ मुस्लिम दूनों श्रद्धा ते द्याखति हैं।<ref name="Gazetteer"/> यहिके बादि वहिका पुत्र बहा-उद-दीन कथित रूप ते शहर के [[बिसेन]] राजा ते [[उन्नाव]] पर विजय प्राप्त कीन्हेसि। वहु राजा की सेना का अचानक चकित करै खातिन अपने सैनिकन को महिलन के वेश मा छिपावत रहै।<ref name="Gazetteer"/> अन्य मुस्लिम चउकिन मा [[असिवन]] अउर [[रसूलाबाद, उन्नाव|रसूलाबाद]] शामिल रहैं।<ref name="Gazetteer"/> [[अकबर]] के समय आधुनिक उन्नाव जिले क पूरा क्षेत्र [[अवध सूबा]] मा [[लखनऊ]] की [[सरकार (प्रशासनिक विभाग)|सरकार]] मा शामिल रहै।<ref name="Gazetteer"/> याहिमा निम्नलिखित महल शामिल रहैं: [[उन्नाव]] (जेहिका [[आइन-ए-अकबरी]] मा उनाम कहा गा है), [[सिकंदरपुर सरोसी|सरोसी]], हड़हा, [[बांगरमऊ]], [[सफीपुर]] (तब सैपुर कहा जात रहै), [[फतेहपुर चौरासी]], [[मोहान|मोहान]], [[असीवन|असीवन]], झलोतर, [[परसंदन]], ऊँचगांव, सिधुपुर, [[पुरवा, उन्नाव|पुरवा]] (तब रणबीरपुर कहा जात रहै), [[मौरावां]], [[सरोन, उन्नाव|सरोन]] या सरवन, [[कुंभी, उन्नाव|कुंभी]], [[मगरायर]], पनहन, पाटन, [[घाटमपुर, उन्नाव|घाटमपुर]], अउर अंत मा [[असोहा]]।<ref name="Gazetteer"/> या प्रशासनिक व्यवस्था 20वीं शताब्दी तक लगभग अपरिवर्तित रही, हालांकि कुछ परिवर्तन भें।<ref name="Gazetteer"/> उदाहरण जइसे, परियर परगना 1785 मा सरोसी अउर सफीपुर के कुछ हिस्सन ते बनावा गा रहै अउर बादि मा 1800 के दशक मा सरोसी परगना सिकंदरपुर के नाँव ते जाना जाए लाग। सी. ए. इलियट 1862 मा लिखेनि रहै कि उइ समय यो नाम "जल्दिही मा प्रचलित हुआ रहै"।<ref name="Gazetteer"/> यई प्रकार, डौंडिया खेड़ा का गठन [[राव मर्दन सिंह]] द्वारा लगभग 1800 मा ऊँचगांव अउर सिधुपुर ते कीन गा रहै।<ref name="Gazetteer"/> ===आधुनिक=== बादि के मुगल काल के दौरान ई क्षेत्र के बहुत कम संदर्भ मिलति हैं, लेकिन [[अवध के नवाब|अवध के नवाबन]] के शासनकाल मा यहिका खुब उल्लेख मिलत है।<ref name="Gazetteer"/> नवाब शुरू मा ई क्षेत्र पर मजबूत केंद्रीय नियंत्रण बनाए राखेनि अउर अधिकांश स्थानीय जमींदार बिना विरोध के उनके अधीन होइ गें, लेकिन धीरे-धीरे हियाँ उनका अधिकार कम होत गा अउर स्थानीय शासक लगभग स्वतंत्र होइ गें।<ref name="Gazetteer"/> नवाबी प्रशासनिक व्यवस्था के अंतर्गत आज के उन्नाव जिले का क्षेत्र कइयो जिला या चकलन मा विभाजित रहै: पुरवा, रसूलाबाद अउर सफीपुर हियैँ स्थित रहैं, जबकि संडीला अउर बैसवारा वर्तमान जिला के बाहर स्थित रहैं, लेकिन उनके अंतर्गत यउ जिला क्यार कुछ क्षेत्र आवत रहै।<ref name="Gazetteer"/> जब अंग्रेज 1856 मा अवध का विलय कीन्हेनि, तब उइ पुरवा मा मुख्यालय बनाय के एक नवा जिला बनाएनि, लेकिन जल्दिही जिला मुख्यालय का उन्नाव स्थानांतरित कइ दीन गा।<ref name="Gazetteer"/> उन्नाव का यहिके केंद्रीय स्थान के कारण चुना गा। उप-आयुक्त वऊ समय हियैँ पर तैनात रहैं, जब पुरवा मुख्यालय रहै। उन्नाव के केंद्रीय क्षेत्र मा स्थित टिकरगढ़ी गाँव मा जिला कचहरी रहै।<ref name="Gazetteer"/> शुरुआत मा नवा जिला आज के जिले ते छ्वाट रहै अउर वहिमा खाली 13 परगना रहैं।<ref name="Gazetteer"/> हालांकि, 1869 मा यो काफी बड़ा होइ गा: बैसवारा के 7 परगना (पनहन, पाटन, बिहार, भगवंतनगर, मगरायर, घाटमपुर अउर डौंडिया खेड़ा) [[रायबरेली जिला]] ते स्थानांतरित कइके उन्नाव जिला मा शामिल कीन गें अउर उनका पुरवा तहसील का हिस्सा बनावा गा।<ref name="Gazetteer"/> यई तना 1869 मा औरास-मोहान परगना [[लखनऊ जिला]] ते हियाँ स्थानांतरित कीन गा अउर मोहान का तहसील का मुख्यालय बनावा गा, जउन [[नवाबगंज,उन्नाव|नवाबगंज]] क स्थान लीन्हेसि।<ref name="Gazetteer"/> 1857 के सिपाही विद्रोह के दौरान ई क्षेत्र मा कुछ लड़ाई भईं। विद्रोह के बादि जिले मा नागरिक प्रशासन पुनः स्थापित कीन गा अउर यहिका नाम उन्नाव जिला रखा गा, जेहिका मुख्यालय उन्नाव रहै। हालांकि जिला क आकार 1869 तक छ्वाट रहै, जब यो अपन वर्तमान स्वरूप ग्रहण कीन्हेसि। वई साल उन्नाव सहर का नगरपालिका का दर्जा दीन गा।<ref name=UnnaoHistory>{{cite web |title=History of the District |url=http://unnao.nic.in/history.htm |website=Unnao District Website |access-date=24 August 2016}}</ref> ==अर्थव्यवस्था== 2006 मा [[पंचायती राज मंत्रालय]] उन्नाव का देश के 250 सबते पिछड़े जिलन (कुल [[भारत के सब जिलन के सूची|640]] मा ते) मा शामिल कीन्हेसि रहै।<ref name=brgf/> यो उत्तर प्रदेश के उइ 34 जिलन मा ते एक है, जिन्हका वर्तमान मा पिछड़ा क्षेत्र अनुदान निधि कार्यक्रम (BRGF) ते धन प्राप्त होइ रहा है।<ref name=brgf>{{cite web|author=Ministry of Panchayati Raj|date=8 September 2009|title=A Note on the Backward Regions Grant Fund Programme|publisher=National Institute of Rural Development|url=http://www.nird.org.in/brgf/doc/brgf_BackgroundNote.pdf|access-date=27 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120405033402/http://www.nird.org.in/brgf/doc/brgf_BackgroundNote.pdf|archive-date=5 April 2012|url-status=dead}}</ref> उत्तर प्रदेश सरकार 2024 मा उन्नाव का आधिकारिक रूप ते राज्य राजधानी क्षेत्र मा शामिल कीन्हेसि रहै। यहिते क्षेत्र मा निवेश के अवसर बढ़ै अउर आर्थिक विकास का प्रोत्साहन मिलै के उम्मीद है।<ref>{{cite news |last1=Rawat |first1=Virendra Singh |date=29 July 2024 |title=Uttar Pradesh govt plans to invest Rs 5 trillion to develop Lucknow-SCR |url=https://www.business-standard.com/economy/news/uttar-pradesh-govt-plans-to-invest-rs-5-trillion-to-develop-lucknow-scr-124072900958_1.html |work=Business Standard |access-date=27 December 2024}}</ref> उन्नाव भारत के उत्तर प्रदेश राज्य के उत्तरी भाग मा स्थित एक जिला है। जिले के अर्थव्यवस्था मुख्यतः कृषि पर आधारित है अउर आबादी क एक बड़ा हिस्सा खेती या वहिते संबंधित गतिविधिन मा संलग्न है। हाल के सालन मा जिले मा लघु उद्योग अउर पर्यटन जइसे दुसरे क्षेत्रनौ मा वृद्धि भै है। कृषि उन्नाव जिले के अर्थव्यवस्था क मुख्य आधार है। हियाँ उगाई जाए वाली प्रमुख फसलन मा गेहूँ, चावल, गन्ना अउर आलू शामिल हैं। जिला आम, अमरूद अउर अन्य फलनौ के उत्पादन खातिन जाना जात है। पशुपालन जिले क एक दूसर महत्वपूर्ण गतिविधि आय, जेहिमा डेयरी अउर मुर्गी पालन सबते लोकप्रिय हैं। कृषि के अलावा, उन्नाव जिला मा हाल के सालन मा लघु उद्योगनौ का विकास भा है। इनमा चमड़ा के सामान, कांच के बर्तन अउर चीनी-मिट्टी के सामान बनावै वाली विनिर्माण इकाई शामिल हैं। जिला मा बड़ी संख्या मा छोटे कृषि-आधारित उद्योगौ हैं, जइसे चीनी मिलैं, कपास ओटाई अउर प्रेसिंग मिलैं तथा तेल मिलैं। पर्यटन उन्नाव जिले का एक उभरै वाला क्षेत्र है। जिला मा कइयो ऐतिहासिक अउर धार्मिक स्थल हैं, जउन देश भर ते पर्यटकन का आकर्षित करति हैं। इनमा गंगा नदी के तट पर स्थित बृजघाट, शिवराजपुर क शिव मंदिर अउर नवाबगंज क हनुमान मंदिर शामिल है। कुल मिलाके, वइसे तो कृषि उन्नाव जिले की अर्थव्यवस्था क मुख्य आधार है, मुला लघु उद्योग अउर पर्यटन जइसे दुसरे क्षेत्रन के विकास ते अर्थव्यवस्था मा विविधता आई है अउर स्थानीय आबादी खातिन रोजगार के अवसर पैदा करै मा सहायता भै है। ==संभाग== [[File:Unnao district subdivisions map.png|thumb|उन्नाव जिले की तहसील अउर ब्लॉकन क्यार मानचित्र]] उन्नाव जिला 6 तहसीलन मा विभाजित है: [[उन्नाव]], [[हसनगंज]], [[सफीपुर]], [[पुरवा]], [[बांगरमऊ]] अउर [[बीघापुर]]।<ref name="Census 2011"/> इनका आगे 16 [[सामुदायिक विकास खंड|सामुदायिक विकास खंडन]] मा विभाजित कीन गा है, जिनके सूची नीचे दीन गै है:<ref name="Census 2011"/> * '''[[सफीपुर]] तहसील:''' ** [[सफीपुर]] ब्लॉक * '''[[हसनगंज]] तहसील:''' ** [[औरास, उत्तर प्रदेश|औरास]] ब्लॉक ** [[मियागंज]] ब्लॉक ** [[हसनगंज]] ब्लॉक ** [[नवाबगंज, उन्नाव|नवाबगंज]] ब्लॉक * '''[[उन्नाव]] तहसील:''' ** [[सिकंदरपुर सरोसी]] ब्लॉक ** [[बिछिया, उन्नाव|बिछिया]] ब्लॉक ** [[सिकंदरपुर करन]] ब्लॉक * '''[[पुरवा]] तहसील:''' ** [[असोहा]] ब्लॉक ** [[पुरवा]] ब्लॉक{{refn|group=note|name=first|पुरवा ब्लॉक क कुछ हिस्सा बिघापुर तहसील मा आवत है।<ref name="Census 2011"/>}} ** [[हिलौली]] ब्लॉक * '''[[बांगरमऊ]] तहसील:''' ** [[गंज मुरादाबाद]] ब्लॉक ** [[बांगरमऊ]] ब्लॉक ** [[फतेहपुर चौरासी]] ब्लॉक * '''[[बीघापुर]] तहसील:''' ** [[बीघापुर]] ब्लॉक ** [[सुमेरपुर, उन्नाव|सुमेरपुर]] ब्लॉक ==प्रशासन== वर्तमान मा भारतीय संसद की लोक सभा मा उन्नाव के निर्वाचित प्रतिनिधि [[साक्षी महाराज]] हैं। जिले मइहाँ [[उत्तर प्रदेश विधान सभा|विधान सभा]] की 7 सीटैं रहैं, जिनके नाम उन्नाव, पुरवा, भगवंतनगर, हसनगंज, सफीपुर, हड़हा अउर बांगरमऊ रहैं। हालांकि, 2008 मा परिसीमन के बादि हड़हा के अंतर्गत आवै वाले क्षेत्रन का अन्य विधानसभा सीटन मा मिला दीन गा अउर हसनगंज की जगा मोहान सीट बना दीनि गै। ई प्रकार जिले मा अब 6 विधानसभा सीटै हैं- उन्नाव, पुरवा, भगवंतनगर, मोहान, सफीपुर, अउर बांगरमऊ। उन्नाव के अन्य प्रमुख कस्बन मा करोवन बी.के., सफीपुर, न्योतनी, असीवन, बांगरमऊ, मोहान, मगरवारा, शुक्लागंज, पुरवा मौरावां अउर बक्सर शामिल हैं। उन्नाव के जिलाधिकारी घनश्याम मीणा हैं।<ref>{{Cite web |url =https://unnao.nic.in/hi/%e0%a4%9c%e0%a4%bf%e0%a4%b2%e0%a4%be%e0%a4%a7%e0%a4%bf%e0%a4%95%e0%a4%be%e0%a4%b0%e0%a5%80-%e0%a4%b8%e0%a5%82%e0%a4%9a%e0%a5%80/ |title = जिलाधिकारी सूची}}</ref> उन्नाव लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र मा 2008 के परिसीमन के बादि [[2009 भारतीय आम चुनाव|2009 के लोकसभा चुनाव]] खातिन पंजीकृत मतदातन के संख्या सबते अधिक रहै। हियाँ लगभग 1.9 मिलियन मतदाता रहैं, जिहिते यो भारत क सबते बड़ा संसदीय निर्वाचन क्षेत्र बनि गा रहै। ===विधान परिषद सदस्य=== लखनऊ–उन्नाव निर्वाचन क्षेत्र - [[राम चंद्र सिंह प्रधान|राम चंद्र प्रधान]] (भाजपा, 12 अप्रैल 2022) कानपुर स्नातक सीट - अरुण पाठक (भाजपा, 23 जनवरी 2015 का निर्वाचित) (ई सीट क प्रतिनिधित्व कानपुर नगर, कानपुर देहात अउर उन्नाव जिला करति हैं।) कानपुर शिक्षक निर्वाचन क्षेत्र - [[राज बहादुर सिंह चंदेल]] (निर्दलीय, फरवरी 2023 मा निर्वाचित) (यो निर्वाचन क्षेत्र [[कानपुर नगर जिला]], [[कानपुर देहात जिला]] अउर उन्नाव जिला के अंतर्गत आवत है।) ==नगरपालिका== जिला मइहाँ कुल 19 नगर निकाय हैं, जिनमा 3 [[नगर पालिका परिषद]] अउर 16 [[नगर पंचायत]]ैं हैं, जिनके सूची नीचे दीन गै है:<ref name="Census 2011"/><ref>{{Cite web|url =https://e-nagarsewaup.gov.in/ulbappsmain/showUlbList?type=NP| title= List of ULBs}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! नगर क नाँव ! वर्गीकरण ! तहसील ! जनसंख्या (2011 मा) |- | [[गंज मुरादाबाद]] || [[नगर पंचायत]] || सफीपुर || 10,957 |- | [[बांगरमऊ]] || [[नगर पालिका परिषद]] || सफीपुर || 44,204 |- | [[फतेहपुर चौरासी]] || [[नगर पंचायत]] || सफीपुर || 6,715 |- | [[ऊगू]] || [[नगर पंचायत]] || सफीपुर || 6,318 |- | [[सफीपुर]] || [[नगर पंचायत]] || सफीपुर || 25,688 |- | [[कुरसठ, उन्नाव|कुरसठ]] || [[नगर पंचायत]] || सफीपुर || 6,770 |- | [[औरास, उत्तर प्रदेश|औरास]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 6,466 |- | [[हैदराबाद, उत्तर प्रदेश|हैदराबाद]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 7,697 |- | [[रसूलाबाद, उन्नाव|रसूलाबाद]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 7,928 |- | [[मोहन, उत्तर प्रदेश|मोहन]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 15,071 |- | [[न्योतनी]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 7,577 |- | [[नवाबगंज, उन्नाव|नवाबगंज]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 11,545 |- | [[अचलगंज]] || [[नगर पंचायत]] || उन्नाव || 7,748 |- | [[उन्नाव]] || [[नगर पालिका परिषद]] || उन्नाव || 177,658 |- | [[गंगाघाट, उन्नाव]] || [[नगर पालिका परिषद]] || उन्नाव || 84,072 |- | [[पुरवा]] || [[नगर पंचायत]] || पुरवा || 24,467 |- | [[मौरावां]] || [[नगर पंचायत]] || पुरवा || 15,484 |- | [[बीघापुर]] || [[नगर पंचायत]] || बीघापुर || 6,501 |- | [[भगवंत नगर]] || [[नगर पंचायत]] || बीघापुर || 6,995 |} उन्नाव जिला मा 2 [[जनगणना नगर]] हैं, जउन पूर्ण नगरपालिका नहीं हैं, मुला इन्हका शहरी क्षेत्रन के रूप मा गिना जात है:<ref name="Census 2011"/> {| class="wikitable sortable" |- ! नगर क नाँव ! वर्गीकरण ! तहसील ! जनसंख्या (2011 मा) |- | [[कटरी पीपर खेड़ा]] || [[जनगणना नगर]] || उन्नाव || 26,475 |- | [[मझारा पीपर अहतमाली]] || [[जनगणना नगर]] || उन्नाव || 25,310 |} ==जनसांख्यिकी== {{historical populations |11=1901|12=9,76,590|13=1911|14=9,10,869|15=1921|16=8,19,087|17=1931|18=8,55,657|19=1941|20=9,59,493|21=1951|22=10,67,001|23=1961|24=12,26,779|25=1971|26=14,84,393|27=1981|28=18,22,591|29=1991|30=22,00,397|31=2001|32=27,00,324|33=2011|34=31,08,367|percentages=pagr|footnote=स्रोत:<ref>[http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html 1901 से जनसंख्या में दशकीय परिवर्तन]</ref>|align=left}} {{bar box |title=उन्नाव जिला मा धरम (2011)<ref name="religion">{{Cite web|date=2011|title=धरम के अनुसार जनसंख्या के तालिका: उत्तर प्रदेश|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11394/download/14507/DDW09C-01%20MDDS.XLS|website=censusindia.gov.in|publisher=[[भारत के रजिस्ट्रार जनरल और जनगणना आयुक्त]]}}</ref> |titlebar=#Fcd116 |left1=धरम |right1=प्रतिशत |float=right |bars= {{bar percent|[[हिन्दू धर्म]]|darkorange|87.89}} {{bar percent|[[इस्लाम]]|green|11.69}} {{bar percent|अन्य या उल्लेख नहीं कीन गा|black|0.42}} |caption=धर्मन का वितरण }} 2011 की जनगणना के अनुसार उन्नाव जिले के जनसंख्या 3,108,367 रहै।<ref name=districtcensus>{{cite web |year=2011 |title=जिला जनगणना पुस्तिका: उन्नाव|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/1298/download/4206/DH_2011_0925_PART_A_DCHB_UNNAO.pdf|access-date= |website=censusindia.gov.in |publisher=[[भारत के रजिस्ट्रार जनरल और जनगणना आयुक्त]]}}</ref> या लगभग [[मंगोलिया]] देश के बराबर है<ref name="cia">{{cite web | author = US Directorate of Intelligence | title = Country Comparison:Population | url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html | archive-url = https://web.archive.org/web/20070613004507/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html | url-status = dead | archive-date = 13 June 2007 | access-date = 1 October 2011 | quote = M Mongolia 3,133,318 July 2011 est.}}</ref> या अमेरिका के [[आयोवा]] राज्य के बराबर है। यहिते उत्तर प्रदेश मा यहिका स्थान 31वाँ<ref name="Census 2011"/> अउर भारत मा 112वाँ है (कुल [[भारत के सब जिलन के सूची|640]] मा ते)।<ref name=districtcensus/> जिले क जनसंख्या घनत्व {{convert|682|PD/sqkm|PD/sqmi}} है, जउन पूरे उत्तर प्रदेश की तुलना मा कम है।<ref name="Census 2011"/> 2001-2011 के दशक मा यहिकी जनसंख्या वृद्धि दर 15.19% रहै।<ref name=districtcensus/> 2011 के अनुसार जिले की 82.9% आबादी ग्रामीण अउर 17.1% शहरी रहै।<ref name="Census 2011"/> उन्नाव जिले क [[लिंगानुपात]] प्रति 1,000 मनइन पर 906 मेहेरिया रहै, जउन राज्य मा 30वाँ सबते अधिक है।<ref name="Census 2011"/> यहिके साक्षरता दर 66.4% है, जउन राज्य मा 47वीं सबते अधिक है।<ref name="Census 2011" /> आबादी क 17.10% शहरी क्षेत्रन मा रहत है। अनुसूचित जाति आबादी का 30.51% हिस्सा हैं।<ref name="districtcensus" /> ===भाषा=== {{Pie chart |caption = उन्नाव जिले मा बोली जाए वाली भाषाँ (2011)<ref name="languages"/> |label1 = [[हिन्दी]] |value1 = 97.59 |color1 = orange |label2 = [[उर्दू]] |value2 = 2.25 |color2 = green |label3 = अन्य |value3 = 0.16 |color3 = grey |thumb=right }} 2011 की भारत की जनगणना के समय जिले के 97.59% आबादी [[हिन्दी]] (या यहिते संबंधित भाषा) अउर 2.25% आबादी [[उर्दू]] का अपनि पहिल भाषा के रूप मा दर्ज कराएसि।<ref name="languages">{{Cite web |title=मातृभाषा के अनुसार जनसंख्या के तालिका: उत्तर प्रदेश|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10224/download/13336/DDW-C16-STMT-MDDS-0900.XLSX|website=www.censusindia.gov.in|publisher=[[भारत के रजिस्ट्रार जनरल और जनगणना आयुक्त]]}}</ref> हियाँ बोली जाए वाली भाषन मा [[अवधी भाषा|अवधी]] शामिल है, जउन मुख्य रूप ते [[अवध]] क्षेत्र मा 3.8 करोड़ ते अधिक लोगन द्वारा बोली जाती है।<ref>{{cite encyclopedia | editor = M. Paul Lewis | encyclopedia = Ethnologue: Languages of the World | title = Awadhi: A language of India | url = http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=awa | access-date = 28 September 2011 | edition = 16th | year = 2009 | publisher = SIL International | location = Dallas, Texas}}</ref> बैसवारा क्षेत्र मा बैसवारी भाषा बोली जाति है, जउन अवधी के याक पश्चिमी बोली आय। ==उन्नाव के प्रसिद्ध लेखक== सूर्यकांत त्रिपाठी निराला आधुनिक हिंदी साहित्य के प्रमुख व्यक्तित्वन अउर छायावाद आंदोलन के प्रमुख कविन मा ते एक रहैं। उनके कविता भावनात्मक गहराई, सामाजिक चेतना अउर भाषा के अभिनव प्रयोग खातिन जानी जाति है। उइ निबंध अउर लघु कथा लिखेनि। उनकी प्रसिद्ध कृतिन मा कविता संग्रह ''सरोज स्मृति'', ''चित्राधार'', ''परिमल'' अउर लंबी कविता ''राम की शक्ति पूजा'' शामिल हैं। ==शिक्षा== जिला मा, भारत के दुसरे हिस्सन की तना, सामान्य 10+2+3 शिक्षा प्रणाली लागू है। जिले के कुछ प्रमुख विद्यालय अउर संस्थान हैं: *[https://dpsunnao.com/ दिल्ली पब्लिक स्कूल (DPS), अकरमपुर, उन्नाव] *डॉ. वीरेंद्र स्वरूप एजुकेशन सेंटर (VSEC), अकरमपुर, उन्नाव *आदर्श विद्या मंदिर (AVM), गीता पुरम, उन्नाव *बेन-हूर इंटरनेशनल स्कूल (BNIS), अकरमपुर, उन्नाव *ब्रिलियंट अकादमी इंटर कॉलेज (BAIC), उन्नाव *राजकीय इंटर कॉलेज (GIC), उन्नाव *सेंट जूड्स इंटर कॉलेज (SJIC), पीतांबर नगर, उन्नाव<ref>{{cite web |title=Know More About College |url=https://stjudescollege.org/ |website=St. Jude's College |access-date=12 September 2019}}</ref> *सेंट लॉरेंस स्कूल (SLS), पी.डी. नगर, उन्नाव<ref>{{cite web |title=St. Lawrence School, Unnao |url=https://www.schoolstlawrence.com/ |date=2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180822181314/https://www.schoolstlawrence.com/ |archive-date=22 August 2018 |website=St. Lawrence School |access-date=12 September 2019}}</ref> *सरस्वती विद्या मंदिर इंटर कॉलेज (SVMIC), पूरन नगर, उन्नाव<ref>{{cite web |title=S.V.M. Inter College, Sant Pooran Das Nagar, Unnao |url=https://www.facebook.com/svmicuno/ |date=2017 |website=Facebook |access-date=10 October 2022}}</ref> *विवेकानंद सरस्वती शिशु मंदिर इंटर कॉलेज (VSSMIC), मोती नगर, उन्नाव *लखनऊ पब्लिक स्कूल (LPS), पी.डी. नगर (सेक्टर-बी), उन्नाव *लखनऊ पब्लिक स्कूल (LPS), पी.डी. नगर (सेक्टर-सी), उन्नाव *[https://dpsunnao.com/ दिल्ली पब्लिक स्कूल (DPS), अकरमपुर, उन्नाव] ==2013 मा सोने क खजाना मिलै के घटना== अक्टूबर 2013 मा [[भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण]] उन्नाव जिले के डौंडिया खेड़ा गाँव के नेरे याक जगा खोदाई शुरू कीन्हेसि। अइस दावा कीन गा रहै कि 1857 के विद्रोह के क्रांतिकारी राजा राव [[राम बख्श सिंह]] के किला के खंडहरन के नीचे 1,000 टन ते जादा सोने क भंडार दबा परा है।<ref>{{cite web|title='Peepli Live' in Unnao: ASI begins hunt for 1,000-tonne 'buried treasure'|work=The Times of India |date=19 October 2013 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Peepli-Live-in-Unnao-ASI-begins-hunt-for-1000-tonne-buried-treasure/articleshow/24354232.cms|access-date=19 October 2013}}</ref> [[भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण|एएसआई]] अउर [[भारतीय भूवैज्ञानिक सर्वेक्षण|जीएसआई]] की प्रारंभिक जाँच मा 5–20 मीटर की गहराई पर एक गैर-चुंबकीय असामान्य क्षेत्र के पुष्टि भै रहै, जउन संभावित गैर-चालक धात्विक पदार्थ और/या कुछ मिश्रधातुन के उपस्थिति होएक् संकेत देत रहै।<ref>{{cite web|title=ASI begins Excavation at Unnao in search of Gold Deposits|url=http://news.biharprabha.com/2013/10/asi-begins-excavation-at-unnao-in-search-of-gold-deposits/|access-date=19 October 2013}}</ref> ==प्रसिद्ध व्यक्तित्व== ===साहित्यिक=== * [[अशोक वाजपेयी]] * [[भगवती चरण वर्मा]] * [[चित्रा मुद्गल]] * [[क्रिस्टीन वेस्टन]] * [[देवी शंकर अवस्थी]] * [[गया प्रसाद शुक्ल 'सनेही']] * [[मौलाना हसरत मोहानी]] * [[नंद दुलारे बाजपेयी]] * [[प्रताप नारायण मिश्र]] * [[राम विलास शर्मा]] * [[रमै काका]] * [[शिवमंगल सिंह 'सुमन']] * [[सूर्यकांत त्रिपाठी 'निराला']] ===शैक्षणिक=== * [[दीपक त्रिपाठी]] * [[हुसैन अहमद मदनी]] * [[रतन शंकर मिश्र]] ===राजनीतिक=== * [[अन्नू टंडन]], पूर्व सांसद * [[भगवती सिंह विशारद]] * [[चंद्रशेखर आज़ाद]] * [[देवी बक्स सिंह]] * [[द्वारका प्रसाद मिश्र]] * [[गुलाब सिंह लोधी]] * [[हृदय नारायण दीक्षित]] * [[कुलदीप सिंह सेंगर]] * [[राम बख्श सिंह]] * [[शीला दीक्षित]], दिल्ली की पूर्व मुख्यमंत्री * [[उमा शंकर दीक्षित]] * [[विश्वंभर दयाल त्रिपाठी]] * [[जियाउर रहमान अंसारी]], केंद्रीय मंत्री ===फिल्म अउर संगीत=== * [[सर्वदमन डी. बनर्जी]] * [[विशाल मिश्रा (संगीतकार)|विशाल मिश्रा]], संगीत निर्देशक अउ गायक ===क्रिकेट=== * [[कुलदीप यादव]] ==टिप्पणीं== {{Reflist|group=note}} ==संदर्भ== {{Reflist}} ==बाहरी कड़ीं== * {{Official website|http://unnao.nic.in}} po24utvrw8c2da63wlrj8los2bd51i8 37070 37069 2026-08-27T08:46:23Z ~2026-46858-15 5568 /* नगरपालिका */ 37070 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = उन्नाव ज़िला | settlement_type = {{Center|उत्तर प्रदेश क्यार एक जिला}} | total_type =कुल | native_name = | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = | perrow = 1/2 | image1 = Unnaogate.jpg | caption1 = बैसवारा द्वार | image2 = Sarosi Rajbhawan.jpg | caption2 = सरोसी रियासत क किला | image3 = Nawabganj Bird Sanctuary, Unnao 03.JPG | caption3 = [[नवाबगंज पक्षी विहार]] }} | image_map = India_Uttar_Pradesh_districts_2012_Unnao.svg | map_caption = उत्तर प्रदेश मा उन्नाव जिला के स्थिति | coordinates = | coor_pinpoint = उन्नाव | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flag|भारत}} | subdivision_type1 = [[भारत कय राज्य|राज्य]] | subdivision_name1 = [[उत्तर प्रदेश]] | subdivision_type2 = मंडल | subdivision_name2 = लखनऊ | established_title = Established | established_date = | seat_type =मुख्यालय | seat = [[उन्नाव]] | parts_type = तहसील | parts_style = para | p1 = उन्नाव <br /> बांगरमऊ <br /> हसनगंज<br /> सफीपुर<br /> पुरवा<br />बीघापुर | area_total_km2 = 4045.2 | area_footnotes = <ref name="Census 2011"/> | population_as_of = 2011 | population_total = 3,108,367 | population_footnotes = | population_urban = 531,646 | population_density_km2 = auto | demographics_type1 =जनसांख्यिकी | demographics1_title1 = साक्षरता | demographics1_info1 = 66.37% | demographics1_title2 = लिंगानुपात | demographics1_info2 = 0.901 [[मनई|♂]]/[[मेहेरिया|♀]] | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = [[लोक सभा|लोकसभा क्षेत्र]] | leader_name1 = [[उन्नाव लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|उन्नाव]] | leader_title2 = [[विधान सभा|विधानसभा क्षेत्र]] | leader_name2 = [[उन्नाव विधान सभा निर्वाचन क्षेत्र|उन्नाव]]<br /> [[बांगरमऊ विधान सभा निर्वाचन क्षेत्र|बांगरमऊ]]<br /> पुरवा<br /> भगवंतनगर<br /> मोहान<br />सफीपुर | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|IST]] | utc_offset1 = +05:30 | registration_plate = | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = | website = {{URL|https://unnao.nic.in/}} | official_name = }} '''उन्नाव जिला''' भारत के [[उत्तर प्रदेश]] राज्य का एक [[उत्तर प्रदेश कय ज़िला|जिला]] आय। यहिका मुख्यालय उन्नाव शहर है। यो जिला [[लखनऊ मंडल]] क्यार हिस्सा है। 2011 की जनगणना के अनुसार, उन्नाव जिला कै आबादी 3,108,367 रहै, जउन यहिका उत्तर प्रदेश क 31वाँ सबते ज्यादा आबादी वाला जिला बनावत है। यो एक मुख्य रूप ते ग्रामीण आबादी वाला जिला है, जेहिमा 80% ते ज्यादा आबादी ग्रामीण क्षेत्रन मा रहति है। <ref name="Census 2011" /> == महाकाव्यन मा उन्नाव == [[रामायण]] के अनुसार, लक्ष्मण जी देवी सीता का सुतियातारा (जेहिका तब सीता-उतारा जंगल कहा जात रहै) के लगे छाँड़ि दीन्हेनि रहैं। अब सुतियातारा मा एक चौराहा अउर एक [[शिव]] मंदिर है। उइ अपने दुसरे बनबास मा हियैं परियर (परियर) गाँव मा रहत रहीं, जहाँ पर ऋषि वाल्मीकि क्यार आश्रम रहै। तबै हियाँ पर आम, नीम, बरगद, अउर पीपल आदि के बिरवन ते हरा भरा जंगल रहै। वही मा उइ अपएँ दून्हो लरिकन का जनम दिहिन। अब, हियाँ पर सीता, कुश अउर लव का एक प्रसिद्ध मंदिर है जेहिका जानकी कुंड कहा जात है (मतलब एक अइसि जगह जहाँ ते सीता मइया अपनी आध्यात्मिक महतारी भुइँया माता के साथ क्षीर सागर मा समा गई रहैं)। हियाँ प एक शिवालौ बना है जेहिका लोधेसुरन के नाँव ते जात है। ==इतिहास== उन्नाव जिला क गठन फरवरी 1856 मा अँगरेजन द्वारा [[अवध राज्य]] के विलय के बादि कीन गा रहै।<ref name="Gazetteer">{{cite book |last1=Nevill |first1=H.R. |title=Unao: A Gazetteer, Being Volume XI Of The District Gazetteers Of The United Provinces Of Agra And Oudh |date=1903 |publisher=Government Press |location=Allahabad |pages=90, 113–39, 171, 217, 240–1 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.113180 |access-date=7 April 2021}}</ref> यहिते पहिले, [[अवध के नवाब|अवध के नवाबन]] के शासनकाल मा यो क्षेत्र कइयो अलग-अलग जिलन या चकलन मा विभाजित रहै: [[पुरवा, उन्नाव|पुरवा]] पूर्वी भाग का कवर करत रहै, जबकि उत्तर मा [[रसूलाबाद, उन्नाव|रसूलाबाद]] अउर [[सफीपुर]] रहैं।<ref name="Gazetteer"/> [[औरास|औरास]] क परगना [[संडीला]] के चकला का हिस्सा रहै अउर [[बैसवारा]] के परगना बैसवारा चकला मा शामिल रहैं, जेहिका मुख्यालय [[रायबरेली]] मा रहै।<ref name="Gazetteer"/> ब्रिटिश अधिग्रहण के बादि जिला का मूल रूप ते "पुरवा जिला" कहा गा अउर पुरवा क यहिका मुख्यालय बनावा गा।<ref name="Gazetteer"/> या व्यवस्था बहुत कम समय तक रही अउर यहिके बादि मुख्यालय उन्नाव स्थानांतरित कइ दीन गा।<ref name="Gazetteer"/> ===प्राचीन=== [[ह्वेनसांग]], भारत आवै वाला चीनी तीर्थयात्री रहै, जउन 636 ईस्वी मा 3 महिना तक [[कन्नौज]] मा रहा रहै। हियाँ ते वो लगभग 26 किमी की यात्रा कीन्हेसि अउर गंगा के पूर्वी तट पर स्थित ''नफोटिपोकुलो'' (नवदेवकुल) नगर पहुँचा। यो नगर लगभग 5 किमी की परिधि मा फइला रहै अउर हियाँ एक देव मंदिर अउ कइयो बौद्ध मठ तथा स्तूप रहैं। नवदेवकुल के पहिचान [[नवल, उत्तर प्रदेश|नवल]] ते कीन गै है, जउन कन्नौज ते 18 मील दक्षिण-पूर्व मा स्थित है।<ref name="Gazetteer" /> उइ काल के बादि ई क्षेत्र क इतिहास लगभग पूरी तना अस्पष्ट है अउर बादि के [[राजपूत]] परिवारन की परंपरै यहिका एकमात्र स्रोत हैं।<ref name="Gazetteer" /> ई परंपरन के अनुसार, वर्तमान उन्नाव जिला विभिन्न समूहन के बीच बुरी तना विभाजित रहै: कहा जात है कि भर पूर्वी भाग मा शासन करति रहैं, जबकि मध्य भाग मा [[लोध]], [[लुनिया (जाति)|लुनिया]], [[अहीर]], [[ठठेरा]], [[धोबी]] अउर [[कुर्मी]] सहित कइयो दुसरी जनजातिन क मिश्रण रहत रहै।<ref name="Gazetteer" /> उइ शासकन के मिट्टी के किलन के अवशेष आजौ देखा परति हैं, लेकिन इनमा ते कोहूका शासन बहुत बड़े क्षेत्र पर नहीं रहा।<ref name="Gazetteer" /> उत्तर मा शासक राजपासी रहैं, जिनके राजधानी रामकोट नगर रहै, जेहिका अब [[बांगरमऊ]] के नाँव ते जाना जात है।<ref name="Gazetteer" /> [[सफीपुर]] के नेरे क क्षेत्र [[ब्राह्मण]] राजन ([[शुक्ल]]) द्वारा शासित माना जात है अउर सफीपुर का मूल नाम "सैपुर" उनहिन मा कउनो एक के नाम पर परा रहै।<ref name="Gazetteer" /> ===मध्यकालीन=== आगे आवै वाली सदिन मा राजपूत ई क्षेत्र के मुख्य शासक वर्ग रहे।<ref name="Gazetteer"/> [[बैस राजपूत|बैस]] दक्षिण मा शासन करति रहैं, मध्य भाग मा दिक्षितन क प्रभुत्व रहै (उनकी पारिवारिक परंपरा यहिका "दिक्षिताना" कहती हैं), अउर उत्तर कइयो छोटे राजपूत कुलन के बीच विभाजित रहै।<ref name="Gazetteer"/> हियाँ मुस्लिम शासन कबो बहुत मजबूत नहीं रहा अउर यहीते उन्नाव जिले क्यार मध्यकालीन इतिहास मूलतः शासक राजपूत कुलन की अलग-अलग पारिवारिक परंपरन क संग्रह है, जिनमा कउनो निश्चित तिथि नहीं दीन गै है।<ref name="Gazetteer"/> ई क्षेत्र क पहला प्रमुख मुस्लिम केंद्र लगभग 1300 के आसपास बांगरमऊ बना। परंपरा के अनुसार, सैयद अला-उद-दीन नामक व्यक्ति नवल के राजा ते यो क्षेत्र जीत लिहिस, फिर नवल का नष्ट कइके बांगरमऊ मा नई राजधानी स्थापित कीन्हेसि।<ref name="Gazetteer"/> वहिकी कब्र पर बने मकबरा के शिलालेख पर 702 [[हिजरी संवत|हिजरी]] (1302 ईस्वी) कै तारीख अंकित है।<ref name="Gazetteer"/> अगली प्रमुख मुस्लिम विजय सफीपुर के भै, जिसके बारे मा कहा जात है कि या 819 हिजरी मा भै रहै। हियाँ एक अलग सैयद अला-उद-दीन युद्ध मा मारा गा अउर वहिके मकबरा का हिंदू औ मुस्लिम दूनों श्रद्धा ते द्याखति हैं।<ref name="Gazetteer"/> यहिके बादि वहिका पुत्र बहा-उद-दीन कथित रूप ते शहर के [[बिसेन]] राजा ते [[उन्नाव]] पर विजय प्राप्त कीन्हेसि। वहु राजा की सेना का अचानक चकित करै खातिन अपने सैनिकन को महिलन के वेश मा छिपावत रहै।<ref name="Gazetteer"/> अन्य मुस्लिम चउकिन मा [[असिवन]] अउर [[रसूलाबाद, उन्नाव|रसूलाबाद]] शामिल रहैं।<ref name="Gazetteer"/> [[अकबर]] के समय आधुनिक उन्नाव जिले क पूरा क्षेत्र [[अवध सूबा]] मा [[लखनऊ]] की [[सरकार (प्रशासनिक विभाग)|सरकार]] मा शामिल रहै।<ref name="Gazetteer"/> याहिमा निम्नलिखित महल शामिल रहैं: [[उन्नाव]] (जेहिका [[आइन-ए-अकबरी]] मा उनाम कहा गा है), [[सिकंदरपुर सरोसी|सरोसी]], हड़हा, [[बांगरमऊ]], [[सफीपुर]] (तब सैपुर कहा जात रहै), [[फतेहपुर चौरासी]], [[मोहान|मोहान]], [[असीवन|असीवन]], झलोतर, [[परसंदन]], ऊँचगांव, सिधुपुर, [[पुरवा, उन्नाव|पुरवा]] (तब रणबीरपुर कहा जात रहै), [[मौरावां]], [[सरोन, उन्नाव|सरोन]] या सरवन, [[कुंभी, उन्नाव|कुंभी]], [[मगरायर]], पनहन, पाटन, [[घाटमपुर, उन्नाव|घाटमपुर]], अउर अंत मा [[असोहा]]।<ref name="Gazetteer"/> या प्रशासनिक व्यवस्था 20वीं शताब्दी तक लगभग अपरिवर्तित रही, हालांकि कुछ परिवर्तन भें।<ref name="Gazetteer"/> उदाहरण जइसे, परियर परगना 1785 मा सरोसी अउर सफीपुर के कुछ हिस्सन ते बनावा गा रहै अउर बादि मा 1800 के दशक मा सरोसी परगना सिकंदरपुर के नाँव ते जाना जाए लाग। सी. ए. इलियट 1862 मा लिखेनि रहै कि उइ समय यो नाम "जल्दिही मा प्रचलित हुआ रहै"।<ref name="Gazetteer"/> यई प्रकार, डौंडिया खेड़ा का गठन [[राव मर्दन सिंह]] द्वारा लगभग 1800 मा ऊँचगांव अउर सिधुपुर ते कीन गा रहै।<ref name="Gazetteer"/> ===आधुनिक=== बादि के मुगल काल के दौरान ई क्षेत्र के बहुत कम संदर्भ मिलति हैं, लेकिन [[अवध के नवाब|अवध के नवाबन]] के शासनकाल मा यहिका खुब उल्लेख मिलत है।<ref name="Gazetteer"/> नवाब शुरू मा ई क्षेत्र पर मजबूत केंद्रीय नियंत्रण बनाए राखेनि अउर अधिकांश स्थानीय जमींदार बिना विरोध के उनके अधीन होइ गें, लेकिन धीरे-धीरे हियाँ उनका अधिकार कम होत गा अउर स्थानीय शासक लगभग स्वतंत्र होइ गें।<ref name="Gazetteer"/> नवाबी प्रशासनिक व्यवस्था के अंतर्गत आज के उन्नाव जिले का क्षेत्र कइयो जिला या चकलन मा विभाजित रहै: पुरवा, रसूलाबाद अउर सफीपुर हियैँ स्थित रहैं, जबकि संडीला अउर बैसवारा वर्तमान जिला के बाहर स्थित रहैं, लेकिन उनके अंतर्गत यउ जिला क्यार कुछ क्षेत्र आवत रहै।<ref name="Gazetteer"/> जब अंग्रेज 1856 मा अवध का विलय कीन्हेनि, तब उइ पुरवा मा मुख्यालय बनाय के एक नवा जिला बनाएनि, लेकिन जल्दिही जिला मुख्यालय का उन्नाव स्थानांतरित कइ दीन गा।<ref name="Gazetteer"/> उन्नाव का यहिके केंद्रीय स्थान के कारण चुना गा। उप-आयुक्त वऊ समय हियैँ पर तैनात रहैं, जब पुरवा मुख्यालय रहै। उन्नाव के केंद्रीय क्षेत्र मा स्थित टिकरगढ़ी गाँव मा जिला कचहरी रहै।<ref name="Gazetteer"/> शुरुआत मा नवा जिला आज के जिले ते छ्वाट रहै अउर वहिमा खाली 13 परगना रहैं।<ref name="Gazetteer"/> हालांकि, 1869 मा यो काफी बड़ा होइ गा: बैसवारा के 7 परगना (पनहन, पाटन, बिहार, भगवंतनगर, मगरायर, घाटमपुर अउर डौंडिया खेड़ा) [[रायबरेली जिला]] ते स्थानांतरित कइके उन्नाव जिला मा शामिल कीन गें अउर उनका पुरवा तहसील का हिस्सा बनावा गा।<ref name="Gazetteer"/> यई तना 1869 मा औरास-मोहान परगना [[लखनऊ जिला]] ते हियाँ स्थानांतरित कीन गा अउर मोहान का तहसील का मुख्यालय बनावा गा, जउन [[नवाबगंज,उन्नाव|नवाबगंज]] क स्थान लीन्हेसि।<ref name="Gazetteer"/> 1857 के सिपाही विद्रोह के दौरान ई क्षेत्र मा कुछ लड़ाई भईं। विद्रोह के बादि जिले मा नागरिक प्रशासन पुनः स्थापित कीन गा अउर यहिका नाम उन्नाव जिला रखा गा, जेहिका मुख्यालय उन्नाव रहै। हालांकि जिला क आकार 1869 तक छ्वाट रहै, जब यो अपन वर्तमान स्वरूप ग्रहण कीन्हेसि। वई साल उन्नाव सहर का नगरपालिका का दर्जा दीन गा।<ref name=UnnaoHistory>{{cite web |title=History of the District |url=http://unnao.nic.in/history.htm |website=Unnao District Website |access-date=24 August 2016}}</ref> ==अर्थव्यवस्था== 2006 मा [[पंचायती राज मंत्रालय]] उन्नाव का देश के 250 सबते पिछड़े जिलन (कुल [[भारत के सब जिलन के सूची|640]] मा ते) मा शामिल कीन्हेसि रहै।<ref name=brgf/> यो उत्तर प्रदेश के उइ 34 जिलन मा ते एक है, जिन्हका वर्तमान मा पिछड़ा क्षेत्र अनुदान निधि कार्यक्रम (BRGF) ते धन प्राप्त होइ रहा है।<ref name=brgf>{{cite web|author=Ministry of Panchayati Raj|date=8 September 2009|title=A Note on the Backward Regions Grant Fund Programme|publisher=National Institute of Rural Development|url=http://www.nird.org.in/brgf/doc/brgf_BackgroundNote.pdf|access-date=27 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120405033402/http://www.nird.org.in/brgf/doc/brgf_BackgroundNote.pdf|archive-date=5 April 2012|url-status=dead}}</ref> उत्तर प्रदेश सरकार 2024 मा उन्नाव का आधिकारिक रूप ते राज्य राजधानी क्षेत्र मा शामिल कीन्हेसि रहै। यहिते क्षेत्र मा निवेश के अवसर बढ़ै अउर आर्थिक विकास का प्रोत्साहन मिलै के उम्मीद है।<ref>{{cite news |last1=Rawat |first1=Virendra Singh |date=29 July 2024 |title=Uttar Pradesh govt plans to invest Rs 5 trillion to develop Lucknow-SCR |url=https://www.business-standard.com/economy/news/uttar-pradesh-govt-plans-to-invest-rs-5-trillion-to-develop-lucknow-scr-124072900958_1.html |work=Business Standard |access-date=27 December 2024}}</ref> उन्नाव भारत के उत्तर प्रदेश राज्य के उत्तरी भाग मा स्थित एक जिला है। जिले के अर्थव्यवस्था मुख्यतः कृषि पर आधारित है अउर आबादी क एक बड़ा हिस्सा खेती या वहिते संबंधित गतिविधिन मा संलग्न है। हाल के सालन मा जिले मा लघु उद्योग अउर पर्यटन जइसे दुसरे क्षेत्रनौ मा वृद्धि भै है। कृषि उन्नाव जिले के अर्थव्यवस्था क मुख्य आधार है। हियाँ उगाई जाए वाली प्रमुख फसलन मा गेहूँ, चावल, गन्ना अउर आलू शामिल हैं। जिला आम, अमरूद अउर अन्य फलनौ के उत्पादन खातिन जाना जात है। पशुपालन जिले क एक दूसर महत्वपूर्ण गतिविधि आय, जेहिमा डेयरी अउर मुर्गी पालन सबते लोकप्रिय हैं। कृषि के अलावा, उन्नाव जिला मा हाल के सालन मा लघु उद्योगनौ का विकास भा है। इनमा चमड़ा के सामान, कांच के बर्तन अउर चीनी-मिट्टी के सामान बनावै वाली विनिर्माण इकाई शामिल हैं। जिला मा बड़ी संख्या मा छोटे कृषि-आधारित उद्योगौ हैं, जइसे चीनी मिलैं, कपास ओटाई अउर प्रेसिंग मिलैं तथा तेल मिलैं। पर्यटन उन्नाव जिले का एक उभरै वाला क्षेत्र है। जिला मा कइयो ऐतिहासिक अउर धार्मिक स्थल हैं, जउन देश भर ते पर्यटकन का आकर्षित करति हैं। इनमा गंगा नदी के तट पर स्थित बृजघाट, शिवराजपुर क शिव मंदिर अउर नवाबगंज क हनुमान मंदिर शामिल है। कुल मिलाके, वइसे तो कृषि उन्नाव जिले की अर्थव्यवस्था क मुख्य आधार है, मुला लघु उद्योग अउर पर्यटन जइसे दुसरे क्षेत्रन के विकास ते अर्थव्यवस्था मा विविधता आई है अउर स्थानीय आबादी खातिन रोजगार के अवसर पैदा करै मा सहायता भै है। ==संभाग== [[File:Unnao district subdivisions map.png|thumb|उन्नाव जिले की तहसील अउर ब्लॉकन क्यार मानचित्र]] उन्नाव जिला 6 तहसीलन मा विभाजित है: [[उन्नाव]], [[हसनगंज]], [[सफीपुर]], [[पुरवा]], [[बांगरमऊ]] अउर [[बीघापुर]]।<ref name="Census 2011"/> इनका आगे 16 [[सामुदायिक विकास खंड|सामुदायिक विकास खंडन]] मा विभाजित कीन गा है, जिनके सूची नीचे दीन गै है:<ref name="Census 2011"/> * '''[[सफीपुर]] तहसील:''' ** [[सफीपुर]] ब्लॉक * '''[[हसनगंज]] तहसील:''' ** [[औरास, उत्तर प्रदेश|औरास]] ब्लॉक ** [[मियागंज]] ब्लॉक ** [[हसनगंज]] ब्लॉक ** [[नवाबगंज, उन्नाव|नवाबगंज]] ब्लॉक * '''[[उन्नाव]] तहसील:''' ** [[सिकंदरपुर सरोसी]] ब्लॉक ** [[बिछिया, उन्नाव|बिछिया]] ब्लॉक ** [[सिकंदरपुर करन]] ब्लॉक * '''[[पुरवा]] तहसील:''' ** [[असोहा]] ब्लॉक ** [[पुरवा]] ब्लॉक{{refn|group=note|name=first|पुरवा ब्लॉक क कुछ हिस्सा बिघापुर तहसील मा आवत है।<ref name="Census 2011"/>}} ** [[हिलौली]] ब्लॉक * '''[[बांगरमऊ]] तहसील:''' ** [[गंज मुरादाबाद]] ब्लॉक ** [[बांगरमऊ]] ब्लॉक ** [[फतेहपुर चौरासी]] ब्लॉक * '''[[बीघापुर]] तहसील:''' ** [[बीघापुर]] ब्लॉक ** [[सुमेरपुर, उन्नाव|सुमेरपुर]] ब्लॉक ==प्रशासन== वर्तमान मा भारतीय संसद की लोक सभा मा उन्नाव के निर्वाचित प्रतिनिधि [[साक्षी महाराज]] हैं। जिले मइहाँ [[उत्तर प्रदेश विधान सभा|विधान सभा]] की 7 सीटैं रहैं, जिनके नाम उन्नाव, पुरवा, भगवंतनगर, हसनगंज, सफीपुर, हड़हा अउर बांगरमऊ रहैं। हालांकि, 2008 मा परिसीमन के बादि हड़हा के अंतर्गत आवै वाले क्षेत्रन का अन्य विधानसभा सीटन मा मिला दीन गा अउर हसनगंज की जगा मोहान सीट बना दीनि गै। ई प्रकार जिले मा अब 6 विधानसभा सीटै हैं- उन्नाव, पुरवा, भगवंतनगर, मोहान, सफीपुर, अउर बांगरमऊ। उन्नाव के अन्य प्रमुख कस्बन मा करोवन बी.के., सफीपुर, न्योतनी, असीवन, बांगरमऊ, मोहान, मगरवारा, शुक्लागंज, पुरवा मौरावां अउर बक्सर शामिल हैं। उन्नाव के जिलाधिकारी घनश्याम मीणा हैं।<ref>{{Cite web |url =https://unnao.nic.in/hi/%e0%a4%9c%e0%a4%bf%e0%a4%b2%e0%a4%be%e0%a4%a7%e0%a4%bf%e0%a4%95%e0%a4%be%e0%a4%b0%e0%a5%80-%e0%a4%b8%e0%a5%82%e0%a4%9a%e0%a5%80/ |title = जिलाधिकारी सूची}}</ref> उन्नाव लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र मा 2008 के परिसीमन के बादि [[2009 भारतीय आम चुनाव|2009 के लोकसभा चुनाव]] खातिन पंजीकृत मतदातन के संख्या सबते अधिक रहै। हियाँ लगभग 1.9 मिलियन मतदाता रहैं, जिहिते यो भारत क सबते बड़ा संसदीय निर्वाचन क्षेत्र बनि गा रहै। ===विधान परिषद सदस्य=== लखनऊ–उन्नाव निर्वाचन क्षेत्र - [[राम चंद्र सिंह प्रधान|राम चंद्र प्रधान]] (भाजपा, 12 अप्रैल 2022) कानपुर स्नातक सीट - अरुण पाठक (भाजपा, 23 जनवरी 2015 का निर्वाचित) (ई सीट क प्रतिनिधित्व कानपुर नगर, कानपुर देहात अउर उन्नाव जिला करति हैं।) कानपुर शिक्षक निर्वाचन क्षेत्र - [[राज बहादुर सिंह चंदेल]] (निर्दलीय, फरवरी 2023 मा निर्वाचित) (यो निर्वाचन क्षेत्र [[कानपुर नगर जिला]], [[कानपुर देहात जिला]] अउर उन्नाव जिला के अंतर्गत आवत है।) ==नगरपालिका== जिला मइहाँ कुल 19 नगर निकाय हैं, जिनमा 3 [[नगर पालिका परिषद]] अउर 16 [[नगर पंचायत]]ैं हैं, जिनके सूची नीचे दीन गै है:<ref name="Census 2011"/><ref>{{Cite web|url =https://e-nagarsewaup.gov.in/ulbappsmain/showUlbList?type=NP| title= List of ULBs}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! नगर क नाँव ! वर्गीकरण ! तहसील ! जनसंख्या (2011 मा) |- | [[गंज मुरादाबाद]] || [[नगर पंचायत]] || सफीपुर || 10,957 |- | [[बांगरमऊ]] || [[नगर पालिका परिषद]] || सफीपुर || 44,204 |- | [[फतेहपुर चौरासी]] || [[नगर पंचायत]] || सफीपुर || 6,715 |- | [[ऊगू]] || [[नगर पंचायत]] || सफीपुर || 6,318 |- | [[सफीपुर]] || [[नगर पंचायत]] || सफीपुर || 25,688 |- | [[कुरसठ|कुरसठ]] || [[नगर पंचायत]] || सफीपुर || 6,770 |- | [[औरास|औरास]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 6,466 |- | [[हैदराबाद, उन्नाव|हैदराबाद]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 7,697 |- | [[रसूलाबाद, उन्नाव|रसूलाबाद]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 7,928 |- | [[मोहान|मोहन]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 15,071 |- | [[न्योतनी]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 7,577 |- | [[नवाबगंज,उन्नाव|नवाबगंज]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 11,545 |- | [[अचलगंज]] || [[नगर पंचायत]] || उन्नाव || 7,748 |- | [[उन्नाव]] || [[नगर पालिका परिषद]] || उन्नाव || 177,658 |- | [[गंगाघाट, उन्नाव|गंगाघाट]] || [[नगर पालिका परिषद]] || उन्नाव || 84,072 |- | [[पुरवा, उन्नाव|पुरवा]] || [[नगर पंचायत]] || पुरवा || 24,467 |- | [[मौरावां]] || [[नगर पंचायत]] || पुरवा || 15,484 |- | [[बीघापुर]] || [[नगर पंचायत]] || बीघापुर || 6,501 |- | [[भगवंत नगर]] || [[नगर पंचायत]] || बीघापुर || 6,995 |} उन्नाव जिला मा 2 [[जनगणना नगर]] हैं, जउन पूर्ण नगरपालिका नहीं हैं, मुला इन्हका शहरी क्षेत्रन के रूप मा गिना जात है:<ref name="Census 2011"/> {| class="wikitable sortable" |- ! नगर क नाँव ! वर्गीकरण ! तहसील ! जनसंख्या (2011 मा) |- | [[कटरी पीपर खेड़ा]] || [[जनगणना नगर]] || उन्नाव || 26,475 |- | [[मझरा पीपर अहतमाली]] || [[जनगणना नगर]] || उन्नाव || 25,310 |} ==जनसांख्यिकी== {{historical populations |11=1901|12=9,76,590|13=1911|14=9,10,869|15=1921|16=8,19,087|17=1931|18=8,55,657|19=1941|20=9,59,493|21=1951|22=10,67,001|23=1961|24=12,26,779|25=1971|26=14,84,393|27=1981|28=18,22,591|29=1991|30=22,00,397|31=2001|32=27,00,324|33=2011|34=31,08,367|percentages=pagr|footnote=स्रोत:<ref>[http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html 1901 से जनसंख्या में दशकीय परिवर्तन]</ref>|align=left}} {{bar box |title=उन्नाव जिला मा धरम (2011)<ref name="religion">{{Cite web|date=2011|title=धरम के अनुसार जनसंख्या के तालिका: उत्तर प्रदेश|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11394/download/14507/DDW09C-01%20MDDS.XLS|website=censusindia.gov.in|publisher=[[भारत के रजिस्ट्रार जनरल और जनगणना आयुक्त]]}}</ref> |titlebar=#Fcd116 |left1=धरम |right1=प्रतिशत |float=right |bars= {{bar percent|[[हिन्दू धर्म]]|darkorange|87.89}} {{bar percent|[[इस्लाम]]|green|11.69}} {{bar percent|अन्य या उल्लेख नहीं कीन गा|black|0.42}} |caption=धर्मन का वितरण }} 2011 की जनगणना के अनुसार उन्नाव जिले के जनसंख्या 3,108,367 रहै।<ref name=districtcensus>{{cite web |year=2011 |title=जिला जनगणना पुस्तिका: उन्नाव|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/1298/download/4206/DH_2011_0925_PART_A_DCHB_UNNAO.pdf|access-date= |website=censusindia.gov.in |publisher=[[भारत के रजिस्ट्रार जनरल और जनगणना आयुक्त]]}}</ref> या लगभग [[मंगोलिया]] देश के बराबर है<ref name="cia">{{cite web | author = US Directorate of Intelligence | title = Country Comparison:Population | url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html | archive-url = https://web.archive.org/web/20070613004507/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html | url-status = dead | archive-date = 13 June 2007 | access-date = 1 October 2011 | quote = M Mongolia 3,133,318 July 2011 est.}}</ref> या अमेरिका के [[आयोवा]] राज्य के बराबर है। यहिते उत्तर प्रदेश मा यहिका स्थान 31वाँ<ref name="Census 2011"/> अउर भारत मा 112वाँ है (कुल [[भारत के सब जिलन के सूची|640]] मा ते)।<ref name=districtcensus/> जिले क जनसंख्या घनत्व {{convert|682|PD/sqkm|PD/sqmi}} है, जउन पूरे उत्तर प्रदेश की तुलना मा कम है।<ref name="Census 2011"/> 2001-2011 के दशक मा यहिकी जनसंख्या वृद्धि दर 15.19% रहै।<ref name=districtcensus/> 2011 के अनुसार जिले की 82.9% आबादी ग्रामीण अउर 17.1% शहरी रहै।<ref name="Census 2011"/> उन्नाव जिले क [[लिंगानुपात]] प्रति 1,000 मनइन पर 906 मेहेरिया रहै, जउन राज्य मा 30वाँ सबते अधिक है।<ref name="Census 2011"/> यहिके साक्षरता दर 66.4% है, जउन राज्य मा 47वीं सबते अधिक है।<ref name="Census 2011" /> आबादी क 17.10% शहरी क्षेत्रन मा रहत है। अनुसूचित जाति आबादी का 30.51% हिस्सा हैं।<ref name="districtcensus" /> ===भाषा=== {{Pie chart |caption = उन्नाव जिले मा बोली जाए वाली भाषाँ (2011)<ref name="languages"/> |label1 = [[हिन्दी]] |value1 = 97.59 |color1 = orange |label2 = [[उर्दू]] |value2 = 2.25 |color2 = green |label3 = अन्य |value3 = 0.16 |color3 = grey |thumb=right }} 2011 की भारत की जनगणना के समय जिले के 97.59% आबादी [[हिन्दी]] (या यहिते संबंधित भाषा) अउर 2.25% आबादी [[उर्दू]] का अपनि पहिल भाषा के रूप मा दर्ज कराएसि।<ref name="languages">{{Cite web |title=मातृभाषा के अनुसार जनसंख्या के तालिका: उत्तर प्रदेश|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10224/download/13336/DDW-C16-STMT-MDDS-0900.XLSX|website=www.censusindia.gov.in|publisher=[[भारत के रजिस्ट्रार जनरल और जनगणना आयुक्त]]}}</ref> हियाँ बोली जाए वाली भाषन मा [[अवधी भाषा|अवधी]] शामिल है, जउन मुख्य रूप ते [[अवध]] क्षेत्र मा 3.8 करोड़ ते अधिक लोगन द्वारा बोली जाती है।<ref>{{cite encyclopedia | editor = M. Paul Lewis | encyclopedia = Ethnologue: Languages of the World | title = Awadhi: A language of India | url = http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=awa | access-date = 28 September 2011 | edition = 16th | year = 2009 | publisher = SIL International | location = Dallas, Texas}}</ref> बैसवारा क्षेत्र मा बैसवारी भाषा बोली जाति है, जउन अवधी के याक पश्चिमी बोली आय। ==उन्नाव के प्रसिद्ध लेखक== सूर्यकांत त्रिपाठी निराला आधुनिक हिंदी साहित्य के प्रमुख व्यक्तित्वन अउर छायावाद आंदोलन के प्रमुख कविन मा ते एक रहैं। उनके कविता भावनात्मक गहराई, सामाजिक चेतना अउर भाषा के अभिनव प्रयोग खातिन जानी जाति है। उइ निबंध अउर लघु कथा लिखेनि। उनकी प्रसिद्ध कृतिन मा कविता संग्रह ''सरोज स्मृति'', ''चित्राधार'', ''परिमल'' अउर लंबी कविता ''राम की शक्ति पूजा'' शामिल हैं। ==शिक्षा== जिला मा, भारत के दुसरे हिस्सन की तना, सामान्य 10+2+3 शिक्षा प्रणाली लागू है। जिले के कुछ प्रमुख विद्यालय अउर संस्थान हैं: *[https://dpsunnao.com/ दिल्ली पब्लिक स्कूल (DPS), अकरमपुर, उन्नाव] *डॉ. वीरेंद्र स्वरूप एजुकेशन सेंटर (VSEC), अकरमपुर, उन्नाव *आदर्श विद्या मंदिर (AVM), गीता पुरम, उन्नाव *बेन-हूर इंटरनेशनल स्कूल (BNIS), अकरमपुर, उन्नाव *ब्रिलियंट अकादमी इंटर कॉलेज (BAIC), उन्नाव *राजकीय इंटर कॉलेज (GIC), उन्नाव *सेंट जूड्स इंटर कॉलेज (SJIC), पीतांबर नगर, उन्नाव<ref>{{cite web |title=Know More About College |url=https://stjudescollege.org/ |website=St. Jude's College |access-date=12 September 2019}}</ref> *सेंट लॉरेंस स्कूल (SLS), पी.डी. नगर, उन्नाव<ref>{{cite web |title=St. Lawrence School, Unnao |url=https://www.schoolstlawrence.com/ |date=2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180822181314/https://www.schoolstlawrence.com/ |archive-date=22 August 2018 |website=St. Lawrence School |access-date=12 September 2019}}</ref> *सरस्वती विद्या मंदिर इंटर कॉलेज (SVMIC), पूरन नगर, उन्नाव<ref>{{cite web |title=S.V.M. Inter College, Sant Pooran Das Nagar, Unnao |url=https://www.facebook.com/svmicuno/ |date=2017 |website=Facebook |access-date=10 October 2022}}</ref> *विवेकानंद सरस्वती शिशु मंदिर इंटर कॉलेज (VSSMIC), मोती नगर, उन्नाव *लखनऊ पब्लिक स्कूल (LPS), पी.डी. नगर (सेक्टर-बी), उन्नाव *लखनऊ पब्लिक स्कूल (LPS), पी.डी. नगर (सेक्टर-सी), उन्नाव *[https://dpsunnao.com/ दिल्ली पब्लिक स्कूल (DPS), अकरमपुर, उन्नाव] ==2013 मा सोने क खजाना मिलै के घटना== अक्टूबर 2013 मा [[भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण]] उन्नाव जिले के डौंडिया खेड़ा गाँव के नेरे याक जगा खोदाई शुरू कीन्हेसि। अइस दावा कीन गा रहै कि 1857 के विद्रोह के क्रांतिकारी राजा राव [[राम बख्श सिंह]] के किला के खंडहरन के नीचे 1,000 टन ते जादा सोने क भंडार दबा परा है।<ref>{{cite web|title='Peepli Live' in Unnao: ASI begins hunt for 1,000-tonne 'buried treasure'|work=The Times of India |date=19 October 2013 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Peepli-Live-in-Unnao-ASI-begins-hunt-for-1000-tonne-buried-treasure/articleshow/24354232.cms|access-date=19 October 2013}}</ref> [[भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण|एएसआई]] अउर [[भारतीय भूवैज्ञानिक सर्वेक्षण|जीएसआई]] की प्रारंभिक जाँच मा 5–20 मीटर की गहराई पर एक गैर-चुंबकीय असामान्य क्षेत्र के पुष्टि भै रहै, जउन संभावित गैर-चालक धात्विक पदार्थ और/या कुछ मिश्रधातुन के उपस्थिति होएक् संकेत देत रहै।<ref>{{cite web|title=ASI begins Excavation at Unnao in search of Gold Deposits|url=http://news.biharprabha.com/2013/10/asi-begins-excavation-at-unnao-in-search-of-gold-deposits/|access-date=19 October 2013}}</ref> ==प्रसिद्ध व्यक्तित्व== ===साहित्यिक=== * [[अशोक वाजपेयी]] * [[भगवती चरण वर्मा]] * [[चित्रा मुद्गल]] * [[क्रिस्टीन वेस्टन]] * [[देवी शंकर अवस्थी]] * [[गया प्रसाद शुक्ल 'सनेही']] * [[मौलाना हसरत मोहानी]] * [[नंद दुलारे बाजपेयी]] * [[प्रताप नारायण मिश्र]] * [[राम विलास शर्मा]] * [[रमै काका]] * [[शिवमंगल सिंह 'सुमन']] * [[सूर्यकांत त्रिपाठी 'निराला']] ===शैक्षणिक=== * [[दीपक त्रिपाठी]] * [[हुसैन अहमद मदनी]] * [[रतन शंकर मिश्र]] ===राजनीतिक=== * [[अन्नू टंडन]], पूर्व सांसद * [[भगवती सिंह विशारद]] * [[चंद्रशेखर आज़ाद]] * [[देवी बक्स सिंह]] * [[द्वारका प्रसाद मिश्र]] * [[गुलाब सिंह लोधी]] * [[हृदय नारायण दीक्षित]] * [[कुलदीप सिंह सेंगर]] * [[राम बख्श सिंह]] * [[शीला दीक्षित]], दिल्ली की पूर्व मुख्यमंत्री * [[उमा शंकर दीक्षित]] * [[विश्वंभर दयाल त्रिपाठी]] * [[जियाउर रहमान अंसारी]], केंद्रीय मंत्री ===फिल्म अउर संगीत=== * [[सर्वदमन डी. बनर्जी]] * [[विशाल मिश्रा (संगीतकार)|विशाल मिश्रा]], संगीत निर्देशक अउ गायक ===क्रिकेट=== * [[कुलदीप यादव]] ==टिप्पणीं== {{Reflist|group=note}} ==संदर्भ== {{Reflist}} ==बाहरी कड़ीं== * {{Official website|http://unnao.nic.in}} c8e37uzkatnwc03y4oam4m95tibe01d 37072 37070 2026-08-27T08:53:00Z ~2026-46858-15 5568 /* साहित्यिक */ 37072 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = उन्नाव ज़िला | settlement_type = {{Center|उत्तर प्रदेश क्यार एक जिला}} | total_type =कुल | native_name = | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = | perrow = 1/2 | image1 = Unnaogate.jpg | caption1 = बैसवारा द्वार | image2 = Sarosi Rajbhawan.jpg | caption2 = सरोसी रियासत क किला | image3 = Nawabganj Bird Sanctuary, Unnao 03.JPG | caption3 = [[नवाबगंज पक्षी विहार]] }} | image_map = India_Uttar_Pradesh_districts_2012_Unnao.svg | map_caption = उत्तर प्रदेश मा उन्नाव जिला के स्थिति | coordinates = | coor_pinpoint = उन्नाव | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flag|भारत}} | subdivision_type1 = [[भारत कय राज्य|राज्य]] | subdivision_name1 = [[उत्तर प्रदेश]] | subdivision_type2 = मंडल | subdivision_name2 = लखनऊ | established_title = Established | established_date = | seat_type =मुख्यालय | seat = [[उन्नाव]] | parts_type = तहसील | parts_style = para | p1 = उन्नाव <br /> बांगरमऊ <br /> हसनगंज<br /> सफीपुर<br /> पुरवा<br />बीघापुर | area_total_km2 = 4045.2 | area_footnotes = <ref name="Census 2011"/> | population_as_of = 2011 | population_total = 3,108,367 | population_footnotes = | population_urban = 531,646 | population_density_km2 = auto | demographics_type1 =जनसांख्यिकी | demographics1_title1 = साक्षरता | demographics1_info1 = 66.37% | demographics1_title2 = लिंगानुपात | demographics1_info2 = 0.901 [[मनई|♂]]/[[मेहेरिया|♀]] | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = [[लोक सभा|लोकसभा क्षेत्र]] | leader_name1 = [[उन्नाव लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|उन्नाव]] | leader_title2 = [[विधान सभा|विधानसभा क्षेत्र]] | leader_name2 = [[उन्नाव विधान सभा निर्वाचन क्षेत्र|उन्नाव]]<br /> [[बांगरमऊ विधान सभा निर्वाचन क्षेत्र|बांगरमऊ]]<br /> पुरवा<br /> भगवंतनगर<br /> मोहान<br />सफीपुर | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|IST]] | utc_offset1 = +05:30 | registration_plate = | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = | website = {{URL|https://unnao.nic.in/}} | official_name = }} '''उन्नाव जिला''' भारत के [[उत्तर प्रदेश]] राज्य का एक [[उत्तर प्रदेश कय ज़िला|जिला]] आय। यहिका मुख्यालय उन्नाव शहर है। यो जिला [[लखनऊ मंडल]] क्यार हिस्सा है। 2011 की जनगणना के अनुसार, उन्नाव जिला कै आबादी 3,108,367 रहै, जउन यहिका उत्तर प्रदेश क 31वाँ सबते ज्यादा आबादी वाला जिला बनावत है। यो एक मुख्य रूप ते ग्रामीण आबादी वाला जिला है, जेहिमा 80% ते ज्यादा आबादी ग्रामीण क्षेत्रन मा रहति है। <ref name="Census 2011" /> == महाकाव्यन मा उन्नाव == [[रामायण]] के अनुसार, लक्ष्मण जी देवी सीता का सुतियातारा (जेहिका तब सीता-उतारा जंगल कहा जात रहै) के लगे छाँड़ि दीन्हेनि रहैं। अब सुतियातारा मा एक चौराहा अउर एक [[शिव]] मंदिर है। उइ अपने दुसरे बनबास मा हियैं परियर (परियर) गाँव मा रहत रहीं, जहाँ पर ऋषि वाल्मीकि क्यार आश्रम रहै। तबै हियाँ पर आम, नीम, बरगद, अउर पीपल आदि के बिरवन ते हरा भरा जंगल रहै। वही मा उइ अपएँ दून्हो लरिकन का जनम दिहिन। अब, हियाँ पर सीता, कुश अउर लव का एक प्रसिद्ध मंदिर है जेहिका जानकी कुंड कहा जात है (मतलब एक अइसि जगह जहाँ ते सीता मइया अपनी आध्यात्मिक महतारी भुइँया माता के साथ क्षीर सागर मा समा गई रहैं)। हियाँ प एक शिवालौ बना है जेहिका लोधेसुरन के नाँव ते जात है। ==इतिहास== उन्नाव जिला क गठन फरवरी 1856 मा अँगरेजन द्वारा [[अवध राज्य]] के विलय के बादि कीन गा रहै।<ref name="Gazetteer">{{cite book |last1=Nevill |first1=H.R. |title=Unao: A Gazetteer, Being Volume XI Of The District Gazetteers Of The United Provinces Of Agra And Oudh |date=1903 |publisher=Government Press |location=Allahabad |pages=90, 113–39, 171, 217, 240–1 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.113180 |access-date=7 April 2021}}</ref> यहिते पहिले, [[अवध के नवाब|अवध के नवाबन]] के शासनकाल मा यो क्षेत्र कइयो अलग-अलग जिलन या चकलन मा विभाजित रहै: [[पुरवा, उन्नाव|पुरवा]] पूर्वी भाग का कवर करत रहै, जबकि उत्तर मा [[रसूलाबाद, उन्नाव|रसूलाबाद]] अउर [[सफीपुर]] रहैं।<ref name="Gazetteer"/> [[औरास|औरास]] क परगना [[संडीला]] के चकला का हिस्सा रहै अउर [[बैसवारा]] के परगना बैसवारा चकला मा शामिल रहैं, जेहिका मुख्यालय [[रायबरेली]] मा रहै।<ref name="Gazetteer"/> ब्रिटिश अधिग्रहण के बादि जिला का मूल रूप ते "पुरवा जिला" कहा गा अउर पुरवा क यहिका मुख्यालय बनावा गा।<ref name="Gazetteer"/> या व्यवस्था बहुत कम समय तक रही अउर यहिके बादि मुख्यालय उन्नाव स्थानांतरित कइ दीन गा।<ref name="Gazetteer"/> ===प्राचीन=== [[ह्वेनसांग]], भारत आवै वाला चीनी तीर्थयात्री रहै, जउन 636 ईस्वी मा 3 महिना तक [[कन्नौज]] मा रहा रहै। हियाँ ते वो लगभग 26 किमी की यात्रा कीन्हेसि अउर गंगा के पूर्वी तट पर स्थित ''नफोटिपोकुलो'' (नवदेवकुल) नगर पहुँचा। यो नगर लगभग 5 किमी की परिधि मा फइला रहै अउर हियाँ एक देव मंदिर अउ कइयो बौद्ध मठ तथा स्तूप रहैं। नवदेवकुल के पहिचान [[नवल, उत्तर प्रदेश|नवल]] ते कीन गै है, जउन कन्नौज ते 18 मील दक्षिण-पूर्व मा स्थित है।<ref name="Gazetteer" /> उइ काल के बादि ई क्षेत्र क इतिहास लगभग पूरी तना अस्पष्ट है अउर बादि के [[राजपूत]] परिवारन की परंपरै यहिका एकमात्र स्रोत हैं।<ref name="Gazetteer" /> ई परंपरन के अनुसार, वर्तमान उन्नाव जिला विभिन्न समूहन के बीच बुरी तना विभाजित रहै: कहा जात है कि भर पूर्वी भाग मा शासन करति रहैं, जबकि मध्य भाग मा [[लोध]], [[लुनिया (जाति)|लुनिया]], [[अहीर]], [[ठठेरा]], [[धोबी]] अउर [[कुर्मी]] सहित कइयो दुसरी जनजातिन क मिश्रण रहत रहै।<ref name="Gazetteer" /> उइ शासकन के मिट्टी के किलन के अवशेष आजौ देखा परति हैं, लेकिन इनमा ते कोहूका शासन बहुत बड़े क्षेत्र पर नहीं रहा।<ref name="Gazetteer" /> उत्तर मा शासक राजपासी रहैं, जिनके राजधानी रामकोट नगर रहै, जेहिका अब [[बांगरमऊ]] के नाँव ते जाना जात है।<ref name="Gazetteer" /> [[सफीपुर]] के नेरे क क्षेत्र [[ब्राह्मण]] राजन ([[शुक्ल]]) द्वारा शासित माना जात है अउर सफीपुर का मूल नाम "सैपुर" उनहिन मा कउनो एक के नाम पर परा रहै।<ref name="Gazetteer" /> ===मध्यकालीन=== आगे आवै वाली सदिन मा राजपूत ई क्षेत्र के मुख्य शासक वर्ग रहे।<ref name="Gazetteer"/> [[बैस राजपूत|बैस]] दक्षिण मा शासन करति रहैं, मध्य भाग मा दिक्षितन क प्रभुत्व रहै (उनकी पारिवारिक परंपरा यहिका "दिक्षिताना" कहती हैं), अउर उत्तर कइयो छोटे राजपूत कुलन के बीच विभाजित रहै।<ref name="Gazetteer"/> हियाँ मुस्लिम शासन कबो बहुत मजबूत नहीं रहा अउर यहीते उन्नाव जिले क्यार मध्यकालीन इतिहास मूलतः शासक राजपूत कुलन की अलग-अलग पारिवारिक परंपरन क संग्रह है, जिनमा कउनो निश्चित तिथि नहीं दीन गै है।<ref name="Gazetteer"/> ई क्षेत्र क पहला प्रमुख मुस्लिम केंद्र लगभग 1300 के आसपास बांगरमऊ बना। परंपरा के अनुसार, सैयद अला-उद-दीन नामक व्यक्ति नवल के राजा ते यो क्षेत्र जीत लिहिस, फिर नवल का नष्ट कइके बांगरमऊ मा नई राजधानी स्थापित कीन्हेसि।<ref name="Gazetteer"/> वहिकी कब्र पर बने मकबरा के शिलालेख पर 702 [[हिजरी संवत|हिजरी]] (1302 ईस्वी) कै तारीख अंकित है।<ref name="Gazetteer"/> अगली प्रमुख मुस्लिम विजय सफीपुर के भै, जिसके बारे मा कहा जात है कि या 819 हिजरी मा भै रहै। हियाँ एक अलग सैयद अला-उद-दीन युद्ध मा मारा गा अउर वहिके मकबरा का हिंदू औ मुस्लिम दूनों श्रद्धा ते द्याखति हैं।<ref name="Gazetteer"/> यहिके बादि वहिका पुत्र बहा-उद-दीन कथित रूप ते शहर के [[बिसेन]] राजा ते [[उन्नाव]] पर विजय प्राप्त कीन्हेसि। वहु राजा की सेना का अचानक चकित करै खातिन अपने सैनिकन को महिलन के वेश मा छिपावत रहै।<ref name="Gazetteer"/> अन्य मुस्लिम चउकिन मा [[असिवन]] अउर [[रसूलाबाद, उन्नाव|रसूलाबाद]] शामिल रहैं।<ref name="Gazetteer"/> [[अकबर]] के समय आधुनिक उन्नाव जिले क पूरा क्षेत्र [[अवध सूबा]] मा [[लखनऊ]] की [[सरकार (प्रशासनिक विभाग)|सरकार]] मा शामिल रहै।<ref name="Gazetteer"/> याहिमा निम्नलिखित महल शामिल रहैं: [[उन्नाव]] (जेहिका [[आइन-ए-अकबरी]] मा उनाम कहा गा है), [[सिकंदरपुर सरोसी|सरोसी]], हड़हा, [[बांगरमऊ]], [[सफीपुर]] (तब सैपुर कहा जात रहै), [[फतेहपुर चौरासी]], [[मोहान|मोहान]], [[असीवन|असीवन]], झलोतर, [[परसंदन]], ऊँचगांव, सिधुपुर, [[पुरवा, उन्नाव|पुरवा]] (तब रणबीरपुर कहा जात रहै), [[मौरावां]], [[सरोन, उन्नाव|सरोन]] या सरवन, [[कुंभी, उन्नाव|कुंभी]], [[मगरायर]], पनहन, पाटन, [[घाटमपुर, उन्नाव|घाटमपुर]], अउर अंत मा [[असोहा]]।<ref name="Gazetteer"/> या प्रशासनिक व्यवस्था 20वीं शताब्दी तक लगभग अपरिवर्तित रही, हालांकि कुछ परिवर्तन भें।<ref name="Gazetteer"/> उदाहरण जइसे, परियर परगना 1785 मा सरोसी अउर सफीपुर के कुछ हिस्सन ते बनावा गा रहै अउर बादि मा 1800 के दशक मा सरोसी परगना सिकंदरपुर के नाँव ते जाना जाए लाग। सी. ए. इलियट 1862 मा लिखेनि रहै कि उइ समय यो नाम "जल्दिही मा प्रचलित हुआ रहै"।<ref name="Gazetteer"/> यई प्रकार, डौंडिया खेड़ा का गठन [[राव मर्दन सिंह]] द्वारा लगभग 1800 मा ऊँचगांव अउर सिधुपुर ते कीन गा रहै।<ref name="Gazetteer"/> ===आधुनिक=== बादि के मुगल काल के दौरान ई क्षेत्र के बहुत कम संदर्भ मिलति हैं, लेकिन [[अवध के नवाब|अवध के नवाबन]] के शासनकाल मा यहिका खुब उल्लेख मिलत है।<ref name="Gazetteer"/> नवाब शुरू मा ई क्षेत्र पर मजबूत केंद्रीय नियंत्रण बनाए राखेनि अउर अधिकांश स्थानीय जमींदार बिना विरोध के उनके अधीन होइ गें, लेकिन धीरे-धीरे हियाँ उनका अधिकार कम होत गा अउर स्थानीय शासक लगभग स्वतंत्र होइ गें।<ref name="Gazetteer"/> नवाबी प्रशासनिक व्यवस्था के अंतर्गत आज के उन्नाव जिले का क्षेत्र कइयो जिला या चकलन मा विभाजित रहै: पुरवा, रसूलाबाद अउर सफीपुर हियैँ स्थित रहैं, जबकि संडीला अउर बैसवारा वर्तमान जिला के बाहर स्थित रहैं, लेकिन उनके अंतर्गत यउ जिला क्यार कुछ क्षेत्र आवत रहै।<ref name="Gazetteer"/> जब अंग्रेज 1856 मा अवध का विलय कीन्हेनि, तब उइ पुरवा मा मुख्यालय बनाय के एक नवा जिला बनाएनि, लेकिन जल्दिही जिला मुख्यालय का उन्नाव स्थानांतरित कइ दीन गा।<ref name="Gazetteer"/> उन्नाव का यहिके केंद्रीय स्थान के कारण चुना गा। उप-आयुक्त वऊ समय हियैँ पर तैनात रहैं, जब पुरवा मुख्यालय रहै। उन्नाव के केंद्रीय क्षेत्र मा स्थित टिकरगढ़ी गाँव मा जिला कचहरी रहै।<ref name="Gazetteer"/> शुरुआत मा नवा जिला आज के जिले ते छ्वाट रहै अउर वहिमा खाली 13 परगना रहैं।<ref name="Gazetteer"/> हालांकि, 1869 मा यो काफी बड़ा होइ गा: बैसवारा के 7 परगना (पनहन, पाटन, बिहार, भगवंतनगर, मगरायर, घाटमपुर अउर डौंडिया खेड़ा) [[रायबरेली जिला]] ते स्थानांतरित कइके उन्नाव जिला मा शामिल कीन गें अउर उनका पुरवा तहसील का हिस्सा बनावा गा।<ref name="Gazetteer"/> यई तना 1869 मा औरास-मोहान परगना [[लखनऊ जिला]] ते हियाँ स्थानांतरित कीन गा अउर मोहान का तहसील का मुख्यालय बनावा गा, जउन [[नवाबगंज,उन्नाव|नवाबगंज]] क स्थान लीन्हेसि।<ref name="Gazetteer"/> 1857 के सिपाही विद्रोह के दौरान ई क्षेत्र मा कुछ लड़ाई भईं। विद्रोह के बादि जिले मा नागरिक प्रशासन पुनः स्थापित कीन गा अउर यहिका नाम उन्नाव जिला रखा गा, जेहिका मुख्यालय उन्नाव रहै। हालांकि जिला क आकार 1869 तक छ्वाट रहै, जब यो अपन वर्तमान स्वरूप ग्रहण कीन्हेसि। वई साल उन्नाव सहर का नगरपालिका का दर्जा दीन गा।<ref name=UnnaoHistory>{{cite web |title=History of the District |url=http://unnao.nic.in/history.htm |website=Unnao District Website |access-date=24 August 2016}}</ref> ==अर्थव्यवस्था== 2006 मा [[पंचायती राज मंत्रालय]] उन्नाव का देश के 250 सबते पिछड़े जिलन (कुल [[भारत के सब जिलन के सूची|640]] मा ते) मा शामिल कीन्हेसि रहै।<ref name=brgf/> यो उत्तर प्रदेश के उइ 34 जिलन मा ते एक है, जिन्हका वर्तमान मा पिछड़ा क्षेत्र अनुदान निधि कार्यक्रम (BRGF) ते धन प्राप्त होइ रहा है।<ref name=brgf>{{cite web|author=Ministry of Panchayati Raj|date=8 September 2009|title=A Note on the Backward Regions Grant Fund Programme|publisher=National Institute of Rural Development|url=http://www.nird.org.in/brgf/doc/brgf_BackgroundNote.pdf|access-date=27 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120405033402/http://www.nird.org.in/brgf/doc/brgf_BackgroundNote.pdf|archive-date=5 April 2012|url-status=dead}}</ref> उत्तर प्रदेश सरकार 2024 मा उन्नाव का आधिकारिक रूप ते राज्य राजधानी क्षेत्र मा शामिल कीन्हेसि रहै। यहिते क्षेत्र मा निवेश के अवसर बढ़ै अउर आर्थिक विकास का प्रोत्साहन मिलै के उम्मीद है।<ref>{{cite news |last1=Rawat |first1=Virendra Singh |date=29 July 2024 |title=Uttar Pradesh govt plans to invest Rs 5 trillion to develop Lucknow-SCR |url=https://www.business-standard.com/economy/news/uttar-pradesh-govt-plans-to-invest-rs-5-trillion-to-develop-lucknow-scr-124072900958_1.html |work=Business Standard |access-date=27 December 2024}}</ref> उन्नाव भारत के उत्तर प्रदेश राज्य के उत्तरी भाग मा स्थित एक जिला है। जिले के अर्थव्यवस्था मुख्यतः कृषि पर आधारित है अउर आबादी क एक बड़ा हिस्सा खेती या वहिते संबंधित गतिविधिन मा संलग्न है। हाल के सालन मा जिले मा लघु उद्योग अउर पर्यटन जइसे दुसरे क्षेत्रनौ मा वृद्धि भै है। कृषि उन्नाव जिले के अर्थव्यवस्था क मुख्य आधार है। हियाँ उगाई जाए वाली प्रमुख फसलन मा गेहूँ, चावल, गन्ना अउर आलू शामिल हैं। जिला आम, अमरूद अउर अन्य फलनौ के उत्पादन खातिन जाना जात है। पशुपालन जिले क एक दूसर महत्वपूर्ण गतिविधि आय, जेहिमा डेयरी अउर मुर्गी पालन सबते लोकप्रिय हैं। कृषि के अलावा, उन्नाव जिला मा हाल के सालन मा लघु उद्योगनौ का विकास भा है। इनमा चमड़ा के सामान, कांच के बर्तन अउर चीनी-मिट्टी के सामान बनावै वाली विनिर्माण इकाई शामिल हैं। जिला मा बड़ी संख्या मा छोटे कृषि-आधारित उद्योगौ हैं, जइसे चीनी मिलैं, कपास ओटाई अउर प्रेसिंग मिलैं तथा तेल मिलैं। पर्यटन उन्नाव जिले का एक उभरै वाला क्षेत्र है। जिला मा कइयो ऐतिहासिक अउर धार्मिक स्थल हैं, जउन देश भर ते पर्यटकन का आकर्षित करति हैं। इनमा गंगा नदी के तट पर स्थित बृजघाट, शिवराजपुर क शिव मंदिर अउर नवाबगंज क हनुमान मंदिर शामिल है। कुल मिलाके, वइसे तो कृषि उन्नाव जिले की अर्थव्यवस्था क मुख्य आधार है, मुला लघु उद्योग अउर पर्यटन जइसे दुसरे क्षेत्रन के विकास ते अर्थव्यवस्था मा विविधता आई है अउर स्थानीय आबादी खातिन रोजगार के अवसर पैदा करै मा सहायता भै है। ==संभाग== [[File:Unnao district subdivisions map.png|thumb|उन्नाव जिले की तहसील अउर ब्लॉकन क्यार मानचित्र]] उन्नाव जिला 6 तहसीलन मा विभाजित है: [[उन्नाव]], [[हसनगंज]], [[सफीपुर]], [[पुरवा]], [[बांगरमऊ]] अउर [[बीघापुर]]।<ref name="Census 2011"/> इनका आगे 16 [[सामुदायिक विकास खंड|सामुदायिक विकास खंडन]] मा विभाजित कीन गा है, जिनके सूची नीचे दीन गै है:<ref name="Census 2011"/> * '''[[सफीपुर]] तहसील:''' ** [[सफीपुर]] ब्लॉक * '''[[हसनगंज]] तहसील:''' ** [[औरास, उत्तर प्रदेश|औरास]] ब्लॉक ** [[मियागंज]] ब्लॉक ** [[हसनगंज]] ब्लॉक ** [[नवाबगंज, उन्नाव|नवाबगंज]] ब्लॉक * '''[[उन्नाव]] तहसील:''' ** [[सिकंदरपुर सरोसी]] ब्लॉक ** [[बिछिया, उन्नाव|बिछिया]] ब्लॉक ** [[सिकंदरपुर करन]] ब्लॉक * '''[[पुरवा]] तहसील:''' ** [[असोहा]] ब्लॉक ** [[पुरवा]] ब्लॉक{{refn|group=note|name=first|पुरवा ब्लॉक क कुछ हिस्सा बिघापुर तहसील मा आवत है।<ref name="Census 2011"/>}} ** [[हिलौली]] ब्लॉक * '''[[बांगरमऊ]] तहसील:''' ** [[गंज मुरादाबाद]] ब्लॉक ** [[बांगरमऊ]] ब्लॉक ** [[फतेहपुर चौरासी]] ब्लॉक * '''[[बीघापुर]] तहसील:''' ** [[बीघापुर]] ब्लॉक ** [[सुमेरपुर, उन्नाव|सुमेरपुर]] ब्लॉक ==प्रशासन== वर्तमान मा भारतीय संसद की लोक सभा मा उन्नाव के निर्वाचित प्रतिनिधि [[साक्षी महाराज]] हैं। जिले मइहाँ [[उत्तर प्रदेश विधान सभा|विधान सभा]] की 7 सीटैं रहैं, जिनके नाम उन्नाव, पुरवा, भगवंतनगर, हसनगंज, सफीपुर, हड़हा अउर बांगरमऊ रहैं। हालांकि, 2008 मा परिसीमन के बादि हड़हा के अंतर्गत आवै वाले क्षेत्रन का अन्य विधानसभा सीटन मा मिला दीन गा अउर हसनगंज की जगा मोहान सीट बना दीनि गै। ई प्रकार जिले मा अब 6 विधानसभा सीटै हैं- उन्नाव, पुरवा, भगवंतनगर, मोहान, सफीपुर, अउर बांगरमऊ। उन्नाव के अन्य प्रमुख कस्बन मा करोवन बी.के., सफीपुर, न्योतनी, असीवन, बांगरमऊ, मोहान, मगरवारा, शुक्लागंज, पुरवा मौरावां अउर बक्सर शामिल हैं। उन्नाव के जिलाधिकारी घनश्याम मीणा हैं।<ref>{{Cite web |url =https://unnao.nic.in/hi/%e0%a4%9c%e0%a4%bf%e0%a4%b2%e0%a4%be%e0%a4%a7%e0%a4%bf%e0%a4%95%e0%a4%be%e0%a4%b0%e0%a5%80-%e0%a4%b8%e0%a5%82%e0%a4%9a%e0%a5%80/ |title = जिलाधिकारी सूची}}</ref> उन्नाव लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र मा 2008 के परिसीमन के बादि [[2009 भारतीय आम चुनाव|2009 के लोकसभा चुनाव]] खातिन पंजीकृत मतदातन के संख्या सबते अधिक रहै। हियाँ लगभग 1.9 मिलियन मतदाता रहैं, जिहिते यो भारत क सबते बड़ा संसदीय निर्वाचन क्षेत्र बनि गा रहै। ===विधान परिषद सदस्य=== लखनऊ–उन्नाव निर्वाचन क्षेत्र - [[राम चंद्र सिंह प्रधान|राम चंद्र प्रधान]] (भाजपा, 12 अप्रैल 2022) कानपुर स्नातक सीट - अरुण पाठक (भाजपा, 23 जनवरी 2015 का निर्वाचित) (ई सीट क प्रतिनिधित्व कानपुर नगर, कानपुर देहात अउर उन्नाव जिला करति हैं।) कानपुर शिक्षक निर्वाचन क्षेत्र - [[राज बहादुर सिंह चंदेल]] (निर्दलीय, फरवरी 2023 मा निर्वाचित) (यो निर्वाचन क्षेत्र [[कानपुर नगर जिला]], [[कानपुर देहात जिला]] अउर उन्नाव जिला के अंतर्गत आवत है।) ==नगरपालिका== जिला मइहाँ कुल 19 नगर निकाय हैं, जिनमा 3 [[नगर पालिका परिषद]] अउर 16 [[नगर पंचायत]]ैं हैं, जिनके सूची नीचे दीन गै है:<ref name="Census 2011"/><ref>{{Cite web|url =https://e-nagarsewaup.gov.in/ulbappsmain/showUlbList?type=NP| title= List of ULBs}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! नगर क नाँव ! वर्गीकरण ! तहसील ! जनसंख्या (2011 मा) |- | [[गंज मुरादाबाद]] || [[नगर पंचायत]] || सफीपुर || 10,957 |- | [[बांगरमऊ]] || [[नगर पालिका परिषद]] || सफीपुर || 44,204 |- | [[फतेहपुर चौरासी]] || [[नगर पंचायत]] || सफीपुर || 6,715 |- | [[ऊगू]] || [[नगर पंचायत]] || सफीपुर || 6,318 |- | [[सफीपुर]] || [[नगर पंचायत]] || सफीपुर || 25,688 |- | [[कुरसठ|कुरसठ]] || [[नगर पंचायत]] || सफीपुर || 6,770 |- | [[औरास|औरास]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 6,466 |- | [[हैदराबाद, उन्नाव|हैदराबाद]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 7,697 |- | [[रसूलाबाद, उन्नाव|रसूलाबाद]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 7,928 |- | [[मोहान|मोहन]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 15,071 |- | [[न्योतनी]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 7,577 |- | [[नवाबगंज,उन्नाव|नवाबगंज]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 11,545 |- | [[अचलगंज]] || [[नगर पंचायत]] || उन्नाव || 7,748 |- | [[उन्नाव]] || [[नगर पालिका परिषद]] || उन्नाव || 177,658 |- | [[गंगाघाट, उन्नाव|गंगाघाट]] || [[नगर पालिका परिषद]] || उन्नाव || 84,072 |- | [[पुरवा, उन्नाव|पुरवा]] || [[नगर पंचायत]] || पुरवा || 24,467 |- | [[मौरावां]] || [[नगर पंचायत]] || पुरवा || 15,484 |- | [[बीघापुर]] || [[नगर पंचायत]] || बीघापुर || 6,501 |- | [[भगवंत नगर]] || [[नगर पंचायत]] || बीघापुर || 6,995 |} उन्नाव जिला मा 2 [[जनगणना नगर]] हैं, जउन पूर्ण नगरपालिका नहीं हैं, मुला इन्हका शहरी क्षेत्रन के रूप मा गिना जात है:<ref name="Census 2011"/> {| class="wikitable sortable" |- ! नगर क नाँव ! वर्गीकरण ! तहसील ! जनसंख्या (2011 मा) |- | [[कटरी पीपर खेड़ा]] || [[जनगणना नगर]] || उन्नाव || 26,475 |- | [[मझरा पीपर अहतमाली]] || [[जनगणना नगर]] || उन्नाव || 25,310 |} ==जनसांख्यिकी== {{historical populations |11=1901|12=9,76,590|13=1911|14=9,10,869|15=1921|16=8,19,087|17=1931|18=8,55,657|19=1941|20=9,59,493|21=1951|22=10,67,001|23=1961|24=12,26,779|25=1971|26=14,84,393|27=1981|28=18,22,591|29=1991|30=22,00,397|31=2001|32=27,00,324|33=2011|34=31,08,367|percentages=pagr|footnote=स्रोत:<ref>[http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html 1901 से जनसंख्या में दशकीय परिवर्तन]</ref>|align=left}} {{bar box |title=उन्नाव जिला मा धरम (2011)<ref name="religion">{{Cite web|date=2011|title=धरम के अनुसार जनसंख्या के तालिका: उत्तर प्रदेश|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11394/download/14507/DDW09C-01%20MDDS.XLS|website=censusindia.gov.in|publisher=[[भारत के रजिस्ट्रार जनरल और जनगणना आयुक्त]]}}</ref> |titlebar=#Fcd116 |left1=धरम |right1=प्रतिशत |float=right |bars= {{bar percent|[[हिन्दू धर्म]]|darkorange|87.89}} {{bar percent|[[इस्लाम]]|green|11.69}} {{bar percent|अन्य या उल्लेख नहीं कीन गा|black|0.42}} |caption=धर्मन का वितरण }} 2011 की जनगणना के अनुसार उन्नाव जिले के जनसंख्या 3,108,367 रहै।<ref name=districtcensus>{{cite web |year=2011 |title=जिला जनगणना पुस्तिका: उन्नाव|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/1298/download/4206/DH_2011_0925_PART_A_DCHB_UNNAO.pdf|access-date= |website=censusindia.gov.in |publisher=[[भारत के रजिस्ट्रार जनरल और जनगणना आयुक्त]]}}</ref> या लगभग [[मंगोलिया]] देश के बराबर है<ref name="cia">{{cite web | author = US Directorate of Intelligence | title = Country Comparison:Population | url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html | archive-url = https://web.archive.org/web/20070613004507/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html | url-status = dead | archive-date = 13 June 2007 | access-date = 1 October 2011 | quote = M Mongolia 3,133,318 July 2011 est.}}</ref> या अमेरिका के [[आयोवा]] राज्य के बराबर है। यहिते उत्तर प्रदेश मा यहिका स्थान 31वाँ<ref name="Census 2011"/> अउर भारत मा 112वाँ है (कुल [[भारत के सब जिलन के सूची|640]] मा ते)।<ref name=districtcensus/> जिले क जनसंख्या घनत्व {{convert|682|PD/sqkm|PD/sqmi}} है, जउन पूरे उत्तर प्रदेश की तुलना मा कम है।<ref name="Census 2011"/> 2001-2011 के दशक मा यहिकी जनसंख्या वृद्धि दर 15.19% रहै।<ref name=districtcensus/> 2011 के अनुसार जिले की 82.9% आबादी ग्रामीण अउर 17.1% शहरी रहै।<ref name="Census 2011"/> उन्नाव जिले क [[लिंगानुपात]] प्रति 1,000 मनइन पर 906 मेहेरिया रहै, जउन राज्य मा 30वाँ सबते अधिक है।<ref name="Census 2011"/> यहिके साक्षरता दर 66.4% है, जउन राज्य मा 47वीं सबते अधिक है।<ref name="Census 2011" /> आबादी क 17.10% शहरी क्षेत्रन मा रहत है। अनुसूचित जाति आबादी का 30.51% हिस्सा हैं।<ref name="districtcensus" /> ===भाषा=== {{Pie chart |caption = उन्नाव जिले मा बोली जाए वाली भाषाँ (2011)<ref name="languages"/> |label1 = [[हिन्दी]] |value1 = 97.59 |color1 = orange |label2 = [[उर्दू]] |value2 = 2.25 |color2 = green |label3 = अन्य |value3 = 0.16 |color3 = grey |thumb=right }} 2011 की भारत की जनगणना के समय जिले के 97.59% आबादी [[हिन्दी]] (या यहिते संबंधित भाषा) अउर 2.25% आबादी [[उर्दू]] का अपनि पहिल भाषा के रूप मा दर्ज कराएसि।<ref name="languages">{{Cite web |title=मातृभाषा के अनुसार जनसंख्या के तालिका: उत्तर प्रदेश|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10224/download/13336/DDW-C16-STMT-MDDS-0900.XLSX|website=www.censusindia.gov.in|publisher=[[भारत के रजिस्ट्रार जनरल और जनगणना आयुक्त]]}}</ref> हियाँ बोली जाए वाली भाषन मा [[अवधी भाषा|अवधी]] शामिल है, जउन मुख्य रूप ते [[अवध]] क्षेत्र मा 3.8 करोड़ ते अधिक लोगन द्वारा बोली जाती है।<ref>{{cite encyclopedia | editor = M. Paul Lewis | encyclopedia = Ethnologue: Languages of the World | title = Awadhi: A language of India | url = http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=awa | access-date = 28 September 2011 | edition = 16th | year = 2009 | publisher = SIL International | location = Dallas, Texas}}</ref> बैसवारा क्षेत्र मा बैसवारी भाषा बोली जाति है, जउन अवधी के याक पश्चिमी बोली आय। ==उन्नाव के प्रसिद्ध लेखक== सूर्यकांत त्रिपाठी निराला आधुनिक हिंदी साहित्य के प्रमुख व्यक्तित्वन अउर छायावाद आंदोलन के प्रमुख कविन मा ते एक रहैं। उनके कविता भावनात्मक गहराई, सामाजिक चेतना अउर भाषा के अभिनव प्रयोग खातिन जानी जाति है। उइ निबंध अउर लघु कथा लिखेनि। उनकी प्रसिद्ध कृतिन मा कविता संग्रह ''सरोज स्मृति'', ''चित्राधार'', ''परिमल'' अउर लंबी कविता ''राम की शक्ति पूजा'' शामिल हैं। ==शिक्षा== जिला मा, भारत के दुसरे हिस्सन की तना, सामान्य 10+2+3 शिक्षा प्रणाली लागू है। जिले के कुछ प्रमुख विद्यालय अउर संस्थान हैं: *[https://dpsunnao.com/ दिल्ली पब्लिक स्कूल (DPS), अकरमपुर, उन्नाव] *डॉ. वीरेंद्र स्वरूप एजुकेशन सेंटर (VSEC), अकरमपुर, उन्नाव *आदर्श विद्या मंदिर (AVM), गीता पुरम, उन्नाव *बेन-हूर इंटरनेशनल स्कूल (BNIS), अकरमपुर, उन्नाव *ब्रिलियंट अकादमी इंटर कॉलेज (BAIC), उन्नाव *राजकीय इंटर कॉलेज (GIC), उन्नाव *सेंट जूड्स इंटर कॉलेज (SJIC), पीतांबर नगर, उन्नाव<ref>{{cite web |title=Know More About College |url=https://stjudescollege.org/ |website=St. Jude's College |access-date=12 September 2019}}</ref> *सेंट लॉरेंस स्कूल (SLS), पी.डी. नगर, उन्नाव<ref>{{cite web |title=St. Lawrence School, Unnao |url=https://www.schoolstlawrence.com/ |date=2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180822181314/https://www.schoolstlawrence.com/ |archive-date=22 August 2018 |website=St. Lawrence School |access-date=12 September 2019}}</ref> *सरस्वती विद्या मंदिर इंटर कॉलेज (SVMIC), पूरन नगर, उन्नाव<ref>{{cite web |title=S.V.M. Inter College, Sant Pooran Das Nagar, Unnao |url=https://www.facebook.com/svmicuno/ |date=2017 |website=Facebook |access-date=10 October 2022}}</ref> *विवेकानंद सरस्वती शिशु मंदिर इंटर कॉलेज (VSSMIC), मोती नगर, उन्नाव *लखनऊ पब्लिक स्कूल (LPS), पी.डी. नगर (सेक्टर-बी), उन्नाव *लखनऊ पब्लिक स्कूल (LPS), पी.डी. नगर (सेक्टर-सी), उन्नाव *[https://dpsunnao.com/ दिल्ली पब्लिक स्कूल (DPS), अकरमपुर, उन्नाव] ==2013 मा सोने क खजाना मिलै के घटना== अक्टूबर 2013 मा [[भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण]] उन्नाव जिले के डौंडिया खेड़ा गाँव के नेरे याक जगा खोदाई शुरू कीन्हेसि। अइस दावा कीन गा रहै कि 1857 के विद्रोह के क्रांतिकारी राजा राव [[राम बख्श सिंह]] के किला के खंडहरन के नीचे 1,000 टन ते जादा सोने क भंडार दबा परा है।<ref>{{cite web|title='Peepli Live' in Unnao: ASI begins hunt for 1,000-tonne 'buried treasure'|work=The Times of India |date=19 October 2013 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Peepli-Live-in-Unnao-ASI-begins-hunt-for-1000-tonne-buried-treasure/articleshow/24354232.cms|access-date=19 October 2013}}</ref> [[भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण|एएसआई]] अउर [[भारतीय भूवैज्ञानिक सर्वेक्षण|जीएसआई]] की प्रारंभिक जाँच मा 5–20 मीटर की गहराई पर एक गैर-चुंबकीय असामान्य क्षेत्र के पुष्टि भै रहै, जउन संभावित गैर-चालक धात्विक पदार्थ और/या कुछ मिश्रधातुन के उपस्थिति होएक् संकेत देत रहै।<ref>{{cite web|title=ASI begins Excavation at Unnao in search of Gold Deposits|url=http://news.biharprabha.com/2013/10/asi-begins-excavation-at-unnao-in-search-of-gold-deposits/|access-date=19 October 2013}}</ref> ==प्रसिद्ध व्यक्तित्व== ===साहित्यिक=== * [[अशोक वाजपेयी]] * [[भगवती चरण वर्मा]] * [[चित्रा मुद्गल]] * [[क्रिस्टीन वेस्टन]] * [[देवी शंकर अवस्थी]] * [[गया प्रसाद शुक्ल 'सनेही']] * [[मौलाना हसरत मोहानी]] * [[नंद दुलारे बाजपेयी]] * [[प्रताप नारायण मिश्र]] * [[राम विलास शर्मा]] * [[रमई काका]] * [[शिवमंगल सिंह 'सुमन']] * [[सूर्यकांत त्रिपाठी 'निराला']] ===शैक्षणिक=== * [[दीपक त्रिपाठी]] * [[हुसैन अहमद मदनी]] * [[रतन शंकर मिश्र]] ===राजनीतिक=== * [[अन्नू टंडन]], पूर्व सांसद * [[भगवती सिंह विशारद]] * [[चंद्रशेखर आज़ाद]] * [[देवी बक्स सिंह]] * [[द्वारका प्रसाद मिश्र]] * [[गुलाब सिंह लोधी]] * [[हृदय नारायण दीक्षित]] * [[कुलदीप सिंह सेंगर]] * [[राम बख्श सिंह]] * [[शीला दीक्षित]], दिल्ली की पूर्व मुख्यमंत्री * [[उमा शंकर दीक्षित]] * [[विश्वंभर दयाल त्रिपाठी]] * [[जियाउर रहमान अंसारी]], केंद्रीय मंत्री ===फिल्म अउर संगीत=== * [[सर्वदमन डी. बनर्जी]] * [[विशाल मिश्रा (संगीतकार)|विशाल मिश्रा]], संगीत निर्देशक अउ गायक ===क्रिकेट=== * [[कुलदीप यादव]] ==टिप्पणीं== {{Reflist|group=note}} ==संदर्भ== {{Reflist}} ==बाहरी कड़ीं== * {{Official website|http://unnao.nic.in}} 2ulf5jas1ra2a45i5qui9obr233wymz 37073 37072 2026-08-27T10:27:19Z Avimaarak 3578 /* संदर्भ */ 37073 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = उन्नाव ज़िला | settlement_type = {{Center|उत्तर प्रदेश क्यार एक जिला}} | total_type =कुल | native_name = | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = | perrow = 1/2 | image1 = Unnaogate.jpg | caption1 = बैसवारा द्वार | image2 = Sarosi Rajbhawan.jpg | caption2 = सरोसी रियासत क किला | image3 = Nawabganj Bird Sanctuary, Unnao 03.JPG | caption3 = [[नवाबगंज पक्षी विहार]] }} | image_map = India_Uttar_Pradesh_districts_2012_Unnao.svg | map_caption = उत्तर प्रदेश मा उन्नाव जिला के स्थिति | coordinates = | coor_pinpoint = उन्नाव | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flag|भारत}} | subdivision_type1 = [[भारत कय राज्य|राज्य]] | subdivision_name1 = [[उत्तर प्रदेश]] | subdivision_type2 = मंडल | subdivision_name2 = लखनऊ | established_title = Established | established_date = | seat_type =मुख्यालय | seat = [[उन्नाव]] | parts_type = तहसील | parts_style = para | p1 = उन्नाव <br /> बांगरमऊ <br /> हसनगंज<br /> सफीपुर<br /> पुरवा<br />बीघापुर | area_total_km2 = 4045.2 | area_footnotes = <ref name="Census 2011"/> | population_as_of = 2011 | population_total = 3,108,367 | population_footnotes = | population_urban = 531,646 | population_density_km2 = auto | demographics_type1 =जनसांख्यिकी | demographics1_title1 = साक्षरता | demographics1_info1 = 66.37% | demographics1_title2 = लिंगानुपात | demographics1_info2 = 0.901 [[मनई|♂]]/[[मेहेरिया|♀]] | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = [[लोक सभा|लोकसभा क्षेत्र]] | leader_name1 = [[उन्नाव लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|उन्नाव]] | leader_title2 = [[विधान सभा|विधानसभा क्षेत्र]] | leader_name2 = [[उन्नाव विधान सभा निर्वाचन क्षेत्र|उन्नाव]]<br /> [[बांगरमऊ विधान सभा निर्वाचन क्षेत्र|बांगरमऊ]]<br /> पुरवा<br /> भगवंतनगर<br /> मोहान<br />सफीपुर | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|IST]] | utc_offset1 = +05:30 | registration_plate = | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = | website = {{URL|https://unnao.nic.in/}} | official_name = }} '''उन्नाव जिला''' भारत के [[उत्तर प्रदेश]] राज्य का एक [[उत्तर प्रदेश कय ज़िला|जिला]] आय। यहिका मुख्यालय उन्नाव शहर है। यो जिला [[लखनऊ मंडल]] क्यार हिस्सा है। 2011 की जनगणना के अनुसार, उन्नाव जिला कै आबादी 3,108,367 रहै, जउन यहिका उत्तर प्रदेश क 31वाँ सबते ज्यादा आबादी वाला जिला बनावत है। यो एक मुख्य रूप ते ग्रामीण आबादी वाला जिला है, जेहिमा 80% ते ज्यादा आबादी ग्रामीण क्षेत्रन मा रहति है। <ref name="Census 2011" /> == महाकाव्यन मा उन्नाव == [[रामायण]] के अनुसार, लक्ष्मण जी देवी सीता का सुतियातारा (जेहिका तब सीता-उतारा जंगल कहा जात रहै) के लगे छाँड़ि दीन्हेनि रहैं। अब सुतियातारा मा एक चौराहा अउर एक [[शिव]] मंदिर है। उइ अपने दुसरे बनबास मा हियैं परियर (परियर) गाँव मा रहत रहीं, जहाँ पर ऋषि वाल्मीकि क्यार आश्रम रहै। तबै हियाँ पर आम, नीम, बरगद, अउर पीपल आदि के बिरवन ते हरा भरा जंगल रहै। वही मा उइ अपएँ दून्हो लरिकन का जनम दिहिन। अब, हियाँ पर सीता, कुश अउर लव का एक प्रसिद्ध मंदिर है जेहिका जानकी कुंड कहा जात है (मतलब एक अइसि जगह जहाँ ते सीता मइया अपनी आध्यात्मिक महतारी भुइँया माता के साथ क्षीर सागर मा समा गई रहैं)। हियाँ प एक शिवालौ बना है जेहिका लोधेसुरन के नाँव ते जात है। ==इतिहास== उन्नाव जिला क गठन फरवरी 1856 मा अँगरेजन द्वारा [[अवध राज्य]] के विलय के बादि कीन गा रहै।<ref name="Gazetteer">{{cite book |last1=Nevill |first1=H.R. |title=Unao: A Gazetteer, Being Volume XI Of The District Gazetteers Of The United Provinces Of Agra And Oudh |date=1903 |publisher=Government Press |location=Allahabad |pages=90, 113–39, 171, 217, 240–1 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.113180 |access-date=7 April 2021}}</ref> यहिते पहिले, [[अवध के नवाब|अवध के नवाबन]] के शासनकाल मा यो क्षेत्र कइयो अलग-अलग जिलन या चकलन मा विभाजित रहै: [[पुरवा, उन्नाव|पुरवा]] पूर्वी भाग का कवर करत रहै, जबकि उत्तर मा [[रसूलाबाद, उन्नाव|रसूलाबाद]] अउर [[सफीपुर]] रहैं।<ref name="Gazetteer"/> [[औरास|औरास]] क परगना [[संडीला]] के चकला का हिस्सा रहै अउर [[बैसवारा]] के परगना बैसवारा चकला मा शामिल रहैं, जेहिका मुख्यालय [[रायबरेली]] मा रहै।<ref name="Gazetteer"/> ब्रिटिश अधिग्रहण के बादि जिला का मूल रूप ते "पुरवा जिला" कहा गा अउर पुरवा क यहिका मुख्यालय बनावा गा।<ref name="Gazetteer"/> या व्यवस्था बहुत कम समय तक रही अउर यहिके बादि मुख्यालय उन्नाव स्थानांतरित कइ दीन गा।<ref name="Gazetteer"/> ===प्राचीन=== [[ह्वेनसांग]], भारत आवै वाला चीनी तीर्थयात्री रहै, जउन 636 ईस्वी मा 3 महिना तक [[कन्नौज]] मा रहा रहै। हियाँ ते वो लगभग 26 किमी की यात्रा कीन्हेसि अउर गंगा के पूर्वी तट पर स्थित ''नफोटिपोकुलो'' (नवदेवकुल) नगर पहुँचा। यो नगर लगभग 5 किमी की परिधि मा फइला रहै अउर हियाँ एक देव मंदिर अउ कइयो बौद्ध मठ तथा स्तूप रहैं। नवदेवकुल के पहिचान [[नवल, उत्तर प्रदेश|नवल]] ते कीन गै है, जउन कन्नौज ते 18 मील दक्षिण-पूर्व मा स्थित है।<ref name="Gazetteer" /> उइ काल के बादि ई क्षेत्र क इतिहास लगभग पूरी तना अस्पष्ट है अउर बादि के [[राजपूत]] परिवारन की परंपरै यहिका एकमात्र स्रोत हैं।<ref name="Gazetteer" /> ई परंपरन के अनुसार, वर्तमान उन्नाव जिला विभिन्न समूहन के बीच बुरी तना विभाजित रहै: कहा जात है कि भर पूर्वी भाग मा शासन करति रहैं, जबकि मध्य भाग मा [[लोध]], [[लुनिया (जाति)|लुनिया]], [[अहीर]], [[ठठेरा]], [[धोबी]] अउर [[कुर्मी]] सहित कइयो दुसरी जनजातिन क मिश्रण रहत रहै।<ref name="Gazetteer" /> उइ शासकन के मिट्टी के किलन के अवशेष आजौ देखा परति हैं, लेकिन इनमा ते कोहूका शासन बहुत बड़े क्षेत्र पर नहीं रहा।<ref name="Gazetteer" /> उत्तर मा शासक राजपासी रहैं, जिनके राजधानी रामकोट नगर रहै, जेहिका अब [[बांगरमऊ]] के नाँव ते जाना जात है।<ref name="Gazetteer" /> [[सफीपुर]] के नेरे क क्षेत्र [[ब्राह्मण]] राजन ([[शुक्ल]]) द्वारा शासित माना जात है अउर सफीपुर का मूल नाम "सैपुर" उनहिन मा कउनो एक के नाम पर परा रहै।<ref name="Gazetteer" /> ===मध्यकालीन=== आगे आवै वाली सदिन मा राजपूत ई क्षेत्र के मुख्य शासक वर्ग रहे।<ref name="Gazetteer"/> [[बैस राजपूत|बैस]] दक्षिण मा शासन करति रहैं, मध्य भाग मा दिक्षितन क प्रभुत्व रहै (उनकी पारिवारिक परंपरा यहिका "दिक्षिताना" कहती हैं), अउर उत्तर कइयो छोटे राजपूत कुलन के बीच विभाजित रहै।<ref name="Gazetteer"/> हियाँ मुस्लिम शासन कबो बहुत मजबूत नहीं रहा अउर यहीते उन्नाव जिले क्यार मध्यकालीन इतिहास मूलतः शासक राजपूत कुलन की अलग-अलग पारिवारिक परंपरन क संग्रह है, जिनमा कउनो निश्चित तिथि नहीं दीन गै है।<ref name="Gazetteer"/> ई क्षेत्र क पहला प्रमुख मुस्लिम केंद्र लगभग 1300 के आसपास बांगरमऊ बना। परंपरा के अनुसार, सैयद अला-उद-दीन नामक व्यक्ति नवल के राजा ते यो क्षेत्र जीत लिहिस, फिर नवल का नष्ट कइके बांगरमऊ मा नई राजधानी स्थापित कीन्हेसि।<ref name="Gazetteer"/> वहिकी कब्र पर बने मकबरा के शिलालेख पर 702 [[हिजरी संवत|हिजरी]] (1302 ईस्वी) कै तारीख अंकित है।<ref name="Gazetteer"/> अगली प्रमुख मुस्लिम विजय सफीपुर के भै, जिसके बारे मा कहा जात है कि या 819 हिजरी मा भै रहै। हियाँ एक अलग सैयद अला-उद-दीन युद्ध मा मारा गा अउर वहिके मकबरा का हिंदू औ मुस्लिम दूनों श्रद्धा ते द्याखति हैं।<ref name="Gazetteer"/> यहिके बादि वहिका पुत्र बहा-उद-दीन कथित रूप ते शहर के [[बिसेन]] राजा ते [[उन्नाव]] पर विजय प्राप्त कीन्हेसि। वहु राजा की सेना का अचानक चकित करै खातिन अपने सैनिकन को महिलन के वेश मा छिपावत रहै।<ref name="Gazetteer"/> अन्य मुस्लिम चउकिन मा [[असिवन]] अउर [[रसूलाबाद, उन्नाव|रसूलाबाद]] शामिल रहैं।<ref name="Gazetteer"/> [[अकबर]] के समय आधुनिक उन्नाव जिले क पूरा क्षेत्र [[अवध सूबा]] मा [[लखनऊ]] की [[सरकार (प्रशासनिक विभाग)|सरकार]] मा शामिल रहै।<ref name="Gazetteer"/> याहिमा निम्नलिखित महल शामिल रहैं: [[उन्नाव]] (जेहिका [[आइन-ए-अकबरी]] मा उनाम कहा गा है), [[सिकंदरपुर सरोसी|सरोसी]], हड़हा, [[बांगरमऊ]], [[सफीपुर]] (तब सैपुर कहा जात रहै), [[फतेहपुर चौरासी]], [[मोहान|मोहान]], [[असीवन|असीवन]], झलोतर, [[परसंदन]], ऊँचगांव, सिधुपुर, [[पुरवा, उन्नाव|पुरवा]] (तब रणबीरपुर कहा जात रहै), [[मौरावां]], [[सरोन, उन्नाव|सरोन]] या सरवन, [[कुंभी, उन्नाव|कुंभी]], [[मगरायर]], पनहन, पाटन, [[घाटमपुर, उन्नाव|घाटमपुर]], अउर अंत मा [[असोहा]]।<ref name="Gazetteer"/> या प्रशासनिक व्यवस्था 20वीं शताब्दी तक लगभग अपरिवर्तित रही, हालांकि कुछ परिवर्तन भें।<ref name="Gazetteer"/> उदाहरण जइसे, परियर परगना 1785 मा सरोसी अउर सफीपुर के कुछ हिस्सन ते बनावा गा रहै अउर बादि मा 1800 के दशक मा सरोसी परगना सिकंदरपुर के नाँव ते जाना जाए लाग। सी. ए. इलियट 1862 मा लिखेनि रहै कि उइ समय यो नाम "जल्दिही मा प्रचलित हुआ रहै"।<ref name="Gazetteer"/> यई प्रकार, डौंडिया खेड़ा का गठन [[राव मर्दन सिंह]] द्वारा लगभग 1800 मा ऊँचगांव अउर सिधुपुर ते कीन गा रहै।<ref name="Gazetteer"/> ===आधुनिक=== बादि के मुगल काल के दौरान ई क्षेत्र के बहुत कम संदर्भ मिलति हैं, लेकिन [[अवध के नवाब|अवध के नवाबन]] के शासनकाल मा यहिका खुब उल्लेख मिलत है।<ref name="Gazetteer"/> नवाब शुरू मा ई क्षेत्र पर मजबूत केंद्रीय नियंत्रण बनाए राखेनि अउर अधिकांश स्थानीय जमींदार बिना विरोध के उनके अधीन होइ गें, लेकिन धीरे-धीरे हियाँ उनका अधिकार कम होत गा अउर स्थानीय शासक लगभग स्वतंत्र होइ गें।<ref name="Gazetteer"/> नवाबी प्रशासनिक व्यवस्था के अंतर्गत आज के उन्नाव जिले का क्षेत्र कइयो जिला या चकलन मा विभाजित रहै: पुरवा, रसूलाबाद अउर सफीपुर हियैँ स्थित रहैं, जबकि संडीला अउर बैसवारा वर्तमान जिला के बाहर स्थित रहैं, लेकिन उनके अंतर्गत यउ जिला क्यार कुछ क्षेत्र आवत रहै।<ref name="Gazetteer"/> जब अंग्रेज 1856 मा अवध का विलय कीन्हेनि, तब उइ पुरवा मा मुख्यालय बनाय के एक नवा जिला बनाएनि, लेकिन जल्दिही जिला मुख्यालय का उन्नाव स्थानांतरित कइ दीन गा।<ref name="Gazetteer"/> उन्नाव का यहिके केंद्रीय स्थान के कारण चुना गा। उप-आयुक्त वऊ समय हियैँ पर तैनात रहैं, जब पुरवा मुख्यालय रहै। उन्नाव के केंद्रीय क्षेत्र मा स्थित टिकरगढ़ी गाँव मा जिला कचहरी रहै।<ref name="Gazetteer"/> शुरुआत मा नवा जिला आज के जिले ते छ्वाट रहै अउर वहिमा खाली 13 परगना रहैं।<ref name="Gazetteer"/> हालांकि, 1869 मा यो काफी बड़ा होइ गा: बैसवारा के 7 परगना (पनहन, पाटन, बिहार, भगवंतनगर, मगरायर, घाटमपुर अउर डौंडिया खेड़ा) [[रायबरेली जिला]] ते स्थानांतरित कइके उन्नाव जिला मा शामिल कीन गें अउर उनका पुरवा तहसील का हिस्सा बनावा गा।<ref name="Gazetteer"/> यई तना 1869 मा औरास-मोहान परगना [[लखनऊ जिला]] ते हियाँ स्थानांतरित कीन गा अउर मोहान का तहसील का मुख्यालय बनावा गा, जउन [[नवाबगंज,उन्नाव|नवाबगंज]] क स्थान लीन्हेसि।<ref name="Gazetteer"/> 1857 के सिपाही विद्रोह के दौरान ई क्षेत्र मा कुछ लड़ाई भईं। विद्रोह के बादि जिले मा नागरिक प्रशासन पुनः स्थापित कीन गा अउर यहिका नाम उन्नाव जिला रखा गा, जेहिका मुख्यालय उन्नाव रहै। हालांकि जिला क आकार 1869 तक छ्वाट रहै, जब यो अपन वर्तमान स्वरूप ग्रहण कीन्हेसि। वई साल उन्नाव सहर का नगरपालिका का दर्जा दीन गा।<ref name=UnnaoHistory>{{cite web |title=History of the District |url=http://unnao.nic.in/history.htm |website=Unnao District Website |access-date=24 August 2016}}</ref> ==अर्थव्यवस्था== 2006 मा [[पंचायती राज मंत्रालय]] उन्नाव का देश के 250 सबते पिछड़े जिलन (कुल [[भारत के सब जिलन के सूची|640]] मा ते) मा शामिल कीन्हेसि रहै।<ref name=brgf/> यो उत्तर प्रदेश के उइ 34 जिलन मा ते एक है, जिन्हका वर्तमान मा पिछड़ा क्षेत्र अनुदान निधि कार्यक्रम (BRGF) ते धन प्राप्त होइ रहा है।<ref name=brgf>{{cite web|author=Ministry of Panchayati Raj|date=8 September 2009|title=A Note on the Backward Regions Grant Fund Programme|publisher=National Institute of Rural Development|url=http://www.nird.org.in/brgf/doc/brgf_BackgroundNote.pdf|access-date=27 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120405033402/http://www.nird.org.in/brgf/doc/brgf_BackgroundNote.pdf|archive-date=5 April 2012|url-status=dead}}</ref> उत्तर प्रदेश सरकार 2024 मा उन्नाव का आधिकारिक रूप ते राज्य राजधानी क्षेत्र मा शामिल कीन्हेसि रहै। यहिते क्षेत्र मा निवेश के अवसर बढ़ै अउर आर्थिक विकास का प्रोत्साहन मिलै के उम्मीद है।<ref>{{cite news |last1=Rawat |first1=Virendra Singh |date=29 July 2024 |title=Uttar Pradesh govt plans to invest Rs 5 trillion to develop Lucknow-SCR |url=https://www.business-standard.com/economy/news/uttar-pradesh-govt-plans-to-invest-rs-5-trillion-to-develop-lucknow-scr-124072900958_1.html |work=Business Standard |access-date=27 December 2024}}</ref> उन्नाव भारत के उत्तर प्रदेश राज्य के उत्तरी भाग मा स्थित एक जिला है। जिले के अर्थव्यवस्था मुख्यतः कृषि पर आधारित है अउर आबादी क एक बड़ा हिस्सा खेती या वहिते संबंधित गतिविधिन मा संलग्न है। हाल के सालन मा जिले मा लघु उद्योग अउर पर्यटन जइसे दुसरे क्षेत्रनौ मा वृद्धि भै है। कृषि उन्नाव जिले के अर्थव्यवस्था क मुख्य आधार है। हियाँ उगाई जाए वाली प्रमुख फसलन मा गेहूँ, चावल, गन्ना अउर आलू शामिल हैं। जिला आम, अमरूद अउर अन्य फलनौ के उत्पादन खातिन जाना जात है। पशुपालन जिले क एक दूसर महत्वपूर्ण गतिविधि आय, जेहिमा डेयरी अउर मुर्गी पालन सबते लोकप्रिय हैं। कृषि के अलावा, उन्नाव जिला मा हाल के सालन मा लघु उद्योगनौ का विकास भा है। इनमा चमड़ा के सामान, कांच के बर्तन अउर चीनी-मिट्टी के सामान बनावै वाली विनिर्माण इकाई शामिल हैं। जिला मा बड़ी संख्या मा छोटे कृषि-आधारित उद्योगौ हैं, जइसे चीनी मिलैं, कपास ओटाई अउर प्रेसिंग मिलैं तथा तेल मिलैं। पर्यटन उन्नाव जिले का एक उभरै वाला क्षेत्र है। जिला मा कइयो ऐतिहासिक अउर धार्मिक स्थल हैं, जउन देश भर ते पर्यटकन का आकर्षित करति हैं। इनमा गंगा नदी के तट पर स्थित बृजघाट, शिवराजपुर क शिव मंदिर अउर नवाबगंज क हनुमान मंदिर शामिल है। कुल मिलाके, वइसे तो कृषि उन्नाव जिले की अर्थव्यवस्था क मुख्य आधार है, मुला लघु उद्योग अउर पर्यटन जइसे दुसरे क्षेत्रन के विकास ते अर्थव्यवस्था मा विविधता आई है अउर स्थानीय आबादी खातिन रोजगार के अवसर पैदा करै मा सहायता भै है। ==संभाग== [[File:Unnao district subdivisions map.png|thumb|उन्नाव जिले की तहसील अउर ब्लॉकन क्यार मानचित्र]] उन्नाव जिला 6 तहसीलन मा विभाजित है: [[उन्नाव]], [[हसनगंज]], [[सफीपुर]], [[पुरवा]], [[बांगरमऊ]] अउर [[बीघापुर]]।<ref name="Census 2011"/> इनका आगे 16 [[सामुदायिक विकास खंड|सामुदायिक विकास खंडन]] मा विभाजित कीन गा है, जिनके सूची नीचे दीन गै है:<ref name="Census 2011"/> * '''[[सफीपुर]] तहसील:''' ** [[सफीपुर]] ब्लॉक * '''[[हसनगंज]] तहसील:''' ** [[औरास, उत्तर प्रदेश|औरास]] ब्लॉक ** [[मियागंज]] ब्लॉक ** [[हसनगंज]] ब्लॉक ** [[नवाबगंज, उन्नाव|नवाबगंज]] ब्लॉक * '''[[उन्नाव]] तहसील:''' ** [[सिकंदरपुर सरोसी]] ब्लॉक ** [[बिछिया, उन्नाव|बिछिया]] ब्लॉक ** [[सिकंदरपुर करन]] ब्लॉक * '''[[पुरवा]] तहसील:''' ** [[असोहा]] ब्लॉक ** [[पुरवा]] ब्लॉक{{refn|group=note|name=first|पुरवा ब्लॉक क कुछ हिस्सा बिघापुर तहसील मा आवत है।<ref name="Census 2011"/>}} ** [[हिलौली]] ब्लॉक * '''[[बांगरमऊ]] तहसील:''' ** [[गंज मुरादाबाद]] ब्लॉक ** [[बांगरमऊ]] ब्लॉक ** [[फतेहपुर चौरासी]] ब्लॉक * '''[[बीघापुर]] तहसील:''' ** [[बीघापुर]] ब्लॉक ** [[सुमेरपुर, उन्नाव|सुमेरपुर]] ब्लॉक ==प्रशासन== वर्तमान मा भारतीय संसद की लोक सभा मा उन्नाव के निर्वाचित प्रतिनिधि [[साक्षी महाराज]] हैं। जिले मइहाँ [[उत्तर प्रदेश विधान सभा|विधान सभा]] की 7 सीटैं रहैं, जिनके नाम उन्नाव, पुरवा, भगवंतनगर, हसनगंज, सफीपुर, हड़हा अउर बांगरमऊ रहैं। हालांकि, 2008 मा परिसीमन के बादि हड़हा के अंतर्गत आवै वाले क्षेत्रन का अन्य विधानसभा सीटन मा मिला दीन गा अउर हसनगंज की जगा मोहान सीट बना दीनि गै। ई प्रकार जिले मा अब 6 विधानसभा सीटै हैं- उन्नाव, पुरवा, भगवंतनगर, मोहान, सफीपुर, अउर बांगरमऊ। उन्नाव के अन्य प्रमुख कस्बन मा करोवन बी.के., सफीपुर, न्योतनी, असीवन, बांगरमऊ, मोहान, मगरवारा, शुक्लागंज, पुरवा मौरावां अउर बक्सर शामिल हैं। उन्नाव के जिलाधिकारी घनश्याम मीणा हैं।<ref>{{Cite web |url =https://unnao.nic.in/hi/%e0%a4%9c%e0%a4%bf%e0%a4%b2%e0%a4%be%e0%a4%a7%e0%a4%bf%e0%a4%95%e0%a4%be%e0%a4%b0%e0%a5%80-%e0%a4%b8%e0%a5%82%e0%a4%9a%e0%a5%80/ |title = जिलाधिकारी सूची}}</ref> उन्नाव लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र मा 2008 के परिसीमन के बादि [[2009 भारतीय आम चुनाव|2009 के लोकसभा चुनाव]] खातिन पंजीकृत मतदातन के संख्या सबते अधिक रहै। हियाँ लगभग 1.9 मिलियन मतदाता रहैं, जिहिते यो भारत क सबते बड़ा संसदीय निर्वाचन क्षेत्र बनि गा रहै। ===विधान परिषद सदस्य=== लखनऊ–उन्नाव निर्वाचन क्षेत्र - [[राम चंद्र सिंह प्रधान|राम चंद्र प्रधान]] (भाजपा, 12 अप्रैल 2022) कानपुर स्नातक सीट - अरुण पाठक (भाजपा, 23 जनवरी 2015 का निर्वाचित) (ई सीट क प्रतिनिधित्व कानपुर नगर, कानपुर देहात अउर उन्नाव जिला करति हैं।) कानपुर शिक्षक निर्वाचन क्षेत्र - [[राज बहादुर सिंह चंदेल]] (निर्दलीय, फरवरी 2023 मा निर्वाचित) (यो निर्वाचन क्षेत्र [[कानपुर नगर जिला]], [[कानपुर देहात जिला]] अउर उन्नाव जिला के अंतर्गत आवत है।) ==नगरपालिका== जिला मइहाँ कुल 19 नगर निकाय हैं, जिनमा 3 [[नगर पालिका परिषद]] अउर 16 [[नगर पंचायत]]ैं हैं, जिनके सूची नीचे दीन गै है:<ref name="Census 2011"/><ref>{{Cite web|url =https://e-nagarsewaup.gov.in/ulbappsmain/showUlbList?type=NP| title= List of ULBs}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! नगर क नाँव ! वर्गीकरण ! तहसील ! जनसंख्या (2011 मा) |- | [[गंज मुरादाबाद]] || [[नगर पंचायत]] || सफीपुर || 10,957 |- | [[बांगरमऊ]] || [[नगर पालिका परिषद]] || सफीपुर || 44,204 |- | [[फतेहपुर चौरासी]] || [[नगर पंचायत]] || सफीपुर || 6,715 |- | [[ऊगू]] || [[नगर पंचायत]] || सफीपुर || 6,318 |- | [[सफीपुर]] || [[नगर पंचायत]] || सफीपुर || 25,688 |- | [[कुरसठ|कुरसठ]] || [[नगर पंचायत]] || सफीपुर || 6,770 |- | [[औरास|औरास]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 6,466 |- | [[हैदराबाद, उन्नाव|हैदराबाद]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 7,697 |- | [[रसूलाबाद, उन्नाव|रसूलाबाद]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 7,928 |- | [[मोहान|मोहन]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 15,071 |- | [[न्योतनी]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 7,577 |- | [[नवाबगंज,उन्नाव|नवाबगंज]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 11,545 |- | [[अचलगंज]] || [[नगर पंचायत]] || उन्नाव || 7,748 |- | [[उन्नाव]] || [[नगर पालिका परिषद]] || उन्नाव || 177,658 |- | [[गंगाघाट, उन्नाव|गंगाघाट]] || [[नगर पालिका परिषद]] || उन्नाव || 84,072 |- | [[पुरवा, उन्नाव|पुरवा]] || [[नगर पंचायत]] || पुरवा || 24,467 |- | [[मौरावां]] || [[नगर पंचायत]] || पुरवा || 15,484 |- | [[बीघापुर]] || [[नगर पंचायत]] || बीघापुर || 6,501 |- | [[भगवंत नगर]] || [[नगर पंचायत]] || बीघापुर || 6,995 |} उन्नाव जिला मा 2 [[जनगणना नगर]] हैं, जउन पूर्ण नगरपालिका नहीं हैं, मुला इन्हका शहरी क्षेत्रन के रूप मा गिना जात है:<ref name="Census 2011"/> {| class="wikitable sortable" |- ! नगर क नाँव ! वर्गीकरण ! तहसील ! जनसंख्या (2011 मा) |- | [[कटरी पीपर खेड़ा]] || [[जनगणना नगर]] || उन्नाव || 26,475 |- | [[मझरा पीपर अहतमाली]] || [[जनगणना नगर]] || उन्नाव || 25,310 |} ==जनसांख्यिकी== {{historical populations |11=1901|12=9,76,590|13=1911|14=9,10,869|15=1921|16=8,19,087|17=1931|18=8,55,657|19=1941|20=9,59,493|21=1951|22=10,67,001|23=1961|24=12,26,779|25=1971|26=14,84,393|27=1981|28=18,22,591|29=1991|30=22,00,397|31=2001|32=27,00,324|33=2011|34=31,08,367|percentages=pagr|footnote=स्रोत:<ref>[http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html 1901 से जनसंख्या में दशकीय परिवर्तन]</ref>|align=left}} {{bar box |title=उन्नाव जिला मा धरम (2011)<ref name="religion">{{Cite web|date=2011|title=धरम के अनुसार जनसंख्या के तालिका: उत्तर प्रदेश|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11394/download/14507/DDW09C-01%20MDDS.XLS|website=censusindia.gov.in|publisher=[[भारत के रजिस्ट्रार जनरल और जनगणना आयुक्त]]}}</ref> |titlebar=#Fcd116 |left1=धरम |right1=प्रतिशत |float=right |bars= {{bar percent|[[हिन्दू धर्म]]|darkorange|87.89}} {{bar percent|[[इस्लाम]]|green|11.69}} {{bar percent|अन्य या उल्लेख नहीं कीन गा|black|0.42}} |caption=धर्मन का वितरण }} 2011 की जनगणना के अनुसार उन्नाव जिले के जनसंख्या 3,108,367 रहै।<ref name=districtcensus>{{cite web |year=2011 |title=जिला जनगणना पुस्तिका: उन्नाव|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/1298/download/4206/DH_2011_0925_PART_A_DCHB_UNNAO.pdf|access-date= |website=censusindia.gov.in |publisher=[[भारत के रजिस्ट्रार जनरल और जनगणना आयुक्त]]}}</ref> या लगभग [[मंगोलिया]] देश के बराबर है<ref name="cia">{{cite web | author = US Directorate of Intelligence | title = Country Comparison:Population | url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html | archive-url = https://web.archive.org/web/20070613004507/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html | url-status = dead | archive-date = 13 June 2007 | access-date = 1 October 2011 | quote = M Mongolia 3,133,318 July 2011 est.}}</ref> या अमेरिका के [[आयोवा]] राज्य के बराबर है। यहिते उत्तर प्रदेश मा यहिका स्थान 31वाँ<ref name="Census 2011"/> अउर भारत मा 112वाँ है (कुल [[भारत के सब जिलन के सूची|640]] मा ते)।<ref name=districtcensus/> जिले क जनसंख्या घनत्व {{convert|682|PD/sqkm|PD/sqmi}} है, जउन पूरे उत्तर प्रदेश की तुलना मा कम है।<ref name="Census 2011"/> 2001-2011 के दशक मा यहिकी जनसंख्या वृद्धि दर 15.19% रहै।<ref name=districtcensus/> 2011 के अनुसार जिले की 82.9% आबादी ग्रामीण अउर 17.1% शहरी रहै।<ref name="Census 2011"/> उन्नाव जिले क [[लिंगानुपात]] प्रति 1,000 मनइन पर 906 मेहेरिया रहै, जउन राज्य मा 30वाँ सबते अधिक है।<ref name="Census 2011"/> यहिके साक्षरता दर 66.4% है, जउन राज्य मा 47वीं सबते अधिक है।<ref name="Census 2011" /> आबादी क 17.10% शहरी क्षेत्रन मा रहत है। अनुसूचित जाति आबादी का 30.51% हिस्सा हैं।<ref name="districtcensus" /> ===भाषा=== {{Pie chart |caption = उन्नाव जिले मा बोली जाए वाली भाषाँ (2011)<ref name="languages"/> |label1 = [[हिन्दी]] |value1 = 97.59 |color1 = orange |label2 = [[उर्दू]] |value2 = 2.25 |color2 = green |label3 = अन्य |value3 = 0.16 |color3 = grey |thumb=right }} 2011 की भारत की जनगणना के समय जिले के 97.59% आबादी [[हिन्दी]] (या यहिते संबंधित भाषा) अउर 2.25% आबादी [[उर्दू]] का अपनि पहिल भाषा के रूप मा दर्ज कराएसि।<ref name="languages">{{Cite web |title=मातृभाषा के अनुसार जनसंख्या के तालिका: उत्तर प्रदेश|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10224/download/13336/DDW-C16-STMT-MDDS-0900.XLSX|website=www.censusindia.gov.in|publisher=[[भारत के रजिस्ट्रार जनरल और जनगणना आयुक्त]]}}</ref> हियाँ बोली जाए वाली भाषन मा [[अवधी भाषा|अवधी]] शामिल है, जउन मुख्य रूप ते [[अवध]] क्षेत्र मा 3.8 करोड़ ते अधिक लोगन द्वारा बोली जाती है।<ref>{{cite encyclopedia | editor = M. Paul Lewis | encyclopedia = Ethnologue: Languages of the World | title = Awadhi: A language of India | url = http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=awa | access-date = 28 September 2011 | edition = 16th | year = 2009 | publisher = SIL International | location = Dallas, Texas}}</ref> बैसवारा क्षेत्र मा बैसवारी भाषा बोली जाति है, जउन अवधी के याक पश्चिमी बोली आय। ==उन्नाव के प्रसिद्ध लेखक== सूर्यकांत त्रिपाठी निराला आधुनिक हिंदी साहित्य के प्रमुख व्यक्तित्वन अउर छायावाद आंदोलन के प्रमुख कविन मा ते एक रहैं। उनके कविता भावनात्मक गहराई, सामाजिक चेतना अउर भाषा के अभिनव प्रयोग खातिन जानी जाति है। उइ निबंध अउर लघु कथा लिखेनि। उनकी प्रसिद्ध कृतिन मा कविता संग्रह ''सरोज स्मृति'', ''चित्राधार'', ''परिमल'' अउर लंबी कविता ''राम की शक्ति पूजा'' शामिल हैं। ==शिक्षा== जिला मा, भारत के दुसरे हिस्सन की तना, सामान्य 10+2+3 शिक्षा प्रणाली लागू है। जिले के कुछ प्रमुख विद्यालय अउर संस्थान हैं: *[https://dpsunnao.com/ दिल्ली पब्लिक स्कूल (DPS), अकरमपुर, उन्नाव] *डॉ. वीरेंद्र स्वरूप एजुकेशन सेंटर (VSEC), अकरमपुर, उन्नाव *आदर्श विद्या मंदिर (AVM), गीता पुरम, उन्नाव *बेन-हूर इंटरनेशनल स्कूल (BNIS), अकरमपुर, उन्नाव *ब्रिलियंट अकादमी इंटर कॉलेज (BAIC), उन्नाव *राजकीय इंटर कॉलेज (GIC), उन्नाव *सेंट जूड्स इंटर कॉलेज (SJIC), पीतांबर नगर, उन्नाव<ref>{{cite web |title=Know More About College |url=https://stjudescollege.org/ |website=St. Jude's College |access-date=12 September 2019}}</ref> *सेंट लॉरेंस स्कूल (SLS), पी.डी. नगर, उन्नाव<ref>{{cite web |title=St. Lawrence School, Unnao |url=https://www.schoolstlawrence.com/ |date=2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180822181314/https://www.schoolstlawrence.com/ |archive-date=22 August 2018 |website=St. Lawrence School |access-date=12 September 2019}}</ref> *सरस्वती विद्या मंदिर इंटर कॉलेज (SVMIC), पूरन नगर, उन्नाव<ref>{{cite web |title=S.V.M. Inter College, Sant Pooran Das Nagar, Unnao |url=https://www.facebook.com/svmicuno/ |date=2017 |website=Facebook |access-date=10 October 2022}}</ref> *विवेकानंद सरस्वती शिशु मंदिर इंटर कॉलेज (VSSMIC), मोती नगर, उन्नाव *लखनऊ पब्लिक स्कूल (LPS), पी.डी. नगर (सेक्टर-बी), उन्नाव *लखनऊ पब्लिक स्कूल (LPS), पी.डी. नगर (सेक्टर-सी), उन्नाव *[https://dpsunnao.com/ दिल्ली पब्लिक स्कूल (DPS), अकरमपुर, उन्नाव] ==2013 मा सोने क खजाना मिलै के घटना== अक्टूबर 2013 मा [[भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण]] उन्नाव जिले के डौंडिया खेड़ा गाँव के नेरे याक जगा खोदाई शुरू कीन्हेसि। अइस दावा कीन गा रहै कि 1857 के विद्रोह के क्रांतिकारी राजा राव [[राम बख्श सिंह]] के किला के खंडहरन के नीचे 1,000 टन ते जादा सोने क भंडार दबा परा है।<ref>{{cite web|title='Peepli Live' in Unnao: ASI begins hunt for 1,000-tonne 'buried treasure'|work=The Times of India |date=19 October 2013 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Peepli-Live-in-Unnao-ASI-begins-hunt-for-1000-tonne-buried-treasure/articleshow/24354232.cms|access-date=19 October 2013}}</ref> [[भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण|एएसआई]] अउर [[भारतीय भूवैज्ञानिक सर्वेक्षण|जीएसआई]] की प्रारंभिक जाँच मा 5–20 मीटर की गहराई पर एक गैर-चुंबकीय असामान्य क्षेत्र के पुष्टि भै रहै, जउन संभावित गैर-चालक धात्विक पदार्थ और/या कुछ मिश्रधातुन के उपस्थिति होएक् संकेत देत रहै।<ref>{{cite web|title=ASI begins Excavation at Unnao in search of Gold Deposits|url=http://news.biharprabha.com/2013/10/asi-begins-excavation-at-unnao-in-search-of-gold-deposits/|access-date=19 October 2013}}</ref> ==प्रसिद्ध व्यक्तित्व== ===साहित्यिक=== * [[अशोक वाजपेयी]] * [[भगवती चरण वर्मा]] * [[चित्रा मुद्गल]] * [[क्रिस्टीन वेस्टन]] * [[देवी शंकर अवस्थी]] * [[गया प्रसाद शुक्ल 'सनेही']] * [[मौलाना हसरत मोहानी]] * [[नंद दुलारे बाजपेयी]] * [[प्रताप नारायण मिश्र]] * [[राम विलास शर्मा]] * [[रमई काका]] * [[शिवमंगल सिंह 'सुमन']] * [[सूर्यकांत त्रिपाठी 'निराला']] ===शैक्षणिक=== * [[दीपक त्रिपाठी]] * [[हुसैन अहमद मदनी]] * [[रतन शंकर मिश्र]] ===राजनीतिक=== * [[अन्नू टंडन]], पूर्व सांसद * [[भगवती सिंह विशारद]] * [[चंद्रशेखर आज़ाद]] * [[देवी बक्स सिंह]] * [[द्वारका प्रसाद मिश्र]] * [[गुलाब सिंह लोधी]] * [[हृदय नारायण दीक्षित]] * [[कुलदीप सिंह सेंगर]] * [[राम बख्श सिंह]] * [[शीला दीक्षित]], दिल्ली की पूर्व मुख्यमंत्री * [[उमा शंकर दीक्षित]] * [[विश्वंभर दयाल त्रिपाठी]] * [[जियाउर रहमान अंसारी]], केंद्रीय मंत्री ===फिल्म अउर संगीत=== * [[सर्वदमन डी. बनर्जी]] * [[विशाल मिश्रा (संगीतकार)|विशाल मिश्रा]], संगीत निर्देशक अउ गायक ===क्रिकेट=== * [[कुलदीप यादव]] ==टिप्पणीं== {{Reflist|group=note}} ==संदर्भ== {{Reflist}} {{उत्तर प्रदेश के जिला}} ==बाहरी कड़ीं== * {{Official website|http://unnao.nic.in}} 1nl2et2mncfmgl0pi4v3pdfyzht3zxv 37075 37073 2026-08-27T10:32:33Z Avimaarak 3578 37075 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = उन्नाव ज़िला | settlement_type = {{Center|उत्तर प्रदेश क्यार एक जिला}} | total_type =कुल | native_name = | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = | perrow = 1/2 | image1 = Unnaogate.jpg | caption1 = बैसवारा द्वार | image2 = Sarosi Rajbhawan.jpg | caption2 = सरोसी रियासत क किला | image3 = Nawabganj Bird Sanctuary, Unnao 03.JPG | caption3 = [[नवाबगंज पक्षी विहार]] }} | image_map = India_Uttar_Pradesh_districts_2012_Unnao.svg | map_caption = उत्तर प्रदेश मा उन्नाव जिला के स्थिति | coordinates = | coor_pinpoint = उन्नाव | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flag|भारत}} | subdivision_type1 = [[भारत कय राज्य|राज्य]] | subdivision_name1 = [[उत्तर प्रदेश]] | subdivision_type2 = मंडल | subdivision_name2 = लखनऊ | established_title = Established | established_date = | seat_type =मुख्यालय | seat = [[उन्नाव]] | parts_type = तहसील | parts_style = para | p1 = उन्नाव <br /> बांगरमऊ <br /> हसनगंज<br /> सफीपुर<br /> पुरवा<br />बीघापुर | area_total_km2 = 4045.2 | area_footnotes = <ref name="Census 2011"/> | population_as_of = 2011 | population_total = 3,108,367 | population_footnotes = | population_urban = 531,646 | population_density_km2 = auto | demographics_type1 =जनसांख्यिकी | demographics1_title1 = साक्षरता | demographics1_info1 = 66.37% | demographics1_title2 = लिंगानुपात | demographics1_info2 = 0.901 [[मनई|♂]]/[[मेहेरिया|♀]] | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = [[लोक सभा|लोकसभा क्षेत्र]] | leader_name1 = [[उन्नाव लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|उन्नाव]] | leader_title2 = [[विधान सभा|विधानसभा क्षेत्र]] | leader_name2 = [[उन्नाव विधान सभा निर्वाचन क्षेत्र|उन्नाव]]<br /> [[बांगरमऊ विधान सभा निर्वाचन क्षेत्र|बांगरमऊ]]<br /> पुरवा<br /> भगवंतनगर<br /> मोहान<br />सफीपुर | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|IST]] | utc_offset1 = +05:30 | registration_plate = | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = | website = {{URL|https://unnao.nic.in/}} | official_name = }} '''उन्नाव जिला''' भारत के [[उत्तर प्रदेश]] राज्य का एक [[उत्तर प्रदेश कय ज़िला|जिला]] आय। यहिका मुख्यालय उन्नाव शहर है। यो जिला [[लखनऊ मंडल]] क्यार हिस्सा है। 2011 की जनगणना के अनुसार, उन्नाव जिला कै आबादी 3,108,367 रहै, जउन यहिका उत्तर प्रदेश क 31वाँ सबते ज्यादा आबादी वाला जिला बनावत है। यो एक मुख्य रूप ते ग्रामीण आबादी वाला जिला है, जेहिमा 80% ते ज्यादा आबादी ग्रामीण क्षेत्रन मा रहति है। <ref name="Census 2011" /> == महाकाव्यन मा उन्नाव == [[रामायण]] के अनुसार, लक्ष्मण जी देवी सीता का सुतियातारा (जेहिका तब सीता-उतारा जंगल कहा जात रहै) के लगे छाँड़ि दीन्हेनि रहैं। अब सुतियातारा मा एक चौराहा अउर एक [[शिव]] मंदिर है। उइ अपने दुसरे बनबास मा हियैं परियर (परियर) गाँव मा रहत रहीं, जहाँ पर ऋषि वाल्मीकि क्यार आश्रम रहै। तबै हियाँ पर आम, नीम, बरगद, अउर पीपल आदि के बिरवन ते हरा भरा जंगल रहै। वही मा उइ अपएँ दून्हो लरिकन का जनम दिहिन। अब, हियाँ पर सीता, कुश अउर लव का एक प्रसिद्ध मंदिर है जेहिका जानकी कुंड कहा जात है (मतलब एक अइसि जगह जहाँ ते सीता मइया अपनी आध्यात्मिक महतारी भुइँया माता के साथ क्षीर सागर मा समा गई रहैं)। हियाँ प एक शिवालौ बना है जेहिका लोधेसुरन के नाँव ते जात है। ==इतिहास== उन्नाव जिला क गठन फरवरी 1856 मा अँगरेजन द्वारा [[अवध राज्य]] के विलय के बादि कीन गा रहै।<ref name="Gazetteer">{{cite book |last1=Nevill |first1=H.R. |title=Unao: A Gazetteer, Being Volume XI Of The District Gazetteers Of The United Provinces Of Agra And Oudh |date=1903 |publisher=Government Press |location=Allahabad |pages=90, 113–39, 171, 217, 240–1 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.113180 |access-date=7 April 2021}}</ref> यहिते पहिले, [[अवध के नवाब|अवध के नवाबन]] के शासनकाल मा यो क्षेत्र कइयो अलग-अलग जिलन या चकलन मा विभाजित रहै: [[पुरवा, उन्नाव|पुरवा]] पूर्वी भाग का कवर करत रहै, जबकि उत्तर मा [[रसूलाबाद, उन्नाव|रसूलाबाद]] अउर [[सफीपुर]] रहैं।<ref name="Gazetteer"/> [[औरास|औरास]] क परगना [[संडीला]] के चकला का हिस्सा रहै अउर [[बैसवारा]] के परगना बैसवारा चकला मा शामिल रहैं, जेहिका मुख्यालय [[रायबरेली]] मा रहै।<ref name="Gazetteer"/> ब्रिटिश अधिग्रहण के बादि जिला का मूल रूप ते "पुरवा जिला" कहा गा अउर पुरवा क यहिका मुख्यालय बनावा गा।<ref name="Gazetteer"/> या व्यवस्था बहुत कम समय तक रही अउर यहिके बादि मुख्यालय उन्नाव स्थानांतरित कइ दीन गा।<ref name="Gazetteer"/> ===प्राचीन=== [[ह्वेनसांग]], भारत आवै वाला चीनी तीर्थयात्री रहै, जउन 636 ईस्वी मा 3 महिना तक [[कन्नौज]] मा रहा रहै। हियाँ ते वो लगभग 26 किमी की यात्रा कीन्हेसि अउर गंगा के पूर्वी तट पर स्थित ''नफोटिपोकुलो'' (नवदेवकुल) नगर पहुँचा। यो नगर लगभग 5 किमी की परिधि मा फइला रहै अउर हियाँ एक देव मंदिर अउ कइयो बौद्ध मठ तथा स्तूप रहैं। नवदेवकुल के पहिचान [[नवल, उत्तर प्रदेश|नवल]] ते कीन गै है, जउन कन्नौज ते 18 मील दक्षिण-पूर्व मा स्थित है।<ref name="Gazetteer" /> उइ काल के बादि ई क्षेत्र क इतिहास लगभग पूरी तना अस्पष्ट है अउर बादि के [[राजपूत]] परिवारन की परंपरै यहिका एकमात्र स्रोत हैं।<ref name="Gazetteer" /> ई परंपरन के अनुसार, वर्तमान उन्नाव जिला विभिन्न समूहन के बीच बुरी तना विभाजित रहै: कहा जात है कि भर पूर्वी भाग मा शासन करति रहैं, जबकि मध्य भाग मा [[लोध]], [[लुनिया (जाति)|लुनिया]], [[अहीर]], [[ठठेरा]], [[धोबी]] अउर [[कुर्मी]] सहित कइयो दुसरी जनजातिन क मिश्रण रहत रहै।<ref name="Gazetteer" /> उइ शासकन के मिट्टी के किलन के अवशेष आजौ देखा परति हैं, लेकिन इनमा ते कोहूका शासन बहुत बड़े क्षेत्र पर नहीं रहा।<ref name="Gazetteer" /> उत्तर मा शासक राजपासी रहैं, जिनके राजधानी रामकोट नगर रहै, जेहिका अब [[बांगरमऊ]] के नाँव ते जाना जात है।<ref name="Gazetteer" /> [[सफीपुर]] के नेरे क क्षेत्र [[ब्राह्मण]] राजन ([[शुक्ल]]) द्वारा शासित माना जात है अउर सफीपुर का मूल नाम "सैपुर" उनहिन मा कउनो एक के नाम पर परा रहै।<ref name="Gazetteer" /> ===मध्यकालीन=== आगे आवै वाली सदिन मा राजपूत ई क्षेत्र के मुख्य शासक वर्ग रहे।<ref name="Gazetteer"/> [[बैस राजपूत|बैस]] दक्षिण मा शासन करति रहैं, मध्य भाग मा दिक्षितन क प्रभुत्व रहै (उनकी पारिवारिक परंपरा यहिका "दिक्षिताना" कहती हैं), अउर उत्तर कइयो छोटे राजपूत कुलन के बीच विभाजित रहै।<ref name="Gazetteer"/> हियाँ मुस्लिम शासन कबो बहुत मजबूत नहीं रहा अउर यहीते उन्नाव जिले क्यार मध्यकालीन इतिहास मूलतः शासक राजपूत कुलन की अलग-अलग पारिवारिक परंपरन क संग्रह है, जिनमा कउनो निश्चित तिथि नहीं दीन गै है।<ref name="Gazetteer"/> ई क्षेत्र क पहला प्रमुख मुस्लिम केंद्र लगभग 1300 के आसपास बांगरमऊ बना। परंपरा के अनुसार, सैयद अला-उद-दीन नामक व्यक्ति नवल के राजा ते यो क्षेत्र जीत लिहिस, फिर नवल का नष्ट कइके बांगरमऊ मा नई राजधानी स्थापित कीन्हेसि।<ref name="Gazetteer"/> वहिकी कब्र पर बने मकबरा के शिलालेख पर 702 [[हिजरी संवत|हिजरी]] (1302 ईस्वी) कै तारीख अंकित है।<ref name="Gazetteer"/> अगली प्रमुख मुस्लिम विजय सफीपुर के भै, जिसके बारे मा कहा जात है कि या 819 हिजरी मा भै रहै। हियाँ एक अलग सैयद अला-उद-दीन युद्ध मा मारा गा अउर वहिके मकबरा का हिंदू औ मुस्लिम दूनों श्रद्धा ते द्याखति हैं।<ref name="Gazetteer"/> यहिके बादि वहिका पुत्र बहा-उद-दीन कथित रूप ते शहर के [[बिसेन]] राजा ते [[उन्नाव]] पर विजय प्राप्त कीन्हेसि। वहु राजा की सेना का अचानक चकित करै खातिन अपने सैनिकन को महिलन के वेश मा छिपावत रहै।<ref name="Gazetteer"/> अन्य मुस्लिम चउकिन मा [[असिवन]] अउर [[रसूलाबाद, उन्नाव|रसूलाबाद]] शामिल रहैं।<ref name="Gazetteer"/> [[अकबर]] के समय आधुनिक उन्नाव जिले क पूरा क्षेत्र [[अवध सूबा]] मा [[लखनऊ]] की [[सरकार (प्रशासनिक विभाग)|सरकार]] मा शामिल रहै।<ref name="Gazetteer"/> याहिमा निम्नलिखित महल शामिल रहैं: [[उन्नाव]] (जेहिका [[आइन-ए-अकबरी]] मा उनाम कहा गा है), [[सिकंदरपुर सरोसी|सरोसी]], हड़हा, [[बांगरमऊ]], [[सफीपुर]] (तब सैपुर कहा जात रहै), [[फतेहपुर चौरासी]], [[मोहान|मोहान]], [[असीवन|असीवन]], झलोतर, [[परसंदन]], ऊँचगांव, सिधुपुर, [[पुरवा, उन्नाव|पुरवा]] (तब रणबीरपुर कहा जात रहै), [[मौरावां]], [[सरोन, उन्नाव|सरोन]] या सरवन, [[कुंभी, उन्नाव|कुंभी]], [[मगरायर]], पनहन, पाटन, [[घाटमपुर, उन्नाव|घाटमपुर]], अउर अंत मा [[असोहा]]।<ref name="Gazetteer"/> या प्रशासनिक व्यवस्था 20वीं शताब्दी तक लगभग अपरिवर्तित रही, हालांकि कुछ परिवर्तन भें।<ref name="Gazetteer"/> उदाहरण जइसे, परियर परगना 1785 मा सरोसी अउर सफीपुर के कुछ हिस्सन ते बनावा गा रहै अउर बादि मा 1800 के दशक मा सरोसी परगना सिकंदरपुर के नाँव ते जाना जाए लाग। सी. ए. इलियट 1862 मा लिखेनि रहै कि उइ समय यो नाम "जल्दिही मा प्रचलित हुआ रहै"।<ref name="Gazetteer"/> यई प्रकार, डौंडिया खेड़ा का गठन [[राव मर्दन सिंह]] द्वारा लगभग 1800 मा ऊँचगांव अउर सिधुपुर ते कीन गा रहै।<ref name="Gazetteer"/> ===आधुनिक=== बादि के मुगल काल के दौरान ई क्षेत्र के बहुत कम संदर्भ मिलति हैं, लेकिन [[अवध के नवाब|अवध के नवाबन]] के शासनकाल मा यहिका खुब उल्लेख मिलत है।<ref name="Gazetteer"/> नवाब शुरू मा ई क्षेत्र पर मजबूत केंद्रीय नियंत्रण बनाए राखेनि अउर अधिकांश स्थानीय जमींदार बिना विरोध के उनके अधीन होइ गें, लेकिन धीरे-धीरे हियाँ उनका अधिकार कम होत गा अउर स्थानीय शासक लगभग स्वतंत्र होइ गें।<ref name="Gazetteer"/> नवाबी प्रशासनिक व्यवस्था के अंतर्गत आज के उन्नाव जिले का क्षेत्र कइयो जिला या चकलन मा विभाजित रहै: पुरवा, रसूलाबाद अउर सफीपुर हियैँ स्थित रहैं, जबकि संडीला अउर बैसवारा वर्तमान जिला के बाहर स्थित रहैं, लेकिन उनके अंतर्गत यउ जिला क्यार कुछ क्षेत्र आवत रहै।<ref name="Gazetteer"/> जब अंग्रेज 1856 मा अवध का विलय कीन्हेनि, तब उइ पुरवा मा मुख्यालय बनाय के एक नवा जिला बनाएनि, लेकिन जल्दिही जिला मुख्यालय का उन्नाव स्थानांतरित कइ दीन गा।<ref name="Gazetteer"/> उन्नाव का यहिके केंद्रीय स्थान के कारण चुना गा। उप-आयुक्त वऊ समय हियैँ पर तैनात रहैं, जब पुरवा मुख्यालय रहै। उन्नाव के केंद्रीय क्षेत्र मा स्थित टिकरगढ़ी गाँव मा जिला कचहरी रहै।<ref name="Gazetteer"/> शुरुआत मा नवा जिला आज के जिले ते छ्वाट रहै अउर वहिमा खाली 13 परगना रहैं।<ref name="Gazetteer"/> हालांकि, 1869 मा यो काफी बड़ा होइ गा: बैसवारा के 7 परगना (पनहन, पाटन, बिहार, भगवंतनगर, मगरायर, घाटमपुर अउर डौंडिया खेड़ा) [[रायबरेली जिला]] ते स्थानांतरित कइके उन्नाव जिला मा शामिल कीन गें अउर उनका पुरवा तहसील का हिस्सा बनावा गा।<ref name="Gazetteer"/> यई तना 1869 मा औरास-मोहान परगना [[लखनऊ जिला]] ते हियाँ स्थानांतरित कीन गा अउर मोहान का तहसील का मुख्यालय बनावा गा, जउन [[नवाबगंज,उन्नाव|नवाबगंज]] क स्थान लीन्हेसि।<ref name="Gazetteer"/> 1857 के सिपाही विद्रोह के दौरान ई क्षेत्र मा कुछ लड़ाई भईं। विद्रोह के बादि जिले मा नागरिक प्रशासन पुनः स्थापित कीन गा अउर यहिका नाम उन्नाव जिला रखा गा, जेहिका मुख्यालय उन्नाव रहै। हालांकि जिला क आकार 1869 तक छ्वाट रहै, जब यो अपन वर्तमान स्वरूप ग्रहण कीन्हेसि। वई साल उन्नाव सहर का नगरपालिका का दर्जा दीन गा।<ref name=UnnaoHistory>{{cite web |title=History of the District |url=http://unnao.nic.in/history.htm |website=Unnao District Website |access-date=24 August 2016}}</ref> ==अर्थव्यवस्था== 2006 मा [[पंचायती राज मंत्रालय]] उन्नाव का देश के 250 सबते पिछड़े जिलन (कुल [[भारत के सब जिलन के सूची|640]] मा ते) मा शामिल कीन्हेसि रहै।<ref name=brgf/> यो उत्तर प्रदेश के उइ 34 जिलन मा ते एक है, जिन्हका वर्तमान मा पिछड़ा क्षेत्र अनुदान निधि कार्यक्रम (BRGF) ते धन प्राप्त होइ रहा है।<ref name=brgf>{{cite web|author=Ministry of Panchayati Raj|date=8 September 2009|title=A Note on the Backward Regions Grant Fund Programme|publisher=National Institute of Rural Development|url=http://www.nird.org.in/brgf/doc/brgf_BackgroundNote.pdf|access-date=27 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120405033402/http://www.nird.org.in/brgf/doc/brgf_BackgroundNote.pdf|archive-date=5 April 2012|url-status=dead}}</ref> उत्तर प्रदेश सरकार 2024 मा उन्नाव का आधिकारिक रूप ते राज्य राजधानी क्षेत्र मा शामिल कीन्हेसि रहै। यहिते क्षेत्र मा निवेश के अवसर बढ़ै अउर आर्थिक विकास का प्रोत्साहन मिलै के उम्मीद है।<ref>{{cite news |last1=Rawat |first1=Virendra Singh |date=29 July 2024 |title=Uttar Pradesh govt plans to invest Rs 5 trillion to develop Lucknow-SCR |url=https://www.business-standard.com/economy/news/uttar-pradesh-govt-plans-to-invest-rs-5-trillion-to-develop-lucknow-scr-124072900958_1.html |work=Business Standard |access-date=27 December 2024}}</ref> उन्नाव भारत के उत्तर प्रदेश राज्य के उत्तरी भाग मा स्थित एक जिला है। जिले के अर्थव्यवस्था मुख्यतः कृषि पर आधारित है अउर आबादी क एक बड़ा हिस्सा खेती या वहिते संबंधित गतिविधिन मा संलग्न है। हाल के सालन मा जिले मा लघु उद्योग अउर पर्यटन जइसे दुसरे क्षेत्रनौ मा वृद्धि भै है। कृषि उन्नाव जिले के अर्थव्यवस्था क मुख्य आधार है। हियाँ उगाई जाए वाली प्रमुख फसलन मा गेहूँ, चावल, गन्ना अउर आलू शामिल हैं। जिला आम, अमरूद अउर अन्य फलनौ के उत्पादन खातिन जाना जात है। पशुपालन जिले क एक दूसर महत्वपूर्ण गतिविधि आय, जेहिमा डेयरी अउर मुर्गी पालन सबते लोकप्रिय हैं। कृषि के अलावा, उन्नाव जिला मा हाल के सालन मा लघु उद्योगनौ का विकास भा है। इनमा चमड़ा के सामान, कांच के बर्तन अउर चीनी-मिट्टी के सामान बनावै वाली विनिर्माण इकाई शामिल हैं। जिला मा बड़ी संख्या मा छोटे कृषि-आधारित उद्योगौ हैं, जइसे चीनी मिलैं, कपास ओटाई अउर प्रेसिंग मिलैं तथा तेल मिलैं। पर्यटन उन्नाव जिले का एक उभरै वाला क्षेत्र है। जिला मा कइयो ऐतिहासिक अउर धार्मिक स्थल हैं, जउन देश भर ते पर्यटकन का आकर्षित करति हैं। इनमा गंगा नदी के तट पर स्थित बृजघाट, शिवराजपुर क शिव मंदिर अउर नवाबगंज क हनुमान मंदिर शामिल है। कुल मिलाके, वइसे तो कृषि उन्नाव जिले की अर्थव्यवस्था क मुख्य आधार है, मुला लघु उद्योग अउर पर्यटन जइसे दुसरे क्षेत्रन के विकास ते अर्थव्यवस्था मा विविधता आई है अउर स्थानीय आबादी खातिन रोजगार के अवसर पैदा करै मा सहायता भै है। ==संभाग== [[File:Unnao district subdivisions map.png|thumb|उन्नाव जिले की तहसील अउर ब्लॉकन क्यार मानचित्र]] उन्नाव जिला 6 तहसीलन मा विभाजित है: [[उन्नाव]], [[हसनगंज]], [[सफीपुर]], [[पुरवा]], [[बांगरमऊ]] अउर [[बीघापुर]]।<ref name="Census 2011"/> इनका आगे 16 [[सामुदायिक विकास खंड|सामुदायिक विकास खंडन]] मा विभाजित कीन गा है, जिनके सूची नीचे दीन गै है:<ref name="Census 2011"/> * '''[[सफीपुर]] तहसील:''' ** [[सफीपुर]] ब्लॉक * '''[[हसनगंज]] तहसील:''' ** [[औरास, उत्तर प्रदेश|औरास]] ब्लॉक ** [[मियागंज]] ब्लॉक ** [[हसनगंज]] ब्लॉक ** [[नवाबगंज, उन्नाव|नवाबगंज]] ब्लॉक * '''[[उन्नाव]] तहसील:''' ** [[सिकंदरपुर सरोसी]] ब्लॉक ** [[बिछिया, उन्नाव|बिछिया]] ब्लॉक ** [[सिकंदरपुर करन]] ब्लॉक * '''[[पुरवा]] तहसील:''' ** [[असोहा]] ब्लॉक ** [[पुरवा]] ब्लॉक{{refn|group=note|name=first|पुरवा ब्लॉक क कुछ हिस्सा बिघापुर तहसील मा आवत है।<ref name="Census 2011"/>}} ** [[हिलौली]] ब्लॉक * '''[[बांगरमऊ]] तहसील:''' ** [[गंज मुरादाबाद]] ब्लॉक ** [[बांगरमऊ]] ब्लॉक ** [[फतेहपुर चौरासी]] ब्लॉक * '''[[बीघापुर]] तहसील:''' ** [[बीघापुर]] ब्लॉक ** [[सुमेरपुर, उन्नाव|सुमेरपुर]] ब्लॉक ==प्रशासन== वर्तमान मा भारतीय संसद की लोक सभा मा उन्नाव के निर्वाचित प्रतिनिधि [[साक्षी महाराज]] हैं। जिले मइहाँ [[उत्तर प्रदेश विधान सभा|विधान सभा]] की 7 सीटैं रहैं, जिनके नाम उन्नाव, पुरवा, भगवंतनगर, हसनगंज, सफीपुर, हड़हा अउर बांगरमऊ रहैं। हालांकि, 2008 मा परिसीमन के बादि हड़हा के अंतर्गत आवै वाले क्षेत्रन का अन्य विधानसभा सीटन मा मिला दीन गा अउर हसनगंज की जगा मोहान सीट बना दीनि गै। ई प्रकार जिले मा अब 6 विधानसभा सीटै हैं- उन्नाव, पुरवा, भगवंतनगर, मोहान, सफीपुर, अउर बांगरमऊ। उन्नाव के अन्य प्रमुख कस्बन मा करोवन बी.के., सफीपुर, न्योतनी, असीवन, बांगरमऊ, मोहान, मगरवारा, शुक्लागंज, पुरवा मौरावां अउर बक्सर शामिल हैं। उन्नाव के जिलाधिकारी घनश्याम मीणा हैं।<ref>{{Cite web |url =https://unnao.nic.in/hi/%e0%a4%9c%e0%a4%bf%e0%a4%b2%e0%a4%be%e0%a4%a7%e0%a4%bf%e0%a4%95%e0%a4%be%e0%a4%b0%e0%a5%80-%e0%a4%b8%e0%a5%82%e0%a4%9a%e0%a5%80/ |title = जिलाधिकारी सूची}}</ref> उन्नाव लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र मा 2008 के परिसीमन के बादि [[2009 भारतीय आम चुनाव|2009 के लोकसभा चुनाव]] खातिन पंजीकृत मतदातन के संख्या सबते अधिक रहै। हियाँ लगभग 1.9 मिलियन मतदाता रहैं, जिहिते यो भारत क सबते बड़ा संसदीय निर्वाचन क्षेत्र बनि गा रहै। ===विधान परिषद सदस्य=== लखनऊ–उन्नाव निर्वाचन क्षेत्र - [[राम चंद्र सिंह प्रधान|राम चंद्र प्रधान]] (भाजपा, 12 अप्रैल 2022) कानपुर स्नातक सीट - अरुण पाठक (भाजपा, 23 जनवरी 2015 का निर्वाचित) (ई सीट क प्रतिनिधित्व कानपुर नगर, कानपुर देहात अउर उन्नाव जिला करति हैं।) कानपुर शिक्षक निर्वाचन क्षेत्र - [[राज बहादुर सिंह चंदेल]] (निर्दलीय, फरवरी 2023 मा निर्वाचित) (यो निर्वाचन क्षेत्र [[कानपुर नगर जिला]], [[कानपुर देहात जिला]] अउर उन्नाव जिला के अंतर्गत आवत है।) ==नगरपालिका== जिला मइहाँ कुल 19 नगर निकाय हैं, जिनमा 3 [[नगर पालिका परिषद]] अउर 16 [[नगर पंचायत]]ैं हैं, जिनके सूची नीचे दीन गै है:<ref name="Census 2011"/><ref>{{Cite web|url =https://e-nagarsewaup.gov.in/ulbappsmain/showUlbList?type=NP| title= List of ULBs}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! नगर क नाँव ! वर्गीकरण ! तहसील ! जनसंख्या (2011 मा) |- | [[गंज मुरादाबाद]] || [[नगर पंचायत]] || सफीपुर || 10,957 |- | [[बांगरमऊ]] || [[नगर पालिका परिषद]] || सफीपुर || 44,204 |- | [[फतेहपुर चौरासी]] || [[नगर पंचायत]] || सफीपुर || 6,715 |- | [[ऊगू]] || [[नगर पंचायत]] || सफीपुर || 6,318 |- | [[सफीपुर]] || [[नगर पंचायत]] || सफीपुर || 25,688 |- | [[कुरसठ|कुरसठ]] || [[नगर पंचायत]] || सफीपुर || 6,770 |- | [[औरास|औरास]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 6,466 |- | [[हैदराबाद, उन्नाव|हैदराबाद]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 7,697 |- | [[रसूलाबाद, उन्नाव|रसूलाबाद]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 7,928 |- | [[मोहान|मोहन]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 15,071 |- | [[न्योतनी]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 7,577 |- | [[नवाबगंज,उन्नाव|नवाबगंज]] || [[नगर पंचायत]] || हसनगंज || 11,545 |- | [[अचलगंज]] || [[नगर पंचायत]] || उन्नाव || 7,748 |- | [[उन्नाव]] || [[नगर पालिका परिषद]] || उन्नाव || 177,658 |- | [[गंगाघाट, उन्नाव|गंगाघाट]] || [[नगर पालिका परिषद]] || उन्नाव || 84,072 |- | [[पुरवा, उन्नाव|पुरवा]] || [[नगर पंचायत]] || पुरवा || 24,467 |- | [[मौरावां]] || [[नगर पंचायत]] || पुरवा || 15,484 |- | [[बीघापुर]] || [[नगर पंचायत]] || बीघापुर || 6,501 |- | [[भगवंत नगर]] || [[नगर पंचायत]] || बीघापुर || 6,995 |} उन्नाव जिला मा 2 [[जनगणना नगर]] हैं, जउन पूर्ण नगरपालिका नहीं हैं, मुला इन्हका शहरी क्षेत्रन के रूप मा गिना जात है:<ref name="Census 2011"/> {| class="wikitable sortable" |- ! नगर क नाँव ! वर्गीकरण ! तहसील ! जनसंख्या (2011 मा) |- | [[कटरी पीपर खेड़ा]] || [[जनगणना नगर]] || उन्नाव || 26,475 |- | [[मझरा पीपर अहतमाली]] || [[जनगणना नगर]] || उन्नाव || 25,310 |} ==जनसांख्यिकी== {{historical populations |11=1901|12=9,76,590|13=1911|14=9,10,869|15=1921|16=8,19,087|17=1931|18=8,55,657|19=1941|20=9,59,493|21=1951|22=10,67,001|23=1961|24=12,26,779|25=1971|26=14,84,393|27=1981|28=18,22,591|29=1991|30=22,00,397|31=2001|32=27,00,324|33=2011|34=31,08,367|percentages=pagr|footnote=स्रोत:<ref>[http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html 1901 से जनसंख्या में दशकीय परिवर्तन]</ref>|align=left}} {{bar box |title=उन्नाव जिला मा धरम (2011)<ref name="religion">{{Cite web|date=2011|title=धरम के अनुसार जनसंख्या के तालिका: उत्तर प्रदेश|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11394/download/14507/DDW09C-01%20MDDS.XLS|website=censusindia.gov.in|publisher=[[भारत के रजिस्ट्रार जनरल और जनगणना आयुक्त]]}}</ref> |titlebar=#Fcd116 |left1=धरम |right1=प्रतिशत |float=right |bars= {{bar percent|[[हिन्दू धर्म]]|darkorange|87.89}} {{bar percent|[[इस्लाम]]|green|11.69}} {{bar percent|अन्य या उल्लेख नहीं कीन गा|black|0.42}} |caption=धर्मन का वितरण }} 2011 की जनगणना के अनुसार उन्नाव जिले के जनसंख्या 3,108,367 रहै।<ref name=districtcensus>{{cite web |year=2011 |title=जिला जनगणना पुस्तिका: उन्नाव|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/1298/download/4206/DH_2011_0925_PART_A_DCHB_UNNAO.pdf|access-date= |website=censusindia.gov.in |publisher=[[भारत के रजिस्ट्रार जनरल और जनगणना आयुक्त]]}}</ref> या लगभग [[मंगोलिया]] देश के बराबर है<ref name="cia">{{cite web | author = US Directorate of Intelligence | title = Country Comparison:Population | url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html | archive-url = https://web.archive.org/web/20070613004507/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html | url-status = dead | archive-date = 13 June 2007 | access-date = 1 October 2011 | quote = M Mongolia 3,133,318 July 2011 est.}}</ref> या अमेरिका के [[आयोवा]] राज्य के बराबर है। यहिते उत्तर प्रदेश मा यहिका स्थान 31वाँ<ref name="Census 2011"/> अउर भारत मा 112वाँ है (कुल [[भारत के सब जिलन के सूची|640]] मा ते)।<ref name=districtcensus/> जिले क जनसंख्या घनत्व {{convert|682|PD/sqkm|PD/sqmi}} है, जउन पूरे उत्तर प्रदेश की तुलना मा कम है।<ref name="Census 2011"/> 2001-2011 के दशक मा यहिकी जनसंख्या वृद्धि दर 15.19% रहै।<ref name=districtcensus/> 2011 के अनुसार जिले की 82.9% आबादी ग्रामीण अउर 17.1% शहरी रहै।<ref name="Census 2011"/> उन्नाव जिले क [[लिंगानुपात]] प्रति 1,000 मनइन पर 906 मेहेरिया रहै, जउन राज्य मा 30वाँ सबते अधिक है।<ref name="Census 2011"/> यहिके साक्षरता दर 66.4% है, जउन राज्य मा 47वीं सबते अधिक है।<ref name="Census 2011" /> आबादी क 17.10% शहरी क्षेत्रन मा रहत है। अनुसूचित जाति आबादी का 30.51% हिस्सा हैं।<ref name="districtcensus" /> ===भाषा=== {{Pie chart |caption = उन्नाव जिले मा बोली जाए वाली भाषाँ (2011)<ref name="languages"/> |label1 = [[हिन्दी]] |value1 = 97.59 |color1 = orange |label2 = [[उर्दू]] |value2 = 2.25 |color2 = green |label3 = अन्य |value3 = 0.16 |color3 = grey |thumb=right }} 2011 की भारत की जनगणना के समय जिले के 97.59% आबादी [[हिन्दी]] (या यहिते संबंधित भाषा) अउर 2.25% आबादी [[उर्दू]] का अपनि पहिल भाषा के रूप मा दर्ज कराएसि।<ref name="languages">{{Cite web |title=मातृभाषा के अनुसार जनसंख्या के तालिका: उत्तर प्रदेश|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10224/download/13336/DDW-C16-STMT-MDDS-0900.XLSX|website=www.censusindia.gov.in|publisher=[[भारत के रजिस्ट्रार जनरल और जनगणना आयुक्त]]}}</ref> हियाँ बोली जाए वाली भाषन मा [[अवधी भाषा|अवधी]] शामिल है, जउन मुख्य रूप ते [[अवध]] क्षेत्र मा 3.8 करोड़ ते अधिक लोगन द्वारा बोली जाती है।<ref>{{cite encyclopedia | editor = M. Paul Lewis | encyclopedia = Ethnologue: Languages of the World | title = Awadhi: A language of India | url = http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=awa | access-date = 28 September 2011 | edition = 16th | year = 2009 | publisher = SIL International | location = Dallas, Texas}}</ref> बैसवारा क्षेत्र मा बैसवारी भाषा बोली जाति है, जउन अवधी के याक पश्चिमी बोली आय। ==उन्नाव के प्रसिद्ध लेखक== सूर्यकांत त्रिपाठी निराला आधुनिक हिंदी साहित्य के प्रमुख व्यक्तित्वन अउर छायावाद आंदोलन के प्रमुख कविन मा ते एक रहैं। उनके कविता भावनात्मक गहराई, सामाजिक चेतना अउर भाषा के अभिनव प्रयोग खातिन जानी जाति है। उइ निबंध अउर लघु कथा लिखेनि। उनकी प्रसिद्ध कृतिन मा कविता संग्रह ''सरोज स्मृति'', ''चित्राधार'', ''परिमल'' अउर लंबी कविता ''राम की शक्ति पूजा'' शामिल हैं। ==शिक्षा== जिला मा, भारत के दुसरे हिस्सन की तना, सामान्य 10+2+3 शिक्षा प्रणाली लागू है। जिले के कुछ प्रमुख विद्यालय अउर संस्थान हैं: *[https://dpsunnao.com/ दिल्ली पब्लिक स्कूल (DPS), अकरमपुर, उन्नाव] *डॉ. वीरेंद्र स्वरूप एजुकेशन सेंटर (VSEC), अकरमपुर, उन्नाव *आदर्श विद्या मंदिर (AVM), गीता पुरम, उन्नाव *बेन-हूर इंटरनेशनल स्कूल (BNIS), अकरमपुर, उन्नाव *ब्रिलियंट अकादमी इंटर कॉलेज (BAIC), उन्नाव *राजकीय इंटर कॉलेज (GIC), उन्नाव *सेंट जूड्स इंटर कॉलेज (SJIC), पीतांबर नगर, उन्नाव<ref>{{cite web |title=Know More About College |url=https://stjudescollege.org/ |website=St. Jude's College |access-date=12 September 2019}}</ref> *सेंट लॉरेंस स्कूल (SLS), पी.डी. नगर, उन्नाव<ref>{{cite web |title=St. Lawrence School, Unnao |url=https://www.schoolstlawrence.com/ |date=2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180822181314/https://www.schoolstlawrence.com/ |archive-date=22 August 2018 |website=St. Lawrence School |access-date=12 September 2019}}</ref> *सरस्वती विद्या मंदिर इंटर कॉलेज (SVMIC), पूरन नगर, उन्नाव<ref>{{cite web |title=S.V.M. Inter College, Sant Pooran Das Nagar, Unnao |url=https://www.facebook.com/svmicuno/ |date=2017 |website=Facebook |access-date=10 October 2022}}</ref> *विवेकानंद सरस्वती शिशु मंदिर इंटर कॉलेज (VSSMIC), मोती नगर, उन्नाव *लखनऊ पब्लिक स्कूल (LPS), पी.डी. नगर (सेक्टर-बी), उन्नाव *लखनऊ पब्लिक स्कूल (LPS), पी.डी. नगर (सेक्टर-सी), उन्नाव *[https://dpsunnao.com/ दिल्ली पब्लिक स्कूल (DPS), अकरमपुर, उन्नाव] ==2013 मा सोने क खजाना मिलै के घटना== अक्टूबर 2013 मा [[भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण]] उन्नाव जिले के डौंडिया खेड़ा गाँव के नेरे याक जगा खोदाई शुरू कीन्हेसि। अइस दावा कीन गा रहै कि 1857 के विद्रोह के क्रांतिकारी राजा राव [[राम बख्श सिंह]] के किला के खंडहरन के नीचे 1,000 टन ते जादा सोने क भंडार दबा परा है।<ref>{{cite web|title='Peepli Live' in Unnao: ASI begins hunt for 1,000-tonne 'buried treasure'|work=The Times of India |date=19 October 2013 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Peepli-Live-in-Unnao-ASI-begins-hunt-for-1000-tonne-buried-treasure/articleshow/24354232.cms|access-date=19 October 2013}}</ref> [[भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण|एएसआई]] अउर [[भारतीय भूवैज्ञानिक सर्वेक्षण|जीएसआई]] की प्रारंभिक जाँच मा 5–20 मीटर की गहराई पर एक गैर-चुंबकीय असामान्य क्षेत्र के पुष्टि भै रहै, जउन संभावित गैर-चालक धात्विक पदार्थ और/या कुछ मिश्रधातुन के उपस्थिति होएक् संकेत देत रहै।<ref>{{cite web|title=ASI begins Excavation at Unnao in search of Gold Deposits|url=http://news.biharprabha.com/2013/10/asi-begins-excavation-at-unnao-in-search-of-gold-deposits/|access-date=19 October 2013}}</ref> ==प्रसिद्ध व्यक्तित्व== ===साहित्यिक=== * [[अशोक वाजपेयी]] * [[भगवती चरण वर्मा]] * [[चित्रा मुद्गल]] * [[क्रिस्टीन वेस्टन]] * [[देवी शंकर अवस्थी]] * [[गया प्रसाद शुक्ल 'सनेही']] * [[मौलाना हसरत मोहानी]] * [[नंद दुलारे बाजपेयी]] * [[प्रताप नारायण मिश्र]] * [[राम विलास शर्मा]] * [[रमई काका]] * [[शिवमंगल सिंह 'सुमन']] * [[सूर्यकांत त्रिपाठी 'निराला']] ===शैक्षणिक=== * [[दीपक त्रिपाठी]] * [[हुसैन अहमद मदनी]] * [[रतन शंकर मिश्र]] ===राजनीतिक=== * [[अन्नू टंडन]], पूर्व सांसद * [[भगवती सिंह विशारद]] * [[चंद्रशेखर आज़ाद]] * [[देवी बक्स सिंह]] * [[द्वारका प्रसाद मिश्र]] * [[गुलाब सिंह लोधी]] * [[हृदय नारायण दीक्षित]] * [[कुलदीप सिंह सेंगर]] * [[राम बख्श सिंह]] * [[शीला दीक्षित]], दिल्ली की पूर्व मुख्यमंत्री * [[उमा शंकर दीक्षित]] * [[विश्वंभर दयाल त्रिपाठी]] * [[जियाउर रहमान अंसारी]], केंद्रीय मंत्री ===फिल्म अउर संगीत=== * [[सर्वदमन डी. बनर्जी]] * [[विशाल मिश्रा (संगीतकार)|विशाल मिश्रा]], संगीत निर्देशक अउ गायक ===क्रिकेट=== * [[कुलदीप यादव]] ==टिप्पणीं== {{Reflist|group=note}} ==संदर्भ== {{Reflist}} {{उत्तर प्रदेश के जिला}} ==बाहरी कड़ीं== * {{Official website|http://unnao.nic.in}} [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश कय जिले]] kl6bc4wujk5wg8ik8vqjsyjh40y73nz दिल्ली विश्वविद्यालय 0 9773 37058 35964 2026-08-26T19:51:37Z Avimaarak 3578 37058 wikitext text/x-wiki {{Infobox विश्वविद्यालय | name = दिल्ली विश्वविद्यालय | image = University of delhi logo.png | image_size = 200px | caption = दिल्ली विश्वविद्यालय के आधिकारिक मुहर | other_names = डीयू (DU) | established = {{start date and age| 1 May 1922|df=yes}} | type = [[केंद्रीय विश्वविद्यालय (भारत)|केंद्रीय विश्वविद्यालय]],<br/> [[राष्ट्रीय महत्व के संस्थान|राष्ट्रीय महत्व का संस्थान]],<ref>{{cite web |title=DU-INI-status|url=https://www.education.gov.in/institutions-national-importance |website=www.education.gov.in |access-date=14 December 2024}}</ref><br/> [[उत्कृष्टता संस्थान|उत्कृष्टता संस्थान]]<ref>{{cite web|title=IOE- Delhi University-status|url=https://ioe.ugc.ac.in/Home/ListofIOE|website=www.ugc.ac.in|access-date=14 December 2024|archive-date=14 December 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241214133524/https://ioe.ugc.ac.in/Home/ListofIOE|url-status=dead}}</ref> | motto = {{native phrase|sa|Niṣṭhā dhṛtiḥ satyam|italics=on}} | motto_lang = sa | motto_eng = (Dedication, Steadfastness and Truth) | chancellor = [[भारत के उपराष्ट्रपति]] | vice_chancellor = [[योगेश सिंह]]<ref>{{cite web |title=Vice Chancellor - Delhi University |url=http://www.du.ac.in/index.php?page=vice-chancellor |website=www.du.ac.in |access-date=29 April 2022}}</ref><ref>{{cite news |last1=Kalita |first1=Bishal |title=DU: Prof Yogesh Singh Appointed Vice-Chancellor Of Delhi University |url=https://www.ndtv.com/education/prof-yogesh-singh-appointed-vice-chancellor-of-delhi-university |access-date=19 April 2022 |work=NDTV |date=22 September 2021 |language=en}}</ref> | head_label = [[कुलाध्यक्ष (विश्वविद्यालय)|कुलाध्यक्ष (विज़िटर)]] | head = [[भारत के राष्ट्रपति]] | faculty = 1,402<ref name=nirf_24APP /> | undergrad = 114,494<ref name=nirf_24APP /> | postgrad = 21,628<ref name=nirf_24APP>{{cite web|url=https://www.nirfindia.org/nirfpdfcdn/2024/pdf/Overall/IR-O-U-0120.pdf|title=NIRF 2024 Application}}</ref> | doctoral = 3,502<ref name=nirf_24APP /> | city = [[नई दिल्ली]] | state = [[दिल्ली]] | country = भारत | pushpin_map = | endowment = {{INRConvert|1312.33|c}}<ref name="dubudget">{{Cite news |last=Mufti |first=Ifrah |date=13 December 2025 |title=DU EC clears Rs 1,651-crore budget, renames hall Vande Mataram |url=https://www.newindianexpress.com/states/delhi/2025/Dec/13/du-ec-clears-rs-1651-crore-budget-renames-hall-vande-mataram |url-status=live |work=[[The New Indian Express]] |access-date=13 December 2025}}</ref> (2025-2026) | coordinates = {{Coord|28.69|N|77.21|E|type:edu_region:IN-DL|display=inline,title}} | campus = [[शहरी क्षेत्र|शहरी]] | language = [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]]<br/>[[हिन्दी]] | colours = {{color box|#7851A9}} रॉयल पर्पल (बैंगनी) | mascot = [[एशियाई हाथी|हाथी]] (शक्ति और बुद्धि का प्रतीक) | academic_affiliations = {{hlist|[[विश्वविद्यालय अनुदान आयोग (भारत)|यूजीसी (UGC)]]|[[भारतीय विश्वविद्यालय संघ|एआईयू (AIU)]]|[[राष्ट्रमंडल विश्वविद्यालय संघ|एसीयू (ACU)]]|[[यूनिवर्सिटास 21]]|[[राष्ट्रीय शिक्षक शिक्षा परिषद|एनसीटीई (NCTE)]]<ref name=ACI_NAAC>{{cite web |url=https://assessmentonline.naac.gov.in/public/index.php/ssr_report/eyJpdiI6ImhKdEFRa3Z3eS9kaTBPL3Vzbi9VMkE9PSIsInZhbHVlIjoiQWhSZk9pNFppd1BRemcrbVNob2lJdz09IiwibWFjIjoiMDU0YTEwZTcyOTc4ODM1ZDdkYTRiNDE1NzZkNGEzMjAwOGE1YWY3YzMyMGFiYzY0OTZkOTMzNzE4MDQyZjhhNCIsInRhZyI6IiJ9#page=20 |title=Academic Information of University SSR Information Sheet NAAC }}{{Dead link|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>|[[भारतीय विधिज्ञ परिषद्|बीसीआई (BCI)]]<ref name=ACI_NAAC />}} | founders = [[मॉरिस ग्वायर]] | accreditation = [[राष्ट्रीय मूल्यांकन एवं प्रत्यायन परिषद|नैक (NAAC)]] (A++) | website = {{Official website|https://www.du.ac.in/}} | logo = | logo_size = }}<!--DO NOT REMOVE OR MOVE THE FULL ORGANIZATION NAME PER [[MOS:FIRSTCORP]].--> दिल्ली विश्वविद्यालय (डीयू) भारत सरकार द्वारा वित्त पोषित एक केंद्रीय विश्वविद्यालय है। भारत की [[राजधानी]] दिल्ली मा स्थित ई विश्वविद्यालय कय स्थापना सन् 1922 मा भै रहै। भारत के [[भारत कय उपराष्ट्रपति|उपराष्ट्रपति]] ई विश्वविद्यालय के कुलपति होति हैं। यो विश्वविद्यालय, THES-QS वर्ल्ड यूनिवर्सिटी रैंकिंग के अनुसार भारत मा शीर्ष गैर-आईआईटी विश्वविद्यालय है, जउन 474 वें स्थान पर आवत है <ref>{{Cite web |date=2012-12-06 |title=University of Delhi |url=https://www.topuniversities.com/universities/university-delhi/undergrad |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190213003952/https://www.topuniversities.com/universities/university-delhi/undergrad |archive-date=13 फ़रवरी 2019 |access-date=2020-03-03 |website=Top Universities |language=en}}</ref> । दिल्ली विश्वविद्यालय के दुई परिसर दिल्ली के उत्तरी अउर दक्खिनी भाग मा स्थित हैं। इनका क्रमशः 'उत्तर परिसर' अऊर 'दक्षिण परिसर' कहा जात है। दिल्ली विश्वविद्यालय क नार्थ कैम्पस दिल्ली मेट्रो की येलो लाइन ते जुड़ा हवै। ई मेट्रो स्टेशन क नाँव 'विश्वविद्यालय' रखा गा है। उत्तरी परिसर केंद्रीय सचिवालय ते 2.5 किलोमीटर अउर महाराणा प्रताप अंतर राज्य बस टर्मिनल (कश्मीरी गेट) ते 7.0 किलोमीटर की दूरी पर स्थित है। यहिका साउथ कैम्पस पिंक लाइन ते जुड़ा है। ई मेट्रो स्टेशन का नाँव 'दुर्गाबाई देशमुख साउथ कैम्पस' रखा गा है। ई विश्वविद्यालय मा पूरे दिल्ली मा फैले कइयो कॉलेज अऊर संस्थान हैं। == इतिहास == दिल्ली विश्वविद्यालय के स्थापना 1922 मा ब्रिटिश भारत के तत्कालीन केन्द्रीय विधान सभा के एक अधिनियम द्वारा एक एकात्मक, शिक्षण औ आवासीय विश्वविद्यालय के रूप मा कीन गै रहै। हरिसिंह गौड़ 1922 ते 1926 तक विश्वविद्यालय के पहिल कुलपति के रूप मा काम किहिन। उइ समय दिल्ली मा चार कॉलेज मौजूद रहैं: 1818 मा स्थापित भा सेंट स्टीफन कॉलेज, 1899 मा स्थापित हिन्दू कॉलेज, 1792 मा स्थापित जाकिर हुसैन दिल्ली कॉलेज (तब दिल्ली कॉलेज के नाँव से जाना जात रहै), अउर 1917 मा स्थापित रामजस कॉलेज। विश्वविद्यालय मा शुरू मा दुइ संकाय (कला अउर विज्ञान) रहैं अउर लगभग 750 छात्र रहैं। जब सर मौरिस गौर 1937 मा ब्रिटिश भारत के मुख्य न्यायाधीश के रूप मा सेवा करै खातिर भारत लौटे, तब उनका दिल्ली विश्वविद्यालय क कुलपति बनावा गा। उनके कार्यकाल मा, स्नातकोत्तर शिक्षण पाठ्यक्रम शुरू कीन गै अउर विश्वविद्यालय मा प्रयोगशाला स्थापित कीन गै रहै। संकाय सदस्यन मा भौतिकी मा दौलत सिंह कोठारी अउ र वनस्पति विज्ञान मा पंचानन माहेश्वरी शामिल रहैं। गौयर का "विश्वविद्यालय क निर्माता" कहा जात है। उइ 1950 तक कुलपति के रूप मा काम किहिन। <ref>{{Cite web |title=About University of Delhi - University of Delhi |url=http://www.du.ac.in/du/index.php?page=about-du-2 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923225131/http://www.du.ac.in/du/index.php?page=about-du-2 |archive-date=23 सितंबर 2015 |access-date=2020-03-03 |website=www.du.ac.in}}</ref> विश्वविद्यालय के रजत जयंती वर्ष 1947 मा भारत के आजादी के साथ मनावा गा, विजयेन्द्र कस्तूरी रंगा वरदराजा राव मुख्य भवन मा पहिली बार राष्ट्रीय ध्वज फहराइन। भारत के बटवारा के कारन वहि साल दीक्षांत समारोह न भा रहै। यहिके बजाय, 1948 मा एक विशेष समारोह आयोजित कीन गा रहै, जेहिमा भारत के तत्कालीन प्रधानमंत्री श्री जवाहरलाल नेहरू के साथ-साथ लार्ड माउंटबेटन, लेडी माउंटबेटन, अबुल कलाम आजाद, जाकिर हुसैन अऊर शांति स्वरूप भटनागर शामिल भे रहैं। पच्चीस साल बाद 1973 मा स्वर्ण जयंती समारोह मा भारत की तत्कालीन प्रधानमंत्री श्रीमती इंदिरा गांधी, सत्यजीत रे, अमृता प्रीतम, अउर एम. एस. सुब्बुलक्ष्मी सामिल भईं रहैं। {| style="width: 100%" | valign="top" style="width: 459px" | === कुलाधिपतिन के सूची === {| class="wikitable" ! नै। ! कुलपति ! कार्यकाल |- | 1 | [[सर्वपल्ली राधाकृष्णन]] | 13 मई 1952 – 12 मई 1962 |- | 2 | [[ज़ाकिर हुसैन (राजनीतिज्ञ)|जाकिर हुसैन]] | 13 मई 1962 – 12 मई 1967 |- | 3 | [[वी॰ वी॰ गिरि|वी.वी.गिरी]] | 13 मई 1967 – 3 मई 1969 |- | 4 | गोपाल स्वरूप पाठक | 31 अगस्त 1969 – 30 अगस्त 1974 |- | 5 | [[बासप्पा दनप्पा जत्ती|बसप्पा दनप्पा जट्टी]] | 31 अगस्त 1974 – 30 अगस्त 1979 |- | 6 | [[मुहम्मद हिदायतुल्लाह]] | 31 अगस्त 1979 – 30 अगस्त 1984 |- | 7 | [[रामस्वामी वेंकटरमण|रामास्वामी वेंकटरमन]] | 31 अगस्त 1984 – 27 जुलाई 1987 |- | 8 | [[शंकरदयाल शर्मा|शंकर दयाल शर्मा]] | 3 सितम्बर 1987 – 24 जुलाई 1992 |- | 9 | [[कोच्चेरील रामन नारायणन|के.आर. नारायणन]] | 21 अगस्त 1992 – 24 जुलाई 1997 |- | 10 | [[कृष्ण कांत]] | 21 अगस्त 1997 – 27 जुलाई 2002 |- | 11 | [[भैरोंसिंह शेखावत|भैरों सिंह शेखावत]] | अगस्त 2002 – 21 जुलाई 2007 |- | 12 | [[मोहम्मद हामिद अंसारी]] | 11 अगस्त 2007 – 11 अगस्त 2017 |- | 13 | वेंकैया नायडू | अगस्त 11, 2017 - 7 अगस्त, 2022 |- | 14 | जगदीप धनखड़ | अगस्त 2022 से |} |} {| style="width: 100%" | valign="top" style="width: 459px" | === कुलपतिन के सूची === {| class="wikitable" ! एस.नम्बर ! नाव ! कार्यकाल |- | 1. | हरि सिंह गौर | १९२२-२६ |- | 2. | मोती सागर | 1926-30 |- | 3. | अब्दुर रहमान | 1930-34 |- | 4. | राम किशोर | 1934-38 |- | 5. | [[मॉरिस ग्वायर]] | 1938-50 |- | 6. | एस.एन.सेन | 1950-53 |- | 7. | जी.एस.महाजनी | 1953-57 |- | 8. | वी.के.आर.वी.राव | 1957-60 |- | 9. | एन.के.सिद्धान्त | 1960-61 |- | 10. | सी. डी. देशमुख | 1962-67 |- | 11. | बी.एन. गांगुली | 1967-69 |- | 12. | [[के.एन. राज]] | 1969-70 |- | 13. | सरुप सिंह | 1971-74 |- | 14. | आर.सी. मेहरोत्रा | 1974-79 |- | 15. | गुरबक्ष सिंह | 1980-85 |- | 16. | [[मूनिस रज़ा|मूनिस रजा]] | 1985-90 |- | 17. | [[उपेन्द्र बक्शी|उपेंद्र बक्शी]] | 1990-94 |- | 18. | वी.आर. मेहता | 1995-2000 |- | 19. | [[दीपक नैयर|दीपक नायर]] | 2000-2005 |- | 20. | [[दीपक पेंटल]] | 2005-2010 |- | 20. | दिनेश सिंह | 2010-2015 |- | 21. | योगेश त्यागी | 2016 से 2021 तक |} 22. |प्रोफेसर योगेश सिंह |2021 से आज तक |} == बर्तमान == दिल्ली विश्वविद्यालय मा वर्तमान मा 16 संकाय, 86 अकादमिक विभाग, 77 कॉलेज अउर 5 अन्य संबद्ध संस्थान हैं जउन पूरे शहर मा फैले हैं, जेहिमा 132,435 नियमित छात्र (114,494 स्नातक अऊर 17,941 स्नातकोत्तर) नामांकित हैं। गैर-औपचारिक शिक्षा कार्यक्रमन मा 261,169 छात्र (258,831 स्नातक अऊर 2338 स्नातकोत्तर) हैं। डीयू के रसायन विज्ञान, भूगर्भ विज्ञान, प्राणीशास्त्र, समाजशास्त्र अऊर इतिहास विभागन का उन्नत अध्ययन केंद्र का दर्जा प्रदान कीन गा है। उन्नत अध्ययन के ई केंद्र अपने क्षेत्रन मा शिक्षण अऊर अनुसंधान मा उत्कृष्टता के केंद्र के रूप मा खुद का स्थापित किहिन हैं। यहिके अलावा, विश्वविद्यालय के कइयो विभागन का अपने उत्कृष्ट शैक्षणिक काम के मान्यता मा विश्वविद्यालय अनुदान आयोग के विशेष सहायता कार्यक्रम के तहत अनुदान मिलत है। डीयू भारत मा सबसे ज्यादा मांग वाली उच्च शिक्षा संस्थानन मा ते एक है। भारतीय विश्वविद्यालयन मा यहिके प्रकाशन दर सबते ज्यादा है। <ref>{{Cite web |last=https://www.careers360.com |date=2015-03-17 |title=Top Universities in India 2015- Research Ranking |url=https://university.careers360.com/articles/top-universities-in-india-2015-research-ranking |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180723034844/https://university.careers360.com/articles/top-universities-in-india-2015-research-ranking |archive-date=23 जुलाई 2018 |access-date=2020-03-03 |website=university.careers360.com |language=en}}</ref> विश्वविद्यालय के वार्षिक मानद डिग्री समारोह मा फिल्म अभिनेता अमिताभ बच्चन, दिल्ली के पूर्व मुख्यमंत्री शीला दीक्षित, कार्टून कलाकार आर.के. लक्ष्मण, रसायनज्ञ सी.एन.आर. राव अउर यूनाइटेड किंगडम के पूर्व प्रधानमंत्री भूमि गॉर्डन जइस बड़े बड़े लोगन का सम्मानित कीन गा है। == दिल्ली विश्वविद्यालय के प्रमुख महाविद्यालय == '''संबद्ध / घटक / मान्यता प्राप्त''' '''महाविद्यालय''' <ref>{{Cite web |title=List of Colleges - University of Delhi |url=http://www.du.ac.in/du/index.php?page=list-of-colleges |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612211507/http://www.du.ac.in/du/index.php?page=list-of-colleges |archive-date=12 जून 2018 |access-date=2020-03-03 |website=www.du.ac.in}}</ref> : == पाठ्यक्रम अउर कॉलेज == प्रमुख पाठ्यक्रम- * पीएच.डी. * एम.फिल * एम.ए./एम.बी.ए./एम.कॉम/एम.एससी * बीए/बीएमएस/बीकॉम/बीएस * भाषा सिखावै * यूजी डिप्लोमा * प्रमाण पत्र पाठ्यक्रम == महाविद्यालय == {| class="wikitable sortable" style="" !नाम !स्थापना वर्ष !स्थिति/परिसर |- |अदिति महाविद्यालय |१९९४ | rowspan="16" |उत्तरी परिसर |- |जाकिर हुसैन दिल्ली कॉलेज |१६९६ |- |[[दौलत राम कॉलेज]] |१९६० |- |हिन्दू कॉलेज |१८९९ |- |हंसराज कॉलेज |१९४८ |- |इंद्रप्रस्थ कॉलेज फॉर विमेन |१९२४ |- |किरोड़ीमल महाविद्यालय |१९५४ |- |मिरांडा हाउस |१९४८ |- |रामजस कॉलेज |१९१७ |- |सेंट स्टीफ़न कॉलेज |१८८१ |- |शहीद सुखदेव कॉलेज ऑफ़ बिजनेस स्टडीज़ |१९८७ |- |श्रीराम कॉलेज ऑफ कामर्स |१९२६ |- |[[श्री गुरु तेग बहादुर खालसा कॉलेज]] |१९५१ |- |मुक्त शिक्षा विद्यालय |१९६२ |- |[[स्वामी श्रद्धानन्द कॉलेज]] |१९६७ |- |[[वल्लभभाई पटेल चेस्ट इन्स्टिट्यूट्]] |१९४९ |- |आचार्य नरेन्द्र देव कॉलेज |१९९१ | rowspan="27" |दक्षिणी परिसर |- |[[आर्यभट्ट कॉलेज]] |१९७३ |- |आत्मा राम सनातन धर्म कॉलेज |१९५९ |- |दिल्ली कॉलेज ऑफ़ आर्ट्स एंड कॉमर्स |१९८७ |- |[[जीसस एंड मैरी कॉलेज]] |१९६८ |- |[[मैत्रेयी कॉलेज]] |१९६७ |- |[[मोतीलाल नेहरू कॉलेज]] |१९६४ |- |[[मोतीलाल नेहरू कॉलेज (सायंकालीन)]] |१९६५ |- |[[राम लाल आनन्द कॉलेज]] |१९६४ |- |[[श्री वेंकटेश्वर कॉलेज]] |१९६१ |- |[[कॉलेज ऑफ वोकेशनल स्टडीज़]] |१९७२ |- |[[दिल्ली इन्स्टिट्यूट् ऑफ़ फ़ार्मासूटिकल साइंसेस एंड रिसर्च]] |१९६४ |- |देशबंधु कॉलेज |१९५२ |- |दयाल सिंह कॉलेज |१९५९ |- |गार्गी महाविद्यालय |१९६७ |- |[[इन्स्टिट्यूट् ऑफ़ होम इकॉनोमिक्स]] |१९६१ |- |[[कमला नेहरू कॉलेज]] |१९६४ |- |लेडी श्रीराम महिला महाविद्यालय |१९५६ |- |[[पी जी डी ए वी कॉलेज]] |१९५७ |- |[[पी जी डी ए वी कॉलेज (सायंकालीन)]] |१९५८ |- |[[राजकुमारी अमृत कौर कॉलेज ऑफ़ नर्सिंग]] <ref>{{Cite web |title=RAKCON |url=http://rakcon.com/ |access-date=2023-03-25 |website=rakcon.com}}</ref> |१९४६ |- |[[रामानुजन कॉलेज]] |२०१० |- |[[श्री अरविन्द कॉलेज]] |१९७२ |- |[[श्री अरविन्द कॉलेज (सायंकालीन)]] |१९८४ |- |शहीद भगत सिंह कॉलेज |१९६७ |- |[[शहीद भगत सिंह कॉलेज (सायंकालीन)]] |१९७३ |- |[[वन्दे मातरम कॉलेज]] |१९५८ |- |तिब्बिया कॉलेज |१९१६ | rowspan="11" |मध्य परिसर |- |[[कॉलेज ऑफ़ आर्ट]] |१९४२ |- |[[जानकी देवी मेमोरियल कॉलेज]] |१९५९ |- |लेडी हार्डिंग मेडिकल कॉलेज |१९१६ |- |लेडी इरविन कॉलेज |१९३२ |- |माता सुंदरी कॉलेज |१९६७ |- |[[मौलाना आज़ाद इन्स्टिट्यूट् ऑफ़ डेंटल साइंसेस]] |२००३ |- |[[मौलाना आज़ाद मेडिकल कॉलेज]] |१९५६ |- |[[श्री गुरु नानक देव खालसा कॉलेज]] |१९५७ |- |जाकिर हुसैन दिल्ली कॉलेज |१७९२ |- |[[जाकिर हुसैन दिल्ली कॉलेज (सायंकालीन)]] |१९५८ |- |महाराजा अग्रसेन कॉलेज |१९९४ | rowspan="6" |पूर्वी दिल्ली |- |[[महर्षि वालमिकी कॉलेज ऑफ़ एजुकेशन]] |१९९६ |- |[[शहीद राजगुरु कॉलेज ऑफ़ अप्लाइड साइंसेस फॉर विमेन]] |१९८९ |- |[[श्याम लाल कॉलेज]] |१९६४ |- |[[श्याम लाल कॉलेज (सायंकालीन)]] |१९६९ |- |[[विवेकानन्द कॉलेज]] |१९७० |- |[[नेहरू होमियोपैथिक मेडिकल कॉलेज एंड हॉस्पिटल]] |१९६७ |दक्षिणी दिल्ली |- |[[भीम राव अम्बेडकर कॉलेज]] |१९९१ | rowspan="2" |[[उत्तर पूर्वी दिल्ली]] |- |[[यूनिवर्सिटी कॉलेज ऑफ मेडिकल साइंसेस]] |१९७१ |- |भारती कॉलेज |१९७१ | rowspan="7" |[[पश्चिमी दिल्ली]] |- |दीन दयाल उपाध्याय कॉलेज |१९९० |- |[[इन्दिरा गांधी इन्स्टिट्यूट ऑफ फ़िज़िकल एजुकेशन एंड स्पोर्ट्स साइंसेस]] |१९८७ |- |[[कालिंदी कॉलेज]] |१९६७ |- |[[राज्धानी कॉलेज]] |१९६४ |- |[[शिवाजी कॉलेज]] |१९६१ |- |श्यामाप्रसाद मुखर्जी कालेज |१९६९ |- |केशव महाविद्यालय |१९९४ | rowspan="5" |[[उत्तर पश्चिमी दिल्ली]] |- |[[लक्ष्मीबाई कॉलेज]] |१९६५ |- |सत्यवती कॉलेज |१९७२ |- |[[सत्यवती कॉलेज (सायंकालीन)]] |१९७३ |- |[[श्री गुरु गोविन्द सिंह कॉलेज ऑफ कॉमर्स]] |१९८४ |- |[[भगिनि निवेदिता कॉलेज]] |१९९३ | rowspan="3" |[[दक्षिण पश्चिमी दिल्ली]] |- |लेडी इरविन कॉलेज |१९३२ |- |[[भास्कराचार्य कॉलेज ऑफ अप्लाइड साइंसेस]] |१९९५ |} == अन्य शैक्षिक संस्थान == * इंदिरा गांधी राष्ट्रीय कला केंद्र == परिसर == * [[उत्तरी परिसर, दिल्ली विश्वविद्यालय|नार्थ कैम्पस, दिल्ली विश्वविद्यालय]] * [[दक्षिणी परिसर, दिल्ली विश्वविद्यालय|साउथ कैम्पस, दिल्ली विश्वविद्यालय]] == छात्रावास == * [[ग्वायर हाल|ग्वायर हॉल]] * [[इंटरनेशनल स्टूडेंटस हाउस|अंतर्राष्ट्रीय छात्र घर]] * [[जुबिली हाल|जुबली हॉल]] * [[मेघदूत हाल|मेघदूत हॉल]] * [[मानसरोवर छात्रावास]] * [[पी.जी.मैन्स छात्रावास|पी जी पुरुषन के छात्रावास]] == सीसीटीवी गेट == विश्वविद्यालय चौक दिल्ली रिंग रोड पै एक चौराहा है, जेहिका गुरु तेग बहादुर मार्ग काटत है। दिल्ली मेट्रो के येलो लाइन शाखा पर एक विश्वविद्यालय स्टेशनौ है। == यहौ द्याखौ == * भारत के विश्वविद्यालय * पटना विश्वविद्यालय * कुलाधिपति (शिक्षा) == संदर्भ == {{Reflist}} == बाहरी लिंक == * [https://web.archive.org/web/20110808062215/http://www.du.ac.in/index.php?id=4&L=1 '''दिल्ली विश्वविद्यालय कय''' वेबसाइट] * [https://web.archive.org/web/20091004234739/http://www.du.ac.in/hindi/index.html दिल्ली यूनिवर्सिटी कै आधिकारिक वेबसाइट] * [https://web.archive.org/web/20130501113154/http://www.topuniversities.com/universities/indian-institute-technology-delhi-iitd/ranking-details शीर्ष विश्वविद्यालयन के सूची] * [https://web.archive.org/web/20110326193627/http://www.dupedia.com/ डुपीडिया] - दिल्ली विश्वविद्यालय अऊर ओनके ऑनलाइन शैक्षणिक नोट्स के बारे मा जानकारी * [https://web.archive.org/web/20190924051915/https://www.mapsofindia.com/maps/delhi/ https://वेब.आर्काइव.ऑर्ग/वेब/20190924051915/https://www.मैप्सोफिंडिया.कॉम/मैप्स/दिल्ली/] [[श्रेणी:शिक्षा]] [[श्रेणी:विश्वविद्यालय]] [[श्रेणी:उच्च शिक्षा]] 22u10uyfxs5byoqyx22fcvgwka3p0vh सोनम वांगचुक 0 10120 37063 36455 2026-08-27T00:58:57Z InternetArchiveBot 1072 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 37063 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | honorific_prefix = | name = सोनम वांगचुक | honorific_suffix = | image = Sonam Wangchuk, 2017 (cropped).jpg | image_size = <!-- DISCOURAGED per WP:IMGSIZE. Use image_upright. --> | alt = | caption = २०१७ मा वांगचुक | native_name = | native_name_lang = | pronunciation = | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1966|09|01}} | birth_place = [[अल्ची]], [[जम्मू अउर कश्मीर]] कश्मीर (राज्य)|जम्मू और कश्मीर]], भारत <br /> (अब [[लद्दाख]], भारत में) | other_names = | education = | alma_mater = [[राष्ट्रीय प्रौद्योगिकी संस्थान, श्रीनगर|एनआईटी श्रीनगर]] ([[प्रौद्योगिकी स्नातक|बी.टेक.]])<br>[[Craterre|क्रैटेरे (CRAterre)]] | occupation = इंजीनियर, शिक्षाविद् | years_active = | era = | employer = | organization = [[स्टूडेंट्स एजुकेशनल एंड कल्चरल मूवमेंट ऑफ लद्दाख]] | known_for = [[आइस स्तूप]], [[सेकमोल (SECMOL)]], [[लद्दाख#मीडिया|लादाग्स मेलोन्ग]], [[ऑपरेशन न्यू होप]] | notable_works = <!-- produces label "Notable work"; may be overridden by |credits=, which produces label "Notable credit(s)"; or by |works=, which produces label "Works" --> | style = | height = <!-- "X cm", "X m" or "X ft Y in" plus optional reference (conversions are automatic) --> | television = | title = | term = | predecessor = | successor = | movement = | opponents = | boards = | spouse = [[गीतांजलि जे अंगमो]]<ref name="BT">{{cite web | title=इनोवेटर, नेशनल एसेट: आनंद महिंद्रा ऑन मीटिंग रियल लाइफ 'फुनसुख वांगडू' | website=[[बिजनेस टुडे (इंडिया)|बिजनेस टुडे]] | date=७ अप्रैल २०२२ | url=https://www.businesstoday.in/trending/story/innovator-national-asset-anand-mahindra-on-meeting-real-life-phunsukh-wangdu-329073-2022-04-07 | access-date=३० सितंबर २०२५}}</ref> | partner = <!-- (unmarried long-term partner) --> | children = | parents = <!-- overrides mother and father parameters --> | father = सोनम वांग्याल <!-- please be careful with this as there may be another person with the same name --> | mother = छेरिंग वांग्मो | family = | callsign = | awards = सतत वास्तुकला खातिन वैश्विक पुरस्कार (२०१७)<ref name="fp1">{{cite news|last1=राणा|first1=निकिता|title=विश्व पर्यावरण दिवस २०१७: सोनम वांगचुक के आइस स्तूप सुनिश्चित करते हैं कि लद्दाख में पानी हो|url=http://www.firstpost.com/living/world-environment-day-2017-sonam-wangchuks-ice-stupas-ensure-theres-water-in-ladakh-3504143.html|publisher=[[फर्स्टपोस्ट (Firstpost)]]|date=२ जून २०१७}}</ref><br /> [[फ्रेड एम. पैकर्ड पुरस्कार]] (२०१६) <ref>{{Cite web|url=https://www.iucn.org/commissions/world-commission-protected-areas/about/awards/fred-packard-award-outstanding-service/packard-awardees|title=पैकर्ड पुरस्कार विजेता|date=१० जून २०२०|website=आईयूसीएन (IUCN)|access-date=2026-07-15|archive-date=2020-02-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20200218045608/https://www.iucn.org/commissions/world-commission-protected-areas/about/awards/fred-packard-award-outstanding-service/packard-awardees|url-status=dead}}</ref> <br />उद्यम के खातिन रोलेक्स पुरस्कार (२०१६)<ref name="ht1"/><br />[[रियल हीरोज अवार्ड]] (२००८)<br />[[अशोका (गैर-लाभकारी संगठन)|सामाजिक उद्यमिता खातिन अशोका फैलोशिप]] (२००२)<ref name="Hindu List"/><br />[[रमन मैग्सेसे पुरस्कार]] (२०१८)<ref name="ashoka"/> | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | module = | module2 = | module3 = | module4 = | module5 = | module6 = | signature = | signature_size = | signature_alt = | footnotes = }} '''सोनम वांगचुक''' (जनम 1 सितंबर 1966) एक भारतीय इंजीनियर, <ref>{{Cite web |title=Rolex Partnerships - The engineer helping Himalayan farmers by creating artificial glaciers |url=https://www.rolex.org/partnerships/el-pais-semanal/sonam-wangchuk |archive-url=https://web.archive.org/web/20251216151011/https://www.rolex.org/partnerships/el-pais-semanal/sonam-wangchuk |archive-date=2025-12-16 |access-date=2026-06-30 |website=rolex.org |language=en |url-status=live }}</ref> <ref>{{Cite web |title=Event information |url=https://www.nobelprize.org/events/nobel-week-dialogue/stockholm-2018/panellists/sonam-wangchuk/ |access-date=2026-06-30 |website=NobelPrize.org |language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Extraordinary Indians: Sonam Wangchuk's Mission to Reimagine Schools, Water, and Work in the Himalayas |url=https://www.readersdigest.in/features/story-extraordinary-indians-sonam-wangchuks-mission-to-reimagine-schools-water-and-work-in-the-himalayas-128088 |access-date=2026-06-30 |website=www.readersdigest.in}}</ref> कार्यकर्ता, नवाचार अनुसंधाता, शिक्षा सुधारक अउर पर्यावरणवादी आहीं। <ref name="Bio">{{Cite web |last=Varghese |first=Shiny |date=17 November 2016 |title=The green drive: Indian wins Rolex Award for philanthropic work |url=https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/the-green-drive-4379400/ |access-date=30 September 2025 |website=The Indian Express}}</ref> उइ लद्दाख के छात्र शैक्षिक अउर सांस्कृतिक आंदोलन (एसईसीएमओएल) के संस्थापक-निदेशक हैं, जेहिके स्थापना सन 1988 मा छात्रन के एक समूह द्वारा कीन गै रहै, जिनके मुताबिक उइ [[लद्दाख]] पर थोपी गै एक विदेशी शिक्षा प्रणाली के 'शिकार' रहैं। उइ एसईसीएमओएल परिसर की डिजाइनिंग खातिन जाने जाति हैं जेहिमा सब कुछ सौर ऊर्जा पर चलत है अउर वहिमा खाना बनावै, रोशनी करै या हीटिंग खातिन कौनो जीवाश्म ईंधन का उपयोग नहीं कीन जात है। वांगचुक 1994 मा [[लद्दाख|ऑपरेशन न्यू होप]] शुरू करै मा महत्वपूर्ण भूमिका निभाइन। यहिका उद्देश्य, सरकार, ग्राम समुदाय अउर आम समाज के सहयोग ते सरकारी स्कूल प्रणाली मा सुधार लाब रहै। उइ पद्मश्री पुरस्कार विजेता चेवांग नॉरफेल द्वारा निर्मित कृत्रिम ग्लेशियरन से प्रेरित रहैं अउर वहिका अपन खुद क संस्करण बनाइन जेहिका आइस स्तूप तकनीक के रूप मा जाना जात है, जेहिमा शंकु के आकार के बर्फ के ढेर मा जाड़े खातिन पानी एकट्ठा कीन जात है। <ref>{{Cite web |date=2024-06-13 |title=The Ice Man of Ladakh building artificial glaciers in the Himalayas |url=https://www.bbc.com/future/article/20240612-the-ice-man-of-ladakh-building-artificial-glaciers-in-the-himalayas |access-date=2026-07-14 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> लद्दाख मा शिक्षाक्षेत्र अउर जलवायु चुनौतिन के क्षेत्र मा वांगचुक के योगदान अउर स्थानीय तकलीफन के उनके अभिनव समाधानन के कारण उनका तमाम पुरस्कार दीन गे हैं। 2025 तक, उनका लगभग 15 पुरस्कार मिले हैं, जेहिमा रेमन मैगसेसे पुरस्कार (2018), आईआईटी मंडी (2018) द्वारा हिमालयन क्षेत्र के प्रख्यात तकनीशियन के उपाधि अउर टिकाऊ वास्तुकला खातिन वैश्विक पुरस्कार (2017) शामिल हैं। <ref name="Details">{{Cite web |last=Masood |first=Bashaarat |date=27 September 2025 |title=Innovator to ‘provocateur’, Wangchuk’s equation with Delhi changed over 3 decades |url=https://indianexpress.com/article/political-pulse/innovator-to-provocateur-wangchuks-equation-with-delhi-changed-over-3-decades-10273868/ |access-date=30 September 2025 |website=The Indian Express}}</ref> == प्रारंभिक जीवन अऊर शिक्षा == वांगचुक का जनम 1966 मा [[भारत कय संघ राज्यक्षेत्र|भारतीय राज्य]] जम्मू अउर कश्मीर (अब भारतीय संघ क्षेत्र [[लद्दाख]] मा) के लेह जिला मा अल्ची के पास भा रहै। 9 साल की उमर तक उनका स्कूल मा नाँव नहीं लिखावा गा, काहे ते कि उनके गाँव मा कउनो स्कूल न रहै। तब तक उनकी महतारी उनका अपनी मातृभाषा मा सब बुनियादी बातैं सिखाइनि। <ref name="Hindu List">{{Cite web |last=Ashiq |first=Peerzada |date=4 February 2023 |title=Sonam Wangchuk |url=https://www.thehindu.com/news/national/sonam-wangchuk-the-man-from-the-mountains/article66472065.ece |access-date=30 September 2025 |website=[[The Hindu]]}}</ref> == कामकाज == 1988 मा, अपने ग्रेजुएशन के बादि, वांगचुक (अपने भइया औ पाँच साथिन के साथै) [[Students' Educational and Cultural Movement of Ladakh|स्टूडेंट्स एजुकेशनल एंड कल्चरल मूवमेंट ऑफ लद्दाख]] (SECMOL) सुरू कीन्हेनि। [[Suspol|ससपोल]] के सरकारी हाई स्कूल मा इस्कूल सुधारन कै प्रयोग करै के बादि, SECMOL सरकारी सिच्छा बिभाग औ गाँव के मनइन के साथै मिलि कै [[Operation New Hope|ऑपरेशन न्यू होप]] सुरू कीन्हेनि।<ref name="mint"/><ref name="ashoka"/><ref name="TOI">{{cite news |last1=Khattar |first1=Sakshi |date=26 July 2008 |title=Teach India: Think local, think Ladakhi |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Teach-India-Think-local-think-Ladakhi/articleshow/3281987.cms |work=The Times of India}}</ref> जून 1993 ते अगस्त 2005 तक, वांगचुक [[Ladakh|लद्दाख]] की इकलौती प्रिंट पत्रिका [[Ladakh#Media|लद्दाग्स मेलोंग]] के स्थापना कीन्हेनि अउ वहिके संपादक के रूप मा काम कीन्हेनि।<ref name="telegraph"/><ref name="ashoka"/> 2001 मा, उनका हिल काउंसिल सरकार मा सिच्छा सलाहकार के रूप मा नियुक्त कीन गा रहै।<ref>{{cite web|url=https://www.jharkhandfeed.com/sonam-wangchuk-the-real-phunsuk-wangdu/|title=Sonam Wangchuk: The real 'Phunsuk Wangdu'|date=19 January 2017|publisher=JharkhandFeed|access-date=19 January 2017|archive-date=11 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180411174425/https://www.jharkhandfeed.com/sonam-wangchuk-the-real-phunsuk-wangdu/|url-status=dead}}</ref> 2002 मा, अउरि NGO प्रमुखन के साथै मिलि कै, उइ लद्दाखी NGO क एक नेटवर्क, लद्दाख वॉलंटरी नेटवर्क (LVN) स्थापित कीन्हेनि, अउ 2005 तक यहिके कार्यकारी समिति मा सचिव के रूप मा अपनि सेवा दीन्हेनि। उनका [[Ladakh Autonomous Hill Development Council, Leh|लद्दाख हिल काउंसिल सरकार]] के विज़न डॉक्युमेंट [[Ladakh Autonomous Hill Development Council, Leh#Vision 2025|लद्दाख 2025]] के ड्राफ्टिंग कमेटी मा नियुक्त कीन गा रहै औ 2004 मा सिच्छा औ पर्यटन पर नीति बनावावै के जिम्मेदारी दीन गै रहै।<ref name="entremeetsmit">{{cite web|title=Sonam Wangchuk at Entrepreneur's Meet 2017|url=http://entremeetsmit.in/website/EntreMeet/sonam.html|website=Entremeetsmit.in|access-date=30 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525013517/http://entremeetsmit.in/website/EntreMeet/sonam.html|archive-date=25 May 2017|url-status=dead}}</ref> ई डॉक्युमेंट का 2005 मा [[Prime Minister of India|भारत के परधानमंत्री]] [[Manmohan Singh|मनमोहन सिंह]] द्वारा औपचारिक रूप ते लॉन्च कीन गा रहै। 2005 मा, वांगचुक का [[Government of India|भारत सरकार]] के [[Ministry of Human Resource Development|मानव संसाधन बिकास मंत्रालय]] मा प्रारंभिक सिच्छा के खातिर राष्ट्रीय गवर्निंग काउंसिल मा एक सदस्य के रूप मा नियुक्त कीन गा रहै।<ref name="entremeetsmit"/> 2007 ते 2010 तक, उइ सिच्छा सुधारन के खातिर [[Ministry of Education (Nepal)|सिच्छा मंत्रालय]] का समर्थन देय वाले एक डेनिश NGO, [[Mellemfolkeligt Samvirke|एमएस (MS)]] के खातिर सिच्छा सलाहकार के रूप मा काम कीन्हेनि।<ref>{{cite news|title=In conversation with Sonam Wangchuk|url=http://www.reachladakh.com/in-conversation-with-sonam-wangchuk/1560.html|publisher=Reach Ladakh|date=30 April 2013}}</ref> 2013 के आखिर मा, वांगचुक [[Ice Stupa|आइस स्तूप]] क अबिस्कार कीन्हेनि औ वहिका एक प्रोटोटाइप बनाइन जउन एक कृत्रिम ग्लेशियर आय। यो जाड़ा के दिनन मा बेकार बहि जाय वाले पानी का बड़े-बड़े बरफ के शंकुन या [[stupas|स्तूपन]] के रूप मा जमा कइ लेत है, औ बसंत रितु के अंत मा जब उइ पिघलब सुरू करति हैं तब पानी छोड़त है, जउन कि किसानन का पानी के जरूरत के खातिर सबते जरूरी समय आय।<ref>{{cite news|last1=Coates|first1=Ashley|title=Ice stupas: a Himalayan answer to climate change, water shortage and glacial flooding|url=https://www.independent.co.uk/environment/ice-stupas-himalayan-answer-to-climate-change-water-shortage-and-glacial-flooding-a7742906.html|work=[[The Independent]]|date=30 May 2017}}</ref> उनका 2013 मा [[Jammu and Kashmir State Board of School Education|जम्मू औ कश्मीर स्टेट बोर्ड ऑफ स्कूल एजुकेशन]] मा नियुक्त कीन गा रहै। 2014 मा, उनका जम्मू-कश्मीर राज्य सिच्छा नीति औ विज़न डॉक्युमेंट बनावय के खातिर विशेषज्ञ पैनल मा नियुक्त कीन गा रहै। 2015 ते, वांगचुक हिमालयन इंस्टीट्यूट ऑफ अल्टरनेटिव्स कै स्थापना करै पर काम सुरू कइ दीन्हेनि है। उइ ई बात का लइ कै चिंतित आहीं कि कइसे जादातर विस्वविद्यालय, खास कइ कै पहाड़न वाले विस्वविद्यालय, जिन्दगी की असलियत ते बिल्कुल अप्रासंगिक होइ गे हैं।<ref>{{cite news|last1=Sarkhel|first1=Aritra|title=Meet Sonam Wangchuk, the 50 year old innovator from Ladakh|url=http://tech.economictimes.indiatimes.com/news/people/meet-sonam-wangchuk-the-50-year-old-innovator-from-ladakh/56114652|publisher=[[The Economic Times]]|date=22 December 2016}}</ref> 2016 मा, वांगचुक फार्मस्टे लद्दाख (FarmStays Ladakh) नाँव क एक प्रोजेक्ट सुरू कीन्हेनि, जउन यात्रिन का लद्दाख के स्थानीय परिवारन के साथै रुकै के सुबिधा देत है, जेहिका महतारी लोग औ अधेड़ उमर की मेहेरिया चलउती हैं। ई प्रोजेक्ट का 18 जून 2016 का [[Chetsang Rinpoche|चेतसंग रिनपोछे]] द्वारा आधिकारिक तौर पर उद्घाटित कीन गा रहै।<ref>{{cite news|last1=Chauhan|first1=Divya|title=These Ladakhi Mothers Are Opening Up Their Homes To Travellers. Time To Ditch Those Hotel Rooms|url=https://www.scoopwhoop.com/Experience-The-Ladakhi-Culture-With-Farmstays-Ladakh/#.uqib1fudp|publisher=[[ScoopWhoop]]|date=1 August 2016|access-date=15 July 2026|archive-date=22 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180522181135/https://www.scoopwhoop.com/Experience-The-Ladakhi-Culture-With-Farmstays-Ladakh/#.uqib1fudp|url-status=dead}}</ref> == पुरस्कार == {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |+ {{Screen reader-only|सोनम वांगचुक के पुरस्कार}} ! scope="col" | वर्ष ! scope="col" | पुरस्कार / सम्मान ! scope="col" class="unsortable | {{abbr|संदर्भ|Reference(s)}} |- |२०१८ |[[रमन मैग्सेसे पुरस्कार]] |style="text-align: center;"|<ref name="Magsaysay">{{cite web | agency=PTI | title=Two Indians, Bharat Vatwani and Sonam Wangchuk, Receive Magsaysay Award | website=[[NDTV]] | date=1 September 2018 | url=https://www.ndtv.com/india-news/two-indians-bharat-vatwani-and-sonam-wangchuk-receive-this-years-ramon-magsaysay-award-1909529 | access-date=30 September 2025}}</ref> |- |२०१८ |[[सिम्बायोसिस इंटरनेशनल यूनिवर्सिटी|सिम्बायोसिस इंटरनेशनल]] द्वारा मानद [[डॉक्टर ऑफ लेटर्स|डी.लिट (D.Litt)]] |style="text-align: center;"|<ref name="Litt">{{cite web | title=Innovator Sonam Wangchuk Awarded Honorary D.Litt Degree | website=BW Education | url=https://www.bweducation.com/article/innovator-sonam-wangchuk-awarded-honorary-dlitt-degree-162828 | access-date=30 September 2025}}</ref> |- |२०१८ |[[आईआईटी मंडी|IIT मंडी]] द्वारा "हिमालयी क्षेत्र के प्रतिष्ठित प्रौद्योगिकीविद्" सम्मान |style="text-align: center;"|<ref name="Mandi">{{cite web | title=IIT Mandi convocation: 211 students including 40 research scholars graduated, check other achievements | website=[[India Today]] | date=30 October 2018 | url=https://www.indiatoday.in/education-today/news/story/iit-mandi-convocation-divd-1378688-2018-10-30 | access-date=30 September 2025}}</ref> |- |२०१७ |इंडियंस फॉर कलेक्टिव एक्शन (ICA) सम्मान पुरस्कार, सैन फ्रांसिस्को, कैलिफ़ोर्निया |style="text-align: center;"|<ref name="Hindu List"/> |- |२०१७ |[[जीक्यू|GQ]] मेन ऑफ द ईयर अवार्ड (वर्ष के सामाजिक उद्यमी) |style="text-align: center;"|<ref name="GQ">{{cite web | title=GQ Awards: Men of the Year 2017 Winners | website=GQ India | date=23 September 2017 | url=https://www.gqindia.com/content/gq-awards-men-year-2017-winners#zorawar-kalra-restaurateur-of-the-year | access-date=30 September 2025}}</ref> |- |२०१७ |[[सतत वास्तुकला के लिए वैश्विक पुरस्कार]] |style="text-align: center;"|<ref name="FP">{{cite web | last=Rana | first=Nikita | title=World Environment Day 2017: Sonam Wangchuk's ice stupas ensure there's water in Ladakh | website=[[Firstpost]] | date=2 June 2017 | url=https://www.firstpost.com/living/world-environment-day-2017-sonam-wangchuks-ice-stupas-ensure-theres-water-in-ladakh-3504143.html | access-date=30 September 2025}}</ref> |- |२०१७ |[[जम्मू और कश्मीर सरकार]] द्वारा उत्कृष्ट पर्यावरणविद् खातिन राज्य पुरस्कार |style="text-align: center;"|<ref name="j&k">{{cite web | last=Lakhera | first=Vedaant | title=Sonam Wangchuk Detained Under NSA Amid Ladakh Protests Over Statehood | website=[[Frontline (magazine)|Frontline]] | date=30 September 2025 | url=https://frontline.thehindu.com/politics/sonam-wangchuk-nsa-detention-ladakh-protests/article70114394.ece | access-date=30 September 2025}}</ref> |- |२०१६ |[[उद्यम के लिए रोलेक्स पुरस्कार]] |style="text-align: center;"|<ref name="Roleox">{{cite web | title=Supplying water to farmers in Northern India | website=rolex.org | date=10 November 2020 | url=https://www.rolex.org/partnerships/national-geographic-spain/sonam-wangchuk | access-date=30 September 2025 | archive-date=6 November 2025 | archive-url=https://web.archive.org/web/20251106233757/https://www.rolex.org/partnerships/national-geographic-spain/sonam-wangchuk | url-status=dead }}</ref> |- |२०१६ |सर्वश्रेष्ठ मिट्टी की इमारत खातिन "इंटरनेशनल टेरा अवार्ड" |style="text-align: center;"|<ref name="Terra">{{cite web | last=Bahga | first=Sarbjit Singh | title=SECMOL School, Leh, Represents Himalayan Region in ‘NEW INDIAN ARCHITECTURE’ | website=Hill Post | date=3 August 2023 | url=https://hillpost.in/2023/08/secmol-school-leh-represents-himalayan-region-in-new-indian-architecture/120862/ | access-date=30 September 2025}}</ref> |- |२०१४ |[[यूनेस्को|UNESCO]] चेयर अर्थन आर्किटेक्चर, [[Craterre|क्रैटेरे (CRATerre)]] फ्रांस द्वारा |style="text-align: center;"|<ref name="UNESCO">{{cite web | title=Innovator Sonam Wangchuk Built A Solar Powered Heated Tent For Galwan Valley Soldiers | website=ABP Live | date=22 February 2021 | url=https://news.abplive.com/news/sonam-wangchuk-s-solar-powered-heated-tent-can-keep-soldiers-in-galwan-valley-warm-in-rough-terrains-1445385 | access-date=30 September 2025}}</ref> |- |२००८ |[[सीएनएन-आईबीएन|CNN-IBN]] द्वारा [[रियल हीरोज अवार्ड]] |style="text-align: center;"|<ref name="CNN">{{cite web | title=Did Sonam Wangchuk provoke Gen Z in Ladakh?: How did the '3-Idiots' real-life hero become a 'villain' for the Modi govt? | website=Bhaskar English | date=26 September 2025 | url=https://www.bhaskarenglish.in/originals/news/did-sonam-wangchuk-provoke-gen-z-in-ladakh-how-did-the-3-idiots-hero-become-a-villain-for-modi-govt-136017047.html | access-date=30 September 2025}}</ref> |- |२००४ |[[सेंचुरी एशिया|सेंचुरी एशिया (Sanctuary Asia)]] द्वारा "द ग्रीन टीचर अवार्ड" |style="text-align: center;"|<ref name="Green">{{cite web | last=Varghese | first=Shiny | title=The green drive: Indian wins Rolex Award for philanthropic work | website=[[The Indian Express]] | date=17 November 2016 | url=https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/the-green-drive-4379400/ | access-date=30 September 2025}}</ref> |- |२००२ |अशोका यूएसए द्वारा "सामाजिक उद्यमिता खातिन अशोका फैलोशिप" |style="text-align: center;"|<ref name="d091">{{cite web | title=Mr. Sonam Wangchuk | website=Expand | date=20 January 2024 | url=https://www.smutbi.com/2024/01/20/mr-sonam-wangchuk/ | access-date=30 September 2025}}</ref><ref name="ashoka">{{cite web |title=Sonam Wangchuk - Students Educational and Cultural Movement of Ladakh |url=https://www.ashoka.org/en-us/fellow/sonam-wangchuk |publisher=Ashoka United States |access-date=30 September 2025}}</ref> |- |२००१ |''[[द वीक (भारतीय पत्रिका)|द वीक]]'' द्वारा "मैन ऑफ द ईयर" |style="text-align: center;"|<ref name="Week">{{cite web | title=Sonam Wangchuk dedicates Magsaysay Award to 'every student, teacher' in Ladakh | website=[[The Week (Indian magazine)|The Week]] | date=26 July 2018 | url=https://www.theweek.in/news/india/2018/07/26/Sonam-Wangchuk-dedicates-Magsaysay-Award-to-every-student-teacher-in-Ladakh.html | access-date=30 September 2025}}</ref> |- |१९९६ |[[जम्मू और कश्मीर (राज्य)|जम्मू अउर कश्मीर]] मा शैक्षिक सुधारन खातिन राज्यपाल पदक |style="text-align: center;"|<ref name="SK">{{cite web | title=Sonam Wangchuk's Climate Fast: A Call to Action for Environmental Sustainability | website=[[Sikkim Express]] | date=26 September 2025 | url=https://www.sikkimexpress.com/news-details/sonam-wangchuks-climate-fast-a-call-to-action-for-environmental-sustainability | access-date=30 September 2025}}</ref> |} == यहौ द्याखौ == * राजीव गोस्वामी == संदर्भ == {{Reflist|3}} [[श्रेणी:Articles with hCards]] arbozt55ayphbux9mlrv36km6w9nc87 प्रल्हाद जोशी 0 10302 37065 36408 2026-08-27T08:24:36Z ~2026-46858-15 5568 37065 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | image = Pralhad Joshi in 2024.jpg | image_size = 250 | caption = 2024 मा जोशी | birth_date = {{birth date and age|1962|11|27|df=yes}} | birth_place = [[बीजापुर]], [[मैसूर राज्य]], भारत<br />(वर्तमान [[कर्नाटक]]) | office = [[भारत का शिक्षा मंत्रालय|केंद्रीय शिक्षा मंत्री]] | status = ''अतिरिक्त प्रभार'' | prime_minister = [[नरेन्‍द्र मोदी]] | president = [[द्रौपदी मुर्मू]] | term_start = {{Start date|2026|07|25|df=yes}} | term_end = | predecessor = [[धर्मेंद्र प्रधान]] | successor = | office1 = [[उपभोक्ता मामले, खाद्य और सार्वजनिक वितरण मंत्रालय|केंद्रीय उपभोक्ता मामला, खाद्य औ सार्वजनिक वितरण मंत्री]] | prime_minister1 = [[नरेन्‍द्र मोदी]] | term_start1 = {{Start date|2024|06|10|df=yes}} | term_end1 = | predecessor1 = [[पीयूष गोयल]] | successor1 = | office2 = [[नवीन और नवीकरणीय ऊर्जा मंत्रालय|केंद्रीय नवीन एवं नवीकरणीय ऊर्जा मंत्री]] | prime_minister2 = नरेन्‍द्र मोदी | term_start2 = {{Start date|2024|06|10|df=yes}} | term_end2 = | predecessor2 = [[राज कुमार सिंह]] | successor2 = | office3 = [[कोयला मंत्रालय|केंद्रीय कोयला मंत्री]] | prime_minister3 = नरेन्‍द्र मोदी | term_start3 = {{Start date|2019|05|30|df=yes}} | term_end3 = {{End date|2024|06|10|df=yes}} | predecessor3 = [[पीयूष गोयल]] | successor3 = [[जी. किशन रेड्डी]] | office4 = [[खान मंत्रालय|केंद्रीय खनन मंत्री]] | prime_minister4 = नरेन्‍द्र मोदी | term_start4 = {{Start date|2019|05|30|df=yes}} | term_end4 = {{End date|2024|06|10|df=yes}} | predecessor4 = नरेंद्र सिंह तोमर | successor4 = जी. किशन रेड्डी | office5 = [[सांसद, लोकसभा|संसद सदस्य]], [[लोक सभा]] | constituency5 = [[धारवाड़ (लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र)|धारवाड़, कर्नाटक]] | term_start5 = {{Start date|2004|05|24|df=yes}} | predecessor5 = [[विजय संकेश्वर]] | successor5 = | office6 = [[भारतीय जनता पार्टी के प्रदेश अध्यक्षों की सूची|अध्यक्ष]], [[भारतीय जनता पार्टी, कर्नाटक]] | term_start6 = {{Start date|2012|07|12|df=yes}} | term_end6 = {{End date|2016|01|12|df=yes}} | predecessor6 = [[के. एस. ईश्वरप्पा]] | successor6 = [[बी. एस. येदियुरप्पा]] | office7 = [[संसदीय कार्य मंत्रालय|केंद्रीय संसदीय कार्य मंत्री]] | prime_minister7 = नरेन्‍द्र मोदी | term_start7 = {{Start date|2019|05|30|df=yes}} | term_end7 = {{End date|2024|06|10|df=yes}} | predecessor7 = [[नरेंद्र सिंह तोमर]] | successor7 = [[किरेन रिजिजू]] | party = [[भारतीय जनता पार्टी]] | spouse = {{marriage|ज्योति जोशी|1992}} | profession = [[व्यवसायी]] | children = ३ | footnotes = | occupation = [[राजनीतिज्ञ]] | education = रेलवे स्कूल<br /> न्यू इंग्लिश स्कूल | alma_mater = श्री कडासिद्धेश्वर आर्ट्स कॉलेज }} '''प्रल्हाद वेंकटेश जोशी''' <ref>{{Cite web |title=Pralhad Venkatesh Joshi &#124; National Portal of India |url=https://www.india.gov.in/my-government/indian-parliament/pralhad-venkatesh-joshi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423074102/https://www.india.gov.in/my-government/indian-parliament/pralhad-venkatesh-joshi |archive-date=23 April 2021 |access-date=24 March 2021 |website=www.india.gov.in}}</ref> (जन्म 27 नवंबर 1962) एक भारतीय राजनेता आहीं। उइ 2024 ते 13 वें उपभोक्ता मामला, खाद्य अउर सार्वजनिक वितरण मंत्री अउ 10 वें नवीन औ अक्षय ऊर्जा मंत्री के रूप मा काम कइ रहे हैं।<ref>{{Cite web |title=Pralhad Joshi appointed as Minister of New and Renewable Energy. What's in store for the sector? |url=https://www.moneycontrol.com/elections/lok-sabha-election/pralhad-joshi-appointed-as-minister-of-new-and-renewable-energy-whats-in-store-for-the-sector-article-12745267.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20240610171457/https://www.moneycontrol.com/elections/lok-sabha-election/pralhad-joshi-appointed-as-minister-of-new-and-renewable-energy-whats-in-store-for-the-sector-article-12745267.html |archive-date=10 June 2024 |website=Moneycontrol}}</ref> जुलाई 2026 मा, धर्मेंद्र प्रधान के इस्तीफा के बादि, जोशी का शिक्षा मंत्रालय क अतिरिक्त प्रभार सँउपा गा। <ref>{{Cite web |title=Pralhad Joshi was assigned the additional charge of the Ministry of Education. |url=https://www.news18.com/india/pralhad-joshi-gets-additional-charge-of-education-ministry-after-dharmendra-pradhans-exit-10233544.html |website=news18.com}}</ref> उइ 2019 ते लइके 2024 तक केंद्रीय संसदीय मामलन के मंत्री, कोयला मंत्री अउर खनन मंत्रिउ रहि चुके हैं। जोशी 2004 ते लोकसभा मा संसद सदस्य के रूप मा सेवा दइ रहे हैं। उइ संसद मा धारवाड़ लोकसभा क्षेत्र का प्रतिनिधित्व करति हैं। उइ 2014 ते 2016 तक भारतीय जनता पार्टी, कर्नाटक (भाजपा) के प्रदेश अध्यक्षौ रहि चुके हैं। उइ 2014 ते 2018 तक लोकसभा के अध्यक्षन के पैनल मा सेवा दीन्हेनि हैं। जोशी पहिली बार राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ (आरएसएस) के माध्यम ते सबकी नजर मा आएँ, जब उइ 1992-1994 के दौरान कर्नाटक के ईदगाह मैदान, हुबली मा [[भारतीय ध्वज|भारत क झंडा]] फहरावै खातिन चलै वाले आंदोलन का आयोजन कीन्हेनि। हाल मा, भारत क सुप्रीम कोर्ट कर्नाटक हाईकोर्ट के आदेश का बरकरार रखेसि है, जेहिमा ई मैदान क स्वामित्व हुबली-धरवाड़ नगर निगम का बहाल कीन गा है। उइ 2004, 2009, 2014, 2019 अउर [[भारतीय आम चुनाव, २०२४|2024]] के आम चुनावन मा लोकसभा के सदस्य चुने गे हैं। == राजनीतिक पद अउ कार्यकाल == === संसद सदस्य === {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! पूर्वाधिकारी !! पद / कार्यक्षेत्र !! उत्तराधिकारी !! अवधि |- | विजय संकेश्वर || धारवाड़ ते संसद सदस्य || ''अस्तित्व समाप्त'' || २००४ – २००९ |- | ''निर्वाचन क्षेत्र क गठन'' || धारवाड़ ते संसद सदस्य || ''पदस्थ'' || २००९ – वर्तमान |} === मंत्रित्व === {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! पूर्वाधिकारी !! पद / कार्यक्षेत्र !! उत्तराधिकारी !! अवधि |- | नरेंद्र सिंह तोमर || संसदीय मामलन के मंत्री|| किरेन रिजिजू || ३१ मई २०१९ – १० जून २०२४ |- | पीयूष गोयल || कोयला मंत्री || जी. किशन रेड्डी || ३१ मई २०१९ – १० जून २०२४ |- | नरेंद्र सिंह तोमर || खान मंत्री || जी. किशन रेड्डी || ३१ मई २०१९ – १० जून २०२४ |- | [[धर्मेंद्र प्रधान]] || शिक्षा मंत्री (अतिरिक्त प्रभार) || ''पदस्थ'' || २५ जुलाई २०२६ – वर्तमान |} == प्रारंभिक जीवन अउर शिक्षा == प्रल्हाद जोशी क जनम 27 नवंबर 1962 का भारत के मैसूर राज्य के बीजापुर मा पिता वेंकटेश जोशी अउर माता मालतीबाई जोशी के घर मा भा रहै। इनके पिता भारतीय रेलवे के कर्मचारी रहैं। जोशी अपने महतारी बाप के तीसरि संतान रहैं। जोशी के प्राथमिक शिक्षा रेलवे स्कूल मा भै औ माध्यमिक शिक्षा हुबल्ली के न्यू इंग्लिश स्कूल मा भै। अपनी उच्च शिक्षा खातिन, जोशी हुबल्ली के श्री कड़ासिद्धेश्वर आर्ट्स कॉलेज ते स्नातक कीन्हेनि। जोशी छोटी उमर ते राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ (आरएसएस) के सदस्य रहे हैं, अउर उइ आरएसएस के प्रशिक्षण शिविरन मा भी शामिल रहें। == सुरुआती राजनीतिक कैरियर == 1992 ते 1994 तक, अपने शुरुआती दिनन मा व्यवसाय ते उद्योगपति, प्रल्हाद जोशी ईदगाह मैदान हुबली कर्नाटक मा तिरंगा झंडा फहरावै के आंदोलन का आयोजन कइके राजनीतिक मैदान मा उतरें। उइ उन सालन मा "कश्मीर बचाओ आंदोलनौ" क नेतृत्व कीन्हेनि, जेहिसे कि उइ राज्य के उन क्षेत्रन मा एक जाने-माने व्यक्ति के रूप मा स्थापित होइ गें। <ref>{{Cite web |last=Pereira |first=Aaron |date=8 May 2018 |title=In Hubli's disputed Idgah, a lesson for Gurugram |url=https://indianexpress.com/elections/karnataka-assembly-elections-2018-in-hublis-disputed-idgah-a-lesson-for-gurugram-5167566/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220723163258/https://indianexpress.com/elections/karnataka-assembly-elections-2018-in-hublis-disputed-idgah-a-lesson-for-gurugram-5167566/ |archive-date=23 July 2022 |access-date=23 July 2022 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> वहिके बादि उनका धारवाड़ जिला मा [[भारतीय जनता पार्टी]] (भाजपा) के अध्यक्ष के रूप मा चुना गा। उइ पहिली बार 2004 मा 14 वें लोकसभा चुनाव मा लड़ें, जहां उइ आईएनसी के बीएस पाटिल का हराय के धारवाड़ लोकसभा क्षेत्र ते चुनाव जीतेनि। अपने निर्वाचन क्षेत्र ते उइ लगातार तीन चुनाव जीति चुके हैं अउर धारवाड़ के वर्तमान सांसद है। 2009 के आम चुनाव मा, उइ कर्नाटक के 28 निर्वाचन क्षेत्रन के बीच दुसरे सबसे बड़े अंतर ते जीतें, जबकि अधिकांश मंत्री अउर संसद सदस्यन का उइ साल हार क मुंह द्याखेक परा। 2019 मा, उइ एक लाख ते जादा वोटन के अंतराल ते दुसरे कार्यकाल खातिन फिर ते धारवाड़ ते बिजई भें। <ref>{{Cite web |title=Pralhad Joshi: Age, Biography, Education, Wife, Caste, Net Worth & More – Oneindia |url=https://www.oneindia.com/politicians/pralhad-joshi-33757.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220723163300/https://www.oneindia.com/politicians/pralhad-joshi-33757.html |archive-date=23 July 2022 |access-date=23 July 2022 |website=www.oneindia.com |language=en}}</ref> == केंद्रीय मंत्री == [[फाइल:Shri_Pralhad_Joshi_taking_charge_as_the_Union_Minister_for_Coal,_in_New_Delhi_on_May_31,_2019_(1).jpg|बाएँ|अंगूठाकार| प्रल्हाद जोशी 31 मई 2019 का कोयला मंत्री क पदभार ग्रहण कइ रहे हैं।]] धर्मेन्द्र प्रधान के इस्तीफा देय के बाद जोशी 25 जुलाई 2026 का शिक्षा मंत्री के रूप मा पदभार संभालिन। जोशी 30 मई 2019 का कैबिनेट मंत्री के रूप मा शपथ लीन्हेनि रहैं, अउर उनका संसदीय मामला, कोयला अउर खनन मंत्री के रूप मा नियुक्त कीन गा रहै। ई मंत्री पदन पर उनक्या कार्यकाल जून 2024 तक चला, अउर [[भारतीय आम चुनाव, २०२४|2024 के भारतीय आम चुनाव]] के बादि, जोशी का जून 2024 मा उपभोक्ता मामला, खाद्य अउर सार्वजनिक वितरण मंत्री अउर नई औ नवीकरणीय ऊर्जा मंत्री के रूप मा नियुक्त कीन गा। लगातार पांचवीं बार, धारवाड़ लोकसभा क्षेत्र ते जोशी के जीत एक रिकॉर्ड रहै; मुला जोशी कम वोट मार्जिन ते जीतै के बरे दुखु जताएनि। == निजी जीवन == जोशी के शादी ज्योति जोशी ते भै है अउ उनके तीन बिटिया हैं। जोशी के बारे मा बतावा जात है कि उइ पढ़ै मा रुचि राखति हैं, साथै उनके रुचि भारतीय शास्त्रीय संगीत अउर [[क्रिकेट]] मा है। <ref>{{Cite web |date=10 June 2024 |title=Karnataka's representative in Union Cabinet: Pralhad Joshi profile |url=https://www.deccanherald.com/india/karnataka/karnatakas-representative-in-union-cabinet-pralhad-joshi-profile-3059463 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240610010703/https://www.deccanherald.com/india/karnataka/karnatakas-representative-in-union-cabinet-pralhad-joshi-profile-3059463 |archive-date=10 June 2024 |access-date=18 December 2024 |website=Deccan Herald |language=en}}</ref> == संदर्भ == 8x72qui5gh5w35s3ao9e4yvafqhy1t9 मुलुगु जिला 0 10491 37044 37023 2026-08-26T12:15:37Z Avimaarak 3578 37044 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = सम्मक्का सरलम्मा मुलुगु जिला | official_name = | native_name = | settlement_type = {{center|[[तेलंगाना]] क [[तेलंगाना के जिलन के सूची|जिला]]}} | image_skyline = File:Ramappa Temple (Human Scale).jpg | image_alt = | image_caption = [[रामप्पा मंदिर]] | nickname = तेलंगाना के आदिवासी राजधानी | image_map = Mulugu in Telangana (India).svg | map_alt = | map_caption = तेलंगाना मा स्थान | coordinates = {{coord|18.1910|N|79.9430|E|source:wikidata-and-enwiki-cat-tree_region:IN|display=inline,title}} | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flag|भारत}} | subdivision_type1 = [[भारत कय राज्य|राज्य]] अउर [[भारत कय संघ राज्यक्षेत्र|केंद्र शासित प्रदेश]] | subdivision_type2 = [[भारत के क्षेत्रन के सूची|क्षेत्र]] | subdivision_type3 = [[तेलंगाना मा मंडलन के सूची|मंडल]] | subdivision_name1 = {{seal|तेलंगाना}} | subdivision_name3 = 09 | established_title = <!-- Established -->जिला<br />गठन | established_date = 17 फरवरी 2019 | founder = [[के. चंद्रशेखर राव]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref name="civicbody">{{cite web|title=Urban Local Body Information|url=http://www.dtcp.telangana.gov.in/ULBs-List-68.pdf|website=Directorate of Town and Country Planning|publisher=Government of Telangana|access-date=28 June 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160615135503/http://dtcp.telangana.gov.in/ULBs-List-68.pdf|archive-date=15 June 2016}}</ref> | area_total_km2 = 3881 | area_rank = 13वाँ | elevation_footnotes = | elevation_m = 177 | population_total = 294671 | population_as_of = 2011 | population_footnotes = | population_density_km2 = auto | population_rank = 33वाँ | population_demonym = मुलुगुवासी | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[डाक सूचकांक संख्या|पिन]] | postal_code = 506 343 | area_code = 08715 | area_code_type = टेलीफोन कोड | registration_plate = TG–37 | blank1_name_sec1 = [[लोकसभा]] | blank1_info_sec1 = [[महबूबाबाद लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र]] | website = {{URL|mulugu.telangana.gov.in}} | leader_title1 = कलेक्टर | leader_name1 = टी. एस. दिवाकर, आइ ए एस | leader_title2 = सांसद | leader_name2 = [[भारत राष्ट्र समिति]] (BRS) | leader_title3 = विधायक | leader_name3 = दानसारी अनसूया [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] (INC) | leader_title4 = [[पुलिस अधीक्षक|एसपी]] | leader_name4 = डॉ. शाबरीश, IPS <ref>{{cite web | url=https://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/040124/state-govt-transfers-23-ips-officers.html | title=State Govt Transfers 23 IPS Officers | date=4 January 2024 }}</ref> | blank2_name_sec1 = [[विधान सभा]] | blank2_info_sec1 = [[मुलुगु (अ.ज.जा.) विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र]] }} '''सम्मक्का सरलम्मा मुलुगु जिला''' [[भारत]] के [[तेलंगाना]] राज्य के पूर्वी क्षेत्र मा स्थित एक [[जिला]] है। यहिका मुख्यालय [[मुलुगु]] नगर मा स्थित है।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/telangana/mulugu-set-to-become-newest-district-in-ts/article26178191.ece|title=Mulugu set to become newest district in TS|last=Rao|first=Gollapudi Srinivasa|date=2019-02-05|work=The Hindu|access-date=2019-06-12|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> मुलुगु जिला 2,94,671 की आबादी के साथ राज्य का सबते कम आबादी वाला जिला है। मुलुगु जिला मा राज्य मा सबते कम, कुल नौ मंडल हैं। वर्तमान मा यहिकी सीमा [[वारंगल जिला]], [[महबूबाबाद जिला]], [[जयशंकर भूपालपल्ली जिला]] अउ [[भद्राद्री कोठागुडम जिला]] अउर [[छत्तीसगढ़]] राज्य ते लागति है। == सरकार अउ राजनीति == मुलुगु मेजर का 2011 मा गठित कइके ''दुसरी श्रेणी की नगरपालिका'' के रूप मा वर्गीकृत कीन गा। नगर निकाय क अधिकार क्षेत्र {{convert|44.99|km2|mi2|abbr=on}} के क्षेत्र मा फइला है।<ref name="civicbody" /> === राजनीति === मुलुगु जिला मा राज्य विधानसभा के याक सीट है, जउन अनुसूचित जनजाति खातिन आरक्षित है। [[सीतक्का]] (दानसारी अनसूया) 2023 के राज्य चुनावन मा [[मुलुगु (अ.ज.जा.) विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र]] ते विधायक चुनी गईं। मुलुगु जिला [[महबूबाबाद लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र]] के अंतर्गत आवत है। श्रीमती [[पोरिका बलराम नायक]] मई 2024 के आम चुनावन मा सांसद चुनी गई रहैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/politics/mulug-election-result-2025-live-updates-anasuya-dansari-of-inc-wins-1968157.html|title=Mulug Election Result 2018 Live Updates: Anasuya Dansari of INC Wins|website=News18|date=11 December 2018|access-date=2019-06-12}}</ref> === मंडल === मुलुगु राजस्व मंडल # [[एटूरनागारम]] # [[कन्नैगुडेम]] # [[मंगापेट]] # [[वेंकटापुरम, जयशंकर भूपालपल्ली जिला|वेंकटापुरम]] # [[वाजेडु]] # [[ताडवई|सम्मक्का सारक्का ताडवई]] # [[गोविंदरावपेट]] # [[मुलुगु]] # [[वेंकटपुर]] # [[मल्लमपल्ली]] == मौसम == मुलुगु मा अर्ध-उष्णकटिबंधीय जलवायु पाई जाति है। गर्मिन मा तापमान 48&nbsp;°C ते अधिक होइ जात है। जाड़े मा तापमान 12&nbsp;°C ते 27&nbsp;°C के बीच रहत है। मुलुगु मा जून ते सितंबर तक उत्तर-पूर्वी अउ अक्टूबर ते नवंबर तक दक्षिण-पश्चिमी मानसून आवति हैं। यो मुख्य रूप ते मानसून अउ वर्षा पर निर्भर है।<ref name="accuweather_191819" /> {{stack|{{climate chart |मुलुगु |15|27|15 |17|33|5 |22|37|5 |26|40|7 |28|48|15 |28|37|50 |25|32|85 |25|31|170 |23|33|160 |22|33|70 |18|31|10 |12|27|0 |source=<ref name="accuweather_191819">{{cite web | url=https://www.accuweather.com/en/in/mahbubabad/191819/weather-forecast/191819?partner=Googleonex | title=Mahabubabad, India | publisher=AccuWeather | access-date=21 February 2019 }}</ref> |float=right |clear=right }}}} == मीडिया == मुलुगु मा प्रिंट अउ मनोरंजन मीडिया मौजूद है। ''मुलुगु केबल'' एक स्थानीय मनोरंजन चैनल आय, जउन टीवी कार्यक्रम प्रसारित करत है। === प्रिंट मीडिया === हियाँ के प्रमुख समाचार पत्र ''[[नमस्ते तेलंगाना]], [[साक्षी (समाचार पत्र)|साक्षी]], [[ईनाडु]], V6 वार्ता, आंध्र ज्योति, [[प्रजाशक्ति]], [[आंध्र भूमि]], [[द हिंदू]], [[डेक्कन क्रॉनिकल]]'', अउ ''[[टाइम्स ऑफ इंडिया]]'' हैं। ''सिराचुक्का'' स्थानीय साप्ताहिक टैब्लॉयड है। == परिवहन == मुलुगु सड़क मार्गन से राज्य अउ देश के हर दुसरे स्थान ते नीकी तना जुड़ा है। [[राष्ट्रीय राजमार्ग 163]] मुलुगु ते होइके छत्तीसगढ़ जात है। === सड़क परिवहन === मुलुगु मा टीएसआरटीसी क बस स्टैंड है, जेहिमा 5 बसन के क्षमता है। नागरिकन की जरूरत के हिसाब ते हियाँ कइयो सेवा उपलब्ध हैं। यो [[वारंगल]]-[[भद्राचलम]] के मुख्य मार्ग पर परत है। करीब 20,000 मनई रोजाना बस सुविधा क इस्तेमाल करति हैं। यहिके अलावा, कइयो सात-सीटर ऑटो-रिक्शा अउ कमांडर जीप आसपास के गाँवन का जोड़ती हैं। == रुचि के स्थान == * [[रामप्पा मंदिर]] * [[मेडारम]] [[सम्मक्का सरलम्मा जतारा]] * [[बोगथा जलप्रपात]] * [[लखनवरम झील|लखनवरम झील अउ नौका विहार]] * ब्लैक बेरी वाइल्डरनेस कैंप * ताडवई वन कुटीर * मल्लूर श्री हेमाचल लक्ष्मी नरसिम्हा स्वामी मंदिर * भूपतिपुर गाँव के लगे मुलुगु जीवाश्म स्थल <ref>{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/states/telangana/2021/jun/28/blast-from-the-past-huge-site-with-fossils-of-jurassic-era-trees-found-in-telanganas-mulugu-2322457.html|title = Blast from the past: Huge site with fossils of Jurassic-era trees found in Telangana's Mulugu| date=28 June 2021 }}</ref> *कोंगला जलप्रपात *मुत्याला धारा जलप्रपात == जनसांख्यिकी == {{bar box |title=मुलुगु जिला मा धरम (2011)<ref name="Religion">{{cite web |title=C-01 Population By Religious Community: Andhra Pradesh|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11363/download/14476/DDW28C-01%20MDDS.XLS|publisher=[[भारत के महापंजीयक अउ जनगणना आयुक्त]]}}</ref> |titlebar=#fcd116 |float=right |bars= {{bar percent|[[हिंदू धर्म|हिंदू धर्म]]|darkorange|95.73}} {{bar percent|[[इस्लाम]]|green|3.37}} {{bar percent|[[ईसाई धर्म|ईसाई धर्म]]|dodgerblue|0.72}} {{bar percent|अन्य या बतावा नहीं गा|black|0.18}} }} {{As of|2011}} [[भारत के 2011 के जनगणना|भारत की 2011 के जनगणना]] के अनुसार, जिला के जनसंख्या 2,94,671 रहै। इनमा 1,46,205 पुरुष अउ 1,48,466 मेहेरिया रहैं। लिंगानुपात प्रति 1000 पुरुषन पर 1016 महिला है। 11,493 लोग (3.90%) शहरी क्षेत्रन मा रहति हैं। अनुसूचित जाति अउ अनुसूचित जनजाति के जनसंख्या क्रमशः 46,473 (15.77%) अउ 86,352 (29.30%) है।<ref name="districtcensuskhammam">{{cite web |title=District Census Hand Book – Khammam |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/142/download/218/DH_2011_2810_PART_A_DCHB_KHAMMAM.pdf |website=[[भारत की जनगणना]] |publisher=[[भारत के महापंजीयक अउ जनगणना आयुक्त]]}}</ref><ref name="districtcensuswarangal">{{cite web |title=District Census Hand Book – Warangal |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/140/download/210/DH_2011_2809_PART_A_DCHB_WARANGAL.pdf |website=[[भारत की जनगणना]] |publisher=[[भारत के महापंजीयक अउ जनगणना आयुक्त]]}}</ref> {{Historical populations |align = right |1901|4366 |1911|5087 |1921|4211 |1931|7098 |1941|9866 |1951|9898 |1961|10567 |1971|12334 |1981|24566 |1991|31765 |2001|36766 |2011|46901 |state=Telangana |title=मुलुगु शहर के जनसंख्या |footnote=स्रोत:<ref name="Census 1951-61">{{cite book|title=Process of urban fringe development: A model|url=https://books.google.com/books?id=buz5csyXFmwC|publisher=Concept Publishing Company|page=25|last=Gopi|first=K.N|year=1978|access-date=6 August 2013}}</ref><ref name="Census Hyderabad">{{cite web|title=Economy, population and urban sprawl a comparative study of urban agglomerations of Banglore and Hyderabad, India using remote sensing and GIS techniques|url=http://www.cicred.org/Eng/Seminars/Details/Seminars/PDE2007/Papers/IYER_Neelakantan_paperNairobi2007-project.pdf|last1=Iyer|first1=Neelakantan Krishna|last2=Kulkarni|first2=Sumati|last3=Raghavaswam|first3=V.|page=21|date=13 June 2007|publisher=circed.org|access-date=10 December 2012}}</ref><ref name="greater Hyderabad">{{cite web|title=Cities having population 1 lakh and above, census 2011|url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf|page=11|year=2011|publisher=Government of India|access-date=10 December 2012}}</ref>}} ===भाषा=== 2011 की जनगणना के समय, 90.35% आबादी [[तेलुगु भाषा|तेलुगु]], 4.70% [[लंबाड़ी]], 2.66% [[उर्दू]] अउ 1.46% [[कोया भाषा|कोया]] का अपनि पहिली भाषा के रूप मा दर्ज कराएसि।<ref name="language">{{Cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Andhra Pradesh|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10193/download/13305/DDW-C16-STMT-MDDS-2800.XLSX|website=[[भारत की जनगणना]] |publisher=[[भारत के महापंजीयक अउ जनगणना आयुक्त]]}}</ref> {{Pie chart |thumb = right |caption = मुलुगु जिला के भाषा (2011)<ref name="language"/> |label1 = [[तेलुगू भाषा|तेलुगु]] |value1 = 90.35 |color1 = steelblue |label2 = [[लंबाड़ी]] |value2 = 4.70 |color2 = khaki |label3 = [[उर्दू]] |value3 = 2.66 |color3 = green |label4 = [[कोया]] |value4 = 1.46 |color4 = teal |label5 = अन्य |value5 = 0.83 |color5 = grey }} == स्वास्थ्य सेवा == 100-बेड वाला मिनी महात्मा गांधी मेमोरियल अस्पताल मुलुगु शहर अउ जिला का सबते बड़ा अस्पताल है। यो पड़ोसी जिलन के मरीजनौ की जरूरतन का पूरा करत है।<ref>{{cite web|url=https://www.sehat.com/mmgm-mini mahatma-gandhi-memorial-hospitals-mulug|title=MMGM (Mahatma Gandhi Memorial) Hospital in Mulug – Sehat|access-date=28 July 2015}}</ref> प्रमुख सरकारी अस्पताल, जइसे प्रसूति, छाती अउ तपेदिक के अस्पतालन के अलावा, अप्पैया, रविंदर, स्टार, सुपरस्पेशियलिटी, एरिया अस्पताल अउ सेंट ऐन्स समेत कइयो निजी विशेषज्ञ अस्पतालौ जिला मा मौजूद हैं।<ref>{{cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/141029/nation-current-affairs/article/biomedical-wastes-pose-threat-lives|title=Biomedical wastes pose a threat to lives|work=[[डेक्कन क्रॉनिकल]]|date=29 October 2014}}</ref> == बाहरी कड़ियाँ == * [https://mulugu.telangana.gov.in/ आधिकारिक वेबसाइट] == संदर्भ == {{reflist}} {{तेलंगाना कय जिला}} 4yh0hs6fs8tzhze2ygry5lm6vwklwuv 37045 37044 2026-08-26T12:17:58Z Avimaarak 3578 37045 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = सम्मक्का सरलम्मा मुलुगु जिला | official_name = | native_name = | settlement_type = {{center|[[तेलंगाना]] क [[तेलंगाना के जिलन के सूची|जिला]]}} | image_skyline = File:Ramappa Temple (Human Scale).jpg | image_alt = | image_caption = [[रामप्पा मंदिर]] | nickname = तेलंगाना के आदिवासी राजधानी | image_map = Mulugu in Telangana (India).svg | map_alt = | map_caption = तेलंगाना मा स्थान | coordinates = {{coord|18.1910|N|79.9430|E|source:wikidata-and-enwiki-cat-tree_region:IN|display=inline,title}} | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flag|भारत}} | subdivision_type1 = [[भारत कय राज्य|राज्य]] अउर [[भारत कय संघ राज्यक्षेत्र|केंद्र शासित प्रदेश]] | subdivision_type2 = [[भारत के क्षेत्रन के सूची|क्षेत्र]] | subdivision_type3 = [[तेलंगाना मा मंडलन के सूची|मंडल]] | subdivision_name1 = {{seal|तेलंगाना}} | subdivision_name3 = 09 | established_title = <!-- Established -->जिला<br />गठन | established_date = 17 फरवरी 2019 | founder = [[के. चंद्रशेखर राव]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref name="civicbody">{{cite web|title=Urban Local Body Information|url=http://www.dtcp.telangana.gov.in/ULBs-List-68.pdf|website=Directorate of Town and Country Planning|publisher=Government of Telangana|access-date=28 June 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160615135503/http://dtcp.telangana.gov.in/ULBs-List-68.pdf|archive-date=15 June 2016}}</ref> | area_total_km2 = 3881 | area_rank = 13वाँ | elevation_footnotes = | elevation_m = 177 | population_total = 294671 | population_as_of = 2011 | population_footnotes = | population_density_km2 = auto | population_rank = 33वाँ | population_demonym = मुलुगुवासी | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[डाक सूचकांक संख्या|पिन]] | postal_code = 506 343 | area_code = 08715 | area_code_type = टेलीफोन कोड | registration_plate = TG–37 | blank1_name_sec1 = [[लोकसभा]] | blank1_info_sec1 = [[महबूबाबाद लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र]] | website = {{URL|mulugu.telangana.gov.in}} | leader_title1 = कलेक्टर | leader_name1 = टी. एस. दिवाकर, आइ ए एस | leader_title2 = सांसद | leader_name2 = [[भारत राष्ट्र समिति]] (BRS) | leader_title3 = विधायक | leader_name3 = दानसारी अनसूया [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] (INC) | leader_title4 = [[पुलिस अधीक्षक|एसपी]] | leader_name4 = डॉ. शाबरीश, IPS <ref>{{cite web | url=https://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/040124/state-govt-transfers-23-ips-officers.html | title=State Govt Transfers 23 IPS Officers | date=4 January 2024 }}</ref> | blank2_name_sec1 = [[विधान सभा]] | blank2_info_sec1 = [[मुलुगु (अ.ज.जा.) विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र]] }} '''सम्मक्का सरलम्मा मुलुगु जिला''' [[भारत]] के [[तेलंगाना]] राज्य के पूर्वी क्षेत्र मा स्थित एक [[जिला]] है। यहिका मुख्यालय [[मुलुगु]] नगर मा स्थित है।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/telangana/mulugu-set-to-become-newest-district-in-ts/article26178191.ece|title=Mulugu set to become newest district in TS|last=Rao|first=Gollapudi Srinivasa|date=2019-02-05|work=The Hindu|access-date=2019-06-12|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> मुलुगु जिला 2,94,671 की आबादी के साथ राज्य का सबते कम आबादी वाला जिला है। मुलुगु जिला मा राज्य मा सबते कम, कुल नौ मंडल हैं। वर्तमान मा यहिकी सीमा [[वारंगल जिला]], [[महबूबाबाद जिला]], [[जयशंकर भूपालपल्ली जिला]] अउ [[भद्राद्री कोठागुडम जिला]] अउर [[छत्तीसगढ़]] राज्य ते लागति है। == सरकार अउ राजनीति == मुलुगु मेजर का 2011 मा गठित कइके ''दुसरी श्रेणी की नगरपालिका'' के रूप मा वर्गीकृत कीन गा। नगर निकाय क अधिकार क्षेत्र {{convert|44.99|km2|mi2|abbr=on}} के क्षेत्र मा फइला है।<ref name="civicbody" /> === राजनीति === मुलुगु जिला मा राज्य विधानसभा के याक सीट है, जउन अनुसूचित जनजाति खातिन आरक्षित है। [[सीतक्का]] (दानसारी अनसूया) 2023 के राज्य चुनावन मा [[मुलुगु (अ.ज.जा.) विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र]] ते विधायक चुनी गईं। मुलुगु जिला [[महबूबाबाद लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र]] के अंतर्गत आवत है। श्रीमती [[पोरिका बलराम नायक]] मई 2024 के आम चुनावन मा सांसद चुनी गई रहैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/politics/mulug-election-result-2025-live-updates-anasuya-dansari-of-inc-wins-1968157.html|title=Mulug Election Result 2018 Live Updates: Anasuya Dansari of INC Wins|website=News18|date=11 December 2018|access-date=2019-06-12}}</ref> === मंडल === मुलुगु राजस्व मंडल # [[एटूरनागारम]] # [[कन्नैगुडेम]] # [[मंगापेट]] # [[वेंकटापुरम, जयशंकर भूपालपल्ली जिला|वेंकटापुरम]] # [[वाजेडु]] # [[ताडवई|सम्मक्का सारक्का ताडवई]] # [[गोविंदरावपेट]] # [[मुलुगु]] # [[वेंकटपुर]] # [[मल्लमपल्ली]] == मीडिया == मुलुगु मा प्रिंट अउ मनोरंजन मीडिया मौजूद है। ''मुलुगु केबल'' एक स्थानीय मनोरंजन चैनल आय, जउन टीवी कार्यक्रम प्रसारित करत है। === प्रिंट मीडिया === हियाँ के प्रमुख समाचार पत्र ''[[नमस्ते तेलंगाना]], [[साक्षी (समाचार पत्र)|साक्षी]], [[ईनाडु]], V6 वार्ता, आंध्र ज्योति, [[प्रजाशक्ति]], [[आंध्र भूमि]], [[द हिंदू]], [[डेक्कन क्रॉनिकल]]'', अउ ''[[टाइम्स ऑफ इंडिया]]'' हैं। ''सिराचुक्का'' स्थानीय साप्ताहिक टैब्लॉयड है। == परिवहन == मुलुगु सड़क मार्गन से राज्य अउ देश के हर दुसरे स्थान ते नीकी तना जुड़ा है। [[राष्ट्रीय राजमार्ग 163]] मुलुगु ते होइके छत्तीसगढ़ जात है। === सड़क परिवहन === मुलुगु मा टीएसआरटीसी क बस स्टैंड है, जेहिमा 5 बसन के क्षमता है। नागरिकन की जरूरत के हिसाब ते हियाँ कइयो सेवा उपलब्ध हैं। यो [[वारंगल]]-[[भद्राचलम]] के मुख्य मार्ग पर परत है। करीब 20,000 मनई रोजाना बस सुविधा क इस्तेमाल करति हैं। यहिके अलावा, कइयो सात-सीटर ऑटो-रिक्शा अउ कमांडर जीप आसपास के गाँवन का जोड़ती हैं। == जनसांख्यिकी == {{bar box |title=मुलुगु जिला मा धरम (2011)<ref name="Religion">{{cite web |title=C-01 Population By Religious Community: Andhra Pradesh|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11363/download/14476/DDW28C-01%20MDDS.XLS|publisher=[[भारत के महापंजीयक अउ जनगणना आयुक्त]]}}</ref> |titlebar=#fcd116 |float=right |bars= {{bar percent|[[हिंदू धर्म|हिंदू धर्म]]|darkorange|95.73}} {{bar percent|[[इस्लाम]]|green|3.37}} {{bar percent|[[ईसाई धर्म|ईसाई धर्म]]|dodgerblue|0.72}} {{bar percent|अन्य या बतावा नहीं गा|black|0.18}} }} {{As of|2011}} [[भारत के 2011 के जनगणना|भारत की 2011 के जनगणना]] के अनुसार, जिला के जनसंख्या 2,94,671 रहै। इनमा 1,46,205 पुरुष अउ 1,48,466 मेहेरिया रहैं। लिंगानुपात प्रति 1000 पुरुषन पर 1016 महिला है। 11,493 लोग (3.90%) शहरी क्षेत्रन मा रहति हैं। अनुसूचित जाति अउ अनुसूचित जनजाति के जनसंख्या क्रमशः 46,473 (15.77%) अउ 86,352 (29.30%) है।<ref name="districtcensuskhammam">{{cite web |title=District Census Hand Book – Khammam |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/142/download/218/DH_2011_2810_PART_A_DCHB_KHAMMAM.pdf |website=[[भारत की जनगणना]] |publisher=[[भारत के महापंजीयक अउ जनगणना आयुक्त]]}}</ref><ref name="districtcensuswarangal">{{cite web |title=District Census Hand Book – Warangal |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/140/download/210/DH_2011_2809_PART_A_DCHB_WARANGAL.pdf |website=[[भारत की जनगणना]] |publisher=[[भारत के महापंजीयक अउ जनगणना आयुक्त]]}}</ref> {{Historical populations |align = left |1901|4366 |1911|5087 |1921|4211 |1931|7098 |1941|9866 |1951|9898 |1961|10567 |1971|12334 |1981|24566 |1991|31765 |2001|36766 |2011|46901 |state=Telangana |title=मुलुगु शहर के जनसंख्या |footnote=स्रोत:<ref name="Census 1951-61">{{cite book|title=Process of urban fringe development: A model|url=https://books.google.com/books?id=buz5csyXFmwC|publisher=Concept Publishing Company|page=25|last=Gopi|first=K.N|year=1978|access-date=6 August 2013}}</ref><ref name="Census Hyderabad">{{cite web|title=Economy, population and urban sprawl a comparative study of urban agglomerations of Banglore and Hyderabad, India using remote sensing and GIS techniques|url=http://www.cicred.org/Eng/Seminars/Details/Seminars/PDE2007/Papers/IYER_Neelakantan_paperNairobi2007-project.pdf|last1=Iyer|first1=Neelakantan Krishna|last2=Kulkarni|first2=Sumati|last3=Raghavaswam|first3=V.|page=21|date=13 June 2007|publisher=circed.org|access-date=10 December 2012}}</ref><ref name="greater Hyderabad">{{cite web|title=Cities having population 1 lakh and above, census 2011|url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf|page=11|year=2011|publisher=Government of India|access-date=10 December 2012}}</ref>}} ===भाषा=== 2011 की जनगणना के समय, 90.35% आबादी [[तेलुगु भाषा|तेलुगु]], 4.70% [[लंबाड़ी]], 2.66% [[उर्दू]] अउ 1.46% [[कोया भाषा|कोया]] का अपनि पहिली भाषा के रूप मा दर्ज कराएसि।<ref name="language">{{Cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Andhra Pradesh|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10193/download/13305/DDW-C16-STMT-MDDS-2800.XLSX|website=[[भारत की जनगणना]] |publisher=[[भारत के महापंजीयक अउ जनगणना आयुक्त]]}}</ref> {{Pie chart |thumb = right |caption = मुलुगु जिला के भाषा (2011)<ref name="language"/> |label1 = [[तेलुगू भाषा|तेलुगु]] |value1 = 90.35 |color1 = steelblue |label2 = [[लंबाड़ी]] |value2 = 4.70 |color2 = khaki |label3 = [[उर्दू]] |value3 = 2.66 |color3 = green |label4 = [[कोया]] |value4 = 1.46 |color4 = teal |label5 = अन्य |value5 = 0.83 |color5 = grey }} == रुचि के स्थान == * [[रामप्पा मंदिर]] * [[मेडारम]] [[सम्मक्का सरलम्मा जतारा]] * [[बोगथा जलप्रपात]] * [[लखनवरम झील|लखनवरम झील अउ नौका विहार]] * ब्लैक बेरी वाइल्डरनेस कैंप * ताडवई वन कुटीर * मल्लूर श्री हेमाचल लक्ष्मी नरसिम्हा स्वामी मंदिर * भूपतिपुर गाँव के लगे मुलुगु जीवाश्म स्थल <ref>{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/states/telangana/2021/jun/28/blast-from-the-past-huge-site-with-fossils-of-jurassic-era-trees-found-in-telanganas-mulugu-2322457.html|title = Blast from the past: Huge site with fossils of Jurassic-era trees found in Telangana's Mulugu| date=28 June 2021 }}</ref> *कोंगला जलप्रपात *मुत्याला धारा जलप्रपात == मौसम == मुलुगु मा अर्ध-उष्णकटिबंधीय जलवायु पाई जाति है। गर्मिन मा तापमान 48&nbsp;°C ते अधिक होइ जात है। जाड़े मा तापमान 12&nbsp;°C ते 27&nbsp;°C के बीच रहत है। मुलुगु मा जून ते सितंबर तक उत्तर-पूर्वी अउ अक्टूबर ते नवंबर तक दक्षिण-पश्चिमी मानसून आवति हैं। यो मुख्य रूप ते मानसून अउ वर्षा पर निर्भर है।<ref name="accuweather_191819" /> {{stack|{{climate chart |मुलुगु |15|27|15 |17|33|5 |22|37|5 |26|40|7 |28|48|15 |28|37|50 |25|32|85 |25|31|170 |23|33|160 |22|33|70 |18|31|10 |12|27|0 |source=<ref name="accuweather_191819">{{cite web | url=https://www.accuweather.com/en/in/mahbubabad/191819/weather-forecast/191819?partner=Googleonex | title=Mahabubabad, India | publisher=AccuWeather | access-date=21 February 2019 }}</ref> |float=left |clear=left }}}} == स्वास्थ्य सेवा == 100-बेड वाला मिनी महात्मा गांधी मेमोरियल अस्पताल मुलुगु शहर अउ जिला का सबते बड़ा अस्पताल है। यो पड़ोसी जिलन के मरीजनौ की जरूरतन का पूरा करत है।<ref>{{cite web|url=https://www.sehat.com/mmgm-mini mahatma-gandhi-memorial-hospitals-mulug|title=MMGM (Mahatma Gandhi Memorial) Hospital in Mulug – Sehat|access-date=28 July 2015}}</ref> प्रमुख सरकारी अस्पताल, जइसे प्रसूति, छाती अउ तपेदिक के अस्पतालन के अलावा, अप्पैया, रविंदर, स्टार, सुपरस्पेशियलिटी, एरिया अस्पताल अउ सेंट ऐन्स समेत कइयो निजी विशेषज्ञ अस्पतालौ जिला मा मौजूद हैं।<ref>{{cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/141029/nation-current-affairs/article/biomedical-wastes-pose-threat-lives|title=Biomedical wastes pose a threat to lives|work=[[डेक्कन क्रॉनिकल]]|date=29 October 2014}}</ref> == बाहरी कड़ियाँ == * [https://mulugu.telangana.gov.in/ आधिकारिक वेबसाइट] == संदर्भ == {{reflist}} {{तेलंगाना कय जिला}} mdqsnzv1o7frix90ykjf30zii6bqcys 37062 37045 2026-08-27T00:36:20Z InternetArchiveBot 1072 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 37062 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = सम्मक्का सरलम्मा मुलुगु जिला | official_name = | native_name = | settlement_type = {{center|[[तेलंगाना]] क [[तेलंगाना के जिलन के सूची|जिला]]}} | image_skyline = File:Ramappa Temple (Human Scale).jpg | image_alt = | image_caption = [[रामप्पा मंदिर]] | nickname = तेलंगाना के आदिवासी राजधानी | image_map = Mulugu in Telangana (India).svg | map_alt = | map_caption = तेलंगाना मा स्थान | coordinates = {{coord|18.1910|N|79.9430|E|source:wikidata-and-enwiki-cat-tree_region:IN|display=inline,title}} | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flag|भारत}} | subdivision_type1 = [[भारत कय राज्य|राज्य]] अउर [[भारत कय संघ राज्यक्षेत्र|केंद्र शासित प्रदेश]] | subdivision_type2 = [[भारत के क्षेत्रन के सूची|क्षेत्र]] | subdivision_type3 = [[तेलंगाना मा मंडलन के सूची|मंडल]] | subdivision_name1 = {{seal|तेलंगाना}} | subdivision_name3 = 09 | established_title = <!-- Established -->जिला<br />गठन | established_date = 17 फरवरी 2019 | founder = [[के. चंद्रशेखर राव]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref name="civicbody">{{cite web|title=Urban Local Body Information|url=http://www.dtcp.telangana.gov.in/ULBs-List-68.pdf|website=Directorate of Town and Country Planning|publisher=Government of Telangana|access-date=28 June 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160615135503/http://dtcp.telangana.gov.in/ULBs-List-68.pdf|archive-date=15 June 2016}}</ref> | area_total_km2 = 3881 | area_rank = 13वाँ | elevation_footnotes = | elevation_m = 177 | population_total = 294671 | population_as_of = 2011 | population_footnotes = | population_density_km2 = auto | population_rank = 33वाँ | population_demonym = मुलुगुवासी | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[डाक सूचकांक संख्या|पिन]] | postal_code = 506 343 | area_code = 08715 | area_code_type = टेलीफोन कोड | registration_plate = TG–37 | blank1_name_sec1 = [[लोकसभा]] | blank1_info_sec1 = [[महबूबाबाद लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र]] | website = {{URL|mulugu.telangana.gov.in}} | leader_title1 = कलेक्टर | leader_name1 = टी. एस. दिवाकर, आइ ए एस | leader_title2 = सांसद | leader_name2 = [[भारत राष्ट्र समिति]] (BRS) | leader_title3 = विधायक | leader_name3 = दानसारी अनसूया [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] (INC) | leader_title4 = [[पुलिस अधीक्षक|एसपी]] | leader_name4 = डॉ. शाबरीश, IPS <ref>{{cite web | url=https://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/040124/state-govt-transfers-23-ips-officers.html | title=State Govt Transfers 23 IPS Officers | date=4 January 2024 }}</ref> | blank2_name_sec1 = [[विधान सभा]] | blank2_info_sec1 = [[मुलुगु (अ.ज.जा.) विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र]] }} '''सम्मक्का सरलम्मा मुलुगु जिला''' [[भारत]] के [[तेलंगाना]] राज्य के पूर्वी क्षेत्र मा स्थित एक [[जिला]] है। यहिका मुख्यालय [[मुलुगु]] नगर मा स्थित है।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/telangana/mulugu-set-to-become-newest-district-in-ts/article26178191.ece|title=Mulugu set to become newest district in TS|last=Rao|first=Gollapudi Srinivasa|date=2019-02-05|work=The Hindu|access-date=2019-06-12|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> मुलुगु जिला 2,94,671 की आबादी के साथ राज्य का सबते कम आबादी वाला जिला है। मुलुगु जिला मा राज्य मा सबते कम, कुल नौ मंडल हैं। वर्तमान मा यहिकी सीमा [[वारंगल जिला]], [[महबूबाबाद जिला]], [[जयशंकर भूपालपल्ली जिला]] अउ [[भद्राद्री कोठागुडम जिला]] अउर [[छत्तीसगढ़]] राज्य ते लागति है। == सरकार अउ राजनीति == मुलुगु मेजर का 2011 मा गठित कइके ''दुसरी श्रेणी की नगरपालिका'' के रूप मा वर्गीकृत कीन गा। नगर निकाय क अधिकार क्षेत्र {{convert|44.99|km2|mi2|abbr=on}} के क्षेत्र मा फइला है।<ref name="civicbody" /> === राजनीति === मुलुगु जिला मा राज्य विधानसभा के याक सीट है, जउन अनुसूचित जनजाति खातिन आरक्षित है। [[सीतक्का]] (दानसारी अनसूया) 2023 के राज्य चुनावन मा [[मुलुगु (अ.ज.जा.) विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र]] ते विधायक चुनी गईं। मुलुगु जिला [[महबूबाबाद लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र]] के अंतर्गत आवत है। श्रीमती [[पोरिका बलराम नायक]] मई 2024 के आम चुनावन मा सांसद चुनी गई रहैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/politics/mulug-election-result-2025-live-updates-anasuya-dansari-of-inc-wins-1968157.html|title=Mulug Election Result 2018 Live Updates: Anasuya Dansari of INC Wins|website=News18|date=11 December 2018|access-date=2019-06-12}}</ref> === मंडल === मुलुगु राजस्व मंडल # [[एटूरनागारम]] # [[कन्नैगुडेम]] # [[मंगापेट]] # [[वेंकटापुरम, जयशंकर भूपालपल्ली जिला|वेंकटापुरम]] # [[वाजेडु]] # [[ताडवई|सम्मक्का सारक्का ताडवई]] # [[गोविंदरावपेट]] # [[मुलुगु]] # [[वेंकटपुर]] # [[मल्लमपल्ली]] == मीडिया == मुलुगु मा प्रिंट अउ मनोरंजन मीडिया मौजूद है। ''मुलुगु केबल'' एक स्थानीय मनोरंजन चैनल आय, जउन टीवी कार्यक्रम प्रसारित करत है। === प्रिंट मीडिया === हियाँ के प्रमुख समाचार पत्र ''[[नमस्ते तेलंगाना]], [[साक्षी (समाचार पत्र)|साक्षी]], [[ईनाडु]], V6 वार्ता, आंध्र ज्योति, [[प्रजाशक्ति]], [[आंध्र भूमि]], [[द हिंदू]], [[डेक्कन क्रॉनिकल]]'', अउ ''[[टाइम्स ऑफ इंडिया]]'' हैं। ''सिराचुक्का'' स्थानीय साप्ताहिक टैब्लॉयड है। == परिवहन == मुलुगु सड़क मार्गन से राज्य अउ देश के हर दुसरे स्थान ते नीकी तना जुड़ा है। [[राष्ट्रीय राजमार्ग 163]] मुलुगु ते होइके छत्तीसगढ़ जात है। === सड़क परिवहन === मुलुगु मा टीएसआरटीसी क बस स्टैंड है, जेहिमा 5 बसन के क्षमता है। नागरिकन की जरूरत के हिसाब ते हियाँ कइयो सेवा उपलब्ध हैं। यो [[वारंगल]]-[[भद्राचलम]] के मुख्य मार्ग पर परत है। करीब 20,000 मनई रोजाना बस सुविधा क इस्तेमाल करति हैं। यहिके अलावा, कइयो सात-सीटर ऑटो-रिक्शा अउ कमांडर जीप आसपास के गाँवन का जोड़ती हैं। == जनसांख्यिकी == {{bar box |title=मुलुगु जिला मा धरम (2011)<ref name="Religion">{{cite web |title=C-01 Population By Religious Community: Andhra Pradesh|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11363/download/14476/DDW28C-01%20MDDS.XLS|publisher=[[भारत के महापंजीयक अउ जनगणना आयुक्त]]}}</ref> |titlebar=#fcd116 |float=right |bars= {{bar percent|[[हिंदू धर्म|हिंदू धर्म]]|darkorange|95.73}} {{bar percent|[[इस्लाम]]|green|3.37}} {{bar percent|[[ईसाई धर्म|ईसाई धर्म]]|dodgerblue|0.72}} {{bar percent|अन्य या बतावा नहीं गा|black|0.18}} }} {{As of|2011}} [[भारत के 2011 के जनगणना|भारत की 2011 के जनगणना]] के अनुसार, जिला के जनसंख्या 2,94,671 रहै। इनमा 1,46,205 पुरुष अउ 1,48,466 मेहेरिया रहैं। लिंगानुपात प्रति 1000 पुरुषन पर 1016 महिला है। 11,493 लोग (3.90%) शहरी क्षेत्रन मा रहति हैं। अनुसूचित जाति अउ अनुसूचित जनजाति के जनसंख्या क्रमशः 46,473 (15.77%) अउ 86,352 (29.30%) है।<ref name="districtcensuskhammam">{{cite web |title=District Census Hand Book – Khammam |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/142/download/218/DH_2011_2810_PART_A_DCHB_KHAMMAM.pdf |website=[[भारत की जनगणना]] |publisher=[[भारत के महापंजीयक अउ जनगणना आयुक्त]]}}</ref><ref name="districtcensuswarangal">{{cite web |title=District Census Hand Book – Warangal |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/140/download/210/DH_2011_2809_PART_A_DCHB_WARANGAL.pdf |website=[[भारत की जनगणना]] |publisher=[[भारत के महापंजीयक अउ जनगणना आयुक्त]]}}</ref> {{Historical populations |align = left |1901|4366 |1911|5087 |1921|4211 |1931|7098 |1941|9866 |1951|9898 |1961|10567 |1971|12334 |1981|24566 |1991|31765 |2001|36766 |2011|46901 |state=Telangana |title=मुलुगु शहर के जनसंख्या |footnote=स्रोत:<ref name="Census 1951-61">{{cite book|title=Process of urban fringe development: A model|url=https://books.google.com/books?id=buz5csyXFmwC|publisher=Concept Publishing Company|page=25|last=Gopi|first=K.N|year=1978|access-date=6 August 2013}}</ref><ref name="Census Hyderabad">{{cite web|title=Economy, population and urban sprawl a comparative study of urban agglomerations of Banglore and Hyderabad, India using remote sensing and GIS techniques|url=http://www.cicred.org/Eng/Seminars/Details/Seminars/PDE2007/Papers/IYER_Neelakantan_paperNairobi2007-project.pdf|last1=Iyer|first1=Neelakantan Krishna|last2=Kulkarni|first2=Sumati|last3=Raghavaswam|first3=V.|page=21|date=13 June 2007|publisher=circed.org|access-date=10 December 2012|archive-date=19 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120519132559/http://www.cicred.org/Eng/Seminars/Details/Seminars/PDE2007/Papers/IYER_Neelakantan_paperNairobi2007-project.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="greater Hyderabad">{{cite web|title=Cities having population 1 lakh and above, census 2011|url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf|page=11|year=2011|publisher=Government of India|access-date=10 December 2012}}</ref>}} ===भाषा=== 2011 की जनगणना के समय, 90.35% आबादी [[तेलुगु भाषा|तेलुगु]], 4.70% [[लंबाड़ी]], 2.66% [[उर्दू]] अउ 1.46% [[कोया भाषा|कोया]] का अपनि पहिली भाषा के रूप मा दर्ज कराएसि।<ref name="language">{{Cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Andhra Pradesh|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10193/download/13305/DDW-C16-STMT-MDDS-2800.XLSX|website=[[भारत की जनगणना]] |publisher=[[भारत के महापंजीयक अउ जनगणना आयुक्त]]}}</ref> {{Pie chart |thumb = right |caption = मुलुगु जिला के भाषा (2011)<ref name="language"/> |label1 = [[तेलुगू भाषा|तेलुगु]] |value1 = 90.35 |color1 = steelblue |label2 = [[लंबाड़ी]] |value2 = 4.70 |color2 = khaki |label3 = [[उर्दू]] |value3 = 2.66 |color3 = green |label4 = [[कोया]] |value4 = 1.46 |color4 = teal |label5 = अन्य |value5 = 0.83 |color5 = grey }} == रुचि के स्थान == * [[रामप्पा मंदिर]] * [[मेडारम]] [[सम्मक्का सरलम्मा जतारा]] * [[बोगथा जलप्रपात]] * [[लखनवरम झील|लखनवरम झील अउ नौका विहार]] * ब्लैक बेरी वाइल्डरनेस कैंप * ताडवई वन कुटीर * मल्लूर श्री हेमाचल लक्ष्मी नरसिम्हा स्वामी मंदिर * भूपतिपुर गाँव के लगे मुलुगु जीवाश्म स्थल <ref>{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/states/telangana/2021/jun/28/blast-from-the-past-huge-site-with-fossils-of-jurassic-era-trees-found-in-telanganas-mulugu-2322457.html|title = Blast from the past: Huge site with fossils of Jurassic-era trees found in Telangana's Mulugu| date=28 June 2021 }}</ref> *कोंगला जलप्रपात *मुत्याला धारा जलप्रपात == मौसम == मुलुगु मा अर्ध-उष्णकटिबंधीय जलवायु पाई जाति है। गर्मिन मा तापमान 48&nbsp;°C ते अधिक होइ जात है। जाड़े मा तापमान 12&nbsp;°C ते 27&nbsp;°C के बीच रहत है। मुलुगु मा जून ते सितंबर तक उत्तर-पूर्वी अउ अक्टूबर ते नवंबर तक दक्षिण-पश्चिमी मानसून आवति हैं। यो मुख्य रूप ते मानसून अउ वर्षा पर निर्भर है।<ref name="accuweather_191819" /> {{stack|{{climate chart |मुलुगु |15|27|15 |17|33|5 |22|37|5 |26|40|7 |28|48|15 |28|37|50 |25|32|85 |25|31|170 |23|33|160 |22|33|70 |18|31|10 |12|27|0 |source=<ref name="accuweather_191819">{{cite web | url=https://www.accuweather.com/en/in/mahbubabad/191819/weather-forecast/191819?partner=Googleonex | title=Mahabubabad, India | publisher=AccuWeather | access-date=21 February 2019 }}</ref> |float=left |clear=left }}}} == स्वास्थ्य सेवा == 100-बेड वाला मिनी महात्मा गांधी मेमोरियल अस्पताल मुलुगु शहर अउ जिला का सबते बड़ा अस्पताल है। यो पड़ोसी जिलन के मरीजनौ की जरूरतन का पूरा करत है।<ref>{{cite web|url=https://www.sehat.com/mmgm-mini mahatma-gandhi-memorial-hospitals-mulug|title=MMGM (Mahatma Gandhi Memorial) Hospital in Mulug – Sehat|access-date=28 July 2015}}</ref> प्रमुख सरकारी अस्पताल, जइसे प्रसूति, छाती अउ तपेदिक के अस्पतालन के अलावा, अप्पैया, रविंदर, स्टार, सुपरस्पेशियलिटी, एरिया अस्पताल अउ सेंट ऐन्स समेत कइयो निजी विशेषज्ञ अस्पतालौ जिला मा मौजूद हैं।<ref>{{cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/141029/nation-current-affairs/article/biomedical-wastes-pose-threat-lives|title=Biomedical wastes pose a threat to lives|work=[[डेक्कन क्रॉनिकल]]|date=29 October 2014}}</ref> == बाहरी कड़ियाँ == * [https://mulugu.telangana.gov.in/ आधिकारिक वेबसाइट] == संदर्भ == {{reflist}} {{तेलंगाना कय जिला}} bg95nz3vr4lxw3a6dbub6vsowy88f8u खाँचा:Seal 10 10492 37064 37008 2026-08-27T08:19:07Z ~2026-46858-15 5568 37064 wikitext text/x-wiki [[File:<!--- --->{{#switch: {{{1}}} <!--- TABLE of CONTENTS: 1. CURRENT SOVEREIGN and NON-SOVEREIGN ENTITIES (in alphabetical order) Albania: Counties [Qarqe] Greece: Cities Hong Kong India: States and Union Territories Iran Indonesia: Provinces [Provinsi] Jordan Kuwait Kyrgyzstan Macedonia: Statistical Regions [Statistichki Regioni] Nepal: Provinces New Zealand: Regions Oman Qatar Saudi Arabia Tajikistan United Arab Emirates: Emirates United States: States; Cities Uzbekistan 2. HISTORICAL SOVEREIGN ENTITIES Czechoslovak Socialist Republic Hungarian People's Republic Polish People's Republic Republic of Uhtua (East Karelia) Socialist Federated Republic of Yugoslavia: Constituent Republics [Respubliki] Union of Soviet Socialist Republics: Constituent Republics [Respubliki] 3. MILITARY and POLICE UNITS 4. RELIGIOUS ENTITIES 5. EDUCATIONAL ENTITIES 6. CORPORATE and ECONOMIC ENTITIES 7. ETHNIC and TRIBAL GROUPS 8. DEFAULT ---> <!--- 1. PRESENT-DAY SOVEREIGN COUNTRIES and NON-SOVEREIGN ENTITIES: ---> <!--- ALBANIA ---> <!--- ALBANIAN COUNTIES [QARQE]: ---> | Shkodër County=Stema e Qarkut Shkodër.svg <!--- BAHRAIN ---> | Bahrain=Emblem of Bahrain.svg <!--- GREECE ---> <!--- GREEK CITIES: ---> | Heraklion=Seal_of_Heraklion.svg Patras=Emblem_of_Patra.svg Volos=Volos_Siegel.png Rhodes=Rhodes-seal.jpg Ioannina=Dimos_ioannitwn_seal.jpg <!--- HONG KONG ---> | Hong Kong=Regional Emblem of Hong Kong.svg <!--- INDONESIA: ---> <!--- INDONESIAN PROVINCES [PROVINSI]: ---> | Aceh=Coat of arms of Aceh.svg | North Sumatra=Coat of arms of North Sumatra.svg | West Sumatra=Coat of arms of West Sumatra.svg | Riau=Coat of arms of Riau.svg | Riau Islands=Coat of arms of Riau Islands.svg | Jambi=Coat of arms of Jambi.svg | South Sumatra=Coat of arms of South Sumatra.svg | Bangka Belitung Islands=Coat of arms of Bangka Belitung Islands.svg | Bengkulu=Coat of arms of Bengkulu.svg | Lampung=Coat of arms of Lampung.svg | Banten=Coat of arms of Banten.svg | Jakarta=Coat of arms of Jakarta.svg | West Java=Coat of arms of West Java.svg | Central Java=Coat of arms of Central Java.svg | Special Region of Yogyakarta=Coat of arms of Yogyakarta.svg | East Java=Coat of arms of East Java.svg | West Kalimantan=Coat of arms of West Kalimantan.svg | Central Kalimantan=Coat of arms of Central Kalimantan.svg | South Kalimantan=Coat of arms of South Kalimantan.svg | East Kalimantan=Coat of arms of East Kalimantan.svg | North Kalimantan=Coat of arms of North Kalimantan.svg | Bali=Coat of arms of Bali.svg | West Nusa Tenggara=Coat of arms of West Nusa Tenggara.svg | East Nusa Tenggara=Coat of arms of East Nusa Tenggara.svg | West Sulawesi=Coat of arms of West Sulawesi.svg | South Sulawesi=Coat of arms of South Sulawesi.svg | Central Sulawesi=Coat of arms of Central Sulawesi.svg | Gorontalo=Coat of arms of Gorontalo.svg | Southeast Sulawesi=Coat of arms of Southeast Sulawesi.svg | North Sulawesi=Coat of arms of North Sulawesi.svg | North Maluku=Coat of arms of North Maluku.svg | Maluku (province)=Coat of arms of Maluku.svg | West Papua (province)=Coat of arms of West Papua.svg | Papua (province)=Coat of arms of Papua 2.svg <!--- INDIA ---> <!--- INDIAN STATES and UNION TERRITORIES ---> |Andhra Pradesh = Emblem of Andhra Pradesh.svg |Assam = Seal of Assam.svg |Bihar = Seal of Bihar.svg |Chhattisgarh = Coat of arms of Chhattisgarh.svg |Gujarat = Government Of Gujarat Seal In All Languages.svg |Haryana = Emblem of Haryana.svg | Jharkhand = Jharkhand Rajakiya Chihna.svg | Karnataka = Seal of Karnataka.svg | Kerala = Government of Kerala Logo.svg | Madhya Pradesh = Emblem of Madhya Pradesh.svg | Maharashtra = Seal of Maharashtra.svg | Manipur = Kanglasa.svg | Mizoram = Seal of Mizoram.svg | Odisha = Seal of Odisha.svg | Punjab = Seal of the Government Of Punjab (Black On White).svg | Rajasthan = Emblem of India.svg | Sikkim = Seal of Sikkim.svg | Tamil Nadu=TamilNadu Logo.svg | Telangana = Emblem of Telangana.svg | Tripura = Emblem of Tripura.svg | Uttar Pradesh = Seal of Uttar Pradesh.png | Uttarakhand = Seal of Uttarakhand.svg | West Bengal = Seal of West Bengal.svg | Andaman and Nicobar Islands = Seal of Andaman and Nicobar Islands.png | Dadra and Nagar Haveli and Daman and Diu = Seal of Dadra and Nagar Haveli and Daman and Diu.svg | Puducherry = Emblem of the Government of Puducherry.png <!--- IRAN ---> | Iran=Emblem of Iran.svg <!--- JORDAN ---> | Jordan=Coat of arms of Jordan.svg <!--- KUWAIT ---> | Kuwait=Emblem of Kuwait.svg <!--- KYRGYZSTAN ---> | Kyrgyzstan=National emblem of Kyrgyzstan 2016.svg MACEDONIA ---> <!--- MACEDONIAN STATISTICAL REGIONS [STATISTICHKI REGIONI]: ---> | Polog Statistical Region=Logo of Polog Region.svg | Pelagonia Statistical Region=Logo of Pelagonia Region.svg | Skopje Statistical Region=Logo of Skopje Region.svg | Southwestern Statistical Region=Logo of Southwestern Region, Macedonia.svg | Northeastern Statistical Region=Logo of Northeastern Region, Macedonia.svg | Vardar Statistical Region=Logo of Vardar Region.svg | Eastern Statistical Region=Logo of Eastern Region, Macedonia.svg <!--- NEW ZEALAND ---> <!--- NEW ZEALAND REGIONS: ---> | Auckland Region=Auckland Council Pohutukawa logo.jpg <!--- NEPAL ---> <!--- NEPAL PROVINCES: ---> | Koshi Province=Seal of Koshi Pradesh (alternative).svg <!--- OMAN ---> | Oman=National emblem of Oman.svg <!--- QATAR ---> | Qatar=Emblem of Qatar.svg <!--- SAUDI ARABIA ---> | Saudi Arabia=Emblem of Saudi Arabia.svg <!--- TAJIKISTAN ---> | Tajikistan=Emblem of Tajikistan.svg <!--- UNITED ARAB EMIRATES ---> | United Arab Emirates=Emblem of the United Arab Emirates.svg <!--- UNITED ARAB EMIRATES EMIRATES: ---> | Abu Dhabi = Emblem of Abu Dhabi.svg | Ajman = Coat of arms of Ajman.svg | Dubai = Dubai Coat of Arms.png | Fujairah = Coat of arms of Fujairah.svg | Sharjah = Logo (2).svg | Ras Al Khaimah = Coat of arms of Ras al-Khaimah.svg | Umm al Quwain = Coat of Arms of Umm Al Quwain.svg <!--- UNITED STATES of AMERICA ---> <!--- UNITED STATES STATES: ---> | Alabama = Seal of Alabama.svg <!--- UNITED STATES CITIES: ---> | New York City=Seal of New York City BW.svg <!--- UZBEKISTAN ---> | Uzbekistan=Coat of arms of Uzbekistan.svg <!--- HISTORICAL SOVEREIGN ENTITIES: ---> <!--- CZECHOSLOVAK SOCIALIST REPUBLIC ---> | Czechoslovak Socialist Republic=Coat of arms of Czechoslovakia (1961-1989).svg <!--- HUNGARIAN PEOPLE'S REPUBLIC ---> | Hungarian People's Republic=Coat of arms of Hungary (1957-1990).svg <!--- POLISH PEOPLE'S REPUBLIC ---> | Polish People's Republic = Coat of arms of Poland (1955-1980).svg <!--- REPUBLIC OF UHTUA (KARELIA) ---> | Republic of Uhtua = Coat of Arms of East Karelia (1920-1922).svg | Republic of East Karelia = Coat of Arms of East Karelia (1920-1922).svg | East Karelia = Coat of Arms of East Karelia (1920-1922).svg | West Karelia = Karjalan historiallisen maakunnan vaakuna.svg | Karelia = Coat of arms of historical province of Karelia in Finland.svg <!--- SOCIALIST FEDERAL REPUBLIC of YUGOSLAVIA ---> |SFR Yugoslavia=GRB JUGOSLAVIJE.svg <!---SOCIALIST FEDERAL REPUBLIC of YUGOSLAVIA CONSTITUENT REPUBLICS [RESPUBLIKI]---> | PR Macedonia=Coat of arms of the PR of Macedonia.svg | SR Macedonia=Coat of arms of Macedonia (1946-2009).svg | SR Bosnia and Herzegovina = Coat of Arms of the Socialist Republic of Bosnia and Herzegovina.svg | SR Croatia = Coat of Arms of the Socialist Republic of Croatia.svg | SR Montenegro = Coat of Arms of the Socialist Republic of Montenegro.svg | SR Serbia = Coat of Arms of the Socialist Republic of Serbia.svg | SR Slovenia = Coat of Arms of the Socialist Republic of Slovenia.svg <!--- UNION of SOVIET SOCIALIST REPUBLICS ---> | USSR=Coat of arms of the Soviet Union 1.svg <!---UNION OF SOVIET SOCIALIST REPUBLICS CONSTITUENT REPUBLICS [RESPUBLIKI]---> |RSFSR = Coat of arms of the Russian Soviet Federative Socialist Republic.svg |Ukrainian SSR = Emblem of the Ukrainian SSR.svg |Belorussian SSR = Emblem of the Byelorussian SSR (1981-1991).svg |Armenian SSR = Emblem of the Armenian SSR.svg |Georgian SSR = Emblem of the Georgian SSR.svg |Azerbaijan SSR = Emblem of the Azerbaijan SSR.svg |Lithuanian SSR = Emblem of the Lithuanian SSR.svg |Latvian SSR = Emblem of the Latvian SSR.svg |Estonian SSR = Emblem of the Estonian SSR.svg |Moldavian SSR = Emblem of the Moldavian SSR.svg |Kazakh SSR = Emblem of Kazakh SSR.svg |Kirghiz SSR = Emblem of the Kirghiz SSR.svg |Uzbek SSR = Emblem of the Uzbek SSR.svg |Turkmen SSR = Emblem of the Turkmen SSR.svg |Tajik SSR = Emblem of the Tajik SSR.svg |Karelo-Finnish SSR = Emblem of the Karelo-Finnish SSR.svg |Transcaucasian SFSR = Emblem of the Transcaucasian SFSR (1930-1936).svg |Bukharan People's Soviet Republic = Emblem of the Bukharan People's Soviet Republic.svg |Khorezm People's Soviet Republic = Khorezm People's Soviet Republic <!--- 6. MILITARY and POLICE UNITS: ---> <!--- 7. RELIGIOUS ENTITIES: ---> <!--- 8. EDUCATIONAL ENTITIES: ---> <!--- 9. CORPORATE and ECONOMIC ENTITIES: ---> <!--- 10. ETHNIC and TRIBAL GROUPS: ---> <!--- 11. DEFAULT: ---> |#default=Insigne incognitum.svg }}<!--- --->|link={{{link|{{{1}}}}}}|{{ #if: {{{size|}}}| {{{size}}}|23px}}]]{{ #if: {{{text|}}}| {{#switch: {{{text}}} | none=|&nbsp;{{{text}}}}}|&nbsp;[[{{{1}}}{{ #if: {{{2|}}}|{{!}}{{{2}}}}}]]}}<noinclude>{{documentation}}</noinclude> 8fdhj5waionedip2o4sy4njbjl5arcy अंबेडकर नगर जिला 0 10505 37041 37040 2026-08-26T12:06:03Z Avimaarak 3578 37041 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = अंबेडकर नगर जिला | settlement_type = [[उत्तर प्रदेश के जिलन के सूची|जिला]] | total_type = कुल | native_name = | image_skyline = Hanswar koat.JPG | image_caption = [[हंसवर]] क किला | image_map = India Uttar Pradesh districts 2012 Ambedkar Nagar.svg | map_caption = उत्तर प्रदेश मा अंबेडकर नगर जिला क स्थान | coordinates = | coor_pinpoint = [[अकबरपुर, अंबेडकर नगर|अकबरपुर]] | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flag|भारत}} | subdivision_type1 = राज्य | subdivision_name1 = [[उत्तर प्रदेश]] | subdivision_type2 = [[भारत के प्रशासनिक मंडल|मंडल]] | subdivision_name2 = [[अयोध्या मंडल|अयोध्या]] | established_title = स्थापित | established_date = {{start date and age|df=yes|1995|09|29}} | seat_type = मुख्यालय | seat = [[अकबरपुर, अंबेडकर नगर|अकबरपुर]] | parts_type = तहसीलैं | parts_style = para | p1 = [[अकबरपुर, अंबेडकर नगर|अकबरपुर]], [[टांडा, अंबेडकर नगर|टांडा]], [[जलालपुर]], [[राजेसुल्तानपुर|आलापुर]], भीटी | area_total_km2 = 2350 | area_footnotes = | population_as_of = 2011 | population_total = 2,397,888 | population_footnotes = | population_urban = | population_density_km2 = auto | demographics_type1 = जनसांख्यिकी | demographics1_title1 = [[भारत मा साक्षरता|साक्षरता]] | demographics1_info1 = 74.37% | demographics1_title2 = [[लिंगानुपात]] | demographics1_info2 = 976 | leader_title1 = [[लोकसभा|लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र]] | leader_name1 = 1. [[अंबेडकर नगर लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र]] - अकबरपुर, जलालपुर, कटेहरी, टांडा<br />2. [[संत कबीर नगर लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र]] - आलापुर | leader_title2 = [[विधान सभा|विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र]] | leader_name2 = 1. [[कटेहरी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|कटेहरी]] <br />2. [[अकबरपुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|अकबरपुर]] <br />3. [[टांडा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|टांडा]] <br />4. [[जलालपुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|जलालपुर]] <br />5. [[आलापुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|आलापुर]] | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|IST]] | utc_offset1 = +05:30 | registration_plate = UP-45 | blank_name_sec1 = प्रमुख राजमार्ग | blank_info_sec1 = [[राष्ट्रीय राजमार्ग 28 (भारत)|NH 28]], [[राष्ट्रीय राजमार्ग 128 (भारत)|NH 128]], [[राष्ट्रीय राजमार्ग 233A (भारत)|NH 233A]], [[राष्ट्रीय राजमार्ग 233B (भारत)|NH 233B]] [[National_Highway_135A_%28India%29|NH 135A]], [[पूर्वांचल एक्सप्रेसवे]], [[गोरखपुर लिंक एक्सप्रेसवे]] | leader_title3 = [[जिलाधिकारी]] | leader_name3 = अनुपम शुक्ला, [[भारतीय प्रशासनिक सेवा|IAS]] | leader_title4 = [[पुलिस अधीक्षक]] | leader_name4 = अभिजीत आर. शंकर, [[भारतीय पुलिस सेवा|IPS]] | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = | website = {{URL|https://ambedkarnagar.nic.in/|आधिकारिक वेबसाइट}} }} '''अंबेडकर नगर जिला''' भारतीय राज्य [[उत्तर प्रदेश]] के 75 [[उत्तर प्रदेश के जिलन के सूची|जिलन]] मा ते एक है। यो जिला राज्य के [[अवध]] क्षेत्र के [[अयोध्या मंडल]] क हिस्सा है। ई जिला कै स्थापना 29 सितंबर 1995 का तत्कालीन फैजाबाद जिला (अब [[अयोध्या जिला]]) के कुछ हिस्सन का अलग कइके कीन गै रहै ।<ref>{{Cite web |title=इतिहास {{!}} अंबेडकरनगर {{!}} भारत |url=https://ambedkarnagar.nic.in/history/ |access-date=3 अक्टूबर 2022 |language=hi}}</ref> यहिका तत्कालीन मुख्यमंत्री [[मायावती]] द्वारा बनावा गा रहै अउर यहिका नाँव दबे-कुचले वर्गन के उत्थान खातिन काम करै वाले [[भीमराव अंबेडकर]] की स्मृति मा धरा गा रहै। जिला मा [[हिन्दी]] अउर [[अवधी भाषा|अवधी]] सबते जादा बोली जाए वाली भाषन मा सुमार हैं। अंबेडकर नगर जिला क कुल क्षेत्रफल 2350 वर्ग किमी है।<ref>{{Cite web |title=अंबेडकरनगर |url=https://ambedkarnagar.nic.in/ |website=ambedkarnagar.nic.in |access-date=8 मार्च 2021}}</ref> ==भूगोल== ===स्थलाकृति=== अंबेडकर नगर उत्तर प्रदेश के उत्तर-पूर्वी भाग मा, [[अवध]] क्षेत्र मा स्थित है। यो 26° 09' उ. ते 26° 40' उ. अक्षांश अउर 82° 12' पू. ते 83° 05' पू. देशांतर के बीच स्थित है। यहिके उत्तर मा बस्ती अउर संत कबीर नगर जिला, उत्तर-पूरब मा गोरखपुर जिला, दक्खिन मा सुल्तानपुर जिला, पच्छिम मा अयोध्या जिला, पूरब मा आजमगढ़ जिला अउर दक्खिन-पूरब मा जौनपुर जिला के शाहगंज तहसील है। जिला क कुल क्षेत्रफल {{cvt|2,520|km2}} है। जिला की पूरब ते पच्छिम तक कुल लंबाई लगभग {{cvt|75|km}} अउर उत्तर ते दक्खिन तक चौड़ाई लगभग {{cvt|42|km}} है। अंबेडकर नगर जिला केंद्रीय गंगा बेसिन क हिस्सा है। अंबेडकर नगर जिला के माटी जलोढ़ किसिम के है। [[सरयू नदी|सरजू नदी]] जिला के मुख्य नदी है अउर या जिला के उत्तरी सीमा पर स्थित है। टांडा, राजेसुल्तानपुर, रामनगर अउर बसखारी ब्लॉक ई नदी के किनारे स्थित हैं अउर सिंचाई के बरे यहिके जल का उपयोग करति हैं। बसखारी ब्लॉक मा सिंचाई देवहट झील, [[राजेसुल्तानपुर]] झील अउर [[हंसवर]] झीलौ ते होति है। दरवन झील कटेहरी ब्लॉक मा जल के आपूर्ति करति है। अकबरपुर, भीटी, भियांव अउर जलालपुर ब्लॉक छोटी नदिन अउर मौसमी धारन पर निर्भर हैं। अकबरपुर शहर [[टोंस नदी|टोंस (तमसा) नदी]] के किनारे स्थित है, जउन शहर का अकबरपुर अउर शहजादपुर नामक दुइ भागन मा विभाजित करति है; इनमा शहजादपुर शहर का मुख्य व्यापारिक केंद्र है। ===जलवायु=== जिला के जलवायु पूर्वी उत्तर प्रदेश के समान है। यहिके खासियत मौसमन का अइस क्रम है, जउन दक्खिन-पच्छिम अउर उत्तर-पूरब के मानसून ते उत्पन्न होत है। हवा के दिशा मा साल मा दुइ बार बदलाव होत है। जिला के जलवायु का साफ तौर पर तीन ऋतुन मा वर्गीकृत कीन जा सकत है। * ठंढी क मौसम (नवंबर ते फरवरी) * गर्मी क मौसम (मार्च ते मध्य जून) * बरखा ऋतु (मध्य जून ते अक्टूबर) ठंढी क मौसम नवंबर ते लइके फरवरी तक रहत है। नवंबर मा उच्च दबाव क क्षेत्र उत्तर-पच्छिम भारत ते फइलि के पूरे उत्तर प्रदेश का ढांपि लेत है। तापमान मा गिरावट शुरू होइ जाति है अउर ई महिन मा अधिकतम अउर न्यूनतम तापमान क्रमशः {{cvt|32.15 and 8.95|°C}} रहत है। हवा पच्छिम ते पूरब कइती चलती हैं अउर हिमालय के दबाव-वितरण अउ संरचना ते प्रभावित होती हैं। ==जनसांख्यिकी== {{historical populations|11=1901|12=6,41,783|13=1911|14=6,04,679|15=1921|16=6,14,107|17=1931|18=6,31,356|19=1941|20=6,91,971|21=1951|22=7,77,416|23=1961|24=8,66,321|25=1971|26=10,46,122|27=1981|28=12,91,125|29=1991|30=16,29,353|31=2001|32=20,26,876|33=2011|34=23,97,888|percentages=pagr|footnote=स्रोत:<ref>{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html |title=1901 ते जनसंख्या मा दशकीय परिवर्तन |website=भारत के रजिस्ट्रार जनरल अउर जनगणना आयुक्त का कार्यालय |access-date=30 जनवरी 2021}}</ref>|align=left}} |2011 के जनगणना के अनुसार अंबेडकर नगर जिला के जनसंख्या 2,397,888 है।<ref name=districtcensus>{{cite web |year=2011 |title=जिला जनगणना पुस्तिका: अंबेडकर नगर|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/1166/download/3678/DH_2011_0947_PART_A_DCHB_AMBEDKAR_NAGAR.pdf|access-date= |website=censusindia.gov.in |publisher=[[भारत के रजिस्ट्रार जनरल अउर जनगणना आयुक्त]]}}</ref> यहिते भारत के कुल [[भारत के सब जिलन के सूची|640]] जिलन मा यहिका स्थान 186वाँ ठहरत है।<ref name=districtcensus/> जिला क्यार जनसंख्या घनत्व {{convert|1021|PD/sqkm|PD/sqmi}} है।<ref name=districtcensus/> 2001-2011 के दशक मा यहिके [[भारत मा परिवार नियोजन|जनसंख्या वृद्धि दर]] 18.35% रहै।<ref name=districtcensus/> अंबेडकर नगर का [[लिंगानुपात]] प्रति 1000 मनइन पर 976 मेहेरिया है<ref name=districtcensus/> अउर [[भारत मा साक्षरता|साक्षरता दर]] 74.37% है। 11.71% आबादी शहरी इलाकन मा रहति है। अनुसूचित जातिन के आबादी 24.65% है।<ref name=districtcensus/> हर एक ब्लॉक मा जनसंख्या क वितरण भौतिक परिस्थिति अउर सामाजिक-आर्थिक कारणन ते नियंत्रित होत है। अकबरपुर ब्लॉक मा जनसंख्या का सबते अधिक हिस्सा (16.56%) रहत है, यहिके बाद जलालपुर (13.80%), टांडा (12.32%), रामनगर (10.26%), कटेहरी (10.03%), भियांव (9.78%), बसखारी (9.53%), जहांगीरगंज (9.17%) अउर भीटी (8.55%) आवति हैं। ===धरम=== {{bar box |title=अंबेडकर नगर जिला मा धरम (2011)<ref name="religion"/> |titlebar=#Fcd116 |left1=धरम् |right1=प्रतिशत |float=right |bars= {{bar percent|[[हिन्दू धर्म]]|darkorange|82.81}} {{bar percent|[[इस्लाम]]|green|16.75}} {{bar percent|अन्य या उल्लेख नहीं कीन गा|black|0.44}} }} अंबेडकर नगर जिला मा [[हिन्दू धर्म]] प्रमुख धर्म है, जिसमा 1,985,654 हिंदू (82.81%) हैं। इस्लाम दूसरा सबते बड़ा धर्म है, जिसमा 401,678 मुस्लिम (16.75%) हैं। अन्य धर्मों मा 2,536 ईसाई (0.11%), 1,817 बौद्ध (0.08%), 869 सिख (0.04%), 235 जैन (0.01%), 5,066 ऐते लोग जिन्होंने अपना धर्म नहीं बताया (0.21%) अउर 33 अन्य (0.01% ते कम) शामिल हैं।<ref name="religion">{{Cite web|date=2011|title=धर्म के अनुसार जनसंख्या की तालिका: उत्तर प्रदेश|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11394/download/14507/DDW09C-01%20MDDS.XLS|website=censusindia.gov.in|publisher=[[भारत के रजिस्ट्रार जनरल अउर जनगणना आयुक्त]]}}</ref> ===भाषा=== {{Pie chart |caption = अंबेडकर नगर जिला के भाषा (2011)<ref name="languages"/> |label1 = [[हिन्दी]] |value1 = 79.45 |color1 = orange |label2 = [[अवधी भाषा|अवधी]] |value2 = 10.71 |color2 = indianred |label3 = [[उर्दू]] |value3 = 8.09 |color3 = green |label4 = [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]] |value4 = 1.63 |color4 = gold |label5 = अन्य |value5 = 0.12 |color5 = grey |thumb=right }} जिला केरी आधिकारिक भाषा [[हिन्दी]] अउर [[उर्दू]] हैं। अंबेडकर नगर जिला मा सबते ज्यादा बोली जाए वाली भाषा [[हिन्दी]] अउर [[अवधी भाषा|अवधी]] हैं।<ref>{{cite web |title=अंबेडकर नगर जिला - परिचय |url=http://ambedkarnagar.nic.in/ |access-date=23 मई 2019}}</ref> 2011 की भारत के जनगणना के समय जिला के 79.45% आबादी [[हिन्दी]], 10.71% [[अवधी भाषा|अवधी]], 8.09% [[उर्दू]] अउर 1.63% [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]] का अपनि पहिलि भाषा बताएसि।<ref name="languages">{{Cite web |title=मातृभाषा के अनुसार जनसंख्या के तालिका: उत्तर प्रदेश|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10224/download/13336/DDW-C16-STMT-MDDS-0900.XLSX|website=www.censusindia.gov.in|publisher=[[भारत के रजिस्ट्रार जनरल अउर जनगणना आयुक्त]]}}</ref> ==शहर अउर कस्बा== ===अंबेडकर नगर की नगर पंचायतैं अउर नगर पालिका=== * [[अकबरपुर, अंबेडकर नगर|अकबरपुर]] * [[टांडा, अंबेडकर नगर|टांडा]] * [[राजेसुल्तानपुर]] * [[जलालपुर]] * [[अशरफपुर किछौछा]] * [[इल्तिफातगंज]] * [[जहांगीर गंज]] * [[मुबारकपुर, अंबेडकर नगर|मुबारकपुर]] ===ब्लॉक=== * [[अकबरपुर, अंबेडकर नगर|अकबरपुर]] * [[बसखारी]] * [[भीटी]] * [[भियांव]] * [[जहांगीरगंज|जहांगीर गंज]] * [[जलालपुर]] * [[कटेहरी]] * [[रामनगर, आलापुर]] * [[टांडा, अंबेडकर नगर|टांडा]] ===प्रमुख गाँव=== * [[मालीपुर]] ==अर्थव्यवस्था== अंबेडकर नगर अपएँ वस्त्र उद्योग, बिजली संयंत्र, चीनी संयंत्र अउर सीमेंट निर्माण संयंत्र खातिन जाना जाता है। टांडा नगर अपएँ "टांडा [[टेरीक्लॉथ|टेरीकॉट]]" के बरे मसहूर है।<ref>{{cite news |last1=वर्मा |first1=सुबोध |title=वह क्षेत्र जहाँ लगभग सभी बच्चे एनीमिया ते पीड़ित हैं {{!}} उत्तर प्रदेश चुनाव समाचार - टाइम्स ऑफ इंडिया |url=https://timesofindia.indiatimes.com/elections/assembly-elections/uttar-pradesh/news/region-where-almost-all-kids-anaemic/articleshow/57339178.cms |access-date=5 जनवरी 2021 |work=The Times of India |date=25 फरवरी 2017 |language=hi}}</ref> जिले की प्रमुख आर्थिक गतिविधिन मा कृषि-आधारित उद्योग, छोटी फर्मैं, पावरलूम अउर कृषि सामिल हैं। टांडा के लगे मखदूम नगर क्षेत्र मा NTPC क टांडा ताप विद्युत संयंत्र स्थित है। जयप्रकाश समूह (जयपी अयोध्या ग्रीडिंग) टांडा के लगे नसीबजोत गाँव मा सीमेंट निर्माण संयंत्र स्थापित कीन्हेसि है। जिला मा अकबरपुर चीनी मिल नाम क्यार एकु चीनी कारखाना है, जउन जिला मुख्यालय ते लगभग दस किलोमीटर दूर मिजौरा के लगे स्थित है। अकबरपुर एक महत्वपूर्ण सहर अउर अंबेडकर नगर जिला क्यार जिला मुख्यालय आय, जेहिके कृषि-आधारित उत्पादन के साथै प्लास्टिक उत्पादनौ मा सक्रिय भागीदारी है। 2006 मा पंचायती राज मंत्रालय अंबेडकर नगर का देश के 250 सबते पिछड़े जिलन (कुल [[भारत के सब जिलन के सूची|640]]) मा शामिल कीन्हेसि रहै।<ref name=brgf/> यो उत्तर प्रदेश के उन 34 जिलन मा ते एक है, जिनका वर्तमान मा पिछड़ा क्षेत्र अनुदान निधि कार्यक्रम (BRGF) ते धन प्राप्त होइ रहा है।<ref name=brgf>{{cite web|author=पंचायती राज मंत्रालय |date=8 सितंबर 2009 |title=पिछड़ा क्षेत्र अनुदान निधि कार्यक्रम पर एक टिप्पणी |publisher=राष्ट्रीय ग्रामीण विकास संस्थान |url=http://www.nird.org.in/brgf/doc/brgf_BackgroundNote.pdf |access-date=27 सितंबर 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120405033402/http://www.nird.org.in/brgf/doc/brgf_BackgroundNote.pdf |archive-date=5 अप्रैल 2012 }}</ref> ==पर्यटन== * पवित्र नदी टोंस अउर बिस्वी के संगम पर [[श्रवण क्षेत्र]] धाम। * [[अशरफ जहांगीर सेमनानी]] के दरगाह<ref>'हयाते मखदूम सैयद [[अशरफ जहांगीर सेमनानी]](1975), द्वितीय संस्करण(2017) {{ISBN|978-93-85295-54-6}}, मकतबा जामिया लिमिटेड, शमशाद मार्केट, अलीगढ़ 202002, [[भारत]]।</ref> किछौछा शरीफ मा स्थित है। ==परिवहन== ===बस स्टेशन=== * [[अकबरपुर, अंबेडकर नगर|अकबरपुर]] (अकबरपुर, अयोध्या, सुल्तानपुर डिपो, डॉ. अंबेडकर डिपो, बस्ती डिपो, मऊ डिपो) * [[टांडा, अंबेडकर नगर|टांडा]] (अयोध्या डिपो) * [[राजेसुल्तानपुर]] (आजमगढ़ डिपो, अयोध्या डिपो, सिविल लाइन डिपो, जीरो रोड डिपो, डॉ. अंबेडकर डिपो) * [[बसखारी]] (अकबरपुर डिपो, दोहरीघाट डिपो) ===रेलवे स्टेशन=== * [[अकबरपुर रेलवे स्टेशन]] ;निकटवर्ती स्टेशन * [[अयोध्या कैंट रेलवे स्टेशन]] * [[सुल्तानपुर रेलवे स्टेशन]] ==शिक्षा== ===चिकित्सा अउर इंजीनियरिंग कॉलेज=== * [[महामाया कृषि अभियांत्रिकी अउर प्रौद्योगिकी महाविद्यालय]], अकबरपुर मा स्थित एक सरकारी कृषि [[भारत मा इंजीनियरिंग शिक्षा|इंजीनियरिंग कॉलेज]] ===अउरि कॉलेज=== * रमाबाई राजकीय महिला स्नातकोत्तर महाविद्यालय * BBS पीजी कालेज राजेसुल्तानपुर * पं. राम लखन शुक्ला राजकीय पीजी कालेज अलापुर * एस एल जे बी पीजी कालेज * गांधी स्मारक इंटर कालेज, राजेसुल्तानपुर * RMRS पीजी कालेज * गांधी स्मारक इंटर कॉलेज, नत्थूपुर लौधना ==मीडिया== अंबेडकर नगर मा कुछ सक्रिय मीडिया समूह हैं, जउन हिंदी मा अंबेडकर नगर की खबरन पर लगातार समाचार अपडेट देति हैं, जिनमा ताज़ा अउर वर्तमान समाचार शामिल हैं। इन मीडिया समूहन मा ''[[अमर उजाला]]'',<ref name=NSP>{{cite news|title=हिंदी समाचार पत्र|url=http://www.amarujala.com/uttar-pradesh/ambedkar-nagar|newspaper=[[अमर उजाला]]|access-date=13 जुलाई 2016}}</ref> ''[[दैनिक जागरण]]'', ''अवधनामा उर्दू'', ''[[दैनिक भास्कर]]'', ''[[हिन्दुस्तान (समाचार पत्र)|हिन्दुस्तान]]'' अउर ''सूचना न्यूज़'' शामिल हैं। {{citation needed}} ==प्रसिद्ध लोग== [[File:Ram_Manohar_Lohia_1977_stamp_of_India.jpg|thumb|upright|[[राम मनोहर लोहिया]]]] [[File:Arunima_sinha.png|thumb|upright|[[अरुणिमा सिन्हा]]]] * [[मसूद अहमद]], टांडा के पूर्व विधायक अउर भारत की उत्तर प्रदेश की 1993 की विधान सभा के सदस्य। * [[मुहम्मद मदनी अशरफ अशरफी अल-जिलानी]], भारत के ग्रैंड मुफ्ती अउर इस्लामी विद्वान, सूफी तथा लेखक। * [[सैयद अमीन अशरफ]] (1931-2013), किछौछा शरीफ के उर्दू कवि अउर अलीगढ़ मुस्लिम विश्वविद्यालय के अंग्रेजी विभाग मा अकादमिक। * [[सैयद वहीद अशरफ]], अंबेडकर नगर जिला के किछौछा शरीफ ते संबंधित सूफी कवि तथा फारसी अउर उर्दू भाषन के विद्वान। * [[बशीर बद्र]], उर्दू भाषा मा, विशेष रूप ते ग़ज़लैं लिखै वाले कवि। * [[महदी हसन]], शरीर रचना विज्ञानी अउर पद्म श्री पुरस्कार प्राप्तकर्ता। * [[अनवर जलालपुरी]] (1947 - 2 जनवरी 2018), अंबेडकर नगर के जलालपुर के उर्दू कवि, जी संस्कृत ते उर्दू मा भगवद्गीता का अनुवाद कीन्हेनि। * [[राम मनोहर लोहिया]], [[अकबरपुर, अंबेडकर नगर|अकबरपुर]] के राजनीतिज्ञ। * [[हाशमी मियाँ]], मुस्लिम विद्वान, सूफी अउर लेखक, जिन्हें सैयद मोहम्मद हाशमी अशरफी अल जिलानी के नाम ते भी जाना जाता है। * [[अजीमुलहक पहलवान]], टांडा के पूर्व विधायक अउर भारत की उत्तर प्रदेश की सोलहवीं विधान सभा के सदस्य। * [[हरि ओम पांडे]], भाजपा ते सांसद। * [[राकेश पांडे (राजनेता, जन्म 1952)|राकेश पांडे]], समाजवादी पार्टी ते जलालपुर के विधायक अउर बहुजन समाजवादी पार्टी ते अंबेडकर नगर के पूर्व सांसद। * [[रितेश पांडे]], अंबेडकर नगर के सांसद अउर बहुजन समाजवादी पार्टी ते जलालपुर के पूर्व विधायक। * [[अरुणिमा सिन्हा]], माउंट एवरेस्ट पर चढ़ै वाली पहिली भारतीय दिव्यांग महिला। * [[नसीम खान (राजनेता)]] [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] * [[जय राम वर्मा]] (4 फरवरी 1904 – 14 जनवरी 1987), भारतीय स्वतंत्रता सेनानी, राजनीतिज्ञ अउर भारत की लोकसभा के सांसद। * [[लालजी वर्मा]], उत्तर प्रदेश सरकार के पूर्व मंत्री अउर बसपा विधान सभा के नेता। * [[राम मूर्ति वर्मा]], टांडा ते विधायक, समाजवादी पार्टी के सदस्य, [[अखिलेश यादव]] सरकार मा पूर्व मंत्री तथा अकबरपुर ते पूर्व विधायक। ==संदर्भ== {{Reflist}} 4ydjv0siz2luzuyx9ch5ewf0wnbr79o 37042 37041 2026-08-26T12:07:03Z Avimaarak 3578 /* जनसांख्यिकी */ 37042 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = अंबेडकर नगर जिला | settlement_type = [[उत्तर प्रदेश के जिलन के सूची|जिला]] | total_type = कुल | native_name = | image_skyline = Hanswar koat.JPG | image_caption = [[हंसवर]] क किला | image_map = India Uttar Pradesh districts 2012 Ambedkar Nagar.svg | map_caption = उत्तर प्रदेश मा अंबेडकर नगर जिला क स्थान | coordinates = | coor_pinpoint = [[अकबरपुर, अंबेडकर नगर|अकबरपुर]] | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flag|भारत}} | subdivision_type1 = राज्य | subdivision_name1 = [[उत्तर प्रदेश]] | subdivision_type2 = [[भारत के प्रशासनिक मंडल|मंडल]] | subdivision_name2 = [[अयोध्या मंडल|अयोध्या]] | established_title = स्थापित | established_date = {{start date and age|df=yes|1995|09|29}} | seat_type = मुख्यालय | seat = [[अकबरपुर, अंबेडकर नगर|अकबरपुर]] | parts_type = तहसीलैं | parts_style = para | p1 = [[अकबरपुर, अंबेडकर नगर|अकबरपुर]], [[टांडा, अंबेडकर नगर|टांडा]], [[जलालपुर]], [[राजेसुल्तानपुर|आलापुर]], भीटी | area_total_km2 = 2350 | area_footnotes = | population_as_of = 2011 | population_total = 2,397,888 | population_footnotes = | population_urban = | population_density_km2 = auto | demographics_type1 = जनसांख्यिकी | demographics1_title1 = [[भारत मा साक्षरता|साक्षरता]] | demographics1_info1 = 74.37% | demographics1_title2 = [[लिंगानुपात]] | demographics1_info2 = 976 | leader_title1 = [[लोकसभा|लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र]] | leader_name1 = 1. [[अंबेडकर नगर लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र]] - अकबरपुर, जलालपुर, कटेहरी, टांडा<br />2. [[संत कबीर नगर लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र]] - आलापुर | leader_title2 = [[विधान सभा|विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र]] | leader_name2 = 1. [[कटेहरी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|कटेहरी]] <br />2. [[अकबरपुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|अकबरपुर]] <br />3. [[टांडा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|टांडा]] <br />4. [[जलालपुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|जलालपुर]] <br />5. [[आलापुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|आलापुर]] | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|IST]] | utc_offset1 = +05:30 | registration_plate = UP-45 | blank_name_sec1 = प्रमुख राजमार्ग | blank_info_sec1 = [[राष्ट्रीय राजमार्ग 28 (भारत)|NH 28]], [[राष्ट्रीय राजमार्ग 128 (भारत)|NH 128]], [[राष्ट्रीय राजमार्ग 233A (भारत)|NH 233A]], [[राष्ट्रीय राजमार्ग 233B (भारत)|NH 233B]] [[National_Highway_135A_%28India%29|NH 135A]], [[पूर्वांचल एक्सप्रेसवे]], [[गोरखपुर लिंक एक्सप्रेसवे]] | leader_title3 = [[जिलाधिकारी]] | leader_name3 = अनुपम शुक्ला, [[भारतीय प्रशासनिक सेवा|IAS]] | leader_title4 = [[पुलिस अधीक्षक]] | leader_name4 = अभिजीत आर. शंकर, [[भारतीय पुलिस सेवा|IPS]] | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = | website = {{URL|https://ambedkarnagar.nic.in/|आधिकारिक वेबसाइट}} }} '''अंबेडकर नगर जिला''' भारतीय राज्य [[उत्तर प्रदेश]] के 75 [[उत्तर प्रदेश के जिलन के सूची|जिलन]] मा ते एक है। यो जिला राज्य के [[अवध]] क्षेत्र के [[अयोध्या मंडल]] क हिस्सा है। ई जिला कै स्थापना 29 सितंबर 1995 का तत्कालीन फैजाबाद जिला (अब [[अयोध्या जिला]]) के कुछ हिस्सन का अलग कइके कीन गै रहै ।<ref>{{Cite web |title=इतिहास {{!}} अंबेडकरनगर {{!}} भारत |url=https://ambedkarnagar.nic.in/history/ |access-date=3 अक्टूबर 2022 |language=hi}}</ref> यहिका तत्कालीन मुख्यमंत्री [[मायावती]] द्वारा बनावा गा रहै अउर यहिका नाँव दबे-कुचले वर्गन के उत्थान खातिन काम करै वाले [[भीमराव अंबेडकर]] की स्मृति मा धरा गा रहै। जिला मा [[हिन्दी]] अउर [[अवधी भाषा|अवधी]] सबते जादा बोली जाए वाली भाषन मा सुमार हैं। अंबेडकर नगर जिला क कुल क्षेत्रफल 2350 वर्ग किमी है।<ref>{{Cite web |title=अंबेडकरनगर |url=https://ambedkarnagar.nic.in/ |website=ambedkarnagar.nic.in |access-date=8 मार्च 2021}}</ref> ==भूगोल== ===स्थलाकृति=== अंबेडकर नगर उत्तर प्रदेश के उत्तर-पूर्वी भाग मा, [[अवध]] क्षेत्र मा स्थित है। यो 26° 09' उ. ते 26° 40' उ. अक्षांश अउर 82° 12' पू. ते 83° 05' पू. देशांतर के बीच स्थित है। यहिके उत्तर मा बस्ती अउर संत कबीर नगर जिला, उत्तर-पूरब मा गोरखपुर जिला, दक्खिन मा सुल्तानपुर जिला, पच्छिम मा अयोध्या जिला, पूरब मा आजमगढ़ जिला अउर दक्खिन-पूरब मा जौनपुर जिला के शाहगंज तहसील है। जिला क कुल क्षेत्रफल {{cvt|2,520|km2}} है। जिला की पूरब ते पच्छिम तक कुल लंबाई लगभग {{cvt|75|km}} अउर उत्तर ते दक्खिन तक चौड़ाई लगभग {{cvt|42|km}} है। अंबेडकर नगर जिला केंद्रीय गंगा बेसिन क हिस्सा है। अंबेडकर नगर जिला के माटी जलोढ़ किसिम के है। [[सरयू नदी|सरजू नदी]] जिला के मुख्य नदी है अउर या जिला के उत्तरी सीमा पर स्थित है। टांडा, राजेसुल्तानपुर, रामनगर अउर बसखारी ब्लॉक ई नदी के किनारे स्थित हैं अउर सिंचाई के बरे यहिके जल का उपयोग करति हैं। बसखारी ब्लॉक मा सिंचाई देवहट झील, [[राजेसुल्तानपुर]] झील अउर [[हंसवर]] झीलौ ते होति है। दरवन झील कटेहरी ब्लॉक मा जल के आपूर्ति करति है। अकबरपुर, भीटी, भियांव अउर जलालपुर ब्लॉक छोटी नदिन अउर मौसमी धारन पर निर्भर हैं। अकबरपुर शहर [[टोंस नदी|टोंस (तमसा) नदी]] के किनारे स्थित है, जउन शहर का अकबरपुर अउर शहजादपुर नामक दुइ भागन मा विभाजित करति है; इनमा शहजादपुर शहर का मुख्य व्यापारिक केंद्र है। ===जलवायु=== जिला के जलवायु पूर्वी उत्तर प्रदेश के समान है। यहिके खासियत मौसमन का अइस क्रम है, जउन दक्खिन-पच्छिम अउर उत्तर-पूरब के मानसून ते उत्पन्न होत है। हवा के दिशा मा साल मा दुइ बार बदलाव होत है। जिला के जलवायु का साफ तौर पर तीन ऋतुन मा वर्गीकृत कीन जा सकत है। * ठंढी क मौसम (नवंबर ते फरवरी) * गर्मी क मौसम (मार्च ते मध्य जून) * बरखा ऋतु (मध्य जून ते अक्टूबर) ठंढी क मौसम नवंबर ते लइके फरवरी तक रहत है। नवंबर मा उच्च दबाव क क्षेत्र उत्तर-पच्छिम भारत ते फइलि के पूरे उत्तर प्रदेश का ढांपि लेत है। तापमान मा गिरावट शुरू होइ जाति है अउर ई महिन मा अधिकतम अउर न्यूनतम तापमान क्रमशः {{cvt|32.15 and 8.95|°C}} रहत है। हवा पच्छिम ते पूरब कइती चलती हैं अउर हिमालय के दबाव-वितरण अउ संरचना ते प्रभावित होती हैं। ==जनसांख्यिकी== {{historical populations|11=1901|12=6,41,783|13=1911|14=6,04,679|15=1921|16=6,14,107|17=1931|18=6,31,356|19=1941|20=6,91,971|21=1951|22=7,77,416|23=1961|24=8,66,321|25=1971|26=10,46,122|27=1981|28=12,91,125|29=1991|30=16,29,353|31=2001|32=20,26,876|33=2011|34=23,97,888|percentages=pagr|footnote=स्रोत:<ref>{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html |title=1901 ते जनसंख्या मा दशकीय परिवर्तन |website=भारत के रजिस्ट्रार जनरल अउर जनगणना आयुक्त का कार्यालय |access-date=30 जनवरी 2021}}</ref>|align=left}} 2011 की जनगणना के अनुसार अंबेडकर नगर जिला के जनसंख्या 2,397,888 है।<ref name=districtcensus>{{cite web |year=2011 |title=जिला जनगणना पुस्तिका: अंबेडकर नगर|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/1166/download/3678/DH_2011_0947_PART_A_DCHB_AMBEDKAR_NAGAR.pdf|access-date= |website=censusindia.gov.in |publisher=[[भारत के रजिस्ट्रार जनरल अउर जनगणना आयुक्त]]}}</ref> यहिते भारत के कुल [[भारत के सब जिलन के सूची|640]] जिलन मा यहिका स्थान 186वाँ ठहरत है।<ref name=districtcensus/> जिला क्यार जनसंख्या घनत्व {{convert|1021|PD/sqkm|PD/sqmi}} है।<ref name=districtcensus/> 2001-2011 के दशक मा यहिके [[भारत मा परिवार नियोजन|जनसंख्या वृद्धि दर]] 18.35% रहै।<ref name=districtcensus/> अंबेडकर नगर का [[लिंगानुपात]] प्रति 1000 मनइन पर 976 मेहेरिया है<ref name=districtcensus/> अउर [[भारत मा साक्षरता|साक्षरता दर]] 74.37% है। 11.71% आबादी शहरी इलाकन मा रहति है। अनुसूचित जातिन के आबादी 24.65% है।<ref name=districtcensus/> हर एक ब्लॉक मा जनसंख्या क वितरण भौतिक परिस्थिति अउर सामाजिक-आर्थिक कारणन ते नियंत्रित होत है। अकबरपुर ब्लॉक मा जनसंख्या का सबते अधिक हिस्सा (16.56%) रहत है, यहिके बाद जलालपुर (13.80%), टांडा (12.32%), रामनगर (10.26%), कटेहरी (10.03%), भियांव (9.78%), बसखारी (9.53%), जहांगीरगंज (9.17%) अउर भीटी (8.55%) आवति हैं। ===धरम=== {{bar box |title=अंबेडकर नगर जिला मा धरम (2011)<ref name="religion"/> |titlebar=#Fcd116 |left1=धरम् |right1=प्रतिशत |float=right |bars= {{bar percent|[[हिन्दू धर्म]]|darkorange|82.81}} {{bar percent|[[इस्लाम]]|green|16.75}} {{bar percent|अन्य या उल्लेख नहीं कीन गा|black|0.44}} }} अंबेडकर नगर जिला मा [[हिन्दू धर्म]] प्रमुख धर्म है, जिसमा 1,985,654 हिंदू (82.81%) हैं। इस्लाम दूसरा सबते बड़ा धर्म है, जिसमा 401,678 मुस्लिम (16.75%) हैं। अन्य धर्मों मा 2,536 ईसाई (0.11%), 1,817 बौद्ध (0.08%), 869 सिख (0.04%), 235 जैन (0.01%), 5,066 ऐते लोग जिन्होंने अपना धर्म नहीं बताया (0.21%) अउर 33 अन्य (0.01% ते कम) शामिल हैं।<ref name="religion">{{Cite web|date=2011|title=धर्म के अनुसार जनसंख्या की तालिका: उत्तर प्रदेश|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11394/download/14507/DDW09C-01%20MDDS.XLS|website=censusindia.gov.in|publisher=[[भारत के रजिस्ट्रार जनरल अउर जनगणना आयुक्त]]}}</ref> ===भाषा=== {{Pie chart |caption = अंबेडकर नगर जिला के भाषा (2011)<ref name="languages"/> |label1 = [[हिन्दी]] |value1 = 79.45 |color1 = orange |label2 = [[अवधी भाषा|अवधी]] |value2 = 10.71 |color2 = indianred |label3 = [[उर्दू]] |value3 = 8.09 |color3 = green |label4 = [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]] |value4 = 1.63 |color4 = gold |label5 = अन्य |value5 = 0.12 |color5 = grey |thumb=right }} जिला केरी आधिकारिक भाषा [[हिन्दी]] अउर [[उर्दू]] हैं। अंबेडकर नगर जिला मा सबते ज्यादा बोली जाए वाली भाषा [[हिन्दी]] अउर [[अवधी भाषा|अवधी]] हैं।<ref>{{cite web |title=अंबेडकर नगर जिला - परिचय |url=http://ambedkarnagar.nic.in/ |access-date=23 मई 2019}}</ref> 2011 की भारत के जनगणना के समय जिला के 79.45% आबादी [[हिन्दी]], 10.71% [[अवधी भाषा|अवधी]], 8.09% [[उर्दू]] अउर 1.63% [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]] का अपनि पहिलि भाषा बताएसि।<ref name="languages">{{Cite web |title=मातृभाषा के अनुसार जनसंख्या के तालिका: उत्तर प्रदेश|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10224/download/13336/DDW-C16-STMT-MDDS-0900.XLSX|website=www.censusindia.gov.in|publisher=[[भारत के रजिस्ट्रार जनरल अउर जनगणना आयुक्त]]}}</ref> ==शहर अउर कस्बा== ===अंबेडकर नगर की नगर पंचायतैं अउर नगर पालिका=== * [[अकबरपुर, अंबेडकर नगर|अकबरपुर]] * [[टांडा, अंबेडकर नगर|टांडा]] * [[राजेसुल्तानपुर]] * [[जलालपुर]] * [[अशरफपुर किछौछा]] * [[इल्तिफातगंज]] * [[जहांगीर गंज]] * [[मुबारकपुर, अंबेडकर नगर|मुबारकपुर]] ===ब्लॉक=== * [[अकबरपुर, अंबेडकर नगर|अकबरपुर]] * [[बसखारी]] * [[भीटी]] * [[भियांव]] * [[जहांगीरगंज|जहांगीर गंज]] * [[जलालपुर]] * [[कटेहरी]] * [[रामनगर, आलापुर]] * [[टांडा, अंबेडकर नगर|टांडा]] ===प्रमुख गाँव=== * [[मालीपुर]] ==अर्थव्यवस्था== अंबेडकर नगर अपएँ वस्त्र उद्योग, बिजली संयंत्र, चीनी संयंत्र अउर सीमेंट निर्माण संयंत्र खातिन जाना जाता है। टांडा नगर अपएँ "टांडा [[टेरीक्लॉथ|टेरीकॉट]]" के बरे मसहूर है।<ref>{{cite news |last1=वर्मा |first1=सुबोध |title=वह क्षेत्र जहाँ लगभग सभी बच्चे एनीमिया ते पीड़ित हैं {{!}} उत्तर प्रदेश चुनाव समाचार - टाइम्स ऑफ इंडिया |url=https://timesofindia.indiatimes.com/elections/assembly-elections/uttar-pradesh/news/region-where-almost-all-kids-anaemic/articleshow/57339178.cms |access-date=5 जनवरी 2021 |work=The Times of India |date=25 फरवरी 2017 |language=hi}}</ref> जिले की प्रमुख आर्थिक गतिविधिन मा कृषि-आधारित उद्योग, छोटी फर्मैं, पावरलूम अउर कृषि सामिल हैं। टांडा के लगे मखदूम नगर क्षेत्र मा NTPC क टांडा ताप विद्युत संयंत्र स्थित है। जयप्रकाश समूह (जयपी अयोध्या ग्रीडिंग) टांडा के लगे नसीबजोत गाँव मा सीमेंट निर्माण संयंत्र स्थापित कीन्हेसि है। जिला मा अकबरपुर चीनी मिल नाम क्यार एकु चीनी कारखाना है, जउन जिला मुख्यालय ते लगभग दस किलोमीटर दूर मिजौरा के लगे स्थित है। अकबरपुर एक महत्वपूर्ण सहर अउर अंबेडकर नगर जिला क्यार जिला मुख्यालय आय, जेहिके कृषि-आधारित उत्पादन के साथै प्लास्टिक उत्पादनौ मा सक्रिय भागीदारी है। 2006 मा पंचायती राज मंत्रालय अंबेडकर नगर का देश के 250 सबते पिछड़े जिलन (कुल [[भारत के सब जिलन के सूची|640]]) मा शामिल कीन्हेसि रहै।<ref name=brgf/> यो उत्तर प्रदेश के उन 34 जिलन मा ते एक है, जिनका वर्तमान मा पिछड़ा क्षेत्र अनुदान निधि कार्यक्रम (BRGF) ते धन प्राप्त होइ रहा है।<ref name=brgf>{{cite web|author=पंचायती राज मंत्रालय |date=8 सितंबर 2009 |title=पिछड़ा क्षेत्र अनुदान निधि कार्यक्रम पर एक टिप्पणी |publisher=राष्ट्रीय ग्रामीण विकास संस्थान |url=http://www.nird.org.in/brgf/doc/brgf_BackgroundNote.pdf |access-date=27 सितंबर 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120405033402/http://www.nird.org.in/brgf/doc/brgf_BackgroundNote.pdf |archive-date=5 अप्रैल 2012 }}</ref> ==पर्यटन== * पवित्र नदी टोंस अउर बिस्वी के संगम पर [[श्रवण क्षेत्र]] धाम। * [[अशरफ जहांगीर सेमनानी]] के दरगाह<ref>'हयाते मखदूम सैयद [[अशरफ जहांगीर सेमनानी]](1975), द्वितीय संस्करण(2017) {{ISBN|978-93-85295-54-6}}, मकतबा जामिया लिमिटेड, शमशाद मार्केट, अलीगढ़ 202002, [[भारत]]।</ref> किछौछा शरीफ मा स्थित है। ==परिवहन== ===बस स्टेशन=== * [[अकबरपुर, अंबेडकर नगर|अकबरपुर]] (अकबरपुर, अयोध्या, सुल्तानपुर डिपो, डॉ. अंबेडकर डिपो, बस्ती डिपो, मऊ डिपो) * [[टांडा, अंबेडकर नगर|टांडा]] (अयोध्या डिपो) * [[राजेसुल्तानपुर]] (आजमगढ़ डिपो, अयोध्या डिपो, सिविल लाइन डिपो, जीरो रोड डिपो, डॉ. अंबेडकर डिपो) * [[बसखारी]] (अकबरपुर डिपो, दोहरीघाट डिपो) ===रेलवे स्टेशन=== * [[अकबरपुर रेलवे स्टेशन]] ;निकटवर्ती स्टेशन * [[अयोध्या कैंट रेलवे स्टेशन]] * [[सुल्तानपुर रेलवे स्टेशन]] ==शिक्षा== ===चिकित्सा अउर इंजीनियरिंग कॉलेज=== * [[महामाया कृषि अभियांत्रिकी अउर प्रौद्योगिकी महाविद्यालय]], अकबरपुर मा स्थित एक सरकारी कृषि [[भारत मा इंजीनियरिंग शिक्षा|इंजीनियरिंग कॉलेज]] ===अउरि कॉलेज=== * रमाबाई राजकीय महिला स्नातकोत्तर महाविद्यालय * BBS पीजी कालेज राजेसुल्तानपुर * पं. राम लखन शुक्ला राजकीय पीजी कालेज अलापुर * एस एल जे बी पीजी कालेज * गांधी स्मारक इंटर कालेज, राजेसुल्तानपुर * RMRS पीजी कालेज * गांधी स्मारक इंटर कॉलेज, नत्थूपुर लौधना ==मीडिया== अंबेडकर नगर मा कुछ सक्रिय मीडिया समूह हैं, जउन हिंदी मा अंबेडकर नगर की खबरन पर लगातार समाचार अपडेट देति हैं, जिनमा ताज़ा अउर वर्तमान समाचार शामिल हैं। इन मीडिया समूहन मा ''[[अमर उजाला]]'',<ref name=NSP>{{cite news|title=हिंदी समाचार पत्र|url=http://www.amarujala.com/uttar-pradesh/ambedkar-nagar|newspaper=[[अमर उजाला]]|access-date=13 जुलाई 2016}}</ref> ''[[दैनिक जागरण]]'', ''अवधनामा उर्दू'', ''[[दैनिक भास्कर]]'', ''[[हिन्दुस्तान (समाचार पत्र)|हिन्दुस्तान]]'' अउर ''सूचना न्यूज़'' शामिल हैं। {{citation needed}} ==प्रसिद्ध लोग== [[File:Ram_Manohar_Lohia_1977_stamp_of_India.jpg|thumb|upright|[[राम मनोहर लोहिया]]]] [[File:Arunima_sinha.png|thumb|upright|[[अरुणिमा सिन्हा]]]] * [[मसूद अहमद]], टांडा के पूर्व विधायक अउर भारत की उत्तर प्रदेश की 1993 की विधान सभा के सदस्य। * [[मुहम्मद मदनी अशरफ अशरफी अल-जिलानी]], भारत के ग्रैंड मुफ्ती अउर इस्लामी विद्वान, सूफी तथा लेखक। * [[सैयद अमीन अशरफ]] (1931-2013), किछौछा शरीफ के उर्दू कवि अउर अलीगढ़ मुस्लिम विश्वविद्यालय के अंग्रेजी विभाग मा अकादमिक। * [[सैयद वहीद अशरफ]], अंबेडकर नगर जिला के किछौछा शरीफ ते संबंधित सूफी कवि तथा फारसी अउर उर्दू भाषन के विद्वान। * [[बशीर बद्र]], उर्दू भाषा मा, विशेष रूप ते ग़ज़लैं लिखै वाले कवि। * [[महदी हसन]], शरीर रचना विज्ञानी अउर पद्म श्री पुरस्कार प्राप्तकर्ता। * [[अनवर जलालपुरी]] (1947 - 2 जनवरी 2018), अंबेडकर नगर के जलालपुर के उर्दू कवि, जी संस्कृत ते उर्दू मा भगवद्गीता का अनुवाद कीन्हेनि। * [[राम मनोहर लोहिया]], [[अकबरपुर, अंबेडकर नगर|अकबरपुर]] के राजनीतिज्ञ। * [[हाशमी मियाँ]], मुस्लिम विद्वान, सूफी अउर लेखक, जिन्हें सैयद मोहम्मद हाशमी अशरफी अल जिलानी के नाम ते भी जाना जाता है। * [[अजीमुलहक पहलवान]], टांडा के पूर्व विधायक अउर भारत की उत्तर प्रदेश की सोलहवीं विधान सभा के सदस्य। * [[हरि ओम पांडे]], भाजपा ते सांसद। * [[राकेश पांडे (राजनेता, जन्म 1952)|राकेश पांडे]], समाजवादी पार्टी ते जलालपुर के विधायक अउर बहुजन समाजवादी पार्टी ते अंबेडकर नगर के पूर्व सांसद। * [[रितेश पांडे]], अंबेडकर नगर के सांसद अउर बहुजन समाजवादी पार्टी ते जलालपुर के पूर्व विधायक। * [[अरुणिमा सिन्हा]], माउंट एवरेस्ट पर चढ़ै वाली पहिली भारतीय दिव्यांग महिला। * [[नसीम खान (राजनेता)]] [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] * [[जय राम वर्मा]] (4 फरवरी 1904 – 14 जनवरी 1987), भारतीय स्वतंत्रता सेनानी, राजनीतिज्ञ अउर भारत की लोकसभा के सांसद। * [[लालजी वर्मा]], उत्तर प्रदेश सरकार के पूर्व मंत्री अउर बसपा विधान सभा के नेता। * [[राम मूर्ति वर्मा]], टांडा ते विधायक, समाजवादी पार्टी के सदस्य, [[अखिलेश यादव]] सरकार मा पूर्व मंत्री तथा अकबरपुर ते पूर्व विधायक। ==संदर्भ== {{Reflist}} gtu37uuw7ohxtc0ddcrtpmzgkzo3zem 37087 37042 2026-08-27T11:25:48Z Avimaarak 3578 /* संदर्भ */ 37087 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = अंबेडकर नगर जिला | settlement_type = [[उत्तर प्रदेश के जिलन के सूची|जिला]] | total_type = कुल | native_name = | image_skyline = Hanswar koat.JPG | image_caption = [[हंसवर]] क किला | image_map = India Uttar Pradesh districts 2012 Ambedkar Nagar.svg | map_caption = उत्तर प्रदेश मा अंबेडकर नगर जिला क स्थान | coordinates = | coor_pinpoint = [[अकबरपुर, अंबेडकर नगर|अकबरपुर]] | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flag|भारत}} | subdivision_type1 = राज्य | subdivision_name1 = [[उत्तर प्रदेश]] | subdivision_type2 = [[भारत के प्रशासनिक मंडल|मंडल]] | subdivision_name2 = [[अयोध्या मंडल|अयोध्या]] | established_title = स्थापित | established_date = {{start date and age|df=yes|1995|09|29}} | seat_type = मुख्यालय | seat = [[अकबरपुर, अंबेडकर नगर|अकबरपुर]] | parts_type = तहसीलैं | parts_style = para | p1 = [[अकबरपुर, अंबेडकर नगर|अकबरपुर]], [[टांडा, अंबेडकर नगर|टांडा]], [[जलालपुर]], [[राजेसुल्तानपुर|आलापुर]], भीटी | area_total_km2 = 2350 | area_footnotes = | population_as_of = 2011 | population_total = 2,397,888 | population_footnotes = | population_urban = | population_density_km2 = auto | demographics_type1 = जनसांख्यिकी | demographics1_title1 = [[भारत मा साक्षरता|साक्षरता]] | demographics1_info1 = 74.37% | demographics1_title2 = [[लिंगानुपात]] | demographics1_info2 = 976 | leader_title1 = [[लोकसभा|लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र]] | leader_name1 = 1. [[अंबेडकर नगर लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र]] - अकबरपुर, जलालपुर, कटेहरी, टांडा<br />2. [[संत कबीर नगर लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र]] - आलापुर | leader_title2 = [[विधान सभा|विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र]] | leader_name2 = 1. [[कटेहरी विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|कटेहरी]] <br />2. [[अकबरपुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|अकबरपुर]] <br />3. [[टांडा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|टांडा]] <br />4. [[जलालपुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|जलालपुर]] <br />5. [[आलापुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|आलापुर]] | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|IST]] | utc_offset1 = +05:30 | registration_plate = UP-45 | blank_name_sec1 = प्रमुख राजमार्ग | blank_info_sec1 = [[राष्ट्रीय राजमार्ग 28 (भारत)|NH 28]], [[राष्ट्रीय राजमार्ग 128 (भारत)|NH 128]], [[राष्ट्रीय राजमार्ग 233A (भारत)|NH 233A]], [[राष्ट्रीय राजमार्ग 233B (भारत)|NH 233B]] [[National_Highway_135A_%28India%29|NH 135A]], [[पूर्वांचल एक्सप्रेसवे]], [[गोरखपुर लिंक एक्सप्रेसवे]] | leader_title3 = [[जिलाधिकारी]] | leader_name3 = अनुपम शुक्ला, [[भारतीय प्रशासनिक सेवा|IAS]] | leader_title4 = [[पुलिस अधीक्षक]] | leader_name4 = अभिजीत आर. शंकर, [[भारतीय पुलिस सेवा|IPS]] | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = | website = {{URL|https://ambedkarnagar.nic.in/|आधिकारिक वेबसाइट}} }} '''अंबेडकर नगर जिला''' भारतीय राज्य [[उत्तर प्रदेश]] के 75 [[उत्तर प्रदेश के जिलन के सूची|जिलन]] मा ते एक है। यो जिला राज्य के [[अवध]] क्षेत्र के [[अयोध्या मंडल]] क हिस्सा है। ई जिला कै स्थापना 29 सितंबर 1995 का तत्कालीन फैजाबाद जिला (अब [[अयोध्या जिला]]) के कुछ हिस्सन का अलग कइके कीन गै रहै ।<ref>{{Cite web |title=इतिहास {{!}} अंबेडकरनगर {{!}} भारत |url=https://ambedkarnagar.nic.in/history/ |access-date=3 अक्टूबर 2022 |language=hi}}</ref> यहिका तत्कालीन मुख्यमंत्री [[मायावती]] द्वारा बनावा गा रहै अउर यहिका नाँव दबे-कुचले वर्गन के उत्थान खातिन काम करै वाले [[भीमराव अंबेडकर]] की स्मृति मा धरा गा रहै। जिला मा [[हिन्दी]] अउर [[अवधी भाषा|अवधी]] सबते जादा बोली जाए वाली भाषन मा सुमार हैं। अंबेडकर नगर जिला क कुल क्षेत्रफल 2350 वर्ग किमी है।<ref>{{Cite web |title=अंबेडकरनगर |url=https://ambedkarnagar.nic.in/ |website=ambedkarnagar.nic.in |access-date=8 मार्च 2021}}</ref> ==भूगोल== ===स्थलाकृति=== अंबेडकर नगर उत्तर प्रदेश के उत्तर-पूर्वी भाग मा, [[अवध]] क्षेत्र मा स्थित है। यो 26° 09' उ. ते 26° 40' उ. अक्षांश अउर 82° 12' पू. ते 83° 05' पू. देशांतर के बीच स्थित है। यहिके उत्तर मा बस्ती अउर संत कबीर नगर जिला, उत्तर-पूरब मा गोरखपुर जिला, दक्खिन मा सुल्तानपुर जिला, पच्छिम मा अयोध्या जिला, पूरब मा आजमगढ़ जिला अउर दक्खिन-पूरब मा जौनपुर जिला के शाहगंज तहसील है। जिला क कुल क्षेत्रफल {{cvt|2,520|km2}} है। जिला की पूरब ते पच्छिम तक कुल लंबाई लगभग {{cvt|75|km}} अउर उत्तर ते दक्खिन तक चौड़ाई लगभग {{cvt|42|km}} है। अंबेडकर नगर जिला केंद्रीय गंगा बेसिन क हिस्सा है। अंबेडकर नगर जिला के माटी जलोढ़ किसिम के है। [[सरयू नदी|सरजू नदी]] जिला के मुख्य नदी है अउर या जिला के उत्तरी सीमा पर स्थित है। टांडा, राजेसुल्तानपुर, रामनगर अउर बसखारी ब्लॉक ई नदी के किनारे स्थित हैं अउर सिंचाई के बरे यहिके जल का उपयोग करति हैं। बसखारी ब्लॉक मा सिंचाई देवहट झील, [[राजेसुल्तानपुर]] झील अउर [[हंसवर]] झीलौ ते होति है। दरवन झील कटेहरी ब्लॉक मा जल के आपूर्ति करति है। अकबरपुर, भीटी, भियांव अउर जलालपुर ब्लॉक छोटी नदिन अउर मौसमी धारन पर निर्भर हैं। अकबरपुर शहर [[टोंस नदी|टोंस (तमसा) नदी]] के किनारे स्थित है, जउन शहर का अकबरपुर अउर शहजादपुर नामक दुइ भागन मा विभाजित करति है; इनमा शहजादपुर शहर का मुख्य व्यापारिक केंद्र है। ===जलवायु=== जिला के जलवायु पूर्वी उत्तर प्रदेश के समान है। यहिके खासियत मौसमन का अइस क्रम है, जउन दक्खिन-पच्छिम अउर उत्तर-पूरब के मानसून ते उत्पन्न होत है। हवा के दिशा मा साल मा दुइ बार बदलाव होत है। जिला के जलवायु का साफ तौर पर तीन ऋतुन मा वर्गीकृत कीन जा सकत है। * ठंढी क मौसम (नवंबर ते फरवरी) * गर्मी क मौसम (मार्च ते मध्य जून) * बरखा ऋतु (मध्य जून ते अक्टूबर) ठंढी क मौसम नवंबर ते लइके फरवरी तक रहत है। नवंबर मा उच्च दबाव क क्षेत्र उत्तर-पच्छिम भारत ते फइलि के पूरे उत्तर प्रदेश का ढांपि लेत है। तापमान मा गिरावट शुरू होइ जाति है अउर ई महिन मा अधिकतम अउर न्यूनतम तापमान क्रमशः {{cvt|32.15 and 8.95|°C}} रहत है। हवा पच्छिम ते पूरब कइती चलती हैं अउर हिमालय के दबाव-वितरण अउ संरचना ते प्रभावित होती हैं। ==जनसांख्यिकी== {{historical populations|11=1901|12=6,41,783|13=1911|14=6,04,679|15=1921|16=6,14,107|17=1931|18=6,31,356|19=1941|20=6,91,971|21=1951|22=7,77,416|23=1961|24=8,66,321|25=1971|26=10,46,122|27=1981|28=12,91,125|29=1991|30=16,29,353|31=2001|32=20,26,876|33=2011|34=23,97,888|percentages=pagr|footnote=स्रोत:<ref>{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html |title=1901 ते जनसंख्या मा दशकीय परिवर्तन |website=भारत के रजिस्ट्रार जनरल अउर जनगणना आयुक्त का कार्यालय |access-date=30 जनवरी 2021}}</ref>|align=left}} 2011 की जनगणना के अनुसार अंबेडकर नगर जिला के जनसंख्या 2,397,888 है।<ref name=districtcensus>{{cite web |year=2011 |title=जिला जनगणना पुस्तिका: अंबेडकर नगर|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/1166/download/3678/DH_2011_0947_PART_A_DCHB_AMBEDKAR_NAGAR.pdf|access-date= |website=censusindia.gov.in |publisher=[[भारत के रजिस्ट्रार जनरल अउर जनगणना आयुक्त]]}}</ref> यहिते भारत के कुल [[भारत के सब जिलन के सूची|640]] जिलन मा यहिका स्थान 186वाँ ठहरत है।<ref name=districtcensus/> जिला क्यार जनसंख्या घनत्व {{convert|1021|PD/sqkm|PD/sqmi}} है।<ref name=districtcensus/> 2001-2011 के दशक मा यहिके [[भारत मा परिवार नियोजन|जनसंख्या वृद्धि दर]] 18.35% रहै।<ref name=districtcensus/> अंबेडकर नगर का [[लिंगानुपात]] प्रति 1000 मनइन पर 976 मेहेरिया है<ref name=districtcensus/> अउर [[भारत मा साक्षरता|साक्षरता दर]] 74.37% है। 11.71% आबादी शहरी इलाकन मा रहति है। अनुसूचित जातिन के आबादी 24.65% है।<ref name=districtcensus/> हर एक ब्लॉक मा जनसंख्या क वितरण भौतिक परिस्थिति अउर सामाजिक-आर्थिक कारणन ते नियंत्रित होत है। अकबरपुर ब्लॉक मा जनसंख्या का सबते अधिक हिस्सा (16.56%) रहत है, यहिके बाद जलालपुर (13.80%), टांडा (12.32%), रामनगर (10.26%), कटेहरी (10.03%), भियांव (9.78%), बसखारी (9.53%), जहांगीरगंज (9.17%) अउर भीटी (8.55%) आवति हैं। ===धरम=== {{bar box |title=अंबेडकर नगर जिला मा धरम (2011)<ref name="religion"/> |titlebar=#Fcd116 |left1=धरम् |right1=प्रतिशत |float=right |bars= {{bar percent|[[हिन्दू धर्म]]|darkorange|82.81}} {{bar percent|[[इस्लाम]]|green|16.75}} {{bar percent|अन्य या उल्लेख नहीं कीन गा|black|0.44}} }} अंबेडकर नगर जिला मा [[हिन्दू धर्म]] प्रमुख धर्म है, जिसमा 1,985,654 हिंदू (82.81%) हैं। इस्लाम दूसरा सबते बड़ा धर्म है, जिसमा 401,678 मुस्लिम (16.75%) हैं। अन्य धर्मों मा 2,536 ईसाई (0.11%), 1,817 बौद्ध (0.08%), 869 सिख (0.04%), 235 जैन (0.01%), 5,066 ऐते लोग जिन्होंने अपना धर्म नहीं बताया (0.21%) अउर 33 अन्य (0.01% ते कम) शामिल हैं।<ref name="religion">{{Cite web|date=2011|title=धर्म के अनुसार जनसंख्या की तालिका: उत्तर प्रदेश|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11394/download/14507/DDW09C-01%20MDDS.XLS|website=censusindia.gov.in|publisher=[[भारत के रजिस्ट्रार जनरल अउर जनगणना आयुक्त]]}}</ref> ===भाषा=== {{Pie chart |caption = अंबेडकर नगर जिला के भाषा (2011)<ref name="languages"/> |label1 = [[हिन्दी]] |value1 = 79.45 |color1 = orange |label2 = [[अवधी भाषा|अवधी]] |value2 = 10.71 |color2 = indianred |label3 = [[उर्दू]] |value3 = 8.09 |color3 = green |label4 = [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]] |value4 = 1.63 |color4 = gold |label5 = अन्य |value5 = 0.12 |color5 = grey |thumb=right }} जिला केरी आधिकारिक भाषा [[हिन्दी]] अउर [[उर्दू]] हैं। अंबेडकर नगर जिला मा सबते ज्यादा बोली जाए वाली भाषा [[हिन्दी]] अउर [[अवधी भाषा|अवधी]] हैं।<ref>{{cite web |title=अंबेडकर नगर जिला - परिचय |url=http://ambedkarnagar.nic.in/ |access-date=23 मई 2019}}</ref> 2011 की भारत के जनगणना के समय जिला के 79.45% आबादी [[हिन्दी]], 10.71% [[अवधी भाषा|अवधी]], 8.09% [[उर्दू]] अउर 1.63% [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]] का अपनि पहिलि भाषा बताएसि।<ref name="languages">{{Cite web |title=मातृभाषा के अनुसार जनसंख्या के तालिका: उत्तर प्रदेश|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10224/download/13336/DDW-C16-STMT-MDDS-0900.XLSX|website=www.censusindia.gov.in|publisher=[[भारत के रजिस्ट्रार जनरल अउर जनगणना आयुक्त]]}}</ref> ==शहर अउर कस्बा== ===अंबेडकर नगर की नगर पंचायतैं अउर नगर पालिका=== * [[अकबरपुर, अंबेडकर नगर|अकबरपुर]] * [[टांडा, अंबेडकर नगर|टांडा]] * [[राजेसुल्तानपुर]] * [[जलालपुर]] * [[अशरफपुर किछौछा]] * [[इल्तिफातगंज]] * [[जहांगीर गंज]] * [[मुबारकपुर, अंबेडकर नगर|मुबारकपुर]] ===ब्लॉक=== * [[अकबरपुर, अंबेडकर नगर|अकबरपुर]] * [[बसखारी]] * [[भीटी]] * [[भियांव]] * [[जहांगीरगंज|जहांगीर गंज]] * [[जलालपुर]] * [[कटेहरी]] * [[रामनगर, आलापुर]] * [[टांडा, अंबेडकर नगर|टांडा]] ===प्रमुख गाँव=== * [[मालीपुर]] ==अर्थव्यवस्था== अंबेडकर नगर अपएँ वस्त्र उद्योग, बिजली संयंत्र, चीनी संयंत्र अउर सीमेंट निर्माण संयंत्र खातिन जाना जाता है। टांडा नगर अपएँ "टांडा [[टेरीक्लॉथ|टेरीकॉट]]" के बरे मसहूर है।<ref>{{cite news |last1=वर्मा |first1=सुबोध |title=वह क्षेत्र जहाँ लगभग सभी बच्चे एनीमिया ते पीड़ित हैं {{!}} उत्तर प्रदेश चुनाव समाचार - टाइम्स ऑफ इंडिया |url=https://timesofindia.indiatimes.com/elections/assembly-elections/uttar-pradesh/news/region-where-almost-all-kids-anaemic/articleshow/57339178.cms |access-date=5 जनवरी 2021 |work=The Times of India |date=25 फरवरी 2017 |language=hi}}</ref> जिले की प्रमुख आर्थिक गतिविधिन मा कृषि-आधारित उद्योग, छोटी फर्मैं, पावरलूम अउर कृषि सामिल हैं। टांडा के लगे मखदूम नगर क्षेत्र मा NTPC क टांडा ताप विद्युत संयंत्र स्थित है। जयप्रकाश समूह (जयपी अयोध्या ग्रीडिंग) टांडा के लगे नसीबजोत गाँव मा सीमेंट निर्माण संयंत्र स्थापित कीन्हेसि है। जिला मा अकबरपुर चीनी मिल नाम क्यार एकु चीनी कारखाना है, जउन जिला मुख्यालय ते लगभग दस किलोमीटर दूर मिजौरा के लगे स्थित है। अकबरपुर एक महत्वपूर्ण सहर अउर अंबेडकर नगर जिला क्यार जिला मुख्यालय आय, जेहिके कृषि-आधारित उत्पादन के साथै प्लास्टिक उत्पादनौ मा सक्रिय भागीदारी है। 2006 मा पंचायती राज मंत्रालय अंबेडकर नगर का देश के 250 सबते पिछड़े जिलन (कुल [[भारत के सब जिलन के सूची|640]]) मा शामिल कीन्हेसि रहै।<ref name=brgf/> यो उत्तर प्रदेश के उन 34 जिलन मा ते एक है, जिनका वर्तमान मा पिछड़ा क्षेत्र अनुदान निधि कार्यक्रम (BRGF) ते धन प्राप्त होइ रहा है।<ref name=brgf>{{cite web|author=पंचायती राज मंत्रालय |date=8 सितंबर 2009 |title=पिछड़ा क्षेत्र अनुदान निधि कार्यक्रम पर एक टिप्पणी |publisher=राष्ट्रीय ग्रामीण विकास संस्थान |url=http://www.nird.org.in/brgf/doc/brgf_BackgroundNote.pdf |access-date=27 सितंबर 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120405033402/http://www.nird.org.in/brgf/doc/brgf_BackgroundNote.pdf |archive-date=5 अप्रैल 2012 }}</ref> ==पर्यटन== * पवित्र नदी टोंस अउर बिस्वी के संगम पर [[श्रवण क्षेत्र]] धाम। * [[अशरफ जहांगीर सेमनानी]] के दरगाह<ref>'हयाते मखदूम सैयद [[अशरफ जहांगीर सेमनानी]](1975), द्वितीय संस्करण(2017) {{ISBN|978-93-85295-54-6}}, मकतबा जामिया लिमिटेड, शमशाद मार्केट, अलीगढ़ 202002, [[भारत]]।</ref> किछौछा शरीफ मा स्थित है। ==परिवहन== ===बस स्टेशन=== * [[अकबरपुर, अंबेडकर नगर|अकबरपुर]] (अकबरपुर, अयोध्या, सुल्तानपुर डिपो, डॉ. अंबेडकर डिपो, बस्ती डिपो, मऊ डिपो) * [[टांडा, अंबेडकर नगर|टांडा]] (अयोध्या डिपो) * [[राजेसुल्तानपुर]] (आजमगढ़ डिपो, अयोध्या डिपो, सिविल लाइन डिपो, जीरो रोड डिपो, डॉ. अंबेडकर डिपो) * [[बसखारी]] (अकबरपुर डिपो, दोहरीघाट डिपो) ===रेलवे स्टेशन=== * [[अकबरपुर रेलवे स्टेशन]] ;निकटवर्ती स्टेशन * [[अयोध्या कैंट रेलवे स्टेशन]] * [[सुल्तानपुर रेलवे स्टेशन]] ==शिक्षा== ===चिकित्सा अउर इंजीनियरिंग कॉलेज=== * [[महामाया कृषि अभियांत्रिकी अउर प्रौद्योगिकी महाविद्यालय]], अकबरपुर मा स्थित एक सरकारी कृषि [[भारत मा इंजीनियरिंग शिक्षा|इंजीनियरिंग कॉलेज]] ===अउरि कॉलेज=== * रमाबाई राजकीय महिला स्नातकोत्तर महाविद्यालय * BBS पीजी कालेज राजेसुल्तानपुर * पं. राम लखन शुक्ला राजकीय पीजी कालेज अलापुर * एस एल जे बी पीजी कालेज * गांधी स्मारक इंटर कालेज, राजेसुल्तानपुर * RMRS पीजी कालेज * गांधी स्मारक इंटर कॉलेज, नत्थूपुर लौधना ==मीडिया== अंबेडकर नगर मा कुछ सक्रिय मीडिया समूह हैं, जउन हिंदी मा अंबेडकर नगर की खबरन पर लगातार समाचार अपडेट देति हैं, जिनमा ताज़ा अउर वर्तमान समाचार शामिल हैं। इन मीडिया समूहन मा ''[[अमर उजाला]]'',<ref name=NSP>{{cite news|title=हिंदी समाचार पत्र|url=http://www.amarujala.com/uttar-pradesh/ambedkar-nagar|newspaper=[[अमर उजाला]]|access-date=13 जुलाई 2016}}</ref> ''[[दैनिक जागरण]]'', ''अवधनामा उर्दू'', ''[[दैनिक भास्कर]]'', ''[[हिन्दुस्तान (समाचार पत्र)|हिन्दुस्तान]]'' अउर ''सूचना न्यूज़'' शामिल हैं। {{citation needed}} ==प्रसिद्ध लोग== [[File:Ram_Manohar_Lohia_1977_stamp_of_India.jpg|thumb|upright|[[राम मनोहर लोहिया]]]] [[File:Arunima_sinha.png|thumb|upright|[[अरुणिमा सिन्हा]]]] * [[मसूद अहमद]], टांडा के पूर्व विधायक अउर भारत की उत्तर प्रदेश की 1993 की विधान सभा के सदस्य। * [[मुहम्मद मदनी अशरफ अशरफी अल-जिलानी]], भारत के ग्रैंड मुफ्ती अउर इस्लामी विद्वान, सूफी तथा लेखक। * [[सैयद अमीन अशरफ]] (1931-2013), किछौछा शरीफ के उर्दू कवि अउर अलीगढ़ मुस्लिम विश्वविद्यालय के अंग्रेजी विभाग मा अकादमिक। * [[सैयद वहीद अशरफ]], अंबेडकर नगर जिला के किछौछा शरीफ ते संबंधित सूफी कवि तथा फारसी अउर उर्दू भाषन के विद्वान। * [[बशीर बद्र]], उर्दू भाषा मा, विशेष रूप ते ग़ज़लैं लिखै वाले कवि। * [[महदी हसन]], शरीर रचना विज्ञानी अउर पद्म श्री पुरस्कार प्राप्तकर्ता। * [[अनवर जलालपुरी]] (1947 - 2 जनवरी 2018), अंबेडकर नगर के जलालपुर के उर्दू कवि, जी संस्कृत ते उर्दू मा भगवद्गीता का अनुवाद कीन्हेनि। * [[राम मनोहर लोहिया]], [[अकबरपुर, अंबेडकर नगर|अकबरपुर]] के राजनीतिज्ञ। * [[हाशमी मियाँ]], मुस्लिम विद्वान, सूफी अउर लेखक, जिन्हें सैयद मोहम्मद हाशमी अशरफी अल जिलानी के नाम ते भी जाना जाता है। * [[अजीमुलहक पहलवान]], टांडा के पूर्व विधायक अउर भारत की उत्तर प्रदेश की सोलहवीं विधान सभा के सदस्य। * [[हरि ओम पांडे]], भाजपा ते सांसद। * [[राकेश पांडे (राजनेता, जन्म 1952)|राकेश पांडे]], समाजवादी पार्टी ते जलालपुर के विधायक अउर बहुजन समाजवादी पार्टी ते अंबेडकर नगर के पूर्व सांसद। * [[रितेश पांडे]], अंबेडकर नगर के सांसद अउर बहुजन समाजवादी पार्टी ते जलालपुर के पूर्व विधायक। * [[अरुणिमा सिन्हा]], माउंट एवरेस्ट पर चढ़ै वाली पहिली भारतीय दिव्यांग महिला। * [[नसीम खान (राजनेता)]] [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] * [[जय राम वर्मा]] (4 फरवरी 1904 – 14 जनवरी 1987), भारतीय स्वतंत्रता सेनानी, राजनीतिज्ञ अउर भारत की लोकसभा के सांसद। * [[लालजी वर्मा]], उत्तर प्रदेश सरकार के पूर्व मंत्री अउर बसपा विधान सभा के नेता। * [[राम मूर्ति वर्मा]], टांडा ते विधायक, समाजवादी पार्टी के सदस्य, [[अखिलेश यादव]] सरकार मा पूर्व मंत्री तथा अकबरपुर ते पूर्व विधायक। ==संदर्भ== {{Reflist}} {{उत्तर प्रदेश के जिला}} 0hp1n0qizsnlmlfhndz80madw9gh91x अम्बेडकर नगर जिला 0 10508 37043 2026-08-26T12:13:13Z Avimaarak 3578 [[अंबेडकर नगर जिला]] पे अनुप्रेषित 37043 wikitext text/x-wiki #redirect [[अंबेडकर नगर जिला]] c8wha27kjqxph98o9of7ntia325xmyw खाँचा:Refn 10 10509 37057 2026-08-26T19:35:58Z Avimaarak 3578 '<includeonly>{{#if:{{{follow|}}}|{{#tag:ref|{{{1|{{{refn|}}}}}}|group={{{group|}}}|follow={{{follow|}}}}}|{{#if:{{{name|}}}|{{#tag:ref|{{{1|{{{refn|}}}}}}|name={{{name|}}}|group={{{group|}}}}}|{{#tag:ref|{{{1|{{{refn|}}}}}}|group={{{group|}}}}}}}}}</includeonly><noinclude>{{documentation}}</noinclude>' कय साथे नँवा पन्ना बनावा गय 37057 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#if:{{{follow|}}}|{{#tag:ref|{{{1|{{{refn|}}}}}}|group={{{group|}}}|follow={{{follow|}}}}}|{{#if:{{{name|}}}|{{#tag:ref|{{{1|{{{refn|}}}}}}|name={{{name|}}}|group={{{group|}}}}}|{{#tag:ref|{{{1|{{{refn|}}}}}}|group={{{group|}}}}}}}}}</includeonly><noinclude>{{documentation}}</noinclude> io4dd44uoflipi3djyp8pgmxfxl0eie संडीला 0 10510 37068 2026-08-27T08:36:50Z ~2026-46858-15 5568 [[सण्डीला]] पे अनुप्रेषित 37068 wikitext text/x-wiki #redirect [[सण्डीला]] 1662muie8ws55upx2ckbi4aitnb5w2d भगवंत नगर 0 10511 37071 2026-08-27T08:48:13Z ~2026-46858-15 5568 [[भगवन्त नगर]] पे अनुप्रेषित 37071 wikitext text/x-wiki #redirect [[भगवन्त नगर]] f0kggcanu4ub89k3zf1pd0d5v95srpb खाँचा:उत्तर प्रदेश के जिला 10 10512 37074 2026-08-27T10:30:44Z Avimaarak 3578 '{{Navbox | name = उत्तर प्रदेश के जिला | title = [[उत्तर प्रदेश]] के [[उत्तर प्रदेश के जिलन के सूची|जिला]] | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | group1 = राजधानी | list1 = * [[लखनऊ]] | group2 = जिला | list2 = * अं...' कय साथे नँवा पन्ना बनावा गय 37074 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = उत्तर प्रदेश के जिला | title = [[उत्तर प्रदेश]] के [[उत्तर प्रदेश के जिलन के सूची|जिला]] | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | group1 = राजधानी | list1 = * [[लखनऊ]] | group2 = जिला | list2 = * [[अंबेडकर नगर जिला|अंबेडकर नगर]] * [[अमेठी जिला|अमेठी]] * [[अमरोहा जिला|अमरोहा]] * [[अयोध्या जिला|अयोध्या]] * [[अलीगढ़ जिला|अलीगढ़]] * [[आगरा जिला|आगरा]] * [[आजमगढ़ जिला|आजमगढ़]] * [[इटावा जिला|इटावा]] * [[उन्नाव जिला|उन्नाव]] * [[एटा जिला|एटा]] * [[औरैया जिला|औरैया]] * [[कन्नौज जिला|कन्नौज]] * [[कानपुर देहात जिला|कानपुर देहात]] * [[कानपुर नगर जिला|कानपुर नगर]] * [[कासगंज जिला|कासगंज]] * [[कुशीनगर जिला|कुशीनगर]] * [[कौशांबी जिला|कौशांबी]] * [[गाज़ीपुर जिला|गाज़ीपुर]] * [[गाज़ियाबाद जिला|गाज़ियाबाद]] * [[गोरखपुर जिला|गोरखपुर]] * [[गौतम बुद्ध नगर जिला|गौतम बुद्ध नगर]] * [[गोंडा जिला|गोंडा]] * [[चित्रकूट जिला|चित्रकूट]] * [[चंदौली जिला|चंदौली]] * [[जालौन जिला|जालौन]] * [[जौनपुर जिला|जौनपुर]] * [[झांसी जिला|झांसी]] * [[देवरिया जिला|देवरिया]] * [[पीलीभीत जिला|पीलीभीत]] * [[प्रतापगढ़ जिला, उत्तर प्रदेश|प्रतापगढ़]] * [[प्रयागराज जिला|प्रयागराज]] * [[फ़तेहपुर जिला|फ़तेहपुर]] * [[फ़र्रूखाबाद जिला|फ़र्रूखाबाद]] * [[फ़िरोज़ाबाद जिला|फ़िरोज़ाबाद]] * [[बहराइच जिला|बहराइच]] * [[बलरामपुर जिला, उत्तर प्रदेश|बलरामपुर]] * [[बलिया जिला|बलिया]] * [[बस्ती जिला|बस्ती]] * [[बहराइच जिला|बहराइच]] * [[बांदा जिला|बांदा]] * [[बागपत जिला|बागपत]] * [[बाराबंकी जिला|बाराबंकी]] * [[बरेली जिला|बरेली]] * [[बिजनौर जिला|बिजनौर]] * [[बदायूँ जिला|बदायूँ]] * [[बुलंदशहर जिला|बुलंदशहर]] * [[भदोही जिला|भदोही]] * [[मऊ जिला|मऊ]] * [[मथुरा जिला|मथुरा]] * [[महाराजगंज जिला|महाराजगंज]] * [[महोबा जिला|महोबा]] * [[मीरज़ापुर जिला|मीरज़ापुर]] * [[मुज़फ़्फ़रनगर जिला|मुज़फ़्फ़रनगर]] * [[मुरादाबाद जिला|मुरादाबाद]] * [[मेरठ जिला|मेरठ]] * [[मैनपुरी जिला|मैनपुरी]] * [[रामपुर जिला|रामपुर]] * [[रायबरेली जिला|रायबरेली]] * [[लखीमपुर खीरी जिला|लखीमपुर खीरी]] * [[ललितपुर जिला, उत्तर प्रदेश|ललितपुर]] * [[वाराणसी जिला|वाराणसी]] * [[शामली जिला|शामली]] * [[शाहजहाँपुर जिला|शाहजहाँपुर]] * [[श्रावस्ती जिला|श्रावस्ती]] * [[संत कबीर नगर जिला|संत कबीर नगर]] * [[संभल जिला|संभल]] * [[सहारनपुर जिला|सहारनपुर]] * [[सिद्धार्थनगर जिला|सिद्धार्थनगर]] * [[सीतापुर जिला|सीतापुर]] * [[सुल्तानपुर जिला|सुल्तानपुर]] * [[सोनभद्र जिला|सोनभद्र]] * [[हमीरपुर जिला, उत्तर प्रदेश|हमीरपुर]] * [[हरदोई जिला|हरदोई]] * [[हाथरस जिला|हाथरस]] * [[हापुड़ जिला|हापुड़]] }} spvn8lpz9q0d6h074xd4gfioprv13yp 37078 37074 2026-08-27T10:51:34Z Avimaarak 3578 37078 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = उत्तर प्रदेश के जिला | title = [[उत्तर प्रदेश]] के [[उत्तर प्रदेश के जिलन के सूची|जिला]] | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | group1 = राजधानी | list1 = * [[लखनऊ]] | group2 = जिला | list2 = * [[अंबेडकर नगर जिला|अंबेडकर नगर]] * [[अमेठी जिला|अमेठी]] * [[अमरोहा जिला|अमरोहा]] * [[अयोध्या जिला|अयोध्या]] * [[अलीगढ़ जिला|अलीगढ़]] * [[आगरा जिला|आगरा]] * [[आजमगढ़ जिला|आजमगढ़]] * [[इटावा जिला|इटावा]] * [[उन्नाव जिला|उन्नाव]] * [[एटा जिला|एटा]] * [[औरैया जिला|औरैया]] * [[कन्नौज जिला|कन्नौज]] * [[कानपुर देहात जिला|कानपुर देहात]] * [[कानपुर नगर जिला|कानपुर नगर]] * [[कासगंज जिला|कासगंज]] * [[कुशीनगर जिला|कुशीनगर]] * [[कौशांबी जिला|कौशांबी]] * [[गाज़ीपुर जिला|गाज़ीपुर]] * [[गाज़ियाबाद जिला|गाज़ियाबाद]] * [[गोरखपुर जिला|गोरखपुर]] * [[गौतम बुद्ध नगर जिला|गौतम बुद्ध नगर]] * [[गोंडा जिला|गोंडा]] * [[चित्रकूट जिला|चित्रकूट]] * [[चंदौली जिला|चंदौली]] * [[जालौन जिला|जालौन]] * [[जौनपुर जिला|जौनपुर]] * [[झांसी जिला|झांसी]] * [[देवरिया जिला|देवरिया]] * [[पीलीभीत जिला|पीलीभीत]] * [[प्रतापगढ़ जिला, उत्तर प्रदेश|प्रतापगढ़]] * [[प्रयागराज जिला|प्रयागराज]] * [[फ़तेहपुर जिला|फ़तेहपुर]] * [[फ़र्रूखाबाद जिला|फ़र्रूखाबाद]] * [[फ़िरोज़ाबाद जिला|फ़िरोज़ाबाद]] * [[बहराइच जिला|बहराइच]] * [[बलरामपुर जिला, उत्तर प्रदेश|बलरामपुर]] * [[बलिया जिला|बलिया]] * [[बस्ती जिला|बस्ती]] * [[बहराइच जिला|बहराइच]] * [[बांदा जिला|बांदा]] * [[बागपत जिला|बागपत]] * [[बाराबंकी जिला|बाराबंकी]] * [[बरेली जिला|बरेली]] * [[बिजनौर जिला|बिजनौर]] * [[बदायूँ जिला|बदायूँ]] * [[बुलंदशहर जिला|बुलंदशहर]] * [[भदोही जिला|भदोही]] * [[मऊ जिला|मऊ]] * [[मथुरा जिला|मथुरा]] * [[महाराजगंज जिला|महाराजगंज]] * [[महोबा जिला|महोबा]] * [[मिर्जापुर जिला|मिर्जापुर]] * [[मुज़फ़्फ़रनगर जिला|मुज़फ़्फ़रनगर]] * [[मुरादाबाद जिला|मुरादाबाद]] * [[मेरठ जिला|मेरठ]] * [[मैनपुरी जिला|मैनपुरी]] * [[रामपुर जिला|रामपुर]] * [[रायबरेली जिला|रायबरेली]] * [[लखीमपुर खीरी जिला|लखीमपुर खीरी]] * [[ललितपुर जिला, उत्तर प्रदेश|ललितपुर]] * [[वाराणसी जिला|वाराणसी]] * [[शामली जिला|शामली]] * [[शाहजहाँपुर जिला|शाहजहाँपुर]] * [[श्रावस्ती जिला|श्रावस्ती]] * [[संत कबीर नगर जिला|संत कबीर नगर]] * [[संभल जिला|संभल]] * [[सहारनपुर जिला|सहारनपुर]] * [[सिद्धार्थनगर जिला|सिद्धार्थनगर]] * [[सीतापुर जिला|सीतापुर]] * [[सुल्तानपुर जिला|सुल्तानपुर]] * [[सोनभद्र जिला|सोनभद्र]] * [[हमीरपुर जिला, उत्तर प्रदेश|हमीरपुर]] * [[हरदोई जिला|हरदोई]] * [[हाथरस जिला|हाथरस]] * [[हापुड़ जिला|हापुड़]] }} js6p4d745pg3qpkkf8s049pys662jla 37081 37078 2026-08-27T11:10:08Z Avimaarak 3578 37081 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = उत्तर प्रदेश के जिला | title = [[उत्तर प्रदेश]] के [[उत्तर प्रदेश कय मंडल|मंडल]] औ [[उत्तर प्रदेश के जिलन के सूची|जिला]] | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | group1 = राजधानी | list1 = * [[लखनऊ]] | group2 = [[आगरा मंडल]] | list2 = * [[आगरा जिला|आगरा]] * [[एटा जिला|एटा]] * [[फ़िरोज़ाबाद जिला|फ़िरोज़ाबाद]] * [[मथुरा जिला|मथुरा]] | group3 = [[अलीगढ़ मंडल]] | list3 = * [[अलीगढ़ जिला|अलीगढ़]] * [[एटा जिला|एटा]] * [[कासगंज जिला|कासगंज]] * [[हाथरस जिला|हाथरस]] | group4 = [[प्रयागराज मंडल]] | list4 = * [[प्रयागराज जिला|प्रयागराज]] * [[फ़तेहपुर जिला|फ़तेहपुर]] * [[प्रतापगढ़ जिला, उत्तर प्रदेश|प्रतापगढ़]] * [[कौशांबी जिला|कौशांबी]] | group5 = [[आजमगढ़ मंडल]] | list5 = * [[आजमगढ़ जिला|आजमगढ़]] * [[बलिया जिला|बलिया]] * [[मऊ जिला|मऊ]] | group6 = [[बरेली मंडल]] | list6 = * [[बदायूँ जिला|बदायूँ]] * [[बरेली जिला|बरेली]] * [[पीलीभीत जिला|पीलीभीत]] * [[शाहजहाँपुर जिला|शाहजहाँपुर]] | group7 = [[बस्ती मंडल]] | list7 = * [[बस्ती जिला|बस्ती]] * [[संत कबीर नगर जिला|संत कबीर नगर]] * [[सिद्धार्थनगर जिला|सिद्धार्थनगर]] | group8 = [[चित्रकूट मंडल]] | list8 = * [[बांदा जिला|बांदा]] * [[चित्रकूट जिला|चित्रकूट]] * [[हमीरपुर जिला, उत्तर प्रदेश|हमीरपुर]] * [[महोबा जिला|महोबा]] | group9 = [[देवीपाटन मंडल]] | list9 = * [[बहराइच जिला|बहराइच]] * [[बलरामपुर जिला, उत्तर प्रदेश|बलरामपुर]] * [[गोंडा जिला|गोंडा]] * [[श्रावस्ती जिला|श्रावस्ती]] | group10 = [[अयोध्या मंडल]] | list10 = * [[अंबेडकर नगर जिला|अंबेडकर नगर]] * [[अमेठी जिला|अमेठी]] * [[अयोध्या जिला|अयोध्या]] * [[बाराबंकी जिला|बाराबंकी]] * [[सुल्तानपुर जिला|सुल्तानपुर]] | group11 = [[गोरखपुर मंडल]] | list11 = * [[देवरिया जिला|देवरिया]] * [[गोरखपुर जिला|गोरखपुर]] * [[कुशीनगर जिला|कुशीनगर]] * [[महाराजगंज जिला|महाराजगंज]] | group12 = [[झांसी मंडल]] | list12 = * [[जालौन जिला|जालौन]] * [[झांसी जिला|झांसी]] * [[ललितपुर जिला, उत्तर प्रदेश|ललितपुर]] | group13 = [[कानपुर मंडल]] | list13 = * [[औरैया जिला|औरैया]] * [[इटावा जिला|इटावा]] * [[फ़र्रूखाबाद जिला|फ़र्रूखाबाद]] * [[कन्नौज जिला|कन्नौज]] * [[कानपुर देहात जिला|कानपुर देहात]] * [[कानपुर नगर जिला|कानपुर नगर]] | group14 = [[लखनऊ मंडल]] | list14 = * [[हरदोई जिला|हरदोई]] * [[लखीमपुर खीरी जिला|लखीमपुर खीरी]] * [[लखनऊ जिला|लखनऊ]] * [[रायबरेली जिला|रायबरेली]] * [[सीतापुर जिला|सीतापुर]] * [[उन्नाव जिला|उन्नाव]] | group15 = [[मेरठ मंडल]] | list15 = * [[बागपत जिला|बागपत]] * [[बुलंदशहर जिला|बुलंदशहर]] * [[गौतम बुद्ध नगर जिला|गौतम बुद्ध नगर]] * [[गाज़ियाबाद जिला|गाज़ियाबाद]] * [[हापुड़ जिला|हापुड़]] * [[मेरठ जिला|मेरठ]] | group16 = [[मिर्जापुर मंडल]] | list16 = * [[भदोही जिला|भदोही]] * [[मिर्जापुर जिला|मिर्जापुर]] * [[सोनभद्र जिला|सोनभद्र]] | group17 = [[मुरादाबाद मंडल]] | list17 = * [[अमरोहा जिला|अमरोहा]] * [[बिजनौर जिला|बिजनौर]] * [[मुरादाबाद जिला|मुरादाबाद]] * [[रामपुर जिला|रामपुर]] * [[संभल जिला|संभल]] | group18 = [[सहारनपुर मंडल]] | list18 = * [[मुज़फ़्फ़रनगर जिला|मुज़फ़्फ़रनगर]] * [[सहारनपुर जिला|सहारनपुर]] * [[शामली जिला|शामली]] | group19 = [[वाराणसी मंडल]] | list19 = * [[चंदौली जिला|चंदौली]] * [[गाज़ीपुर जिला|गाज़ीपुर]] * [[जौनपुर जिला|जौनपुर]] * [[वाराणसी जिला|वाराणसी]] }}<noinclude> [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के जिला|*]] [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के नेवबॉक्स]] </noinclude> 66d5l3p8dyw3sd9bll8ipdp7zsqo501 मिर्जापुर जिला 0 10513 37079 2026-08-27T11:04:19Z Avimaarak 3578 '{{Infobox settlement | name = मिर्जापुर जिला | settlement_type = [[उत्तर प्रदेश के जिलन के सूची|जिला]] | total_type = कुल | native_name = | image_skyline = Siddhanth ki Dari Fall.jpg | image_caption = सिद्धनाथ की दरी जलप्रपात | image_map = India Uttar Pradesh districts 2012 Mirzapur.svg | ma...' कय साथे नँवा पन्ना बनावा गय 37079 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = मिर्जापुर जिला | settlement_type = [[उत्तर प्रदेश के जिलन के सूची|जिला]] | total_type = कुल | native_name = | image_skyline = Siddhanth ki Dari Fall.jpg | image_caption = सिद्धनाथ की दरी जलप्रपात | image_map = India Uttar Pradesh districts 2012 Mirzapur.svg | map_caption = उत्तर प्रदेश मा मिर्जापुर जिला के स्थिति | coordinates = | coor_pinpoint = मिर्जापुर | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flag|भारत}} | subdivision_type1 = [[भारत कय राज्य|राज्य]] | subdivision_name1 = [[उत्तर प्रदेश]] | subdivision_type2 = [[उत्तर प्रदेश के मण्डल|मण्डल]] | subdivision_name2 = [[मिर्जापुर मण्डल|मिर्जापुर]] | established_title = स्थापना | established_date = 1509 | seat_type = मुख्यालय | seat = [[मिर्जापुर]] | parts_type = [[तहसील|तहसीलें]] | parts_style = para | p1 = 4 | area_total_km2 = 4,521 | area_footnotes = | population_as_of = 2011 | population_total = 2,496,970 | population_footnotes = | population_urban = 347,567 | population_density_km2 = auto | demographics_type1 = जनसांख्यिकी | demographics1_title1 = [[भारत मा साक्षरता|साक्षरता]] | demographics1_info1 = 70.38% | demographics1_title2 = लिंगानुपात | demographics1_info2 = 903 | demographics1_title3 = भाषाएँ | demographics1_info3 = [[हिन्दी]] • [[भोजपुरी]] | leader_title = [[जिलाधिकारी]] | leader_name = '''श्री पवन कुमार गंगवार, आईएएस''' | leader_title1 = अध्यक्ष, [[नगर पालिका परिषद]], मिर्जापुर | leader_name1 = '''श्याम सुंदर केशरी''' | leader_title2 = [[लोक सभा|लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र]] | leader_name2 = '''[[मिर्जापुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|मिर्जापुर]]''' | leader_title3 = [[संसद सदस्य, लोकसभा|सांसद]] | leader_name3 = '''[[अनुप्रिया पटेल]]''' (भारत की वाणिज्य एवं उद्योग राज्य मंत्री) | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|IST]] | utc_offset1 = +05:30 | registration_plate = UP-63 | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | blank_name_sec2 = औसत वार्षिक वर्षा | blank_info_sec2 = 1043 मिमी | website = {{URL|https://mirzapur.nic.in/|आधिकारिक वेबसाइट}} }} '''मिर्जापुर जिला''' [[भारत]] के [[उत्तर प्रदेश]] राज्य के 75 [[उत्तर प्रदेश के जिले|जिलन]] मा ते एक है। यो जिला उत्तर मा [[भदोही जिला|भदोही]] अउर [[वाराणसी जिला|वाराणसी जिला]], पूरब मा [[चंदौली जिला|चंदौली जिला]], दक्षिण मा [[सोनभद्र जिला|सोनभद्र जिला]] अउर [[मध्य प्रदेश]] के [[रीवा जिला|रीवा]]<ref>{{Citation |last1=Banerjee |first1=Ruman |chapter=Remote Sensing Based Identification of Painted Rock Shelter Sites: Appraisal Using Advanced Wide Field Sensor, Neural Network and Field Observations |date=2014 |title=Remote Sensing Applications in Environmental Research |pages=195–212 |editor-last=Srivastava |editor-first=Prashant K. |chapter-url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-319-05906-8_11 |access-date=2025-01-16 |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |language=en |doi=10.1007/978-3-319-05906-8_11 |isbn=978-3-319-05905-1 |last2=Srivastava |first2=Prashant K. |editor2-last=Mukherjee |editor2-first=Saumitra |editor3-last=Gupta |editor3-first=Manika |editor4-last=Islam |editor4-first=Tanvir|chapter-url-access=subscription }}</ref> तथा उत्तर-पश्चिम मा [[प्रयागराज जिला|प्रयागराज]] जिला ते घिरा हुआ है। ई जिला का कुल क्षेत्रफल 4,521 वर्ग किलोमीटर है। [[मिर्जापुर]] शहर ई जिला क मुख्यालय है। मिर्जापुर जिला [[मिर्जापुर मंडल|मिर्जापुर मण्डल]] क हिस्सा है। यो जिला [[विन्ध्याचल]] मा स्थित [[विन्ध्यवासिनी देवी|विंध्यवासिनी]] मंदिर अउर राजदरी एवं देवदरी जइसे विभिन्न जलप्रपातन <ref>{{Cite web|url=https://mirzapur.nic.in/about-district/|title=Mirzapur}}</ref> औ बांध इत्यादि पर्यटन स्थलन खातिन जाना जाता है। ई जिला मा कइयो घाट हैं जहाँ ऐतिहासिक मूर्ती आजौ मौजूद हैं। गंगा महोत्सव के दौरान ई घाटन का दिया अउर रोशनी ते सजावा जात है। 1989 मा जब तक मिर्जापुर ते [[सोनभद्र जिला|सोनभद्र जिला]] का अलग न कीन गा रहै, तब तक यो [[उत्तर प्रदेश]] क सबसे बड़ा जिला हून करत रहै। ==संदर्भ== {{उत्तर प्रदेश के जिला}} g0mg2ucz6fgk4kr10jefcz6an4z2tz6 37080 37079 2026-08-27T11:04:42Z Avimaarak 3578 37080 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = मिर्जापुर जिला | settlement_type = [[उत्तर प्रदेश के जिलन के सूची|जिला]] | total_type = कुल | native_name = | image_skyline = Siddhanth ki Dari Fall.jpg | image_caption = सिद्धनाथ की दरी जलप्रपात | image_map = India Uttar Pradesh districts 2012 Mirzapur.svg | map_caption = उत्तर प्रदेश मा मिर्जापुर जिला के स्थिति | coordinates = | coor_pinpoint = मिर्जापुर | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flag|भारत}} | subdivision_type1 = [[भारत कय राज्य|राज्य]] | subdivision_name1 = [[उत्तर प्रदेश]] | subdivision_type2 = [[उत्तर प्रदेश के मण्डल|मण्डल]] | subdivision_name2 = [[मिर्जापुर मण्डल|मिर्जापुर]] | established_title = स्थापना | established_date = 1509 | seat_type = मुख्यालय | seat = [[मिर्जापुर]] | parts_type = [[तहसील|तहसीलें]] | parts_style = para | p1 = 4 | area_total_km2 = 4,521 | area_footnotes = | population_as_of = 2011 | population_total = 2,496,970 | population_footnotes = | population_urban = 347,567 | population_density_km2 = auto | demographics_type1 = जनसांख्यिकी | demographics1_title1 = [[भारत मा साक्षरता|साक्षरता]] | demographics1_info1 = 70.38% | demographics1_title2 = लिंगानुपात | demographics1_info2 = 903 | demographics1_title3 = भाषाएँ | demographics1_info3 = [[हिन्दी]] • [[भोजपुरी]] | leader_title = [[जिलाधिकारी]] | leader_name = '''श्री पवन कुमार गंगवार, आईएएस''' | leader_title1 = अध्यक्ष, [[नगर पालिका परिषद]], मिर्जापुर | leader_name1 = '''श्याम सुंदर केशरी''' | leader_title2 = [[लोक सभा|लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र]] | leader_name2 = '''[[मिर्जापुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|मिर्जापुर]]''' | leader_title3 = [[संसद सदस्य, लोकसभा|सांसद]] | leader_name3 = '''[[अनुप्रिया पटेल]]''' (भारत की वाणिज्य एवं उद्योग राज्य मंत्री) | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|IST]] | utc_offset1 = +05:30 | registration_plate = UP-63 | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | blank_name_sec2 = औसत वार्षिक वर्षा | blank_info_sec2 = 1043 मिमी | website = {{URL|https://mirzapur.nic.in/|आधिकारिक वेबसाइट}} }} '''मिर्जापुर जिला''' [[भारत]] के [[उत्तर प्रदेश]] राज्य के 75 [[उत्तर प्रदेश के जिले|जिलन]] मा ते एक है। यो जिला उत्तर मा [[भदोही जिला|भदोही]] अउर [[वाराणसी जिला|वाराणसी जिला]], पूरब मा [[चंदौली जिला|चंदौली जिला]], दक्षिण मा [[सोनभद्र जिला|सोनभद्र जिला]] अउर [[मध्य प्रदेश]] के [[रीवा जिला|रीवा]]<ref>{{Citation |last1=Banerjee |first1=Ruman |chapter=Remote Sensing Based Identification of Painted Rock Shelter Sites: Appraisal Using Advanced Wide Field Sensor, Neural Network and Field Observations |date=2014 |title=Remote Sensing Applications in Environmental Research |pages=195–212 |editor-last=Srivastava |editor-first=Prashant K. |chapter-url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-319-05906-8_11 |access-date=2025-01-16 |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |language=en |doi=10.1007/978-3-319-05906-8_11 |isbn=978-3-319-05905-1 |last2=Srivastava |first2=Prashant K. |editor2-last=Mukherjee |editor2-first=Saumitra |editor3-last=Gupta |editor3-first=Manika |editor4-last=Islam |editor4-first=Tanvir|chapter-url-access=subscription }}</ref> तथा उत्तर-पश्चिम मा [[प्रयागराज जिला|प्रयागराज]] जिला ते घिरा हुआ है। ई जिला का कुल क्षेत्रफल 4,521 वर्ग किलोमीटर है। [[मिर्जापुर]] शहर ई जिला क मुख्यालय है। मिर्जापुर जिला [[मिर्जापुर मंडल|मिर्जापुर मण्डल]] क हिस्सा है। यो जिला [[विन्ध्याचल]] मा स्थित [[विन्ध्यवासिनी देवी|विंध्यवासिनी]] मंदिर अउर राजदरी एवं देवदरी जइसे विभिन्न जलप्रपातन <ref>{{Cite web|url=https://mirzapur.nic.in/about-district/|title=Mirzapur}}</ref> औ बांध इत्यादि पर्यटन स्थलन खातिन जाना जाता है। ई जिला मा कइयो घाट हैं जहाँ ऐतिहासिक मूर्ती आजौ मौजूद हैं। गंगा महोत्सव के दौरान ई घाटन का दिया अउर रोशनी ते सजावा जात है। 1989 मा जब तक मिर्जापुर ते [[सोनभद्र जिला|सोनभद्र जिला]] का अलग न कीन गा रहै, तब तक यो [[उत्तर प्रदेश]] क सबसे बड़ा जिला हून करत रहै। ==संदर्भ== {{reflist}} {{उत्तर प्रदेश के जिला}} 8yvmowza5rb91znf5cnq1pkhu4ve4c6 भदोही जिला 0 10514 37082 2026-08-27T11:19:36Z Avimaarak 3578 '{{Infobox settlement | name = भदोही जिला | settlement_type = [[उत्तर प्रदेश के जिलन के सूची|जिला]] | total_type = कुल | native_name = | image_skyline = Morva River Front.png | image_caption = मूसिलातपुर गाँव मा मोरवा नदी क एक दृश्य | image_map = India Uttar Pradesh districts 20...' कय साथे नँवा पन्ना बनावा गय 37082 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = भदोही जिला | settlement_type = [[उत्तर प्रदेश के जिलन के सूची|जिला]] | total_type = कुल | native_name = | image_skyline = Morva River Front.png | image_caption = मूसिलातपुर गाँव मा मोरवा नदी क एक दृश्य | image_map = India Uttar Pradesh districts 2012 Sant Ravidas Nagar.svg | coordinates = | subdivision_type = [[भारतीय उपमहाद्वीप|देश]] | subdivision_name = {{flag|भारत}} | subdivision_type1 = [[भारत कय राज्य|राज्य]] | subdivision_name1 = [[उत्तर प्रदेश]] | subdivision_type2 = [[उत्तर प्रदेश कय मण्डल|मण्डल]] | subdivision_name2 = [[मिर्जापुर मण्डल|मिर्जापुर]] | established_title = स्थापना | established_date = 30 जून 1994 | seat_type = मुख्यालय | seat = [[ज्ञानपुर]] | parts_type = [[तहसील|तहसीलें]] | parts_style = para | p1 = 3 | area_total_km2 = 1,015 | area_footnotes = | population_as_of = 2011 | population_total = 1,578,213 | population_footnotes = | population_urban = | population_density_km2 = auto | demographics_type1 = [[भाषा]] | demographics1_title1 = आधिकारिक | demographics1_info1 = [[हिन्दी]]<ref name="langoff">{{cite web|title=52nd Report of the Commissioners for Linguistic Minorities in India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf|website=nclm.nic.in|publisher=[[Ministry of Minority Affairs]]|access-date=26 December 2018|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525141614/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf|archive-date=25 May 2017}}</ref> | demographics1_title3 = क्षेत्रीय | demographics1_info3 = [[अवधी]] | demographics_type2 = जनसांख्यिकी | demographics2_title1 = [[भारत मा साक्षरता|साक्षरता]] | demographics2_info1 = 89.14% | demographics2_title2 = [[लिंगानुपात]] | demographics2_info2 = 902 | leader_title = [[जिलाधिकारी]] | leader_name = '''शैलेश कुमार, [[भारतीय प्रशासनिक सेवा|आईएएस]]''' | leader_title1 = [[लोक सभा|लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र]] | leader_name1 = '''[[भदोही लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|संत रविदास नगर (भदोही)]]''' | leader_title2 = [[संसद सदस्य, लोकसभा|सांसद]] | leader_name2 = '''[[विनोद कुमार बिंद]]''' | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|IST]] | utc_offset1 = +05:30 | registration_plate = UP-66 | blank_name_sec1 = प्रमुख राजमार्ग | blank_info_sec1 = {{hlist|[[राष्ट्रीय राजमार्ग २ (भारत)|राष्ट्रीय राजमार्ग २]]|[[राष्ट्रीय राजमार्ग १३५ए (भारत)|राष्ट्रीय राजमार्ग १३५ए]]|[[राष्ट्रीय राजमार्ग ७३१बी (भारत)|राष्ट्रीय राजमार्ग ७३१बी]]}} | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = | official_name = संत रविदास नगर | website = {{URL|http://bhadohi.nic.in|आधिकारिक वेबसाइट}} }} '''भदोही जिला''' उत्तरी [[भारत]] के [[उत्तर प्रदेश]] राज्य क एक [[उत्तर प्रदेश के जिले|जिला]] आय।<ref name=DSH>{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/0967_PART_B_DCHB_SANT%20RAVIDAS%20NAGAR%20(BHADOHI).pdf|title=District Census Handbook |access-date=13 August 2017 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161114091551/http://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/0967_PART_B_DCHB_SANT%20RAVIDAS%20NAGAR%20(BHADOHI).pdf |archive-date=14 November 2016|publisher=Directorate of Census Operations (Uttar Pradesh)}}</ref> यहिका संत रविदास नगरौ के नाँव ते जाना जात है। 30 जून 1994 का वाराणसी जिला के पश्चिमी हिस्सा का विभाजित कइके बनावा गा यो जिला, क्षेत्रफल के हिसाब ते उत्तर प्रदेश क सबते छ्वाट जिला है।<ref name=":0">{{Cite web |title=How to Reach {{!}} District Bhadohi, Government of Uttar Pradesh {{!}} India |url=https://bhadohi.nic.in/how-to-reach/ |access-date=2024-04-04 |language=en-US}}</ref> यो पूरब मा [[वाराणसी जिला|वाराणसी जिला]], पश्चिम मा [[प्रयागराज जिला|प्रयागराज जिला]], उत्तर मा [[जौनपुर जिला|जौनपुर]] अउर दक्षिण मा [[मिर्जापुर जिला|मिर्जापुर जिला]] ते घिरा है। राज्य के राजधानी [[लखनऊ]] भदोही ते 234 किलोमीटर दूर है।<ref name=":0" /> इसका जिला मुख्यालय [[ज्ञानपुर]] शहर मा स्थित है। यो जिला कालीन बुनाई खातिन व्यापक रूप ते प्रसिद्ध है काहे ते यो भारत मा कालीन उद्योग के सबते बड़े केंद्रन मा ते एक है, यई खातिन यहिका 'कार्पेट सिटी ऑफ इंडियओ' कहा जाता है। भदोही के कालीन का 'भौगोलिक संकेत' (GI टैग) प्राप्त है। सांस्कृतिक अउर समृद्ध विरासत वाले दुइ प्रमुख शहरन, [[प्रयागराज]] अउर [[वाराणसी]] के बीच स्थित होए के कारण भदोही क एक बड़ा भौगोलिक अउर रणनीतिक महत्व है। ==संदर्भ== {{reflist}} {{उत्तर प्रदेश के जिला}} qp4791m6rt9us5vstcv78alspudihhb 37083 37082 2026-08-27T11:20:03Z Avimaarak 3578 37083 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = भदोही जिला | settlement_type = [[उत्तर प्रदेश के जिलन के सूची|जिला]] | total_type = कुल | native_name = | image_skyline = Morva River Front.png | image_caption = मूसिलातपुर गाँव मा मोरवा नदी क एक दृश्य | image_map = India Uttar Pradesh districts 2012 Sant Ravidas Nagar.svg | coordinates = | subdivision_type = [[भारतीय उपमहाद्वीप|देश]] | subdivision_name = {{flag|भारत}} | subdivision_type1 = [[भारत कय राज्य|राज्य]] | subdivision_name1 = [[उत्तर प्रदेश]] | subdivision_type2 = [[उत्तर प्रदेश कय मण्डल|मण्डल]] | subdivision_name2 = [[मिर्जापुर मण्डल|मिर्जापुर]] | established_title = स्थापना | established_date = 30 जून 1994 | seat_type = मुख्यालय | seat = [[ज्ञानपुर]] | parts_type = [[तहसील|तहसीलें]] | parts_style = para | p1 = 3 | area_total_km2 = 1,015 | area_footnotes = | population_as_of = 2011 | population_total = 1,578,213 | population_footnotes = | population_urban = | population_density_km2 = auto | demographics_type1 = [[भाषा]] | demographics1_title1 = आधिकारिक | demographics1_info1 = [[हिन्दी]]<ref name="langoff">{{cite web|title=52nd Report of the Commissioners for Linguistic Minorities in India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf|website=nclm.nic.in|publisher=[[Ministry of Minority Affairs]]|access-date=26 December 2018|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525141614/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf|archive-date=25 May 2017}}</ref> | demographics1_title3 = क्षेत्रीय | demographics1_info3 = [[अवधी]] | demographics_type2 = जनसांख्यिकी | demographics2_title1 = [[भारत मा साक्षरता|साक्षरता]] | demographics2_info1 = 89.14% | demographics2_title2 = [[लिंगानुपात]] | demographics2_info2 = 902 | leader_title = [[जिलाधिकारी]] | leader_name = '''शैलेश कुमार, [[भारतीय प्रशासनिक सेवा|आईएएस]]''' | leader_title1 = [[लोक सभा|लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र]] | leader_name1 = '''[[भदोही लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|संत रविदास नगर (भदोही)]]''' | leader_title2 = [[संसद सदस्य, लोकसभा|सांसद]] | leader_name2 = '''[[विनोद कुमार बिंद]]''' | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|IST]] | utc_offset1 = +05:30 | registration_plate = UP-66 | blank_name_sec1 = प्रमुख राजमार्ग | blank_info_sec1 = {{hlist|[[राष्ट्रीय राजमार्ग २ (भारत)|राष्ट्रीय राजमार्ग २]]|[[राष्ट्रीय राजमार्ग १३५ए (भारत)|राष्ट्रीय राजमार्ग १३५ए]]|[[राष्ट्रीय राजमार्ग ७३१बी (भारत)|राष्ट्रीय राजमार्ग ७३१बी]]}} | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = | official_name = संत रविदास नगर | website = {{URL|http://bhadohi.nic.in|आधिकारिक वेबसाइट}} }} '''भदोही जिला''' उत्तरी [[भारत]] के [[उत्तर प्रदेश]] राज्य क एक [[उत्तर प्रदेश के जिलन के सूची|जिला]] आय।<ref name=DSH>{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/0967_PART_B_DCHB_SANT%20RAVIDAS%20NAGAR%20(BHADOHI).pdf|title=District Census Handbook |access-date=13 August 2017 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161114091551/http://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/0967_PART_B_DCHB_SANT%20RAVIDAS%20NAGAR%20(BHADOHI).pdf |archive-date=14 November 2016|publisher=Directorate of Census Operations (Uttar Pradesh)}}</ref> यहिका संत रविदास नगरौ के नाँव ते जाना जात है। 30 जून 1994 का वाराणसी जिला के पश्चिमी हिस्सा का विभाजित कइके बनावा गा यो जिला, क्षेत्रफल के हिसाब ते उत्तर प्रदेश क सबते छ्वाट जिला है।<ref name=":0">{{Cite web |title=How to Reach {{!}} District Bhadohi, Government of Uttar Pradesh {{!}} India |url=https://bhadohi.nic.in/how-to-reach/ |access-date=2024-04-04 |language=en-US}}</ref> यो पूरब मा [[वाराणसी जिला|वाराणसी जिला]], पश्चिम मा [[प्रयागराज जिला|प्रयागराज जिला]], उत्तर मा [[जौनपुर जिला|जौनपुर]] अउर दक्षिण मा [[मिर्जापुर जिला|मिर्जापुर जिला]] ते घिरा है। राज्य के राजधानी [[लखनऊ]] भदोही ते 234 किलोमीटर दूर है।<ref name=":0" /> इसका जिला मुख्यालय [[ज्ञानपुर]] शहर मा स्थित है। यो जिला कालीन बुनाई खातिन व्यापक रूप ते प्रसिद्ध है काहे ते यो भारत मा कालीन उद्योग के सबते बड़े केंद्रन मा ते एक है, यई खातिन यहिका 'कार्पेट सिटी ऑफ इंडियओ' कहा जाता है। भदोही के कालीन का 'भौगोलिक संकेत' (GI टैग) प्राप्त है। सांस्कृतिक अउर समृद्ध विरासत वाले दुइ प्रमुख शहरन, [[प्रयागराज]] अउर [[वाराणसी]] के बीच स्थित होए के कारण भदोही क एक बड़ा भौगोलिक अउर रणनीतिक महत्व है। ==संदर्भ== {{reflist}} {{उत्तर प्रदेश के जिला}} qrtbxyuske8yb6x42acmlj4uh80j5q1 37084 37083 2026-08-27T11:21:05Z Avimaarak 3578 37084 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = भदोही जिला | settlement_type = [[उत्तर प्रदेश के जिलन के सूची|जिला]] | total_type = कुल | native_name = | image_skyline = Morva River Front.png | image_caption = मूसिलातपुर गाँव मा मोरवा नदी क एक दृश्य | image_map = India Uttar Pradesh districts 2012 Sant Ravidas Nagar.svg | coordinates = | subdivision_type = [[भारतीय उपमहाद्वीप|देश]] | subdivision_name = {{flag|भारत}} | subdivision_type1 = [[भारत कय राज्य|राज्य]] | subdivision_name1 = [[उत्तर प्रदेश]] | subdivision_type2 = [[उत्तर प्रदेश कय मण्डल|मण्डल]] | subdivision_name2 = [[मिर्जापुर मण्डल|मिर्जापुर]] | established_title = स्थापना | established_date = 30 जून 1994 | seat_type = मुख्यालय | seat = [[ज्ञानपुर]] | parts_type = [[तहसील|तहसीलें]] | parts_style = para | p1 = 3 | area_total_km2 = 1,015 | area_footnotes = | population_as_of = 2011 | population_total = 1,578,213 | population_footnotes = | population_urban = | population_density_km2 = auto | demographics_type1 = [[भाषा]] | demographics1_title1 = आधिकारिक | demographics1_info1 = [[हिन्दी]]<ref name="langoff">{{cite web|title=52nd Report of the Commissioners for Linguistic Minorities in India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf|website=nclm.nic.in|publisher=[[Ministry of Minority Affairs]]|access-date=26 December 2018|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525141614/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf|archive-date=25 May 2017}}</ref> | demographics1_title3 = क्षेत्रीय | demographics1_info3 = [[अवधी]] | demographics_type2 = जनसांख्यिकी | demographics2_title1 = [[भारत मा साक्षरता|साक्षरता]] | demographics2_info1 = 89.14% | demographics2_title2 = [[लिंगानुपात]] | demographics2_info2 = 902 | leader_title = [[जिलाधिकारी]] | leader_name = '''शैलेश कुमार, [[भारतीय प्रशासनिक सेवा|आईएएस]]''' | leader_title1 = [[लोक सभा|लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र]] | leader_name1 = '''[[भदोही लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|संत रविदास नगर (भदोही)]]''' | leader_title2 = [[संसद सदस्य, लोकसभा|सांसद]] | leader_name2 = '''[[विनोद कुमार बिंद]]''' | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|IST]] | utc_offset1 = +05:30 | registration_plate = UP-66 | blank_name_sec1 = प्रमुख राजमार्ग | blank_info_sec1 = {{hlist|[[राष्ट्रीय राजमार्ग २ (भारत)|राष्ट्रीय राजमार्ग २]]|[[राष्ट्रीय राजमार्ग १३५ए (भारत)|राष्ट्रीय राजमार्ग १३५ए]]|[[राष्ट्रीय राजमार्ग ७३१बी (भारत)|राष्ट्रीय राजमार्ग ७३१बी]]}} | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = | official_name = संत रविदास नगर | website = {{URL|http://bhadohi.nic.in|आधिकारिक वेबसाइट}} }} '''भदोही जिला''' उत्तरी [[भारत]] के [[उत्तर प्रदेश]] राज्य क एक [[उत्तर प्रदेश के जिलन के सूची|जिला]] आय।<ref name=DSH>{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/0967_PART_B_DCHB_SANT%20RAVIDAS%20NAGAR%20(BHADOHI).pdf|title=District Census Handbook |access-date=13 August 2017 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161114091551/http://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/0967_PART_B_DCHB_SANT%20RAVIDAS%20NAGAR%20(BHADOHI).pdf |archive-date=14 November 2016|publisher=Directorate of Census Operations (Uttar Pradesh)}}</ref> यहिका संत रविदास नगरौ के नाँव ते जाना जात है। 30 जून 1994 का वाराणसी जिला के पश्चिमी हिस्सा का विभाजित कइके बनावा गा यो जिला, क्षेत्रफल के हिसाब ते उत्तर प्रदेश क सबते छ्वाट जिला है।<ref name=":0">{{Cite web |title=How to Reach {{!}} District Bhadohi, Government of Uttar Pradesh {{!}} India |url=https://bhadohi.nic.in/how-to-reach/ |access-date=2024-04-04 |language=en-US}}</ref> यो पूरब मा [[वाराणसी जिला|वाराणसी जिला]], पश्चिम मा [[प्रयागराज जिला|प्रयागराज जिला]], उत्तर मा [[जौनपुर जिला|जौनपुर]] अउर दक्षिण मा [[मिर्जापुर जिला|मिर्जापुर जिला]] ते घिरा है। राज्य के राजधानी [[लखनऊ]] भदोही ते 234 किलोमीटर दूर है।<ref name=":0" /> यहिका मुख्यालय [[ज्ञानपुर]] शहर मा स्थित है। यो जिला कालीन बुनाई खातिन व्यापक रूप ते प्रसिद्ध है काहे ते यो भारत मा कालीन उद्योग के सबते बड़े केंद्रन मा ते एक है, यई खातिन यहिका 'कार्पेट सिटी ऑफ इंडियओ' कहा जाता है। भदोही के कालीन का 'भौगोलिक संकेत' (GI टैग) प्राप्त है। सांस्कृतिक अउर समृद्ध विरासत वाले दुइ प्रमुख शहरन, [[प्रयागराज]] अउर [[वाराणसी]] के बीच स्थित होए के कारण भदोही क एक बड़ा भौगोलिक अउर रणनीतिक महत्व है। ==संदर्भ== {{reflist}} {{उत्तर प्रदेश के जिला}} qg38zcdj7h0l3dowqk36pcaoovn1ejn २०२६ के नेपाल के बाढ़ 0 10515 37088 2026-08-27T11:28:29Z Suyash.dwivedi 1354 नवा पन्ना 37088 wikitext text/x-wiki २६ अगस्त २०२६ के बिहान, अचानक आई [[बाढ़]] के एगो सिलसिला [[त्रिशूली नदी]] के किनारे [[नेपाल]] के [[रसुवा]] अउर [[नुवाकोट जिला]] के दर्जनन बस्ती सभ का चपेट मा ले लिहिस। बाढ़ के असर चीन–नेपाल सीमा पर स्थित ग्यिरोंग बंदरगाह इलाका मा भी पड़िस। ई सीमा-पार व्यापार अउर पर्यटन खातिर एगो महत्वपूर्ण प्रवेश-दुआर हय। अचानक आई बाढ़ अउर कीचड़ के बहाव से आबादी वाले इलाका मा भारी नुकसान भवा। नेपाल मा कम-से-कम ३३२ लोगन के मौत के पुष्टि भई, जबकि चीन मा ३ लोगन के मौत भई। अधिकारी लोगन नें रसुवा, नुवाकोट, धादिङ, गोरखा अउर चितवन जिला के नदियन के किनारे बसे समुदायन खातिर बाढ़ के चेतावनी जारी कीन्ह हय। ई घटना एतनी बड़हन रही कि दुनिया भर मा मौजूद भूकंपमापी यंत्रन नें भी एकर पता लगाइस। epgp38xhuv4ttryja3i8a5qpdtnnkik 37089 37088 2026-08-27T11:29:39Z Suyash.dwivedi 1354 37089 wikitext text/x-wiki २६ अगस्त २०२६ के बिहान, अचानक आई [[बाढ़]] के एगो सिलसिला [[त्रिशूली नदी]] के किनारे [[नेपाल]] के [[रसुवा]] अउर [[नुवाकोट जिला]] के दर्जनन बस्ती सभ का चपेट मा ले लिहिस। बाढ़ के असर चीन–नेपाल सीमा पर स्थित ग्यिरोंग बंदरगाह इलाका मा भी पड़िस। ई सीमा-पार व्यापार अउर पर्यटन खातिर एगो महत्वपूर्ण प्रवेश-दुआर हय। अचानक आई बाढ़ अउर कीचड़ के बहाव से आबादी वाले इलाका मा भारी नुकसान भवा। नेपाल मा कम-से-कम ३३२ लोगन के मौत के पुष्टि भई, जबकि चीन मा ३ लोगन के मौत भई। अधिकारी लोगन नें रसुवा, नुवाकोट, धादिङ, गोरखा अउर चितवन जिला के नदियन के किनारे बसे समुदायन खातिर बाढ़ के चेतावनी जारी कीन्ह हय। ई घटना एतनी बड़हन रही कि दुनिया भर मा मौजूद भूकंपमापी यंत्रन नें भी एकर पता लगाइस। ==पृष्ठभूमि== त्रिशूली नदी मा ल्हेन्दे खोला (जेका लेंदे नदी भी कहा जात हय) आके मिलत हय। ई नदी चीन के तिब्बत स्वायत्त क्षेत्र के ग्यिरोंग काउंटी से निकरत हय अउर धुन्चे के आगे बहत हय। धुन्चे के नीचे ई त्रिशूली नदी तंत्र के एगो हिस्सा बन जात हय। बाढ़ चीन–नेपाल सीमा पर ग्यिरोंग बंदरगाह के सीमा-पार रास्ता के आसपास आई। ई एगो महत्वपूर्ण सीमा-पार रास्ता हय, जउन नेपाल के रसुवा जिला का चीन के ग्यिरोंग काउंटी, तिब्बत स्वायत्त क्षेत्र से जोड़त हय। ई सीमा-पार रास्ता से रोजाना व्यापार अउर पर्यटन खातिर बहुत लोग आवत-जावत करत रहेन। खासकर तिब्बत के ओर स्थित कैलाश पर्वत के तीर्थयात्रा खातिर ई रास्ता महत्वपूर्ण रहा। कैलाश पर्वत बौद्ध धर्म, हिंदू धर्म अउर जैन धर्म मा एगो पवित्र स्थल माना जात हय। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} iv8gpet0u484viv87lymtr11v11bzsn 37090 37089 2026-08-27T11:31:41Z Suyash.dwivedi 1354 इन्फोबॉक्स जोड़ा गा 37090 wikitext text/x-wiki नेपाल मा २०२६ के (2026 Nepal floods) २६ अगस्त २०२६ के बिहान, अचानक आई [[बाढ़]] के एगो सिलसिला [[त्रिशूली नदी]] के किनारे [[नेपाल]] के [[रसुवा]] अउर [[नुवाकोट जिला]] के दर्जनन बस्ती सभ का चपेट मा ले लिहिस। बाढ़ के असर चीन–नेपाल सीमा पर स्थित ग्यिरोंग बंदरगाह इलाका मा भी पड़िस। ई सीमा-पार व्यापार अउर पर्यटन खातिर एगो महत्वपूर्ण प्रवेश-दुआर हय। अचानक आई बाढ़ अउर कीचड़ के बहाव से आबादी वाले इलाका मा भारी नुकसान भवा। नेपाल मा कम-से-कम ३३२ लोगन के मौत के पुष्टि भई, जबकि चीन मा ३ लोगन के मौत भई। अधिकारी लोगन नें रसुवा, नुवाकोट, धादिङ, गोरखा अउर चितवन जिला के नदियन के किनारे बसे समुदायन खातिर बाढ़ के चेतावनी जारी कीन्ह हय। ई घटना एतनी बड़हन रही कि दुनिया भर मा मौजूद भूकंपमापी यंत्रन नें भी एकर पता लगाइस। ==पृष्ठभूमि== त्रिशूली नदी मा ल्हेन्दे खोला (जेका लेंदे नदी भी कहा जात हय) आके मिलत हय। ई नदी चीन के तिब्बत स्वायत्त क्षेत्र के ग्यिरोंग काउंटी से निकरत हय अउर धुन्चे के आगे बहत हय। धुन्चे के नीचे ई त्रिशूली नदी तंत्र के एगो हिस्सा बन जात हय। बाढ़ चीन–नेपाल सीमा पर ग्यिरोंग बंदरगाह के सीमा-पार रास्ता के आसपास आई। ई एगो महत्वपूर्ण सीमा-पार रास्ता हय, जउन नेपाल के रसुवा जिला का चीन के ग्यिरोंग काउंटी, तिब्बत स्वायत्त क्षेत्र से जोड़त हय। ई सीमा-पार रास्ता से रोजाना व्यापार अउर पर्यटन खातिर बहुत लोग आवत-जावत करत रहेन। खासकर तिब्बत के ओर स्थित कैलाश पर्वत के तीर्थयात्रा खातिर ई रास्ता महत्वपूर्ण रहा। कैलाश पर्वत बौद्ध धर्म, हिंदू धर्म अउर जैन धर्म मा एगो पवित्र स्थल माना जात हय। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} bikyld504eezwjb4w1eiinhz3e8jdfc 37096 37090 2026-08-27T11:35:57Z Suyash.dwivedi 1354 इन्फोबॉक्स जोड़ा गा 37096 wikitext text/x-wiki {{Infobox event | name = 2026 Nepal floods | image = Mudslide at Gyirong Port 2.webm | image_caption = Flood hitting the [[Gyirong Port]] crossing on the [[China–Nepal border]] | date = {{start date|2026|08|26|df=y}} | location = {{ubl |[[Rasuwa District]] and [[Nuwakot District]], [[Nepal]] |[[Gyirong County]], [[Tibet Autonomous Region]], [[China]] }} | type = [[Flash flood]] | deaths = 335+{{efn|{{hlist|332 in Nepal|3 in China<ref name="BBC5" /><ref name="168 dead" />}}}} <!--IF YOU UPDATE THESE NUMBERS MAKE SURE TO CITE THEM--> | missing = 1,458+{{efn|{{hlist|900 in Nepal|558 in China}}}} <!--IF YOU UPDATE THESE NUMBERS MAKE SURE TO CITE THEM--> | cause = Glacier collapse or icefall (initial reports) | property_damage = [[Hydropower]] facilities, houses, bridges, roads, dams, businesses, and government offices }} नेपाल मा २०२६ के (2026 Nepal floods) २६ अगस्त २०२६ के बिहान, अचानक आई [[बाढ़]] के एगो सिलसिला [[त्रिशूली नदी]] के किनारे [[नेपाल]] के [[रसुवा]] अउर [[नुवाकोट जिला]] के दर्जनन बस्ती सभ का चपेट मा ले लिहिस। बाढ़ के असर चीन–नेपाल सीमा पर स्थित ग्यिरोंग बंदरगाह इलाका मा भी पड़िस। ई सीमा-पार व्यापार अउर पर्यटन खातिर एगो महत्वपूर्ण प्रवेश-दुआर हय। अचानक आई बाढ़ अउर कीचड़ के बहाव से आबादी वाले इलाका मा भारी नुकसान भवा। नेपाल मा कम-से-कम ३३२ लोगन के मौत के पुष्टि भई, जबकि चीन मा ३ लोगन के मौत भई। अधिकारी लोगन नें रसुवा, नुवाकोट, धादिङ, गोरखा अउर चितवन जिला के नदियन के किनारे बसे समुदायन खातिर बाढ़ के चेतावनी जारी कीन्ह हय। ई घटना एतनी बड़हन रही कि दुनिया भर मा मौजूद भूकंपमापी यंत्रन नें भी एकर पता लगाइस। ==पृष्ठभूमि== त्रिशूली नदी मा ल्हेन्दे खोला (जेका लेंदे नदी भी कहा जात हय) आके मिलत हय। ई नदी चीन के तिब्बत स्वायत्त क्षेत्र के ग्यिरोंग काउंटी से निकरत हय अउर धुन्चे के आगे बहत हय। धुन्चे के नीचे ई त्रिशूली नदी तंत्र के एगो हिस्सा बन जात हय। बाढ़ चीन–नेपाल सीमा पर ग्यिरोंग बंदरगाह के सीमा-पार रास्ता के आसपास आई। ई एगो महत्वपूर्ण सीमा-पार रास्ता हय, जउन नेपाल के रसुवा जिला का चीन के ग्यिरोंग काउंटी, तिब्बत स्वायत्त क्षेत्र से जोड़त हय। ई सीमा-पार रास्ता से रोजाना व्यापार अउर पर्यटन खातिर बहुत लोग आवत-जावत करत रहेन। खासकर तिब्बत के ओर स्थित कैलाश पर्वत के तीर्थयात्रा खातिर ई रास्ता महत्वपूर्ण रहा। कैलाश पर्वत बौद्ध धर्म, हिंदू धर्म अउर जैन धर्म मा एगो पवित्र स्थल माना जात हय। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} 8t2ujh8jnjpsh27313vkqmpf1o0ur90 37101 37096 2026-08-27T11:42:49Z Suyash.dwivedi 1354 सन्दर्भ जोड़ा गा 37101 wikitext text/x-wiki {{Infobox event | name = २०२६ के नेपाल के बाढ़ | image = Mudslide at Gyirong Port 2.webm | image_caption = [[चीन-नेपाल सीमा]] पर क्रॉसिंग [[ग्यिरॉन्ग पोर्ट]] पर बाढ़ की मार | date = {{start date|2026|08|26|df=y}} | location = {{ubl |[[रसुवा जिला]] अउर [[नुवाकोट जिला]], [[नेपाल]] |[[ग्यिरॉन्ग काउंटी]], [[तिब्बत स्वायत्त क्षेत्र]], [[चीन]] }} | type = अचानक आई [[बाढ़]] | deaths = ३३५+<ref name="m468">{{cite web | title=Nepal-Tibet: More than 300 killed in Nepal as experts warn of possible second flood | publisher=BBC News | date=26 August 2026 | url=https://www.bbc.com/news/live/c6y8mjmnpxv0t | ref={{sfnref|BBC News|2026}} | access-date=27 August 2026}}</ref> <!--IF YOU UPDATE THESE NUMBERS MAKE SURE TO CITE THEM--> | missing = १,४५८+<ref name="m468">{{cite web | title=Nepal-Tibet: More than 300 killed in Nepal as experts warn of possible second flood | publisher=BBC News | date=26 August 2026 | url=https://www.bbc.com/news/live/c6y8mjmnpxv0t | ref={{sfnref|BBC News|2026}} | access-date=27 August 2026}}</ref> <!--IF YOU UPDATE THESE NUMBERS MAKE SURE TO CITE THEM--> | cause = ग्लेशियर ढहना (प्रारंभिक रिपोर्ट) | property_damage = [[जलविद्युत]] सुविधाएं, घर, पुल, सड़कें, बांध, व्यवसाय अउर सरकारी कार्यालय }} २०२६ के [[नेपाल]] मा, (2026 Nepal floods) २६ अगस्त २०२६ के बिहान, अचानक आई [[बाढ़]] के एगो सिलसिला [[त्रिशूली नदी]] के किनारे [[नेपाल]] के [[रसुवा]] अउर [[नुवाकोट जिला]] के दर्जनन बस्ती सभ का चपेट मा ले लिहिस। बाढ़ के असर चीन–नेपाल सीमा पर स्थित ग्यिरोंग बंदरगाह इलाका मा भी पड़िस। ई सीमा-पार व्यापार अउर पर्यटन खातिर एगो महत्वपूर्ण प्रवेश-दुआर हय। अचानक आई बाढ़ अउर कीचड़ के बहाव से आबादी वाले इलाका मा भारी नुकसान भवा। नेपाल मा कम-से-कम ३३२ लोगन के मौत के पुष्टि भई, जबकि चीन मा ३ लोगन के मौत भई। अधिकारी लोगन नें रसुवा, नुवाकोट, धादिङ, गोरखा अउर चितवन जिला के नदियन के किनारे बसे समुदायन खातिर बाढ़ के चेतावनी जारी कीन्ह हय। ई घटना एतनी बड़हन रही कि दुनिया भर मा मौजूद भूकंपमापी यंत्रन नें भी एकर पता लगाइस। ==पृष्ठभूमि== त्रिशूली नदी मा ल्हेन्दे खोला (जेका लेंदे नदी भी कहा जात हय) आके मिलत हय। ई नदी चीन के तिब्बत स्वायत्त क्षेत्र के ग्यिरोंग काउंटी से निकरत हय अउर धुन्चे के आगे बहत हय। धुन्चे के नीचे ई त्रिशूली नदी तंत्र के एगो हिस्सा बन जात हय। बाढ़ चीन–नेपाल सीमा पर ग्यिरोंग बंदरगाह के सीमा-पार रास्ता के आसपास आई। ई एगो महत्वपूर्ण सीमा-पार रास्ता हय, जउन नेपाल के रसुवा जिला का चीन के ग्यिरोंग काउंटी, तिब्बत स्वायत्त क्षेत्र से जोड़त हय। ई सीमा-पार रास्ता से रोजाना व्यापार अउर पर्यटन खातिर बहुत लोग आवत-जावत करत रहेन। खासकर तिब्बत के ओर स्थित कैलाश पर्वत के तीर्थयात्रा खातिर ई रास्ता महत्वपूर्ण रहा। कैलाश पर्वत बौद्ध धर्म, हिंदू धर्म अउर जैन धर्म मा एगो पवित्र स्थल माना जात हय। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} cabdj5rdb0feck2wcofhjdiz9am378e 37103 37101 2026-08-27T11:43:48Z Suyash.dwivedi 1354 सन्दर्भ जोड़ा गा 37103 wikitext text/x-wiki {{Infobox event | name = २०२६ के नेपाल के बाढ़ | image = Mudslide at Gyirong Port 2.webm | image_caption = [[चीन-नेपाल सीमा]] पर क्रॉसिंग [[ग्यिरॉन्ग पोर्ट]] पर बाढ़ की मार | date = {{start date|2026|08|26|df=y}} | location = {{ubl |[[रसुवा जिला]] अउर [[नुवाकोट जिला]], [[नेपाल]] |[[ग्यिरॉन्ग काउंटी]], [[तिब्बत स्वायत्त क्षेत्र]], [[चीन]] }} | type = अचानक आई [[बाढ़]] | deaths = ३३५+<ref name="m468">{{cite web | title=Nepal-Tibet: More than 300 killed in Nepal as experts warn of possible second flood | publisher=BBC News | date=26 August 2026 | url=https://www.bbc.com/news/live/c6y8mjmnpxv0t | ref={{sfnref|BBC News|2026}} | access-date=27 August 2026}}</ref> <!--IF YOU UPDATE THESE NUMBERS MAKE SURE TO CITE THEM--> | missing = १,४५८+<ref name="m468">{{cite web | title=Nepal-Tibet: More than 300 killed in Nepal as experts warn of possible second flood | publisher=BBC News | date=26 August 2026 | url=https://www.bbc.com/news/live/c6y8mjmnpxv0t | ref={{sfnref|BBC News|2026}} | access-date=27 August 2026}}</ref> <!--IF YOU UPDATE THESE NUMBERS MAKE SURE TO CITE THEM--> | cause = ग्लेशियर ढहना (प्रारंभिक रिपोर्ट) | property_damage = [[जलविद्युत]] सुविधाएं, घर, पुल, सड़कें, बांध, व्यवसाय अउर सरकारी कार्यालय }} २०२६ के [[नेपाल]] मा, (2026 Nepal floods) २६ अगस्त २०२६ के बिहान, अचानक आई [[बाढ़]]<ref name="m529">{{cite web | title=नेपाल में आई भयावह बाढ़ कैसे पूरे बाज़ार को बहा ले गई, 160 से ज़्यादा लोगों की मौत और सैकड़ों लापता | publisher=BBC News हिंदी | date=27 August 2026 | url=https://www.bbc.com/hindi/articles/c7v467vzpmmo | language=hi | ref={{sfnref|BBC News हिंदी|2026}} | access-date=27 August 2026}}</ref> के एगो सिलसिला [[त्रिशूली नदी]] के किनारे [[नेपाल]] के [[रसुवा]] अउर [[नुवाकोट जिला]] के दर्जनन बस्ती सभ का चपेट मा ले लिहिस। बाढ़ के असर चीन–नेपाल सीमा पर स्थित ग्यिरोंग बंदरगाह इलाका मा भी पड़िस। ई सीमा-पार व्यापार अउर पर्यटन खातिर एगो महत्वपूर्ण प्रवेश-दुआर हय। अचानक आई बाढ़ अउर कीचड़ के बहाव से आबादी वाले इलाका मा भारी नुकसान भवा। नेपाल मा कम-से-कम ३३२ लोगन के मौत के पुष्टि भई, जबकि चीन मा ३ लोगन के मौत भई। अधिकारी लोगन नें रसुवा, नुवाकोट, धादिङ, गोरखा अउर चितवन जिला के नदियन के किनारे बसे समुदायन खातिर बाढ़ के चेतावनी जारी कीन्ह हय। ई घटना एतनी बड़हन रही कि दुनिया भर मा मौजूद भूकंपमापी यंत्रन नें भी एकर पता लगाइस। ==पृष्ठभूमि== त्रिशूली नदी मा ल्हेन्दे खोला (जेका लेंदे नदी भी कहा जात हय) आके मिलत हय। ई नदी चीन के तिब्बत स्वायत्त क्षेत्र के ग्यिरोंग काउंटी से निकरत हय अउर धुन्चे के आगे बहत हय। धुन्चे के नीचे ई त्रिशूली नदी तंत्र के एगो हिस्सा बन जात हय। बाढ़ चीन–नेपाल सीमा पर ग्यिरोंग बंदरगाह के सीमा-पार रास्ता के आसपास आई। ई एगो महत्वपूर्ण सीमा-पार रास्ता हय, जउन नेपाल के रसुवा जिला का चीन के ग्यिरोंग काउंटी, तिब्बत स्वायत्त क्षेत्र से जोड़त हय। ई सीमा-पार रास्ता से रोजाना व्यापार अउर पर्यटन खातिर बहुत लोग आवत-जावत करत रहेन। खासकर तिब्बत के ओर स्थित कैलाश पर्वत के तीर्थयात्रा खातिर ई रास्ता महत्वपूर्ण रहा। कैलाश पर्वत बौद्ध धर्म, हिंदू धर्म अउर जैन धर्म मा एगो पवित्र स्थल माना जात हय। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} fc1qt3lj4qlwnq3hdhlk29q6k5848lb 37104 37103 2026-08-27T11:49:06Z Suyash.dwivedi 1354 सन्दर्भ जोड़ा गा 37104 wikitext text/x-wiki {{Infobox event | name = २०२६ के नेपाल के बाढ़ | image = Mudslide at Gyirong Port 2.webm | image_caption = [[चीन-नेपाल सीमा]] पर क्रॉसिंग [[ग्यिरॉन्ग पोर्ट]] पर बाढ़ की मार | date = {{start date|2026|08|26|df=y}} | location = {{ubl |[[रसुवा जिला]] अउर [[नुवाकोट जिला]], [[नेपाल]] |[[ग्यिरॉन्ग काउंटी]], [[तिब्बत स्वायत्त क्षेत्र]], [[चीन]] }} | type = अचानक आई [[बाढ़]] | deaths = ३३५+<ref name="m468">{{cite web | title=Nepal-Tibet: More than 300 killed in Nepal as experts warn of possible second flood | publisher=BBC News | date=26 August 2026 | url=https://www.bbc.com/news/live/c6y8mjmnpxv0t | ref={{sfnref|BBC News|2026}} | access-date=27 August 2026}}</ref> <!--IF YOU UPDATE THESE NUMBERS MAKE SURE TO CITE THEM--> | missing = १,४५८+<ref name="m468">{{cite web | title=Nepal-Tibet: More than 300 killed in Nepal as experts warn of possible second flood | publisher=BBC News | date=26 August 2026 | url=https://www.bbc.com/news/live/c6y8mjmnpxv0t | ref={{sfnref|BBC News|2026}} | access-date=27 August 2026}}</ref> <!--IF YOU UPDATE THESE NUMBERS MAKE SURE TO CITE THEM--> | cause = ग्लेशियर ढहना (प्रारंभिक रिपोर्ट) | property_damage = [[जलविद्युत]] सुविधाएं, घर, पुल, सड़कें, बांध, व्यवसाय अउर सरकारी कार्यालय }} २०२६ के [[नेपाल]] मा, (2026 Nepal floods) २६ अगस्त २०२६ के बिहान, अचानक आई [[बाढ़]]<ref name="m529">{{cite web | title=नेपाल में आई भयावह बाढ़ कैसे पूरे बाज़ार को बहा ले गई, 160 से ज़्यादा लोगों की मौत और सैकड़ों लापता | publisher=BBC News हिंदी | date=27 August 2026 | url=https://www.bbc.com/hindi/articles/c7v467vzpmmo | language=hi | ref={{sfnref|BBC News हिंदी|2026}} | access-date=27 August 2026}}</ref> के एगो सिलसिला [[त्रिशूली नदी]] के किनारे [[नेपाल]] के [[रसुवा]] अउर [[नुवाकोट जिला]] के दर्जनन बस्ती सभ का चपेट मा ले लिहिस। बाढ़ के असर चीन–नेपाल सीमा पर स्थित ग्यिरोंग बंदरगाह इलाका मा भी पड़िस। ई सीमा-पार व्यापार अउर पर्यटन खातिर एगो महत्वपूर्ण प्रवेश-दुआर हय। अचानक आई बाढ़ अउर कीचड़ के बहाव से आबादी वाले इलाका मा भारी नुकसान भवा। नेपाल मा कम-से-कम ३३२ लोगन के मौत के पुष्टि भई, जबकि चीन मा ३ लोगन के मौत भई। अधिकारी लोगन नें रसुवा, नुवाकोट, धादिङ, गोरखा अउर चितवन जिला के नदियन के किनारे बसे समुदायन खातिर बाढ़ के चेतावनी जारी कीन्ह हय। ई घटना एतनी बड़हन रही कि दुनिया भर मा मौजूद भूकंपमापी यंत्रन नें भी एकर पता लगाइस। ==जनहानि== अब तक ई विनाशकारी बाढ़ मा २७० लाश बरामद कीन गै अहै अऊर २८८ भारतीयन सहित १५०० मनई लापता अहैं। राहत अऊर बचाव अभियान चलत अहै।<ref name="m649">{{cite web | last=Singh | first=Abhishek Pratap | title=नेपाल की विनाशकारी बाढ़ में 270 शव बरामद, 288 भारतीय समेत 1500 लोग लापता; राहत और बचाव कार्य जारी | publisher=दैनिक जागरण | date=27 August 2026 | url=https://www.jagran.com/world/other-165-bodies-recovered-nearly-1500-missing-in-nepal-and-china-after-devastating-himalaya-flood-40353655.html | language=hi | access-date=27 August 2026}}</ref> ==पृष्ठभूमि== त्रिशूली नदी मा ल्हेन्दे खोला (जेका लेंदे नदी भी कहा जात हय) आके मिलत हय। ई नदी चीन के तिब्बत स्वायत्त क्षेत्र के ग्यिरोंग काउंटी से निकरत हय अउर धुन्चे के आगे बहत हय। धुन्चे के नीचे ई त्रिशूली नदी तंत्र के एगो हिस्सा बन जात हय। बाढ़ चीन–नेपाल सीमा पर ग्यिरोंग बंदरगाह के सीमा-पार रास्ता के आसपास आई। ई एगो महत्वपूर्ण सीमा-पार रास्ता हय, जउन नेपाल के रसुवा जिला का चीन के ग्यिरोंग काउंटी, तिब्बत स्वायत्त क्षेत्र से जोड़त हय। ई सीमा-पार रास्ता से रोजाना व्यापार अउर पर्यटन खातिर बहुत लोग आवत-जावत करत रहेन। खासकर तिब्बत के ओर स्थित कैलाश पर्वत के तीर्थयात्रा खातिर ई रास्ता महत्वपूर्ण रहा। कैलाश पर्वत बौद्ध धर्म, हिंदू धर्म अउर जैन धर्म मा एगो पवित्र स्थल माना जात हय। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} bp2k514f8s1t8s56padjqsk0vr5wnu2 37105 37104 2026-08-27T11:51:37Z Suyash.dwivedi 1354 /* पृष्ठभूमि */ 37105 wikitext text/x-wiki {{Infobox event | name = २०२६ के नेपाल के बाढ़ | image = Mudslide at Gyirong Port 2.webm | image_caption = [[चीन-नेपाल सीमा]] पर क्रॉसिंग [[ग्यिरॉन्ग पोर्ट]] पर बाढ़ की मार | date = {{start date|2026|08|26|df=y}} | location = {{ubl |[[रसुवा जिला]] अउर [[नुवाकोट जिला]], [[नेपाल]] |[[ग्यिरॉन्ग काउंटी]], [[तिब्बत स्वायत्त क्षेत्र]], [[चीन]] }} | type = अचानक आई [[बाढ़]] | deaths = ३३५+<ref name="m468">{{cite web | title=Nepal-Tibet: More than 300 killed in Nepal as experts warn of possible second flood | publisher=BBC News | date=26 August 2026 | url=https://www.bbc.com/news/live/c6y8mjmnpxv0t | ref={{sfnref|BBC News|2026}} | access-date=27 August 2026}}</ref> <!--IF YOU UPDATE THESE NUMBERS MAKE SURE TO CITE THEM--> | missing = १,४५८+<ref name="m468">{{cite web | title=Nepal-Tibet: More than 300 killed in Nepal as experts warn of possible second flood | publisher=BBC News | date=26 August 2026 | url=https://www.bbc.com/news/live/c6y8mjmnpxv0t | ref={{sfnref|BBC News|2026}} | access-date=27 August 2026}}</ref> <!--IF YOU UPDATE THESE NUMBERS MAKE SURE TO CITE THEM--> | cause = ग्लेशियर ढहना (प्रारंभिक रिपोर्ट) | property_damage = [[जलविद्युत]] सुविधाएं, घर, पुल, सड़कें, बांध, व्यवसाय अउर सरकारी कार्यालय }} २०२६ के [[नेपाल]] मा, (2026 Nepal floods) २६ अगस्त २०२६ के बिहान, अचानक आई [[बाढ़]]<ref name="m529">{{cite web | title=नेपाल में आई भयावह बाढ़ कैसे पूरे बाज़ार को बहा ले गई, 160 से ज़्यादा लोगों की मौत और सैकड़ों लापता | publisher=BBC News हिंदी | date=27 August 2026 | url=https://www.bbc.com/hindi/articles/c7v467vzpmmo | language=hi | ref={{sfnref|BBC News हिंदी|2026}} | access-date=27 August 2026}}</ref> के एगो सिलसिला [[त्रिशूली नदी]] के किनारे [[नेपाल]] के [[रसुवा]] अउर [[नुवाकोट जिला]] के दर्जनन बस्ती सभ का चपेट मा ले लिहिस। बाढ़ के असर चीन–नेपाल सीमा पर स्थित ग्यिरोंग बंदरगाह इलाका मा भी पड़िस। ई सीमा-पार व्यापार अउर पर्यटन खातिर एगो महत्वपूर्ण प्रवेश-दुआर हय। अचानक आई बाढ़ अउर कीचड़ के बहाव से आबादी वाले इलाका मा भारी नुकसान भवा। नेपाल मा कम-से-कम ३३२ लोगन के मौत के पुष्टि भई, जबकि चीन मा ३ लोगन के मौत भई। अधिकारी लोगन नें रसुवा, नुवाकोट, धादिङ, गोरखा अउर चितवन जिला के नदियन के किनारे बसे समुदायन खातिर बाढ़ के चेतावनी जारी कीन्ह हय। ई घटना एतनी बड़हन रही कि दुनिया भर मा मौजूद भूकंपमापी यंत्रन नें भी एकर पता लगाइस। ==जनहानि== अब तक ई विनाशकारी बाढ़ मा २७० लाश बरामद कीन गै अहै अऊर २८८ भारतीयन सहित १५०० मनई लापता अहैं। राहत अऊर बचाव अभियान चलत अहै।<ref name="m649">{{cite web | last=Singh | first=Abhishek Pratap | title=नेपाल की विनाशकारी बाढ़ में 270 शव बरामद, 288 भारतीय समेत 1500 लोग लापता; राहत और बचाव कार्य जारी | publisher=दैनिक जागरण | date=27 August 2026 | url=https://www.jagran.com/world/other-165-bodies-recovered-nearly-1500-missing-in-nepal-and-china-after-devastating-himalaya-flood-40353655.html | language=hi | access-date=27 August 2026}}</ref> ==पृष्ठभूमि== [[File:River in Rasuwa.JPG|left|thumb|नदियाँ (भोटेकोशी/त्रिशुली, बाएँ, और लेंडे खोला, दाएँ) जो चीन से नेपाल तक बहती हैं]] त्रिशूली नदी मा ल्हेन्दे खोला (जेका लेंदे नदी भी कहा जात हय) आके मिलत हय। ई नदी चीन के तिब्बत स्वायत्त क्षेत्र के ग्यिरोंग काउंटी से निकरत हय अउर धुन्चे के आगे बहत हय। धुन्चे के नीचे ई त्रिशूली नदी तंत्र के एगो हिस्सा बन जात हय। बाढ़ चीन–नेपाल सीमा पर ग्यिरोंग बंदरगाह के सीमा-पार रास्ता के आसपास आई। ई एगो महत्वपूर्ण सीमा-पार रास्ता हय, जउन नेपाल के रसुवा जिला का चीन के ग्यिरोंग काउंटी, तिब्बत स्वायत्त क्षेत्र से जोड़त हय। ई सीमा-पार रास्ता से रोजाना व्यापार अउर पर्यटन खातिर बहुत लोग आवत-जावत करत रहेन। खासकर तिब्बत के ओर स्थित कैलाश पर्वत के तीर्थयात्रा खातिर ई रास्ता महत्वपूर्ण रहा। कैलाश पर्वत बौद्ध धर्म, हिंदू धर्म अउर जैन धर्म मा एगो पवित्र स्थल माना जात हय। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} 8xgnunnhkqq93aw2cyfe4c76uz6yzqs 37106 37105 2026-08-27T11:53:00Z Suyash.dwivedi 1354 /* जनहानि */ 37106 wikitext text/x-wiki {{Infobox event | name = २०२६ के नेपाल के बाढ़ | image = Mudslide at Gyirong Port 2.webm | image_caption = [[चीन-नेपाल सीमा]] पर क्रॉसिंग [[ग्यिरॉन्ग पोर्ट]] पर बाढ़ की मार | date = {{start date|2026|08|26|df=y}} | location = {{ubl |[[रसुवा जिला]] अउर [[नुवाकोट जिला]], [[नेपाल]] |[[ग्यिरॉन्ग काउंटी]], [[तिब्बत स्वायत्त क्षेत्र]], [[चीन]] }} | type = अचानक आई [[बाढ़]] | deaths = ३३५+<ref name="m468">{{cite web | title=Nepal-Tibet: More than 300 killed in Nepal as experts warn of possible second flood | publisher=BBC News | date=26 August 2026 | url=https://www.bbc.com/news/live/c6y8mjmnpxv0t | ref={{sfnref|BBC News|2026}} | access-date=27 August 2026}}</ref> <!--IF YOU UPDATE THESE NUMBERS MAKE SURE TO CITE THEM--> | missing = १,४५८+<ref name="m468">{{cite web | title=Nepal-Tibet: More than 300 killed in Nepal as experts warn of possible second flood | publisher=BBC News | date=26 August 2026 | url=https://www.bbc.com/news/live/c6y8mjmnpxv0t | ref={{sfnref|BBC News|2026}} | access-date=27 August 2026}}</ref> <!--IF YOU UPDATE THESE NUMBERS MAKE SURE TO CITE THEM--> | cause = ग्लेशियर ढहना (प्रारंभिक रिपोर्ट) | property_damage = [[जलविद्युत]] सुविधाएं, घर, पुल, सड़कें, बांध, व्यवसाय अउर सरकारी कार्यालय }} २०२६ के [[नेपाल]] मा, (2026 Nepal floods) २६ अगस्त २०२६ के बिहान, अचानक आई [[बाढ़]]<ref name="m529">{{cite web | title=नेपाल में आई भयावह बाढ़ कैसे पूरे बाज़ार को बहा ले गई, 160 से ज़्यादा लोगों की मौत और सैकड़ों लापता | publisher=BBC News हिंदी | date=27 August 2026 | url=https://www.bbc.com/hindi/articles/c7v467vzpmmo | language=hi | ref={{sfnref|BBC News हिंदी|2026}} | access-date=27 August 2026}}</ref> के एगो सिलसिला [[त्रिशूली नदी]] के किनारे [[नेपाल]] के [[रसुवा]] अउर [[नुवाकोट जिला]] के दर्जनन बस्ती सभ का चपेट मा ले लिहिस। बाढ़ के असर चीन–नेपाल सीमा पर स्थित ग्यिरोंग बंदरगाह इलाका मा भी पड़िस। ई सीमा-पार व्यापार अउर पर्यटन खातिर एगो महत्वपूर्ण प्रवेश-दुआर हय। अचानक आई बाढ़ अउर कीचड़ के बहाव से आबादी वाले इलाका मा भारी नुकसान भवा। नेपाल मा कम-से-कम ३३२ लोगन के मौत के पुष्टि भई, जबकि चीन मा ३ लोगन के मौत भई। अधिकारी लोगन नें रसुवा, नुवाकोट, धादिङ, गोरखा अउर चितवन जिला के नदियन के किनारे बसे समुदायन खातिर बाढ़ के चेतावनी जारी कीन्ह हय। ई घटना एतनी बड़हन रही कि दुनिया भर मा मौजूद भूकंपमापी यंत्रन नें भी एकर पता लगाइस। ==जनहानि== अब तक ई विनाशकारी बाढ़ मा २७० लाश बरामद कीन गै अहै अऊर २८८ भारतीयन सहित १५०० मनई लापता अहैं। राहत अऊर बचाव अभियान चलत अहै।<ref name="m649">{{cite web | last=Singh | first=Abhishek Pratap | title=नेपाल की विनाशकारी बाढ़ में 270 शव बरामद, 288 भारतीय समेत 1500 लोग लापता; राहत और बचाव कार्य जारी | publisher=दैनिक जागरण | date=27 August 2026 | url=https://www.jagran.com/world/other-165-bodies-recovered-nearly-1500-missing-in-nepal-and-china-after-devastating-himalaya-flood-40353655.html | language=hi | access-date=27 August 2026}}</ref> ==नुकसान== बाढ़ के पानी नदी के स्तर से २७० फीट (८० मीटर) तक ऊँचाई पर स्थित बस्तियन तक पहुँच गवा। नुवाकोट मा बाढ़ के पानी टिमुरे, धुन्चे, मेलुंग, स्याफ्रुबेसी, बेत्रावती, त्रिशूली अउर देवीघाट समेत कई इलाकन मा घुस गवा। स्थानीय अधिकारी लोग कहिन कि संपत्ति का बहुत बड़े पैमाने पर नुकसान भवा अउर नुकसान के आकलन जारी रहा। सड़क विभाग के निदेशक बिजय जैशी के अनुसार, सड़क अउर पुल के बुनियादी ढाँचा मा प्रारम्भी अनुमान के हिसाब से १५ अरब नेपाली रूपया के नुकसान भवा। उनका अनुसार १९ पुल अउर ४० किलोमीटर सड़क क्षतिग्रस्त भई। नेपाल मा घर-गृहस्थी वाले इलाका अउर सड़क समेत बुनियादी ढाँचा का भारी नुकसान भवा। रसुवागढ़ी के सीमा शुल्क कार्यालय पूरी तरह नष्ट हो गवा। त्रिशूली बाजार से जुड़ल एगो पुल बाढ़ के पानी मा बह गवा। चीन के ओर बाढ़ के कारण ग्यिरोंग बंदरगाह इलाका के सड़क संपर्क, संचार अउर बिजली आपूर्ति कट गई। सीमा-पार रास्ता के “पूरी तरह नष्ट” होइ गवा बताए गवा। स्याफ्रुबेसी अउर रसुवागढ़ी का जोड़ै वाली सड़क, जवन २०२५ के बाढ़ के बाद दोबारा बन रही रही, फेर से नुकसानग्रस्त हो गई। बिजली उत्पादन, पारेषण अउर वितरण के बुनियादी ढाँचा के नुकसान से प्रभावित इलाकन मा बिजली आपूर्ति बाधित भई। नेपाल विद्युत प्राधिकरण के अनुसार छव प्रमुख जलविद्युत अउर पारेषण सुविधा क्षतिग्रस्त भई। इनमा रसुवागढ़ी, चिलिमे जलविद्युत संयंत्र, त्रिशूली ३ए, त्रिशूली ३बी हब २२० किलोवोल्ट सबस्टेशन, त्रिशूली जलविद्युत स्टेशन अउर देवीघाट जलविद्युत स्टेशन सम्मिलित रहेन। ==पृष्ठभूमि== [[File:River in Rasuwa.JPG|left|thumb|नदियाँ (भोटेकोशी/त्रिशुली, बाएँ, और लेंडे खोला, दाएँ) जो चीन से नेपाल तक बहती हैं]] त्रिशूली नदी मा ल्हेन्दे खोला (जेका लेंदे नदी भी कहा जात हय) आके मिलत हय। ई नदी चीन के तिब्बत स्वायत्त क्षेत्र के ग्यिरोंग काउंटी से निकरत हय अउर धुन्चे के आगे बहत हय। धुन्चे के नीचे ई त्रिशूली नदी तंत्र के एगो हिस्सा बन जात हय। बाढ़ चीन–नेपाल सीमा पर ग्यिरोंग बंदरगाह के सीमा-पार रास्ता के आसपास आई। ई एगो महत्वपूर्ण सीमा-पार रास्ता हय, जउन नेपाल के रसुवा जिला का चीन के ग्यिरोंग काउंटी, तिब्बत स्वायत्त क्षेत्र से जोड़त हय। ई सीमा-पार रास्ता से रोजाना व्यापार अउर पर्यटन खातिर बहुत लोग आवत-जावत करत रहेन। खासकर तिब्बत के ओर स्थित कैलाश पर्वत के तीर्थयात्रा खातिर ई रास्ता महत्वपूर्ण रहा। कैलाश पर्वत बौद्ध धर्म, हिंदू धर्म अउर जैन धर्म मा एगो पवित्र स्थल माना जात हय। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} tnxtie6gibvo5oxpacr7sjxwp4su0ji 37107 37106 2026-08-27T11:55:12Z Suyash.dwivedi 1354 /* पृष्ठभूमि */ 37107 wikitext text/x-wiki {{Infobox event | name = २०२६ के नेपाल के बाढ़ | image = Mudslide at Gyirong Port 2.webm | image_caption = [[चीन-नेपाल सीमा]] पर क्रॉसिंग [[ग्यिरॉन्ग पोर्ट]] पर बाढ़ की मार | date = {{start date|2026|08|26|df=y}} | location = {{ubl |[[रसुवा जिला]] अउर [[नुवाकोट जिला]], [[नेपाल]] |[[ग्यिरॉन्ग काउंटी]], [[तिब्बत स्वायत्त क्षेत्र]], [[चीन]] }} | type = अचानक आई [[बाढ़]] | deaths = ३३५+<ref name="m468">{{cite web | title=Nepal-Tibet: More than 300 killed in Nepal as experts warn of possible second flood | publisher=BBC News | date=26 August 2026 | url=https://www.bbc.com/news/live/c6y8mjmnpxv0t | ref={{sfnref|BBC News|2026}} | access-date=27 August 2026}}</ref> <!--IF YOU UPDATE THESE NUMBERS MAKE SURE TO CITE THEM--> | missing = १,४५८+<ref name="m468">{{cite web | title=Nepal-Tibet: More than 300 killed in Nepal as experts warn of possible second flood | publisher=BBC News | date=26 August 2026 | url=https://www.bbc.com/news/live/c6y8mjmnpxv0t | ref={{sfnref|BBC News|2026}} | access-date=27 August 2026}}</ref> <!--IF YOU UPDATE THESE NUMBERS MAKE SURE TO CITE THEM--> | cause = ग्लेशियर ढहना (प्रारंभिक रिपोर्ट) | property_damage = [[जलविद्युत]] सुविधाएं, घर, पुल, सड़कें, बांध, व्यवसाय अउर सरकारी कार्यालय }} २०२६ के [[नेपाल]] मा, (2026 Nepal floods) २६ अगस्त २०२६ के बिहान, अचानक आई [[बाढ़]]<ref name="m529">{{cite web | title=नेपाल में आई भयावह बाढ़ कैसे पूरे बाज़ार को बहा ले गई, 160 से ज़्यादा लोगों की मौत और सैकड़ों लापता | publisher=BBC News हिंदी | date=27 August 2026 | url=https://www.bbc.com/hindi/articles/c7v467vzpmmo | language=hi | ref={{sfnref|BBC News हिंदी|2026}} | access-date=27 August 2026}}</ref> के एगो सिलसिला [[त्रिशूली नदी]] के किनारे [[नेपाल]] के [[रसुवा]] अउर [[नुवाकोट जिला]] के दर्जनन बस्ती सभ का चपेट मा ले लिहिस। बाढ़ के असर चीन–नेपाल सीमा पर स्थित ग्यिरोंग बंदरगाह इलाका मा भी पड़िस। ई सीमा-पार व्यापार अउर पर्यटन खातिर एगो महत्वपूर्ण प्रवेश-दुआर हय। अचानक आई बाढ़ अउर कीचड़ के बहाव से आबादी वाले इलाका मा भारी नुकसान भवा। नेपाल मा कम-से-कम ३३२ लोगन के मौत के पुष्टि भई, जबकि चीन मा ३ लोगन के मौत भई। अधिकारी लोगन नें रसुवा, नुवाकोट, धादिङ, गोरखा अउर चितवन जिला के नदियन के किनारे बसे समुदायन खातिर बाढ़ के चेतावनी जारी कीन्ह हय। ई घटना एतनी बड़हन रही कि दुनिया भर मा मौजूद भूकंपमापी यंत्रन नें भी एकर पता लगाइस। ==जनहानि== अब तक ई विनाशकारी बाढ़ मा २७० लाश बरामद कीन गै अहै अऊर २८८ भारतीयन सहित १५०० मनई लापता अहैं। राहत अऊर बचाव अभियान चलत अहै।<ref name="m649">{{cite web | last=Singh | first=Abhishek Pratap | title=नेपाल की विनाशकारी बाढ़ में 270 शव बरामद, 288 भारतीय समेत 1500 लोग लापता; राहत और बचाव कार्य जारी | publisher=दैनिक जागरण | date=27 August 2026 | url=https://www.jagran.com/world/other-165-bodies-recovered-nearly-1500-missing-in-nepal-and-china-after-devastating-himalaya-flood-40353655.html | language=hi | access-date=27 August 2026}}</ref> ==नुकसान== बाढ़ के पानी नदी के स्तर से २७० फीट (८० मीटर) तक ऊँचाई पर स्थित बस्तियन तक पहुँच गवा। नुवाकोट मा बाढ़ के पानी टिमुरे, धुन्चे, मेलुंग, स्याफ्रुबेसी, बेत्रावती, त्रिशूली अउर देवीघाट समेत कई इलाकन मा घुस गवा। स्थानीय अधिकारी लोग कहिन कि संपत्ति का बहुत बड़े पैमाने पर नुकसान भवा अउर नुकसान के आकलन जारी रहा। सड़क विभाग के निदेशक बिजय जैशी के अनुसार, सड़क अउर पुल के बुनियादी ढाँचा मा प्रारम्भी अनुमान के हिसाब से १५ अरब नेपाली रूपया के नुकसान भवा। उनका अनुसार १९ पुल अउर ४० किलोमीटर सड़क क्षतिग्रस्त भई। नेपाल मा घर-गृहस्थी वाले इलाका अउर सड़क समेत बुनियादी ढाँचा का भारी नुकसान भवा। रसुवागढ़ी के सीमा शुल्क कार्यालय पूरी तरह नष्ट हो गवा। त्रिशूली बाजार से जुड़ल एगो पुल बाढ़ के पानी मा बह गवा। चीन के ओर बाढ़ के कारण ग्यिरोंग बंदरगाह इलाका के सड़क संपर्क, संचार अउर बिजली आपूर्ति कट गई। सीमा-पार रास्ता के “पूरी तरह नष्ट” होइ गवा बताए गवा। स्याफ्रुबेसी अउर रसुवागढ़ी का जोड़ै वाली सड़क, जवन २०२५ के बाढ़ के बाद दोबारा बन रही रही, फेर से नुकसानग्रस्त हो गई। बिजली उत्पादन, पारेषण अउर वितरण के बुनियादी ढाँचा के नुकसान से प्रभावित इलाकन मा बिजली आपूर्ति बाधित भई। नेपाल विद्युत प्राधिकरण के अनुसार छव प्रमुख जलविद्युत अउर पारेषण सुविधा क्षतिग्रस्त भई। इनमा रसुवागढ़ी, चिलिमे जलविद्युत संयंत्र, त्रिशूली ३ए, त्रिशूली ३बी हब २२० किलोवोल्ट सबस्टेशन, त्रिशूली जलविद्युत स्टेशन अउर देवीघाट जलविद्युत स्टेशन सम्मिलित रहेन। ==पृष्ठभूमि== [[File:River in Rasuwa.JPG|left|thumb|नदियाँ (भोटेकोशी/त्रिशुली, बाएँ, और लेंडे खोला, दाएँ) जो चीन से नेपाल तक बहती हैं]] त्रिशूली नदी मा ल्हेन्दे खोला (जेका लेंदे नदी भी कहा जात हय) आके मिलत हय। ई नदी चीन के तिब्बत स्वायत्त क्षेत्र के ग्यिरोंग काउंटी से निकरत हय अउर धुन्चे के आगे बहत हय। धुन्चे के नीचे ई त्रिशूली नदी तंत्र के एगो हिस्सा बन जात हय। बाढ़ चीन–नेपाल सीमा पर ग्यिरोंग बंदरगाह के सीमा-पार रास्ता के आसपास आई। ई एगो महत्वपूर्ण सीमा-पार रास्ता हय, जउन नेपाल के रसुवा जिला का चीन के ग्यिरोंग काउंटी, तिब्बत स्वायत्त क्षेत्र से जोड़त हय। ई सीमा-पार रास्ता से रोजाना व्यापार अउर पर्यटन खातिर बहुत लोग आवत-जावत करत रहेन। खासकर तिब्बत के ओर स्थित कैलाश पर्वत के तीर्थयात्रा खातिर ई रास्ता महत्वपूर्ण रहा। कैलाश पर्वत बौद्ध धर्म, हिंदू धर्म अउर जैन धर्म मा एगो पवित्र स्थल माना जात हय। ==राहत अउर बचाव== [[नेपाल सरकार]] नें नेपाल सेना, सशस्त्र प्रहरी बल अउर नेपाल पुलिस का हेलीकॉप्टर अउर चिकित्सा दलन के मदद से खोज, बचाव अउर राहत अभियान मा लगाइस। नेपाल सेना के अनुसार कम-से-कम ८८ लोगन का बचावा गवा। बाढ़ के बाद नेपाल के सड़क विभाग नें टूटल पुलन के जगह अस्थायी बेली पुल लगावै का काम सुरु किहिस। [[भारत]] के प्रधानमंत्री [[नरेंद्र मोदी]] नें नेपाल के प्रधानमंत्री बालेन्द्र शाह से बात कइके नेपाल मा बाढ़ से भई जनहानि पर संवेदना जताइस। उ नेपाल के लोगन के साथ एकजुटता जताइन अउर संकट के समय भारत के समर्थन के भरोसा दिहिन। मोदी कहिन कि भारत नेपाल का हर संभव मानवीय सहायता देइ खातिर तैयार हय। भारतीय दल नेपाल के अधिकारीन के साथ बचाव अउर राहत अभियान मा समन्वय करत रहेन। भारत के विदेश मंत्री एस. जयशंकर बताइन कि भारत २६ अउर २७ अगस्त का जरूरी दवाइन समेत ५० टन मानवीय अउर आपदा राहत सामग्री हवाई जहाज से नेपाल पहुँचाइस। चीनी कम्युनिस्ट पार्टी के महासचिव शी चिनफिंग नें लापता लोगन का खोजै के लगातार प्रयास करै अउर आपदा निगरानी अउर चेतावनी व्यवस्था मा सुधार करै का आह्वान किहिन। तिब्बत स्वायत्त क्षेत्र के सरकार नें बचाव अभियान मा मदद खातिर करीब ८०० आपातकालीन कर्मचारी अउर १५० वाहनन के साथ खोजी कुत्ता अउर तेज रफ्तार नाव भेजिन। व्यापक, हालांकि परिस्थिति पर निर्भर, मानवीय उपग्रह कवरेज उपलब्ध करावै वाली अंतरिक्ष अउर बड़ी आपदन खातिर अंतर्राष्ट्रीय चार्टर सक्रिय कइ दीन्ह गवा। [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] के विदेश विभाग कहिस कि उ एगो आपदा प्रतिक्रिया सलाहकार भेजी अउर ५ लाख अमेरिकी डॉलर के सहायता दी। संयुक्त राष्ट्र के महासचिव अंतोनियो गुतारेस कहिन कि संयुक्त राष्ट्र के दल अउर साझेदार नेपाल सरकार के नेतृत्व मा चल रहे प्रतिक्रिया अभियान का सहायता देइ खातिर सामग्री अउर कर्मचारी भेजत अहैं। [[यूनाइटेड किंगडम]] के प्रधानमंत्री एंडी बर्नहम कहिन कि ब्रिटेन नेपाल सरकार का सहायता देइ खातिर ५० लाख पाउंड देइ का वादा किहिस अउर नेपाल मा मौजूद ब्रिटिश नागरिकन का हर संभव मदद करै का प्रयास करी। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} t89cqpz8rzmtlsqf7kw8u2f64v9v6wt 37108 37107 2026-08-27T11:56:38Z Suyash.dwivedi 1354 /* राहत अउर बचाव */ ; सन्दर्भ जोड़ा गा 37108 wikitext text/x-wiki {{Infobox event | name = २०२६ के नेपाल के बाढ़ | image = Mudslide at Gyirong Port 2.webm | image_caption = [[चीन-नेपाल सीमा]] पर क्रॉसिंग [[ग्यिरॉन्ग पोर्ट]] पर बाढ़ की मार | date = {{start date|2026|08|26|df=y}} | location = {{ubl |[[रसुवा जिला]] अउर [[नुवाकोट जिला]], [[नेपाल]] |[[ग्यिरॉन्ग काउंटी]], [[तिब्बत स्वायत्त क्षेत्र]], [[चीन]] }} | type = अचानक आई [[बाढ़]] | deaths = ३३५+<ref name="m468">{{cite web | title=Nepal-Tibet: More than 300 killed in Nepal as experts warn of possible second flood | publisher=BBC News | date=26 August 2026 | url=https://www.bbc.com/news/live/c6y8mjmnpxv0t | ref={{sfnref|BBC News|2026}} | access-date=27 August 2026}}</ref> <!--IF YOU UPDATE THESE NUMBERS MAKE SURE TO CITE THEM--> | missing = १,४५८+<ref name="m468">{{cite web | title=Nepal-Tibet: More than 300 killed in Nepal as experts warn of possible second flood | publisher=BBC News | date=26 August 2026 | url=https://www.bbc.com/news/live/c6y8mjmnpxv0t | ref={{sfnref|BBC News|2026}} | access-date=27 August 2026}}</ref> <!--IF YOU UPDATE THESE NUMBERS MAKE SURE TO CITE THEM--> | cause = ग्लेशियर ढहना (प्रारंभिक रिपोर्ट) | property_damage = [[जलविद्युत]] सुविधाएं, घर, पुल, सड़कें, बांध, व्यवसाय अउर सरकारी कार्यालय }} २०२६ के [[नेपाल]] मा, (2026 Nepal floods) २६ अगस्त २०२६ के बिहान, अचानक आई [[बाढ़]]<ref name="m529">{{cite web | title=नेपाल में आई भयावह बाढ़ कैसे पूरे बाज़ार को बहा ले गई, 160 से ज़्यादा लोगों की मौत और सैकड़ों लापता | publisher=BBC News हिंदी | date=27 August 2026 | url=https://www.bbc.com/hindi/articles/c7v467vzpmmo | language=hi | ref={{sfnref|BBC News हिंदी|2026}} | access-date=27 August 2026}}</ref> के एगो सिलसिला [[त्रिशूली नदी]] के किनारे [[नेपाल]] के [[रसुवा]] अउर [[नुवाकोट जिला]] के दर्जनन बस्ती सभ का चपेट मा ले लिहिस। बाढ़ के असर चीन–नेपाल सीमा पर स्थित ग्यिरोंग बंदरगाह इलाका मा भी पड़िस। ई सीमा-पार व्यापार अउर पर्यटन खातिर एगो महत्वपूर्ण प्रवेश-दुआर हय। अचानक आई बाढ़ अउर कीचड़ के बहाव से आबादी वाले इलाका मा भारी नुकसान भवा। नेपाल मा कम-से-कम ३३२ लोगन के मौत के पुष्टि भई, जबकि चीन मा ३ लोगन के मौत भई। अधिकारी लोगन नें रसुवा, नुवाकोट, धादिङ, गोरखा अउर चितवन जिला के नदियन के किनारे बसे समुदायन खातिर बाढ़ के चेतावनी जारी कीन्ह हय। ई घटना एतनी बड़हन रही कि दुनिया भर मा मौजूद भूकंपमापी यंत्रन नें भी एकर पता लगाइस। ==जनहानि== अब तक ई विनाशकारी बाढ़ मा २७० लाश बरामद कीन गै अहै अऊर २८८ भारतीयन सहित १५०० मनई लापता अहैं। राहत अऊर बचाव अभियान चलत अहै।<ref name="m649">{{cite web | last=Singh | first=Abhishek Pratap | title=नेपाल की विनाशकारी बाढ़ में 270 शव बरामद, 288 भारतीय समेत 1500 लोग लापता; राहत और बचाव कार्य जारी | publisher=दैनिक जागरण | date=27 August 2026 | url=https://www.jagran.com/world/other-165-bodies-recovered-nearly-1500-missing-in-nepal-and-china-after-devastating-himalaya-flood-40353655.html | language=hi | access-date=27 August 2026}}</ref> ==नुकसान== बाढ़ के पानी नदी के स्तर से २७० फीट (८० मीटर) तक ऊँचाई पर स्थित बस्तियन तक पहुँच गवा। नुवाकोट मा बाढ़ के पानी टिमुरे, धुन्चे, मेलुंग, स्याफ्रुबेसी, बेत्रावती, त्रिशूली अउर देवीघाट समेत कई इलाकन मा घुस गवा। स्थानीय अधिकारी लोग कहिन कि संपत्ति का बहुत बड़े पैमाने पर नुकसान भवा अउर नुकसान के आकलन जारी रहा। सड़क विभाग के निदेशक बिजय जैशी के अनुसार, सड़क अउर पुल के बुनियादी ढाँचा मा प्रारम्भी अनुमान के हिसाब से १५ अरब नेपाली रूपया के नुकसान भवा। उनका अनुसार १९ पुल अउर ४० किलोमीटर सड़क क्षतिग्रस्त भई। नेपाल मा घर-गृहस्थी वाले इलाका अउर सड़क समेत बुनियादी ढाँचा का भारी नुकसान भवा। रसुवागढ़ी के सीमा शुल्क कार्यालय पूरी तरह नष्ट हो गवा। त्रिशूली बाजार से जुड़ल एगो पुल बाढ़ के पानी मा बह गवा। चीन के ओर बाढ़ के कारण ग्यिरोंग बंदरगाह इलाका के सड़क संपर्क, संचार अउर बिजली आपूर्ति कट गई। सीमा-पार रास्ता के “पूरी तरह नष्ट” होइ गवा बताए गवा। स्याफ्रुबेसी अउर रसुवागढ़ी का जोड़ै वाली सड़क, जवन २०२५ के बाढ़ के बाद दोबारा बन रही रही, फेर से नुकसानग्रस्त हो गई। बिजली उत्पादन, पारेषण अउर वितरण के बुनियादी ढाँचा के नुकसान से प्रभावित इलाकन मा बिजली आपूर्ति बाधित भई। नेपाल विद्युत प्राधिकरण के अनुसार छव प्रमुख जलविद्युत अउर पारेषण सुविधा क्षतिग्रस्त भई। इनमा रसुवागढ़ी, चिलिमे जलविद्युत संयंत्र, त्रिशूली ३ए, त्रिशूली ३बी हब २२० किलोवोल्ट सबस्टेशन, त्रिशूली जलविद्युत स्टेशन अउर देवीघाट जलविद्युत स्टेशन सम्मिलित रहेन। ==पृष्ठभूमि== [[File:River in Rasuwa.JPG|left|thumb|नदियाँ (भोटेकोशी/त्रिशुली, बाएँ, और लेंडे खोला, दाएँ) जो चीन से नेपाल तक बहती हैं]] त्रिशूली नदी मा ल्हेन्दे खोला (जेका लेंदे नदी भी कहा जात हय) आके मिलत हय। ई नदी चीन के तिब्बत स्वायत्त क्षेत्र के ग्यिरोंग काउंटी से निकरत हय अउर धुन्चे के आगे बहत हय। धुन्चे के नीचे ई त्रिशूली नदी तंत्र के एगो हिस्सा बन जात हय। बाढ़ चीन–नेपाल सीमा पर ग्यिरोंग बंदरगाह के सीमा-पार रास्ता के आसपास आई। ई एगो महत्वपूर्ण सीमा-पार रास्ता हय, जउन नेपाल के रसुवा जिला का चीन के ग्यिरोंग काउंटी, तिब्बत स्वायत्त क्षेत्र से जोड़त हय। ई सीमा-पार रास्ता से रोजाना व्यापार अउर पर्यटन खातिर बहुत लोग आवत-जावत करत रहेन। खासकर तिब्बत के ओर स्थित कैलाश पर्वत के तीर्थयात्रा खातिर ई रास्ता महत्वपूर्ण रहा। कैलाश पर्वत बौद्ध धर्म, हिंदू धर्म अउर जैन धर्म मा एगो पवित्र स्थल माना जात हय। ==राहत अउर बचाव== [[नेपाल सरकार]] नें नेपाल सेना, सशस्त्र प्रहरी बल अउर नेपाल पुलिस का हेलीकॉप्टर अउर चिकित्सा दलन के मदद से खोज, बचाव अउर राहत अभियान मा लगाइस। नेपाल सेना के अनुसार कम-से-कम ८८ लोगन का बचावा गवा। बाढ़ के बाद नेपाल के सड़क विभाग नें टूटल पुलन के जगह अस्थायी बेली पुल लगावै का काम सुरु किहिस। [[भारत]] के प्रधानमंत्री [[नरेंद्र मोदी]] नें नेपाल के प्रधानमंत्री बालेन्द्र शाह से बात कइके नेपाल मा बाढ़ से भई जनहानि पर संवेदना जताइस।<ref name="m699">{{cite web | last=Modi | first=Narendra | title=Narendra Modi (@narendramodi) on X | website=X (formerly Twitter) | date=26 August 2026 | url=https://x.com/narendramodi/status/2092573762319421925 | access-date=27 August 2026}}</ref> उ नेपाल के लोगन के साथ एकजुटता जताइन अउर संकट के समय भारत के समर्थन के भरोसा दिहिन। मोदी कहिन कि भारत नेपाल का हर संभव मानवीय सहायता देइ खातिर तैयार हय। भारतीय दल नेपाल के अधिकारीन के साथ बचाव अउर राहत अभियान मा समन्वय करत रहेन। भारत के विदेश मंत्री एस. जयशंकर बताइन कि भारत २६ अउर २७ अगस्त का जरूरी दवाइन समेत ५० टन मानवीय अउर आपदा राहत सामग्री हवाई जहाज से नेपाल पहुँचाइस। चीनी कम्युनिस्ट पार्टी के महासचिव शी चिनफिंग नें लापता लोगन का खोजै के लगातार प्रयास करै अउर आपदा निगरानी अउर चेतावनी व्यवस्था मा सुधार करै का आह्वान किहिन। तिब्बत स्वायत्त क्षेत्र के सरकार नें बचाव अभियान मा मदद खातिर करीब ८०० आपातकालीन कर्मचारी अउर १५० वाहनन के साथ खोजी कुत्ता अउर तेज रफ्तार नाव भेजिन। व्यापक, हालांकि परिस्थिति पर निर्भर, मानवीय उपग्रह कवरेज उपलब्ध करावै वाली अंतरिक्ष अउर बड़ी आपदन खातिर अंतर्राष्ट्रीय चार्टर सक्रिय कइ दीन्ह गवा। [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] के विदेश विभाग कहिस कि उ एगो आपदा प्रतिक्रिया सलाहकार भेजी अउर ५ लाख अमेरिकी डॉलर के सहायता दी। संयुक्त राष्ट्र के महासचिव अंतोनियो गुतारेस कहिन कि संयुक्त राष्ट्र के दल अउर साझेदार नेपाल सरकार के नेतृत्व मा चल रहे प्रतिक्रिया अभियान का सहायता देइ खातिर सामग्री अउर कर्मचारी भेजत अहैं। [[यूनाइटेड किंगडम]] के प्रधानमंत्री एंडी बर्नहम कहिन कि ब्रिटेन नेपाल सरकार का सहायता देइ खातिर ५० लाख पाउंड देइ का वादा किहिस अउर नेपाल मा मौजूद ब्रिटिश नागरिकन का हर संभव मदद करै का प्रयास करी। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} jplosn3pdnu6bv0hcfhjiwa71a5yfxv 37109 37108 2026-08-27T11:58:58Z Suyash.dwivedi 1354 सन्दर्भ जोड़ा गा 37109 wikitext text/x-wiki {{Infobox event | name = २०२६ के नेपाल के बाढ़ | image = Mudslide at Gyirong Port 2.webm | image_caption = [[चीन-नेपाल सीमा]] पर क्रॉसिंग [[ग्यिरॉन्ग पोर्ट]] पर बाढ़ की मार | date = {{start date|2026|08|26|df=y}} | location = {{ubl |[[रसुवा जिला]] अउर [[नुवाकोट जिला]], [[नेपाल]] |[[ग्यिरॉन्ग काउंटी]], [[तिब्बत स्वायत्त क्षेत्र]], [[चीन]] }} | type = अचानक आई [[बाढ़]] | deaths = ३३५+<ref name="m468">{{cite web | title=Nepal-Tibet: More than 300 killed in Nepal as experts warn of possible second flood | publisher=BBC News | date=26 August 2026 | url=https://www.bbc.com/news/live/c6y8mjmnpxv0t | ref={{sfnref|BBC News|2026}} | access-date=27 August 2026}}</ref> <!--IF YOU UPDATE THESE NUMBERS MAKE SURE TO CITE THEM--> | missing = १,४५८+<ref name="m468">{{cite web | title=Nepal-Tibet: More than 300 killed in Nepal as experts warn of possible second flood | publisher=BBC News | date=26 August 2026 | url=https://www.bbc.com/news/live/c6y8mjmnpxv0t | ref={{sfnref|BBC News|2026}} | access-date=27 August 2026}}</ref> <!--IF YOU UPDATE THESE NUMBERS MAKE SURE TO CITE THEM--> | cause = ग्लेशियर ढहना (प्रारंभिक रिपोर्ट)<ref name="m570">{{cite web | last=कुमार | first=गौतम | title=Nepal flood explained : नेपाल में बाढ़ क्यों आई? | publisher=Prabhat Khabar | date=26 August 2026 | url=https://www.prabhatkhabar.com/world/nepal-flood-bhotekoshi-river-explained | language=hi | access-date=27 August 2026}}</ref> | property_damage = [[जलविद्युत]] सुविधाएं, घर, पुल, सड़कें, बांध, व्यवसाय अउर सरकारी कार्यालय }} २०२६ के [[नेपाल]] मा, (2026 Nepal floods) २६ अगस्त २०२६ के बिहान, अचानक आई [[बाढ़]]<ref name="m529">{{cite web | title=नेपाल में आई भयावह बाढ़ कैसे पूरे बाज़ार को बहा ले गई, 160 से ज़्यादा लोगों की मौत और सैकड़ों लापता | publisher=BBC News हिंदी | date=27 August 2026 | url=https://www.bbc.com/hindi/articles/c7v467vzpmmo | language=hi | ref={{sfnref|BBC News हिंदी|2026}} | access-date=27 August 2026}}</ref> के एगो सिलसिला [[त्रिशूली नदी]] के किनारे [[नेपाल]] के [[रसुवा]] अउर [[नुवाकोट जिला]] के दर्जनन बस्ती सभ का चपेट मा ले लिहिस। बाढ़ के असर चीन–नेपाल सीमा पर स्थित ग्यिरोंग बंदरगाह इलाका मा भी पड़िस। ई सीमा-पार व्यापार अउर पर्यटन खातिर एगो महत्वपूर्ण प्रवेश-दुआर हय। अचानक आई बाढ़ अउर कीचड़ के बहाव से आबादी वाले इलाका मा भारी नुकसान भवा। नेपाल मा कम-से-कम ३३२ लोगन के मौत के पुष्टि भई, जबकि चीन मा ३ लोगन के मौत भई। अधिकारी लोगन नें रसुवा, नुवाकोट, धादिङ, गोरखा अउर चितवन जिला के नदियन के किनारे बसे समुदायन खातिर बाढ़ के चेतावनी जारी कीन्ह हय। ई घटना एतनी बड़हन रही कि दुनिया भर मा मौजूद भूकंपमापी यंत्रन नें भी एकर पता लगाइस। ==जनहानि== अब तक ई विनाशकारी बाढ़ मा २७० लाश बरामद कीन गै अहै अऊर २८८ भारतीयन सहित १५०० मनई लापता अहैं। राहत अऊर बचाव अभियान चलत अहै।<ref name="m649">{{cite web | last=Singh | first=Abhishek Pratap | title=नेपाल की विनाशकारी बाढ़ में 270 शव बरामद, 288 भारतीय समेत 1500 लोग लापता; राहत और बचाव कार्य जारी | publisher=दैनिक जागरण | date=27 August 2026 | url=https://www.jagran.com/world/other-165-bodies-recovered-nearly-1500-missing-in-nepal-and-china-after-devastating-himalaya-flood-40353655.html | language=hi | access-date=27 August 2026}}</ref> ==नुकसान== बाढ़ के पानी नदी के स्तर से २७० फीट (८० मीटर) तक ऊँचाई पर स्थित बस्तियन तक पहुँच गवा। नुवाकोट मा बाढ़ के पानी टिमुरे, धुन्चे, मेलुंग, स्याफ्रुबेसी, बेत्रावती, त्रिशूली अउर देवीघाट समेत कई इलाकन मा घुस गवा। स्थानीय अधिकारी लोग कहिन कि संपत्ति का बहुत बड़े पैमाने पर नुकसान भवा अउर नुकसान के आकलन जारी रहा। सड़क विभाग के निदेशक बिजय जैशी के अनुसार, सड़क अउर पुल के बुनियादी ढाँचा मा प्रारम्भी अनुमान के हिसाब से १५ अरब नेपाली रूपया के नुकसान भवा। उनका अनुसार १९ पुल अउर ४० किलोमीटर सड़क क्षतिग्रस्त भई। नेपाल मा घर-गृहस्थी वाले इलाका अउर सड़क समेत बुनियादी ढाँचा का भारी नुकसान भवा। रसुवागढ़ी के सीमा शुल्क कार्यालय पूरी तरह नष्ट हो गवा। त्रिशूली बाजार से जुड़ल एगो पुल बाढ़ के पानी मा बह गवा। चीन के ओर बाढ़ के कारण ग्यिरोंग बंदरगाह इलाका के सड़क संपर्क, संचार अउर बिजली आपूर्ति कट गई। सीमा-पार रास्ता के “पूरी तरह नष्ट” होइ गवा बताए गवा। स्याफ्रुबेसी अउर रसुवागढ़ी का जोड़ै वाली सड़क, जवन २०२५ के बाढ़ के बाद दोबारा बन रही रही, फेर से नुकसानग्रस्त हो गई। बिजली उत्पादन, पारेषण अउर वितरण के बुनियादी ढाँचा के नुकसान से प्रभावित इलाकन मा बिजली आपूर्ति बाधित भई। नेपाल विद्युत प्राधिकरण के अनुसार छव प्रमुख जलविद्युत अउर पारेषण सुविधा क्षतिग्रस्त भई। इनमा रसुवागढ़ी, चिलिमे जलविद्युत संयंत्र, त्रिशूली ३ए, त्रिशूली ३बी हब २२० किलोवोल्ट सबस्टेशन, त्रिशूली जलविद्युत स्टेशन अउर देवीघाट जलविद्युत स्टेशन सम्मिलित रहेन। ==पृष्ठभूमि== [[File:River in Rasuwa.JPG|left|thumb|नदियाँ (भोटेकोशी/त्रिशुली, बाएँ, और लेंडे खोला, दाएँ) जो चीन से नेपाल तक बहती हैं]] त्रिशूली नदी मा ल्हेन्दे खोला (जेका लेंदे नदी भी कहा जात हय) आके मिलत हय। ई नदी चीन के तिब्बत स्वायत्त क्षेत्र के ग्यिरोंग काउंटी से निकरत हय अउर धुन्चे के आगे बहत हय। धुन्चे के नीचे ई त्रिशूली नदी तंत्र के एगो हिस्सा बन जात हय। बाढ़ चीन–नेपाल सीमा पर ग्यिरोंग बंदरगाह के सीमा-पार रास्ता के आसपास आई। ई एगो महत्वपूर्ण सीमा-पार रास्ता हय, जउन नेपाल के रसुवा जिला का चीन के ग्यिरोंग काउंटी, तिब्बत स्वायत्त क्षेत्र से जोड़त हय। ई सीमा-पार रास्ता से रोजाना व्यापार अउर पर्यटन खातिर बहुत लोग आवत-जावत करत रहेन। खासकर तिब्बत के ओर स्थित कैलाश पर्वत के तीर्थयात्रा खातिर ई रास्ता महत्वपूर्ण रहा। कैलाश पर्वत बौद्ध धर्म, हिंदू धर्म अउर जैन धर्म मा एगो पवित्र स्थल माना जात हय। ==राहत अउर बचाव== [[नेपाल सरकार]] नें नेपाल सेना, सशस्त्र प्रहरी बल अउर नेपाल पुलिस का हेलीकॉप्टर अउर चिकित्सा दलन के मदद से खोज, बचाव अउर राहत अभियान मा लगाइस। नेपाल सेना के अनुसार कम-से-कम ८८ लोगन का बचावा गवा। बाढ़ के बाद नेपाल के सड़क विभाग नें टूटल पुलन के जगह अस्थायी बेली पुल लगावै का काम सुरु किहिस। [[भारत]] के प्रधानमंत्री [[नरेंद्र मोदी]] नें नेपाल के प्रधानमंत्री बालेन्द्र शाह से बात कइके नेपाल मा बाढ़ से भई जनहानि पर संवेदना जताइस।<ref name="m699">{{cite web | last=Modi | first=Narendra | title=Narendra Modi (@narendramodi) on X | website=X (formerly Twitter) | date=26 August 2026 | url=https://x.com/narendramodi/status/2092573762319421925 | access-date=27 August 2026}}</ref> उ नेपाल के लोगन के साथ एकजुटता जताइन अउर संकट के समय भारत के समर्थन के भरोसा दिहिन। मोदी कहिन कि भारत नेपाल का हर संभव मानवीय सहायता देइ खातिर तैयार हय। भारतीय दल नेपाल के अधिकारीन के साथ बचाव अउर राहत अभियान मा समन्वय करत रहेन। भारत के विदेश मंत्री एस. जयशंकर बताइन कि भारत २६ अउर २७ अगस्त का जरूरी दवाइन समेत ५० टन मानवीय अउर आपदा राहत सामग्री हवाई जहाज से नेपाल पहुँचाइस। चीनी कम्युनिस्ट पार्टी के महासचिव शी चिनफिंग नें लापता लोगन का खोजै के लगातार प्रयास करै अउर आपदा निगरानी अउर चेतावनी व्यवस्था मा सुधार करै का आह्वान किहिन। तिब्बत स्वायत्त क्षेत्र के सरकार नें बचाव अभियान मा मदद खातिर करीब ८०० आपातकालीन कर्मचारी अउर १५० वाहनन के साथ खोजी कुत्ता अउर तेज रफ्तार नाव भेजिन। व्यापक, हालांकि परिस्थिति पर निर्भर, मानवीय उपग्रह कवरेज उपलब्ध करावै वाली अंतरिक्ष अउर बड़ी आपदन खातिर अंतर्राष्ट्रीय चार्टर सक्रिय कइ दीन्ह गवा। [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] के विदेश विभाग कहिस कि उ एगो आपदा प्रतिक्रिया सलाहकार भेजी अउर ५ लाख अमेरिकी डॉलर के सहायता दी। संयुक्त राष्ट्र के महासचिव अंतोनियो गुतारेस कहिन कि संयुक्त राष्ट्र के दल अउर साझेदार नेपाल सरकार के नेतृत्व मा चल रहे प्रतिक्रिया अभियान का सहायता देइ खातिर सामग्री अउर कर्मचारी भेजत अहैं। [[यूनाइटेड किंगडम]] के प्रधानमंत्री एंडी बर्नहम कहिन कि ब्रिटेन नेपाल सरकार का सहायता देइ खातिर ५० लाख पाउंड देइ का वादा किहिस अउर नेपाल मा मौजूद ब्रिटिश नागरिकन का हर संभव मदद करै का प्रयास करी। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} q4vboz8me3xxe6huzpl9kcyan7eh8bx खाँचा:Infobox event 10 10516 37093 2026-07-07T19:19:07Z en>Zackmann08 0 updating to use new pushpin_map syntax. 37093 wikitext text/x-wiki {{#invoke:infobox|infoboxTemplate | bodyclass = {{#if:{{{nongregorian|}}}||vevent}} | subheader = {{#if:{{{part_of|}}}|Part of {{{part_of|}}}}} | child = {{if empty|{{{child|}}}|no}} | titleclass = summary | title = {{if empty | {{{name|}}} | {{#ifeq:{{{child|}}}|yes||{{PAGENAMEBASE}}}} }} | image1 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{logo|}}}|sizedefault=frameless|maxsize=300|size={{{logo_size|}}}|upright={{if empty|{{{logo_upright|}}}|1}}|alt={{{logo_alt|}}}}} | caption1 = {{{logo_caption|}}} | image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|upright={{if empty|{{{image_upright|}}}|1.1}}|thumbtime={{{thumbtime|}}}|alt={{{image_alt|}}}}} | caption2 = {{{image_caption|}}} | imagestyle = {{#if:{{{image_caption|}}}|border-bottom:#aaa solid 1px}} | image3 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{map|}}} |size={{{map_size|}}} |sizedefault=250px |alt={{{map_alt|}}} }} | caption3 = {{{map_caption|}}} | image4 = {{#invoke:Location map|infobox_pushpin_map | pushpin_label = {{if empty | {{{pushpin_label|}}} | {{{name|}}} | {{PAGENAMEBASE}} }} | pushpin_mark = Blue_pog.svg | pushpin_mark_size = 9 | coordinates = {{if empty|{{{coordinates|}}}|{{#property:P625}}}} }} | image5 = {{#invoke:Infobox mapframe|autoWithCaption | onByDefault = {{#if:{{{map|}}}{{{pushpin_map|}}}{{{child|}}}|no|yes}} }} | datastyle = text-align: left; | headerstyle = background-color:lavender;color:inherit; | label1 = Native&nbsp;name | data1 = {{#if:{{{native_name|}}}|<span {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang="{{{native_name_lang}}}"}}> {{{native_name}}}</span>}} | label2 = English&nbsp;name | data2 = {{{english_name|}}} | label3 = Date | data3 = {{{date|}}} | label4 = Time | data4 = {{{time|}}} {{#if:{{{timezone|}}}|({{{timezone}}})}} | label5 = Duration | data5 = {{{duration|}}} | label6 = Venue | data6 = {{{venue|}}} | label7 = Location | class7 = location | data7 = {{ubl | {{{location|}}} | {{{coordinates|}}} }} | label9 = Also&nbsp;known&nbsp;as | data9 = {{{also_known_as|}}} | label10 = Type | data10 = {{{type|}}} | label11 = Theme | data11 = {{{theme|}}} | label12 = Cause | data12 = {{{cause|}}} | label13 = Motive | data13 = {{{motive|}}} | label14 = Target | data14 = {{{target|}}} | label15 = Perpetrator{{pluralize from text|{{{perpetrator|}}}|plural=s}} | data15 = {{{perpetrator|}}} | label16 = {{#if:{{{reporter|}}}|Reporter|First&nbsp;reporter}} | data16 = {{if empty|{{{reporter|}}}|{{{first_reporter|}}}}} | label17 = Budget | data17 = {{{budget|}}} | label18 = Patron{{pluralize from text|{{{patrons|}}}|plural=s}} | data18 = {{{patrons|}}} | label19 = {{#if:{{{organisers|}}}|Organised|Organized}}&nbsp;by | data19 = {{if empty|{{{organisers|}}}|{{{organizers|}}}}} | label20 = Filmed by | data20 = {{{filmed_by|}}} | label21 = Participants | data21 = {{{participants|}}} | class21 = attendee | label22 = Outcome | data22 = {{{outcome|}}} | class22 = description | label26 = Casualties | data26 = {{{casualties|}}} | label27 = Deaths | data27 = {{{deaths|}}} | label28 = Injuries | data28 = {{{injuries|}}} | label29 = Missing | data29 = {{{missing|}}} | label30 = {{longitem|Property damage}} | data30 = {{{property_damage|}}} | label31 = Burial | data31 = {{{burial|}}} | label32 = Displaced | data32 = {{{displaced|}}} | label33 = Inquiries | data33 = {{{inquiries|}}} | label34 = Inquest | data34 = {{{inquest|}}} | label35 = Coroner | data35 = {{{coroner|}}} | label36 = Arrests | data36 = {{{arrests|}}} | label37 = Suspects | data37 = {{{suspects|}}} | label38 = Accused | data38 = {{{accused|}}} | label39 = Convicted | data39 = {{{convicted|}}} | label40 = Charges | data40 = {{{charges|}}} | label41 = Trial | data41 = {{{trial|}}} | label42 = Verdict | data42 = {{{verdict|}}} | label43 = Convictions | data43 = {{{convictions|}}} | label44 = Sentence | data44 = {{{sentence|}}} | label45 = Publication&nbsp;bans | data45 = {{{publication_bans|}}} | label46 = Litigation | data46 = {{{litigation|}}} | label47 = Awards | data47 = {{{awards|}}} | label48 = Footage | data48 = {{{footage|}}} | label49 = {{{custom_label|}}} | data49 = {{#if:{{{custom_label|}}}|{{{custom_data|}}}}} | label50 = {{{custom_label1|}}} | data50 = {{#if:{{{custom_label1|}}}|{{{custom_data1|}}}}} | label51 = {{{custom_label2|}}} | data51 = {{#if:{{{custom_label2|}}}|{{{custom_data2|}}}}} | label52 = Website | data52 = {{{website|}}} | data53 = {{{module|}}} | belowstyle = border-top: #aaa 1px solid; | below = {{{notes|}}} }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox event with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox event]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y|mapframe_args=y|pushpin_map_args=y| accused | also_known_as | arrests | awards | budget | burial | casualties | cause | charges | child | convicted | convictions | coordinates | coroner | custom_data | custom_data1 | custom_data2 | custom_label | custom_label1 | custom_label2 | date | deaths | displaced | duration | english_name | filmed_by | first_reporter | footage | image | image_alt | image_caption | image_size | image_upright | injuries | inquest | inquiries | litigation | location | logo | logo_alt | logo_caption | logo_size | logo_upright | map | map_alt | map_caption | map_size | missing | module | motive | name | native_name | native_name_lang | nongregorian | notes | organisers | organizers | outcome | part_of | participants | patrons | perpetrator | property_damage | publication_bans | reporter | sentence | suspects | target | theme | thumbtime | time | timezone | trial | type | venue | verdict | website }}{{#invoke:Check for conflicting parameters|check | template = [[Template:Infobox event]] | cat = {{main other|Category:Pages using infobox event with conflicting parameters}} | reporter; first_reporter | organisers; organizers }}<noinclude> {{Documentation}} <!-- please add category links to the /doc sub-page, not here --> </noinclude> mkf5e5qpqiej6h1t7lhnar940q6xkwv 37094 37093 2026-08-27T11:35:21Z Suyash.dwivedi 1354 [[:en:Template:Infobox_event]] से १ अवतरण आयात किया गया: Import from en wiki 37093 wikitext text/x-wiki {{#invoke:infobox|infoboxTemplate | bodyclass = {{#if:{{{nongregorian|}}}||vevent}} | subheader = {{#if:{{{part_of|}}}|Part of {{{part_of|}}}}} | child = {{if empty|{{{child|}}}|no}} | titleclass = summary | title = {{if empty | {{{name|}}} | {{#ifeq:{{{child|}}}|yes||{{PAGENAMEBASE}}}} }} | image1 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{logo|}}}|sizedefault=frameless|maxsize=300|size={{{logo_size|}}}|upright={{if empty|{{{logo_upright|}}}|1}}|alt={{{logo_alt|}}}}} | caption1 = {{{logo_caption|}}} | image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|upright={{if empty|{{{image_upright|}}}|1.1}}|thumbtime={{{thumbtime|}}}|alt={{{image_alt|}}}}} | caption2 = {{{image_caption|}}} | imagestyle = {{#if:{{{image_caption|}}}|border-bottom:#aaa solid 1px}} | image3 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{map|}}} |size={{{map_size|}}} |sizedefault=250px |alt={{{map_alt|}}} }} | caption3 = {{{map_caption|}}} | image4 = {{#invoke:Location map|infobox_pushpin_map | pushpin_label = {{if empty | {{{pushpin_label|}}} | {{{name|}}} | {{PAGENAMEBASE}} }} | pushpin_mark = Blue_pog.svg | pushpin_mark_size = 9 | coordinates = {{if empty|{{{coordinates|}}}|{{#property:P625}}}} }} | image5 = {{#invoke:Infobox mapframe|autoWithCaption | onByDefault = {{#if:{{{map|}}}{{{pushpin_map|}}}{{{child|}}}|no|yes}} }} | datastyle = text-align: left; | headerstyle = background-color:lavender;color:inherit; | label1 = Native&nbsp;name | data1 = {{#if:{{{native_name|}}}|<span {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang="{{{native_name_lang}}}"}}> {{{native_name}}}</span>}} | label2 = English&nbsp;name | data2 = {{{english_name|}}} | label3 = Date | data3 = {{{date|}}} | label4 = Time | data4 = {{{time|}}} {{#if:{{{timezone|}}}|({{{timezone}}})}} | label5 = Duration | data5 = {{{duration|}}} | label6 = Venue | data6 = {{{venue|}}} | label7 = Location | class7 = location | data7 = {{ubl | {{{location|}}} | {{{coordinates|}}} }} | label9 = Also&nbsp;known&nbsp;as | data9 = {{{also_known_as|}}} | label10 = Type | data10 = {{{type|}}} | label11 = Theme | data11 = {{{theme|}}} | label12 = Cause | data12 = {{{cause|}}} | label13 = Motive | data13 = {{{motive|}}} | label14 = Target | data14 = {{{target|}}} | label15 = Perpetrator{{pluralize from text|{{{perpetrator|}}}|plural=s}} | data15 = {{{perpetrator|}}} | label16 = {{#if:{{{reporter|}}}|Reporter|First&nbsp;reporter}} | data16 = {{if empty|{{{reporter|}}}|{{{first_reporter|}}}}} | label17 = Budget | data17 = {{{budget|}}} | label18 = Patron{{pluralize from text|{{{patrons|}}}|plural=s}} | data18 = {{{patrons|}}} | label19 = {{#if:{{{organisers|}}}|Organised|Organized}}&nbsp;by | data19 = {{if empty|{{{organisers|}}}|{{{organizers|}}}}} | label20 = Filmed by | data20 = {{{filmed_by|}}} | label21 = Participants | data21 = {{{participants|}}} | class21 = attendee | label22 = Outcome | data22 = {{{outcome|}}} | class22 = description | label26 = Casualties | data26 = {{{casualties|}}} | label27 = Deaths | data27 = {{{deaths|}}} | label28 = Injuries | data28 = {{{injuries|}}} | label29 = Missing | data29 = {{{missing|}}} | label30 = {{longitem|Property damage}} | data30 = {{{property_damage|}}} | label31 = Burial | data31 = {{{burial|}}} | label32 = Displaced | data32 = {{{displaced|}}} | label33 = Inquiries | data33 = {{{inquiries|}}} | label34 = Inquest | data34 = {{{inquest|}}} | label35 = Coroner | data35 = {{{coroner|}}} | label36 = Arrests | data36 = {{{arrests|}}} | label37 = Suspects | data37 = {{{suspects|}}} | label38 = Accused | data38 = {{{accused|}}} | label39 = Convicted | data39 = {{{convicted|}}} | label40 = Charges | data40 = {{{charges|}}} | label41 = Trial | data41 = {{{trial|}}} | label42 = Verdict | data42 = {{{verdict|}}} | label43 = Convictions | data43 = {{{convictions|}}} | label44 = Sentence | data44 = {{{sentence|}}} | label45 = Publication&nbsp;bans | data45 = {{{publication_bans|}}} | label46 = Litigation | data46 = {{{litigation|}}} | label47 = Awards | data47 = {{{awards|}}} | label48 = Footage | data48 = {{{footage|}}} | label49 = {{{custom_label|}}} | data49 = {{#if:{{{custom_label|}}}|{{{custom_data|}}}}} | label50 = {{{custom_label1|}}} | data50 = {{#if:{{{custom_label1|}}}|{{{custom_data1|}}}}} | label51 = {{{custom_label2|}}} | data51 = {{#if:{{{custom_label2|}}}|{{{custom_data2|}}}}} | label52 = Website | data52 = {{{website|}}} | data53 = {{{module|}}} | belowstyle = border-top: #aaa 1px solid; | below = {{{notes|}}} }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox event with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox event]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y|mapframe_args=y|pushpin_map_args=y| accused | also_known_as | arrests | awards | budget | burial | casualties | cause | charges | child | convicted | convictions | coordinates | coroner | custom_data | custom_data1 | custom_data2 | custom_label | custom_label1 | custom_label2 | date | deaths | displaced | duration | english_name | filmed_by | first_reporter | footage | image | image_alt | image_caption | image_size | image_upright | injuries | inquest | inquiries | litigation | location | logo | logo_alt | logo_caption | logo_size | logo_upright | map | map_alt | map_caption | map_size | missing | module | motive | name | native_name | native_name_lang | nongregorian | notes | organisers | organizers | outcome | part_of | participants | patrons | perpetrator | property_damage | publication_bans | reporter | sentence | suspects | target | theme | thumbtime | time | timezone | trial | type | venue | verdict | website }}{{#invoke:Check for conflicting parameters|check | template = [[Template:Infobox event]] | cat = {{main other|Category:Pages using infobox event with conflicting parameters}} | reporter; first_reporter | organisers; organizers }}<noinclude> {{Documentation}} <!-- please add category links to the /doc sub-page, not here --> </noinclude> mkf5e5qpqiej6h1t7lhnar940q6xkwv सोनभद्र जिला 0 10517 37097 2026-08-27T11:36:49Z Avimaarak 3578 '{{Infobox settlement | name = सोनभद्र जिला | settlement_type = [[उत्तर प्रदेश के जिलन के सूची|जिला]] | total_type = कुल | native_name = सोनांचल | image_skyline = View from the top of Vijay Garh Fort.jpg | image_caption = विजयगढ़ किला|विजयगढ...' कय साथे नँवा पन्ना बनावा गय 37097 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = सोनभद्र जिला | settlement_type = [[उत्तर प्रदेश के जिलन के सूची|जिला]] | total_type = कुल | native_name = सोनांचल | image_skyline = View from the top of Vijay Garh Fort.jpg | image_caption = [[विजयगढ़ किला|विजयगढ़ किले]] ते दृश्य | image_map = India Uttar Pradesh districts 2012 Sonbhadra.svg | map_caption = उत्तर प्रदेश मा सोनभद्र ज़िले की स्थिति | coordinates = | coor_pinpoint = रॉबर्ट्सगंज | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flag|भारत}} | subdivision_type1 = [[भारत के राज्य अउर केंद्र शासित प्रदेश|राज्य]] | subdivision_name1 = [[उत्तर प्रदेश]] | subdivision_type2 = [[उत्तर प्रदेश के मण्डल|मण्डल]] | subdivision_name2 = [[मिर्ज़ापुर मण्डल|मिर्ज़ापुर]] | established_title = स्थापना | established_date = 4 मार्च 1989 | seat_type = मुख्यालय | seat = [[रॉबर्ट्सगंज]] | named_for = [[सोन नदी]] | parts_type = [[तहसील|तहसीलें]] | parts_style = para | p1 = {{hlist|[[रॉबर्ट्सगंज]]|[[घोरावल]]|[[दुद्धी]]|[[ओबरा]]}} | area_total_km2 = 6,788 | area_footnotes = | population_as_of = 2011 | population_total = 1,862,559 | population_footnotes = | population_urban = | population_density_km2 = auto | demographics_type1 = [[भाषा]] | demographics1_title1 = आधिकारिक | demographics1_info1 = [[हिन्दी]]<ref name="langoff">{{cite web|title=52nd Report of the Commissioners for Linguistic Minorities in India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf|website=nclm.nic.in|publisher=[[Ministry of Minority Affairs]]|access-date=26 December 2018|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525141614/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf|archive-date=25 May 2017}}</ref> | demographics1_title2 = अतिरिक्त आधिकारिक | demographics1_info2 = [[उर्दू]]<ref name="langoff"/> | demographics1_title3 = क्षेत्रीय | demographics1_info3 = [[भोजपुरी]] | demographics_type2 = जनसांख्यिकी | demographics2_title1 = [[भारत मा साक्षरता|साक्षरता]] | demographics2_info1 = 64% | demographics2_title2 = [[लिंगानुपात]] | demographics2_info2 = 918/1000 | demographics2_title3 = [[अनुसूचित जाति अउर अनुसूचित जनजाति|अनुसूचित जाति]] | demographics2_info3 = {{percent and number|421661|1862559|2}} | demographics2_title4 = [[अनुसूचित जाति अउर अनुसूचित जनजाति|अनुसूचित जनजाति]] | demographics2_info4 = {{percent and number|385018|1862559|2}} | leader_title = [[जिलाधिकारी]] | leader_name = बद्रीनाथ सिंह, [[भारतीय प्रशासनिक सेवा|आईएएस]] | leader_title1 = [[पुलिस अधीक्षक]] | leader_name1 = अभिषेक वर्मा, [[भारतीय पुलिस सेवा|आईपीएस]] | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|IST]] | utc_offset1 = +05:30 | registration_plate = UP-64 | blank_name_sec1 = प्रमुख राजमार्ग | blank_info_sec1 = {{hlist|[[राष्ट्रीय राजमार्ग ३९ (भारत)|राष्ट्रीय राजमार्ग ३९]]|[[उत्तर प्रदेश के राज्य राजमार्गन के सूची|राज्य राजमार्ग ५ए]]|[[उत्तर प्रदेश के राज्य राजमार्गन के सूची|राज्य राजमार्ग ५]]}} | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = | website = {{Official website|https://sonbhadra.nic.in/}} | official_name = सोनभद्र }} '''सोनभद्र जिला''' (जेहिका '''सोनांचल''' के नाँव ते जाना जाता है) [[लखीमपुर खीरी जिला|लखीमपुर खीरी]] के बादि [[उत्तर प्रदेश]] मा क्षेत्रफल के हिसाब ते दूसर सबते बड़ा [[उत्तर प्रदेश के जिलन के सूची|जिला]] है। ई जिला क मुख्यालय [[रॉबर्ट्सगंज]] शहर मा स्थित है। अनेक बिजली संयंत्रन के उपस्थिति होए ते सोनभद्र का "भारत की ऊर्जा राजधानी" (Energy Capital of India) के रूप मा जाना जाता है। सोनभद्र जिला दक्षिण-पूर्वी उत्तर प्रदेश मा स्थित है।<ref name="India's energy capital">{{cite web | author = Catch News| title =Sonbhadra Singrauli has all the ingredients Energy capital of India| url = http://www.catchnews.com/india-news/sonbhadra-singrauli-belt-is-called-india-s-power-capital-but-may-be-headed-for-a-disaster-1465284694.html | access-date = 7 June 2016 }}</ref> सोनभद्र [[विंध्याचल|विंध्य]] अउर कैमूर की पहाड़िन के बीच स्थित है। यहिक भौगोलिक बनावट अउर प्राकृतिक परिवेश ते प्रभावित होइके भारत के पहिले प्रधानमंत्री [[जवाहरलाल नेहरू]] सोनभद्र का "भारत का स्विट्जरलैंड" कहेनि रहैं ।<ref name="Switzerland of India">{{cite web|work= Hindustan Times|title= Once hailed by PM Nehru for its beauty, 'India's Switzerland' lacks access to power, water, healthcare|url= https://m.hindustantimes.com/lucknow/once-hailed-by-pm-nehru-for-its-beauty-india-s-switzerland-lacks-access-to-power-water-healthcare/story-ezbhu8K8Dyt2ZDlHyjAVUL.html|access-date= 7 July 2018|date= 7 July 2018|author=Sudhir Kumar |quote=Country's first Prime Minister Jawaharlal Nehru was so taken up by the natural beauty of the region that he once described Sonbhadra as the "Switzerland of India."}}</ref> [[File:Jawaharlal Nehru at Rihand Dam.jpg|thumb|right|[[रिहंद बांध]] के उद्घाटन के मौके पर [[जवाहरलाल नेहरू]]]] 2018 मा उत्तर प्रदेश के मुख्यमंत्री [[योगी आदित्यनाथ]] सोनभद्र का पूर्वांचल क्षेत्र मा एक पर्यटन केंद्र के रूप मा मान्यता दीन्हेनि अउर उत्तर प्रदेश पर्यटन विभाग द्वारा यहिका अउरो बढ़ावा दीन गा।<ref>{{cite news |title=Develop Sonbhadra as a tourism hub: Yogi |url= https://www.hindustantimes.com/lucknow/develop-sonbhadra-as-a-tourism-hub-yogi/story-gHNwDMRu2Gpk57NYbJfVwM.html |access-date=14 April 2021 |work=Hindustan Times |date=13 September 2018}}</ref> फ़रवरी 2020 मा, [[प्रेस ट्रस्ट ऑफ इंडिया]] (PTI) के याक रिपोर्ट गलती ते दावा कीन्हेसि कि [[भारतीय भूवैज्ञानिक सर्वेक्षण]] (GSI) का सोनभद्र ज़िले मा 3,000 टन सोने क भंडार मिला है। PTI बादि मा ट्विटर पर स्पष्ट कीन्हेसि कि GSI उनका सूचित कीन्हेसि है कि जिला मा सोने के एतने बड़े भंडार के कउनो खोज नहीं भै है।<ref>{{Cite tweet |user=PTI_News |author-link=Press Trust of India |number=1231221168125857792 |title=Geological Survey of India tells PTI there has been no discovery of gold deposits estimated to be around 3,000 tonnes in Uttar Pradesh's Sonbhadra district, as claimed by district mining official |date=22 February 2020|access-date=22 February 2020}}</ref><ref>{{Cite news |url= https://www.thehindu.com/news/national/other-states/no-discovery-of-around-3000-tonne-gold-deposits-in-ups-sonbhadra-says-gsi/article30888796.ece |title=No discovery of around 3,000-tonne gold deposits in U.P.'s Sonbhadra: GSI |date=22 February 2020 |work=The Hindu| access-date=23 February 2020 |agency=PTI}}</ref> ==संदर्भ== {{reflist}} ==बाहरी लिंक== {{Official website|https://sonbhadra.nic.in/}} {{उत्तर प्रदेश के जिला}} k8w91p2r0ar9oxv7mfu9ipo7w2nkyq2