विकिपीडिया
awawiki
https://awa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8_%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BE
MediaWiki 1.47.0-wmf.17
first-letter
मीडिया
खास
बातचीत
यूजर
यूजर बातचीत
विकिपीडिया
विकिपीडिया बातचीत
फाइल
फाइल बातचीत
मीडियाविकी
मीडियाविकी बातचीत
खाँचा
खाँचा बातचीत
मदद
मदद बातचीत
श्रेणी
श्रेणी बातचीत
TimedText
TimedText talk
मॉड्यूल
मॉड्यूल वार्ता
Event
Event talk
भक्तपुर जिला
0
3222
37356
37200
2026-08-28T14:37:12Z
Avimaarak
3578
37356
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox settlement
| name = भक्तपुर जिला
| settlement_type = [[नेपाल के जिलन के सूची|जिला]]
| nickname = ख्वप
| image_skyline = Kathmandu valley2.jpg
| image_size = 300px
| image_caption = [[काठमांडू घाटी]], भक्तपुर जिला
| image_map = Bhaktapur Bagmati locator.png
| mapsize = 300px
| map_caption = बागमती प्रदेश मा जिला क स्थान
| pushpin_map = <!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map -->
| pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none -->
| subdivision_type = देश
| subdivision_name = [[नेपाल]]
| subdivision_type2 = [[नेपाल के प्रदेश के सूची|प्रदेश]]
| subdivision_name2 = [[बागमती प्रदेश]]
| seat_type = प्रशासनिक मुख्यालय
| seat = [[भक्तपुर]]
| area_total_km2 = 119
| population_as_of = 2011
| population_footnotes = <ref>{{cite web |title=National Planning Commission Secretariat, Central Bureau of Statistics. Nepal |url=http://cbs.gov.np/atlas/tables.html?chapter=2&table=2.1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816165608/http://cbs.gov.np/atlas/tables.html?chapter=2&table=2.1 |archive-date=16 August 2016 }}</ref><ref>{{cite web|title=Statistical Year Book of Nepal – 2011|url=http://cbs.gov.np/image/data/Publication/Statistical%20Year%20book%202013_SS/Statistical-Year-book-2013_SS.pdf|access-date=6 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160326122642/http://cbs.gov.np/image/data/Publication/Statistical%20Year%20book%202013_SS/Statistical-Year-book-2013_SS.pdf|archive-date=26 March 2016|url-status=dead}}</ref>
| population_note = ''2001 जनसंख्या'': 225,461<br>''1991 जनसंख्या'': 172,952<br>''1981 जनसंख्या'': 159,767
| population_total = 304651
| population_density_km2 = auto
| timezone = [[नेपाल क समय|एनपीटी]]
| utc_offset = +05:45
| coordinates = {{coord|27.672222|85.427778|display=inline}}
| elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags-->
| elevation_m =
| postal_code_type = डाक कोड
| postal_code = 44800
| area_code = +977-1
}}
'''भक्तपुर जिला''' ({{langx|ne|[[:ne:भक्तपुर जिल्ला|भक्तपुर जिल्ला]]}} {{Audio|Bhaktapur district.ogg|सुनो}}; {{langx|new|label=[[नेपाल भाषा|नेपाल भाषा]]|ख्वप देश (जिल्ला)}}) काठमांडू घाटी के पूर्बी हिस्सा मा स्थित, [[नेपाल के जिलन के सूची|नेपाल के सतत्तर जिलन]] मा ते सबते छ्वाट जिला है। यो [[बागमती प्रदेश]] क हिस्सा है। भक्तपुर जिला डाकघर क कोड 44800 है। ई जिला क मुख्यालय [[भक्तपुर]] मा है। यो जिला {{convert|119|km2|sqmi|abbr=on|0}} के क्षेत्रफल मा फइला है अउर सन् 2011 मा यहिके जनसंख्या 304,651 रहै<ref name="National Population and Housing Census 2011(National Report)">{{cite news|title=National Population and Housing Census 2011(National Report) |url=http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2012/11/National%20Report.pdf |access-date=1 November 2012 |agency=Government of Nepal |publisher=[[Central Bureau of Statistics (Nepal)|Central Bureau of Statistics]] |date=November 2012 |ref=Central Bureau of Statistics |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130418041642/http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2012/11/National%20Report.pdf |archive-date=18 April 2013 }}</ref> जेहिमा ते 9,701 मनई अनुपस्थित (ज्यादातर विदेशन मा काम करै वाले) रहैं।<ref>http://census.gov.np/images/pdf/Preliminary%20Leaflet%202011.pdf{{dead link|date=July 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
==शिक्षा==
भक्तपुर के औसत साक्षरता दर 81.68% (मर्द 90.48%, औरत 72.65%) रहै, जउन पढ़ाई-लिखाई के जागरूकता बढ़ै के साथै बढ़ि रहा है।<ref>{{cite web |title=Census Nepal 2011 |url=[https://censusnepal.cbs.gov.np/Home/Details?tpid=5&dcid=2d80291c-92a9-4d9e-9e9a-fd5799acd450&tfsid=1](https://censusnepal.cbs.gov.np/Home/Details?tpid=5\&dcid=2d80291c-92a9-4d9e-9e9a-fd5799acd450\&tfsid=1) |website=Census Nepal 2011 |access-date=14 May 2022}}</ref>
==भूगोल अउर जलवायु==
{| class="wikitable"
|-
! [[नेपाल क भूगोल#जलवायु|जलवायु क्षेत्र]]<ref>
{{Citation
| title = The Map of Potential Vegetation of Nepal – a forestry/agroecological/biodiversity classification system
| series = . Forest & Landscape Development and Environment Series 2-2005 and CFC-TIS Document Series No.110.
| year = 2005
| url = [http://curis.ku.dk/ws/files/20497354/de2_001.pdf](http://curis.ku.dk/ws/files/20497354/de2_001.pdf)
| isbn = 87-7903-210-9
| access-date = 22 November 2013}}
</ref>
! ऊँचाई क दायरा
! इलाका क %
|-
| [[उपोष्णकटिबंधीय|उपोष्ण]]
| 1,000 से 2,000 मीटर<br>3,300 से 6,600 फुट
| 99.4%
|-
| [[समशीतोष्ण जलवायु|समशीतोष्ण]]
| 2,000 से 3,000 मीटर<br>6,400 से 9,800 फुट
| 0.6%
|}
==जनसांख्यिकी==
{{Historical populations
|title =
|align = center
|clear =
|direction =
|percentages = pagr
|state =
|type =
|shading = off
|width =
|subbox =
|pop\_name =
|year\_name = जनगणना क साल
|percent\_name =
|footnote =
|source = Citypopulation<ref>{{cite web |title=NEPAL: Administrative Division |url=[http://www.citypopulation.de/en/nepal/admin/](http://www.citypopulation.de/en/nepal/admin/) |website=www\.citypopulation.de |language=en}}</ref>
|graph-pos = bottom
|graph-width =
|graph-height =
|percol =
|cols =
|perrow =
|rows =
|1981 |159,767
|1991 |172,952
|2001 |225,461
|2011 |304,651
|2021 |430,408
}}
[[2021 नेपाल के जनगणना]] के बखत, भक्तपुर जिला के आबादी 432,132 रहै। आबादी क 6.48% हिस्सा 5 बरिस ते कम उमिर वालेन् क रहै। हियाँ साक्षरता दर 87.96% अउर लिंग अनुपात हर 1000 मनइ प 978 मेहेरियन क रहै। पूरी आबादी नगरपालिकन म रहति है।<ref name="provincialreport">{{Cite web |title=Provincial/District/Local reports: Bagmati Province |url=[https://censusnepal.cbs.gov.np/results/files/result-folder/province/Bagmati_Province_census_report.pdf](https://censusnepal.cbs.gov.np/results/files/result-folder/province/Bagmati_Province_census_report.pdf) |access-date= |website=Census Nepal 2021 |publisher=[[नेपाल केंद्रीय सांख्यिकी ब्यूरो|Central Bureau of Statistics]]}}</ref>
{{Pie chart|thumb=left
|caption=भक्तपुर जिला मा जाति/जातीय समूह (2021)<ref name="caste"/>
|label1 = [[नेवार]] |value1 = 35.60 |color1 = pink
|label2 = [[छेत्री]] |value2 = 21.94 |color2 = red
|label3 = [[बाहुन]] |value3 = 17.17 |color3 = orange
|label4 = [[तामाङ जाति|तामाङ]] |value4 = 10.37 |color4 = orchid
|label5 = [[मगर जाति|मगर]] |value5 = 2.98 |color5 = darkturquoise
|label6 = [[राई लोग|राई]] |value6 = 1.77 |color6 = royalblue
|label7 = [[कामी जाति|कामी]] |value7= 1.23 |color7 = salmon
|label8 = अन्य पहाड़ी जनजाति |value8= 2.45 |color8= teal
|label9 = [[मधेशी जाति|मधेशी]] गैर-दलित |value9= 1.93 |color9 = khaki
|label10 = गैर-दलित खस |value10 = 1.44 |color10 = indianred
|label11 = दलित खस |value11 = 1.44 |color11 = firebrick
|label12 = अन्य |value12 = 1.68 |color12 = grey
}}
जाति के हिसाब ते, खस सबते बड़े समूह हैं, जी कुल आबादी क 43% हैं। नेवार सबते बड़े एकल समूह हैं, जी आबादी क 36% हैं। पहाड़ी जनजाति, खासकर तामाङ अउर मगर, आबादी क 18% हैं।<ref name="caste">{{Cite web |title=Table 1: Caste/Ethnicity and sex |url=[https://censusnepal.cbs.gov.np/results/downloads/caste-ethnicity](https://censusnepal.cbs.gov.np/results/downloads/caste-ethnicity) |access-date=2024-03-16 |website=Census Nepal 2021 |publisher=[[नेपाल केंद्रीय सांख्यिकी ब्यूरो|Central Bureau of Statistics]]}}</ref>
{{Pie chart
|caption = भक्तपुर जिला मा भासा (2021)<ref name="mothertongue"/>
|thumb = right
|label1 = [[नेपाली भासा|नेपाली]] |value1 = 50.55 |color1 = orange
|label2 = [[नेवार भासा|नेपाल भासा]] |value2 = 32.72 |color2 = mediumvioletred
|label3 = [[तामाङ भासा|तामाङ]] |value3 = 9.53 |color3 = turquoise
|label4 = [[मगर भासा|मगर]] |value4 = 1.51 |color4 = orchid
|label5 = [[मैथिली भासा|मैथिली]] |value5 = 1.44 |color5 = pink
|label6 = अन्य |value6 = 4.25 |color6 = grey
}}
2021 की जनगणना के बखत, 50.55% आबादी [[नेपाली भासा|नेपाली]], 32.72% [[नेवार भासा|नेपाल भासा]], 9.53% [[तामाङ भासा|तामाङ]], 1.51% [[मैथिली भासा|मैथिली]] अउर 1.44% [[मगर भासा|मगर]] क अपन पहिल भासा बताएसि।<ref name="mothertongue">{{Cite web |title=Table 5: Mother tongue and sex |url=[https://censusnepal.cbs.gov.np/results/downloads/caste-ethnicity](https://censusnepal.cbs.gov.np/results/downloads/caste-ethnicity) |access-date= |website=Census Nepal 2021 |publisher=[[नेपाल केंद्रीय सांख्यिकी ब्यूरो|Central Bureau of Statistics]]}}</ref> 2011 म 45.9% आबादी नेपाली क आपन पहिली भासा बताएसि।<ref>{{Cite web |url=[https://nepalmap.org/data/table/?table=LANGUAGE&primary_geo_id=district-65&geo_ids=district-65,province-3,country-NP](https://nepalmap.org/data/table/?table=LANGUAGE\&primary_geo_id=district-65\&geo_ids=district-65,province-3,country-NP) |title=NepalMap Language |access-date=27 June 2025 |archive-date=14 March 2023 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20230314200249/https://nepalmap.org/data/table/?table=LANGUAGE&primary_geo_id=district-65&geo_ids=district-65,province-3,country-NP](https://web.archive.org/web/20230314200249/https://nepalmap.org/data/table/?table=LANGUAGE\&primary_geo_id=district-65\&geo_ids=district-65,province-3,country-NP) |url-status=dead }}</ref>
{{bar box
| title = भक्तपुर जिला म धरम (2021)<ref name="religion">{{Cite web |title=Table 5: Religion and sex |url=[https://censusnepal.cbs.gov.np/results/downloads/caste-ethnicity](https://censusnepal.cbs.gov.np/results/downloads/caste-ethnicity) |access-date=2024-03-16 |website=Census Nepal 2021 |publisher=[[नेपाल केंद्रीय सांख्यिकी ब्यूरो|Central Bureau of Statistics]]}}</ref>
| titlebar = #Fcd116
| left1 = धरम
| right1 = प्रतिशत
| float = left
| bars =
{{bar percent|[[हिन्दू धर्म|हिंदू धरम]]|darkorange|86.40}}
{{bar percent|[[बौद्ध धर्म|बौद्ध धरम]]|Yellow|9.93}}
{{bar percent|[[ईसाई धर्म|ईसाई धरम]]|dodgerblue|2.02}}
{{bar percent|[[किरात मुंधुम]]|red|1.14}}
{{bar percent|[[इस्लाम|इस्लाम]]|green|0.49}}
{{bar percent|अन्य या बतावा नहीं गा|black|0.02}}
}}
{{clear}}
==नगरपालिका==
जिला चार [[नेपाल के सहरन क सूची|नगरपालिकन]] म बँटा हवै:
*[[भक्तपुर]]
*[[चाँगुनारायण]]
*[[मध्यपुर थिमी]]
*[[सूर्यविनायक नगरपालिका]]
==द्याखै लायक जगह==
*[[भक्तपुर दरबार चौक]]
*[[नागरकोट]]
*[[चाँगु नारायण]]
*[[कैलाशनाथ महादेव के मूर्ति]]
*[[बोडे, नेपाल|बोडे]]
==चित्र दीर्घा==
<gallery>
1 Bhairavnath Temple, Bhaktapur Durbar Square, NEPAL 02.jpg|भैरवनाथ मंदिर, भक्तपुर दरबार चौक
Bhairavnath Temple at Bhaktapur- city of Devotees, NEPAL 02.jpg|तौमढ़ी चौक, भक्तपुर दरबार चौक
Dattatreya Temple, Bhaktapur Durbar Square, NEPAL 01.jpg|दत्तात्रेय मंदिर, भक्तपुर दरबार चौक
Ta Pukhu (Siddha Pokhari), built during the reign of King Yakshya Malla in the early 15th century, Bhaktapur.jpg|सिद्ध पोखरी
Pilot Baba Aasram.JPG|पायलट बाबा आश्रम, गुंदुरिया</gallery>
== संदर्भ ==
{{reflist}}
{{नेपाल के प्रदेश औ जिला}}
[[श्रेणी:नेपाल मा जिला]]
cvz6qsoszws7jonvi6l79d0ticij94r
रसुवा जिला
0
5252
37354
37311
2026-08-28T13:56:22Z
Avimaarak
3578
37354
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox settlement
| type = [[नेपाल के जिलन के सूची|जिला]]
| name = रसुवा जिला
| native_name = रसुवा जिल्ला
| nickname =
| native_name_lang =
| motto =
| image_skyline = {{Photomontage<!-- NOTE: DO NOT add or change images without consensus. -->
|photo1a = Kenzin valley Rasuwa.jpg
|photo2a = Dhunche-2019.jpg
|photo2b = Stupa in between Langtang valley and Kyanjin.jpg
|photo3a = Gosaikunda 5.jpg
|spacing = 1
|position = center
|color_border = white
|color = white
|size = 280
|foot_montage = ऊपर ते दक्षिणावर्त: क्यानजिंग गोम्पा गांव, एक लोकप्रिय ट्रेक मार्ग पर [[लांगटांग, रसुवा|लांगटांग गांव]] के लगे स्तूप, [[गोसाईंकुंड]] झील क परिदृश्य, [[धुंचे]] - रसुवा जिला क मुख्यालय
}}
| image_size = 300
| image_alt = Kenzin valley Rasuwa.jpg
| image_caption =
| image_map = Rasuwa Bagmati locator.png
| mapsize = 300
| map_alt =
| map_caption = प्रदेश मा जिले क स्थान
| image_map1 =
| mapsize1 =
| map_alt1 =
| map_caption1 =
| coordinates = {{Coord|28|9|54|N|85|20|27|E|type:adm2nd_region:NP|display=inline,title}}
| coordinates_footnotes =
| subdivision_type = देश
| subdivision_name = {{NPL}}
| subdivision_type1 = [[नेपाल के प्रदेश के सूची|प्रदेश]]
| subdivision_name1 = [[बागमती प्रदेश]]
| parts_type = [[नेपाल मा स्थानीय स्वशासन|नगरपालिका]]
| parts_style = coll
| p1 =
| p2 =
| established_title = स्थापित
| established_date = 1962
| seat_type = प्रशासनिक मुख्यालय
| seat = [[धुंचे]], [[गोसाईंकुंड गाँवपालिका]]
| leader_title =
| leader_name =
| leader_party =
| leader_title1 = मुख्य जिला अधिकारी
| leader_name1 = नव राज जैशी
| leader_title2 = [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|संसदीय निर्वाचन क्षेत्र]]
| leader_name2 =
| leader_title3 = [[प्रदेशीय सभा (नेपाल)|प्रदेशीय निर्वाचन क्षेत्र]]
| leader_name3 =
| government_footnotes =
| government_type = [[जिला समन्वय समिति|समन्वय समिति]]
| governing_body = [[जिला समन्वय समिति|डीसीसी]], रसुवा
| area_footnotes =
| area_total_km2 = 1544
| area_note =
| area_rank =
| elevation_footnotes =
| elevation_m =
| elevation_min_m =
| elevation_max_m =
| population_footnotes =
| population_total = 43300
| population_as_of = 2011
| population_density_km2 = auto
| population_note =
| population_rank =
| blank_name_sec1 = [[नेपाल के सब भाषा|मुख्य भाषा]]
| blank_info_sec1 = [[नेपाली भाषा|नेपाली]], [[तामांग भाषा|तामांग]]
| blank_name_sec2 = [[नेपाल मा सड़कैं|प्रमुख राजमार्ग]]
| blank_info_sec2 =
| timezone1 = [[नेपाल क समय|एनपीटी]]
| utc_offset1 = +05:45
| postal_code_type = डाक कोड
| postal_code =
| area_code_type = टेलीफोन कोड
| area_code =
| website =
}}
'''रसुवा जिला''' ({{langx|ne|[[:ne:रसुवा जिल्ला|रसुवा जिल्ला]]}} {{Audio|Rasuwa.ogg|सुनो}}) [[बागमती प्रदेश]] के [[बागमती प्रदेश के जिलन के सूची|त्यारा]] अउर [[नेपाल के जिलन के सूची|नेपाल के सतत्तर जिलन]] मा ते एक है। ई जिला क मुख्यालय [[धुंचे]], [[गोसाईंकुंड गाँवपालिका]] मा है। यो जिला {{cvt|1,544|km2}} के क्षेत्रफल मा फइला है अउर यहिके जनसंख्या (2011) 43,300 है। यहिके जिला डाकघर (डीपीओ) क डीपीओ कोड 45000 है। जिला मा पांच डाकघर हैं। 2011 के जनगणना के अनुसार रसुवा जिला मा कुल घरन के संख्या 9,778 रहै। यो [[नेपाल]] के ''हिमालय'' क्षेत्र के 16 जिलन मा क्षेत्रफल के हिसाब ते सबते छ्वाट जिला है।<ref>{{cite web |url=https://nepalmap.org/profiles/district-56-rasuwa/ |title=Rasuwa |publisher=nepalmap.org |access-date=26 December 2020 |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404173352/https://nepalmap.org/profiles/district-56-rasuwa/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://103.69.124.141/ |title=स्थानीय तहहरुको विवरण |trans-title=Details of the local level bodies |language=ne |access-date=17 July 2018 |website=www.mofald.gov.np/en |publisher=[[Ministry of Federal Affairs and Local Development (Nepal)|Ministry of Federal Affairs and Local Development]] |archive-date=31 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180831065451/http://103.69.124.141/ |url-status=live }}</ref>
== नामकरण ==
अइस माना जात है कि यहिका नाम, जउन पहिले ''रसोवा'' रहै, दुइ [[तिब्बती भाषा|तिब्बती]] शब्दन ''रा'' (मेमना) अउर ''सोवा'' (चराई) ते लीन गा है, काहे ते कि यो अपने मेमना अउर चरागाहन खातिन जाना जात रहै।
== भूगोल अउर जलवायु ==
{| class="wikitable"
|-
! [[नेपाल क भूगोल#जलवायु|जलवायु क्षेत्र]]<ref>{{Citation |title=The Map of Potential Vegetation of Nepal - a forestry/agroecological/biodiversity classification system |series=Forest & Landscape Development and Environment Series 2-2005 and CFC-TIS Document Series No. 110 |year=2005 |url=http://curis.ku.dk/ws/files/20497354/de2_001.pdf |isbn=87-7903-210-9 |access-date=Nov 22, 2013 |archive-date=December 3, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203032538/http://curis.ku.dk/ws/files/20497354/de2_001.pdf |url-status=live }}</ref>
! ऊंचाई सीमा
! क्षेत्रफल क %
|-
| उच्च उष्णकटिबंधीय
| 300 ते 1,000 मीटर<br>1,000 ते 3,300 फीट
| 1.2%
|-
| [[उपोष्णकटिबंधीय]]
| 1,000 ते 2,000 मीटर<br>3,300 ते 6,600 फीट
| 11.4%
|-
| [[समशीतोष्ण]]
| 2,000 ते 3,000 मीटर<br>6,400 ते 9,800 फीट
| 20.8%
|-
| [[उपाल्पाइन जलवायु|उप-अल्पाइन]]
| 3,000 ते 4,000 मीटर<br>9,800 ते 13,100 फीट
| 20.0%
|-
| [[अल्पाइन टुंड्रा|अल्पाइन]]
| 4,000 ते 5,000 मीटर<br>13,100 ते 16,400 फीट
| 11.8%
|-
| [[बर्फ रेखा|निवाल (बर्फ़ीला)]]
| 5,000 मीटर ते ऊपर
| 32.9%
|-
| [[मरुस्थलीय जलवायु#ठंडी मरुस्थलीय जलवायु|ट्रांस-हिमालयी]]<ref>{{cite journal |url=https://www.academia.edu/2531420 |title=Vegetation pattern of Trans-Himalayan zone in the North-West Nepal |last1=Shrestha |first1=Mani R. |last2=Rokaya |first2=Maan B. |last3=Ghimire |first3=Suresh K. |journal=Nepal Journal of Plant Sciences |volume=1 |pages=129–135 |year=2005 |access-date=Feb 7, 2014 |archive-date=December 4, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221204171630/https://www.academia.edu/2531420 |url-status=live }}</ref>
<ref>{{cite web |url=http://pragya.org/doc/Climate-change-Himalaya.pdf |title=Climate Change and Himalayan Cold Deserts: Mapping vulnerability and threat to ecology and indigenous livelihoods |last1=Banerji |first1=Gargi |last2=Basu |first2=Sejuti |website=Pragya |location=Gurgaon, Haryana, India |access-date=February 7, 2014 }}</ref>
| ठंडा शुष्क या अर्ध-शुष्क
| 2.0%
|}
यहिके भूभाग के ऊंचाई औसत [[समुद्र तल]] ते {{convert|614|to|7227|m|sp=us}} तक है। यहिके 31.43% भूभाग पर वन हैं जबकि 16.63% हमेशा बरफ ते ढका रहत है।<ref>[http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2012/03/environment_book_final.pdf Environment Statistics of Nepal, 2011] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130925180552/http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2012/03/environment_book_final.pdf |date=2013-09-25 }}</ref> अत्यधिक विविध भूभाग अउर प्रचुर प्राकृतिक संपदा के कारण रसुवा [[नेपाल]] क एक प्रसिद्ध पर्यटन स्थल है।{{citation needed|date=April 2022}} दर्शनीय स्थल जइसे [[गोसाईंकुंड]] झील, [[लांगटांग|लांगटांग घाटी]] अउर नेपाल के गरम पानी के झरनन मा ते एक (जेहिका स्थानीय रूप ते ''तातोपानी'' कहा जात है) यई जिला मा स्थित हैं।
== जनसांख्यिकी ==
{{Historical populations
|title =
|align = left
|clear =
|direction =
|percentages = pagr
|state =
|type =
|shading = off
|width =
|subbox =
|pop_name =
|year_name = जनगणना वर्ष
|percent_name =
|footnote =
|source = Citypopulation<ref>{{cite web |title=NEPAL: Administrative Division |url=http://www.citypopulation.de/en/nepal/admin/ |website=www.citypopulation.de |language=en |access-date=2022-03-12 |archive-date=2022-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220226173016/http://www.citypopulation.de/en/nepal/admin/ |url-status=live }}</ref>
|graph-pos = bottom
|graph-width =
|graph-height =
|percol =
|cols =
|perrow =
|rows =
|1981 |30,241
|1991 |36,744
|2001 |44,731
|2011 |43,300
|2021 |45,554
}}
[[२०२१ नेपाल के जनगणना|2021 के नेपाल जनगणना]] के समय, रसुवा जिला के जनसंख्या 46,689 रहै। 8.50% आबादी 5 वर्ष ते कम आयु के है। यहिके साक्षरता दर 69.60% है अउर लिंगानुपात 943 मेहेरिया प्रति 1000 मनई है। पूरी आबादी ग्रामीण क्षेत्रन मा रहति है।<ref name="provincialreport">{{Cite web |title=Provincial/District/Local reports: Bagmati Province |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/files/result-folder/province/Bagmati_Province_census_report.pdf |access-date= |website=Census Nepal 2021 |publisher=[[Central Bureau of Statistics (Nepal)|Central Bureau of Statistics]] |archive-date=2025-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250624013404/https://censusnepal.cbs.gov.np/results/files/result-folder/province/Bagmati_Province_census_report.pdf |url-status=live }}</ref>
{{Pie chart|thumb=left
|caption=रसुवा जिला मा जाति/नृजातीय समूह (2021)<ref name="caste"/>
|label1 = [[तामांग जाति|तामांग]] |value1 = 68.81 |color1 = orchid
|label2 = [[बाहुन]] |value2 = 13.30 |color2 = orange
|label3 = [[घले]] |value3 = 5.17 |color3= #5c4ac4
|label4 = [[गुरुंग जाति|गुरुंग]] |value4= 2.70 |color4 = darkorchid
|label5 = [[छेत्री]] |value5= 2.62 |color5 = red
|label6 = [[नेवार जाति|नेवार]]|value6= 1.84 |color6 = pink
|label7 = [[कामी जाति|कामी]] |value7= 1.80 |color7 = salmon
|label8 = [[दमाई]] |value8= 1.18 |color8= darksalmon
|label9= [[मगर जाति|मगर]] |value9= 1.13 |color9 = darkturquoise
|label10 = अन्य |value10 = 1.44 |color10 = grey
}}
जातीयता के आधार पर: पहाड़ी जनजाति सबते बड़ा समूह रहै, जउन कुल आबादी क 78% रहै। [[तामांग जाति|तामांग]] सबते बड़ा पहाड़ी जनजाति समूह रहै, जउन आबादी का 69% रहै, साथै [[घले]] अउर [[गुरुंग जाति|गुरुंग]] के छोटि आबादिउ रहै। [[खस जाति|खस]] दूसर सबते बड़ा समूह है, जउन आबादी का 19% है।<ref name="caste">{{Cite web |title=Table 1: Caste/Ethnicity and sex |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/downloads/caste-ethnicity |access-date=2024-03-16 |website=Census Nepal 2021 |publisher=[[Central Bureau of Statistics (Nepal)|Central Bureau of Statistics]] |archive-date=2023-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231014072320/https://censusnepal.cbs.gov.np/results/files/result-folder/Caste%20Ethnicity_report_NPHC_2021.pdf |url-status=live }}</ref>
{{Pie chart
|caption = रसुवा जिले मा भाषा (2021)<ref name="mothertongue"/>
|thumb = right
|label1 = [[तामांग भाषा|तामांग]] |value1 = 67.54 |color1 = turquoise
|label2 = [[नेपाली भाषा|नेपाली]] |value2 = 24.49 |color2 = orange
|label3 = [[घले भाषा|घले]] |value3 = 3.80 |color3 = #5b97bf
|label4 = [[तिब्बती भाषा|तिब्बती]] |value4 = 1.72 |color4 = #019193
|label5 = अन्य |value5 = 2.45 |color5 = grey
}}
2021 के जनगणना के समय, 67.54% आबादी अपन पहिल भाषा के तौर प [[तामांग भाषा|तामांग]], 24.49% [[नेपाली भाषा|नेपाली]], 3.80% [[घले भाषा|घले]] अउर 1.72% [[तिब्बती भाषा|तिब्बती]] दर्ज कराएसि।<ref name="mothertongue">{{Cite web |title=Table 5: Mother tongue and sex |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/downloads/caste-ethnicity |access-date= |website=Census Nepal 2021 |publisher=[[Central Bureau of Statistics (Nepal)|Central Bureau of Statistics]] |archive-date=2023-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231014072320/https://censusnepal.cbs.gov.np/results/files/result-folder/Caste%20Ethnicity_report_NPHC_2021.pdf |url-status=live }}</ref> 2011 में, 26.5% आबादी अपन पहिल भाषा के रूप मा नेपाली ब्वालति रहै।<ref>{{Cite web |url=https://nepalmap.org/data/table/?table=LANGUAGE&primary_geo_id=district-66&geo_ids=district-66,province-3,country-NP |title=NepalMap Language |access-date=2025-06-27 |archive-date=2023-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230319002358/https://nepalmap.org/data/table/?table=LANGUAGE&primary_geo_id=district-66&geo_ids=district-66,province-3,country-NP |url-status=dead }}</ref>
{{bar box
| title = रसुवा जिला मा धरम (2021)<ref name="religion">{{Cite web |title=Table 5: Religion and sex |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/downloads/caste-ethnicity |access-date=2024-03-16 |website=Census Nepal 2021 |publisher=[[Central Bureau of Statistics (Nepal)|Central Bureau of Statistics]] |archive-date=2023-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231014072320/https://censusnepal.cbs.gov.np/results/files/result-folder/Caste%20Ethnicity_report_NPHC_2021.pdf |url-status=live }}</ref>
| titlebar = #Fcd116
| left1 = धरम
| right1 = प्रतिशत
| float = left
| bars =
{{bar percent|[[नेपाल मा बौद्ध धर्म|बौद्ध धर्म]]|Yellow|70.84}}
{{bar percent|[[नेपाल मा हिन्दू धर्म|हिन्दू धर्म]]|darkorange|25.61}}
{{bar percent|[[नेपाल मा ईसाई धर्म|ईसाई धर्म]]|dodgerblue|3.44}}
{{bar percent|अन्य या अनिर्दिष्ट|black|0.11}}
}}
{{clear}}
== प्रशासनिक विभाजन ==
रसुवा के प्रशासनिक विभाजन मा 5 गाँवपालिका (ग्रामीण नगरपालिका) शामिल हैं।
[[Image:NepalRasuwaDistrictmap.png|thumb|right|300px|रसुवा जिला मा वीडीसी क मानचित्र]]
रसुवा जिला मा निम्नलिखित पांच गाँवपालिका हैं:
{| class="wikitable"
|+ रसुवा जिला की गाँवपालिका
|-
! # !! नाम !! वेबसाइट
|-
| 1 || [[उत्तरगया गाँवपालिका]] || {{URL|uttargayamun.gov.np}}
|-
| 2 || [[कालिका गाँवपालिका]] || {{URL|kalikamunrasuwa.gov.np}}
|-
| 3 || [[गोसाईंकुंड गाँवपालिका]] || {{URL|gosaikundamun.gov.np}}
|-
| 4 || [[नौकुंड गाँवपालिका]] || {{URL|naukundamun.gov.np}}
|-
| 5 || [[आमाछोदिंगमो गाँवपालिका]] || {{URL|Aamachhodingmomun.gov.np}}
|}
हियाँ विभिन्न दलन के कइयो नेता हैं मुला खाली 5 मेयर हैं। [[नेपाली काँग्रेस]] 2 सीटैं जीतेसि रहै, [[नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|सीपीएन यूएमएल]] 2 सीटैं जीतेसि रहै अउर [[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी नेपाल|राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]] 1 सीट जीती रहै। [[नेपाली काँग्रेस]] ते रसुवा मा निर्वाचित होए वाले पहिले व्यक्ति श्री बाल चंद्र पौडेल (2046 विक्रम संवत) रहैं। दुसरी पार्टिन का खाता अबे शुरू नहीं भा है मुला नेपाल मा यो जिला अइस है जहाँ कउनो वीडीसी नहीं है। ई जिला के 2070 विक्रम संवत के चुनाव के विजेता जनार्दन ढकाल हैं।
== यातायात ==
रसुवा पासांग ल्हामू राजमार्ग (H21) के माध्यम ते काठमांडू (राष्ट्रीय राजधानी) ते बस द्वारा पहुँचा जा सकत है, अउर यहिका मुख्यालय (धुंचे) [[काठमांडू]] ते लगभग {{cvt|120|km}} दूर है। 2013 तक, 3 ग्राम विकास समिति (वीडीसी) अर्थात् थुमान, लांगटांग अउर हाकु कउनेओ प्रकार के सड़क मार्ग ते जुड़ी न रहैं।
== पर्यटन ==
[[File:Langtang Range from Ramche.jpg|thumb|रसुवा हिमालय क्षेत्र मा स्थित है]]
नेपाल सरकार के खान एवं भूविज्ञान विभाग के अनुसार रसुवा प्राकृतिक संसाधनन मा समृद्ध है। [[लांगटांग]] पर्वत शृंखला रसुवा के उत्तर मा स्थित है। ई क्षेत्र के उत्तरी हिस्सा काफी हद तक [[लांगटांग राष्ट्रीय उद्यान]] की सीमन के भीतर आवति हैं। गोसाईंकुंड झील, [[गांजा ला दर्रा]], अउर ब्रिदिम मा तामांग गांव पर्यटकन खातिन रसुवा के सबते प्रमुख आकर्षण हैं। गोसाईंकुंड झील, जेहिका "जमी हुई झील" के रूप मा जाना जात है, लांगटांग क्षेत्र मा स्थित एक पहाड़ी झील है। ई क्षेत्र मा लगभग 108 कुण्ड (झीलैं) हैं। सरस्वती कुण्ड, भैरव कुण्ड, सूर्य कुण्ड अउ गोसाईंकुंड सबते महत्वपूर्ण हैं।
[[File:Gosainkunda Lake.jpg|thumb|right|300px|[[गोसाईंकुंड]] नेपाल के [[लांगटांग राष्ट्रीय उद्यान]] मा मीठे पानी के याक [[अल्पाइन झील]] आय]]
== संदर्भ ==
{{Reflist|33em}}
{{commons category|position=right}}
* [https://web.archive.org/web/20140211153545/http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2012/District%20Profiles/District%20profile_29.pdf Rasuwa District Profile 2011]
==बाहरी लिंक==
{{नेपाल के प्रदेश औ जिला}}
[[श्रेणी:नेपाल मा जिला]]
gyhwtyljckxomoenc6y48545e7r2n46
37355
37354
2026-08-28T13:57:59Z
Avimaarak
3578
/* जनसांख्यिकी */
37355
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox settlement
| type = [[नेपाल के जिलन के सूची|जिला]]
| name = रसुवा जिला
| native_name = रसुवा जिल्ला
| nickname =
| native_name_lang =
| motto =
| image_skyline = {{Photomontage<!-- NOTE: DO NOT add or change images without consensus. -->
|photo1a = Kenzin valley Rasuwa.jpg
|photo2a = Dhunche-2019.jpg
|photo2b = Stupa in between Langtang valley and Kyanjin.jpg
|photo3a = Gosaikunda 5.jpg
|spacing = 1
|position = center
|color_border = white
|color = white
|size = 280
|foot_montage = ऊपर ते दक्षिणावर्त: क्यानजिंग गोम्पा गांव, एक लोकप्रिय ट्रेक मार्ग पर [[लांगटांग, रसुवा|लांगटांग गांव]] के लगे स्तूप, [[गोसाईंकुंड]] झील क परिदृश्य, [[धुंचे]] - रसुवा जिला क मुख्यालय
}}
| image_size = 300
| image_alt = Kenzin valley Rasuwa.jpg
| image_caption =
| image_map = Rasuwa Bagmati locator.png
| mapsize = 300
| map_alt =
| map_caption = प्रदेश मा जिले क स्थान
| image_map1 =
| mapsize1 =
| map_alt1 =
| map_caption1 =
| coordinates = {{Coord|28|9|54|N|85|20|27|E|type:adm2nd_region:NP|display=inline,title}}
| coordinates_footnotes =
| subdivision_type = देश
| subdivision_name = {{NPL}}
| subdivision_type1 = [[नेपाल के प्रदेश के सूची|प्रदेश]]
| subdivision_name1 = [[बागमती प्रदेश]]
| parts_type = [[नेपाल मा स्थानीय स्वशासन|नगरपालिका]]
| parts_style = coll
| p1 =
| p2 =
| established_title = स्थापित
| established_date = 1962
| seat_type = प्रशासनिक मुख्यालय
| seat = [[धुंचे]], [[गोसाईंकुंड गाँवपालिका]]
| leader_title =
| leader_name =
| leader_party =
| leader_title1 = मुख्य जिला अधिकारी
| leader_name1 = नव राज जैशी
| leader_title2 = [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|संसदीय निर्वाचन क्षेत्र]]
| leader_name2 =
| leader_title3 = [[प्रदेशीय सभा (नेपाल)|प्रदेशीय निर्वाचन क्षेत्र]]
| leader_name3 =
| government_footnotes =
| government_type = [[जिला समन्वय समिति|समन्वय समिति]]
| governing_body = [[जिला समन्वय समिति|डीसीसी]], रसुवा
| area_footnotes =
| area_total_km2 = 1544
| area_note =
| area_rank =
| elevation_footnotes =
| elevation_m =
| elevation_min_m =
| elevation_max_m =
| population_footnotes =
| population_total = 43300
| population_as_of = 2011
| population_density_km2 = auto
| population_note =
| population_rank =
| blank_name_sec1 = [[नेपाल के सब भाषा|मुख्य भाषा]]
| blank_info_sec1 = [[नेपाली भाषा|नेपाली]], [[तामांग भाषा|तामांग]]
| blank_name_sec2 = [[नेपाल मा सड़कैं|प्रमुख राजमार्ग]]
| blank_info_sec2 =
| timezone1 = [[नेपाल क समय|एनपीटी]]
| utc_offset1 = +05:45
| postal_code_type = डाक कोड
| postal_code =
| area_code_type = टेलीफोन कोड
| area_code =
| website =
}}
'''रसुवा जिला''' ({{langx|ne|[[:ne:रसुवा जिल्ला|रसुवा जिल्ला]]}} {{Audio|Rasuwa.ogg|सुनो}}) [[बागमती प्रदेश]] के [[बागमती प्रदेश के जिलन के सूची|त्यारा]] अउर [[नेपाल के जिलन के सूची|नेपाल के सतत्तर जिलन]] मा ते एक है। ई जिला क मुख्यालय [[धुंचे]], [[गोसाईंकुंड गाँवपालिका]] मा है। यो जिला {{cvt|1,544|km2}} के क्षेत्रफल मा फइला है अउर यहिके जनसंख्या (2011) 43,300 है। यहिके जिला डाकघर (डीपीओ) क डीपीओ कोड 45000 है। जिला मा पांच डाकघर हैं। 2011 के जनगणना के अनुसार रसुवा जिला मा कुल घरन के संख्या 9,778 रहै। यो [[नेपाल]] के ''हिमालय'' क्षेत्र के 16 जिलन मा क्षेत्रफल के हिसाब ते सबते छ्वाट जिला है।<ref>{{cite web |url=https://nepalmap.org/profiles/district-56-rasuwa/ |title=Rasuwa |publisher=nepalmap.org |access-date=26 December 2020 |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404173352/https://nepalmap.org/profiles/district-56-rasuwa/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://103.69.124.141/ |title=स्थानीय तहहरुको विवरण |trans-title=Details of the local level bodies |language=ne |access-date=17 July 2018 |website=www.mofald.gov.np/en |publisher=[[Ministry of Federal Affairs and Local Development (Nepal)|Ministry of Federal Affairs and Local Development]] |archive-date=31 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180831065451/http://103.69.124.141/ |url-status=live }}</ref>
== नामकरण ==
अइस माना जात है कि यहिका नाम, जउन पहिले ''रसोवा'' रहै, दुइ [[तिब्बती भाषा|तिब्बती]] शब्दन ''रा'' (मेमना) अउर ''सोवा'' (चराई) ते लीन गा है, काहे ते कि यो अपने मेमना अउर चरागाहन खातिन जाना जात रहै।
== भूगोल अउर जलवायु ==
{| class="wikitable"
|-
! [[नेपाल क भूगोल#जलवायु|जलवायु क्षेत्र]]<ref>{{Citation |title=The Map of Potential Vegetation of Nepal - a forestry/agroecological/biodiversity classification system |series=Forest & Landscape Development and Environment Series 2-2005 and CFC-TIS Document Series No. 110 |year=2005 |url=http://curis.ku.dk/ws/files/20497354/de2_001.pdf |isbn=87-7903-210-9 |access-date=Nov 22, 2013 |archive-date=December 3, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203032538/http://curis.ku.dk/ws/files/20497354/de2_001.pdf |url-status=live }}</ref>
! ऊंचाई सीमा
! क्षेत्रफल क %
|-
| उच्च उष्णकटिबंधीय
| 300 ते 1,000 मीटर<br>1,000 ते 3,300 फीट
| 1.2%
|-
| [[उपोष्णकटिबंधीय]]
| 1,000 ते 2,000 मीटर<br>3,300 ते 6,600 फीट
| 11.4%
|-
| [[समशीतोष्ण]]
| 2,000 ते 3,000 मीटर<br>6,400 ते 9,800 फीट
| 20.8%
|-
| [[उपाल्पाइन जलवायु|उप-अल्पाइन]]
| 3,000 ते 4,000 मीटर<br>9,800 ते 13,100 फीट
| 20.0%
|-
| [[अल्पाइन टुंड्रा|अल्पाइन]]
| 4,000 ते 5,000 मीटर<br>13,100 ते 16,400 फीट
| 11.8%
|-
| [[बर्फ रेखा|निवाल (बर्फ़ीला)]]
| 5,000 मीटर ते ऊपर
| 32.9%
|-
| [[मरुस्थलीय जलवायु#ठंडी मरुस्थलीय जलवायु|ट्रांस-हिमालयी]]<ref>{{cite journal |url=https://www.academia.edu/2531420 |title=Vegetation pattern of Trans-Himalayan zone in the North-West Nepal |last1=Shrestha |first1=Mani R. |last2=Rokaya |first2=Maan B. |last3=Ghimire |first3=Suresh K. |journal=Nepal Journal of Plant Sciences |volume=1 |pages=129–135 |year=2005 |access-date=Feb 7, 2014 |archive-date=December 4, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221204171630/https://www.academia.edu/2531420 |url-status=live }}</ref>
<ref>{{cite web |url=http://pragya.org/doc/Climate-change-Himalaya.pdf |title=Climate Change and Himalayan Cold Deserts: Mapping vulnerability and threat to ecology and indigenous livelihoods |last1=Banerji |first1=Gargi |last2=Basu |first2=Sejuti |website=Pragya |location=Gurgaon, Haryana, India |access-date=February 7, 2014 }}</ref>
| ठंडा शुष्क या अर्ध-शुष्क
| 2.0%
|}
यहिके भूभाग के ऊंचाई औसत [[समुद्र तल]] ते {{convert|614|to|7227|m|sp=us}} तक है। यहिके 31.43% भूभाग पर वन हैं जबकि 16.63% हमेशा बरफ ते ढका रहत है।<ref>[http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2012/03/environment_book_final.pdf Environment Statistics of Nepal, 2011] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130925180552/http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2012/03/environment_book_final.pdf |date=2013-09-25 }}</ref> अत्यधिक विविध भूभाग अउर प्रचुर प्राकृतिक संपदा के कारण रसुवा [[नेपाल]] क एक प्रसिद्ध पर्यटन स्थल है।{{citation needed|date=April 2022}} दर्शनीय स्थल जइसे [[गोसाईंकुंड]] झील, [[लांगटांग|लांगटांग घाटी]] अउर नेपाल के गरम पानी के झरनन मा ते एक (जेहिका स्थानीय रूप ते ''तातोपानी'' कहा जात है) यई जिला मा स्थित हैं।
== जनसांख्यिकी ==
{{Historical populations
|title =
|align = left
|clear =
|direction =
|percentages = pagr
|state =
|type =
|shading = off
|width =
|subbox =
|pop_name =
|year_name = जनगणना वर्ष
|percent_name =
|footnote =
|source = Citypopulation<ref>{{cite web |title=NEPAL: Administrative Division |url=http://www.citypopulation.de/en/nepal/admin/ |website=www.citypopulation.de |language=en |access-date=2022-03-12 |archive-date=2022-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220226173016/http://www.citypopulation.de/en/nepal/admin/ |url-status=live }}</ref>
|graph-pos = bottom
|graph-width =
|graph-height =
|percol =
|cols =
|perrow =
|rows =
|1981 |30,241
|1991 |36,744
|2001 |44,731
|2011 |43,300
|2021 |45,554
}}
[[२०२१ नेपाल के जनगणना|2021 के नेपाल जनगणना]] के समय, रसुवा जिला के जनसंख्या 46,689 रहै। 8.50% आबादी 5 वर्ष ते कम आयु के है। यहिके साक्षरता दर 69.60% है अउर लिंगानुपात 943 मेहेरिया प्रति 1000 मनई है। पूरी आबादी ग्रामीण क्षेत्रन मा रहति है।<ref name="provincialreport">{{Cite web |title=Provincial/District/Local reports: Bagmati Province |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/files/result-folder/province/Bagmati_Province_census_report.pdf |access-date= |website=Census Nepal 2021 |publisher=[[Central Bureau of Statistics (Nepal)|Central Bureau of Statistics]] |archive-date=2025-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250624013404/https://censusnepal.cbs.gov.np/results/files/result-folder/province/Bagmati_Province_census_report.pdf |url-status=live }}</ref>
{{Pie chart|thumb=right
|caption=रसुवा जिला मा जाति/नृजातीय समूह (2021)<ref name="caste"/>
|label1 = [[तामांग जाति|तामांग]] |value1 = 68.81 |color1 = orchid
|label2 = [[बाहुन]] |value2 = 13.30 |color2 = orange
|label3 = [[घले]] |value3 = 5.17 |color3= #5c4ac4
|label4 = [[गुरुंग जाति|गुरुंग]] |value4= 2.70 |color4 = darkorchid
|label5 = [[छेत्री]] |value5= 2.62 |color5 = red
|label6 = [[नेवार जाति|नेवार]]|value6= 1.84 |color6 = pink
|label7 = [[कामी जाति|कामी]] |value7= 1.80 |color7 = salmon
|label8 = [[दमाई]] |value8= 1.18 |color8= darksalmon
|label9= [[मगर जाति|मगर]] |value9= 1.13 |color9 = darkturquoise
|label10 = अन्य |value10 = 1.44 |color10 = grey
}}
जातीयता के आधार पर: पहाड़ी जनजाति सबते बड़ा समूह रहै, जउन कुल आबादी क 78% रहै। [[तामांग जाति|तामांग]] सबते बड़ा पहाड़ी जनजाति समूह रहै, जउन आबादी का 69% रहै, साथै [[घले]] अउर [[गुरुंग जाति|गुरुंग]] के छोटि आबादिउ रहै। [[खस जाति|खस]] दूसर सबते बड़ा समूह है, जउन आबादी का 19% है।<ref name="caste">{{Cite web |title=Table 1: Caste/Ethnicity and sex |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/downloads/caste-ethnicity |access-date=2024-03-16 |website=Census Nepal 2021 |publisher=[[Central Bureau of Statistics (Nepal)|Central Bureau of Statistics]] |archive-date=2023-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231014072320/https://censusnepal.cbs.gov.np/results/files/result-folder/Caste%20Ethnicity_report_NPHC_2021.pdf |url-status=live }}</ref>
{{Pie chart
|caption = रसुवा जिले मा भाषा (2021)<ref name="mothertongue"/>
|thumb = right
|label1 = [[तामांग भाषा|तामांग]] |value1 = 67.54 |color1 = turquoise
|label2 = [[नेपाली भाषा|नेपाली]] |value2 = 24.49 |color2 = orange
|label3 = [[घले भाषा|घले]] |value3 = 3.80 |color3 = #5b97bf
|label4 = [[तिब्बती भाषा|तिब्बती]] |value4 = 1.72 |color4 = #019193
|label5 = अन्य |value5 = 2.45 |color5 = grey
}}
2021 के जनगणना के समय, 67.54% आबादी अपन पहिल भाषा के तौर प [[तामांग भाषा|तामांग]], 24.49% [[नेपाली भाषा|नेपाली]], 3.80% [[घले भाषा|घले]] अउर 1.72% [[तिब्बती भाषा|तिब्बती]] दर्ज कराएसि।<ref name="mothertongue">{{Cite web |title=Table 5: Mother tongue and sex |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/downloads/caste-ethnicity |access-date= |website=Census Nepal 2021 |publisher=[[Central Bureau of Statistics (Nepal)|Central Bureau of Statistics]] |archive-date=2023-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231014072320/https://censusnepal.cbs.gov.np/results/files/result-folder/Caste%20Ethnicity_report_NPHC_2021.pdf |url-status=live }}</ref> 2011 में, 26.5% आबादी अपन पहिल भाषा के रूप मा नेपाली ब्वालति रहै।<ref>{{Cite web |url=https://nepalmap.org/data/table/?table=LANGUAGE&primary_geo_id=district-66&geo_ids=district-66,province-3,country-NP |title=NepalMap Language |access-date=2025-06-27 |archive-date=2023-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230319002358/https://nepalmap.org/data/table/?table=LANGUAGE&primary_geo_id=district-66&geo_ids=district-66,province-3,country-NP |url-status=dead }}</ref>
{{bar box
| title = रसुवा जिला मा धरम (2021)<ref name="religion">{{Cite web |title=Table 5: Religion and sex |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/downloads/caste-ethnicity |access-date=2024-03-16 |website=Census Nepal 2021 |publisher=[[Central Bureau of Statistics (Nepal)|Central Bureau of Statistics]] |archive-date=2023-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231014072320/https://censusnepal.cbs.gov.np/results/files/result-folder/Caste%20Ethnicity_report_NPHC_2021.pdf |url-status=live }}</ref>
| titlebar = #Fcd116
| left1 = धरम
| right1 = प्रतिशत
| float = left
| bars =
{{bar percent|[[नेपाल मा बौद्ध धर्म|बौद्ध धर्म]]|Yellow|70.84}}
{{bar percent|[[नेपाल मा हिन्दू धर्म|हिन्दू धर्म]]|darkorange|25.61}}
{{bar percent|[[नेपाल मा ईसाई धर्म|ईसाई धर्म]]|dodgerblue|3.44}}
{{bar percent|अन्य या अनिर्दिष्ट|black|0.11}}
}}
{{clear}}
== प्रशासनिक विभाजन ==
रसुवा के प्रशासनिक विभाजन मा 5 गाँवपालिका (ग्रामीण नगरपालिका) शामिल हैं।
[[Image:NepalRasuwaDistrictmap.png|thumb|right|300px|रसुवा जिला मा वीडीसी क मानचित्र]]
रसुवा जिला मा निम्नलिखित पांच गाँवपालिका हैं:
{| class="wikitable"
|+ रसुवा जिला की गाँवपालिका
|-
! # !! नाम !! वेबसाइट
|-
| 1 || [[उत्तरगया गाँवपालिका]] || {{URL|uttargayamun.gov.np}}
|-
| 2 || [[कालिका गाँवपालिका]] || {{URL|kalikamunrasuwa.gov.np}}
|-
| 3 || [[गोसाईंकुंड गाँवपालिका]] || {{URL|gosaikundamun.gov.np}}
|-
| 4 || [[नौकुंड गाँवपालिका]] || {{URL|naukundamun.gov.np}}
|-
| 5 || [[आमाछोदिंगमो गाँवपालिका]] || {{URL|Aamachhodingmomun.gov.np}}
|}
हियाँ विभिन्न दलन के कइयो नेता हैं मुला खाली 5 मेयर हैं। [[नेपाली काँग्रेस]] 2 सीटैं जीतेसि रहै, [[नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)|सीपीएन यूएमएल]] 2 सीटैं जीतेसि रहै अउर [[राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी नेपाल|राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी]] 1 सीट जीती रहै। [[नेपाली काँग्रेस]] ते रसुवा मा निर्वाचित होए वाले पहिले व्यक्ति श्री बाल चंद्र पौडेल (2046 विक्रम संवत) रहैं। दुसरी पार्टिन का खाता अबे शुरू नहीं भा है मुला नेपाल मा यो जिला अइस है जहाँ कउनो वीडीसी नहीं है। ई जिला के 2070 विक्रम संवत के चुनाव के विजेता जनार्दन ढकाल हैं।
== यातायात ==
रसुवा पासांग ल्हामू राजमार्ग (H21) के माध्यम ते काठमांडू (राष्ट्रीय राजधानी) ते बस द्वारा पहुँचा जा सकत है, अउर यहिका मुख्यालय (धुंचे) [[काठमांडू]] ते लगभग {{cvt|120|km}} दूर है। 2013 तक, 3 ग्राम विकास समिति (वीडीसी) अर्थात् थुमान, लांगटांग अउर हाकु कउनेओ प्रकार के सड़क मार्ग ते जुड़ी न रहैं।
== पर्यटन ==
[[File:Langtang Range from Ramche.jpg|thumb|रसुवा हिमालय क्षेत्र मा स्थित है]]
नेपाल सरकार के खान एवं भूविज्ञान विभाग के अनुसार रसुवा प्राकृतिक संसाधनन मा समृद्ध है। [[लांगटांग]] पर्वत शृंखला रसुवा के उत्तर मा स्थित है। ई क्षेत्र के उत्तरी हिस्सा काफी हद तक [[लांगटांग राष्ट्रीय उद्यान]] की सीमन के भीतर आवति हैं। गोसाईंकुंड झील, [[गांजा ला दर्रा]], अउर ब्रिदिम मा तामांग गांव पर्यटकन खातिन रसुवा के सबते प्रमुख आकर्षण हैं। गोसाईंकुंड झील, जेहिका "जमी हुई झील" के रूप मा जाना जात है, लांगटांग क्षेत्र मा स्थित एक पहाड़ी झील है। ई क्षेत्र मा लगभग 108 कुण्ड (झीलैं) हैं। सरस्वती कुण्ड, भैरव कुण्ड, सूर्य कुण्ड अउ गोसाईंकुंड सबते महत्वपूर्ण हैं।
[[File:Gosainkunda Lake.jpg|thumb|right|300px|[[गोसाईंकुंड]] नेपाल के [[लांगटांग राष्ट्रीय उद्यान]] मा मीठे पानी के याक [[अल्पाइन झील]] आय]]
== संदर्भ ==
{{Reflist|33em}}
{{commons category|position=right}}
* [https://web.archive.org/web/20140211153545/http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2012/District%20Profiles/District%20profile_29.pdf Rasuwa District Profile 2011]
==बाहरी लिंक==
{{नेपाल के प्रदेश औ जिला}}
[[श्रेणी:नेपाल मा जिला]]
qqja7n2xqa3ws4b6g02wf958ymg3u4r
सिन्धुली जिला
0
5774
37357
37312
2026-08-28T15:26:15Z
Avimaarak
3578
37357
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox settlement
| type = [[नेपाल के जिलन के सूची|जिला]]
| name = सिन्धुली जिला
| native_name = {{small|सिन्धुली जिल्ला}}
| nickname =
| native_name_lang =
| motto =
| image_skyline = BP Highway, Sindhuli.jpg
| image_alt =
| image_caption = बीपी राजमार्ग, सिन्धुली
| image_size = 300
| image_map = Sindhuli Bagmati locator.png
| mapsize = 300
| map_alt =
| map_caption = बागमती प्रदेश मा जिले के स्थिति
| image_map1 =
| mapsize1 =
| map_alt1 =
| map_caption1 =
| coordinates =
| coordinates_footnotes =
| subdivision_type = देश
| subdivision_name = {{NPL}}
| subdivision_type1 = [[नेपाल के प्रदेशन के सूची|प्रदेश]]
| subdivision_name1 = [[बागमती प्रदेश|बागमती]]
| parts_type = [[नेपाल मा स्थानीय स्वशासन|नगरपालिका]]
| parts_style = coll
| p1 =
| p2 =
| established_title = स्थापना
| established_date = 1962
| seat_type = मुख्यालय
| seat = [[सिन्धुलीमाढ़ी]] ([[कमलामाई]])
| leader_title = प्रमुख
| leader_name =
| leader_party =
| leader_title1 = उप-प्रमुख
| leader_name1 =
| leader_title2 = [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|संसदीय निर्वाचन क्षेत्र]]
| leader_name2 = 2
| leader_title3 = [[प्रदेश सभा (नेपाल)|प्रांतीय निर्वाचन क्षेत्र]]
| leader_name3 = 4
| government_footnotes =
| government_type = [[जिला समन्वय समिति|समन्वय समिति]]
| governing_body = [[जिला समन्वय समिति|जिसस]], सिन्धुली
| area_footnotes =
| area_total_km2 = 2491
| area_note =
| area_rank =
| elevation_footnotes =
| elevation_m =
| elevation_min_m = 168
| elevation_max_m = 2386
| population_footnotes =
| population_total = 300,026
| population_as_of = 2021
| population_density_km2 = auto
| population_note =
| population_rank =
| blank_name_sec1 = [[नेपाल की भाषा|प्रमुख भाषा]]
| blank_info_sec1 = नेपाली, तामाङ, मगर, दनुवार, नेवारी
| blank_info_sec2 =
| timezone1 = [[नेपाल समय|एनपीटी]]
| utc_offset1 = +05:45
| postal_code_type = पिन कोड
| postal_code = 45900
| area_code_type = एसटीडी कोड
| area_code = 047
| website = {{URL|https://dccsindhuli.gov.np/}}
| footnotes =
}}
'''सिन्धुली जिला''' ({{langx|ne|[[:ne:सिन्धुली जिल्ला|सिन्धुली जिल्ला]]}} {{Audio|Sindhuli.ogg|सुनो}}) [[बागमती प्रदेश]] के [[बागमती प्रदेश के जिलन के सूची|त्यारा]] अउर [[नेपाल के जिलन के सूची|नेपाल के सतत्तर जिलन]] मा ते एक है। ई जिला क मुख्यालय [[सिन्धुलीमाढी]] ([[कमलामाई]]) मा है।<ref>{{Cite web |title=सिन्धुली सदरमुकामका जंगल खरानी हुँदै |url=https://ekantipur.com/bagmati-pradesh/2020/04/11/158657446003523508.html |access-date=2026-04-02 |website=Ekantipur |language=ne}}</ref> यो जिला {{convert|2491|km2|sqmi|abbr=on|0}} के क्षेत्रफल मा फइला है। यो जिला नौ स्थानीय निकायन मा विभाजित है, जेहिमा दुइ नगरपालिका अउर सात गाँवपालिका (ग्रामीण नगरपालिका) शामिल हैं। २०२१ के नेपाल जनगणना के अनुसार, सिन्धुली जिला के जनसंख्या 300,026 है।<ref name=":0">{{Cite web |last= |first= |date=2024-09-06 |title=Introduction To Sindhuli District |url=https://nepalog.com/bagmati-province/sindhuli-district/introduction-of-sindhuli-district/ |access-date=2025-12-17 |website=Nepalog |language=en-US}}</ref><ref name=":5">{{Cite web |title=जिल्ला वस्तुगत विवरण सिन्धुली २०८० |url=https://giwmscdnone.gov.np/media/app/public/36/posts/1709009301_88.pdf |access-date=2026-01-16}}</ref>
सिन्धुली जिला भीतरी तराई अउर पहाड़ी क्षेत्रन ते मिलिके बना है। प्रशासनिक कामन खातिन यहिका भीतरी तराई जिला के रूप मा वर्गीकृत कीन गा है। यहिके सीमा १० अउर जिलन ते मिलति है, जेहिसे यो सबते ज़्यादा जिलन क सीमा छुवै वाला जिला बनत है।<ref name=":2" /> यहिके पूर्ब मा कोशी प्रदेश औ दक्खिन मा मधेस प्रदेश स्थित है।
ई जिला इतिहासिक सिन्धुली गढ़ी किला खातिन प्रसिद्ध है जहाँ सन् 1767 (1824 वि॰सं॰) मा ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी के सैनिकन का गोरखाली सेना हराएनि रहै।<ref name=":4" /> प्रसिद्ध बीपी राजमार्ग ई जिला ते होइके गुजरत है। सिन्धुली अपने जुनार (मीठ संतरा) के उत्पादन खातिन भी जाना जात है।<ref name=":1" />
नेपाल के पुरान प्रशासनिक विभाजन के अनुसार, सिन्धुली मध्य विकास क्षेत्र के जनकपुर अंचल के अंतर्गत आवत रहै।<ref>{{Cite web |title=Districts, Zones and Development Regions of Nepal |url=http://www.weallnepali.com/about-nepal/map-of-nepal |archive-url=https://web.archive.org/web/20180128225928/http://www.weallnepali.com/about-nepal/map-of-nepal |archive-date=28 January 2018}}</ref> सन् 1967 (2023 वि॰सं॰) तक सिन्धुली गढ़ी ई जिला क मुख्यालय रहै।<ref name=":6">{{Cite web |date=2 January 1967 |title=जिल्ला सदरमुकाम तोकेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=3851 |website=(In Nepali) Nepal Rajpatra}}</ref>
== नामकरण ==
सिन्धुली जिला क नाम सिन्धुली घाटी (सिन्धुलीमाढी औ आसपास के क्षेत्रन) के नाम पर रखा गा है। सिन्धुली के नामकरण के बरे कइयो तरह क मानबु है अउर कउनो ठोस प्रमाण नहीं है कि ई जगह क नाम "सिन्धुली" कइसन परा।
*एक मानबु यो है कि "सिन्धुली" नाम राजा सिन्धुल के नाम ते उपजा है, जउन प्राचीन समय मा ई क्षेत्र मा राज करति रहैं।<ref name=":1">{{Cite web |title=Brief Introduction |url=https://dccsindhuli.gov.np/brief-introduction |access-date=18 December 2025 |website=DCC Sindhuli (In Nepali)}}</ref>
*जिला मुख्यालय सिन्धुलीमाढी ते लगभग ११ किलोमीटर दूर, समुद्र तल ते 1,077 मीटर की ऊंचाई पर सिद्धबाबा क मंदिर स्थित है। ई मंदिर के नाम पर पहिले सिन्धुली घाटी का सिद्धस्थली कहा जात रहै। बादि मा समय के साथ "सिद्धस्थली" शब्द बिगड़त गा अउर अंत मा "सिन्धुली" बनि गा।<ref name=":1" />
*नेपाल के एकीकरण ते पहिले, सिन्धुली मकवानपुर राज्य क हिस्सा रहै, जेहिका सेन राजवंश के राजा लोग शासित करति रहैं। सिन्धुली घाटी उइ शासकन औ उनके अधिकारियन खातिन शिकार खेलै अउर मछरी मारै क क्षेत्र रहै। नदी मा एक छोटि संरचना बनाई जात रहै जेहिका दुवाली कहा जात रहै, वहिके ज़रिए मछरी पकड़ी जात रहै। स्थानीय रूप ते, सेन राजान द्वारा उपयोग कीन जाय वाली मछरी मारै क दुवाली का "सेनको दुवाली" (यानी सेन क दुवाली) कहा जात रहै। जब यो जल्दी-जल्दी ब्वाला जाय लाग, तो यो "सेनदुवाली" होइ गा। धीरे-धीरे यो शब्द बिगड़िके "सेन्दुली" भा अउर अंत मा "सिन्धुली" बनि गा।<ref name=":8">{{Cite book |last=Sindhuliya |first=Umanath Shastri |title=मकवानी बाला |publisher=[[Sajha Prakashan]] |year= |publication-date= |language=ne}}</ref>
*ई क्षेत्र मा घना जंगल रहै। ई क्षेत्र मा पहाड़ी जनजाति (तामांग) सबते बड़ा समूह रहै औ उनके जीवन यापन खेती-बाड़ी अउर जंगली संसाधनन पर निर्भर रहै। ई स्थानीय मनई पेड़ काटैक बरे "सिङ्थुवा" अउर लकड़ी बटोरैक बरे "सिङ्थुजी" शब्द क प्रयोग करति रहैं। समय के साथ उच्चारण मा बदलाव के कारण ई क्षेत्र क नाम "सिन्धुली" बनि गा।<ref>Nepal Tamang Ghedung, Sindhuli</ref>
== इतिहास ==
=== नेपाल के एकीकरण ते पहिले ===
काठमांडू घाटी का पूर्बी पहाड़न अउर दक्खिनी मैदानन ते जोड़ै खातिन सिन्धुली एक इतिहासिक औ महत्वपूर्ण रस्ता रहै, जेहिके कारण यहिके सामरिक औ आर्थिक महत्व बहुत रहै। सिन्धुली गढ़ी समेत स्थानीय किलिन अउर पहाड़ी चौकियन पर क्षेत्रीय ताकतन क नियंत्रण रहै अउर उइ रक्षा चौकियन औ व्यापार तथा आवाजाही खातिन पारगमन बिंदु के रूप मा काम करति रहैं।<ref>{{cite book |last=Stiller |first=Ludwig F. |title=The Rise of the House of Gorkha |publisher=Human Resources Development Research Center |year=1973 |location=Kathmandu}}</ref>
सन् 1244 मा कर्नाट राजवंश के डोया लोग<ref name=":2" /> औ सन् 1349 मा बंगाल के सुल्तान शम्सुद्दीन इलियास शाह<ref name=":3">{{Cite web |date=2018-02-09 |title=The Sultan's siege of Kathmandu - OnlineKhabar English News |url=https://english.onlinekhabar.com/the-sultans-siege-of-kathmandu.html |access-date=2026-01-06 |language=en-GB}}</ref> काठमांडू घाटी पर हमला करै खातिन सिन्धुली गढ़ी क रस्ता उपयोग कीन्हेनि रहै। नेपाल के एकीकरण ते पहिले, सिन्धुली मकवानपुर राज्य क हिस्सा रहै, जेहिका सेन राजवंश के राजा शासित करति रहैं।<ref name=":8" />
== सिन्धुली के लड़ाई ==
{{see also|सिन्धुली के लड़ाई}}
[[File:Sindhuli Gadhi.jpg|thumb|right|सिन्धुली गढ़ी किला क खंडहर]]
सन् 1767 (1824 वि॰सं॰) मा लड़ी गै सिन्धुली के लड़ाई, नेपाल के इतिहास मा सबते महत्वपूर्ण सैन्य जीतन मा ते एक आय। या लड़ाई राजा पृथ्वीनारायण शाह के व्यापक एकीकरण अभियान के तहत संचालित गोरखाली सेना अउर ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी के सैनिकन के बीच लड़ी गै रहै। या लड़ाई गोरखाली सेना के ताकत, रणनीति अउर संकल्प का देखाएसि अउर नेपाल की आज़ादी के रक्षा करै मा एक महत्वपूर्ण भूमिका निभाएसि।
१८वीं सदी के मध्य मा, राजा पृथ्वीनारायण शाह हिमालयी क्षेत्र का कइयो छोटे-छोटे राज्यन का एक देश मा ज्वाड़ै (एकीकृत करैक) बरे सक्रिय रूप ते काम करति रहैं। उइ समय ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी भारतीय उपमहाद्वीप मा अपन परभाव बढ़ावत रहै। जब कान्तिपुर (काठमांडू) के राजा जयप्रकाश मल्ल गोरखाली सेना के आगे बढ़ब का रोकैक बरे ब्रिटिश सरकार ते मदद माँगेनि, तब कैप्टन किनलोच के नेतृत्व मा एक ब्रिटिश सेना काठमांडू कइती भेजी गै। घाटी मा पहुँचैक बरे ब्रिटिश सैनिकन का सिन्धुली गढ़ी के कठिन पहाड़ी क्षेत्र ते होइके जाएक परा रहै।
गोरखाली सेना सिन्धुली गढ़ी के ऊबड़-खाबड़ भूभाग अउर घने जंगलन क पूरा फ़ायदा उठाएनि। खुले मैदान मा ब्रिटिश सेना क सामना करैक बजाए, उइ छापामार (गौरीला) युद्ध रणनीति क प्रयोग कीन्हेनि—जइसे रसद (आपूर्ति) मार्गन पर घात लगाउब, रस्ता रोकब अउर आगे बढ़ति सेना का लगातार परेशान करब। ब्रिटिश सैनिक, जउन ई पहाड़ी इलाका ते अनजान रहैं अउर खाना तथा जरूरी सामानन क कमी ते जूझति रहैं, पूरी तना थकि गें अउर उनका हौसला टूटि गा।
लगातार दबाव अउर कठिन परिस्थिति क सामना न कर पावै के कारण, ब्रिटिश सेना का वापस लउटै पर मजबूर होएक परा। यो हार यहि खातिन महत्वपूर्ण रहै काहे ते यो देखाएसि कि एक नीक तना संगठित स्थानीय सेना, चतुर रणनीति अउर क्षेत्र के जानकारी क उपयोग कइके, एक ताकतवर विदेशी सेना का हराइ सकत है। सिन्धुली गढ़ी मा मिली या जीत गोरखाली सेना के स्थिति का मजबूत कीन्हेसि अउर उइ समय नेपाल मा ब्रिटिश सेना के आगे हस्तक्षेप करै क हिम्मत का तोड़ि दीन्हेसि।<ref name=":4">{{Cite web |date=2024-08-08 |title=The battle of Sindhuli |url=https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/the-battle-of-sindhuli |access-date=2026-01-06 |website=myrepublica.nagariknetwork.com |language=English}}</ref>
== शाह अउर राणा शासन ==
नेपाल के सफल एकीकरण के बादि, सिन्धुली का शाह राजवंश के केंद्रीकृत प्रशासनिक व्यवस्था मा शामिल कीन गा। राणा शासन के समय, यो पूर्ब २ नम्बर (पूर्व २ नम्बर) जिला क हिस्सा रहै।<ref name=":1" /> यो जिला मुख्य रूप ते ग्रामीण बना रहा, जहाँ बुनियादी ढाँचा क बिकास बहुत सीमित रहै अउर सरकारी निवेश बहुत कम भा। शासन नियुक्त अधिकारियन के माध्यम ते चलाबा जात रहै, अउर स्थानीय मनई मुख्य रूप ते खेती-बाड़ी अउर जीवन-यापन के सादा साधनन मा लाग रहैं।<ref>{{cite book |last=Whelpton |first=John |title=A History of Nepal |publisher=Cambridge University Press |year=2005 |location=Cambridge}}</ref>
== बादि क समय ==
जब नेपाल का ७५ जिलन अउर १४ अंचलन मा बांटा गा, तब सन् 1962 (2019 वि॰सं॰) मा सिन्धुली जिला अस्तित्व मा आया, अउर सिन्धुली गढ़ी यहिके मुख्यालय रहै। २ जनवरी १९६७ (१८ पौष २०२३ वि॰सं॰) का जिला क मुख्यालय सिन्धुलीमाढी मा स्थानांतरित कीन गा रहै।<ref name=":6" />
पंचायत काल के दौरान, सिन्धुली मा धीरे-धीरे प्रशासनिक अउर सामाजिक बदलाव आए। जिला के पहाड़ी भूभाग के कारण बुनियादी ढाँचा क बिकास, जेहिमा सड़कैं अउर सरकारी सेवाएं शामिल रहैं, बहुत धीरे-धीरे फइला। 1990 अउर 2000 के दशक मा, नेपाल के कइयो जिलन की तना सिन्धुलीओ राजनीतिक आंदोलनन अउर माओवादी विद्रोह ते प्रभावित भा। हाल के दशकन मा, स्थानीय शासन मा सुधार अउर बिकास के कामन ते जिला क जुड़ाव (कनेक्टिविटी) बेहतर भै अउर जिला क इतिहासिक धरोहर का नई पहचान मिली, खासकइके राष्ट्रीय इतिहासिक स्थल के रूप मा सिन्धुली गढ़ी के संरक्षण क काम भवा।<ref>{{cite web |title=Sindhuli Gadhi declared national heritage site |publisher=Government of Nepal, Ministry of Culture, Tourism and Civil Aviation |url=https://www.tourism.gov.np|access-date=6 January 2026}}</ref>
== भूगोल अउर जलवायु ==
=== धरातल ===
सिन्धुली जिला मा विविध प्रकार के धरातल हैं जेहिमा महाभारत पर्वत शृंखला अउर चुरे पहाड़ी शामिल हैं, औ जिला क जादा हिस्सा भीतरी तराई क्षेत्र मा आवत है। जिला के कुल क्षेत्रफल के दुइ-तिहाई हिस्सा मा जंगल फइले हैं।<ref name=":1" />
महाभारत पर्वत शृंखला (लघु हिमालय श्रेणी) जिला के उत्तरी पट्टी मा स्थित है।<ref name=":1" /> जिला क सबते ऊँचा स्थान, फिक्कल चोटी (Phikkal Peak) जेहिकी समुद्र तल ते ऊंचाई २,३८६ मीटर है, इसी क्षेत्र मा स्थित है।<ref>{{Cite web |title=Phikkal Rural Municipality |url=https://phikkalmun.gov.np/}}</ref>
[[File:Sindhulimadhi 2020.jpg|thumb|सिन्धुली घाटी मा सिन्धुलीगढ़ी]]
जिला क बीच क हिस्सा भीतरी तराई क्षेत्र ते मिलिके बना है। ई क्षेत्र मा नदी घाटी औ मैदान शामिल हैं जइसे कि सिन्धुली घाटी, कमला मैदान, मरीन मैदान अउर तिनपाटन घाटी मैदान।<ref name=":2">{{Cite web |title=Sindhuli District Introduction |url=https://daosindhuli.moha.gov.np/page/district-profile-2 |website=(In Nepali) DAO Sindhuli}}</ref> जिला क जादा आबादी (मनई) इहै क्षेत्र मा रहति है। जिला क सबते नीचला स्थान, समुद्र तल ते १६८ मीटर की ऊंचाई पर, दुधौली मा है जउन ई क्षेत्र मा आवत है।
दक्खिनी पट्टी मा चुरे (शिवालिक) पहाड़ी स्थित हैं। ई पहाड़ियाँ घने जंगल ते ढकी हैं औ जिला के बाकी हिस्सा का बाहरी (मुख्य) तराई ते अलग करति हैं।<ref name=":1" />
=== नदी ===
==== कमला नदी ====
सिन्धुली जिला मा कुल १४९ बड़ी औ छोटी नदियाँ हैं। जादातर नदियाँ महाभारत पर्वत शृंखला ते निकलति हैं, औ कुछ चुरे पहाड़ी ते। प्रमुख नदियन मा कमला, मरीन, चदाहा, ग्वांग (गौमती), ठाकुर खोला, कयान खोला अउर वितिजोर खोला शामिल हैं। सुनकोशी नदी जिला के उत्तरी सीमा पर बहत है, जबकि बागमती नदी यहिके पश्चिमी सीमा पर बहत है।<ref name=":1" />
=== जिला क सीमा ===
सिन्धुली क सीमा १० जिलन औ २ प्रदेशन ते मिलति है, जउन ई प्रकार है<ref name=":2" />:
* '''पूर्ब:''' [[उदयपुर जिला, नेपाल|उदयपुर]] (कोशी प्रदेश) औ [[सिराहा जिला|सिराहा]] (मधेस प्रदेश)
* '''पच्छिम:''' रौतहट जिला (मधेस प्रदेश), मकवानपुर जिला अउर काभ्रेपलाञ्चोक जिला
* '''उत्तर:''' ओखलढुंगा जिला (कोशी प्रदेश) औ रामेछाप जिला
* '''दक्खिन:''' धनुषा, महोत्तरी अउर सर्लाही, जउन सब मधेस प्रदेश मा आवत हैं।
सिन्धुली जिला क प्रशासन जिला मुख्यालय सिन्धुलीमाढी, कमलामाई ते चलाबा जात है। गृह मंत्रालय के अंतर्गत जिला प्रशासन कार्यालय (डीएओ) जिला मा प्रशासन चलावै औ कानून व्यवस्था बनाए रक्खैक बरे ज़िम्मेदार है। डीएओ क नेतृत्व मुख्य जिला अधिकारी (सीडीओ) करत हैं। जिला समन्वय समिति (डीसीसी) स्थानीय निकान के बीच, औ प्रदेश तथा संघीय सरकार के साथ समन्वय बनाए रखति है।
सिन्धुली जिला अदालत क अधिकार क्षेत्र जिला के भीतर के फौजदारी औ दीवानी मामलन पर है। जिला मा १३ डाकघर काम कइ रहे हैं, जउन सिन्धुली जिला डाकघर (डीपीओ) के अंतर्गत आवत हैं, औ यहिके डाक कोड ४५९०० है।
=== स्थानीय निकाय ===
जिला मा नौ स्थानीय निकाय हैं, जेहिमा ते दुइ नगरपालिका औ सात गाँवपालिका (ग्रामीण नगरपालिका) हैं। उइ ई प्रकार हैं:
==== पुरान ग्राम विकास समिति ====
सन् १९९७ तक सिन्धुली मा कुल ५५ ग्राम विकास समिति (वीडीसी) रहैं। १९९७ मा कमलामाई नगरपालिका बने के बादि, वीडीसी क संख्या घटिके ५३ होइ गै। २०१४ मा दुधौली नगरपालिका बने के बादि, वीडीसी क संख्या अउर घटिके ५० होइ गै। १० मार्च २०१७ का, नेपाल मा स्थानीय निकान के पुनर्गठन के तहत, पहिले ते चलि आबति वीडीसी का खतम कइके नगरपालिका औ गाँवपालिका मा मिलाइ दीन गा।
२०२१ के नेपाल जनगणना के समय, सिन्धुली जिला क जनसंख्या ३,००,०२६ रहै। ८.०४% आबादी ५ वर्ष ते कम उमिर के है। यहिके साक्षरता दर ७२.५९% है अउर लिंगानुपात १०४० मेहेरिया प्रति १००० मनई है। १,४१,२२३ मनई (४७.०७%) नगरपालिकान मा रहत रहैं।
जातीयता के आधार पर: पहाड़ी जनजाति सबते बड़ा समूह रहै, जउन कुल आबादी क ५७% रहै। तामांग सबते बड़ा पहाड़ी जनजाति समूह रहै, जउन आबादी का २६.७% रहै, औ मगर कुल आबादी क १४.१% रहैं। खस (छेत्री, बाहुन, कामी, दमाई आदि) आबादी क ३४% रहैं।
२०२१ के जनगणना के समय, ५२.३५% आबादी अपन पहिल भाषा के तौर प नेपाली, २५.१३% तामांग, ८.११% मगर, ६.६१% दनुवार, २.०८% नेपाल भाषा, १.८०% मैथिली अउर १.१०% सुनुवार दर्ज कराएसि। २०११ मा, ४८.१% आबादी अपन पहिल भाषा के रूप मा नेपाली ब्वालति रहै।
=== अर्थव्यवस्था ===
सिन्धुली जिला मा खेती-बाड़ी (कृषि) मुख्य आर्थिक गतिविधि आय। उपजाऊ भीतरी तराई क्षेत्र मा धान, मकई, गेहूँ, आलू औ कोदों (बाजरा) के साथै मौसमी फल औ सब्जियाँ उगाई जात हैं।
==संदर्भ==
{{reflist}}
{{नेपाल के प्रदेश औ जिला}}
[[श्रेणी:नेपाल मा जिला]]
rtc1gf6h2hqoe7p1olgv30ysgyqdyxy
37358
37357
2026-08-28T16:31:13Z
Avimaarak
3578
/* अर्थव्यवस्था */
37358
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox settlement
| type = [[नेपाल के जिलन के सूची|जिला]]
| name = सिन्धुली जिला
| native_name = {{small|सिन्धुली जिल्ला}}
| nickname =
| native_name_lang =
| motto =
| image_skyline = BP Highway, Sindhuli.jpg
| image_alt =
| image_caption = बीपी राजमार्ग, सिन्धुली
| image_size = 300
| image_map = Sindhuli Bagmati locator.png
| mapsize = 300
| map_alt =
| map_caption = बागमती प्रदेश मा जिले के स्थिति
| image_map1 =
| mapsize1 =
| map_alt1 =
| map_caption1 =
| coordinates =
| coordinates_footnotes =
| subdivision_type = देश
| subdivision_name = {{NPL}}
| subdivision_type1 = [[नेपाल के प्रदेशन के सूची|प्रदेश]]
| subdivision_name1 = [[बागमती प्रदेश|बागमती]]
| parts_type = [[नेपाल मा स्थानीय स्वशासन|नगरपालिका]]
| parts_style = coll
| p1 =
| p2 =
| established_title = स्थापना
| established_date = 1962
| seat_type = मुख्यालय
| seat = [[सिन्धुलीमाढ़ी]] ([[कमलामाई]])
| leader_title = प्रमुख
| leader_name =
| leader_party =
| leader_title1 = उप-प्रमुख
| leader_name1 =
| leader_title2 = [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|संसदीय निर्वाचन क्षेत्र]]
| leader_name2 = 2
| leader_title3 = [[प्रदेश सभा (नेपाल)|प्रांतीय निर्वाचन क्षेत्र]]
| leader_name3 = 4
| government_footnotes =
| government_type = [[जिला समन्वय समिति|समन्वय समिति]]
| governing_body = [[जिला समन्वय समिति|जिसस]], सिन्धुली
| area_footnotes =
| area_total_km2 = 2491
| area_note =
| area_rank =
| elevation_footnotes =
| elevation_m =
| elevation_min_m = 168
| elevation_max_m = 2386
| population_footnotes =
| population_total = 300,026
| population_as_of = 2021
| population_density_km2 = auto
| population_note =
| population_rank =
| blank_name_sec1 = [[नेपाल की भाषा|प्रमुख भाषा]]
| blank_info_sec1 = नेपाली, तामाङ, मगर, दनुवार, नेवारी
| blank_info_sec2 =
| timezone1 = [[नेपाल समय|एनपीटी]]
| utc_offset1 = +05:45
| postal_code_type = पिन कोड
| postal_code = 45900
| area_code_type = एसटीडी कोड
| area_code = 047
| website = {{URL|https://dccsindhuli.gov.np/}}
| footnotes =
}}
'''सिन्धुली जिला''' ({{langx|ne|[[:ne:सिन्धुली जिल्ला|सिन्धुली जिल्ला]]}} {{Audio|Sindhuli.ogg|सुनो}}) [[बागमती प्रदेश]] के [[बागमती प्रदेश के जिलन के सूची|त्यारा]] अउर [[नेपाल के जिलन के सूची|नेपाल के सतत्तर जिलन]] मा ते एक है। ई जिला क मुख्यालय [[सिन्धुलीमाढी]] ([[कमलामाई]]) मा है।<ref>{{Cite web |title=सिन्धुली सदरमुकामका जंगल खरानी हुँदै |url=https://ekantipur.com/bagmati-pradesh/2020/04/11/158657446003523508.html |access-date=2026-04-02 |website=Ekantipur |language=ne}}</ref> यो जिला {{convert|2491|km2|sqmi|abbr=on|0}} के क्षेत्रफल मा फइला है। यो जिला नौ स्थानीय निकायन मा विभाजित है, जेहिमा दुइ नगरपालिका अउर सात गाँवपालिका (ग्रामीण नगरपालिका) शामिल हैं। २०२१ के नेपाल जनगणना के अनुसार, सिन्धुली जिला के जनसंख्या 300,026 है।<ref name=":0">{{Cite web |last= |first= |date=2024-09-06 |title=Introduction To Sindhuli District |url=https://nepalog.com/bagmati-province/sindhuli-district/introduction-of-sindhuli-district/ |access-date=2025-12-17 |website=Nepalog |language=en-US}}</ref><ref name=":5">{{Cite web |title=जिल्ला वस्तुगत विवरण सिन्धुली २०८० |url=https://giwmscdnone.gov.np/media/app/public/36/posts/1709009301_88.pdf |access-date=2026-01-16}}</ref>
सिन्धुली जिला भीतरी तराई अउर पहाड़ी क्षेत्रन ते मिलिके बना है। प्रशासनिक कामन खातिन यहिका भीतरी तराई जिला के रूप मा वर्गीकृत कीन गा है। यहिके सीमा १० अउर जिलन ते मिलति है, जेहिसे यो सबते ज़्यादा जिलन क सीमा छुवै वाला जिला बनत है।<ref name=":2" /> यहिके पूर्ब मा कोशी प्रदेश औ दक्खिन मा मधेस प्रदेश स्थित है।
ई जिला इतिहासिक सिन्धुली गढ़ी किला खातिन प्रसिद्ध है जहाँ सन् 1767 (1824 वि॰सं॰) मा ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी के सैनिकन का गोरखाली सेना हराएनि रहै।<ref name=":4" /> प्रसिद्ध बीपी राजमार्ग ई जिला ते होइके गुजरत है। सिन्धुली अपने जुनार (मीठ संतरा) के उत्पादन खातिन भी जाना जात है।<ref name=":1" />
नेपाल के पुरान प्रशासनिक विभाजन के अनुसार, सिन्धुली मध्य विकास क्षेत्र के जनकपुर अंचल के अंतर्गत आवत रहै।<ref>{{Cite web |title=Districts, Zones and Development Regions of Nepal |url=http://www.weallnepali.com/about-nepal/map-of-nepal |archive-url=https://web.archive.org/web/20180128225928/http://www.weallnepali.com/about-nepal/map-of-nepal |archive-date=28 January 2018}}</ref> सन् 1967 (2023 वि॰सं॰) तक सिन्धुली गढ़ी ई जिला क मुख्यालय रहै।<ref name=":6">{{Cite web |date=2 January 1967 |title=जिल्ला सदरमुकाम तोकेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=3851 |website=(In Nepali) Nepal Rajpatra}}</ref>
== नामकरण ==
सिन्धुली जिला क नाम सिन्धुली घाटी (सिन्धुलीमाढी औ आसपास के क्षेत्रन) के नाम पर रखा गा है। सिन्धुली के नामकरण के बरे कइयो तरह क मानबु है अउर कउनो ठोस प्रमाण नहीं है कि ई जगह क नाम "सिन्धुली" कइसन परा।
*एक मानबु यो है कि "सिन्धुली" नाम राजा सिन्धुल के नाम ते उपजा है, जउन प्राचीन समय मा ई क्षेत्र मा राज करति रहैं।<ref name=":1">{{Cite web |title=Brief Introduction |url=https://dccsindhuli.gov.np/brief-introduction |access-date=18 December 2025 |website=DCC Sindhuli (In Nepali)}}</ref>
*जिला मुख्यालय सिन्धुलीमाढी ते लगभग ११ किलोमीटर दूर, समुद्र तल ते 1,077 मीटर की ऊंचाई पर सिद्धबाबा क मंदिर स्थित है। ई मंदिर के नाम पर पहिले सिन्धुली घाटी का सिद्धस्थली कहा जात रहै। बादि मा समय के साथ "सिद्धस्थली" शब्द बिगड़त गा अउर अंत मा "सिन्धुली" बनि गा।<ref name=":1" />
*नेपाल के एकीकरण ते पहिले, सिन्धुली मकवानपुर राज्य क हिस्सा रहै, जेहिका सेन राजवंश के राजा लोग शासित करति रहैं। सिन्धुली घाटी उइ शासकन औ उनके अधिकारियन खातिन शिकार खेलै अउर मछरी मारै क क्षेत्र रहै। नदी मा एक छोटि संरचना बनाई जात रहै जेहिका दुवाली कहा जात रहै, वहिके ज़रिए मछरी पकड़ी जात रहै। स्थानीय रूप ते, सेन राजान द्वारा उपयोग कीन जाय वाली मछरी मारै क दुवाली का "सेनको दुवाली" (यानी सेन क दुवाली) कहा जात रहै। जब यो जल्दी-जल्दी ब्वाला जाय लाग, तो यो "सेनदुवाली" होइ गा। धीरे-धीरे यो शब्द बिगड़िके "सेन्दुली" भा अउर अंत मा "सिन्धुली" बनि गा।<ref name=":8">{{Cite book |last=Sindhuliya |first=Umanath Shastri |title=मकवानी बाला |publisher=[[Sajha Prakashan]] |year= |publication-date= |language=ne}}</ref>
*ई क्षेत्र मा घना जंगल रहै। ई क्षेत्र मा पहाड़ी जनजाति (तामांग) सबते बड़ा समूह रहै औ उनके जीवन यापन खेती-बाड़ी अउर जंगली संसाधनन पर निर्भर रहै। ई स्थानीय मनई पेड़ काटैक बरे "सिङ्थुवा" अउर लकड़ी बटोरैक बरे "सिङ्थुजी" शब्द क प्रयोग करति रहैं। समय के साथ उच्चारण मा बदलाव के कारण ई क्षेत्र क नाम "सिन्धुली" बनि गा।<ref>Nepal Tamang Ghedung, Sindhuli</ref>
== इतिहास ==
=== नेपाल के एकीकरण ते पहिले ===
काठमांडू घाटी का पूर्बी पहाड़न अउर दक्खिनी मैदानन ते जोड़ै खातिन सिन्धुली एक इतिहासिक औ महत्वपूर्ण रस्ता रहै, जेहिके कारण यहिके सामरिक औ आर्थिक महत्व बहुत रहै। सिन्धुली गढ़ी समेत स्थानीय किलिन अउर पहाड़ी चौकियन पर क्षेत्रीय ताकतन क नियंत्रण रहै अउर उइ रक्षा चौकियन औ व्यापार तथा आवाजाही खातिन पारगमन बिंदु के रूप मा काम करति रहैं।<ref>{{cite book |last=Stiller |first=Ludwig F. |title=The Rise of the House of Gorkha |publisher=Human Resources Development Research Center |year=1973 |location=Kathmandu}}</ref>
सन् 1244 मा कर्नाट राजवंश के डोया लोग<ref name=":2" /> औ सन् 1349 मा बंगाल के सुल्तान शम्सुद्दीन इलियास शाह<ref name=":3">{{Cite web |date=2018-02-09 |title=The Sultan's siege of Kathmandu - OnlineKhabar English News |url=https://english.onlinekhabar.com/the-sultans-siege-of-kathmandu.html |access-date=2026-01-06 |language=en-GB}}</ref> काठमांडू घाटी पर हमला करै खातिन सिन्धुली गढ़ी क रस्ता उपयोग कीन्हेनि रहै। नेपाल के एकीकरण ते पहिले, सिन्धुली मकवानपुर राज्य क हिस्सा रहै, जेहिका सेन राजवंश के राजा शासित करति रहैं।<ref name=":8" />
== सिन्धुली के लड़ाई ==
{{see also|सिन्धुली के लड़ाई}}
[[File:Sindhuli Gadhi.jpg|thumb|right|सिन्धुली गढ़ी किला क खंडहर]]
सन् 1767 (1824 वि॰सं॰) मा लड़ी गै सिन्धुली के लड़ाई, नेपाल के इतिहास मा सबते महत्वपूर्ण सैन्य जीतन मा ते एक आय। या लड़ाई राजा पृथ्वीनारायण शाह के व्यापक एकीकरण अभियान के तहत संचालित गोरखाली सेना अउर ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी के सैनिकन के बीच लड़ी गै रहै। या लड़ाई गोरखाली सेना के ताकत, रणनीति अउर संकल्प का देखाएसि अउर नेपाल की आज़ादी के रक्षा करै मा एक महत्वपूर्ण भूमिका निभाएसि।
१८वीं सदी के मध्य मा, राजा पृथ्वीनारायण शाह हिमालयी क्षेत्र का कइयो छोटे-छोटे राज्यन का एक देश मा ज्वाड़ै (एकीकृत करैक) बरे सक्रिय रूप ते काम करति रहैं। उइ समय ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी भारतीय उपमहाद्वीप मा अपन परभाव बढ़ावत रहै। जब कान्तिपुर (काठमांडू) के राजा जयप्रकाश मल्ल गोरखाली सेना के आगे बढ़ब का रोकैक बरे ब्रिटिश सरकार ते मदद माँगेनि, तब कैप्टन किनलोच के नेतृत्व मा एक ब्रिटिश सेना काठमांडू कइती भेजी गै। घाटी मा पहुँचैक बरे ब्रिटिश सैनिकन का सिन्धुली गढ़ी के कठिन पहाड़ी क्षेत्र ते होइके जाएक परा रहै।
गोरखाली सेना सिन्धुली गढ़ी के ऊबड़-खाबड़ भूभाग अउर घने जंगलन क पूरा फ़ायदा उठाएनि। खुले मैदान मा ब्रिटिश सेना क सामना करैक बजाए, उइ छापामार (गौरीला) युद्ध रणनीति क प्रयोग कीन्हेनि—जइसे रसद (आपूर्ति) मार्गन पर घात लगाउब, रस्ता रोकब अउर आगे बढ़ति सेना का लगातार परेशान करब। ब्रिटिश सैनिक, जउन ई पहाड़ी इलाका ते अनजान रहैं अउर खाना तथा जरूरी सामानन क कमी ते जूझति रहैं, पूरी तना थकि गें अउर उनका हौसला टूटि गा।
लगातार दबाव अउर कठिन परिस्थिति क सामना न कर पावै के कारण, ब्रिटिश सेना का वापस लउटै पर मजबूर होएक परा। यो हार यहि खातिन महत्वपूर्ण रहै काहे ते यो देखाएसि कि एक नीक तना संगठित स्थानीय सेना, चतुर रणनीति अउर क्षेत्र के जानकारी क उपयोग कइके, एक ताकतवर विदेशी सेना का हराइ सकत है। सिन्धुली गढ़ी मा मिली या जीत गोरखाली सेना के स्थिति का मजबूत कीन्हेसि अउर उइ समय नेपाल मा ब्रिटिश सेना के आगे हस्तक्षेप करै क हिम्मत का तोड़ि दीन्हेसि।<ref name=":4">{{Cite web |date=2024-08-08 |title=The battle of Sindhuli |url=https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/the-battle-of-sindhuli |access-date=2026-01-06 |website=myrepublica.nagariknetwork.com |language=English}}</ref>
== शाह अउर राणा शासन ==
नेपाल के सफल एकीकरण के बादि, सिन्धुली का शाह राजवंश के केंद्रीकृत प्रशासनिक व्यवस्था मा शामिल कीन गा। राणा शासन के समय, यो पूर्ब २ नम्बर (पूर्व २ नम्बर) जिला क हिस्सा रहै।<ref name=":1" /> यो जिला मुख्य रूप ते ग्रामीण बना रहा, जहाँ बुनियादी ढाँचा क बिकास बहुत सीमित रहै अउर सरकारी निवेश बहुत कम भा। शासन नियुक्त अधिकारियन के माध्यम ते चलाबा जात रहै, अउर स्थानीय मनई मुख्य रूप ते खेती-बाड़ी अउर जीवन-यापन के सादा साधनन मा लाग रहैं।<ref>{{cite book |last=Whelpton |first=John |title=A History of Nepal |publisher=Cambridge University Press |year=2005 |location=Cambridge}}</ref>
== बादि क समय ==
जब नेपाल का ७५ जिलन अउर १४ अंचलन मा बांटा गा, तब सन् 1962 (2019 वि॰सं॰) मा सिन्धुली जिला अस्तित्व मा आया, अउर सिन्धुली गढ़ी यहिके मुख्यालय रहै। २ जनवरी १९६७ (१८ पौष २०२३ वि॰सं॰) का जिला क मुख्यालय सिन्धुलीमाढी मा स्थानांतरित कीन गा रहै।<ref name=":6" />
पंचायत काल के दौरान, सिन्धुली मा धीरे-धीरे प्रशासनिक अउर सामाजिक बदलाव आए। जिला के पहाड़ी भूभाग के कारण बुनियादी ढाँचा क बिकास, जेहिमा सड़कैं अउर सरकारी सेवाएं शामिल रहैं, बहुत धीरे-धीरे फइला। 1990 अउर 2000 के दशक मा, नेपाल के कइयो जिलन की तना सिन्धुलीओ राजनीतिक आंदोलनन अउर माओवादी विद्रोह ते प्रभावित भा। हाल के दशकन मा, स्थानीय शासन मा सुधार अउर बिकास के कामन ते जिला क जुड़ाव (कनेक्टिविटी) बेहतर भै अउर जिला क इतिहासिक धरोहर का नई पहचान मिली, खासकइके राष्ट्रीय इतिहासिक स्थल के रूप मा सिन्धुली गढ़ी के संरक्षण क काम भवा।<ref>{{cite web |title=Sindhuli Gadhi declared national heritage site |publisher=Government of Nepal, Ministry of Culture, Tourism and Civil Aviation |url=https://www.tourism.gov.np|access-date=6 January 2026}}</ref>
== भूगोल अउर जलवायु ==
=== धरातल ===
सिन्धुली जिला मा विविध प्रकार के धरातल हैं जेहिमा महाभारत पर्वत शृंखला अउर चुरे पहाड़ी शामिल हैं, औ जिला क जादा हिस्सा भीतरी तराई क्षेत्र मा आवत है। जिला के कुल क्षेत्रफल के दुइ-तिहाई हिस्सा मा जंगल फइले हैं।<ref name=":1" />
महाभारत पर्वत शृंखला (लघु हिमालय श्रेणी) जिला के उत्तरी पट्टी मा स्थित है।<ref name=":1" /> जिला क सबते ऊँचा स्थान, फिक्कल चोटी (Phikkal Peak) जेहिकी समुद्र तल ते ऊंचाई २,३८६ मीटर है, इसी क्षेत्र मा स्थित है।<ref>{{Cite web |title=Phikkal Rural Municipality |url=https://phikkalmun.gov.np/}}</ref>
[[File:Sindhulimadhi 2020.jpg|thumb|सिन्धुली घाटी मा सिन्धुलीगढ़ी]]
जिला क बीच क हिस्सा भीतरी तराई क्षेत्र ते मिलिके बना है। ई क्षेत्र मा नदी घाटी औ मैदान शामिल हैं जइसे कि सिन्धुली घाटी, कमला मैदान, मरीन मैदान अउर तिनपाटन घाटी मैदान।<ref name=":2">{{Cite web |title=Sindhuli District Introduction |url=https://daosindhuli.moha.gov.np/page/district-profile-2 |website=(In Nepali) DAO Sindhuli}}</ref> जिला क जादा आबादी (मनई) इहै क्षेत्र मा रहति है। जिला क सबते नीचला स्थान, समुद्र तल ते १६८ मीटर की ऊंचाई पर, दुधौली मा है जउन ई क्षेत्र मा आवत है।
दक्खिनी पट्टी मा चुरे (शिवालिक) पहाड़ी स्थित हैं। ई पहाड़ियाँ घने जंगल ते ढकी हैं औ जिला के बाकी हिस्सा का बाहरी (मुख्य) तराई ते अलग करति हैं।<ref name=":1" />
=== नदी ===
==== कमला नदी ====
सिन्धुली जिला मा कुल १४९ बड़ी औ छोटी नदियाँ हैं। जादातर नदियाँ महाभारत पर्वत शृंखला ते निकलति हैं, औ कुछ चुरे पहाड़ी ते। प्रमुख नदियन मा कमला, मरीन, चदाहा, ग्वांग (गौमती), ठाकुर खोला, कयान खोला अउर वितिजोर खोला शामिल हैं। सुनकोशी नदी जिला के उत्तरी सीमा पर बहत है, जबकि बागमती नदी यहिके पश्चिमी सीमा पर बहत है।<ref name=":1" />
=== जिला क सीमा ===
सिन्धुली क सीमा १० जिलन औ २ प्रदेशन ते मिलति है, जउन ई प्रकार है<ref name=":2" />:
* '''पूर्ब:''' [[उदयपुर जिला, नेपाल|उदयपुर]] (कोशी प्रदेश) औ [[सिराहा जिला|सिराहा]] (मधेस प्रदेश)
* '''पच्छिम:''' रौतहट जिला (मधेस प्रदेश), मकवानपुर जिला अउर काभ्रेपलाञ्चोक जिला
* '''उत्तर:''' ओखलढुंगा जिला (कोशी प्रदेश) औ रामेछाप जिला
* '''दक्खिन:''' धनुषा, महोत्तरी अउर सर्लाही, जउन सब मधेस प्रदेश मा आवत हैं।
सिन्धुली जिला क प्रशासन जिला मुख्यालय सिन्धुलीमाढी, कमलामाई ते चलाबा जात है। गृह मंत्रालय के अंतर्गत जिला प्रशासन कार्यालय (डीएओ) जिला मा प्रशासन चलावै औ कानून व्यवस्था बनाए रक्खैक बरे ज़िम्मेदार है। डीएओ क नेतृत्व मुख्य जिला अधिकारी (सीडीओ) करत हैं। जिला समन्वय समिति (डीसीसी) स्थानीय निकान के बीच, औ प्रदेश तथा संघीय सरकार के साथ समन्वय बनाए रखति है।
सिन्धुली जिला अदालत क अधिकार क्षेत्र जिला के भीतर के फौजदारी औ दीवानी मामलन पर है। जिला मा १३ डाकघर काम कइ रहे हैं, जउन सिन्धुली जिला डाकघर (डीपीओ) के अंतर्गत आवत हैं, औ यहिके डाक कोड ४५९०० है।
=== स्थानीय निकाय ===
जिला मा नौ स्थानीय निकाय हैं, जेहिमा ते दुइ नगरपालिका औ सात गाँवपालिका (ग्रामीण नगरपालिका) हैं। उइ ई प्रकार हैं:
==== पुरान ग्राम विकास समिति ====
सन् १९९७ तक सिन्धुली मा कुल ५५ ग्राम विकास समिति (वीडीसी) रहैं। १९९७ मा कमलामाई नगरपालिका बने के बादि, वीडीसी क संख्या घटिके ५३ होइ गै। २०१४ मा दुधौली नगरपालिका बने के बादि, वीडीसी क संख्या अउर घटिके ५० होइ गै। १० मार्च २०१७ का, नेपाल मा स्थानीय निकान के पुनर्गठन के तहत, पहिले ते चलि आबति वीडीसी का खतम कइके नगरपालिका औ गाँवपालिका मा मिलाइ दीन गा।
२०२१ के नेपाल जनगणना के समय, सिन्धुली जिला क जनसंख्या ३,००,०२६ रहै। ८.०४% आबादी ५ वर्ष ते कम उमिर के है। यहिके साक्षरता दर ७२.५९% है अउर लिंगानुपात १०४० मेहेरिया प्रति १००० मनई है। १,४१,२२३ मनई (४७.०७%) नगरपालिकान मा रहत रहैं।
जातीयता के आधार पर: पहाड़ी जनजाति सबते बड़ा समूह रहै, जउन कुल आबादी क ५७% रहै। तामांग सबते बड़ा पहाड़ी जनजाति समूह रहै, जउन आबादी का २६.७% रहै, औ मगर कुल आबादी क १४.१% रहैं। खस (छेत्री, बाहुन, कामी, दमाई आदि) आबादी क ३४% रहैं।
२०२१ के जनगणना के समय, ५२.३५% आबादी अपन पहिल भाषा के तौर प नेपाली, २५.१३% तामांग, ८.११% मगर, ६.६१% दनुवार, २.०८% नेपाल भाषा, १.८०% मैथिली अउर १.१०% सुनुवार दर्ज कराएसि। २०११ मा, ४८.१% आबादी अपन पहिल भाषा के रूप मा नेपाली ब्वालति रहै।
=== अर्थव्यवस्था ===
सिन्धुली जिला मा खेती-बाड़ी (कृषि) मुख्य आर्थिक गतिविधि आय। उपजाऊ भीतरी तराई क्षेत्र मा धान, मकई, गेहूँ, आलू औ कोदों (बाजरा) के साथै मौसमी फल औ सब्जियाँ उगाई जात हैं।<ref name=":0" /><ref name=":5" />
[[File:Junar bijayachhap sindhuli.jpg|thumb|जुनार]]
सिन्धुली अपने जुनार (मीठ संतरा) के उत्पादन खातिन बहुत प्रसिद्ध है, जेहिका वैज्ञानिक रूप ते ''साइट्रस साइनेन्सिस'' (Citrus Sinensis) के नाँव ते जाना जात है। यो जिला नेपाल मा जुनार क सबते बड़ा उत्पादक आय। यही के मारे, सिन्धुली का "जुनार को जिल्ला" (जुनार क जिला) के रूप मा जाना जात है। ई फल के खेती महाभारत पर्वत शृंखला मा ८०० मीटर ते १३०० मीटर की ऊंचाई के बीच कीन जात है। सिन्धुली मा जुनार के खेती किसानन खातिन नगद कमाई क एक अच्छा स्रोत प्रदान करति है।<ref>{{Cite web |title=Status of Sweet Orange (Junar) Production in Sindhuli District of Nepal |url=https://horticulturenepal.org/public/uploads/main_attachment/1627554994_NHS%20Journal_8%20&%209-112-117.pdf}}</ref>
खेती-बाड़ी (कृषि) के अलावा, हियाँ के मनई पशुपालनौ करति हैं, जेहिमा मुर्गीपालन अउर डेयरी उत्पादन शामिल है। जिला मा कइयो घरन के गुजर-बसर विदेशन ते आबै वाले रेमिटेंस (विदेशी कमाई) पर निर्भर है।
सिन्धुली मा पर्यटन एक तेजी ते बढ़ै वाला क्षेत्र आय। प्राकृतिक, सांस्कृतिक अउर ऐतिहासिक आकर्षण सैलानिन का ई जिला कइती खींचति हैं। पर्यटन का बढ़ावा देय खातिन, जिला मा कइयो होटल औ रिसॉर्ट संचालित हैं, खासकइके शहरी क्षेत्रन अउर राजमार्गन के किनारे।
सिन्धुलीमाढी ई जिला क व्यापारिक केंद्र आय। जिला मुख्यालय अउ मुख्य बाज़ार होए के मारे, यो ई क्षेत्र मा व्यापारिक कामन अउर सेवन क मुख्य केंद्र आय।<ref name=":0" /> दुसरे प्रमुख आर्थिक केंद्रन मा भीमान, दुधौली अउर खुर्कोट शामिल हैं।<ref name=":5" />
== यातायात ==
=== क्षेत्रीय ===
सिन्धुली जिला राष्ट्रीय राजमार्ग नेटवर्क ते तीन प्रमुख राजमार्गन द्वारा जुड़ा है: बीपी राजमार्ग, मदन भंडारी (भीतरी तराई) राजमार्ग अउर मध्य-पहाड़ी (पुष्पलाल) राजमार्ग।
[[File:Amaging sindhuli road.jpeg|thumb|बीपी राजमार्ग]]
बीपी राजमार्ग (NH13), जउन अपने सुंदर पहाड़ी रस्ता खातिन जाना जात है, ई जिला का राष्ट्रीय राजधानी काठमांडू औ तराई क्षेत्र ते ज्वाड़त है। ई राजमार्ग क लगभग दुइ-तिहाई हिस्सा यई जिला मा आवत है। यो सड़क मुख्यालय सिन्धुलीमाढी का बर्दिबास (महोत्तरी) मा महेंद्र (पूर्व-पश्चिम) राजमार्ग (NH 01) ते औ धुलिखेल (काभ्रे) मा अरनिको राजमार्ग (NH 34) ते ज्वाड़त है। यो चुरे पहाड़ी, भीतरी तराई, महाभारत पर्वत शृंखला अउर सुनकोशी नदी गलियारा के विविध धरातलन ते होइके गुजरत है।<ref>{{Cite web |title=Japan hands over BP Highway to Nepal |url=https://thehimalayantimes.com/nepal/japan-hands-over-bp-highway-to-nepal}}</ref> यो राजमार्ग भीमान, सिन्धुलीमाढी, सिन्धुली गढ़ी, खुर्कोट अउर नेपालथोक जइसी प्रमुख जगहन ते होइके गुजरत है।
मदन भंडारी (भीतरी तराई) राजमार्ग (NH 9) धरान-हेटौड़ा खंड सिन्धुली के भीतरी तराई क्षेत्रन ते होइके गुजरत है। यो ई जिला का पूर्ब मा कटारी (उदयपुर) ते औ पच्छिम मा प्रांतीय राजधानी हेटौड़ा ते जोड़त है।<ref>{{Cite web |title=Madan Bhandari Highway (NH 9) |url=https://dor.gov.np/mabhpd/notice/force/madan-bhandari-highway-nh-09}}</ref> यो राजमार्ग दुधौली ते होइके गुजरत है औ भीमान मा बीपी राजमार्ग मा मिलि जात है। यो राजमार्ग फिर ते सिन्धुलीमढी ते शुरू होत है औ पश्चिम कइती हेटौड़ा कइती जात है।
मध्य-पहाड़ी (पुष्पलाल) राजमार्ग (NH03) कोशी प्रदेश के पहाड़ी जिलन का बीपी राजमार्ग ते जोड़त है। यो जिला के पूर्बी पहाड़ी क्षेत्रन मा [[सुनकोशी नदी]] के किनारे-किनारे आगे बढ़त है औ खुर्कोट मा बीपी राजमार्ग मा मिलि जात है।
सिन्धुलीमाढी ते काठमांडू, [[पोखरा]], [[विराटनगर]], [[जनकपुर]], [[वीरगंज]] औ हेटौड़ा जइसे कइयो शहरन खातिन लंबी दूरी की गाड़ी चलती हैं। जनकपुर हवाई अड्डा सिन्धुली के सबते लगे क प्रमुख हवाई अड्डा आय, जउन सड़क मार्ग ते सिन्धुलीमाढी ते लगभग ७० किलोमीटर की दूरी पर है, जहाँ ते [[काठमांडू]] खातिन नियमित उड़ानें संचालित होती हैं।
=== स्थानीय ===
सिन्धुली के जादातर हिस्सन मा सड़क मार्ग ते पहुँचे क अच्छी व्यवस्था है। कइयो सड़कैं पक्की होइ चुकी हैं, मुला कुछ देहाती (ग्रामीण) सड़कैं अबहूँ कच्ची हैं जउनी बरसात (मानसून) के समय मा कठिन होइ जाती हैं।<ref name=":0" /> सिन्धुलीमाढी ते जिला के विभिन्न हिस्सन खातिन बस औ वैन नियमित रूप ते चलतीं हैं। शहरी क्षेत्रन मा ऑटो रिक्शा आवाजाही क एक आम साधन बनि चुका है।
== शिक्षा ==
=== प्राथमिक अउर माध्यमिक शिक्षा ===
सिन्धुली जिला मा, खासकइके कमलामाई नगरपालिका मा, एसईई स्तर तक की शिक्षा के अच्छी सुविधा है। हियाँ प्लस टू (+2) स्तर की पढ़ाई के गुणवत्तौ नीकि है। कइयो निजी कॉलेज राष्ट्रीय परीक्षा बोर्ड ते संबद्ध प्लस टू कॉमर्स (वाणिज्य) क संचालन कइ रहे हैं। मुला, हियाँ प्लस टू साइंस (विज्ञान) कॉलेज के संख्या बहुत कम है। कमला उच्च माध्यमिक विद्यालय जइसि विज्ञान कॉलेज सिन्धुली के छात्रन का अच्छी व्यावहारिक (प्रैक्टिकल आधारित) शिक्षा दइ रहे हैं। यो विद्यालय पूरी सिन्धुली घाटी मा विज्ञान के छात्रन खातिन उत्कृष्टता के मुख्य केंद्र के रूप मा काम कइ रहा है। हियाँ बहिरे (बधिर) लरिकन खातिनौ एक माध्यमिक विद्यालय है, जहाँ पूरी तना नेपाली सांकेतिक भाषा मा पढ़ाई कराई जाति है, औ उनके बरे मुफ्त रहै के सुविधौ (आवास) है।
==संदर्भ==
{{reflist}}
{{नेपाल के प्रदेश औ जिला}}
[[श्रेणी:नेपाल मा जिला]]
dwud6ziyydkdm3auw65dp8quzn301b0
37359
37358
2026-08-28T17:04:08Z
Avimaarak
3578
वर्तनी सुधार, पाइ चार्ट और संदर्भ जोड़े गये
37359
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox settlement
| type = [[नेपाल के जिलन के सूची|जिला]]
| name = सिन्धुली जिला
| native_name = {{small|सिन्धुली जिल्ला}}
| nickname =
| native_name_lang =
| motto =
| image_skyline = BP Highway, Sindhuli.jpg
| image_alt =
| image_caption = बीपी राजमार्ग, सिन्धुली
| image_size = 300
| image_map = Sindhuli Bagmati locator.png
| mapsize = 300
| map_alt =
| map_caption = बागमती प्रदेश मा जिले के स्थिति
| image_map1 =
| mapsize1 =
| map_alt1 =
| map_caption1 =
| coordinates =
| coordinates_footnotes =
| subdivision_type = देश
| subdivision_name = {{NPL}}
| subdivision_type1 = [[नेपाल के प्रदेशन के सूची|प्रदेश]]
| subdivision_name1 = [[बागमती प्रदेश|बागमती]]
| parts_type = [[नेपाल मा स्थानीय स्वशासन|नगरपालिका]]
| parts_style = coll
| p1 =
| p2 =
| established_title = स्थापना
| established_date = 1962
| seat_type = मुख्यालय
| seat = [[सिन्धुलीमाढ़ी]] ([[कमलामाई]])
| leader_title = प्रमुख
| leader_name =
| leader_party =
| leader_title1 = उप-प्रमुख
| leader_name1 =
| leader_title2 = [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|संसदीय निर्वाचन क्षेत्र]]
| leader_name2 = 2
| leader_title3 = [[प्रदेश सभा (नेपाल)|प्रांतीय निर्वाचन क्षेत्र]]
| leader_name3 = 4
| government_footnotes =
| government_type = [[जिला समन्वय समिति|समन्वय समिति]]
| governing_body = [[जिला समन्वय समिति|जिसस]], सिन्धुली
| area_footnotes =
| area_total_km2 = 2491
| area_note =
| area_rank =
| elevation_footnotes =
| elevation_m =
| elevation_min_m = 168
| elevation_max_m = 2386
| population_footnotes =
| population_total = 300,026
| population_as_of = 2021
| population_density_km2 = auto
| population_note =
| population_rank =
| blank_name_sec1 = [[नेपाल की भाषा|प्रमुख भाषा]]
| blank_info_sec1 = नेपाली, तामाङ, मगर, दनुवार, नेवारी
| blank_info_sec2 =
| timezone1 = [[नेपाल समय|एनपीटी]]
| utc_offset1 = +05:45
| postal_code_type = पिन कोड
| postal_code = 45900
| area_code_type = एसटीडी कोड
| area_code = 047
| website = {{URL|https://dccsindhuli.gov.np/}}
| footnotes =
}}
'''सिन्धुली जिला''' ({{langx|ne|[[:ne:सिन्धुली जिल्ला|सिन्धुली जिल्ला]]}} {{Audio|Sindhuli.ogg|सुनो}}) [[बागमती प्रदेश]] के [[बागमती प्रदेश के जिलन के सूची|त्यारा]] अउर [[नेपाल के जिलन के सूची|नेपाल के सतत्तर जिलन]] मा ते एक है। ई जिला क मुख्यालय [[सिन्धुलीमाढी]] ([[कमलामाई]]) मा है।<ref>{{Cite web |title=सिन्धुली सदरमुकामका जंगल खरानी हुँदै |url=https://ekantipur.com/bagmati-pradesh/2020/04/11/158657446003523508.html |access-date=2026-04-02 |website=Ekantipur |language=ne}}</ref> यो जिला {{convert|2491|km2|sqmi|abbr=on|0}} के क्षेत्रफल मा फइला है। यो जिला नौ स्थानीय निकायन मा विभाजित है, जेहिमा दुइ नगरपालिका अउर सात गाँवपालिका (ग्रामीण नगरपालिका) शामिल हैं। २०२१ के नेपाल जनगणना के अनुसार, सिन्धुली जिला के जनसंख्या 300,026 है।<ref name=":0">{{Cite web |last= |first= |date=2024-09-06 |title=Introduction To Sindhuli District |url=https://nepalog.com/bagmati-province/sindhuli-district/introduction-of-sindhuli-district/ |access-date=2025-12-17 |website=Nepalog |language=en-US}}</ref><ref name=":5">{{Cite web |title=जिल्ला वस्तुगत विवरण सिन्धुली २०८० |url=https://giwmscdnone.gov.np/media/app/public/36/posts/1709009301_88.pdf |access-date=2026-01-16}}</ref>
सिन्धुली जिला भीतरी तराई अउर पहाड़ी क्षेत्रन ते मिलिके बना है। प्रशासनिक कामन खातिन यहिका भीतरी तराई जिला के रूप मा वर्गीकृत कीन गा है। यहिके सीमा १० अउर जिलन ते मिलति है, जेहिसे यो सबते ज़्यादा जिलन क सीमा छुवै वाला जिला बनत है।<ref name=":2" /> यहिके पूर्ब मा कोशी प्रदेश औ दक्खिन मा मधेस प्रदेश स्थित है।
ई जिला इतिहासिक सिन्धुली गढ़ी किला खातिन प्रसिद्ध है जहाँ सन् 1767 (1824 वि॰सं॰) मा ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी के सैनिकन का गोरखाली सेना हराएनि रहै।<ref name=":4" /> प्रसिद्ध बीपी राजमार्ग ई जिला ते होइके गुजरत है। सिन्धुली अपने जुनार (मीठ संतरा) के उत्पादन खातिन भी जाना जात है।<ref name=":1" />
नेपाल के पुरान प्रशासनिक विभाजन के अनुसार, सिन्धुली मध्य विकास क्षेत्र के जनकपुर अंचल के अंतर्गत आवत रहै।<ref>{{Cite web |title=Districts, Zones and Development Regions of Nepal |url=http://www.weallnepali.com/about-nepal/map-of-nepal |archive-url=https://web.archive.org/web/20180128225928/http://www.weallnepali.com/about-nepal/map-of-nepal |archive-date=28 January 2018}}</ref> सन् 1967 (2023 वि॰सं॰) तक सिन्धुली गढ़ी ई जिला क मुख्यालय रहै।<ref name=":6">{{Cite web |date=2 January 1967 |title=जिल्ला सदरमुकाम तोकेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=3851 |website=(In Nepali) Nepal Rajpatra}}</ref>
== नामकरण ==
सिन्धुली जिला क नाम सिन्धुली घाटी (सिन्धुलीमाढी औ आसपास के क्षेत्रन) के नाम पर रखा गा है। सिन्धुली के नामकरण के बरे कइयो तरह क मानबु है अउर कउनो ठोस प्रमाण नहीं है कि ई जगह क नाम "सिन्धुली" कइसन परा।
*एक मानबु यो है कि "सिन्धुली" नाम राजा सिन्धुल के नाम ते उपजा है, जउन प्राचीन समय मा ई क्षेत्र मा राज करति रहैं।<ref name=":1">{{Cite web |title=Brief Introduction |url=https://dccsindhuli.gov.np/brief-introduction |access-date=18 December 2025 |website=DCC Sindhuli (In Nepali)}}</ref>
*जिला मुख्यालय सिन्धुलीमाढी ते लगभग ११ किलोमीटर दूर, समुद्र तल ते 1,077 मीटर की ऊंचाई पर सिद्धबाबा क मंदिर स्थित है। ई मंदिर के नाम पर पहिले सिन्धुली घाटी का सिद्धस्थली कहा जात रहै। बादि मा समय के साथ "सिद्धस्थली" शब्द बिगड़त गा अउर अंत मा "सिन्धुली" बनि गा।<ref name=":1" />
*नेपाल के एकीकरण ते पहिले, सिन्धुली मकवानपुर राज्य क हिस्सा रहै, जेहिका सेन राजवंश के राजा लोग शासित करति रहैं। सिन्धुली घाटी उइ शासकन औ उनके अधिकारियन खातिन शिकार खेलै अउर मछरी मारै क क्षेत्र रहै। नदी मा एक छोटि संरचना बनाई जात रहै जेहिका दुवाली कहा जात रहै, वहिके ज़रिए मछरी पकड़ी जात रहै। स्थानीय रूप ते, सेन राजान द्वारा उपयोग कीन जाय वाली मछरी मारै क दुवाली का "सेनको दुवाली" (यानी सेन क दुवाली) कहा जात रहै। जब यो जल्दी-जल्दी ब्वाला जाय लाग, तो यो "सेनदुवाली" होइ गा। धीरे-धीरे यो शब्द बिगड़िके "सेन्दुली" भा अउर अंत मा "सिन्धुली" बनि गा।<ref name=":8">{{Cite book |last=Sindhuliya |first=Umanath Shastri |title=मकवानी बाला |publisher=[[Sajha Prakashan]] |year= |publication-date= |language=ne}}</ref>
*ई क्षेत्र मा घना जंगल रहै। ई क्षेत्र मा पहाड़ी जनजाति (तामांग) सबते बड़ा समूह रहै औ उनके जीवन यापन खेती-बाड़ी अउर जंगली संसाधनन पर निर्भर रहै। ई स्थानीय मनई पेड़ काटैक बरे "सिङ्थुवा" अउर लकड़ी बटोरैक बरे "सिङ्थुजी" शब्द क प्रयोग करति रहैं। समय के साथ उच्चारण मा बदलाव के कारण ई क्षेत्र क नाम "सिन्धुली" बनि गा।<ref>Nepal Tamang Ghedung, Sindhuli</ref>
== इतिहास ==
=== नेपाल के एकीकरण ते पहिले ===
काठमांडू घाटी का पूर्बी पहाड़न अउर दक्खिनी मैदानन ते जोड़ै खातिन सिन्धुली एक इतिहासिक औ महत्वपूर्ण रस्ता रहै, जेहिके कारण यहिके सामरिक औ आर्थिक महत्व बहुत रहै। सिन्धुली गढ़ी समेत स्थानीय किलिन अउर पहाड़ी चौकियन पर क्षेत्रीय ताकतन क नियंत्रण रहै अउर उइ रक्षा चौकियन औ व्यापार तथा आवाजाही खातिन पारगमन बिंदु के रूप मा काम करति रहैं।<ref>{{cite book |last=Stiller |first=Ludwig F. |title=The Rise of the House of Gorkha |publisher=Human Resources Development Research Center |year=1973 |location=Kathmandu}}</ref>
सन् 1244 मा कर्नाट राजवंश के डोया लोग<ref name=":2" /> औ सन् 1349 मा बंगाल के सुल्तान शम्सुद्दीन इलियास शाह<ref name=":3">{{Cite web |date=2018-02-09 |title=The Sultan's siege of Kathmandu - OnlineKhabar English News |url=https://english.onlinekhabar.com/the-sultans-siege-of-kathmandu.html |access-date=2026-01-06 |language=en-GB}}</ref> काठमांडू घाटी पर हमला करै खातिन सिन्धुली गढ़ी क रस्ता उपयोग कीन्हेनि रहै। नेपाल के एकीकरण ते पहिले, सिन्धुली मकवानपुर राज्य क हिस्सा रहै, जेहिका सेन राजवंश के राजा शासित करति रहैं।<ref name=":8" />
== सिन्धुली के लड़ाई ==
{{see also|सिन्धुली के लड़ाई}}
[[File:Sindhuli Gadhi.jpg|thumb|right|सिन्धुली गढ़ी किला क खंडहर]]
सन् 1767 (1824 वि॰सं॰) मा लड़ी गै सिन्धुली के लड़ाई, नेपाल के इतिहास मा सबते महत्वपूर्ण सैन्य जीतन मा ते एक आय। या लड़ाई राजा पृथ्वीनारायण शाह के व्यापक एकीकरण अभियान के तहत संचालित गोरखाली सेना अउर ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी के सैनिकन के बीच लड़ी गै रहै। या लड़ाई गोरखाली सेना के ताकत, रणनीति अउर संकल्प का देखाएसि अउर नेपाल की आज़ादी के रक्षा करै मा एक महत्वपूर्ण भूमिका निभाएसि।
१८वीं सदी के मध्य मा, राजा पृथ्वीनारायण शाह हिमालयी क्षेत्र का कइयो छोटे-छोटे राज्यन का एक देश मा ज्वाड़ै (एकीकृत करैक) बरे सक्रिय रूप ते काम करति रहैं। उइ समय ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी भारतीय उपमहाद्वीप मा अपन परभाव बढ़ावत रहै। जब कान्तिपुर (काठमांडू) के राजा जयप्रकाश मल्ल गोरखाली सेना के आगे बढ़ब का रोकैक बरे ब्रिटिश सरकार ते मदद माँगेनि, तब कैप्टन किनलोच के नेतृत्व मा एक ब्रिटिश सेना काठमांडू कइती भेजी गै। घाटी मा पहुँचैक बरे ब्रिटिश सैनिकन का सिन्धुली गढ़ी के कठिन पहाड़ी क्षेत्र ते होइके जाएक परा रहै।
गोरखाली सेना सिन्धुली गढ़ी के ऊबड़-खाबड़ भूभाग अउर घने जंगलन क पूरा फ़ायदा उठाएनि। खुले मैदान मा ब्रिटिश सेना क सामना करैक बजाए, उइ छापामार (गौरीला) युद्ध रणनीति क प्रयोग कीन्हेनि—जइसे रसद (आपूर्ति) मार्गन पर घात लगाउब, रस्ता रोकब अउर आगे बढ़ति सेना का लगातार परेशान करब। ब्रिटिश सैनिक, जउन ई पहाड़ी इलाका ते अनजान रहैं अउर खाना तथा जरूरी सामानन क कमी ते जूझति रहैं, पूरी तना थकि गें अउर उनका हौसला टूटि गा।
लगातार दबाव अउर कठिन परिस्थिति क सामना न कर पावै के कारण, ब्रिटिश सेना का वापस लउटै पर मजबूर होएक परा। यो हार यहि खातिन महत्वपूर्ण रहै काहे ते यो देखाएसि कि एक नीक तना संगठित स्थानीय सेना, चतुर रणनीति अउर क्षेत्र के जानकारी क उपयोग कइके, एक ताकतवर विदेशी सेना का हराइ सकत है। सिन्धुली गढ़ी मा मिली या जीत गोरखाली सेना के स्थिति का मजबूत कीन्हेसि अउर उइ समय नेपाल मा ब्रिटिश सेना के आगे हस्तक्षेप करै क हिम्मत का तोड़ि दीन्हेसि।<ref name=":4">{{Cite web |date=2024-08-08 |title=The battle of Sindhuli |url=https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/the-battle-of-sindhuli |access-date=2026-01-06 |website=myrepublica.nagariknetwork.com |language=English}}</ref>
== शाह अउर राणा शासन ==
नेपाल के सफल एकीकरण के बादि, सिन्धुली का शाह राजवंश के केंद्रीकृत प्रशासनिक व्यवस्था मा शामिल कीन गा। राणा शासन के समय, यो पूर्ब २ नम्बर (पूर्व २ नम्बर) जिला क हिस्सा रहै।<ref name=":1" /> यो जिला मुख्य रूप ते ग्रामीण बना रहा, जहाँ बुनियादी ढाँचा क बिकास बहुत सीमित रहै अउर सरकारी निवेश बहुत कम भा। शासन नियुक्त अधिकारियन के माध्यम ते चलाबा जात रहै, अउर स्थानीय मनई मुख्य रूप ते खेती-बाड़ी अउर जीवन-यापन के सादा साधनन मा लाग रहैं।<ref>{{cite book |last=Whelpton |first=John |title=A History of Nepal |publisher=Cambridge University Press |year=2005 |location=Cambridge}}</ref>
== बादि क समय ==
जब नेपाल का ७५ जिलन अउर १४ अंचलन मा बांटा गा, तब सन् 1962 (2019 वि॰सं॰) मा सिन्धुली जिला अस्तित्व मा आया, अउर सिन्धुली गढ़ी यहिके मुख्यालय रहै। २ जनवरी १९६७ (१८ पौष २०२३ वि॰सं॰) का जिला क मुख्यालय सिन्धुलीमाढी मा स्थानांतरित कीन गा रहै।<ref name=":6" />
पंचायत काल के दौरान, सिन्धुली मा धीरे-धीरे प्रशासनिक अउर सामाजिक बदलाव आए। जिला के पहाड़ी भूभाग के कारण बुनियादी ढाँचा क बिकास, जेहिमा सड़कैं अउर सरकारी सेवाएं शामिल रहैं, बहुत धीरे-धीरे फइला। 1990 अउर 2000 के दशक मा, नेपाल के कइयो जिलन की तना सिन्धुलीओ राजनीतिक आंदोलनन अउर माओवादी विद्रोह ते प्रभावित भा। हाल के दशकन मा, स्थानीय शासन मा सुधार अउर बिकास के कामन ते जिला क जुड़ाव (कनेक्टिविटी) बेहतर भै अउर जिला क इतिहासिक धरोहर का नई पहचान मिली, खासकइके राष्ट्रीय इतिहासिक स्थल के रूप मा सिन्धुली गढ़ी के संरक्षण क काम भवा।<ref>{{cite web |title=Sindhuli Gadhi declared national heritage site |publisher=Government of Nepal, Ministry of Culture, Tourism and Civil Aviation |url=https://www.tourism.gov.np|access-date=6 January 2026}}</ref>
== भूगोल अउर जलवायु ==
=== धरातल ===
सिन्धुली जिला मा विविध प्रकार के धरातल हैं जेहिमा महाभारत पर्वत शृंखला अउर चुरे पहाड़ी शामिल हैं, औ जिला क जादा हिस्सा भीतरी तराई क्षेत्र मा आवत है। जिला के कुल क्षेत्रफल के दुइ-तिहाई हिस्सा मा जंगल फइले हैं।<ref name=":1" />
महाभारत पर्वत शृंखला (लघु हिमालय श्रेणी) जिला के उत्तरी पट्टी मा स्थित है।<ref name=":1" /> जिला क सबते ऊँचा स्थान, फिक्कल चोटी (Phikkal Peak) जेहिकी समुद्र तल ते ऊंचाई २,३८६ मीटर है, इसी क्षेत्र मा स्थित है।<ref>{{Cite web |title=Phikkal Rural Municipality |url=https://phikkalmun.gov.np/}}</ref>
[[File:Sindhulimadhi 2020.jpg|thumb|सिन्धुली घाटी मा सिन्धुलीगढ़ी]]
जिला क बीच क हिस्सा भीतरी तराई क्षेत्र ते मिलिके बना है। ई क्षेत्र मा नदी घाटी औ मैदान शामिल हैं जइसे कि सिन्धुली घाटी, कमला मैदान, मरीन मैदान अउर तिनपाटन घाटी मैदान।<ref name=":2">{{Cite web |title=Sindhuli District Introduction |url=https://daosindhuli.moha.gov.np/page/district-profile-2 |website=(In Nepali) DAO Sindhuli}}</ref> जिला क जादा आबादी (मनई) इहै क्षेत्र मा रहति है। जिला क सबते नीचला स्थान, समुद्र तल ते १६८ मीटर की ऊंचाई पर, दुधौली मा है जउन ई क्षेत्र मा आवत है।
दक्खिनी पट्टी मा चुरे (शिवालिक) पहाड़ी स्थित हैं। ई पहाड़ियाँ घने जंगल ते ढकी हैं औ जिला के बाकी हिस्सा का बाहरी (मुख्य) तराई ते अलग करति हैं।<ref name=":1" />
=== नदी ===
==== कमला नदी ====
सिन्धुली जिला मा कुल १४९ बड़ी औ छोटी नदियाँ हैं। जादातर नदियाँ महाभारत पर्वत शृंखला ते निकलति हैं, औ कुछ चुरे पहाड़ी ते। प्रमुख नदियन मा कमला, मरीन, चदाहा, ग्वांग (गौमती), ठाकुर खोला, कयान खोला अउर वितिजोर खोला शामिल हैं। सुनकोशी नदी जिला के उत्तरी सीमा पर बहत है, जबकि बागमती नदी यहिके पश्चिमी सीमा पर बहत है।<ref name=":1" />
=== जिला क सीमा ===
सिन्धुली क सीमा १० जिलन औ २ प्रदेशन ते मिलति है, जउन ई प्रकार है<ref name=":2" />:
* '''पूर्ब:''' [[उदयपुर जिला, नेपाल|उदयपुर]] (कोशी प्रदेश) औ [[सिराहा जिला|सिराहा]] (मधेस प्रदेश)
* '''पच्छिम:''' रौतहट जिला (मधेस प्रदेश), मकवानपुर जिला अउर काभ्रेपलाञ्चोक जिला
* '''उत्तर:''' ओखलढुंगा जिला (कोशी प्रदेश) औ रामेछाप जिला
* '''दक्खिन:''' धनुषा, महोत्तरी अउर सर्लाही, जउन सब मधेस प्रदेश मा आवत हैं।
सिन्धुली जिला क प्रशासन जिला मुख्यालय सिन्धुलीमाढी, कमलामाई ते चलाबा जात है। गृह मंत्रालय के अंतर्गत जिला प्रशासन कार्यालय (डीएओ) जिला मा प्रशासन चलावै औ कानून व्यवस्था बनाए रक्खैक बरे ज़िम्मेदार है। डीएओ क नेतृत्व मुख्य जिला अधिकारी (सीडीओ) करत हैं। जिला समन्वय समिति (डीसीसी) स्थानीय निकान के बीच, औ प्रदेश तथा संघीय सरकार के साथ समन्वय बनाए रखति है।
सिन्धुली जिला अदालत क अधिकार क्षेत्र जिला के भीतर के फौजदारी औ दीवानी मामलन पर है। जिला मा १३ डाकघर काम कइ रहे हैं, जउन सिन्धुली जिला डाकघर (डीपीओ) के अंतर्गत आवत हैं, औ यहिके डाक कोड ४५९०० है।
=== स्थानीय निकाय ===
जिला मा नौ स्थानीय निकाय हैं, जेहिमा ते दुइ नगरपालिका औ सात गाँवपालिका (ग्रामीण नगरपालिका) हैं। उइ ई प्रकार हैं:
==== पुरानि ग्राम विकास समिति ====
सन् १९९७ तक सिन्धुली मा कुल ५५ ग्राम विकास समिति (वीडीसी) रहैं। १९९७ मा कमलामाई नगरपालिका बनै के बादि, वीडीसी के संख्या घटिके ५३ होइ गै। २०१४ मा दुधौली नगरपालिका बनै के बादि, वीडीसी के संख्या अउर घटिके ५० होइ गै। १० मार्च २०१७ का, नेपाल मा स्थानीय निकायन के पुनर्गठन के तहत, पहिले ते चली आबति वीडीसी का खतम कइके नगरपालिका औ गाँवपालिकन मा मिला दीन गा।<ref>{{Cite web |title=New local level units come into existence |url=https://kathmandupost.com/national/2017/03/11/new-local-level-units-come-into-existence |access-date=2026-01-18 |website=kathmandupost.com |language=English}}</ref>
[[File:NepalSindhuliDistrictmap.png|thumb|सिन्धुली के पूर्व गाविस औ नगरपालिकन क मानचित्र (2014 ते पहले)]]
{| class="wikitable"
!क्र.सं.
!स्थानीय निकाय
!समाविष्ट गाविस<ref name=":7" />
!समाविष्ट तिथि
|-
| rowspan="2" |1
| rowspan="2" |[[कमलामाई|कमलामाई नगरपालिका]]
|[[सिद्धेश्वर, सिन्धुली|सिद्धेश्वर]] और [[भीमान]]
|27 मार्च 1997
|-
|[[डांडीगुराँसे]], [[भद्रकाली, नेपाल|भद्रकाली]], [[जलकन्या]], [[रानीचुरी]] और [[रानीबास, सिन्धुली|रानीबास]]
|10 मार्च 2017
|-
| rowspan="2" |2
| rowspan="2" |[[दूधौली|दूधौली नगरपालिका]]
|दूधौली, [[टाँडी, सिन्धुली|टाँडी]] और [[लदाभीर]]
|2 दिसंबर 2014
|-
|[[हाटपाटे]], [[निपाने, सिन्धुली|निपाने]], [[सिरथौली]], [[हरसही]], [[अरुण ठाकुर]], [[ककुर ठाकुर]] और [[जिनखु]]
|10 मार्च 2017
|-
|3
|[[तीनपाटन गाउँपालिका]]
|[[बेलघारी]], [[भीमस्थान]], [[जरायोटार, सिन्धुली|जरायोटार]], [[बालाजोर]], [[तोसरामखोला]], [[बाहुनतिल्पुंग]], [[त्रिभुवन अम्बोटे]] और [[लमपांतर]]
| rowspan="7" |10 मार्च 2017
|-
|4
|[[मरीन गाउँपालिका]]
|[[कपिलाकोट]], [[कल्पवृक्ष, सिन्धुली|कल्पवृक्ष]] और [[महादेवस्थान, सिन्धुली|महादेवस्थान]]
|-
|5
|[[हरिहरपुरगढी गाउँपालिका]]
|हरिहरपुरगढी, [[पीपलमाडी]], [[महेंद्रझ्याडी]] और [[क्यानेश्वर]]
|-
|6
|[[गोलनजोर गाउँपालिका]]
|[[दूधभंज्यांग]], [[बितिजोर बगैंचा]], [[भुवनेश्वरी ग्वालटार]], [[तीनकन्या]], [[रतनचुरा]], [[बसेश्वर]] और [[भीमेश्वर, सिन्धुली|भीमेश्वर]]
|-
|7
|[[सुनकोशी गाउँपालिका, सिन्धुली|सुनकोशी गाउँपालिका]]
|[[कुशेश्वर दुम्जा]], [[झांगाझोली रातमाटा, सिन्धुली|झांगाझोली रातमाटा]], [[पुराना झांगाझोली]], [[शीतलपाटी, सिन्धुली|शीतलपाटी]] और [[मझुवा, सिन्धुली|मझुवा]]
|-
|8
|[[फिक्कल गाउँपालिका]]
|[[महादेवडाँडा]], [[सुमनाम पोखरी]], [[खोलागाउँ, सिन्धुली|खोलागाउँ]], [[खंगसांग]], [[सोलपाथाना]] और [[रत्नावती]]
|-
|9
|[[घ्यांगलेक गाउँपालिका]]
|[[अमले]], [[बस्तीपुर, सिन्धुली|बस्तीपुर]], [[तामाजोर]], [[नेत्रकाली]] और [[शांतेश्वरी|शांतेश्वरी (रामपुर)]]
|}
==जनसांख्यिकी==
{{Historical populations
|title =
|align = center
|clear =
|direction =
|percentages = pagr
|state =
|type =
|shading = off
|width =
|subbox =
|pop_name =
|year_name = साल
|percent_name =
|footnote =
|source = Citypopulation<ref>{{cite web |title=NEPAL: Administrative Division |url=https://www.citypopulation.de/en/nepal/admin/ |website=www.citypopulation.de |language=en}}</ref>
|graph-pos = bottom
|graph-width =
|graph-height =
|percol =
|cols =
|perrow =
|rows =
|1981 |183,705
|1991 |223,900
|2001 |279,821
|2011 |296,192
|2021 |300,026
}}
{{Pie chart
| thumb = left
| caption = सिन्धुली जिला मा जाति/नृजातीय समूह (2021)<ref name="caste"/>
| label1 = [[तामाङ जाति|तामाङ]]
| value1 = 26.67
| color1 = orchid
| label2 = [[मगर जाति|मगर]]
| value2 = 14.05
| color2 = darkturquoise
| label3 = [[छेत्री]]
| value3 = 13.28
| color3 = red
| label4 = [[बाहुन]]
| value4 = 7.26
| color4 = orange
| label5 = [[दनुवार जाति|दनुवार]]
| value5 = 6.32
| color5 = #97b825
| label6 = [[नेवार जाति|नेवार]]
| value6 = 6.23
| color6 = pink
| label7 = [[कामी जाति|कामी]]
| value7 = 4.85
| color7 = salmon
| label8 = [[सरकी जाति|सरकी]]
| value8 = 3.63
| color8 = lightsalmon
| label9 = [[माझी जाति|माझी]]
| value9 = 3.62
| color9 = #b1d05a
| label10 = [[दमई]]
| value10 = 3.16
| color10 = darksalmon
| label11 = [[सुनवार जाति|सुनवार]]
| value11 = 2.85
| color11 = #5f5fd3
| label12 = [[भुजेल]]
| value12 = 1.50
| color12 = cornsilk
| label13 = [[राइ जाति|राइ]]
| value13 = 1.46
| color13 = skyblue
| label14 = मधेशी ग़ैर दलित
| value14 = 1.47
| color14 = khaki
| label15 = अन्य खास ग़ैर दलित
| value15 = 1.35
| color15 = indianred
| label16 = दुसरी पहाड़ी जनजाती
| value16 = 1.07
| color16 = teal
| label17 = अन्य
| value17 = 1.23
| color17 = grey
}}
{{Pie chart
| caption = Languages of Sindhuli district (2021)<ref name="mothertongue"/>
| thumb = right
| label1 = [[Nepali language|Nepali]]
| value1 = 52.35
| color1 = orange
| label2 = [[Tamang language|Tamang]]
| value2 = 25.13
| color2 = turquoise
| label3 = [[Magar language|Magar]]
| value3 = 8.11
| color3 = orchid
| label4 = [[Danuwar]]
| value4 = 6.61
| color4 = #a03939
| label5 = [[Nepal Bhasha]]
| value5 = 2.08
| color5 = mediumvioletred
| label6 = [[Maithili language|Maithili]]
| value6 = 1.80
| color6 = pink
| label7 = [[Sunwar language|Sunuwar]]
| value7 = 1.10
| color7 = #d5e7ff
| label8 = Others
| value8 = 2.82
| color8 = grey
}}
२०२१ के नेपाल जनगणना के समय, सिन्धुली जिला के जनसंख्या ३,००,०२६ रहै। ८.०४% आबादी ५ वर्ष ते कम उमिर के है। यहिके साक्षरता दर ७२.५९% है अउर लिंगानुपात १०४० मेहेरिया प्रति १००० मनई है। १,४१,२२३ मनई (४७.०७%) नगरपालिकन मा रहति रहैं।<ref name="provincialreport">{{Cite web |title=Provincial/District/Local reports: Bagmati Province |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/files/result-folder/province/Bagmati_Province_census_report.pdf |access-date= |website=Census Nepal 2021 |publisher=[[Central Bureau of Statistics (Nepal)|Central Bureau of Statistics]]}}</ref>
जातीयता के आधार पर: पहाड़ी जनजाति सबते बड़ा समूह रहै, जउन कुल आबादी क ५७% रहै। तामांग सबते बड़ा पहाड़ी जनजाति समूह रहै, जउन आबादी क २६.७% रहै, औ मगर कुल आबादी क १४.१% रहैं। खस (छेत्री, बाहुन, कामी, दमाई आदि) आबादी क ३४% रहैं।<ref name="caste">{{Cite web |title=Table 1: Caste/Ethnicity and sex |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/downloads/caste-ethnicity |access-date=2024-03-16 |website=Census Nepal 2021 |publisher=[[Central Bureau of Statistics (Nepal)|Central Bureau of Statistics]]}}</ref>
२०२१ के जनगणना के समय, ५२.३५% आबादी अपन पहिल भाषा के तौर प नेपाली, २५.१३% तामांग, ८.११% मगर, ६.६१% दनुवार, २.०८% नेपाल भाषा, १.८०% मैथिली अउर १.१०% सुनुवार दर्ज कराएसि। २०११ मा, ४८.१% आबादी अपन पहिल भाषा के रूप मा नेपाली ब्वालति रहै।<ref name="mothertongue">{{Cite web |title=Table 5: Mother tongue and sex |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/downloads/caste-ethnicity |access-date= |website=Census Nepal 2021 |publisher=[[Central Bureau of Statistics (Nepal)|Central Bureau of Statistics]]}}</ref> In 2011, 48.1% of the population spoke Nepali as their first language.<ref>[https://nepalmap.org/data/table/?table=LANGUAGE&primary_geo_id=district-65&geo_ids=district-65,province-3,country-NP NepalMap Language]</ref>
{{bar box
| title = Religion in Sindhuli District (2021)<ref name="religion">{{Cite web |title=Table 5: Religion and sex |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/downloads/caste-ethnicity |access-date=2024-03-16 |website=Census Nepal 2021 |publisher=[[Central Bureau of Statistics (Nepal)|Central Bureau of Statistics]]}}</ref>
| titlebar = #Fcd116
| left1 = Religion
| right1 = Percent
| float = right
| bars =
{{bar percent|[[Hinduism in Nepal|Hinduism]]|darkorange|68.24}}
{{bar percent|[[Buddhism in Nepal|Buddhism]]|Yellow|26.92}}
{{bar percent|[[Kirat Mundhum]]|red|2.21}}
{{bar percent|[[Christianity in Nepal|Christianity]]|dodgerblue|1.84}}
{{bar percent|[[Animism|Prakriti]]|limegreen|0.67}}
{{bar percent|Other or not stated|black|0.12}}
}}
{{clear}}
=== अर्थव्यवस्था ===
सिन्धुली जिला मा खेती-बाड़ी (कृषि) मुख्य आर्थिक गतिविधि आय। उपजाऊ भीतरी तराई क्षेत्र मा धान, मकई, गेहूँ, आलू औ कोदों (बाजरा) के साथै मौसमी फल औ सब्जियाँ उगाई जात हैं।<ref name=":0" /><ref name=":5" />
[[File:Junar bijayachhap sindhuli.jpg|thumb|जुनार]]
सिन्धुली अपने जुनार (मीठ संतरा) के उत्पादन खातिन बहुत प्रसिद्ध है, जेहिका वैज्ञानिक रूप ते ''साइट्रस साइनेन्सिस'' (Citrus Sinensis) के नाँव ते जाना जात है। यो जिला नेपाल मा जुनार क सबते बड़ा उत्पादक आय। यही के मारे, सिन्धुली का "जुनार को जिल्ला" (जुनार क जिला) के रूप मा जाना जात है। ई फल के खेती महाभारत पर्वत शृंखला मा ८०० मीटर ते १३०० मीटर की ऊंचाई के बीच कीन जात है। सिन्धुली मा जुनार के खेती किसानन खातिन नगद कमाई क एक अच्छा स्रोत प्रदान करति है।<ref>{{Cite web |title=Status of Sweet Orange (Junar) Production in Sindhuli District of Nepal |url=https://horticulturenepal.org/public/uploads/main_attachment/1627554994_NHS%20Journal_8%20&%209-112-117.pdf}}</ref>
खेती-बाड़ी (कृषि) के अलावा, हियाँ के मनई पशुपालनौ करति हैं, जेहिमा मुर्गीपालन अउर डेयरी उत्पादन शामिल है। जिला मा कइयो घरन के गुजर-बसर विदेशन ते आबै वाले रेमिटेंस (विदेशी कमाई) पर निर्भर है।
सिन्धुली मा पर्यटन एक तेजी ते बढ़ै वाला क्षेत्र आय। प्राकृतिक, सांस्कृतिक अउर ऐतिहासिक आकर्षण सैलानिन का ई जिला कइती खींचति हैं। पर्यटन का बढ़ावा देय खातिन, जिला मा कइयो होटल औ रिसॉर्ट संचालित हैं, खासकइके शहरी क्षेत्रन अउर राजमार्गन के किनारे।
सिन्धुलीमाढी ई जिला क व्यापारिक केंद्र आय। जिला मुख्यालय अउ मुख्य बाज़ार होए के मारे, यो ई क्षेत्र मा व्यापारिक कामन अउर सेवन क मुख्य केंद्र आय।<ref name=":0" /> दुसरे प्रमुख आर्थिक केंद्रन मा भीमान, दुधौली अउर खुर्कोट शामिल हैं।<ref name=":5" />
== यातायात ==
=== क्षेत्रीय ===
सिन्धुली जिला राष्ट्रीय राजमार्ग नेटवर्क ते तीन प्रमुख राजमार्गन द्वारा जुड़ा है: बीपी राजमार्ग, मदन भंडारी (भीतरी तराई) राजमार्ग अउर मध्य-पहाड़ी (पुष्पलाल) राजमार्ग।
[[File:Amaging sindhuli road.jpeg|thumb|बीपी राजमार्ग]]
बीपी राजमार्ग (NH13), जउन अपने सुंदर पहाड़ी रस्ता खातिन जाना जात है, ई जिला का राष्ट्रीय राजधानी काठमांडू औ तराई क्षेत्र ते ज्वाड़त है। ई राजमार्ग क लगभग दुइ-तिहाई हिस्सा यई जिला मा आवत है। यो सड़क मुख्यालय सिन्धुलीमाढी का बर्दिबास (महोत्तरी) मा महेंद्र (पूर्व-पश्चिम) राजमार्ग (NH 01) ते औ धुलिखेल (काभ्रे) मा अरनिको राजमार्ग (NH 34) ते ज्वाड़त है। यो चुरे पहाड़ी, भीतरी तराई, महाभारत पर्वत शृंखला अउर सुनकोशी नदी गलियारा के विविध धरातलन ते होइके गुजरत है।<ref>{{Cite web |title=Japan hands over BP Highway to Nepal |url=https://thehimalayantimes.com/nepal/japan-hands-over-bp-highway-to-nepal}}</ref> यो राजमार्ग भीमान, सिन्धुलीमाढी, सिन्धुली गढ़ी, खुर्कोट अउर नेपालथोक जइसी प्रमुख जगहन ते होइके गुजरत है।
मदन भंडारी (भीतरी तराई) राजमार्ग (NH 9) धरान-हेटौड़ा खंड सिन्धुली के भीतरी तराई क्षेत्रन ते होइके गुजरत है। यो ई जिला का पूर्ब मा कटारी (उदयपुर) ते औ पच्छिम मा प्रांतीय राजधानी हेटौड़ा ते जोड़त है।<ref>{{Cite web |title=Madan Bhandari Highway (NH 9) |url=https://dor.gov.np/mabhpd/notice/force/madan-bhandari-highway-nh-09}}</ref> यो राजमार्ग दुधौली ते होइके गुजरत है औ भीमान मा बीपी राजमार्ग मा मिलि जात है। यो राजमार्ग फिर ते सिन्धुलीमढी ते शुरू होत है औ पश्चिम कइती हेटौड़ा कइती जात है।
मध्य-पहाड़ी (पुष्पलाल) राजमार्ग (NH03) कोशी प्रदेश के पहाड़ी जिलन का बीपी राजमार्ग ते जोड़त है। यो जिला के पूर्बी पहाड़ी क्षेत्रन मा [[सुनकोशी नदी]] के किनारे-किनारे आगे बढ़त है औ खुर्कोट मा बीपी राजमार्ग मा मिलि जात है।
सिन्धुलीमाढी ते काठमांडू, [[पोखरा]], [[विराटनगर]], [[जनकपुर]], [[वीरगंज]] औ हेटौड़ा जइसे कइयो शहरन खातिन लंबी दूरी की गाड़ी चलती हैं। जनकपुर हवाई अड्डा सिन्धुली के सबते लगे क प्रमुख हवाई अड्डा आय, जउन सड़क मार्ग ते सिन्धुलीमाढी ते लगभग ७० किलोमीटर की दूरी पर है, जहाँ ते [[काठमांडू]] खातिन नियमित उड़ानें संचालित होती हैं।
=== स्थानीय ===
सिन्धुली के जादातर हिस्सन मा सड़क मार्ग ते पहुँचे क अच्छी व्यवस्था है। कइयो सड़कैं पक्की होइ चुकी हैं, मुला कुछ देहाती (ग्रामीण) सड़कैं अबहूँ कच्ची हैं जउनी बरसात (मानसून) के समय मा कठिन होइ जाती हैं।<ref name=":0" /> सिन्धुलीमाढी ते जिला के विभिन्न हिस्सन खातिन बस औ वैन नियमित रूप ते चलतीं हैं। शहरी क्षेत्रन मा ऑटो रिक्शा आवाजाही क एक आम साधन बनि चुका है।
== शिक्षा ==
=== प्राथमिक अउर माध्यमिक शिक्षा ===
सिन्धुली जिला मा, खासकइके कमलामाई नगरपालिका मा, एसईई स्तर तक की शिक्षा के अच्छी सुविधा है। हियाँ प्लस टू (+2) स्तर की पढ़ाई के गुणवत्तौ नीकि है। कइयो निजी कॉलेज राष्ट्रीय परीक्षा बोर्ड ते संबद्ध प्लस टू कॉमर्स (वाणिज्य) क संचालन कइ रहे हैं। मुला, हियाँ प्लस टू साइंस (विज्ञान) कॉलेज के संख्या बहुत कम है। कमला उच्च माध्यमिक विद्यालय जइसि विज्ञान कॉलेज सिन्धुली के छात्रन का अच्छी व्यावहारिक (प्रैक्टिकल आधारित) शिक्षा दइ रहे हैं। यो विद्यालय पूरी सिन्धुली घाटी मा विज्ञान के छात्रन खातिन उत्कृष्टता के मुख्य केंद्र के रूप मा काम कइ रहा है। हियाँ बहिरे (बधिर) लरिकन खातिनौ एक माध्यमिक विद्यालय है, जहाँ पूरी तना नेपाली सांकेतिक भाषा मा पढ़ाई कराई जाति है, औ उनके बरे मुफ्त रहै के सुविधौ (आवास) है।
==संदर्भ==
{{reflist}}
{{नेपाल के प्रदेश औ जिला}}
[[श्रेणी:नेपाल मा जिला]]
3o9obztkywoyletyp1cilpviukfk7c3
37360
37359
2026-08-28T17:06:53Z
Avimaarak
3578
/* जिला क सीमा */
37360
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox settlement
| type = [[नेपाल के जिलन के सूची|जिला]]
| name = सिन्धुली जिला
| native_name = {{small|सिन्धुली जिल्ला}}
| nickname =
| native_name_lang =
| motto =
| image_skyline = BP Highway, Sindhuli.jpg
| image_alt =
| image_caption = बीपी राजमार्ग, सिन्धुली
| image_size = 300
| image_map = Sindhuli Bagmati locator.png
| mapsize = 300
| map_alt =
| map_caption = बागमती प्रदेश मा जिले के स्थिति
| image_map1 =
| mapsize1 =
| map_alt1 =
| map_caption1 =
| coordinates =
| coordinates_footnotes =
| subdivision_type = देश
| subdivision_name = {{NPL}}
| subdivision_type1 = [[नेपाल के प्रदेशन के सूची|प्रदेश]]
| subdivision_name1 = [[बागमती प्रदेश|बागमती]]
| parts_type = [[नेपाल मा स्थानीय स्वशासन|नगरपालिका]]
| parts_style = coll
| p1 =
| p2 =
| established_title = स्थापना
| established_date = 1962
| seat_type = मुख्यालय
| seat = [[सिन्धुलीमाढ़ी]] ([[कमलामाई]])
| leader_title = प्रमुख
| leader_name =
| leader_party =
| leader_title1 = उप-प्रमुख
| leader_name1 =
| leader_title2 = [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|संसदीय निर्वाचन क्षेत्र]]
| leader_name2 = 2
| leader_title3 = [[प्रदेश सभा (नेपाल)|प्रांतीय निर्वाचन क्षेत्र]]
| leader_name3 = 4
| government_footnotes =
| government_type = [[जिला समन्वय समिति|समन्वय समिति]]
| governing_body = [[जिला समन्वय समिति|जिसस]], सिन्धुली
| area_footnotes =
| area_total_km2 = 2491
| area_note =
| area_rank =
| elevation_footnotes =
| elevation_m =
| elevation_min_m = 168
| elevation_max_m = 2386
| population_footnotes =
| population_total = 300,026
| population_as_of = 2021
| population_density_km2 = auto
| population_note =
| population_rank =
| blank_name_sec1 = [[नेपाल की भाषा|प्रमुख भाषा]]
| blank_info_sec1 = नेपाली, तामाङ, मगर, दनुवार, नेवारी
| blank_info_sec2 =
| timezone1 = [[नेपाल समय|एनपीटी]]
| utc_offset1 = +05:45
| postal_code_type = पिन कोड
| postal_code = 45900
| area_code_type = एसटीडी कोड
| area_code = 047
| website = {{URL|https://dccsindhuli.gov.np/}}
| footnotes =
}}
'''सिन्धुली जिला''' ({{langx|ne|[[:ne:सिन्धुली जिल्ला|सिन्धुली जिल्ला]]}} {{Audio|Sindhuli.ogg|सुनो}}) [[बागमती प्रदेश]] के [[बागमती प्रदेश के जिलन के सूची|त्यारा]] अउर [[नेपाल के जिलन के सूची|नेपाल के सतत्तर जिलन]] मा ते एक है। ई जिला क मुख्यालय [[सिन्धुलीमाढी]] ([[कमलामाई]]) मा है।<ref>{{Cite web |title=सिन्धुली सदरमुकामका जंगल खरानी हुँदै |url=https://ekantipur.com/bagmati-pradesh/2020/04/11/158657446003523508.html |access-date=2026-04-02 |website=Ekantipur |language=ne}}</ref> यो जिला {{convert|2491|km2|sqmi|abbr=on|0}} के क्षेत्रफल मा फइला है। यो जिला नौ स्थानीय निकायन मा विभाजित है, जेहिमा दुइ नगरपालिका अउर सात गाँवपालिका (ग्रामीण नगरपालिका) शामिल हैं। २०२१ के नेपाल जनगणना के अनुसार, सिन्धुली जिला के जनसंख्या 300,026 है।<ref name=":0">{{Cite web |last= |first= |date=2024-09-06 |title=Introduction To Sindhuli District |url=https://nepalog.com/bagmati-province/sindhuli-district/introduction-of-sindhuli-district/ |access-date=2025-12-17 |website=Nepalog |language=en-US}}</ref><ref name=":5">{{Cite web |title=जिल्ला वस्तुगत विवरण सिन्धुली २०८० |url=https://giwmscdnone.gov.np/media/app/public/36/posts/1709009301_88.pdf |access-date=2026-01-16}}</ref>
सिन्धुली जिला भीतरी तराई अउर पहाड़ी क्षेत्रन ते मिलिके बना है। प्रशासनिक कामन खातिन यहिका भीतरी तराई जिला के रूप मा वर्गीकृत कीन गा है। यहिके सीमा १० अउर जिलन ते मिलति है, जेहिसे यो सबते ज़्यादा जिलन क सीमा छुवै वाला जिला बनत है।<ref name=":2" /> यहिके पूर्ब मा कोशी प्रदेश औ दक्खिन मा मधेस प्रदेश स्थित है।
ई जिला इतिहासिक सिन्धुली गढ़ी किला खातिन प्रसिद्ध है जहाँ सन् 1767 (1824 वि॰सं॰) मा ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी के सैनिकन का गोरखाली सेना हराएनि रहै।<ref name=":4" /> प्रसिद्ध बीपी राजमार्ग ई जिला ते होइके गुजरत है। सिन्धुली अपने जुनार (मीठ संतरा) के उत्पादन खातिन भी जाना जात है।<ref name=":1" />
नेपाल के पुरान प्रशासनिक विभाजन के अनुसार, सिन्धुली मध्य विकास क्षेत्र के जनकपुर अंचल के अंतर्गत आवत रहै।<ref>{{Cite web |title=Districts, Zones and Development Regions of Nepal |url=http://www.weallnepali.com/about-nepal/map-of-nepal |archive-url=https://web.archive.org/web/20180128225928/http://www.weallnepali.com/about-nepal/map-of-nepal |archive-date=28 January 2018}}</ref> सन् 1967 (2023 वि॰सं॰) तक सिन्धुली गढ़ी ई जिला क मुख्यालय रहै।<ref name=":6">{{Cite web |date=2 January 1967 |title=जिल्ला सदरमुकाम तोकेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=3851 |website=(In Nepali) Nepal Rajpatra}}</ref>
== नामकरण ==
सिन्धुली जिला क नाम सिन्धुली घाटी (सिन्धुलीमाढी औ आसपास के क्षेत्रन) के नाम पर रखा गा है। सिन्धुली के नामकरण के बरे कइयो तरह क मानबु है अउर कउनो ठोस प्रमाण नहीं है कि ई जगह क नाम "सिन्धुली" कइसन परा।
*एक मानबु यो है कि "सिन्धुली" नाम राजा सिन्धुल के नाम ते उपजा है, जउन प्राचीन समय मा ई क्षेत्र मा राज करति रहैं।<ref name=":1">{{Cite web |title=Brief Introduction |url=https://dccsindhuli.gov.np/brief-introduction |access-date=18 December 2025 |website=DCC Sindhuli (In Nepali)}}</ref>
*जिला मुख्यालय सिन्धुलीमाढी ते लगभग ११ किलोमीटर दूर, समुद्र तल ते 1,077 मीटर की ऊंचाई पर सिद्धबाबा क मंदिर स्थित है। ई मंदिर के नाम पर पहिले सिन्धुली घाटी का सिद्धस्थली कहा जात रहै। बादि मा समय के साथ "सिद्धस्थली" शब्द बिगड़त गा अउर अंत मा "सिन्धुली" बनि गा।<ref name=":1" />
*नेपाल के एकीकरण ते पहिले, सिन्धुली मकवानपुर राज्य क हिस्सा रहै, जेहिका सेन राजवंश के राजा लोग शासित करति रहैं। सिन्धुली घाटी उइ शासकन औ उनके अधिकारियन खातिन शिकार खेलै अउर मछरी मारै क क्षेत्र रहै। नदी मा एक छोटि संरचना बनाई जात रहै जेहिका दुवाली कहा जात रहै, वहिके ज़रिए मछरी पकड़ी जात रहै। स्थानीय रूप ते, सेन राजान द्वारा उपयोग कीन जाय वाली मछरी मारै क दुवाली का "सेनको दुवाली" (यानी सेन क दुवाली) कहा जात रहै। जब यो जल्दी-जल्दी ब्वाला जाय लाग, तो यो "सेनदुवाली" होइ गा। धीरे-धीरे यो शब्द बिगड़िके "सेन्दुली" भा अउर अंत मा "सिन्धुली" बनि गा।<ref name=":8">{{Cite book |last=Sindhuliya |first=Umanath Shastri |title=मकवानी बाला |publisher=[[Sajha Prakashan]] |year= |publication-date= |language=ne}}</ref>
*ई क्षेत्र मा घना जंगल रहै। ई क्षेत्र मा पहाड़ी जनजाति (तामांग) सबते बड़ा समूह रहै औ उनके जीवन यापन खेती-बाड़ी अउर जंगली संसाधनन पर निर्भर रहै। ई स्थानीय मनई पेड़ काटैक बरे "सिङ्थुवा" अउर लकड़ी बटोरैक बरे "सिङ्थुजी" शब्द क प्रयोग करति रहैं। समय के साथ उच्चारण मा बदलाव के कारण ई क्षेत्र क नाम "सिन्धुली" बनि गा।<ref>Nepal Tamang Ghedung, Sindhuli</ref>
== इतिहास ==
=== नेपाल के एकीकरण ते पहिले ===
काठमांडू घाटी का पूर्बी पहाड़न अउर दक्खिनी मैदानन ते जोड़ै खातिन सिन्धुली एक इतिहासिक औ महत्वपूर्ण रस्ता रहै, जेहिके कारण यहिके सामरिक औ आर्थिक महत्व बहुत रहै। सिन्धुली गढ़ी समेत स्थानीय किलिन अउर पहाड़ी चौकियन पर क्षेत्रीय ताकतन क नियंत्रण रहै अउर उइ रक्षा चौकियन औ व्यापार तथा आवाजाही खातिन पारगमन बिंदु के रूप मा काम करति रहैं।<ref>{{cite book |last=Stiller |first=Ludwig F. |title=The Rise of the House of Gorkha |publisher=Human Resources Development Research Center |year=1973 |location=Kathmandu}}</ref>
सन् 1244 मा कर्नाट राजवंश के डोया लोग<ref name=":2" /> औ सन् 1349 मा बंगाल के सुल्तान शम्सुद्दीन इलियास शाह<ref name=":3">{{Cite web |date=2018-02-09 |title=The Sultan's siege of Kathmandu - OnlineKhabar English News |url=https://english.onlinekhabar.com/the-sultans-siege-of-kathmandu.html |access-date=2026-01-06 |language=en-GB}}</ref> काठमांडू घाटी पर हमला करै खातिन सिन्धुली गढ़ी क रस्ता उपयोग कीन्हेनि रहै। नेपाल के एकीकरण ते पहिले, सिन्धुली मकवानपुर राज्य क हिस्सा रहै, जेहिका सेन राजवंश के राजा शासित करति रहैं।<ref name=":8" />
== सिन्धुली के लड़ाई ==
{{see also|सिन्धुली के लड़ाई}}
[[File:Sindhuli Gadhi.jpg|thumb|right|सिन्धुली गढ़ी किला क खंडहर]]
सन् 1767 (1824 वि॰सं॰) मा लड़ी गै सिन्धुली के लड़ाई, नेपाल के इतिहास मा सबते महत्वपूर्ण सैन्य जीतन मा ते एक आय। या लड़ाई राजा पृथ्वीनारायण शाह के व्यापक एकीकरण अभियान के तहत संचालित गोरखाली सेना अउर ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी के सैनिकन के बीच लड़ी गै रहै। या लड़ाई गोरखाली सेना के ताकत, रणनीति अउर संकल्प का देखाएसि अउर नेपाल की आज़ादी के रक्षा करै मा एक महत्वपूर्ण भूमिका निभाएसि।
१८वीं सदी के मध्य मा, राजा पृथ्वीनारायण शाह हिमालयी क्षेत्र का कइयो छोटे-छोटे राज्यन का एक देश मा ज्वाड़ै (एकीकृत करैक) बरे सक्रिय रूप ते काम करति रहैं। उइ समय ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी भारतीय उपमहाद्वीप मा अपन परभाव बढ़ावत रहै। जब कान्तिपुर (काठमांडू) के राजा जयप्रकाश मल्ल गोरखाली सेना के आगे बढ़ब का रोकैक बरे ब्रिटिश सरकार ते मदद माँगेनि, तब कैप्टन किनलोच के नेतृत्व मा एक ब्रिटिश सेना काठमांडू कइती भेजी गै। घाटी मा पहुँचैक बरे ब्रिटिश सैनिकन का सिन्धुली गढ़ी के कठिन पहाड़ी क्षेत्र ते होइके जाएक परा रहै।
गोरखाली सेना सिन्धुली गढ़ी के ऊबड़-खाबड़ भूभाग अउर घने जंगलन क पूरा फ़ायदा उठाएनि। खुले मैदान मा ब्रिटिश सेना क सामना करैक बजाए, उइ छापामार (गौरीला) युद्ध रणनीति क प्रयोग कीन्हेनि—जइसे रसद (आपूर्ति) मार्गन पर घात लगाउब, रस्ता रोकब अउर आगे बढ़ति सेना का लगातार परेशान करब। ब्रिटिश सैनिक, जउन ई पहाड़ी इलाका ते अनजान रहैं अउर खाना तथा जरूरी सामानन क कमी ते जूझति रहैं, पूरी तना थकि गें अउर उनका हौसला टूटि गा।
लगातार दबाव अउर कठिन परिस्थिति क सामना न कर पावै के कारण, ब्रिटिश सेना का वापस लउटै पर मजबूर होएक परा। यो हार यहि खातिन महत्वपूर्ण रहै काहे ते यो देखाएसि कि एक नीक तना संगठित स्थानीय सेना, चतुर रणनीति अउर क्षेत्र के जानकारी क उपयोग कइके, एक ताकतवर विदेशी सेना का हराइ सकत है। सिन्धुली गढ़ी मा मिली या जीत गोरखाली सेना के स्थिति का मजबूत कीन्हेसि अउर उइ समय नेपाल मा ब्रिटिश सेना के आगे हस्तक्षेप करै क हिम्मत का तोड़ि दीन्हेसि।<ref name=":4">{{Cite web |date=2024-08-08 |title=The battle of Sindhuli |url=https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/the-battle-of-sindhuli |access-date=2026-01-06 |website=myrepublica.nagariknetwork.com |language=English}}</ref>
== शाह अउर राणा शासन ==
नेपाल के सफल एकीकरण के बादि, सिन्धुली का शाह राजवंश के केंद्रीकृत प्रशासनिक व्यवस्था मा शामिल कीन गा। राणा शासन के समय, यो पूर्ब २ नम्बर (पूर्व २ नम्बर) जिला क हिस्सा रहै।<ref name=":1" /> यो जिला मुख्य रूप ते ग्रामीण बना रहा, जहाँ बुनियादी ढाँचा क बिकास बहुत सीमित रहै अउर सरकारी निवेश बहुत कम भा। शासन नियुक्त अधिकारियन के माध्यम ते चलाबा जात रहै, अउर स्थानीय मनई मुख्य रूप ते खेती-बाड़ी अउर जीवन-यापन के सादा साधनन मा लाग रहैं।<ref>{{cite book |last=Whelpton |first=John |title=A History of Nepal |publisher=Cambridge University Press |year=2005 |location=Cambridge}}</ref>
== बादि क समय ==
जब नेपाल का ७५ जिलन अउर १४ अंचलन मा बांटा गा, तब सन् 1962 (2019 वि॰सं॰) मा सिन्धुली जिला अस्तित्व मा आया, अउर सिन्धुली गढ़ी यहिके मुख्यालय रहै। २ जनवरी १९६७ (१८ पौष २०२३ वि॰सं॰) का जिला क मुख्यालय सिन्धुलीमाढी मा स्थानांतरित कीन गा रहै।<ref name=":6" />
पंचायत काल के दौरान, सिन्धुली मा धीरे-धीरे प्रशासनिक अउर सामाजिक बदलाव आए। जिला के पहाड़ी भूभाग के कारण बुनियादी ढाँचा क बिकास, जेहिमा सड़कैं अउर सरकारी सेवाएं शामिल रहैं, बहुत धीरे-धीरे फइला। 1990 अउर 2000 के दशक मा, नेपाल के कइयो जिलन की तना सिन्धुलीओ राजनीतिक आंदोलनन अउर माओवादी विद्रोह ते प्रभावित भा। हाल के दशकन मा, स्थानीय शासन मा सुधार अउर बिकास के कामन ते जिला क जुड़ाव (कनेक्टिविटी) बेहतर भै अउर जिला क इतिहासिक धरोहर का नई पहचान मिली, खासकइके राष्ट्रीय इतिहासिक स्थल के रूप मा सिन्धुली गढ़ी के संरक्षण क काम भवा।<ref>{{cite web |title=Sindhuli Gadhi declared national heritage site |publisher=Government of Nepal, Ministry of Culture, Tourism and Civil Aviation |url=https://www.tourism.gov.np|access-date=6 January 2026}}</ref>
== भूगोल अउर जलवायु ==
=== धरातल ===
सिन्धुली जिला मा विविध प्रकार के धरातल हैं जेहिमा महाभारत पर्वत शृंखला अउर चुरे पहाड़ी शामिल हैं, औ जिला क जादा हिस्सा भीतरी तराई क्षेत्र मा आवत है। जिला के कुल क्षेत्रफल के दुइ-तिहाई हिस्सा मा जंगल फइले हैं।<ref name=":1" />
महाभारत पर्वत शृंखला (लघु हिमालय श्रेणी) जिला के उत्तरी पट्टी मा स्थित है।<ref name=":1" /> जिला क सबते ऊँचा स्थान, फिक्कल चोटी (Phikkal Peak) जेहिकी समुद्र तल ते ऊंचाई २,३८६ मीटर है, इसी क्षेत्र मा स्थित है।<ref>{{Cite web |title=Phikkal Rural Municipality |url=https://phikkalmun.gov.np/}}</ref>
[[File:Sindhulimadhi 2020.jpg|thumb|सिन्धुली घाटी मा सिन्धुलीगढ़ी]]
जिला क बीच क हिस्सा भीतरी तराई क्षेत्र ते मिलिके बना है। ई क्षेत्र मा नदी घाटी औ मैदान शामिल हैं जइसे कि सिन्धुली घाटी, कमला मैदान, मरीन मैदान अउर तिनपाटन घाटी मैदान।<ref name=":2">{{Cite web |title=Sindhuli District Introduction |url=https://daosindhuli.moha.gov.np/page/district-profile-2 |website=(In Nepali) DAO Sindhuli}}</ref> जिला क जादा आबादी (मनई) इहै क्षेत्र मा रहति है। जिला क सबते नीचला स्थान, समुद्र तल ते १६८ मीटर की ऊंचाई पर, दुधौली मा है जउन ई क्षेत्र मा आवत है।
दक्खिनी पट्टी मा चुरे (शिवालिक) पहाड़ी स्थित हैं। ई पहाड़ियाँ घने जंगल ते ढकी हैं औ जिला के बाकी हिस्सा का बाहरी (मुख्य) तराई ते अलग करति हैं।<ref name=":1" />
=== नदी ===
==== कमला नदी ====
सिन्धुली जिला मा कुल १४९ बड़ी औ छोटी नदियाँ हैं। जादातर नदियाँ महाभारत पर्वत शृंखला ते निकलति हैं, औ कुछ चुरे पहाड़ी ते। प्रमुख नदियन मा कमला, मरीन, चदाहा, ग्वांग (गौमती), ठाकुर खोला, कयान खोला अउर वितिजोर खोला शामिल हैं। सुनकोशी नदी जिला के उत्तरी सीमा पर बहत है, जबकि बागमती नदी यहिके पश्चिमी सीमा पर बहत है।<ref name=":1" />
=== जिला क सीमा ===
सिन्धुली क सीमा १० जिलन औ २ प्रदेशन ते मिलति है, जउन ई प्रकार है<ref name=":2" />:
* '''पूर्ब:''' [[उदयपुर जिला, नेपाल|उदयपुर]] (कोशी प्रदेश) औ [[सिराहा जिला|सिराहा]] (मधेस प्रदेश)
* '''पच्छिम:''' रौतहट जिला (मधेस प्रदेश), मकवानपुर जिला अउर काभ्रेपलाञ्चोक जिला
* '''उत्तर:''' ओखलढुंगा जिला (कोशी प्रदेश) औ रामेछाप जिला
* '''दक्खिन:''' धनुषा, महोत्तरी अउर सर्लाही, जउन सब मधेस प्रदेश मा आवत हैं।
==प्रशासन==
सिन्धुली जिला क प्रशासन जिला मुख्यालय सिन्धुलीमाढी, कमलामाई ते चलाबा जात है। गृह मंत्रालय के अंतर्गत जिला प्रशासन कार्यालय (डीएओ) जिला मा प्रशासन चलावै औ कानून व्यवस्था बनाए रक्खैक बरे ज़िम्मेदार है। डीएओ क नेतृत्व मुख्य जिला अधिकारी (सीडीओ) करत हैं। जिला समन्वय समिति (डीसीसी) स्थानीय निकान के बीच, औ प्रदेश तथा संघीय सरकार के साथ समन्वय बनाए रखति है।
सिन्धुली जिला अदालत क अधिकार क्षेत्र जिला के भीतर के फौजदारी औ दीवानी मामलन पर है। जिला मा १३ डाकघर काम कइ रहे हैं, जउन सिन्धुली जिला डाकघर (डीपीओ) के अंतर्गत आवत हैं, औ यहिके डाक कोड ४५९०० है।
=== स्थानीय निकाय ===
जिला मा नौ स्थानीय निकाय हैं, जेहिमा ते दुइ नगरपालिका औ सात गाँवपालिका (ग्रामीण नगरपालिका) हैं। उइ ई प्रकार हैं:
==== पुरानि ग्राम विकास समिति ====
सन् १९९७ तक सिन्धुली मा कुल ५५ ग्राम विकास समिति (वीडीसी) रहैं। १९९७ मा कमलामाई नगरपालिका बनै के बादि, वीडीसी के संख्या घटिके ५३ होइ गै। २०१४ मा दुधौली नगरपालिका बनै के बादि, वीडीसी के संख्या अउर घटिके ५० होइ गै। १० मार्च २०१७ का, नेपाल मा स्थानीय निकायन के पुनर्गठन के तहत, पहिले ते चली आबति वीडीसी का खतम कइके नगरपालिका औ गाँवपालिकन मा मिला दीन गा।<ref>{{Cite web |title=New local level units come into existence |url=https://kathmandupost.com/national/2017/03/11/new-local-level-units-come-into-existence |access-date=2026-01-18 |website=kathmandupost.com |language=English}}</ref>
[[File:NepalSindhuliDistrictmap.png|thumb|सिन्धुली के पूर्व गाविस औ नगरपालिकन क मानचित्र (2014 ते पहले)]]
{| class="wikitable"
!क्र.सं.
!स्थानीय निकाय
!समाविष्ट गाविस<ref name=":7" />
!समाविष्ट तिथि
|-
| rowspan="2" |1
| rowspan="2" |[[कमलामाई|कमलामाई नगरपालिका]]
|[[सिद्धेश्वर, सिन्धुली|सिद्धेश्वर]] और [[भीमान]]
|27 मार्च 1997
|-
|[[डांडीगुराँसे]], [[भद्रकाली, नेपाल|भद्रकाली]], [[जलकन्या]], [[रानीचुरी]] और [[रानीबास, सिन्धुली|रानीबास]]
|10 मार्च 2017
|-
| rowspan="2" |2
| rowspan="2" |[[दूधौली|दूधौली नगरपालिका]]
|दूधौली, [[टाँडी, सिन्धुली|टाँडी]] और [[लदाभीर]]
|2 दिसंबर 2014
|-
|[[हाटपाटे]], [[निपाने, सिन्धुली|निपाने]], [[सिरथौली]], [[हरसही]], [[अरुण ठाकुर]], [[ककुर ठाकुर]] और [[जिनखु]]
|10 मार्च 2017
|-
|3
|[[तीनपाटन गाउँपालिका]]
|[[बेलघारी]], [[भीमस्थान]], [[जरायोटार, सिन्धुली|जरायोटार]], [[बालाजोर]], [[तोसरामखोला]], [[बाहुनतिल्पुंग]], [[त्रिभुवन अम्बोटे]] और [[लमपांतर]]
| rowspan="7" |10 मार्च 2017
|-
|4
|[[मरीन गाउँपालिका]]
|[[कपिलाकोट]], [[कल्पवृक्ष, सिन्धुली|कल्पवृक्ष]] और [[महादेवस्थान, सिन्धुली|महादेवस्थान]]
|-
|5
|[[हरिहरपुरगढी गाउँपालिका]]
|हरिहरपुरगढी, [[पीपलमाडी]], [[महेंद्रझ्याडी]] और [[क्यानेश्वर]]
|-
|6
|[[गोलनजोर गाउँपालिका]]
|[[दूधभंज्यांग]], [[बितिजोर बगैंचा]], [[भुवनेश्वरी ग्वालटार]], [[तीनकन्या]], [[रतनचुरा]], [[बसेश्वर]] और [[भीमेश्वर, सिन्धुली|भीमेश्वर]]
|-
|7
|[[सुनकोशी गाउँपालिका, सिन्धुली|सुनकोशी गाउँपालिका]]
|[[कुशेश्वर दुम्जा]], [[झांगाझोली रातमाटा, सिन्धुली|झांगाझोली रातमाटा]], [[पुराना झांगाझोली]], [[शीतलपाटी, सिन्धुली|शीतलपाटी]] और [[मझुवा, सिन्धुली|मझुवा]]
|-
|8
|[[फिक्कल गाउँपालिका]]
|[[महादेवडाँडा]], [[सुमनाम पोखरी]], [[खोलागाउँ, सिन्धुली|खोलागाउँ]], [[खंगसांग]], [[सोलपाथाना]] और [[रत्नावती]]
|-
|9
|[[घ्यांगलेक गाउँपालिका]]
|[[अमले]], [[बस्तीपुर, सिन्धुली|बस्तीपुर]], [[तामाजोर]], [[नेत्रकाली]] और [[शांतेश्वरी|शांतेश्वरी (रामपुर)]]
|}
==जनसांख्यिकी==
{{Historical populations
|title =
|align = center
|clear =
|direction =
|percentages = pagr
|state =
|type =
|shading = off
|width =
|subbox =
|pop_name =
|year_name = साल
|percent_name =
|footnote =
|source = Citypopulation<ref>{{cite web |title=NEPAL: Administrative Division |url=https://www.citypopulation.de/en/nepal/admin/ |website=www.citypopulation.de |language=en}}</ref>
|graph-pos = bottom
|graph-width =
|graph-height =
|percol =
|cols =
|perrow =
|rows =
|1981 |183,705
|1991 |223,900
|2001 |279,821
|2011 |296,192
|2021 |300,026
}}
{{Pie chart
| thumb = left
| caption = सिन्धुली जिला मा जाति/नृजातीय समूह (2021)<ref name="caste"/>
| label1 = [[तामाङ जाति|तामाङ]]
| value1 = 26.67
| color1 = orchid
| label2 = [[मगर जाति|मगर]]
| value2 = 14.05
| color2 = darkturquoise
| label3 = [[छेत्री]]
| value3 = 13.28
| color3 = red
| label4 = [[बाहुन]]
| value4 = 7.26
| color4 = orange
| label5 = [[दनुवार जाति|दनुवार]]
| value5 = 6.32
| color5 = #97b825
| label6 = [[नेवार जाति|नेवार]]
| value6 = 6.23
| color6 = pink
| label7 = [[कामी जाति|कामी]]
| value7 = 4.85
| color7 = salmon
| label8 = [[सरकी जाति|सरकी]]
| value8 = 3.63
| color8 = lightsalmon
| label9 = [[माझी जाति|माझी]]
| value9 = 3.62
| color9 = #b1d05a
| label10 = [[दमई]]
| value10 = 3.16
| color10 = darksalmon
| label11 = [[सुनवार जाति|सुनवार]]
| value11 = 2.85
| color11 = #5f5fd3
| label12 = [[भुजेल]]
| value12 = 1.50
| color12 = cornsilk
| label13 = [[राइ जाति|राइ]]
| value13 = 1.46
| color13 = skyblue
| label14 = मधेशी ग़ैर दलित
| value14 = 1.47
| color14 = khaki
| label15 = अन्य खास ग़ैर दलित
| value15 = 1.35
| color15 = indianred
| label16 = दुसरी पहाड़ी जनजाती
| value16 = 1.07
| color16 = teal
| label17 = अन्य
| value17 = 1.23
| color17 = grey
}}
{{Pie chart
| caption = Languages of Sindhuli district (2021)<ref name="mothertongue"/>
| thumb = right
| label1 = [[Nepali language|Nepali]]
| value1 = 52.35
| color1 = orange
| label2 = [[Tamang language|Tamang]]
| value2 = 25.13
| color2 = turquoise
| label3 = [[Magar language|Magar]]
| value3 = 8.11
| color3 = orchid
| label4 = [[Danuwar]]
| value4 = 6.61
| color4 = #a03939
| label5 = [[Nepal Bhasha]]
| value5 = 2.08
| color5 = mediumvioletred
| label6 = [[Maithili language|Maithili]]
| value6 = 1.80
| color6 = pink
| label7 = [[Sunwar language|Sunuwar]]
| value7 = 1.10
| color7 = #d5e7ff
| label8 = Others
| value8 = 2.82
| color8 = grey
}}
२०२१ के नेपाल जनगणना के समय, सिन्धुली जिला के जनसंख्या ३,००,०२६ रहै। ८.०४% आबादी ५ वर्ष ते कम उमिर के है। यहिके साक्षरता दर ७२.५९% है अउर लिंगानुपात १०४० मेहेरिया प्रति १००० मनई है। १,४१,२२३ मनई (४७.०७%) नगरपालिकन मा रहति रहैं।<ref name="provincialreport">{{Cite web |title=Provincial/District/Local reports: Bagmati Province |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/files/result-folder/province/Bagmati_Province_census_report.pdf |access-date= |website=Census Nepal 2021 |publisher=[[Central Bureau of Statistics (Nepal)|Central Bureau of Statistics]]}}</ref>
जातीयता के आधार पर: पहाड़ी जनजाति सबते बड़ा समूह रहै, जउन कुल आबादी क ५७% रहै। तामांग सबते बड़ा पहाड़ी जनजाति समूह रहै, जउन आबादी क २६.७% रहै, औ मगर कुल आबादी क १४.१% रहैं। खस (छेत्री, बाहुन, कामी, दमाई आदि) आबादी क ३४% रहैं।<ref name="caste">{{Cite web |title=Table 1: Caste/Ethnicity and sex |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/downloads/caste-ethnicity |access-date=2024-03-16 |website=Census Nepal 2021 |publisher=[[Central Bureau of Statistics (Nepal)|Central Bureau of Statistics]]}}</ref>
२०२१ के जनगणना के समय, ५२.३५% आबादी अपन पहिल भाषा के तौर प नेपाली, २५.१३% तामांग, ८.११% मगर, ६.६१% दनुवार, २.०८% नेपाल भाषा, १.८०% मैथिली अउर १.१०% सुनुवार दर्ज कराएसि। २०११ मा, ४८.१% आबादी अपन पहिल भाषा के रूप मा नेपाली ब्वालति रहै।<ref name="mothertongue">{{Cite web |title=Table 5: Mother tongue and sex |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/downloads/caste-ethnicity |access-date= |website=Census Nepal 2021 |publisher=[[Central Bureau of Statistics (Nepal)|Central Bureau of Statistics]]}}</ref> In 2011, 48.1% of the population spoke Nepali as their first language.<ref>[https://nepalmap.org/data/table/?table=LANGUAGE&primary_geo_id=district-65&geo_ids=district-65,province-3,country-NP NepalMap Language]</ref>
{{bar box
| title = Religion in Sindhuli District (2021)<ref name="religion">{{Cite web |title=Table 5: Religion and sex |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/downloads/caste-ethnicity |access-date=2024-03-16 |website=Census Nepal 2021 |publisher=[[Central Bureau of Statistics (Nepal)|Central Bureau of Statistics]]}}</ref>
| titlebar = #Fcd116
| left1 = Religion
| right1 = Percent
| float = right
| bars =
{{bar percent|[[Hinduism in Nepal|Hinduism]]|darkorange|68.24}}
{{bar percent|[[Buddhism in Nepal|Buddhism]]|Yellow|26.92}}
{{bar percent|[[Kirat Mundhum]]|red|2.21}}
{{bar percent|[[Christianity in Nepal|Christianity]]|dodgerblue|1.84}}
{{bar percent|[[Animism|Prakriti]]|limegreen|0.67}}
{{bar percent|Other or not stated|black|0.12}}
}}
{{clear}}
=== अर्थव्यवस्था ===
सिन्धुली जिला मा खेती-बाड़ी (कृषि) मुख्य आर्थिक गतिविधि आय। उपजाऊ भीतरी तराई क्षेत्र मा धान, मकई, गेहूँ, आलू औ कोदों (बाजरा) के साथै मौसमी फल औ सब्जियाँ उगाई जात हैं।<ref name=":0" /><ref name=":5" />
[[File:Junar bijayachhap sindhuli.jpg|thumb|जुनार]]
सिन्धुली अपने जुनार (मीठ संतरा) के उत्पादन खातिन बहुत प्रसिद्ध है, जेहिका वैज्ञानिक रूप ते ''साइट्रस साइनेन्सिस'' (Citrus Sinensis) के नाँव ते जाना जात है। यो जिला नेपाल मा जुनार क सबते बड़ा उत्पादक आय। यही के मारे, सिन्धुली का "जुनार को जिल्ला" (जुनार क जिला) के रूप मा जाना जात है। ई फल के खेती महाभारत पर्वत शृंखला मा ८०० मीटर ते १३०० मीटर की ऊंचाई के बीच कीन जात है। सिन्धुली मा जुनार के खेती किसानन खातिन नगद कमाई क एक अच्छा स्रोत प्रदान करति है।<ref>{{Cite web |title=Status of Sweet Orange (Junar) Production in Sindhuli District of Nepal |url=https://horticulturenepal.org/public/uploads/main_attachment/1627554994_NHS%20Journal_8%20&%209-112-117.pdf}}</ref>
खेती-बाड़ी (कृषि) के अलावा, हियाँ के मनई पशुपालनौ करति हैं, जेहिमा मुर्गीपालन अउर डेयरी उत्पादन शामिल है। जिला मा कइयो घरन के गुजर-बसर विदेशन ते आबै वाले रेमिटेंस (विदेशी कमाई) पर निर्भर है।
सिन्धुली मा पर्यटन एक तेजी ते बढ़ै वाला क्षेत्र आय। प्राकृतिक, सांस्कृतिक अउर ऐतिहासिक आकर्षण सैलानिन का ई जिला कइती खींचति हैं। पर्यटन का बढ़ावा देय खातिन, जिला मा कइयो होटल औ रिसॉर्ट संचालित हैं, खासकइके शहरी क्षेत्रन अउर राजमार्गन के किनारे।
सिन्धुलीमाढी ई जिला क व्यापारिक केंद्र आय। जिला मुख्यालय अउ मुख्य बाज़ार होए के मारे, यो ई क्षेत्र मा व्यापारिक कामन अउर सेवन क मुख्य केंद्र आय।<ref name=":0" /> दुसरे प्रमुख आर्थिक केंद्रन मा भीमान, दुधौली अउर खुर्कोट शामिल हैं।<ref name=":5" />
== यातायात ==
=== क्षेत्रीय ===
सिन्धुली जिला राष्ट्रीय राजमार्ग नेटवर्क ते तीन प्रमुख राजमार्गन द्वारा जुड़ा है: बीपी राजमार्ग, मदन भंडारी (भीतरी तराई) राजमार्ग अउर मध्य-पहाड़ी (पुष्पलाल) राजमार्ग।
[[File:Amaging sindhuli road.jpeg|thumb|बीपी राजमार्ग]]
बीपी राजमार्ग (NH13), जउन अपने सुंदर पहाड़ी रस्ता खातिन जाना जात है, ई जिला का राष्ट्रीय राजधानी काठमांडू औ तराई क्षेत्र ते ज्वाड़त है। ई राजमार्ग क लगभग दुइ-तिहाई हिस्सा यई जिला मा आवत है। यो सड़क मुख्यालय सिन्धुलीमाढी का बर्दिबास (महोत्तरी) मा महेंद्र (पूर्व-पश्चिम) राजमार्ग (NH 01) ते औ धुलिखेल (काभ्रे) मा अरनिको राजमार्ग (NH 34) ते ज्वाड़त है। यो चुरे पहाड़ी, भीतरी तराई, महाभारत पर्वत शृंखला अउर सुनकोशी नदी गलियारा के विविध धरातलन ते होइके गुजरत है।<ref>{{Cite web |title=Japan hands over BP Highway to Nepal |url=https://thehimalayantimes.com/nepal/japan-hands-over-bp-highway-to-nepal}}</ref> यो राजमार्ग भीमान, सिन्धुलीमाढी, सिन्धुली गढ़ी, खुर्कोट अउर नेपालथोक जइसी प्रमुख जगहन ते होइके गुजरत है।
मदन भंडारी (भीतरी तराई) राजमार्ग (NH 9) धरान-हेटौड़ा खंड सिन्धुली के भीतरी तराई क्षेत्रन ते होइके गुजरत है। यो ई जिला का पूर्ब मा कटारी (उदयपुर) ते औ पच्छिम मा प्रांतीय राजधानी हेटौड़ा ते जोड़त है।<ref>{{Cite web |title=Madan Bhandari Highway (NH 9) |url=https://dor.gov.np/mabhpd/notice/force/madan-bhandari-highway-nh-09}}</ref> यो राजमार्ग दुधौली ते होइके गुजरत है औ भीमान मा बीपी राजमार्ग मा मिलि जात है। यो राजमार्ग फिर ते सिन्धुलीमढी ते शुरू होत है औ पश्चिम कइती हेटौड़ा कइती जात है।
मध्य-पहाड़ी (पुष्पलाल) राजमार्ग (NH03) कोशी प्रदेश के पहाड़ी जिलन का बीपी राजमार्ग ते जोड़त है। यो जिला के पूर्बी पहाड़ी क्षेत्रन मा [[सुनकोशी नदी]] के किनारे-किनारे आगे बढ़त है औ खुर्कोट मा बीपी राजमार्ग मा मिलि जात है।
सिन्धुलीमाढी ते काठमांडू, [[पोखरा]], [[विराटनगर]], [[जनकपुर]], [[वीरगंज]] औ हेटौड़ा जइसे कइयो शहरन खातिन लंबी दूरी की गाड़ी चलती हैं। जनकपुर हवाई अड्डा सिन्धुली के सबते लगे क प्रमुख हवाई अड्डा आय, जउन सड़क मार्ग ते सिन्धुलीमाढी ते लगभग ७० किलोमीटर की दूरी पर है, जहाँ ते [[काठमांडू]] खातिन नियमित उड़ानें संचालित होती हैं।
=== स्थानीय ===
सिन्धुली के जादातर हिस्सन मा सड़क मार्ग ते पहुँचे क अच्छी व्यवस्था है। कइयो सड़कैं पक्की होइ चुकी हैं, मुला कुछ देहाती (ग्रामीण) सड़कैं अबहूँ कच्ची हैं जउनी बरसात (मानसून) के समय मा कठिन होइ जाती हैं।<ref name=":0" /> सिन्धुलीमाढी ते जिला के विभिन्न हिस्सन खातिन बस औ वैन नियमित रूप ते चलतीं हैं। शहरी क्षेत्रन मा ऑटो रिक्शा आवाजाही क एक आम साधन बनि चुका है।
== शिक्षा ==
=== प्राथमिक अउर माध्यमिक शिक्षा ===
सिन्धुली जिला मा, खासकइके कमलामाई नगरपालिका मा, एसईई स्तर तक की शिक्षा के अच्छी सुविधा है। हियाँ प्लस टू (+2) स्तर की पढ़ाई के गुणवत्तौ नीकि है। कइयो निजी कॉलेज राष्ट्रीय परीक्षा बोर्ड ते संबद्ध प्लस टू कॉमर्स (वाणिज्य) क संचालन कइ रहे हैं। मुला, हियाँ प्लस टू साइंस (विज्ञान) कॉलेज के संख्या बहुत कम है। कमला उच्च माध्यमिक विद्यालय जइसि विज्ञान कॉलेज सिन्धुली के छात्रन का अच्छी व्यावहारिक (प्रैक्टिकल आधारित) शिक्षा दइ रहे हैं। यो विद्यालय पूरी सिन्धुली घाटी मा विज्ञान के छात्रन खातिन उत्कृष्टता के मुख्य केंद्र के रूप मा काम कइ रहा है। हियाँ बहिरे (बधिर) लरिकन खातिनौ एक माध्यमिक विद्यालय है, जहाँ पूरी तना नेपाली सांकेतिक भाषा मा पढ़ाई कराई जाति है, औ उनके बरे मुफ्त रहै के सुविधौ (आवास) है।
==संदर्भ==
{{reflist}}
{{नेपाल के प्रदेश औ जिला}}
[[श्रेणी:नेपाल मा जिला]]
n8wwwcdadj7r2pd4l3rs3xrqxdwg207
37361
37360
2026-08-28T17:09:26Z
Avimaarak
3578
/* स्थानीय निकाय */
37361
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox settlement
| type = [[नेपाल के जिलन के सूची|जिला]]
| name = सिन्धुली जिला
| native_name = {{small|सिन्धुली जिल्ला}}
| nickname =
| native_name_lang =
| motto =
| image_skyline = BP Highway, Sindhuli.jpg
| image_alt =
| image_caption = बीपी राजमार्ग, सिन्धुली
| image_size = 300
| image_map = Sindhuli Bagmati locator.png
| mapsize = 300
| map_alt =
| map_caption = बागमती प्रदेश मा जिले के स्थिति
| image_map1 =
| mapsize1 =
| map_alt1 =
| map_caption1 =
| coordinates =
| coordinates_footnotes =
| subdivision_type = देश
| subdivision_name = {{NPL}}
| subdivision_type1 = [[नेपाल के प्रदेशन के सूची|प्रदेश]]
| subdivision_name1 = [[बागमती प्रदेश|बागमती]]
| parts_type = [[नेपाल मा स्थानीय स्वशासन|नगरपालिका]]
| parts_style = coll
| p1 =
| p2 =
| established_title = स्थापना
| established_date = 1962
| seat_type = मुख्यालय
| seat = [[सिन्धुलीमाढ़ी]] ([[कमलामाई]])
| leader_title = प्रमुख
| leader_name =
| leader_party =
| leader_title1 = उप-प्रमुख
| leader_name1 =
| leader_title2 = [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|संसदीय निर्वाचन क्षेत्र]]
| leader_name2 = 2
| leader_title3 = [[प्रदेश सभा (नेपाल)|प्रांतीय निर्वाचन क्षेत्र]]
| leader_name3 = 4
| government_footnotes =
| government_type = [[जिला समन्वय समिति|समन्वय समिति]]
| governing_body = [[जिला समन्वय समिति|जिसस]], सिन्धुली
| area_footnotes =
| area_total_km2 = 2491
| area_note =
| area_rank =
| elevation_footnotes =
| elevation_m =
| elevation_min_m = 168
| elevation_max_m = 2386
| population_footnotes =
| population_total = 300,026
| population_as_of = 2021
| population_density_km2 = auto
| population_note =
| population_rank =
| blank_name_sec1 = [[नेपाल की भाषा|प्रमुख भाषा]]
| blank_info_sec1 = नेपाली, तामाङ, मगर, दनुवार, नेवारी
| blank_info_sec2 =
| timezone1 = [[नेपाल समय|एनपीटी]]
| utc_offset1 = +05:45
| postal_code_type = पिन कोड
| postal_code = 45900
| area_code_type = एसटीडी कोड
| area_code = 047
| website = {{URL|https://dccsindhuli.gov.np/}}
| footnotes =
}}
'''सिन्धुली जिला''' ({{langx|ne|[[:ne:सिन्धुली जिल्ला|सिन्धुली जिल्ला]]}} {{Audio|Sindhuli.ogg|सुनो}}) [[बागमती प्रदेश]] के [[बागमती प्रदेश के जिलन के सूची|त्यारा]] अउर [[नेपाल के जिलन के सूची|नेपाल के सतत्तर जिलन]] मा ते एक है। ई जिला क मुख्यालय [[सिन्धुलीमाढी]] ([[कमलामाई]]) मा है।<ref>{{Cite web |title=सिन्धुली सदरमुकामका जंगल खरानी हुँदै |url=https://ekantipur.com/bagmati-pradesh/2020/04/11/158657446003523508.html |access-date=2026-04-02 |website=Ekantipur |language=ne}}</ref> यो जिला {{convert|2491|km2|sqmi|abbr=on|0}} के क्षेत्रफल मा फइला है। यो जिला नौ स्थानीय निकायन मा विभाजित है, जेहिमा दुइ नगरपालिका अउर सात गाँवपालिका (ग्रामीण नगरपालिका) शामिल हैं। २०२१ के नेपाल जनगणना के अनुसार, सिन्धुली जिला के जनसंख्या 300,026 है।<ref name=":0">{{Cite web |last= |first= |date=2024-09-06 |title=Introduction To Sindhuli District |url=https://nepalog.com/bagmati-province/sindhuli-district/introduction-of-sindhuli-district/ |access-date=2025-12-17 |website=Nepalog |language=en-US}}</ref><ref name=":5">{{Cite web |title=जिल्ला वस्तुगत विवरण सिन्धुली २०८० |url=https://giwmscdnone.gov.np/media/app/public/36/posts/1709009301_88.pdf |access-date=2026-01-16}}</ref>
सिन्धुली जिला भीतरी तराई अउर पहाड़ी क्षेत्रन ते मिलिके बना है। प्रशासनिक कामन खातिन यहिका भीतरी तराई जिला के रूप मा वर्गीकृत कीन गा है। यहिके सीमा १० अउर जिलन ते मिलति है, जेहिसे यो सबते ज़्यादा जिलन क सीमा छुवै वाला जिला बनत है।<ref name=":2" /> यहिके पूर्ब मा कोशी प्रदेश औ दक्खिन मा मधेस प्रदेश स्थित है।
ई जिला इतिहासिक सिन्धुली गढ़ी किला खातिन प्रसिद्ध है जहाँ सन् 1767 (1824 वि॰सं॰) मा ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी के सैनिकन का गोरखाली सेना हराएनि रहै।<ref name=":4" /> प्रसिद्ध बीपी राजमार्ग ई जिला ते होइके गुजरत है। सिन्धुली अपने जुनार (मीठ संतरा) के उत्पादन खातिन भी जाना जात है।<ref name=":1" />
नेपाल के पुरान प्रशासनिक विभाजन के अनुसार, सिन्धुली मध्य विकास क्षेत्र के जनकपुर अंचल के अंतर्गत आवत रहै।<ref>{{Cite web |title=Districts, Zones and Development Regions of Nepal |url=http://www.weallnepali.com/about-nepal/map-of-nepal |archive-url=https://web.archive.org/web/20180128225928/http://www.weallnepali.com/about-nepal/map-of-nepal |archive-date=28 January 2018}}</ref> सन् 1967 (2023 वि॰सं॰) तक सिन्धुली गढ़ी ई जिला क मुख्यालय रहै।<ref name=":6">{{Cite web |date=2 January 1967 |title=जिल्ला सदरमुकाम तोकेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=3851 |website=(In Nepali) Nepal Rajpatra}}</ref>
== नामकरण ==
सिन्धुली जिला क नाम सिन्धुली घाटी (सिन्धुलीमाढी औ आसपास के क्षेत्रन) के नाम पर रखा गा है। सिन्धुली के नामकरण के बरे कइयो तरह क मानबु है अउर कउनो ठोस प्रमाण नहीं है कि ई जगह क नाम "सिन्धुली" कइसन परा।
*एक मानबु यो है कि "सिन्धुली" नाम राजा सिन्धुल के नाम ते उपजा है, जउन प्राचीन समय मा ई क्षेत्र मा राज करति रहैं।<ref name=":1">{{Cite web |title=Brief Introduction |url=https://dccsindhuli.gov.np/brief-introduction |access-date=18 December 2025 |website=DCC Sindhuli (In Nepali)}}</ref>
*जिला मुख्यालय सिन्धुलीमाढी ते लगभग ११ किलोमीटर दूर, समुद्र तल ते 1,077 मीटर की ऊंचाई पर सिद्धबाबा क मंदिर स्थित है। ई मंदिर के नाम पर पहिले सिन्धुली घाटी का सिद्धस्थली कहा जात रहै। बादि मा समय के साथ "सिद्धस्थली" शब्द बिगड़त गा अउर अंत मा "सिन्धुली" बनि गा।<ref name=":1" />
*नेपाल के एकीकरण ते पहिले, सिन्धुली मकवानपुर राज्य क हिस्सा रहै, जेहिका सेन राजवंश के राजा लोग शासित करति रहैं। सिन्धुली घाटी उइ शासकन औ उनके अधिकारियन खातिन शिकार खेलै अउर मछरी मारै क क्षेत्र रहै। नदी मा एक छोटि संरचना बनाई जात रहै जेहिका दुवाली कहा जात रहै, वहिके ज़रिए मछरी पकड़ी जात रहै। स्थानीय रूप ते, सेन राजान द्वारा उपयोग कीन जाय वाली मछरी मारै क दुवाली का "सेनको दुवाली" (यानी सेन क दुवाली) कहा जात रहै। जब यो जल्दी-जल्दी ब्वाला जाय लाग, तो यो "सेनदुवाली" होइ गा। धीरे-धीरे यो शब्द बिगड़िके "सेन्दुली" भा अउर अंत मा "सिन्धुली" बनि गा।<ref name=":8">{{Cite book |last=Sindhuliya |first=Umanath Shastri |title=मकवानी बाला |publisher=[[Sajha Prakashan]] |year= |publication-date= |language=ne}}</ref>
*ई क्षेत्र मा घना जंगल रहै। ई क्षेत्र मा पहाड़ी जनजाति (तामांग) सबते बड़ा समूह रहै औ उनके जीवन यापन खेती-बाड़ी अउर जंगली संसाधनन पर निर्भर रहै। ई स्थानीय मनई पेड़ काटैक बरे "सिङ्थुवा" अउर लकड़ी बटोरैक बरे "सिङ्थुजी" शब्द क प्रयोग करति रहैं। समय के साथ उच्चारण मा बदलाव के कारण ई क्षेत्र क नाम "सिन्धुली" बनि गा।<ref>Nepal Tamang Ghedung, Sindhuli</ref>
== इतिहास ==
=== नेपाल के एकीकरण ते पहिले ===
काठमांडू घाटी का पूर्बी पहाड़न अउर दक्खिनी मैदानन ते जोड़ै खातिन सिन्धुली एक इतिहासिक औ महत्वपूर्ण रस्ता रहै, जेहिके कारण यहिके सामरिक औ आर्थिक महत्व बहुत रहै। सिन्धुली गढ़ी समेत स्थानीय किलिन अउर पहाड़ी चौकियन पर क्षेत्रीय ताकतन क नियंत्रण रहै अउर उइ रक्षा चौकियन औ व्यापार तथा आवाजाही खातिन पारगमन बिंदु के रूप मा काम करति रहैं।<ref>{{cite book |last=Stiller |first=Ludwig F. |title=The Rise of the House of Gorkha |publisher=Human Resources Development Research Center |year=1973 |location=Kathmandu}}</ref>
सन् 1244 मा कर्नाट राजवंश के डोया लोग<ref name=":2" /> औ सन् 1349 मा बंगाल के सुल्तान शम्सुद्दीन इलियास शाह<ref name=":3">{{Cite web |date=2018-02-09 |title=The Sultan's siege of Kathmandu - OnlineKhabar English News |url=https://english.onlinekhabar.com/the-sultans-siege-of-kathmandu.html |access-date=2026-01-06 |language=en-GB}}</ref> काठमांडू घाटी पर हमला करै खातिन सिन्धुली गढ़ी क रस्ता उपयोग कीन्हेनि रहै। नेपाल के एकीकरण ते पहिले, सिन्धुली मकवानपुर राज्य क हिस्सा रहै, जेहिका सेन राजवंश के राजा शासित करति रहैं।<ref name=":8" />
== सिन्धुली के लड़ाई ==
{{see also|सिन्धुली के लड़ाई}}
[[File:Sindhuli Gadhi.jpg|thumb|right|सिन्धुली गढ़ी किला क खंडहर]]
सन् 1767 (1824 वि॰सं॰) मा लड़ी गै सिन्धुली के लड़ाई, नेपाल के इतिहास मा सबते महत्वपूर्ण सैन्य जीतन मा ते एक आय। या लड़ाई राजा पृथ्वीनारायण शाह के व्यापक एकीकरण अभियान के तहत संचालित गोरखाली सेना अउर ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी के सैनिकन के बीच लड़ी गै रहै। या लड़ाई गोरखाली सेना के ताकत, रणनीति अउर संकल्प का देखाएसि अउर नेपाल की आज़ादी के रक्षा करै मा एक महत्वपूर्ण भूमिका निभाएसि।
१८वीं सदी के मध्य मा, राजा पृथ्वीनारायण शाह हिमालयी क्षेत्र का कइयो छोटे-छोटे राज्यन का एक देश मा ज्वाड़ै (एकीकृत करैक) बरे सक्रिय रूप ते काम करति रहैं। उइ समय ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी भारतीय उपमहाद्वीप मा अपन परभाव बढ़ावत रहै। जब कान्तिपुर (काठमांडू) के राजा जयप्रकाश मल्ल गोरखाली सेना के आगे बढ़ब का रोकैक बरे ब्रिटिश सरकार ते मदद माँगेनि, तब कैप्टन किनलोच के नेतृत्व मा एक ब्रिटिश सेना काठमांडू कइती भेजी गै। घाटी मा पहुँचैक बरे ब्रिटिश सैनिकन का सिन्धुली गढ़ी के कठिन पहाड़ी क्षेत्र ते होइके जाएक परा रहै।
गोरखाली सेना सिन्धुली गढ़ी के ऊबड़-खाबड़ भूभाग अउर घने जंगलन क पूरा फ़ायदा उठाएनि। खुले मैदान मा ब्रिटिश सेना क सामना करैक बजाए, उइ छापामार (गौरीला) युद्ध रणनीति क प्रयोग कीन्हेनि—जइसे रसद (आपूर्ति) मार्गन पर घात लगाउब, रस्ता रोकब अउर आगे बढ़ति सेना का लगातार परेशान करब। ब्रिटिश सैनिक, जउन ई पहाड़ी इलाका ते अनजान रहैं अउर खाना तथा जरूरी सामानन क कमी ते जूझति रहैं, पूरी तना थकि गें अउर उनका हौसला टूटि गा।
लगातार दबाव अउर कठिन परिस्थिति क सामना न कर पावै के कारण, ब्रिटिश सेना का वापस लउटै पर मजबूर होएक परा। यो हार यहि खातिन महत्वपूर्ण रहै काहे ते यो देखाएसि कि एक नीक तना संगठित स्थानीय सेना, चतुर रणनीति अउर क्षेत्र के जानकारी क उपयोग कइके, एक ताकतवर विदेशी सेना का हराइ सकत है। सिन्धुली गढ़ी मा मिली या जीत गोरखाली सेना के स्थिति का मजबूत कीन्हेसि अउर उइ समय नेपाल मा ब्रिटिश सेना के आगे हस्तक्षेप करै क हिम्मत का तोड़ि दीन्हेसि।<ref name=":4">{{Cite web |date=2024-08-08 |title=The battle of Sindhuli |url=https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/the-battle-of-sindhuli |access-date=2026-01-06 |website=myrepublica.nagariknetwork.com |language=English}}</ref>
== शाह अउर राणा शासन ==
नेपाल के सफल एकीकरण के बादि, सिन्धुली का शाह राजवंश के केंद्रीकृत प्रशासनिक व्यवस्था मा शामिल कीन गा। राणा शासन के समय, यो पूर्ब २ नम्बर (पूर्व २ नम्बर) जिला क हिस्सा रहै।<ref name=":1" /> यो जिला मुख्य रूप ते ग्रामीण बना रहा, जहाँ बुनियादी ढाँचा क बिकास बहुत सीमित रहै अउर सरकारी निवेश बहुत कम भा। शासन नियुक्त अधिकारियन के माध्यम ते चलाबा जात रहै, अउर स्थानीय मनई मुख्य रूप ते खेती-बाड़ी अउर जीवन-यापन के सादा साधनन मा लाग रहैं।<ref>{{cite book |last=Whelpton |first=John |title=A History of Nepal |publisher=Cambridge University Press |year=2005 |location=Cambridge}}</ref>
== बादि क समय ==
जब नेपाल का ७५ जिलन अउर १४ अंचलन मा बांटा गा, तब सन् 1962 (2019 वि॰सं॰) मा सिन्धुली जिला अस्तित्व मा आया, अउर सिन्धुली गढ़ी यहिके मुख्यालय रहै। २ जनवरी १९६७ (१८ पौष २०२३ वि॰सं॰) का जिला क मुख्यालय सिन्धुलीमाढी मा स्थानांतरित कीन गा रहै।<ref name=":6" />
पंचायत काल के दौरान, सिन्धुली मा धीरे-धीरे प्रशासनिक अउर सामाजिक बदलाव आए। जिला के पहाड़ी भूभाग के कारण बुनियादी ढाँचा क बिकास, जेहिमा सड़कैं अउर सरकारी सेवाएं शामिल रहैं, बहुत धीरे-धीरे फइला। 1990 अउर 2000 के दशक मा, नेपाल के कइयो जिलन की तना सिन्धुलीओ राजनीतिक आंदोलनन अउर माओवादी विद्रोह ते प्रभावित भा। हाल के दशकन मा, स्थानीय शासन मा सुधार अउर बिकास के कामन ते जिला क जुड़ाव (कनेक्टिविटी) बेहतर भै अउर जिला क इतिहासिक धरोहर का नई पहचान मिली, खासकइके राष्ट्रीय इतिहासिक स्थल के रूप मा सिन्धुली गढ़ी के संरक्षण क काम भवा।<ref>{{cite web |title=Sindhuli Gadhi declared national heritage site |publisher=Government of Nepal, Ministry of Culture, Tourism and Civil Aviation |url=https://www.tourism.gov.np|access-date=6 January 2026}}</ref>
== भूगोल अउर जलवायु ==
=== धरातल ===
सिन्धुली जिला मा विविध प्रकार के धरातल हैं जेहिमा महाभारत पर्वत शृंखला अउर चुरे पहाड़ी शामिल हैं, औ जिला क जादा हिस्सा भीतरी तराई क्षेत्र मा आवत है। जिला के कुल क्षेत्रफल के दुइ-तिहाई हिस्सा मा जंगल फइले हैं।<ref name=":1" />
महाभारत पर्वत शृंखला (लघु हिमालय श्रेणी) जिला के उत्तरी पट्टी मा स्थित है।<ref name=":1" /> जिला क सबते ऊँचा स्थान, फिक्कल चोटी (Phikkal Peak) जेहिकी समुद्र तल ते ऊंचाई २,३८६ मीटर है, इसी क्षेत्र मा स्थित है।<ref>{{Cite web |title=Phikkal Rural Municipality |url=https://phikkalmun.gov.np/}}</ref>
[[File:Sindhulimadhi 2020.jpg|thumb|सिन्धुली घाटी मा सिन्धुलीगढ़ी]]
जिला क बीच क हिस्सा भीतरी तराई क्षेत्र ते मिलिके बना है। ई क्षेत्र मा नदी घाटी औ मैदान शामिल हैं जइसे कि सिन्धुली घाटी, कमला मैदान, मरीन मैदान अउर तिनपाटन घाटी मैदान।<ref name=":2">{{Cite web |title=Sindhuli District Introduction |url=https://daosindhuli.moha.gov.np/page/district-profile-2 |website=(In Nepali) DAO Sindhuli}}</ref> जिला क जादा आबादी (मनई) इहै क्षेत्र मा रहति है। जिला क सबते नीचला स्थान, समुद्र तल ते १६८ मीटर की ऊंचाई पर, दुधौली मा है जउन ई क्षेत्र मा आवत है।
दक्खिनी पट्टी मा चुरे (शिवालिक) पहाड़ी स्थित हैं। ई पहाड़ियाँ घने जंगल ते ढकी हैं औ जिला के बाकी हिस्सा का बाहरी (मुख्य) तराई ते अलग करति हैं।<ref name=":1" />
=== नदी ===
==== कमला नदी ====
सिन्धुली जिला मा कुल १४९ बड़ी औ छोटी नदियाँ हैं। जादातर नदियाँ महाभारत पर्वत शृंखला ते निकलति हैं, औ कुछ चुरे पहाड़ी ते। प्रमुख नदियन मा कमला, मरीन, चदाहा, ग्वांग (गौमती), ठाकुर खोला, कयान खोला अउर वितिजोर खोला शामिल हैं। सुनकोशी नदी जिला के उत्तरी सीमा पर बहत है, जबकि बागमती नदी यहिके पश्चिमी सीमा पर बहत है।<ref name=":1" />
=== जिला क सीमा ===
सिन्धुली क सीमा १० जिलन औ २ प्रदेशन ते मिलति है, जउन ई प्रकार है<ref name=":2" />:
* '''पूर्ब:''' [[उदयपुर जिला, नेपाल|उदयपुर]] (कोशी प्रदेश) औ [[सिराहा जिला|सिराहा]] (मधेस प्रदेश)
* '''पच्छिम:''' रौतहट जिला (मधेस प्रदेश), मकवानपुर जिला अउर काभ्रेपलाञ्चोक जिला
* '''उत्तर:''' ओखलढुंगा जिला (कोशी प्रदेश) औ रामेछाप जिला
* '''दक्खिन:''' धनुषा, महोत्तरी अउर सर्लाही, जउन सब मधेस प्रदेश मा आवत हैं।
==प्रशासन==
सिन्धुली जिला क प्रशासन जिला मुख्यालय सिन्धुलीमाढी, कमलामाई ते चलाबा जात है। गृह मंत्रालय के अंतर्गत जिला प्रशासन कार्यालय (डीएओ) जिला मा प्रशासन चलावै औ कानून व्यवस्था बनाए रक्खैक बरे ज़िम्मेदार है। डीएओ क नेतृत्व मुख्य जिला अधिकारी (सीडीओ) करत हैं। जिला समन्वय समिति (डीसीसी) स्थानीय निकान के बीच, औ प्रदेश तथा संघीय सरकार के साथ समन्वय बनाए रखति है।
सिन्धुली जिला अदालत क अधिकार क्षेत्र जिला के भीतर के फौजदारी औ दीवानी मामलन पर है। जिला मा १३ डाकघर काम कइ रहे हैं, जउन सिन्धुली जिला डाकघर (डीपीओ) के अंतर्गत आवत हैं, औ यहिके डाक कोड ४५९०० है।
=== स्थानीय निकाय ===
जिला मा नौ स्थानीय निकाय हैं, जेहिमा ते दुइ नगरपालिका औ सात गाँवपालिका (ग्रामीण नगरपालिका) हैं। उइ ई प्रकार हैं:<ref name=":7">{{cite web |title=स्थानिय तह |url=https://sthaniya.gov.np/gis/ |access-date=1 सितम्बर 2018 |publisher=सङ्घीय मामला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय |language=ne}}</ref><ref name=":0" /><ref name=":5" />
{| class="wikitable sortable"
!क्र.सं.
!नाम
!नेपाली मा नाम
!वार्डन के
संख्या
!क्षेत्रफल
(किमी<sup>2</sup>)
!जनसंख्या
(2021)
!प्रशासनिक
केंद्र
!जिला मुख्यालय ते दूरी (किमी)
|-
|1
|[[कमलामाई|कमलामाई नगरपालिका]]
|कमलामाई नगरपालिका
|14
|482.57
|71,016
|सिन्धुलीमाढ़ी
|0
|-
|2
|[[दुधौली|दूधौली नगरपालिका]]
|दुधौली नगरपालिका
|14
|390.39
|70,207
|दूधौली
|57
|-
|3
|[[तीनपाटन गाउँपालिका]]
|तीनपाटन गाउँपालिका
|11
|280.26
|34,889
|लमपांतर (चकमाके)
|38
|-
|4
|[[मरिण गाउँपालिका]]
|मरिण गाउँपालिका
|7
|324.55
|28,808
|कपिलाकोट (छाप बाजार)
|26
|-
|5
|[[हरिहरपुरगढी गाउँपालिका]]
|हरिहरपुरगढी गाउँपालिका
|8
|343.90
|26,505
|झांझने
|56
|-
|6
|[[गोलनजोर गाउँपालिका]]
|गोलन्जोर गाउँपालिका
|7
|184.13
|18,737
|भुवनेश्वरी ग्वालटार
|50
|-
|7
|[[सुनकोशी गाउँपालिका, सिन्धुली|सुनकोशी गाउँपालिका]]
|सुनकोशी गाउँपालिका
|7
|154.68
|18,375
|पुराना झांगाझोली (रामटार)
|65
|-
|8
|[[फिक्कल गाउँपालिका]]
|फिक्कल गाउँपालिका
|6
|186.06
|15,910
|खंगसांग
|75
|-
|9
|[[घ्यांगलेक गाउँपालिका]]
|घ्याङलेख गाउँपालिका
|5
|166.77
|12,652
|बस्तीपुर (हायुटार)
|35
|}
==== पुरानि ग्राम विकास समिति ====
सन् १९९७ तक सिन्धुली मा कुल ५५ ग्राम विकास समिति (वीडीसी) रहैं। १९९७ मा कमलामाई नगरपालिका बनै के बादि, वीडीसी के संख्या घटिके ५३ होइ गै। २०१४ मा दुधौली नगरपालिका बनै के बादि, वीडीसी के संख्या अउर घटिके ५० होइ गै। १० मार्च २०१७ का, नेपाल मा स्थानीय निकायन के पुनर्गठन के तहत, पहिले ते चली आबति वीडीसी का खतम कइके नगरपालिका औ गाँवपालिकन मा मिला दीन गा।<ref>{{Cite web |title=New local level units come into existence |url=https://kathmandupost.com/national/2017/03/11/new-local-level-units-come-into-existence |access-date=2026-01-18 |website=kathmandupost.com |language=English}}</ref>
[[File:NepalSindhuliDistrictmap.png|thumb|सिन्धुली के पूर्व गाविस औ नगरपालिकन क मानचित्र (2014 ते पहले)]]
{| class="wikitable"
!क्र.सं.
!स्थानीय निकाय
!समाविष्ट गाविस<ref name=":7" />
!समाविष्ट तिथि
|-
| rowspan="2" |1
| rowspan="2" |[[कमलामाई|कमलामाई नगरपालिका]]
|[[सिद्धेश्वर, सिन्धुली|सिद्धेश्वर]] और [[भीमान]]
|27 मार्च 1997
|-
|[[डांडीगुराँसे]], [[भद्रकाली, नेपाल|भद्रकाली]], [[जलकन्या]], [[रानीचुरी]] और [[रानीबास, सिन्धुली|रानीबास]]
|10 मार्च 2017
|-
| rowspan="2" |2
| rowspan="2" |[[दूधौली|दूधौली नगरपालिका]]
|दूधौली, [[टाँडी, सिन्धुली|टाँडी]] और [[लदाभीर]]
|2 दिसंबर 2014
|-
|[[हाटपाटे]], [[निपाने, सिन्धुली|निपाने]], [[सिरथौली]], [[हरसही]], [[अरुण ठाकुर]], [[ककुर ठाकुर]] और [[जिनखु]]
|10 मार्च 2017
|-
|3
|[[तीनपाटन गाउँपालिका]]
|[[बेलघारी]], [[भीमस्थान]], [[जरायोटार, सिन्धुली|जरायोटार]], [[बालाजोर]], [[तोसरामखोला]], [[बाहुनतिल्पुंग]], [[त्रिभुवन अम्बोटे]] और [[लमपांतर]]
| rowspan="7" |10 मार्च 2017
|-
|4
|[[मरीन गाउँपालिका]]
|[[कपिलाकोट]], [[कल्पवृक्ष, सिन्धुली|कल्पवृक्ष]] और [[महादेवस्थान, सिन्धुली|महादेवस्थान]]
|-
|5
|[[हरिहरपुरगढी गाउँपालिका]]
|हरिहरपुरगढी, [[पीपलमाडी]], [[महेंद्रझ्याडी]] और [[क्यानेश्वर]]
|-
|6
|[[गोलनजोर गाउँपालिका]]
|[[दूधभंज्यांग]], [[बितिजोर बगैंचा]], [[भुवनेश्वरी ग्वालटार]], [[तीनकन्या]], [[रतनचुरा]], [[बसेश्वर]] और [[भीमेश्वर, सिन्धुली|भीमेश्वर]]
|-
|7
|[[सुनकोशी गाउँपालिका, सिन्धुली|सुनकोशी गाउँपालिका]]
|[[कुशेश्वर दुम्जा]], [[झांगाझोली रातमाटा, सिन्धुली|झांगाझोली रातमाटा]], [[पुराना झांगाझोली]], [[शीतलपाटी, सिन्धुली|शीतलपाटी]] और [[मझुवा, सिन्धुली|मझुवा]]
|-
|8
|[[फिक्कल गाउँपालिका]]
|[[महादेवडाँडा]], [[सुमनाम पोखरी]], [[खोलागाउँ, सिन्धुली|खोलागाउँ]], [[खंगसांग]], [[सोलपाथाना]] और [[रत्नावती]]
|-
|9
|[[घ्यांगलेक गाउँपालिका]]
|[[अमले]], [[बस्तीपुर, सिन्धुली|बस्तीपुर]], [[तामाजोर]], [[नेत्रकाली]] और [[शांतेश्वरी|शांतेश्वरी (रामपुर)]]
|}
==जनसांख्यिकी==
{{Historical populations
|title =
|align = center
|clear =
|direction =
|percentages = pagr
|state =
|type =
|shading = off
|width =
|subbox =
|pop_name =
|year_name = साल
|percent_name =
|footnote =
|source = Citypopulation<ref>{{cite web |title=NEPAL: Administrative Division |url=https://www.citypopulation.de/en/nepal/admin/ |website=www.citypopulation.de |language=en}}</ref>
|graph-pos = bottom
|graph-width =
|graph-height =
|percol =
|cols =
|perrow =
|rows =
|1981 |183,705
|1991 |223,900
|2001 |279,821
|2011 |296,192
|2021 |300,026
}}
{{Pie chart
| thumb = left
| caption = सिन्धुली जिला मा जाति/नृजातीय समूह (2021)<ref name="caste"/>
| label1 = [[तामाङ जाति|तामाङ]]
| value1 = 26.67
| color1 = orchid
| label2 = [[मगर जाति|मगर]]
| value2 = 14.05
| color2 = darkturquoise
| label3 = [[छेत्री]]
| value3 = 13.28
| color3 = red
| label4 = [[बाहुन]]
| value4 = 7.26
| color4 = orange
| label5 = [[दनुवार जाति|दनुवार]]
| value5 = 6.32
| color5 = #97b825
| label6 = [[नेवार जाति|नेवार]]
| value6 = 6.23
| color6 = pink
| label7 = [[कामी जाति|कामी]]
| value7 = 4.85
| color7 = salmon
| label8 = [[सरकी जाति|सरकी]]
| value8 = 3.63
| color8 = lightsalmon
| label9 = [[माझी जाति|माझी]]
| value9 = 3.62
| color9 = #b1d05a
| label10 = [[दमई]]
| value10 = 3.16
| color10 = darksalmon
| label11 = [[सुनवार जाति|सुनवार]]
| value11 = 2.85
| color11 = #5f5fd3
| label12 = [[भुजेल]]
| value12 = 1.50
| color12 = cornsilk
| label13 = [[राइ जाति|राइ]]
| value13 = 1.46
| color13 = skyblue
| label14 = मधेशी ग़ैर दलित
| value14 = 1.47
| color14 = khaki
| label15 = अन्य खास ग़ैर दलित
| value15 = 1.35
| color15 = indianred
| label16 = दुसरी पहाड़ी जनजाती
| value16 = 1.07
| color16 = teal
| label17 = अन्य
| value17 = 1.23
| color17 = grey
}}
{{Pie chart
| caption = Languages of Sindhuli district (2021)<ref name="mothertongue"/>
| thumb = right
| label1 = [[Nepali language|Nepali]]
| value1 = 52.35
| color1 = orange
| label2 = [[Tamang language|Tamang]]
| value2 = 25.13
| color2 = turquoise
| label3 = [[Magar language|Magar]]
| value3 = 8.11
| color3 = orchid
| label4 = [[Danuwar]]
| value4 = 6.61
| color4 = #a03939
| label5 = [[Nepal Bhasha]]
| value5 = 2.08
| color5 = mediumvioletred
| label6 = [[Maithili language|Maithili]]
| value6 = 1.80
| color6 = pink
| label7 = [[Sunwar language|Sunuwar]]
| value7 = 1.10
| color7 = #d5e7ff
| label8 = Others
| value8 = 2.82
| color8 = grey
}}
२०२१ के नेपाल जनगणना के समय, सिन्धुली जिला के जनसंख्या ३,००,०२६ रहै। ८.०४% आबादी ५ वर्ष ते कम उमिर के है। यहिके साक्षरता दर ७२.५९% है अउर लिंगानुपात १०४० मेहेरिया प्रति १००० मनई है। १,४१,२२३ मनई (४७.०७%) नगरपालिकन मा रहति रहैं।<ref name="provincialreport">{{Cite web |title=Provincial/District/Local reports: Bagmati Province |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/files/result-folder/province/Bagmati_Province_census_report.pdf |access-date= |website=Census Nepal 2021 |publisher=[[Central Bureau of Statistics (Nepal)|Central Bureau of Statistics]]}}</ref>
जातीयता के आधार पर: पहाड़ी जनजाति सबते बड़ा समूह रहै, जउन कुल आबादी क ५७% रहै। तामांग सबते बड़ा पहाड़ी जनजाति समूह रहै, जउन आबादी क २६.७% रहै, औ मगर कुल आबादी क १४.१% रहैं। खस (छेत्री, बाहुन, कामी, दमाई आदि) आबादी क ३४% रहैं।<ref name="caste">{{Cite web |title=Table 1: Caste/Ethnicity and sex |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/downloads/caste-ethnicity |access-date=2024-03-16 |website=Census Nepal 2021 |publisher=[[Central Bureau of Statistics (Nepal)|Central Bureau of Statistics]]}}</ref>
२०२१ के जनगणना के समय, ५२.३५% आबादी अपन पहिल भाषा के तौर प नेपाली, २५.१३% तामांग, ८.११% मगर, ६.६१% दनुवार, २.०८% नेपाल भाषा, १.८०% मैथिली अउर १.१०% सुनुवार दर्ज कराएसि। २०११ मा, ४८.१% आबादी अपन पहिल भाषा के रूप मा नेपाली ब्वालति रहै।<ref name="mothertongue">{{Cite web |title=Table 5: Mother tongue and sex |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/downloads/caste-ethnicity |access-date= |website=Census Nepal 2021 |publisher=[[Central Bureau of Statistics (Nepal)|Central Bureau of Statistics]]}}</ref> In 2011, 48.1% of the population spoke Nepali as their first language.<ref>[https://nepalmap.org/data/table/?table=LANGUAGE&primary_geo_id=district-65&geo_ids=district-65,province-3,country-NP NepalMap Language]</ref>
{{bar box
| title = Religion in Sindhuli District (2021)<ref name="religion">{{Cite web |title=Table 5: Religion and sex |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/downloads/caste-ethnicity |access-date=2024-03-16 |website=Census Nepal 2021 |publisher=[[Central Bureau of Statistics (Nepal)|Central Bureau of Statistics]]}}</ref>
| titlebar = #Fcd116
| left1 = Religion
| right1 = Percent
| float = right
| bars =
{{bar percent|[[Hinduism in Nepal|Hinduism]]|darkorange|68.24}}
{{bar percent|[[Buddhism in Nepal|Buddhism]]|Yellow|26.92}}
{{bar percent|[[Kirat Mundhum]]|red|2.21}}
{{bar percent|[[Christianity in Nepal|Christianity]]|dodgerblue|1.84}}
{{bar percent|[[Animism|Prakriti]]|limegreen|0.67}}
{{bar percent|Other or not stated|black|0.12}}
}}
{{clear}}
=== अर्थव्यवस्था ===
सिन्धुली जिला मा खेती-बाड़ी (कृषि) मुख्य आर्थिक गतिविधि आय। उपजाऊ भीतरी तराई क्षेत्र मा धान, मकई, गेहूँ, आलू औ कोदों (बाजरा) के साथै मौसमी फल औ सब्जियाँ उगाई जात हैं।<ref name=":0" /><ref name=":5" />
[[File:Junar bijayachhap sindhuli.jpg|thumb|जुनार]]
सिन्धुली अपने जुनार (मीठ संतरा) के उत्पादन खातिन बहुत प्रसिद्ध है, जेहिका वैज्ञानिक रूप ते ''साइट्रस साइनेन्सिस'' (Citrus Sinensis) के नाँव ते जाना जात है। यो जिला नेपाल मा जुनार क सबते बड़ा उत्पादक आय। यही के मारे, सिन्धुली का "जुनार को जिल्ला" (जुनार क जिला) के रूप मा जाना जात है। ई फल के खेती महाभारत पर्वत शृंखला मा ८०० मीटर ते १३०० मीटर की ऊंचाई के बीच कीन जात है। सिन्धुली मा जुनार के खेती किसानन खातिन नगद कमाई क एक अच्छा स्रोत प्रदान करति है।<ref>{{Cite web |title=Status of Sweet Orange (Junar) Production in Sindhuli District of Nepal |url=https://horticulturenepal.org/public/uploads/main_attachment/1627554994_NHS%20Journal_8%20&%209-112-117.pdf}}</ref>
खेती-बाड़ी (कृषि) के अलावा, हियाँ के मनई पशुपालनौ करति हैं, जेहिमा मुर्गीपालन अउर डेयरी उत्पादन शामिल है। जिला मा कइयो घरन के गुजर-बसर विदेशन ते आबै वाले रेमिटेंस (विदेशी कमाई) पर निर्भर है।
सिन्धुली मा पर्यटन एक तेजी ते बढ़ै वाला क्षेत्र आय। प्राकृतिक, सांस्कृतिक अउर ऐतिहासिक आकर्षण सैलानिन का ई जिला कइती खींचति हैं। पर्यटन का बढ़ावा देय खातिन, जिला मा कइयो होटल औ रिसॉर्ट संचालित हैं, खासकइके शहरी क्षेत्रन अउर राजमार्गन के किनारे।
सिन्धुलीमाढी ई जिला क व्यापारिक केंद्र आय। जिला मुख्यालय अउ मुख्य बाज़ार होए के मारे, यो ई क्षेत्र मा व्यापारिक कामन अउर सेवन क मुख्य केंद्र आय।<ref name=":0" /> दुसरे प्रमुख आर्थिक केंद्रन मा भीमान, दुधौली अउर खुर्कोट शामिल हैं।<ref name=":5" />
== यातायात ==
=== क्षेत्रीय ===
सिन्धुली जिला राष्ट्रीय राजमार्ग नेटवर्क ते तीन प्रमुख राजमार्गन द्वारा जुड़ा है: बीपी राजमार्ग, मदन भंडारी (भीतरी तराई) राजमार्ग अउर मध्य-पहाड़ी (पुष्पलाल) राजमार्ग।
[[File:Amaging sindhuli road.jpeg|thumb|बीपी राजमार्ग]]
बीपी राजमार्ग (NH13), जउन अपने सुंदर पहाड़ी रस्ता खातिन जाना जात है, ई जिला का राष्ट्रीय राजधानी काठमांडू औ तराई क्षेत्र ते ज्वाड़त है। ई राजमार्ग क लगभग दुइ-तिहाई हिस्सा यई जिला मा आवत है। यो सड़क मुख्यालय सिन्धुलीमाढी का बर्दिबास (महोत्तरी) मा महेंद्र (पूर्व-पश्चिम) राजमार्ग (NH 01) ते औ धुलिखेल (काभ्रे) मा अरनिको राजमार्ग (NH 34) ते ज्वाड़त है। यो चुरे पहाड़ी, भीतरी तराई, महाभारत पर्वत शृंखला अउर सुनकोशी नदी गलियारा के विविध धरातलन ते होइके गुजरत है।<ref>{{Cite web |title=Japan hands over BP Highway to Nepal |url=https://thehimalayantimes.com/nepal/japan-hands-over-bp-highway-to-nepal}}</ref> यो राजमार्ग भीमान, सिन्धुलीमाढी, सिन्धुली गढ़ी, खुर्कोट अउर नेपालथोक जइसी प्रमुख जगहन ते होइके गुजरत है।
मदन भंडारी (भीतरी तराई) राजमार्ग (NH 9) धरान-हेटौड़ा खंड सिन्धुली के भीतरी तराई क्षेत्रन ते होइके गुजरत है। यो ई जिला का पूर्ब मा कटारी (उदयपुर) ते औ पच्छिम मा प्रांतीय राजधानी हेटौड़ा ते जोड़त है।<ref>{{Cite web |title=Madan Bhandari Highway (NH 9) |url=https://dor.gov.np/mabhpd/notice/force/madan-bhandari-highway-nh-09}}</ref> यो राजमार्ग दुधौली ते होइके गुजरत है औ भीमान मा बीपी राजमार्ग मा मिलि जात है। यो राजमार्ग फिर ते सिन्धुलीमढी ते शुरू होत है औ पश्चिम कइती हेटौड़ा कइती जात है।
मध्य-पहाड़ी (पुष्पलाल) राजमार्ग (NH03) कोशी प्रदेश के पहाड़ी जिलन का बीपी राजमार्ग ते जोड़त है। यो जिला के पूर्बी पहाड़ी क्षेत्रन मा [[सुनकोशी नदी]] के किनारे-किनारे आगे बढ़त है औ खुर्कोट मा बीपी राजमार्ग मा मिलि जात है।
सिन्धुलीमाढी ते काठमांडू, [[पोखरा]], [[विराटनगर]], [[जनकपुर]], [[वीरगंज]] औ हेटौड़ा जइसे कइयो शहरन खातिन लंबी दूरी की गाड़ी चलती हैं। जनकपुर हवाई अड्डा सिन्धुली के सबते लगे क प्रमुख हवाई अड्डा आय, जउन सड़क मार्ग ते सिन्धुलीमाढी ते लगभग ७० किलोमीटर की दूरी पर है, जहाँ ते [[काठमांडू]] खातिन नियमित उड़ानें संचालित होती हैं।
=== स्थानीय ===
सिन्धुली के जादातर हिस्सन मा सड़क मार्ग ते पहुँचे क अच्छी व्यवस्था है। कइयो सड़कैं पक्की होइ चुकी हैं, मुला कुछ देहाती (ग्रामीण) सड़कैं अबहूँ कच्ची हैं जउनी बरसात (मानसून) के समय मा कठिन होइ जाती हैं।<ref name=":0" /> सिन्धुलीमाढी ते जिला के विभिन्न हिस्सन खातिन बस औ वैन नियमित रूप ते चलतीं हैं। शहरी क्षेत्रन मा ऑटो रिक्शा आवाजाही क एक आम साधन बनि चुका है।
== शिक्षा ==
=== प्राथमिक अउर माध्यमिक शिक्षा ===
सिन्धुली जिला मा, खासकइके कमलामाई नगरपालिका मा, एसईई स्तर तक की शिक्षा के अच्छी सुविधा है। हियाँ प्लस टू (+2) स्तर की पढ़ाई के गुणवत्तौ नीकि है। कइयो निजी कॉलेज राष्ट्रीय परीक्षा बोर्ड ते संबद्ध प्लस टू कॉमर्स (वाणिज्य) क संचालन कइ रहे हैं। मुला, हियाँ प्लस टू साइंस (विज्ञान) कॉलेज के संख्या बहुत कम है। कमला उच्च माध्यमिक विद्यालय जइसि विज्ञान कॉलेज सिन्धुली के छात्रन का अच्छी व्यावहारिक (प्रैक्टिकल आधारित) शिक्षा दइ रहे हैं। यो विद्यालय पूरी सिन्धुली घाटी मा विज्ञान के छात्रन खातिन उत्कृष्टता के मुख्य केंद्र के रूप मा काम कइ रहा है। हियाँ बहिरे (बधिर) लरिकन खातिनौ एक माध्यमिक विद्यालय है, जहाँ पूरी तना नेपाली सांकेतिक भाषा मा पढ़ाई कराई जाति है, औ उनके बरे मुफ्त रहै के सुविधौ (आवास) है।
==संदर्भ==
{{reflist}}
{{नेपाल के प्रदेश औ जिला}}
[[श्रेणी:नेपाल मा जिला]]
a6vulr7mh7zfffryhyrcptmn0a7avnz
37362
37361
2026-08-28T17:11:56Z
Avimaarak
3578
/* प्रशासन */
37362
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox settlement
| type = [[नेपाल के जिलन के सूची|जिला]]
| name = सिन्धुली जिला
| native_name = {{small|सिन्धुली जिल्ला}}
| nickname =
| native_name_lang =
| motto =
| image_skyline = BP Highway, Sindhuli.jpg
| image_alt =
| image_caption = बीपी राजमार्ग, सिन्धुली
| image_size = 300
| image_map = Sindhuli Bagmati locator.png
| mapsize = 300
| map_alt =
| map_caption = बागमती प्रदेश मा जिले के स्थिति
| image_map1 =
| mapsize1 =
| map_alt1 =
| map_caption1 =
| coordinates =
| coordinates_footnotes =
| subdivision_type = देश
| subdivision_name = {{NPL}}
| subdivision_type1 = [[नेपाल के प्रदेशन के सूची|प्रदेश]]
| subdivision_name1 = [[बागमती प्रदेश|बागमती]]
| parts_type = [[नेपाल मा स्थानीय स्वशासन|नगरपालिका]]
| parts_style = coll
| p1 =
| p2 =
| established_title = स्थापना
| established_date = 1962
| seat_type = मुख्यालय
| seat = [[सिन्धुलीमाढ़ी]] ([[कमलामाई]])
| leader_title = प्रमुख
| leader_name =
| leader_party =
| leader_title1 = उप-प्रमुख
| leader_name1 =
| leader_title2 = [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|संसदीय निर्वाचन क्षेत्र]]
| leader_name2 = 2
| leader_title3 = [[प्रदेश सभा (नेपाल)|प्रांतीय निर्वाचन क्षेत्र]]
| leader_name3 = 4
| government_footnotes =
| government_type = [[जिला समन्वय समिति|समन्वय समिति]]
| governing_body = [[जिला समन्वय समिति|जिसस]], सिन्धुली
| area_footnotes =
| area_total_km2 = 2491
| area_note =
| area_rank =
| elevation_footnotes =
| elevation_m =
| elevation_min_m = 168
| elevation_max_m = 2386
| population_footnotes =
| population_total = 300,026
| population_as_of = 2021
| population_density_km2 = auto
| population_note =
| population_rank =
| blank_name_sec1 = [[नेपाल की भाषा|प्रमुख भाषा]]
| blank_info_sec1 = नेपाली, तामाङ, मगर, दनुवार, नेवारी
| blank_info_sec2 =
| timezone1 = [[नेपाल समय|एनपीटी]]
| utc_offset1 = +05:45
| postal_code_type = पिन कोड
| postal_code = 45900
| area_code_type = एसटीडी कोड
| area_code = 047
| website = {{URL|https://dccsindhuli.gov.np/}}
| footnotes =
}}
'''सिन्धुली जिला''' ({{langx|ne|[[:ne:सिन्धुली जिल्ला|सिन्धुली जिल्ला]]}} {{Audio|Sindhuli.ogg|सुनो}}) [[बागमती प्रदेश]] के [[बागमती प्रदेश के जिलन के सूची|त्यारा]] अउर [[नेपाल के जिलन के सूची|नेपाल के सतत्तर जिलन]] मा ते एक है। ई जिला क मुख्यालय [[सिन्धुलीमाढी]] ([[कमलामाई]]) मा है।<ref>{{Cite web |title=सिन्धुली सदरमुकामका जंगल खरानी हुँदै |url=https://ekantipur.com/bagmati-pradesh/2020/04/11/158657446003523508.html |access-date=2026-04-02 |website=Ekantipur |language=ne}}</ref> यो जिला {{convert|2491|km2|sqmi|abbr=on|0}} के क्षेत्रफल मा फइला है। यो जिला नौ स्थानीय निकायन मा विभाजित है, जेहिमा दुइ नगरपालिका अउर सात गाँवपालिका (ग्रामीण नगरपालिका) शामिल हैं। २०२१ के नेपाल जनगणना के अनुसार, सिन्धुली जिला के जनसंख्या 300,026 है।<ref name=":0">{{Cite web |last= |first= |date=2024-09-06 |title=Introduction To Sindhuli District |url=https://nepalog.com/bagmati-province/sindhuli-district/introduction-of-sindhuli-district/ |access-date=2025-12-17 |website=Nepalog |language=en-US}}</ref><ref name=":5">{{Cite web |title=जिल्ला वस्तुगत विवरण सिन्धुली २०८० |url=https://giwmscdnone.gov.np/media/app/public/36/posts/1709009301_88.pdf |access-date=2026-01-16}}</ref>
सिन्धुली जिला भीतरी तराई अउर पहाड़ी क्षेत्रन ते मिलिके बना है। प्रशासनिक कामन खातिन यहिका भीतरी तराई जिला के रूप मा वर्गीकृत कीन गा है। यहिके सीमा १० अउर जिलन ते मिलति है, जेहिसे यो सबते ज़्यादा जिलन क सीमा छुवै वाला जिला बनत है।<ref name=":2" /> यहिके पूर्ब मा कोशी प्रदेश औ दक्खिन मा मधेस प्रदेश स्थित है।
ई जिला इतिहासिक सिन्धुली गढ़ी किला खातिन प्रसिद्ध है जहाँ सन् 1767 (1824 वि॰सं॰) मा ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी के सैनिकन का गोरखाली सेना हराएनि रहै।<ref name=":4" /> प्रसिद्ध बीपी राजमार्ग ई जिला ते होइके गुजरत है। सिन्धुली अपने जुनार (मीठ संतरा) के उत्पादन खातिन भी जाना जात है।<ref name=":1" />
नेपाल के पुरान प्रशासनिक विभाजन के अनुसार, सिन्धुली मध्य विकास क्षेत्र के जनकपुर अंचल के अंतर्गत आवत रहै।<ref>{{Cite web |title=Districts, Zones and Development Regions of Nepal |url=http://www.weallnepali.com/about-nepal/map-of-nepal |archive-url=https://web.archive.org/web/20180128225928/http://www.weallnepali.com/about-nepal/map-of-nepal |archive-date=28 January 2018}}</ref> सन् 1967 (2023 वि॰सं॰) तक सिन्धुली गढ़ी ई जिला क मुख्यालय रहै।<ref name=":6">{{Cite web |date=2 January 1967 |title=जिल्ला सदरमुकाम तोकेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=3851 |website=(In Nepali) Nepal Rajpatra}}</ref>
== नामकरण ==
सिन्धुली जिला क नाम सिन्धुली घाटी (सिन्धुलीमाढी औ आसपास के क्षेत्रन) के नाम पर रखा गा है। सिन्धुली के नामकरण के बरे कइयो तरह क मानबु है अउर कउनो ठोस प्रमाण नहीं है कि ई जगह क नाम "सिन्धुली" कइसन परा।
*एक मानबु यो है कि "सिन्धुली" नाम राजा सिन्धुल के नाम ते उपजा है, जउन प्राचीन समय मा ई क्षेत्र मा राज करति रहैं।<ref name=":1">{{Cite web |title=Brief Introduction |url=https://dccsindhuli.gov.np/brief-introduction |access-date=18 December 2025 |website=DCC Sindhuli (In Nepali)}}</ref>
*जिला मुख्यालय सिन्धुलीमाढी ते लगभग ११ किलोमीटर दूर, समुद्र तल ते 1,077 मीटर की ऊंचाई पर सिद्धबाबा क मंदिर स्थित है। ई मंदिर के नाम पर पहिले सिन्धुली घाटी का सिद्धस्थली कहा जात रहै। बादि मा समय के साथ "सिद्धस्थली" शब्द बिगड़त गा अउर अंत मा "सिन्धुली" बनि गा।<ref name=":1" />
*नेपाल के एकीकरण ते पहिले, सिन्धुली मकवानपुर राज्य क हिस्सा रहै, जेहिका सेन राजवंश के राजा लोग शासित करति रहैं। सिन्धुली घाटी उइ शासकन औ उनके अधिकारियन खातिन शिकार खेलै अउर मछरी मारै क क्षेत्र रहै। नदी मा एक छोटि संरचना बनाई जात रहै जेहिका दुवाली कहा जात रहै, वहिके ज़रिए मछरी पकड़ी जात रहै। स्थानीय रूप ते, सेन राजान द्वारा उपयोग कीन जाय वाली मछरी मारै क दुवाली का "सेनको दुवाली" (यानी सेन क दुवाली) कहा जात रहै। जब यो जल्दी-जल्दी ब्वाला जाय लाग, तो यो "सेनदुवाली" होइ गा। धीरे-धीरे यो शब्द बिगड़िके "सेन्दुली" भा अउर अंत मा "सिन्धुली" बनि गा।<ref name=":8">{{Cite book |last=Sindhuliya |first=Umanath Shastri |title=मकवानी बाला |publisher=[[Sajha Prakashan]] |year= |publication-date= |language=ne}}</ref>
*ई क्षेत्र मा घना जंगल रहै। ई क्षेत्र मा पहाड़ी जनजाति (तामांग) सबते बड़ा समूह रहै औ उनके जीवन यापन खेती-बाड़ी अउर जंगली संसाधनन पर निर्भर रहै। ई स्थानीय मनई पेड़ काटैक बरे "सिङ्थुवा" अउर लकड़ी बटोरैक बरे "सिङ्थुजी" शब्द क प्रयोग करति रहैं। समय के साथ उच्चारण मा बदलाव के कारण ई क्षेत्र क नाम "सिन्धुली" बनि गा।<ref>Nepal Tamang Ghedung, Sindhuli</ref>
== इतिहास ==
=== नेपाल के एकीकरण ते पहिले ===
काठमांडू घाटी का पूर्बी पहाड़न अउर दक्खिनी मैदानन ते जोड़ै खातिन सिन्धुली एक इतिहासिक औ महत्वपूर्ण रस्ता रहै, जेहिके कारण यहिके सामरिक औ आर्थिक महत्व बहुत रहै। सिन्धुली गढ़ी समेत स्थानीय किलिन अउर पहाड़ी चौकियन पर क्षेत्रीय ताकतन क नियंत्रण रहै अउर उइ रक्षा चौकियन औ व्यापार तथा आवाजाही खातिन पारगमन बिंदु के रूप मा काम करति रहैं।<ref>{{cite book |last=Stiller |first=Ludwig F. |title=The Rise of the House of Gorkha |publisher=Human Resources Development Research Center |year=1973 |location=Kathmandu}}</ref>
सन् 1244 मा कर्नाट राजवंश के डोया लोग<ref name=":2" /> औ सन् 1349 मा बंगाल के सुल्तान शम्सुद्दीन इलियास शाह<ref name=":3">{{Cite web |date=2018-02-09 |title=The Sultan's siege of Kathmandu - OnlineKhabar English News |url=https://english.onlinekhabar.com/the-sultans-siege-of-kathmandu.html |access-date=2026-01-06 |language=en-GB}}</ref> काठमांडू घाटी पर हमला करै खातिन सिन्धुली गढ़ी क रस्ता उपयोग कीन्हेनि रहै। नेपाल के एकीकरण ते पहिले, सिन्धुली मकवानपुर राज्य क हिस्सा रहै, जेहिका सेन राजवंश के राजा शासित करति रहैं।<ref name=":8" />
== सिन्धुली के लड़ाई ==
{{see also|सिन्धुली के लड़ाई}}
[[File:Sindhuli Gadhi.jpg|thumb|right|सिन्धुली गढ़ी किला क खंडहर]]
सन् 1767 (1824 वि॰सं॰) मा लड़ी गै सिन्धुली के लड़ाई, नेपाल के इतिहास मा सबते महत्वपूर्ण सैन्य जीतन मा ते एक आय। या लड़ाई राजा पृथ्वीनारायण शाह के व्यापक एकीकरण अभियान के तहत संचालित गोरखाली सेना अउर ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी के सैनिकन के बीच लड़ी गै रहै। या लड़ाई गोरखाली सेना के ताकत, रणनीति अउर संकल्प का देखाएसि अउर नेपाल की आज़ादी के रक्षा करै मा एक महत्वपूर्ण भूमिका निभाएसि।
१८वीं सदी के मध्य मा, राजा पृथ्वीनारायण शाह हिमालयी क्षेत्र का कइयो छोटे-छोटे राज्यन का एक देश मा ज्वाड़ै (एकीकृत करैक) बरे सक्रिय रूप ते काम करति रहैं। उइ समय ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी भारतीय उपमहाद्वीप मा अपन परभाव बढ़ावत रहै। जब कान्तिपुर (काठमांडू) के राजा जयप्रकाश मल्ल गोरखाली सेना के आगे बढ़ब का रोकैक बरे ब्रिटिश सरकार ते मदद माँगेनि, तब कैप्टन किनलोच के नेतृत्व मा एक ब्रिटिश सेना काठमांडू कइती भेजी गै। घाटी मा पहुँचैक बरे ब्रिटिश सैनिकन का सिन्धुली गढ़ी के कठिन पहाड़ी क्षेत्र ते होइके जाएक परा रहै।
गोरखाली सेना सिन्धुली गढ़ी के ऊबड़-खाबड़ भूभाग अउर घने जंगलन क पूरा फ़ायदा उठाएनि। खुले मैदान मा ब्रिटिश सेना क सामना करैक बजाए, उइ छापामार (गौरीला) युद्ध रणनीति क प्रयोग कीन्हेनि—जइसे रसद (आपूर्ति) मार्गन पर घात लगाउब, रस्ता रोकब अउर आगे बढ़ति सेना का लगातार परेशान करब। ब्रिटिश सैनिक, जउन ई पहाड़ी इलाका ते अनजान रहैं अउर खाना तथा जरूरी सामानन क कमी ते जूझति रहैं, पूरी तना थकि गें अउर उनका हौसला टूटि गा।
लगातार दबाव अउर कठिन परिस्थिति क सामना न कर पावै के कारण, ब्रिटिश सेना का वापस लउटै पर मजबूर होएक परा। यो हार यहि खातिन महत्वपूर्ण रहै काहे ते यो देखाएसि कि एक नीक तना संगठित स्थानीय सेना, चतुर रणनीति अउर क्षेत्र के जानकारी क उपयोग कइके, एक ताकतवर विदेशी सेना का हराइ सकत है। सिन्धुली गढ़ी मा मिली या जीत गोरखाली सेना के स्थिति का मजबूत कीन्हेसि अउर उइ समय नेपाल मा ब्रिटिश सेना के आगे हस्तक्षेप करै क हिम्मत का तोड़ि दीन्हेसि।<ref name=":4">{{Cite web |date=2024-08-08 |title=The battle of Sindhuli |url=https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/the-battle-of-sindhuli |access-date=2026-01-06 |website=myrepublica.nagariknetwork.com |language=English}}</ref>
== शाह अउर राणा शासन ==
नेपाल के सफल एकीकरण के बादि, सिन्धुली का शाह राजवंश के केंद्रीकृत प्रशासनिक व्यवस्था मा शामिल कीन गा। राणा शासन के समय, यो पूर्ब २ नम्बर (पूर्व २ नम्बर) जिला क हिस्सा रहै।<ref name=":1" /> यो जिला मुख्य रूप ते ग्रामीण बना रहा, जहाँ बुनियादी ढाँचा क बिकास बहुत सीमित रहै अउर सरकारी निवेश बहुत कम भा। शासन नियुक्त अधिकारियन के माध्यम ते चलाबा जात रहै, अउर स्थानीय मनई मुख्य रूप ते खेती-बाड़ी अउर जीवन-यापन के सादा साधनन मा लाग रहैं।<ref>{{cite book |last=Whelpton |first=John |title=A History of Nepal |publisher=Cambridge University Press |year=2005 |location=Cambridge}}</ref>
== बादि क समय ==
जब नेपाल का ७५ जिलन अउर १४ अंचलन मा बांटा गा, तब सन् 1962 (2019 वि॰सं॰) मा सिन्धुली जिला अस्तित्व मा आया, अउर सिन्धुली गढ़ी यहिके मुख्यालय रहै। २ जनवरी १९६७ (१८ पौष २०२३ वि॰सं॰) का जिला क मुख्यालय सिन्धुलीमाढी मा स्थानांतरित कीन गा रहै।<ref name=":6" />
पंचायत काल के दौरान, सिन्धुली मा धीरे-धीरे प्रशासनिक अउर सामाजिक बदलाव आए। जिला के पहाड़ी भूभाग के कारण बुनियादी ढाँचा क बिकास, जेहिमा सड़कैं अउर सरकारी सेवाएं शामिल रहैं, बहुत धीरे-धीरे फइला। 1990 अउर 2000 के दशक मा, नेपाल के कइयो जिलन की तना सिन्धुलीओ राजनीतिक आंदोलनन अउर माओवादी विद्रोह ते प्रभावित भा। हाल के दशकन मा, स्थानीय शासन मा सुधार अउर बिकास के कामन ते जिला क जुड़ाव (कनेक्टिविटी) बेहतर भै अउर जिला क इतिहासिक धरोहर का नई पहचान मिली, खासकइके राष्ट्रीय इतिहासिक स्थल के रूप मा सिन्धुली गढ़ी के संरक्षण क काम भवा।<ref>{{cite web |title=Sindhuli Gadhi declared national heritage site |publisher=Government of Nepal, Ministry of Culture, Tourism and Civil Aviation |url=https://www.tourism.gov.np|access-date=6 January 2026}}</ref>
== भूगोल अउर जलवायु ==
=== धरातल ===
सिन्धुली जिला मा विविध प्रकार के धरातल हैं जेहिमा महाभारत पर्वत शृंखला अउर चुरे पहाड़ी शामिल हैं, औ जिला क जादा हिस्सा भीतरी तराई क्षेत्र मा आवत है। जिला के कुल क्षेत्रफल के दुइ-तिहाई हिस्सा मा जंगल फइले हैं।<ref name=":1" />
महाभारत पर्वत शृंखला (लघु हिमालय श्रेणी) जिला के उत्तरी पट्टी मा स्थित है।<ref name=":1" /> जिला क सबते ऊँचा स्थान, फिक्कल चोटी (Phikkal Peak) जेहिकी समुद्र तल ते ऊंचाई २,३८६ मीटर है, इसी क्षेत्र मा स्थित है।<ref>{{Cite web |title=Phikkal Rural Municipality |url=https://phikkalmun.gov.np/}}</ref>
[[File:Sindhulimadhi 2020.jpg|thumb|सिन्धुली घाटी मा सिन्धुलीगढ़ी]]
जिला क बीच क हिस्सा भीतरी तराई क्षेत्र ते मिलिके बना है। ई क्षेत्र मा नदी घाटी औ मैदान शामिल हैं जइसे कि सिन्धुली घाटी, कमला मैदान, मरीन मैदान अउर तिनपाटन घाटी मैदान।<ref name=":2">{{Cite web |title=Sindhuli District Introduction |url=https://daosindhuli.moha.gov.np/page/district-profile-2 |website=(In Nepali) DAO Sindhuli}}</ref> जिला क जादा आबादी (मनई) इहै क्षेत्र मा रहति है। जिला क सबते नीचला स्थान, समुद्र तल ते १६८ मीटर की ऊंचाई पर, दुधौली मा है जउन ई क्षेत्र मा आवत है।
दक्खिनी पट्टी मा चुरे (शिवालिक) पहाड़ी स्थित हैं। ई पहाड़ियाँ घने जंगल ते ढकी हैं औ जिला के बाकी हिस्सा का बाहरी (मुख्य) तराई ते अलग करति हैं।<ref name=":1" />
=== नदी ===
==== कमला नदी ====
सिन्धुली जिला मा कुल १४९ बड़ी औ छोटी नदियाँ हैं। जादातर नदियाँ महाभारत पर्वत शृंखला ते निकलति हैं, औ कुछ चुरे पहाड़ी ते। प्रमुख नदियन मा कमला, मरीन, चदाहा, ग्वांग (गौमती), ठाकुर खोला, कयान खोला अउर वितिजोर खोला शामिल हैं। सुनकोशी नदी जिला के उत्तरी सीमा पर बहत है, जबकि बागमती नदी यहिके पश्चिमी सीमा पर बहत है।<ref name=":1" />
=== जिला क सीमा ===
सिन्धुली क सीमा १० जिलन औ २ प्रदेशन ते मिलति है, जउन ई प्रकार है<ref name=":2" />:
* '''पूर्ब:''' [[उदयपुर जिला, नेपाल|उदयपुर]] (कोशी प्रदेश) औ [[सिराहा जिला|सिराहा]] (मधेस प्रदेश)
* '''पच्छिम:''' रौतहट जिला (मधेस प्रदेश), मकवानपुर जिला अउर काभ्रेपलाञ्चोक जिला
* '''उत्तर:''' ओखलढुंगा जिला (कोशी प्रदेश) औ रामेछाप जिला
* '''दक्खिन:''' धनुषा, महोत्तरी अउर सर्लाही, जउन सब मधेस प्रदेश मा आवत हैं।
==प्रशासन==
[[File:Sindhuli local bodies.png|thumb|Sindhuli Local Level Map|300x300px]]
सिन्धुली जिला क प्रशासन जिला मुख्यालय सिन्धुलीमाढी, कमलामाई ते चलावा जात है। गृह मंत्रालय के अंतर्गत जिला प्रशासन कार्यालय (डीएओ) जिला मा प्रशासन चलावै औ कानून व्यवस्था बनाए रक्खैक बरे ज़िम्मेदार है। डीएओ क नेतृत्व मुख्य जिला अधिकारी (सीडीओ) करति हैं।<ref>{{Cite web |title=DAO Introduction |url=https://daosindhuli.moha.gov.np/page/introduction-30 |website=(In Nepali) DAO Sindhuli}}</ref> जिला समन्वय समिति (डीसीसी) स्थानीय निकान के बीच, औ प्रदेश तथा संघीय सरकार के साथ समन्वय बनाए राखति है।
सिन्धुली जिला अदालत क अधिकार क्षेत्र जिला के भीतर के फौजदारी औ दीवानी मामलन पर है। जिला मा १३ डाकघर काम कइ रहे हैं, जउन सिन्धुली जिला डाकघर (डीपीओ) के अंतर्गत आवति हैं, औ यहिका डाक कोड ४५९०० है।
=== स्थानीय निकाय ===
जिला मा नौ स्थानीय निकाय हैं, जेहिमा ते दुइ नगरपालिका औ सात गाँवपालिका (ग्रामीण नगरपालिका) हैं। उइ ई प्रकार हैं:<ref name=":7">{{cite web |title=स्थानिय तह |url=https://sthaniya.gov.np/gis/ |access-date=1 सितम्बर 2018 |publisher=सङ्घीय मामला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय |language=ne}}</ref><ref name=":0" /><ref name=":5" />
{| class="wikitable sortable"
!क्र.सं.
!नाम
!नेपाली मा नाम
!वार्डन के
संख्या
!क्षेत्रफल
(किमी<sup>2</sup>)
!जनसंख्या
(2021)
!प्रशासनिक
केंद्र
!जिला मुख्यालय ते दूरी (किमी)
|-
|1
|[[कमलामाई|कमलामाई नगरपालिका]]
|कमलामाई नगरपालिका
|14
|482.57
|71,016
|सिन्धुलीमाढ़ी
|0
|-
|2
|[[दुधौली|दूधौली नगरपालिका]]
|दुधौली नगरपालिका
|14
|390.39
|70,207
|दूधौली
|57
|-
|3
|[[तीनपाटन गाउँपालिका]]
|तीनपाटन गाउँपालिका
|11
|280.26
|34,889
|लमपांतर (चकमाके)
|38
|-
|4
|[[मरिण गाउँपालिका]]
|मरिण गाउँपालिका
|7
|324.55
|28,808
|कपिलाकोट (छाप बाजार)
|26
|-
|5
|[[हरिहरपुरगढी गाउँपालिका]]
|हरिहरपुरगढी गाउँपालिका
|8
|343.90
|26,505
|झांझने
|56
|-
|6
|[[गोलनजोर गाउँपालिका]]
|गोलन्जोर गाउँपालिका
|7
|184.13
|18,737
|भुवनेश्वरी ग्वालटार
|50
|-
|7
|[[सुनकोशी गाउँपालिका, सिन्धुली|सुनकोशी गाउँपालिका]]
|सुनकोशी गाउँपालिका
|7
|154.68
|18,375
|पुराना झांगाझोली (रामटार)
|65
|-
|8
|[[फिक्कल गाउँपालिका]]
|फिक्कल गाउँपालिका
|6
|186.06
|15,910
|खंगसांग
|75
|-
|9
|[[घ्यांगलेक गाउँपालिका]]
|घ्याङलेख गाउँपालिका
|5
|166.77
|12,652
|बस्तीपुर (हायुटार)
|35
|}
==== पुरानि ग्राम विकास समिति ====
सन् १९९७ तक सिन्धुली मा कुल ५५ ग्राम विकास समिति (वीडीसी) रहैं। १९९७ मा कमलामाई नगरपालिका बनै के बादि, वीडीसी के संख्या घटिके ५३ होइ गै। २०१४ मा दुधौली नगरपालिका बनै के बादि, वीडीसी के संख्या अउर घटिके ५० होइ गै। १० मार्च २०१७ का, नेपाल मा स्थानीय निकायन के पुनर्गठन के तहत, पहिले ते चली आबति वीडीसी का खतम कइके नगरपालिका औ गाँवपालिकन मा मिला दीन गा।<ref>{{Cite web |title=New local level units come into existence |url=https://kathmandupost.com/national/2017/03/11/new-local-level-units-come-into-existence |access-date=2026-01-18 |website=kathmandupost.com |language=English}}</ref>
[[File:NepalSindhuliDistrictmap.png|thumb|सिन्धुली के पूर्व गाविस औ नगरपालिकन क मानचित्र (2014 ते पहले)]]
{| class="wikitable"
!क्र.सं.
!स्थानीय निकाय
!समाविष्ट गाविस<ref name=":7" />
!समाविष्ट तिथि
|-
| rowspan="2" |1
| rowspan="2" |[[कमलामाई|कमलामाई नगरपालिका]]
|[[सिद्धेश्वर, सिन्धुली|सिद्धेश्वर]] और [[भीमान]]
|27 मार्च 1997
|-
|[[डांडीगुराँसे]], [[भद्रकाली, नेपाल|भद्रकाली]], [[जलकन्या]], [[रानीचुरी]] और [[रानीबास, सिन्धुली|रानीबास]]
|10 मार्च 2017
|-
| rowspan="2" |2
| rowspan="2" |[[दूधौली|दूधौली नगरपालिका]]
|दूधौली, [[टाँडी, सिन्धुली|टाँडी]] और [[लदाभीर]]
|2 दिसंबर 2014
|-
|[[हाटपाटे]], [[निपाने, सिन्धुली|निपाने]], [[सिरथौली]], [[हरसही]], [[अरुण ठाकुर]], [[ककुर ठाकुर]] और [[जिनखु]]
|10 मार्च 2017
|-
|3
|[[तीनपाटन गाउँपालिका]]
|[[बेलघारी]], [[भीमस्थान]], [[जरायोटार, सिन्धुली|जरायोटार]], [[बालाजोर]], [[तोसरामखोला]], [[बाहुनतिल्पुंग]], [[त्रिभुवन अम्बोटे]] और [[लमपांतर]]
| rowspan="7" |10 मार्च 2017
|-
|4
|[[मरीन गाउँपालिका]]
|[[कपिलाकोट]], [[कल्पवृक्ष, सिन्धुली|कल्पवृक्ष]] और [[महादेवस्थान, सिन्धुली|महादेवस्थान]]
|-
|5
|[[हरिहरपुरगढी गाउँपालिका]]
|हरिहरपुरगढी, [[पीपलमाडी]], [[महेंद्रझ्याडी]] और [[क्यानेश्वर]]
|-
|6
|[[गोलनजोर गाउँपालिका]]
|[[दूधभंज्यांग]], [[बितिजोर बगैंचा]], [[भुवनेश्वरी ग्वालटार]], [[तीनकन्या]], [[रतनचुरा]], [[बसेश्वर]] और [[भीमेश्वर, सिन्धुली|भीमेश्वर]]
|-
|7
|[[सुनकोशी गाउँपालिका, सिन्धुली|सुनकोशी गाउँपालिका]]
|[[कुशेश्वर दुम्जा]], [[झांगाझोली रातमाटा, सिन्धुली|झांगाझोली रातमाटा]], [[पुराना झांगाझोली]], [[शीतलपाटी, सिन्धुली|शीतलपाटी]] और [[मझुवा, सिन्धुली|मझुवा]]
|-
|8
|[[फिक्कल गाउँपालिका]]
|[[महादेवडाँडा]], [[सुमनाम पोखरी]], [[खोलागाउँ, सिन्धुली|खोलागाउँ]], [[खंगसांग]], [[सोलपाथाना]] और [[रत्नावती]]
|-
|9
|[[घ्यांगलेक गाउँपालिका]]
|[[अमले]], [[बस्तीपुर, सिन्धुली|बस्तीपुर]], [[तामाजोर]], [[नेत्रकाली]] और [[शांतेश्वरी|शांतेश्वरी (रामपुर)]]
|}
==जनसांख्यिकी==
{{Historical populations
|title =
|align = center
|clear =
|direction =
|percentages = pagr
|state =
|type =
|shading = off
|width =
|subbox =
|pop_name =
|year_name = साल
|percent_name =
|footnote =
|source = Citypopulation<ref>{{cite web |title=NEPAL: Administrative Division |url=https://www.citypopulation.de/en/nepal/admin/ |website=www.citypopulation.de |language=en}}</ref>
|graph-pos = bottom
|graph-width =
|graph-height =
|percol =
|cols =
|perrow =
|rows =
|1981 |183,705
|1991 |223,900
|2001 |279,821
|2011 |296,192
|2021 |300,026
}}
{{Pie chart
| thumb = left
| caption = सिन्धुली जिला मा जाति/नृजातीय समूह (2021)<ref name="caste"/>
| label1 = [[तामाङ जाति|तामाङ]]
| value1 = 26.67
| color1 = orchid
| label2 = [[मगर जाति|मगर]]
| value2 = 14.05
| color2 = darkturquoise
| label3 = [[छेत्री]]
| value3 = 13.28
| color3 = red
| label4 = [[बाहुन]]
| value4 = 7.26
| color4 = orange
| label5 = [[दनुवार जाति|दनुवार]]
| value5 = 6.32
| color5 = #97b825
| label6 = [[नेवार जाति|नेवार]]
| value6 = 6.23
| color6 = pink
| label7 = [[कामी जाति|कामी]]
| value7 = 4.85
| color7 = salmon
| label8 = [[सरकी जाति|सरकी]]
| value8 = 3.63
| color8 = lightsalmon
| label9 = [[माझी जाति|माझी]]
| value9 = 3.62
| color9 = #b1d05a
| label10 = [[दमई]]
| value10 = 3.16
| color10 = darksalmon
| label11 = [[सुनवार जाति|सुनवार]]
| value11 = 2.85
| color11 = #5f5fd3
| label12 = [[भुजेल]]
| value12 = 1.50
| color12 = cornsilk
| label13 = [[राइ जाति|राइ]]
| value13 = 1.46
| color13 = skyblue
| label14 = मधेशी ग़ैर दलित
| value14 = 1.47
| color14 = khaki
| label15 = अन्य खास ग़ैर दलित
| value15 = 1.35
| color15 = indianred
| label16 = दुसरी पहाड़ी जनजाती
| value16 = 1.07
| color16 = teal
| label17 = अन्य
| value17 = 1.23
| color17 = grey
}}
{{Pie chart
| caption = Languages of Sindhuli district (2021)<ref name="mothertongue"/>
| thumb = right
| label1 = [[Nepali language|Nepali]]
| value1 = 52.35
| color1 = orange
| label2 = [[Tamang language|Tamang]]
| value2 = 25.13
| color2 = turquoise
| label3 = [[Magar language|Magar]]
| value3 = 8.11
| color3 = orchid
| label4 = [[Danuwar]]
| value4 = 6.61
| color4 = #a03939
| label5 = [[Nepal Bhasha]]
| value5 = 2.08
| color5 = mediumvioletred
| label6 = [[Maithili language|Maithili]]
| value6 = 1.80
| color6 = pink
| label7 = [[Sunwar language|Sunuwar]]
| value7 = 1.10
| color7 = #d5e7ff
| label8 = Others
| value8 = 2.82
| color8 = grey
}}
२०२१ के नेपाल जनगणना के समय, सिन्धुली जिला के जनसंख्या ३,००,०२६ रहै। ८.०४% आबादी ५ वर्ष ते कम उमिर के है। यहिके साक्षरता दर ७२.५९% है अउर लिंगानुपात १०४० मेहेरिया प्रति १००० मनई है। १,४१,२२३ मनई (४७.०७%) नगरपालिकन मा रहति रहैं।<ref name="provincialreport">{{Cite web |title=Provincial/District/Local reports: Bagmati Province |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/files/result-folder/province/Bagmati_Province_census_report.pdf |access-date= |website=Census Nepal 2021 |publisher=[[Central Bureau of Statistics (Nepal)|Central Bureau of Statistics]]}}</ref>
जातीयता के आधार पर: पहाड़ी जनजाति सबते बड़ा समूह रहै, जउन कुल आबादी क ५७% रहै। तामांग सबते बड़ा पहाड़ी जनजाति समूह रहै, जउन आबादी क २६.७% रहै, औ मगर कुल आबादी क १४.१% रहैं। खस (छेत्री, बाहुन, कामी, दमाई आदि) आबादी क ३४% रहैं।<ref name="caste">{{Cite web |title=Table 1: Caste/Ethnicity and sex |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/downloads/caste-ethnicity |access-date=2024-03-16 |website=Census Nepal 2021 |publisher=[[Central Bureau of Statistics (Nepal)|Central Bureau of Statistics]]}}</ref>
२०२१ के जनगणना के समय, ५२.३५% आबादी अपन पहिल भाषा के तौर प नेपाली, २५.१३% तामांग, ८.११% मगर, ६.६१% दनुवार, २.०८% नेपाल भाषा, १.८०% मैथिली अउर १.१०% सुनुवार दर्ज कराएसि। २०११ मा, ४८.१% आबादी अपन पहिल भाषा के रूप मा नेपाली ब्वालति रहै।<ref name="mothertongue">{{Cite web |title=Table 5: Mother tongue and sex |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/downloads/caste-ethnicity |access-date= |website=Census Nepal 2021 |publisher=[[Central Bureau of Statistics (Nepal)|Central Bureau of Statistics]]}}</ref> In 2011, 48.1% of the population spoke Nepali as their first language.<ref>[https://nepalmap.org/data/table/?table=LANGUAGE&primary_geo_id=district-65&geo_ids=district-65,province-3,country-NP NepalMap Language]</ref>
{{bar box
| title = Religion in Sindhuli District (2021)<ref name="religion">{{Cite web |title=Table 5: Religion and sex |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/downloads/caste-ethnicity |access-date=2024-03-16 |website=Census Nepal 2021 |publisher=[[Central Bureau of Statistics (Nepal)|Central Bureau of Statistics]]}}</ref>
| titlebar = #Fcd116
| left1 = Religion
| right1 = Percent
| float = right
| bars =
{{bar percent|[[Hinduism in Nepal|Hinduism]]|darkorange|68.24}}
{{bar percent|[[Buddhism in Nepal|Buddhism]]|Yellow|26.92}}
{{bar percent|[[Kirat Mundhum]]|red|2.21}}
{{bar percent|[[Christianity in Nepal|Christianity]]|dodgerblue|1.84}}
{{bar percent|[[Animism|Prakriti]]|limegreen|0.67}}
{{bar percent|Other or not stated|black|0.12}}
}}
{{clear}}
=== अर्थव्यवस्था ===
सिन्धुली जिला मा खेती-बाड़ी (कृषि) मुख्य आर्थिक गतिविधि आय। उपजाऊ भीतरी तराई क्षेत्र मा धान, मकई, गेहूँ, आलू औ कोदों (बाजरा) के साथै मौसमी फल औ सब्जियाँ उगाई जात हैं।<ref name=":0" /><ref name=":5" />
[[File:Junar bijayachhap sindhuli.jpg|thumb|जुनार]]
सिन्धुली अपने जुनार (मीठ संतरा) के उत्पादन खातिन बहुत प्रसिद्ध है, जेहिका वैज्ञानिक रूप ते ''साइट्रस साइनेन्सिस'' (Citrus Sinensis) के नाँव ते जाना जात है। यो जिला नेपाल मा जुनार क सबते बड़ा उत्पादक आय। यही के मारे, सिन्धुली का "जुनार को जिल्ला" (जुनार क जिला) के रूप मा जाना जात है। ई फल के खेती महाभारत पर्वत शृंखला मा ८०० मीटर ते १३०० मीटर की ऊंचाई के बीच कीन जात है। सिन्धुली मा जुनार के खेती किसानन खातिन नगद कमाई क एक अच्छा स्रोत प्रदान करति है।<ref>{{Cite web |title=Status of Sweet Orange (Junar) Production in Sindhuli District of Nepal |url=https://horticulturenepal.org/public/uploads/main_attachment/1627554994_NHS%20Journal_8%20&%209-112-117.pdf}}</ref>
खेती-बाड़ी (कृषि) के अलावा, हियाँ के मनई पशुपालनौ करति हैं, जेहिमा मुर्गीपालन अउर डेयरी उत्पादन शामिल है। जिला मा कइयो घरन के गुजर-बसर विदेशन ते आबै वाले रेमिटेंस (विदेशी कमाई) पर निर्भर है।
सिन्धुली मा पर्यटन एक तेजी ते बढ़ै वाला क्षेत्र आय। प्राकृतिक, सांस्कृतिक अउर ऐतिहासिक आकर्षण सैलानिन का ई जिला कइती खींचति हैं। पर्यटन का बढ़ावा देय खातिन, जिला मा कइयो होटल औ रिसॉर्ट संचालित हैं, खासकइके शहरी क्षेत्रन अउर राजमार्गन के किनारे।
सिन्धुलीमाढी ई जिला क व्यापारिक केंद्र आय। जिला मुख्यालय अउ मुख्य बाज़ार होए के मारे, यो ई क्षेत्र मा व्यापारिक कामन अउर सेवन क मुख्य केंद्र आय।<ref name=":0" /> दुसरे प्रमुख आर्थिक केंद्रन मा भीमान, दुधौली अउर खुर्कोट शामिल हैं।<ref name=":5" />
== यातायात ==
=== क्षेत्रीय ===
सिन्धुली जिला राष्ट्रीय राजमार्ग नेटवर्क ते तीन प्रमुख राजमार्गन द्वारा जुड़ा है: बीपी राजमार्ग, मदन भंडारी (भीतरी तराई) राजमार्ग अउर मध्य-पहाड़ी (पुष्पलाल) राजमार्ग।
[[File:Amaging sindhuli road.jpeg|thumb|बीपी राजमार्ग]]
बीपी राजमार्ग (NH13), जउन अपने सुंदर पहाड़ी रस्ता खातिन जाना जात है, ई जिला का राष्ट्रीय राजधानी काठमांडू औ तराई क्षेत्र ते ज्वाड़त है। ई राजमार्ग क लगभग दुइ-तिहाई हिस्सा यई जिला मा आवत है। यो सड़क मुख्यालय सिन्धुलीमाढी का बर्दिबास (महोत्तरी) मा महेंद्र (पूर्व-पश्चिम) राजमार्ग (NH 01) ते औ धुलिखेल (काभ्रे) मा अरनिको राजमार्ग (NH 34) ते ज्वाड़त है। यो चुरे पहाड़ी, भीतरी तराई, महाभारत पर्वत शृंखला अउर सुनकोशी नदी गलियारा के विविध धरातलन ते होइके गुजरत है।<ref>{{Cite web |title=Japan hands over BP Highway to Nepal |url=https://thehimalayantimes.com/nepal/japan-hands-over-bp-highway-to-nepal}}</ref> यो राजमार्ग भीमान, सिन्धुलीमाढी, सिन्धुली गढ़ी, खुर्कोट अउर नेपालथोक जइसी प्रमुख जगहन ते होइके गुजरत है।
मदन भंडारी (भीतरी तराई) राजमार्ग (NH 9) धरान-हेटौड़ा खंड सिन्धुली के भीतरी तराई क्षेत्रन ते होइके गुजरत है। यो ई जिला का पूर्ब मा कटारी (उदयपुर) ते औ पच्छिम मा प्रांतीय राजधानी हेटौड़ा ते जोड़त है।<ref>{{Cite web |title=Madan Bhandari Highway (NH 9) |url=https://dor.gov.np/mabhpd/notice/force/madan-bhandari-highway-nh-09}}</ref> यो राजमार्ग दुधौली ते होइके गुजरत है औ भीमान मा बीपी राजमार्ग मा मिलि जात है। यो राजमार्ग फिर ते सिन्धुलीमढी ते शुरू होत है औ पश्चिम कइती हेटौड़ा कइती जात है।
मध्य-पहाड़ी (पुष्पलाल) राजमार्ग (NH03) कोशी प्रदेश के पहाड़ी जिलन का बीपी राजमार्ग ते जोड़त है। यो जिला के पूर्बी पहाड़ी क्षेत्रन मा [[सुनकोशी नदी]] के किनारे-किनारे आगे बढ़त है औ खुर्कोट मा बीपी राजमार्ग मा मिलि जात है।
सिन्धुलीमाढी ते काठमांडू, [[पोखरा]], [[विराटनगर]], [[जनकपुर]], [[वीरगंज]] औ हेटौड़ा जइसे कइयो शहरन खातिन लंबी दूरी की गाड़ी चलती हैं। जनकपुर हवाई अड्डा सिन्धुली के सबते लगे क प्रमुख हवाई अड्डा आय, जउन सड़क मार्ग ते सिन्धुलीमाढी ते लगभग ७० किलोमीटर की दूरी पर है, जहाँ ते [[काठमांडू]] खातिन नियमित उड़ानें संचालित होती हैं।
=== स्थानीय ===
सिन्धुली के जादातर हिस्सन मा सड़क मार्ग ते पहुँचे क अच्छी व्यवस्था है। कइयो सड़कैं पक्की होइ चुकी हैं, मुला कुछ देहाती (ग्रामीण) सड़कैं अबहूँ कच्ची हैं जउनी बरसात (मानसून) के समय मा कठिन होइ जाती हैं।<ref name=":0" /> सिन्धुलीमाढी ते जिला के विभिन्न हिस्सन खातिन बस औ वैन नियमित रूप ते चलतीं हैं। शहरी क्षेत्रन मा ऑटो रिक्शा आवाजाही क एक आम साधन बनि चुका है।
== शिक्षा ==
=== प्राथमिक अउर माध्यमिक शिक्षा ===
सिन्धुली जिला मा, खासकइके कमलामाई नगरपालिका मा, एसईई स्तर तक की शिक्षा के अच्छी सुविधा है। हियाँ प्लस टू (+2) स्तर की पढ़ाई के गुणवत्तौ नीकि है। कइयो निजी कॉलेज राष्ट्रीय परीक्षा बोर्ड ते संबद्ध प्लस टू कॉमर्स (वाणिज्य) क संचालन कइ रहे हैं। मुला, हियाँ प्लस टू साइंस (विज्ञान) कॉलेज के संख्या बहुत कम है। कमला उच्च माध्यमिक विद्यालय जइसि विज्ञान कॉलेज सिन्धुली के छात्रन का अच्छी व्यावहारिक (प्रैक्टिकल आधारित) शिक्षा दइ रहे हैं। यो विद्यालय पूरी सिन्धुली घाटी मा विज्ञान के छात्रन खातिन उत्कृष्टता के मुख्य केंद्र के रूप मा काम कइ रहा है। हियाँ बहिरे (बधिर) लरिकन खातिनौ एक माध्यमिक विद्यालय है, जहाँ पूरी तना नेपाली सांकेतिक भाषा मा पढ़ाई कराई जाति है, औ उनके बरे मुफ्त रहै के सुविधौ (आवास) है।
==संदर्भ==
{{reflist}}
{{नेपाल के प्रदेश औ जिला}}
[[श्रेणी:नेपाल मा जिला]]
5rrqe8arcq8b0yxt4fi4fzjmjn8n3zz
37363
37362
2026-08-28T17:12:36Z
Avimaarak
3578
/* प्रशासन */
37363
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox settlement
| type = [[नेपाल के जिलन के सूची|जिला]]
| name = सिन्धुली जिला
| native_name = {{small|सिन्धुली जिल्ला}}
| nickname =
| native_name_lang =
| motto =
| image_skyline = BP Highway, Sindhuli.jpg
| image_alt =
| image_caption = बीपी राजमार्ग, सिन्धुली
| image_size = 300
| image_map = Sindhuli Bagmati locator.png
| mapsize = 300
| map_alt =
| map_caption = बागमती प्रदेश मा जिले के स्थिति
| image_map1 =
| mapsize1 =
| map_alt1 =
| map_caption1 =
| coordinates =
| coordinates_footnotes =
| subdivision_type = देश
| subdivision_name = {{NPL}}
| subdivision_type1 = [[नेपाल के प्रदेशन के सूची|प्रदेश]]
| subdivision_name1 = [[बागमती प्रदेश|बागमती]]
| parts_type = [[नेपाल मा स्थानीय स्वशासन|नगरपालिका]]
| parts_style = coll
| p1 =
| p2 =
| established_title = स्थापना
| established_date = 1962
| seat_type = मुख्यालय
| seat = [[सिन्धुलीमाढ़ी]] ([[कमलामाई]])
| leader_title = प्रमुख
| leader_name =
| leader_party =
| leader_title1 = उप-प्रमुख
| leader_name1 =
| leader_title2 = [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|संसदीय निर्वाचन क्षेत्र]]
| leader_name2 = 2
| leader_title3 = [[प्रदेश सभा (नेपाल)|प्रांतीय निर्वाचन क्षेत्र]]
| leader_name3 = 4
| government_footnotes =
| government_type = [[जिला समन्वय समिति|समन्वय समिति]]
| governing_body = [[जिला समन्वय समिति|जिसस]], सिन्धुली
| area_footnotes =
| area_total_km2 = 2491
| area_note =
| area_rank =
| elevation_footnotes =
| elevation_m =
| elevation_min_m = 168
| elevation_max_m = 2386
| population_footnotes =
| population_total = 300,026
| population_as_of = 2021
| population_density_km2 = auto
| population_note =
| population_rank =
| blank_name_sec1 = [[नेपाल की भाषा|प्रमुख भाषा]]
| blank_info_sec1 = नेपाली, तामाङ, मगर, दनुवार, नेवारी
| blank_info_sec2 =
| timezone1 = [[नेपाल समय|एनपीटी]]
| utc_offset1 = +05:45
| postal_code_type = पिन कोड
| postal_code = 45900
| area_code_type = एसटीडी कोड
| area_code = 047
| website = {{URL|https://dccsindhuli.gov.np/}}
| footnotes =
}}
'''सिन्धुली जिला''' ({{langx|ne|[[:ne:सिन्धुली जिल्ला|सिन्धुली जिल्ला]]}} {{Audio|Sindhuli.ogg|सुनो}}) [[बागमती प्रदेश]] के [[बागमती प्रदेश के जिलन के सूची|त्यारा]] अउर [[नेपाल के जिलन के सूची|नेपाल के सतत्तर जिलन]] मा ते एक है। ई जिला क मुख्यालय [[सिन्धुलीमाढी]] ([[कमलामाई]]) मा है।<ref>{{Cite web |title=सिन्धुली सदरमुकामका जंगल खरानी हुँदै |url=https://ekantipur.com/bagmati-pradesh/2020/04/11/158657446003523508.html |access-date=2026-04-02 |website=Ekantipur |language=ne}}</ref> यो जिला {{convert|2491|km2|sqmi|abbr=on|0}} के क्षेत्रफल मा फइला है। यो जिला नौ स्थानीय निकायन मा विभाजित है, जेहिमा दुइ नगरपालिका अउर सात गाँवपालिका (ग्रामीण नगरपालिका) शामिल हैं। २०२१ के नेपाल जनगणना के अनुसार, सिन्धुली जिला के जनसंख्या 300,026 है।<ref name=":0">{{Cite web |last= |first= |date=2024-09-06 |title=Introduction To Sindhuli District |url=https://nepalog.com/bagmati-province/sindhuli-district/introduction-of-sindhuli-district/ |access-date=2025-12-17 |website=Nepalog |language=en-US}}</ref><ref name=":5">{{Cite web |title=जिल्ला वस्तुगत विवरण सिन्धुली २०८० |url=https://giwmscdnone.gov.np/media/app/public/36/posts/1709009301_88.pdf |access-date=2026-01-16}}</ref>
सिन्धुली जिला भीतरी तराई अउर पहाड़ी क्षेत्रन ते मिलिके बना है। प्रशासनिक कामन खातिन यहिका भीतरी तराई जिला के रूप मा वर्गीकृत कीन गा है। यहिके सीमा १० अउर जिलन ते मिलति है, जेहिसे यो सबते ज़्यादा जिलन क सीमा छुवै वाला जिला बनत है।<ref name=":2" /> यहिके पूर्ब मा कोशी प्रदेश औ दक्खिन मा मधेस प्रदेश स्थित है।
ई जिला इतिहासिक सिन्धुली गढ़ी किला खातिन प्रसिद्ध है जहाँ सन् 1767 (1824 वि॰सं॰) मा ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी के सैनिकन का गोरखाली सेना हराएनि रहै।<ref name=":4" /> प्रसिद्ध बीपी राजमार्ग ई जिला ते होइके गुजरत है। सिन्धुली अपने जुनार (मीठ संतरा) के उत्पादन खातिन भी जाना जात है।<ref name=":1" />
नेपाल के पुरान प्रशासनिक विभाजन के अनुसार, सिन्धुली मध्य विकास क्षेत्र के जनकपुर अंचल के अंतर्गत आवत रहै।<ref>{{Cite web |title=Districts, Zones and Development Regions of Nepal |url=http://www.weallnepali.com/about-nepal/map-of-nepal |archive-url=https://web.archive.org/web/20180128225928/http://www.weallnepali.com/about-nepal/map-of-nepal |archive-date=28 January 2018}}</ref> सन् 1967 (2023 वि॰सं॰) तक सिन्धुली गढ़ी ई जिला क मुख्यालय रहै।<ref name=":6">{{Cite web |date=2 January 1967 |title=जिल्ला सदरमुकाम तोकेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=3851 |website=(In Nepali) Nepal Rajpatra}}</ref>
== नामकरण ==
सिन्धुली जिला क नाम सिन्धुली घाटी (सिन्धुलीमाढी औ आसपास के क्षेत्रन) के नाम पर रखा गा है। सिन्धुली के नामकरण के बरे कइयो तरह क मानबु है अउर कउनो ठोस प्रमाण नहीं है कि ई जगह क नाम "सिन्धुली" कइसन परा।
*एक मानबु यो है कि "सिन्धुली" नाम राजा सिन्धुल के नाम ते उपजा है, जउन प्राचीन समय मा ई क्षेत्र मा राज करति रहैं।<ref name=":1">{{Cite web |title=Brief Introduction |url=https://dccsindhuli.gov.np/brief-introduction |access-date=18 December 2025 |website=DCC Sindhuli (In Nepali)}}</ref>
*जिला मुख्यालय सिन्धुलीमाढी ते लगभग ११ किलोमीटर दूर, समुद्र तल ते 1,077 मीटर की ऊंचाई पर सिद्धबाबा क मंदिर स्थित है। ई मंदिर के नाम पर पहिले सिन्धुली घाटी का सिद्धस्थली कहा जात रहै। बादि मा समय के साथ "सिद्धस्थली" शब्द बिगड़त गा अउर अंत मा "सिन्धुली" बनि गा।<ref name=":1" />
*नेपाल के एकीकरण ते पहिले, सिन्धुली मकवानपुर राज्य क हिस्सा रहै, जेहिका सेन राजवंश के राजा लोग शासित करति रहैं। सिन्धुली घाटी उइ शासकन औ उनके अधिकारियन खातिन शिकार खेलै अउर मछरी मारै क क्षेत्र रहै। नदी मा एक छोटि संरचना बनाई जात रहै जेहिका दुवाली कहा जात रहै, वहिके ज़रिए मछरी पकड़ी जात रहै। स्थानीय रूप ते, सेन राजान द्वारा उपयोग कीन जाय वाली मछरी मारै क दुवाली का "सेनको दुवाली" (यानी सेन क दुवाली) कहा जात रहै। जब यो जल्दी-जल्दी ब्वाला जाय लाग, तो यो "सेनदुवाली" होइ गा। धीरे-धीरे यो शब्द बिगड़िके "सेन्दुली" भा अउर अंत मा "सिन्धुली" बनि गा।<ref name=":8">{{Cite book |last=Sindhuliya |first=Umanath Shastri |title=मकवानी बाला |publisher=[[Sajha Prakashan]] |year= |publication-date= |language=ne}}</ref>
*ई क्षेत्र मा घना जंगल रहै। ई क्षेत्र मा पहाड़ी जनजाति (तामांग) सबते बड़ा समूह रहै औ उनके जीवन यापन खेती-बाड़ी अउर जंगली संसाधनन पर निर्भर रहै। ई स्थानीय मनई पेड़ काटैक बरे "सिङ्थुवा" अउर लकड़ी बटोरैक बरे "सिङ्थुजी" शब्द क प्रयोग करति रहैं। समय के साथ उच्चारण मा बदलाव के कारण ई क्षेत्र क नाम "सिन्धुली" बनि गा।<ref>Nepal Tamang Ghedung, Sindhuli</ref>
== इतिहास ==
=== नेपाल के एकीकरण ते पहिले ===
काठमांडू घाटी का पूर्बी पहाड़न अउर दक्खिनी मैदानन ते जोड़ै खातिन सिन्धुली एक इतिहासिक औ महत्वपूर्ण रस्ता रहै, जेहिके कारण यहिके सामरिक औ आर्थिक महत्व बहुत रहै। सिन्धुली गढ़ी समेत स्थानीय किलिन अउर पहाड़ी चौकियन पर क्षेत्रीय ताकतन क नियंत्रण रहै अउर उइ रक्षा चौकियन औ व्यापार तथा आवाजाही खातिन पारगमन बिंदु के रूप मा काम करति रहैं।<ref>{{cite book |last=Stiller |first=Ludwig F. |title=The Rise of the House of Gorkha |publisher=Human Resources Development Research Center |year=1973 |location=Kathmandu}}</ref>
सन् 1244 मा कर्नाट राजवंश के डोया लोग<ref name=":2" /> औ सन् 1349 मा बंगाल के सुल्तान शम्सुद्दीन इलियास शाह<ref name=":3">{{Cite web |date=2018-02-09 |title=The Sultan's siege of Kathmandu - OnlineKhabar English News |url=https://english.onlinekhabar.com/the-sultans-siege-of-kathmandu.html |access-date=2026-01-06 |language=en-GB}}</ref> काठमांडू घाटी पर हमला करै खातिन सिन्धुली गढ़ी क रस्ता उपयोग कीन्हेनि रहै। नेपाल के एकीकरण ते पहिले, सिन्धुली मकवानपुर राज्य क हिस्सा रहै, जेहिका सेन राजवंश के राजा शासित करति रहैं।<ref name=":8" />
== सिन्धुली के लड़ाई ==
{{see also|सिन्धुली के लड़ाई}}
[[File:Sindhuli Gadhi.jpg|thumb|right|सिन्धुली गढ़ी किला क खंडहर]]
सन् 1767 (1824 वि॰सं॰) मा लड़ी गै सिन्धुली के लड़ाई, नेपाल के इतिहास मा सबते महत्वपूर्ण सैन्य जीतन मा ते एक आय। या लड़ाई राजा पृथ्वीनारायण शाह के व्यापक एकीकरण अभियान के तहत संचालित गोरखाली सेना अउर ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी के सैनिकन के बीच लड़ी गै रहै। या लड़ाई गोरखाली सेना के ताकत, रणनीति अउर संकल्प का देखाएसि अउर नेपाल की आज़ादी के रक्षा करै मा एक महत्वपूर्ण भूमिका निभाएसि।
१८वीं सदी के मध्य मा, राजा पृथ्वीनारायण शाह हिमालयी क्षेत्र का कइयो छोटे-छोटे राज्यन का एक देश मा ज्वाड़ै (एकीकृत करैक) बरे सक्रिय रूप ते काम करति रहैं। उइ समय ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी भारतीय उपमहाद्वीप मा अपन परभाव बढ़ावत रहै। जब कान्तिपुर (काठमांडू) के राजा जयप्रकाश मल्ल गोरखाली सेना के आगे बढ़ब का रोकैक बरे ब्रिटिश सरकार ते मदद माँगेनि, तब कैप्टन किनलोच के नेतृत्व मा एक ब्रिटिश सेना काठमांडू कइती भेजी गै। घाटी मा पहुँचैक बरे ब्रिटिश सैनिकन का सिन्धुली गढ़ी के कठिन पहाड़ी क्षेत्र ते होइके जाएक परा रहै।
गोरखाली सेना सिन्धुली गढ़ी के ऊबड़-खाबड़ भूभाग अउर घने जंगलन क पूरा फ़ायदा उठाएनि। खुले मैदान मा ब्रिटिश सेना क सामना करैक बजाए, उइ छापामार (गौरीला) युद्ध रणनीति क प्रयोग कीन्हेनि—जइसे रसद (आपूर्ति) मार्गन पर घात लगाउब, रस्ता रोकब अउर आगे बढ़ति सेना का लगातार परेशान करब। ब्रिटिश सैनिक, जउन ई पहाड़ी इलाका ते अनजान रहैं अउर खाना तथा जरूरी सामानन क कमी ते जूझति रहैं, पूरी तना थकि गें अउर उनका हौसला टूटि गा।
लगातार दबाव अउर कठिन परिस्थिति क सामना न कर पावै के कारण, ब्रिटिश सेना का वापस लउटै पर मजबूर होएक परा। यो हार यहि खातिन महत्वपूर्ण रहै काहे ते यो देखाएसि कि एक नीक तना संगठित स्थानीय सेना, चतुर रणनीति अउर क्षेत्र के जानकारी क उपयोग कइके, एक ताकतवर विदेशी सेना का हराइ सकत है। सिन्धुली गढ़ी मा मिली या जीत गोरखाली सेना के स्थिति का मजबूत कीन्हेसि अउर उइ समय नेपाल मा ब्रिटिश सेना के आगे हस्तक्षेप करै क हिम्मत का तोड़ि दीन्हेसि।<ref name=":4">{{Cite web |date=2024-08-08 |title=The battle of Sindhuli |url=https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/the-battle-of-sindhuli |access-date=2026-01-06 |website=myrepublica.nagariknetwork.com |language=English}}</ref>
== शाह अउर राणा शासन ==
नेपाल के सफल एकीकरण के बादि, सिन्धुली का शाह राजवंश के केंद्रीकृत प्रशासनिक व्यवस्था मा शामिल कीन गा। राणा शासन के समय, यो पूर्ब २ नम्बर (पूर्व २ नम्बर) जिला क हिस्सा रहै।<ref name=":1" /> यो जिला मुख्य रूप ते ग्रामीण बना रहा, जहाँ बुनियादी ढाँचा क बिकास बहुत सीमित रहै अउर सरकारी निवेश बहुत कम भा। शासन नियुक्त अधिकारियन के माध्यम ते चलाबा जात रहै, अउर स्थानीय मनई मुख्य रूप ते खेती-बाड़ी अउर जीवन-यापन के सादा साधनन मा लाग रहैं।<ref>{{cite book |last=Whelpton |first=John |title=A History of Nepal |publisher=Cambridge University Press |year=2005 |location=Cambridge}}</ref>
== बादि क समय ==
जब नेपाल का ७५ जिलन अउर १४ अंचलन मा बांटा गा, तब सन् 1962 (2019 वि॰सं॰) मा सिन्धुली जिला अस्तित्व मा आया, अउर सिन्धुली गढ़ी यहिके मुख्यालय रहै। २ जनवरी १९६७ (१८ पौष २०२३ वि॰सं॰) का जिला क मुख्यालय सिन्धुलीमाढी मा स्थानांतरित कीन गा रहै।<ref name=":6" />
पंचायत काल के दौरान, सिन्धुली मा धीरे-धीरे प्रशासनिक अउर सामाजिक बदलाव आए। जिला के पहाड़ी भूभाग के कारण बुनियादी ढाँचा क बिकास, जेहिमा सड़कैं अउर सरकारी सेवाएं शामिल रहैं, बहुत धीरे-धीरे फइला। 1990 अउर 2000 के दशक मा, नेपाल के कइयो जिलन की तना सिन्धुलीओ राजनीतिक आंदोलनन अउर माओवादी विद्रोह ते प्रभावित भा। हाल के दशकन मा, स्थानीय शासन मा सुधार अउर बिकास के कामन ते जिला क जुड़ाव (कनेक्टिविटी) बेहतर भै अउर जिला क इतिहासिक धरोहर का नई पहचान मिली, खासकइके राष्ट्रीय इतिहासिक स्थल के रूप मा सिन्धुली गढ़ी के संरक्षण क काम भवा।<ref>{{cite web |title=Sindhuli Gadhi declared national heritage site |publisher=Government of Nepal, Ministry of Culture, Tourism and Civil Aviation |url=https://www.tourism.gov.np|access-date=6 January 2026}}</ref>
== भूगोल अउर जलवायु ==
=== धरातल ===
सिन्धुली जिला मा विविध प्रकार के धरातल हैं जेहिमा महाभारत पर्वत शृंखला अउर चुरे पहाड़ी शामिल हैं, औ जिला क जादा हिस्सा भीतरी तराई क्षेत्र मा आवत है। जिला के कुल क्षेत्रफल के दुइ-तिहाई हिस्सा मा जंगल फइले हैं।<ref name=":1" />
महाभारत पर्वत शृंखला (लघु हिमालय श्रेणी) जिला के उत्तरी पट्टी मा स्थित है।<ref name=":1" /> जिला क सबते ऊँचा स्थान, फिक्कल चोटी (Phikkal Peak) जेहिकी समुद्र तल ते ऊंचाई २,३८६ मीटर है, इसी क्षेत्र मा स्थित है।<ref>{{Cite web |title=Phikkal Rural Municipality |url=https://phikkalmun.gov.np/}}</ref>
[[File:Sindhulimadhi 2020.jpg|thumb|सिन्धुली घाटी मा सिन्धुलीगढ़ी]]
जिला क बीच क हिस्सा भीतरी तराई क्षेत्र ते मिलिके बना है। ई क्षेत्र मा नदी घाटी औ मैदान शामिल हैं जइसे कि सिन्धुली घाटी, कमला मैदान, मरीन मैदान अउर तिनपाटन घाटी मैदान।<ref name=":2">{{Cite web |title=Sindhuli District Introduction |url=https://daosindhuli.moha.gov.np/page/district-profile-2 |website=(In Nepali) DAO Sindhuli}}</ref> जिला क जादा आबादी (मनई) इहै क्षेत्र मा रहति है। जिला क सबते नीचला स्थान, समुद्र तल ते १६८ मीटर की ऊंचाई पर, दुधौली मा है जउन ई क्षेत्र मा आवत है।
दक्खिनी पट्टी मा चुरे (शिवालिक) पहाड़ी स्थित हैं। ई पहाड़ियाँ घने जंगल ते ढकी हैं औ जिला के बाकी हिस्सा का बाहरी (मुख्य) तराई ते अलग करति हैं।<ref name=":1" />
=== नदी ===
==== कमला नदी ====
सिन्धुली जिला मा कुल १४९ बड़ी औ छोटी नदियाँ हैं। जादातर नदियाँ महाभारत पर्वत शृंखला ते निकलति हैं, औ कुछ चुरे पहाड़ी ते। प्रमुख नदियन मा कमला, मरीन, चदाहा, ग्वांग (गौमती), ठाकुर खोला, कयान खोला अउर वितिजोर खोला शामिल हैं। सुनकोशी नदी जिला के उत्तरी सीमा पर बहत है, जबकि बागमती नदी यहिके पश्चिमी सीमा पर बहत है।<ref name=":1" />
=== जिला क सीमा ===
सिन्धुली क सीमा १० जिलन औ २ प्रदेशन ते मिलति है, जउन ई प्रकार है<ref name=":2" />:
* '''पूर्ब:''' [[उदयपुर जिला, नेपाल|उदयपुर]] (कोशी प्रदेश) औ [[सिराहा जिला|सिराहा]] (मधेस प्रदेश)
* '''पच्छिम:''' रौतहट जिला (मधेस प्रदेश), मकवानपुर जिला अउर काभ्रेपलाञ्चोक जिला
* '''उत्तर:''' ओखलढुंगा जिला (कोशी प्रदेश) औ रामेछाप जिला
* '''दक्खिन:''' धनुषा, महोत्तरी अउर सर्लाही, जउन सब मधेस प्रदेश मा आवत हैं।
==प्रशासन==
[[File:Sindhuli local bodies.png|thumb|सिन्धुली स्थानीय शासन क नक्शा|300x300px]]
सिन्धुली जिला क प्रशासन जिला मुख्यालय सिन्धुलीमाढी, कमलामाई ते चलावा जात है। गृह मंत्रालय के अंतर्गत जिला प्रशासन कार्यालय (डीएओ) जिला मा प्रशासन चलावै औ कानून व्यवस्था बनाए रक्खैक बरे ज़िम्मेदार है। डीएओ क नेतृत्व मुख्य जिला अधिकारी (सीडीओ) करति हैं।<ref>{{Cite web |title=DAO Introduction |url=https://daosindhuli.moha.gov.np/page/introduction-30 |website=(In Nepali) DAO Sindhuli}}</ref> जिला समन्वय समिति (डीसीसी) स्थानीय निकान के बीच, औ प्रदेश तथा संघीय सरकार के साथ समन्वय बनाए राखति है।
सिन्धुली जिला अदालत क अधिकार क्षेत्र जिला के भीतर के फौजदारी औ दीवानी मामलन पर है। जिला मा १३ डाकघर काम कइ रहे हैं, जउन सिन्धुली जिला डाकघर (डीपीओ) के अंतर्गत आवति हैं, औ यहिका डाक कोड ४५९०० है।
=== स्थानीय निकाय ===
जिला मा नौ स्थानीय निकाय हैं, जेहिमा ते दुइ नगरपालिका औ सात गाँवपालिका (ग्रामीण नगरपालिका) हैं। उइ ई प्रकार हैं:<ref name=":7">{{cite web |title=स्थानिय तह |url=https://sthaniya.gov.np/gis/ |access-date=1 सितम्बर 2018 |publisher=सङ्घीय मामला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय |language=ne}}</ref><ref name=":0" /><ref name=":5" />
{| class="wikitable sortable"
!क्र.सं.
!नाम
!नेपाली मा नाम
!वार्डन के
संख्या
!क्षेत्रफल
(किमी<sup>2</sup>)
!जनसंख्या
(2021)
!प्रशासनिक
केंद्र
!जिला मुख्यालय ते दूरी (किमी)
|-
|1
|[[कमलामाई|कमलामाई नगरपालिका]]
|कमलामाई नगरपालिका
|14
|482.57
|71,016
|सिन्धुलीमाढ़ी
|0
|-
|2
|[[दुधौली|दूधौली नगरपालिका]]
|दुधौली नगरपालिका
|14
|390.39
|70,207
|दूधौली
|57
|-
|3
|[[तीनपाटन गाउँपालिका]]
|तीनपाटन गाउँपालिका
|11
|280.26
|34,889
|लमपांतर (चकमाके)
|38
|-
|4
|[[मरिण गाउँपालिका]]
|मरिण गाउँपालिका
|7
|324.55
|28,808
|कपिलाकोट (छाप बाजार)
|26
|-
|5
|[[हरिहरपुरगढी गाउँपालिका]]
|हरिहरपुरगढी गाउँपालिका
|8
|343.90
|26,505
|झांझने
|56
|-
|6
|[[गोलनजोर गाउँपालिका]]
|गोलन्जोर गाउँपालिका
|7
|184.13
|18,737
|भुवनेश्वरी ग्वालटार
|50
|-
|7
|[[सुनकोशी गाउँपालिका, सिन्धुली|सुनकोशी गाउँपालिका]]
|सुनकोशी गाउँपालिका
|7
|154.68
|18,375
|पुराना झांगाझोली (रामटार)
|65
|-
|8
|[[फिक्कल गाउँपालिका]]
|फिक्कल गाउँपालिका
|6
|186.06
|15,910
|खंगसांग
|75
|-
|9
|[[घ्यांगलेक गाउँपालिका]]
|घ्याङलेख गाउँपालिका
|5
|166.77
|12,652
|बस्तीपुर (हायुटार)
|35
|}
==== पुरानि ग्राम विकास समिति ====
सन् १९९७ तक सिन्धुली मा कुल ५५ ग्राम विकास समिति (वीडीसी) रहैं। १९९७ मा कमलामाई नगरपालिका बनै के बादि, वीडीसी के संख्या घटिके ५३ होइ गै। २०१४ मा दुधौली नगरपालिका बनै के बादि, वीडीसी के संख्या अउर घटिके ५० होइ गै। १० मार्च २०१७ का, नेपाल मा स्थानीय निकायन के पुनर्गठन के तहत, पहिले ते चली आबति वीडीसी का खतम कइके नगरपालिका औ गाँवपालिकन मा मिला दीन गा।<ref>{{Cite web |title=New local level units come into existence |url=https://kathmandupost.com/national/2017/03/11/new-local-level-units-come-into-existence |access-date=2026-01-18 |website=kathmandupost.com |language=English}}</ref>
[[File:NepalSindhuliDistrictmap.png|thumb|सिन्धुली के पूर्व गाविस औ नगरपालिकन क मानचित्र (2014 ते पहले)]]
{| class="wikitable"
!क्र.सं.
!स्थानीय निकाय
!समाविष्ट गाविस<ref name=":7" />
!समाविष्ट तिथि
|-
| rowspan="2" |1
| rowspan="2" |[[कमलामाई|कमलामाई नगरपालिका]]
|[[सिद्धेश्वर, सिन्धुली|सिद्धेश्वर]] और [[भीमान]]
|27 मार्च 1997
|-
|[[डांडीगुराँसे]], [[भद्रकाली, नेपाल|भद्रकाली]], [[जलकन्या]], [[रानीचुरी]] और [[रानीबास, सिन्धुली|रानीबास]]
|10 मार्च 2017
|-
| rowspan="2" |2
| rowspan="2" |[[दूधौली|दूधौली नगरपालिका]]
|दूधौली, [[टाँडी, सिन्धुली|टाँडी]] और [[लदाभीर]]
|2 दिसंबर 2014
|-
|[[हाटपाटे]], [[निपाने, सिन्धुली|निपाने]], [[सिरथौली]], [[हरसही]], [[अरुण ठाकुर]], [[ककुर ठाकुर]] और [[जिनखु]]
|10 मार्च 2017
|-
|3
|[[तीनपाटन गाउँपालिका]]
|[[बेलघारी]], [[भीमस्थान]], [[जरायोटार, सिन्धुली|जरायोटार]], [[बालाजोर]], [[तोसरामखोला]], [[बाहुनतिल्पुंग]], [[त्रिभुवन अम्बोटे]] और [[लमपांतर]]
| rowspan="7" |10 मार्च 2017
|-
|4
|[[मरीन गाउँपालिका]]
|[[कपिलाकोट]], [[कल्पवृक्ष, सिन्धुली|कल्पवृक्ष]] और [[महादेवस्थान, सिन्धुली|महादेवस्थान]]
|-
|5
|[[हरिहरपुरगढी गाउँपालिका]]
|हरिहरपुरगढी, [[पीपलमाडी]], [[महेंद्रझ्याडी]] और [[क्यानेश्वर]]
|-
|6
|[[गोलनजोर गाउँपालिका]]
|[[दूधभंज्यांग]], [[बितिजोर बगैंचा]], [[भुवनेश्वरी ग्वालटार]], [[तीनकन्या]], [[रतनचुरा]], [[बसेश्वर]] और [[भीमेश्वर, सिन्धुली|भीमेश्वर]]
|-
|7
|[[सुनकोशी गाउँपालिका, सिन्धुली|सुनकोशी गाउँपालिका]]
|[[कुशेश्वर दुम्जा]], [[झांगाझोली रातमाटा, सिन्धुली|झांगाझोली रातमाटा]], [[पुराना झांगाझोली]], [[शीतलपाटी, सिन्धुली|शीतलपाटी]] और [[मझुवा, सिन्धुली|मझुवा]]
|-
|8
|[[फिक्कल गाउँपालिका]]
|[[महादेवडाँडा]], [[सुमनाम पोखरी]], [[खोलागाउँ, सिन्धुली|खोलागाउँ]], [[खंगसांग]], [[सोलपाथाना]] और [[रत्नावती]]
|-
|9
|[[घ्यांगलेक गाउँपालिका]]
|[[अमले]], [[बस्तीपुर, सिन्धुली|बस्तीपुर]], [[तामाजोर]], [[नेत्रकाली]] और [[शांतेश्वरी|शांतेश्वरी (रामपुर)]]
|}
==जनसांख्यिकी==
{{Historical populations
|title =
|align = center
|clear =
|direction =
|percentages = pagr
|state =
|type =
|shading = off
|width =
|subbox =
|pop_name =
|year_name = साल
|percent_name =
|footnote =
|source = Citypopulation<ref>{{cite web |title=NEPAL: Administrative Division |url=https://www.citypopulation.de/en/nepal/admin/ |website=www.citypopulation.de |language=en}}</ref>
|graph-pos = bottom
|graph-width =
|graph-height =
|percol =
|cols =
|perrow =
|rows =
|1981 |183,705
|1991 |223,900
|2001 |279,821
|2011 |296,192
|2021 |300,026
}}
{{Pie chart
| thumb = left
| caption = सिन्धुली जिला मा जाति/नृजातीय समूह (2021)<ref name="caste"/>
| label1 = [[तामाङ जाति|तामाङ]]
| value1 = 26.67
| color1 = orchid
| label2 = [[मगर जाति|मगर]]
| value2 = 14.05
| color2 = darkturquoise
| label3 = [[छेत्री]]
| value3 = 13.28
| color3 = red
| label4 = [[बाहुन]]
| value4 = 7.26
| color4 = orange
| label5 = [[दनुवार जाति|दनुवार]]
| value5 = 6.32
| color5 = #97b825
| label6 = [[नेवार जाति|नेवार]]
| value6 = 6.23
| color6 = pink
| label7 = [[कामी जाति|कामी]]
| value7 = 4.85
| color7 = salmon
| label8 = [[सरकी जाति|सरकी]]
| value8 = 3.63
| color8 = lightsalmon
| label9 = [[माझी जाति|माझी]]
| value9 = 3.62
| color9 = #b1d05a
| label10 = [[दमई]]
| value10 = 3.16
| color10 = darksalmon
| label11 = [[सुनवार जाति|सुनवार]]
| value11 = 2.85
| color11 = #5f5fd3
| label12 = [[भुजेल]]
| value12 = 1.50
| color12 = cornsilk
| label13 = [[राइ जाति|राइ]]
| value13 = 1.46
| color13 = skyblue
| label14 = मधेशी ग़ैर दलित
| value14 = 1.47
| color14 = khaki
| label15 = अन्य खास ग़ैर दलित
| value15 = 1.35
| color15 = indianred
| label16 = दुसरी पहाड़ी जनजाती
| value16 = 1.07
| color16 = teal
| label17 = अन्य
| value17 = 1.23
| color17 = grey
}}
{{Pie chart
| caption = Languages of Sindhuli district (2021)<ref name="mothertongue"/>
| thumb = right
| label1 = [[Nepali language|Nepali]]
| value1 = 52.35
| color1 = orange
| label2 = [[Tamang language|Tamang]]
| value2 = 25.13
| color2 = turquoise
| label3 = [[Magar language|Magar]]
| value3 = 8.11
| color3 = orchid
| label4 = [[Danuwar]]
| value4 = 6.61
| color4 = #a03939
| label5 = [[Nepal Bhasha]]
| value5 = 2.08
| color5 = mediumvioletred
| label6 = [[Maithili language|Maithili]]
| value6 = 1.80
| color6 = pink
| label7 = [[Sunwar language|Sunuwar]]
| value7 = 1.10
| color7 = #d5e7ff
| label8 = Others
| value8 = 2.82
| color8 = grey
}}
२०२१ के नेपाल जनगणना के समय, सिन्धुली जिला के जनसंख्या ३,००,०२६ रहै। ८.०४% आबादी ५ वर्ष ते कम उमिर के है। यहिके साक्षरता दर ७२.५९% है अउर लिंगानुपात १०४० मेहेरिया प्रति १००० मनई है। १,४१,२२३ मनई (४७.०७%) नगरपालिकन मा रहति रहैं।<ref name="provincialreport">{{Cite web |title=Provincial/District/Local reports: Bagmati Province |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/files/result-folder/province/Bagmati_Province_census_report.pdf |access-date= |website=Census Nepal 2021 |publisher=[[Central Bureau of Statistics (Nepal)|Central Bureau of Statistics]]}}</ref>
जातीयता के आधार पर: पहाड़ी जनजाति सबते बड़ा समूह रहै, जउन कुल आबादी क ५७% रहै। तामांग सबते बड़ा पहाड़ी जनजाति समूह रहै, जउन आबादी क २६.७% रहै, औ मगर कुल आबादी क १४.१% रहैं। खस (छेत्री, बाहुन, कामी, दमाई आदि) आबादी क ३४% रहैं।<ref name="caste">{{Cite web |title=Table 1: Caste/Ethnicity and sex |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/downloads/caste-ethnicity |access-date=2024-03-16 |website=Census Nepal 2021 |publisher=[[Central Bureau of Statistics (Nepal)|Central Bureau of Statistics]]}}</ref>
२०२१ के जनगणना के समय, ५२.३५% आबादी अपन पहिल भाषा के तौर प नेपाली, २५.१३% तामांग, ८.११% मगर, ६.६१% दनुवार, २.०८% नेपाल भाषा, १.८०% मैथिली अउर १.१०% सुनुवार दर्ज कराएसि। २०११ मा, ४८.१% आबादी अपन पहिल भाषा के रूप मा नेपाली ब्वालति रहै।<ref name="mothertongue">{{Cite web |title=Table 5: Mother tongue and sex |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/downloads/caste-ethnicity |access-date= |website=Census Nepal 2021 |publisher=[[Central Bureau of Statistics (Nepal)|Central Bureau of Statistics]]}}</ref> In 2011, 48.1% of the population spoke Nepali as their first language.<ref>[https://nepalmap.org/data/table/?table=LANGUAGE&primary_geo_id=district-65&geo_ids=district-65,province-3,country-NP NepalMap Language]</ref>
{{bar box
| title = Religion in Sindhuli District (2021)<ref name="religion">{{Cite web |title=Table 5: Religion and sex |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/downloads/caste-ethnicity |access-date=2024-03-16 |website=Census Nepal 2021 |publisher=[[Central Bureau of Statistics (Nepal)|Central Bureau of Statistics]]}}</ref>
| titlebar = #Fcd116
| left1 = Religion
| right1 = Percent
| float = right
| bars =
{{bar percent|[[Hinduism in Nepal|Hinduism]]|darkorange|68.24}}
{{bar percent|[[Buddhism in Nepal|Buddhism]]|Yellow|26.92}}
{{bar percent|[[Kirat Mundhum]]|red|2.21}}
{{bar percent|[[Christianity in Nepal|Christianity]]|dodgerblue|1.84}}
{{bar percent|[[Animism|Prakriti]]|limegreen|0.67}}
{{bar percent|Other or not stated|black|0.12}}
}}
{{clear}}
=== अर्थव्यवस्था ===
सिन्धुली जिला मा खेती-बाड़ी (कृषि) मुख्य आर्थिक गतिविधि आय। उपजाऊ भीतरी तराई क्षेत्र मा धान, मकई, गेहूँ, आलू औ कोदों (बाजरा) के साथै मौसमी फल औ सब्जियाँ उगाई जात हैं।<ref name=":0" /><ref name=":5" />
[[File:Junar bijayachhap sindhuli.jpg|thumb|जुनार]]
सिन्धुली अपने जुनार (मीठ संतरा) के उत्पादन खातिन बहुत प्रसिद्ध है, जेहिका वैज्ञानिक रूप ते ''साइट्रस साइनेन्सिस'' (Citrus Sinensis) के नाँव ते जाना जात है। यो जिला नेपाल मा जुनार क सबते बड़ा उत्पादक आय। यही के मारे, सिन्धुली का "जुनार को जिल्ला" (जुनार क जिला) के रूप मा जाना जात है। ई फल के खेती महाभारत पर्वत शृंखला मा ८०० मीटर ते १३०० मीटर की ऊंचाई के बीच कीन जात है। सिन्धुली मा जुनार के खेती किसानन खातिन नगद कमाई क एक अच्छा स्रोत प्रदान करति है।<ref>{{Cite web |title=Status of Sweet Orange (Junar) Production in Sindhuli District of Nepal |url=https://horticulturenepal.org/public/uploads/main_attachment/1627554994_NHS%20Journal_8%20&%209-112-117.pdf}}</ref>
खेती-बाड़ी (कृषि) के अलावा, हियाँ के मनई पशुपालनौ करति हैं, जेहिमा मुर्गीपालन अउर डेयरी उत्पादन शामिल है। जिला मा कइयो घरन के गुजर-बसर विदेशन ते आबै वाले रेमिटेंस (विदेशी कमाई) पर निर्भर है।
सिन्धुली मा पर्यटन एक तेजी ते बढ़ै वाला क्षेत्र आय। प्राकृतिक, सांस्कृतिक अउर ऐतिहासिक आकर्षण सैलानिन का ई जिला कइती खींचति हैं। पर्यटन का बढ़ावा देय खातिन, जिला मा कइयो होटल औ रिसॉर्ट संचालित हैं, खासकइके शहरी क्षेत्रन अउर राजमार्गन के किनारे।
सिन्धुलीमाढी ई जिला क व्यापारिक केंद्र आय। जिला मुख्यालय अउ मुख्य बाज़ार होए के मारे, यो ई क्षेत्र मा व्यापारिक कामन अउर सेवन क मुख्य केंद्र आय।<ref name=":0" /> दुसरे प्रमुख आर्थिक केंद्रन मा भीमान, दुधौली अउर खुर्कोट शामिल हैं।<ref name=":5" />
== यातायात ==
=== क्षेत्रीय ===
सिन्धुली जिला राष्ट्रीय राजमार्ग नेटवर्क ते तीन प्रमुख राजमार्गन द्वारा जुड़ा है: बीपी राजमार्ग, मदन भंडारी (भीतरी तराई) राजमार्ग अउर मध्य-पहाड़ी (पुष्पलाल) राजमार्ग।
[[File:Amaging sindhuli road.jpeg|thumb|बीपी राजमार्ग]]
बीपी राजमार्ग (NH13), जउन अपने सुंदर पहाड़ी रस्ता खातिन जाना जात है, ई जिला का राष्ट्रीय राजधानी काठमांडू औ तराई क्षेत्र ते ज्वाड़त है। ई राजमार्ग क लगभग दुइ-तिहाई हिस्सा यई जिला मा आवत है। यो सड़क मुख्यालय सिन्धुलीमाढी का बर्दिबास (महोत्तरी) मा महेंद्र (पूर्व-पश्चिम) राजमार्ग (NH 01) ते औ धुलिखेल (काभ्रे) मा अरनिको राजमार्ग (NH 34) ते ज्वाड़त है। यो चुरे पहाड़ी, भीतरी तराई, महाभारत पर्वत शृंखला अउर सुनकोशी नदी गलियारा के विविध धरातलन ते होइके गुजरत है।<ref>{{Cite web |title=Japan hands over BP Highway to Nepal |url=https://thehimalayantimes.com/nepal/japan-hands-over-bp-highway-to-nepal}}</ref> यो राजमार्ग भीमान, सिन्धुलीमाढी, सिन्धुली गढ़ी, खुर्कोट अउर नेपालथोक जइसी प्रमुख जगहन ते होइके गुजरत है।
मदन भंडारी (भीतरी तराई) राजमार्ग (NH 9) धरान-हेटौड़ा खंड सिन्धुली के भीतरी तराई क्षेत्रन ते होइके गुजरत है। यो ई जिला का पूर्ब मा कटारी (उदयपुर) ते औ पच्छिम मा प्रांतीय राजधानी हेटौड़ा ते जोड़त है।<ref>{{Cite web |title=Madan Bhandari Highway (NH 9) |url=https://dor.gov.np/mabhpd/notice/force/madan-bhandari-highway-nh-09}}</ref> यो राजमार्ग दुधौली ते होइके गुजरत है औ भीमान मा बीपी राजमार्ग मा मिलि जात है। यो राजमार्ग फिर ते सिन्धुलीमढी ते शुरू होत है औ पश्चिम कइती हेटौड़ा कइती जात है।
मध्य-पहाड़ी (पुष्पलाल) राजमार्ग (NH03) कोशी प्रदेश के पहाड़ी जिलन का बीपी राजमार्ग ते जोड़त है। यो जिला के पूर्बी पहाड़ी क्षेत्रन मा [[सुनकोशी नदी]] के किनारे-किनारे आगे बढ़त है औ खुर्कोट मा बीपी राजमार्ग मा मिलि जात है।
सिन्धुलीमाढी ते काठमांडू, [[पोखरा]], [[विराटनगर]], [[जनकपुर]], [[वीरगंज]] औ हेटौड़ा जइसे कइयो शहरन खातिन लंबी दूरी की गाड़ी चलती हैं। जनकपुर हवाई अड्डा सिन्धुली के सबते लगे क प्रमुख हवाई अड्डा आय, जउन सड़क मार्ग ते सिन्धुलीमाढी ते लगभग ७० किलोमीटर की दूरी पर है, जहाँ ते [[काठमांडू]] खातिन नियमित उड़ानें संचालित होती हैं।
=== स्थानीय ===
सिन्धुली के जादातर हिस्सन मा सड़क मार्ग ते पहुँचे क अच्छी व्यवस्था है। कइयो सड़कैं पक्की होइ चुकी हैं, मुला कुछ देहाती (ग्रामीण) सड़कैं अबहूँ कच्ची हैं जउनी बरसात (मानसून) के समय मा कठिन होइ जाती हैं।<ref name=":0" /> सिन्धुलीमाढी ते जिला के विभिन्न हिस्सन खातिन बस औ वैन नियमित रूप ते चलतीं हैं। शहरी क्षेत्रन मा ऑटो रिक्शा आवाजाही क एक आम साधन बनि चुका है।
== शिक्षा ==
=== प्राथमिक अउर माध्यमिक शिक्षा ===
सिन्धुली जिला मा, खासकइके कमलामाई नगरपालिका मा, एसईई स्तर तक की शिक्षा के अच्छी सुविधा है। हियाँ प्लस टू (+2) स्तर की पढ़ाई के गुणवत्तौ नीकि है। कइयो निजी कॉलेज राष्ट्रीय परीक्षा बोर्ड ते संबद्ध प्लस टू कॉमर्स (वाणिज्य) क संचालन कइ रहे हैं। मुला, हियाँ प्लस टू साइंस (विज्ञान) कॉलेज के संख्या बहुत कम है। कमला उच्च माध्यमिक विद्यालय जइसि विज्ञान कॉलेज सिन्धुली के छात्रन का अच्छी व्यावहारिक (प्रैक्टिकल आधारित) शिक्षा दइ रहे हैं। यो विद्यालय पूरी सिन्धुली घाटी मा विज्ञान के छात्रन खातिन उत्कृष्टता के मुख्य केंद्र के रूप मा काम कइ रहा है। हियाँ बहिरे (बधिर) लरिकन खातिनौ एक माध्यमिक विद्यालय है, जहाँ पूरी तना नेपाली सांकेतिक भाषा मा पढ़ाई कराई जाति है, औ उनके बरे मुफ्त रहै के सुविधौ (आवास) है।
==संदर्भ==
{{reflist}}
{{नेपाल के प्रदेश औ जिला}}
[[श्रेणी:नेपाल मा जिला]]
j091a0rvcmsm4kelejno0ubtbqq6o0i
37364
37363
2026-08-28T17:24:18Z
Avimaarak
3578
/* पुरानि ग्राम विकास समिति */
37364
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox settlement
| type = [[नेपाल के जिलन के सूची|जिला]]
| name = सिन्धुली जिला
| native_name = {{small|सिन्धुली जिल्ला}}
| nickname =
| native_name_lang =
| motto =
| image_skyline = BP Highway, Sindhuli.jpg
| image_alt =
| image_caption = बीपी राजमार्ग, सिन्धुली
| image_size = 300
| image_map = Sindhuli Bagmati locator.png
| mapsize = 300
| map_alt =
| map_caption = बागमती प्रदेश मा जिले के स्थिति
| image_map1 =
| mapsize1 =
| map_alt1 =
| map_caption1 =
| coordinates =
| coordinates_footnotes =
| subdivision_type = देश
| subdivision_name = {{NPL}}
| subdivision_type1 = [[नेपाल के प्रदेशन के सूची|प्रदेश]]
| subdivision_name1 = [[बागमती प्रदेश|बागमती]]
| parts_type = [[नेपाल मा स्थानीय स्वशासन|नगरपालिका]]
| parts_style = coll
| p1 =
| p2 =
| established_title = स्थापना
| established_date = 1962
| seat_type = मुख्यालय
| seat = [[सिन्धुलीमाढ़ी]] ([[कमलामाई]])
| leader_title = प्रमुख
| leader_name =
| leader_party =
| leader_title1 = उप-प्रमुख
| leader_name1 =
| leader_title2 = [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|संसदीय निर्वाचन क्षेत्र]]
| leader_name2 = 2
| leader_title3 = [[प्रदेश सभा (नेपाल)|प्रांतीय निर्वाचन क्षेत्र]]
| leader_name3 = 4
| government_footnotes =
| government_type = [[जिला समन्वय समिति|समन्वय समिति]]
| governing_body = [[जिला समन्वय समिति|जिसस]], सिन्धुली
| area_footnotes =
| area_total_km2 = 2491
| area_note =
| area_rank =
| elevation_footnotes =
| elevation_m =
| elevation_min_m = 168
| elevation_max_m = 2386
| population_footnotes =
| population_total = 300,026
| population_as_of = 2021
| population_density_km2 = auto
| population_note =
| population_rank =
| blank_name_sec1 = [[नेपाल की भाषा|प्रमुख भाषा]]
| blank_info_sec1 = नेपाली, तामाङ, मगर, दनुवार, नेवारी
| blank_info_sec2 =
| timezone1 = [[नेपाल समय|एनपीटी]]
| utc_offset1 = +05:45
| postal_code_type = पिन कोड
| postal_code = 45900
| area_code_type = एसटीडी कोड
| area_code = 047
| website = {{URL|https://dccsindhuli.gov.np/}}
| footnotes =
}}
'''सिन्धुली जिला''' ({{langx|ne|[[:ne:सिन्धुली जिल्ला|सिन्धुली जिल्ला]]}} {{Audio|Sindhuli.ogg|सुनो}}) [[बागमती प्रदेश]] के [[बागमती प्रदेश के जिलन के सूची|त्यारा]] अउर [[नेपाल के जिलन के सूची|नेपाल के सतत्तर जिलन]] मा ते एक है। ई जिला क मुख्यालय [[सिन्धुलीमाढी]] ([[कमलामाई]]) मा है।<ref>{{Cite web |title=सिन्धुली सदरमुकामका जंगल खरानी हुँदै |url=https://ekantipur.com/bagmati-pradesh/2020/04/11/158657446003523508.html |access-date=2026-04-02 |website=Ekantipur |language=ne}}</ref> यो जिला {{convert|2491|km2|sqmi|abbr=on|0}} के क्षेत्रफल मा फइला है। यो जिला नौ स्थानीय निकायन मा विभाजित है, जेहिमा दुइ नगरपालिका अउर सात गाँवपालिका (ग्रामीण नगरपालिका) शामिल हैं। २०२१ के नेपाल जनगणना के अनुसार, सिन्धुली जिला के जनसंख्या 300,026 है।<ref name=":0">{{Cite web |last= |first= |date=2024-09-06 |title=Introduction To Sindhuli District |url=https://nepalog.com/bagmati-province/sindhuli-district/introduction-of-sindhuli-district/ |access-date=2025-12-17 |website=Nepalog |language=en-US}}</ref><ref name=":5">{{Cite web |title=जिल्ला वस्तुगत विवरण सिन्धुली २०८० |url=https://giwmscdnone.gov.np/media/app/public/36/posts/1709009301_88.pdf |access-date=2026-01-16}}</ref>
सिन्धुली जिला भीतरी तराई अउर पहाड़ी क्षेत्रन ते मिलिके बना है। प्रशासनिक कामन खातिन यहिका भीतरी तराई जिला के रूप मा वर्गीकृत कीन गा है। यहिके सीमा १० अउर जिलन ते मिलति है, जेहिसे यो सबते ज़्यादा जिलन क सीमा छुवै वाला जिला बनत है।<ref name=":2" /> यहिके पूर्ब मा कोशी प्रदेश औ दक्खिन मा मधेस प्रदेश स्थित है।
ई जिला इतिहासिक सिन्धुली गढ़ी किला खातिन प्रसिद्ध है जहाँ सन् 1767 (1824 वि॰सं॰) मा ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी के सैनिकन का गोरखाली सेना हराएनि रहै।<ref name=":4" /> प्रसिद्ध बीपी राजमार्ग ई जिला ते होइके गुजरत है। सिन्धुली अपने जुनार (मीठ संतरा) के उत्पादन खातिन भी जाना जात है।<ref name=":1" />
नेपाल के पुरान प्रशासनिक विभाजन के अनुसार, सिन्धुली मध्य विकास क्षेत्र के जनकपुर अंचल के अंतर्गत आवत रहै।<ref>{{Cite web |title=Districts, Zones and Development Regions of Nepal |url=http://www.weallnepali.com/about-nepal/map-of-nepal |archive-url=https://web.archive.org/web/20180128225928/http://www.weallnepali.com/about-nepal/map-of-nepal |archive-date=28 January 2018}}</ref> सन् 1967 (2023 वि॰सं॰) तक सिन्धुली गढ़ी ई जिला क मुख्यालय रहै।<ref name=":6">{{Cite web |date=2 January 1967 |title=जिल्ला सदरमुकाम तोकेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=3851 |website=(In Nepali) Nepal Rajpatra}}</ref>
== नामकरण ==
सिन्धुली जिला क नाम सिन्धुली घाटी (सिन्धुलीमाढी औ आसपास के क्षेत्रन) के नाम पर रखा गा है। सिन्धुली के नामकरण के बरे कइयो तरह क मानबु है अउर कउनो ठोस प्रमाण नहीं है कि ई जगह क नाम "सिन्धुली" कइसन परा।
*एक मानबु यो है कि "सिन्धुली" नाम राजा सिन्धुल के नाम ते उपजा है, जउन प्राचीन समय मा ई क्षेत्र मा राज करति रहैं।<ref name=":1">{{Cite web |title=Brief Introduction |url=https://dccsindhuli.gov.np/brief-introduction |access-date=18 December 2025 |website=DCC Sindhuli (In Nepali)}}</ref>
*जिला मुख्यालय सिन्धुलीमाढी ते लगभग ११ किलोमीटर दूर, समुद्र तल ते 1,077 मीटर की ऊंचाई पर सिद्धबाबा क मंदिर स्थित है। ई मंदिर के नाम पर पहिले सिन्धुली घाटी का सिद्धस्थली कहा जात रहै। बादि मा समय के साथ "सिद्धस्थली" शब्द बिगड़त गा अउर अंत मा "सिन्धुली" बनि गा।<ref name=":1" />
*नेपाल के एकीकरण ते पहिले, सिन्धुली मकवानपुर राज्य क हिस्सा रहै, जेहिका सेन राजवंश के राजा लोग शासित करति रहैं। सिन्धुली घाटी उइ शासकन औ उनके अधिकारियन खातिन शिकार खेलै अउर मछरी मारै क क्षेत्र रहै। नदी मा एक छोटि संरचना बनाई जात रहै जेहिका दुवाली कहा जात रहै, वहिके ज़रिए मछरी पकड़ी जात रहै। स्थानीय रूप ते, सेन राजान द्वारा उपयोग कीन जाय वाली मछरी मारै क दुवाली का "सेनको दुवाली" (यानी सेन क दुवाली) कहा जात रहै। जब यो जल्दी-जल्दी ब्वाला जाय लाग, तो यो "सेनदुवाली" होइ गा। धीरे-धीरे यो शब्द बिगड़िके "सेन्दुली" भा अउर अंत मा "सिन्धुली" बनि गा।<ref name=":8">{{Cite book |last=Sindhuliya |first=Umanath Shastri |title=मकवानी बाला |publisher=[[Sajha Prakashan]] |year= |publication-date= |language=ne}}</ref>
*ई क्षेत्र मा घना जंगल रहै। ई क्षेत्र मा पहाड़ी जनजाति (तामांग) सबते बड़ा समूह रहै औ उनके जीवन यापन खेती-बाड़ी अउर जंगली संसाधनन पर निर्भर रहै। ई स्थानीय मनई पेड़ काटैक बरे "सिङ्थुवा" अउर लकड़ी बटोरैक बरे "सिङ्थुजी" शब्द क प्रयोग करति रहैं। समय के साथ उच्चारण मा बदलाव के कारण ई क्षेत्र क नाम "सिन्धुली" बनि गा।<ref>Nepal Tamang Ghedung, Sindhuli</ref>
== इतिहास ==
=== नेपाल के एकीकरण ते पहिले ===
काठमांडू घाटी का पूर्बी पहाड़न अउर दक्खिनी मैदानन ते जोड़ै खातिन सिन्धुली एक इतिहासिक औ महत्वपूर्ण रस्ता रहै, जेहिके कारण यहिके सामरिक औ आर्थिक महत्व बहुत रहै। सिन्धुली गढ़ी समेत स्थानीय किलिन अउर पहाड़ी चौकियन पर क्षेत्रीय ताकतन क नियंत्रण रहै अउर उइ रक्षा चौकियन औ व्यापार तथा आवाजाही खातिन पारगमन बिंदु के रूप मा काम करति रहैं।<ref>{{cite book |last=Stiller |first=Ludwig F. |title=The Rise of the House of Gorkha |publisher=Human Resources Development Research Center |year=1973 |location=Kathmandu}}</ref>
सन् 1244 मा कर्नाट राजवंश के डोया लोग<ref name=":2" /> औ सन् 1349 मा बंगाल के सुल्तान शम्सुद्दीन इलियास शाह<ref name=":3">{{Cite web |date=2018-02-09 |title=The Sultan's siege of Kathmandu - OnlineKhabar English News |url=https://english.onlinekhabar.com/the-sultans-siege-of-kathmandu.html |access-date=2026-01-06 |language=en-GB}}</ref> काठमांडू घाटी पर हमला करै खातिन सिन्धुली गढ़ी क रस्ता उपयोग कीन्हेनि रहै। नेपाल के एकीकरण ते पहिले, सिन्धुली मकवानपुर राज्य क हिस्सा रहै, जेहिका सेन राजवंश के राजा शासित करति रहैं।<ref name=":8" />
== सिन्धुली के लड़ाई ==
{{see also|सिन्धुली के लड़ाई}}
[[File:Sindhuli Gadhi.jpg|thumb|right|सिन्धुली गढ़ी किला क खंडहर]]
सन् 1767 (1824 वि॰सं॰) मा लड़ी गै सिन्धुली के लड़ाई, नेपाल के इतिहास मा सबते महत्वपूर्ण सैन्य जीतन मा ते एक आय। या लड़ाई राजा पृथ्वीनारायण शाह के व्यापक एकीकरण अभियान के तहत संचालित गोरखाली सेना अउर ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी के सैनिकन के बीच लड़ी गै रहै। या लड़ाई गोरखाली सेना के ताकत, रणनीति अउर संकल्प का देखाएसि अउर नेपाल की आज़ादी के रक्षा करै मा एक महत्वपूर्ण भूमिका निभाएसि।
१८वीं सदी के मध्य मा, राजा पृथ्वीनारायण शाह हिमालयी क्षेत्र का कइयो छोटे-छोटे राज्यन का एक देश मा ज्वाड़ै (एकीकृत करैक) बरे सक्रिय रूप ते काम करति रहैं। उइ समय ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी भारतीय उपमहाद्वीप मा अपन परभाव बढ़ावत रहै। जब कान्तिपुर (काठमांडू) के राजा जयप्रकाश मल्ल गोरखाली सेना के आगे बढ़ब का रोकैक बरे ब्रिटिश सरकार ते मदद माँगेनि, तब कैप्टन किनलोच के नेतृत्व मा एक ब्रिटिश सेना काठमांडू कइती भेजी गै। घाटी मा पहुँचैक बरे ब्रिटिश सैनिकन का सिन्धुली गढ़ी के कठिन पहाड़ी क्षेत्र ते होइके जाएक परा रहै।
गोरखाली सेना सिन्धुली गढ़ी के ऊबड़-खाबड़ भूभाग अउर घने जंगलन क पूरा फ़ायदा उठाएनि। खुले मैदान मा ब्रिटिश सेना क सामना करैक बजाए, उइ छापामार (गौरीला) युद्ध रणनीति क प्रयोग कीन्हेनि—जइसे रसद (आपूर्ति) मार्गन पर घात लगाउब, रस्ता रोकब अउर आगे बढ़ति सेना का लगातार परेशान करब। ब्रिटिश सैनिक, जउन ई पहाड़ी इलाका ते अनजान रहैं अउर खाना तथा जरूरी सामानन क कमी ते जूझति रहैं, पूरी तना थकि गें अउर उनका हौसला टूटि गा।
लगातार दबाव अउर कठिन परिस्थिति क सामना न कर पावै के कारण, ब्रिटिश सेना का वापस लउटै पर मजबूर होएक परा। यो हार यहि खातिन महत्वपूर्ण रहै काहे ते यो देखाएसि कि एक नीक तना संगठित स्थानीय सेना, चतुर रणनीति अउर क्षेत्र के जानकारी क उपयोग कइके, एक ताकतवर विदेशी सेना का हराइ सकत है। सिन्धुली गढ़ी मा मिली या जीत गोरखाली सेना के स्थिति का मजबूत कीन्हेसि अउर उइ समय नेपाल मा ब्रिटिश सेना के आगे हस्तक्षेप करै क हिम्मत का तोड़ि दीन्हेसि।<ref name=":4">{{Cite web |date=2024-08-08 |title=The battle of Sindhuli |url=https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/the-battle-of-sindhuli |access-date=2026-01-06 |website=myrepublica.nagariknetwork.com |language=English}}</ref>
== शाह अउर राणा शासन ==
नेपाल के सफल एकीकरण के बादि, सिन्धुली का शाह राजवंश के केंद्रीकृत प्रशासनिक व्यवस्था मा शामिल कीन गा। राणा शासन के समय, यो पूर्ब २ नम्बर (पूर्व २ नम्बर) जिला क हिस्सा रहै।<ref name=":1" /> यो जिला मुख्य रूप ते ग्रामीण बना रहा, जहाँ बुनियादी ढाँचा क बिकास बहुत सीमित रहै अउर सरकारी निवेश बहुत कम भा। शासन नियुक्त अधिकारियन के माध्यम ते चलाबा जात रहै, अउर स्थानीय मनई मुख्य रूप ते खेती-बाड़ी अउर जीवन-यापन के सादा साधनन मा लाग रहैं।<ref>{{cite book |last=Whelpton |first=John |title=A History of Nepal |publisher=Cambridge University Press |year=2005 |location=Cambridge}}</ref>
== बादि क समय ==
जब नेपाल का ७५ जिलन अउर १४ अंचलन मा बांटा गा, तब सन् 1962 (2019 वि॰सं॰) मा सिन्धुली जिला अस्तित्व मा आया, अउर सिन्धुली गढ़ी यहिके मुख्यालय रहै। २ जनवरी १९६७ (१८ पौष २०२३ वि॰सं॰) का जिला क मुख्यालय सिन्धुलीमाढी मा स्थानांतरित कीन गा रहै।<ref name=":6" />
पंचायत काल के दौरान, सिन्धुली मा धीरे-धीरे प्रशासनिक अउर सामाजिक बदलाव आए। जिला के पहाड़ी भूभाग के कारण बुनियादी ढाँचा क बिकास, जेहिमा सड़कैं अउर सरकारी सेवाएं शामिल रहैं, बहुत धीरे-धीरे फइला। 1990 अउर 2000 के दशक मा, नेपाल के कइयो जिलन की तना सिन्धुलीओ राजनीतिक आंदोलनन अउर माओवादी विद्रोह ते प्रभावित भा। हाल के दशकन मा, स्थानीय शासन मा सुधार अउर बिकास के कामन ते जिला क जुड़ाव (कनेक्टिविटी) बेहतर भै अउर जिला क इतिहासिक धरोहर का नई पहचान मिली, खासकइके राष्ट्रीय इतिहासिक स्थल के रूप मा सिन्धुली गढ़ी के संरक्षण क काम भवा।<ref>{{cite web |title=Sindhuli Gadhi declared national heritage site |publisher=Government of Nepal, Ministry of Culture, Tourism and Civil Aviation |url=https://www.tourism.gov.np|access-date=6 January 2026}}</ref>
== भूगोल अउर जलवायु ==
=== धरातल ===
सिन्धुली जिला मा विविध प्रकार के धरातल हैं जेहिमा महाभारत पर्वत शृंखला अउर चुरे पहाड़ी शामिल हैं, औ जिला क जादा हिस्सा भीतरी तराई क्षेत्र मा आवत है। जिला के कुल क्षेत्रफल के दुइ-तिहाई हिस्सा मा जंगल फइले हैं।<ref name=":1" />
महाभारत पर्वत शृंखला (लघु हिमालय श्रेणी) जिला के उत्तरी पट्टी मा स्थित है।<ref name=":1" /> जिला क सबते ऊँचा स्थान, फिक्कल चोटी (Phikkal Peak) जेहिकी समुद्र तल ते ऊंचाई २,३८६ मीटर है, इसी क्षेत्र मा स्थित है।<ref>{{Cite web |title=Phikkal Rural Municipality |url=https://phikkalmun.gov.np/}}</ref>
[[File:Sindhulimadhi 2020.jpg|thumb|सिन्धुली घाटी मा सिन्धुलीगढ़ी]]
जिला क बीच क हिस्सा भीतरी तराई क्षेत्र ते मिलिके बना है। ई क्षेत्र मा नदी घाटी औ मैदान शामिल हैं जइसे कि सिन्धुली घाटी, कमला मैदान, मरीन मैदान अउर तिनपाटन घाटी मैदान।<ref name=":2">{{Cite web |title=Sindhuli District Introduction |url=https://daosindhuli.moha.gov.np/page/district-profile-2 |website=(In Nepali) DAO Sindhuli}}</ref> जिला क जादा आबादी (मनई) इहै क्षेत्र मा रहति है। जिला क सबते नीचला स्थान, समुद्र तल ते १६८ मीटर की ऊंचाई पर, दुधौली मा है जउन ई क्षेत्र मा आवत है।
दक्खिनी पट्टी मा चुरे (शिवालिक) पहाड़ी स्थित हैं। ई पहाड़ियाँ घने जंगल ते ढकी हैं औ जिला के बाकी हिस्सा का बाहरी (मुख्य) तराई ते अलग करति हैं।<ref name=":1" />
=== नदी ===
==== कमला नदी ====
सिन्धुली जिला मा कुल १४९ बड़ी औ छोटी नदियाँ हैं। जादातर नदियाँ महाभारत पर्वत शृंखला ते निकलति हैं, औ कुछ चुरे पहाड़ी ते। प्रमुख नदियन मा कमला, मरीन, चदाहा, ग्वांग (गौमती), ठाकुर खोला, कयान खोला अउर वितिजोर खोला शामिल हैं। सुनकोशी नदी जिला के उत्तरी सीमा पर बहत है, जबकि बागमती नदी यहिके पश्चिमी सीमा पर बहत है।<ref name=":1" />
=== जिला क सीमा ===
सिन्धुली क सीमा १० जिलन औ २ प्रदेशन ते मिलति है, जउन ई प्रकार है<ref name=":2" />:
* '''पूर्ब:''' [[उदयपुर जिला, नेपाल|उदयपुर]] (कोशी प्रदेश) औ [[सिराहा जिला|सिराहा]] (मधेस प्रदेश)
* '''पच्छिम:''' रौतहट जिला (मधेस प्रदेश), मकवानपुर जिला अउर काभ्रेपलाञ्चोक जिला
* '''उत्तर:''' ओखलढुंगा जिला (कोशी प्रदेश) औ रामेछाप जिला
* '''दक्खिन:''' धनुषा, महोत्तरी अउर सर्लाही, जउन सब मधेस प्रदेश मा आवत हैं।
==प्रशासन==
[[File:Sindhuli local bodies.png|thumb|सिन्धुली स्थानीय शासन क नक्शा|300x300px]]
सिन्धुली जिला क प्रशासन जिला मुख्यालय सिन्धुलीमाढी, कमलामाई ते चलावा जात है। गृह मंत्रालय के अंतर्गत जिला प्रशासन कार्यालय (डीएओ) जिला मा प्रशासन चलावै औ कानून व्यवस्था बनाए रक्खैक बरे ज़िम्मेदार है। डीएओ क नेतृत्व मुख्य जिला अधिकारी (सीडीओ) करति हैं।<ref>{{Cite web |title=DAO Introduction |url=https://daosindhuli.moha.gov.np/page/introduction-30 |website=(In Nepali) DAO Sindhuli}}</ref> जिला समन्वय समिति (डीसीसी) स्थानीय निकान के बीच, औ प्रदेश तथा संघीय सरकार के साथ समन्वय बनाए राखति है।
सिन्धुली जिला अदालत क अधिकार क्षेत्र जिला के भीतर के फौजदारी औ दीवानी मामलन पर है। जिला मा १३ डाकघर काम कइ रहे हैं, जउन सिन्धुली जिला डाकघर (डीपीओ) के अंतर्गत आवति हैं, औ यहिका डाक कोड ४५९०० है।
=== स्थानीय निकाय ===
जिला मा नौ स्थानीय निकाय हैं, जेहिमा ते दुइ नगरपालिका औ सात गाँवपालिका (ग्रामीण नगरपालिका) हैं। उइ ई प्रकार हैं:<ref name=":7">{{cite web |title=स्थानिय तह |url=https://sthaniya.gov.np/gis/ |access-date=1 सितम्बर 2018 |publisher=सङ्घीय मामला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय |language=ne}}</ref><ref name=":0" /><ref name=":5" />
{| class="wikitable sortable"
!क्र.सं.
!नाम
!नेपाली मा नाम
!वार्डन के
संख्या
!क्षेत्रफल
(किमी<sup>2</sup>)
!जनसंख्या
(2021)
!प्रशासनिक
केंद्र
!जिला मुख्यालय ते दूरी (किमी)
|-
|1
|[[कमलामाई|कमलामाई नगरपालिका]]
|कमलामाई नगरपालिका
|14
|482.57
|71,016
|सिन्धुलीमाढ़ी
|0
|-
|2
|[[दुधौली|दूधौली नगरपालिका]]
|दुधौली नगरपालिका
|14
|390.39
|70,207
|दूधौली
|57
|-
|3
|[[तीनपाटन गाउँपालिका]]
|तीनपाटन गाउँपालिका
|11
|280.26
|34,889
|लमपांतर (चकमाके)
|38
|-
|4
|[[मरिण गाउँपालिका]]
|मरिण गाउँपालिका
|7
|324.55
|28,808
|कपिलाकोट (छाप बाजार)
|26
|-
|5
|[[हरिहरपुरगढी गाउँपालिका]]
|हरिहरपुरगढी गाउँपालिका
|8
|343.90
|26,505
|झांझने
|56
|-
|6
|[[गोलनजोर गाउँपालिका]]
|गोलन्जोर गाउँपालिका
|7
|184.13
|18,737
|भुवनेश्वरी ग्वालटार
|50
|-
|7
|[[सुनकोशी गाउँपालिका, सिन्धुली|सुनकोशी गाउँपालिका]]
|सुनकोशी गाउँपालिका
|7
|154.68
|18,375
|पुराना झांगाझोली (रामटार)
|65
|-
|8
|[[फिक्कल गाउँपालिका]]
|फिक्कल गाउँपालिका
|6
|186.06
|15,910
|खंगसांग
|75
|-
|9
|[[घ्यांगलेक गाउँपालिका]]
|घ्याङलेख गाउँपालिका
|5
|166.77
|12,652
|बस्तीपुर (हायुटार)
|35
|}
==== पुरानि ग्राम विकास समिति ====
सन् १९९७ तक सिन्धुली मा कुल ५५ ग्राम विकास समिति (वीडीसी) रहैं। १९९७ मा कमलामाई नगरपालिका बनै के बादि, वीडीसी के संख्या घटिके ५३ होइ गै। २०१४ मा दुधौली नगरपालिका बनै के बादि, वीडीसी के संख्या अउर घटिके ५० होइ गै। १० मार्च २०१७ का, नेपाल मा स्थानीय निकायन के पुनर्गठन के तहत, पहिले ते चली आबति वीडीसी का खतम कइके नगरपालिका औ गाँवपालिकन मा मिला दीन गा।<ref>{{Cite web |title=New local level units come into existence |url=https://kathmandupost.com/national/2017/03/11/new-local-level-units-come-into-existence |access-date=2026-01-18 |website=kathmandupost.com |language=English}}</ref>
[[File:NepalSindhuliDistrictmap.png|thumb|सिन्धुली के पूर्व गाविस औ नगरपालिकन क मानचित्र (2014 ते पहले)]]
{| class="wikitable"
!क्र.सं.
!स्थानीय निकाय
!समाविष्ट गाविस<ref name=":7" />
!समाविष्ट तिथि
|-
| rowspan="2" |1
| rowspan="2" |[[कमलामाई|कमलामाई नगरपालिका]]
|[[सिद्धेश्वर, सिन्धुली|सिद्धेश्वर]] अउ [[भीमान]]
|27 मार्च 1997
|-
|[[डांडीगुराँसे]], [[भद्रकाली, नेपाल|भद्रकाली]], [[जलकन्या]], [[रानीचुरी]] अउ [[रानीबास, सिन्धुली|रानीबास]]
|10 मार्च 2017
|-
| rowspan="2" |2
| rowspan="2" |[[दूधौली|दूधौली नगरपालिका]]
|दूधौली, [[टाँडी, सिन्धुली|टाँडी]] अउ [[लदाभीर]]
|2 दिसंबर 2014
|-
|[[हाटपाटे]], [[निपाने, सिन्धुली|निपाने]], [[सिरथौली]], [[हरसही]], [[अरुण ठाकुर]], [[ककुर ठाकुर]] अउ [[जिनखु]]
|10 मार्च 2017
|-
|3
|[[तीनपाटन गाउँपालिका]]
|[[बेलघारी]], [[भीमस्थान]], [[जरायोटार, सिन्धुली|जरायोटार]], [[बालाजोर]], [[तोसरामखोला]], [[बाहुनतिल्पुंग]], [[त्रिभुवन अम्बोटे]] अउ [[लमपांतर]]
| rowspan="7" |10 मार्च 2017
|-
|4
|[[मरीन गाउँपालिका]]
|[[कपिलाकोट]], [[कल्पवृक्ष, सिन्धुली|कल्पवृक्ष]] अउ [[महादेवस्थान, सिन्धुली|महादेवस्थान]]
|-
|5
|[[हरिहरपुरगढी गाउँपालिका]]
|हरिहरपुरगढी, [[पीपलमाडी]], [[महेंद्रझ्याडी]] अउ [[क्यानेश्वर]]
|-
|6
|[[गोलनजोर गाउँपालिका]]
|[[दूधभंज्यांग]], [[बितिजोर बगैंचा]], [[भुवनेश्वरी ग्वालटार]], [[तीनकन्या]], [[रतनचुरा]], [[बसेश्वर]] अउ [[भीमेश्वर, सिन्धुली|भीमेश्वर]]
|-
|7
|[[सुनकोशी गाउँपालिका, सिन्धुली|सुनकोशी गाउँपालिका]]
|[[कुशेश्वर दुम्जा]], [[झांगाझोली रातमाटा, सिन्धुली|झांगाझोली रातमाटा]], [[पुराना झांगाझोली]], [[शीतलपाटी, सिन्धुली|शीतलपाटी]] अउ [[मझुवा, सिन्धुली|मझुवा]]
|-
|8
|[[फिक्कल गाउँपालिका]]
|[[महादेवडाँडा]], [[सुमनाम पोखरी]], [[खोलागाउँ, सिन्धुली|खोलागाउँ]], [[खंगसांग]], [[सोलपाथाना]] अउ [[रत्नावती]]
|-
|9
|[[घ्यांगलेक गाउँपालिका]]
|[[अमले]], [[बस्तीपुर, सिन्धुली|बस्तीपुर]], [[तामाजोर]], [[नेत्रकाली]] अउ [[शांतेश्वरी|शांतेश्वरी (रामपुर)]]
|}
== निर्वाचन क्षेत्र ==
सिन्धुली जिला दुइ [[नेपाल के संसदीय निर्वाचन क्षेत्रन के सूची|संसदीय निर्वाचन क्षेत्रन]] अउ चारि [[नेपाल के प्रांतीय निर्वाचन क्षेत्र|प्रांतीय निर्वाचन क्षेत्रन]] मा विभाजित है।<ref>{{Cite web |title=Sindhuli Constituency Map |url=https://election.gov.np/ecn/uploads/userfiles/maps/SINDHULI.pdf}}</ref>
{| class="wikitable"
!संसदीय
निर्वाचन क्षेत्र
!प्रांतीय
निर्वाचन क्षेत्र
!समाविष्ट क्षेत्र
!प्रदेश सभा सदस्य (MLA)
!प्रतिनिधि सभा सदस्य (MP)
|-
| rowspan="2" |[[सिन्धुली १ (निर्वाचन क्षेत्र)|सिन्धुली १]]
|सिन्धुली १(क)
|दूधौली अउ कमलामाई (वार्ड ९, १३ अउ १४)
|मातृका प्रसाद भट्टराई
([[नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेकपा]])
| rowspan="2" |धनेन्द्र कार्की
([[राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी|रास्वपा]])
|-
|सिन्धुली १(ख)
|तीनपाटन, फिक्कल अउ गोलनजोर
|राम कुमार पहाड़ी
([[नेपाली काँग्रेस]])
|-
| rowspan="2" |[[सिन्धुली २ (निर्वाचन क्षेत्र)|सिन्धुली २]]
|सिन्धुली २(क)
|कमलामाई (वार्ड १-८, १०-१२) अउ सुनकोशी
|क्षेत्र बहादुर बमजन
([[नेपाली काँग्रेस]])
| rowspan="2" |आशिष गजुरेल
(रास्वपा)
|-
|सिन्धुली २(ख)
|मरीन, हरिहरपुरगढी अउ घ्यांगलेक
|गंगानारायण श्रेष्ठ
(नेकपा)
|}
==जनसांख्यिकी==
{{Historical populations
|title =
|align = center
|clear =
|direction =
|percentages = pagr
|state =
|type =
|shading = off
|width =
|subbox =
|pop_name =
|year_name = साल
|percent_name =
|footnote =
|source = Citypopulation<ref>{{cite web |title=NEPAL: Administrative Division |url=https://www.citypopulation.de/en/nepal/admin/ |website=www.citypopulation.de |language=en}}</ref>
|graph-pos = bottom
|graph-width =
|graph-height =
|percol =
|cols =
|perrow =
|rows =
|1981 |183,705
|1991 |223,900
|2001 |279,821
|2011 |296,192
|2021 |300,026
}}
{{Pie chart
| thumb = left
| caption = सिन्धुली जिला मा जाति/नृजातीय समूह (2021)<ref name="caste"/>
| label1 = [[तामाङ जाति|तामाङ]]
| value1 = 26.67
| color1 = orchid
| label2 = [[मगर जाति|मगर]]
| value2 = 14.05
| color2 = darkturquoise
| label3 = [[छेत्री]]
| value3 = 13.28
| color3 = red
| label4 = [[बाहुन]]
| value4 = 7.26
| color4 = orange
| label5 = [[दनुवार जाति|दनुवार]]
| value5 = 6.32
| color5 = #97b825
| label6 = [[नेवार जाति|नेवार]]
| value6 = 6.23
| color6 = pink
| label7 = [[कामी जाति|कामी]]
| value7 = 4.85
| color7 = salmon
| label8 = [[सरकी जाति|सरकी]]
| value8 = 3.63
| color8 = lightsalmon
| label9 = [[माझी जाति|माझी]]
| value9 = 3.62
| color9 = #b1d05a
| label10 = [[दमई]]
| value10 = 3.16
| color10 = darksalmon
| label11 = [[सुनवार जाति|सुनवार]]
| value11 = 2.85
| color11 = #5f5fd3
| label12 = [[भुजेल]]
| value12 = 1.50
| color12 = cornsilk
| label13 = [[राइ जाति|राइ]]
| value13 = 1.46
| color13 = skyblue
| label14 = मधेशी ग़ैर दलित
| value14 = 1.47
| color14 = khaki
| label15 = अन्य खास ग़ैर दलित
| value15 = 1.35
| color15 = indianred
| label16 = दुसरी पहाड़ी जनजाती
| value16 = 1.07
| color16 = teal
| label17 = अन्य
| value17 = 1.23
| color17 = grey
}}
{{Pie chart
| caption = Languages of Sindhuli district (2021)<ref name="mothertongue"/>
| thumb = right
| label1 = [[Nepali language|Nepali]]
| value1 = 52.35
| color1 = orange
| label2 = [[Tamang language|Tamang]]
| value2 = 25.13
| color2 = turquoise
| label3 = [[Magar language|Magar]]
| value3 = 8.11
| color3 = orchid
| label4 = [[Danuwar]]
| value4 = 6.61
| color4 = #a03939
| label5 = [[Nepal Bhasha]]
| value5 = 2.08
| color5 = mediumvioletred
| label6 = [[Maithili language|Maithili]]
| value6 = 1.80
| color6 = pink
| label7 = [[Sunwar language|Sunuwar]]
| value7 = 1.10
| color7 = #d5e7ff
| label8 = Others
| value8 = 2.82
| color8 = grey
}}
२०२१ के नेपाल जनगणना के समय, सिन्धुली जिला के जनसंख्या ३,००,०२६ रहै। ८.०४% आबादी ५ वर्ष ते कम उमिर के है। यहिके साक्षरता दर ७२.५९% है अउर लिंगानुपात १०४० मेहेरिया प्रति १००० मनई है। १,४१,२२३ मनई (४७.०७%) नगरपालिकन मा रहति रहैं।<ref name="provincialreport">{{Cite web |title=Provincial/District/Local reports: Bagmati Province |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/files/result-folder/province/Bagmati_Province_census_report.pdf |access-date= |website=Census Nepal 2021 |publisher=[[Central Bureau of Statistics (Nepal)|Central Bureau of Statistics]]}}</ref>
जातीयता के आधार पर: पहाड़ी जनजाति सबते बड़ा समूह रहै, जउन कुल आबादी क ५७% रहै। तामांग सबते बड़ा पहाड़ी जनजाति समूह रहै, जउन आबादी क २६.७% रहै, औ मगर कुल आबादी क १४.१% रहैं। खस (छेत्री, बाहुन, कामी, दमाई आदि) आबादी क ३४% रहैं।<ref name="caste">{{Cite web |title=Table 1: Caste/Ethnicity and sex |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/downloads/caste-ethnicity |access-date=2024-03-16 |website=Census Nepal 2021 |publisher=[[Central Bureau of Statistics (Nepal)|Central Bureau of Statistics]]}}</ref>
२०२१ के जनगणना के समय, ५२.३५% आबादी अपन पहिल भाषा के तौर प नेपाली, २५.१३% तामांग, ८.११% मगर, ६.६१% दनुवार, २.०८% नेपाल भाषा, १.८०% मैथिली अउर १.१०% सुनुवार दर्ज कराएसि। २०११ मा, ४८.१% आबादी अपन पहिल भाषा के रूप मा नेपाली ब्वालति रहै।<ref name="mothertongue">{{Cite web |title=Table 5: Mother tongue and sex |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/downloads/caste-ethnicity |access-date= |website=Census Nepal 2021 |publisher=[[Central Bureau of Statistics (Nepal)|Central Bureau of Statistics]]}}</ref> In 2011, 48.1% of the population spoke Nepali as their first language.<ref>[https://nepalmap.org/data/table/?table=LANGUAGE&primary_geo_id=district-65&geo_ids=district-65,province-3,country-NP NepalMap Language]</ref>
{{bar box
| title = Religion in Sindhuli District (2021)<ref name="religion">{{Cite web |title=Table 5: Religion and sex |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/downloads/caste-ethnicity |access-date=2024-03-16 |website=Census Nepal 2021 |publisher=[[Central Bureau of Statistics (Nepal)|Central Bureau of Statistics]]}}</ref>
| titlebar = #Fcd116
| left1 = Religion
| right1 = Percent
| float = right
| bars =
{{bar percent|[[Hinduism in Nepal|Hinduism]]|darkorange|68.24}}
{{bar percent|[[Buddhism in Nepal|Buddhism]]|Yellow|26.92}}
{{bar percent|[[Kirat Mundhum]]|red|2.21}}
{{bar percent|[[Christianity in Nepal|Christianity]]|dodgerblue|1.84}}
{{bar percent|[[Animism|Prakriti]]|limegreen|0.67}}
{{bar percent|Other or not stated|black|0.12}}
}}
{{clear}}
=== अर्थव्यवस्था ===
सिन्धुली जिला मा खेती-बाड़ी (कृषि) मुख्य आर्थिक गतिविधि आय। उपजाऊ भीतरी तराई क्षेत्र मा धान, मकई, गेहूँ, आलू औ कोदों (बाजरा) के साथै मौसमी फल औ सब्जियाँ उगाई जात हैं।<ref name=":0" /><ref name=":5" />
[[File:Junar bijayachhap sindhuli.jpg|thumb|जुनार]]
सिन्धुली अपने जुनार (मीठ संतरा) के उत्पादन खातिन बहुत प्रसिद्ध है, जेहिका वैज्ञानिक रूप ते ''साइट्रस साइनेन्सिस'' (Citrus Sinensis) के नाँव ते जाना जात है। यो जिला नेपाल मा जुनार क सबते बड़ा उत्पादक आय। यही के मारे, सिन्धुली का "जुनार को जिल्ला" (जुनार क जिला) के रूप मा जाना जात है। ई फल के खेती महाभारत पर्वत शृंखला मा ८०० मीटर ते १३०० मीटर की ऊंचाई के बीच कीन जात है। सिन्धुली मा जुनार के खेती किसानन खातिन नगद कमाई क एक अच्छा स्रोत प्रदान करति है।<ref>{{Cite web |title=Status of Sweet Orange (Junar) Production in Sindhuli District of Nepal |url=https://horticulturenepal.org/public/uploads/main_attachment/1627554994_NHS%20Journal_8%20&%209-112-117.pdf}}</ref>
खेती-बाड़ी (कृषि) के अलावा, हियाँ के मनई पशुपालनौ करति हैं, जेहिमा मुर्गीपालन अउर डेयरी उत्पादन शामिल है। जिला मा कइयो घरन के गुजर-बसर विदेशन ते आबै वाले रेमिटेंस (विदेशी कमाई) पर निर्भर है।
सिन्धुली मा पर्यटन एक तेजी ते बढ़ै वाला क्षेत्र आय। प्राकृतिक, सांस्कृतिक अउर ऐतिहासिक आकर्षण सैलानिन का ई जिला कइती खींचति हैं। पर्यटन का बढ़ावा देय खातिन, जिला मा कइयो होटल औ रिसॉर्ट संचालित हैं, खासकइके शहरी क्षेत्रन अउर राजमार्गन के किनारे।
सिन्धुलीमाढी ई जिला क व्यापारिक केंद्र आय। जिला मुख्यालय अउ मुख्य बाज़ार होए के मारे, यो ई क्षेत्र मा व्यापारिक कामन अउर सेवन क मुख्य केंद्र आय।<ref name=":0" /> दुसरे प्रमुख आर्थिक केंद्रन मा भीमान, दुधौली अउर खुर्कोट शामिल हैं।<ref name=":5" />
== यातायात ==
=== क्षेत्रीय ===
सिन्धुली जिला राष्ट्रीय राजमार्ग नेटवर्क ते तीन प्रमुख राजमार्गन द्वारा जुड़ा है: बीपी राजमार्ग, मदन भंडारी (भीतरी तराई) राजमार्ग अउर मध्य-पहाड़ी (पुष्पलाल) राजमार्ग।
[[File:Amaging sindhuli road.jpeg|thumb|बीपी राजमार्ग]]
बीपी राजमार्ग (NH13), जउन अपने सुंदर पहाड़ी रस्ता खातिन जाना जात है, ई जिला का राष्ट्रीय राजधानी काठमांडू औ तराई क्षेत्र ते ज्वाड़त है। ई राजमार्ग क लगभग दुइ-तिहाई हिस्सा यई जिला मा आवत है। यो सड़क मुख्यालय सिन्धुलीमाढी का बर्दिबास (महोत्तरी) मा महेंद्र (पूर्व-पश्चिम) राजमार्ग (NH 01) ते औ धुलिखेल (काभ्रे) मा अरनिको राजमार्ग (NH 34) ते ज्वाड़त है। यो चुरे पहाड़ी, भीतरी तराई, महाभारत पर्वत शृंखला अउर सुनकोशी नदी गलियारा के विविध धरातलन ते होइके गुजरत है।<ref>{{Cite web |title=Japan hands over BP Highway to Nepal |url=https://thehimalayantimes.com/nepal/japan-hands-over-bp-highway-to-nepal}}</ref> यो राजमार्ग भीमान, सिन्धुलीमाढी, सिन्धुली गढ़ी, खुर्कोट अउर नेपालथोक जइसी प्रमुख जगहन ते होइके गुजरत है।
मदन भंडारी (भीतरी तराई) राजमार्ग (NH 9) धरान-हेटौड़ा खंड सिन्धुली के भीतरी तराई क्षेत्रन ते होइके गुजरत है। यो ई जिला का पूर्ब मा कटारी (उदयपुर) ते औ पच्छिम मा प्रांतीय राजधानी हेटौड़ा ते जोड़त है।<ref>{{Cite web |title=Madan Bhandari Highway (NH 9) |url=https://dor.gov.np/mabhpd/notice/force/madan-bhandari-highway-nh-09}}</ref> यो राजमार्ग दुधौली ते होइके गुजरत है औ भीमान मा बीपी राजमार्ग मा मिलि जात है। यो राजमार्ग फिर ते सिन्धुलीमढी ते शुरू होत है औ पश्चिम कइती हेटौड़ा कइती जात है।
मध्य-पहाड़ी (पुष्पलाल) राजमार्ग (NH03) कोशी प्रदेश के पहाड़ी जिलन का बीपी राजमार्ग ते जोड़त है। यो जिला के पूर्बी पहाड़ी क्षेत्रन मा [[सुनकोशी नदी]] के किनारे-किनारे आगे बढ़त है औ खुर्कोट मा बीपी राजमार्ग मा मिलि जात है।
सिन्धुलीमाढी ते काठमांडू, [[पोखरा]], [[विराटनगर]], [[जनकपुर]], [[वीरगंज]] औ हेटौड़ा जइसे कइयो शहरन खातिन लंबी दूरी की गाड़ी चलती हैं। जनकपुर हवाई अड्डा सिन्धुली के सबते लगे क प्रमुख हवाई अड्डा आय, जउन सड़क मार्ग ते सिन्धुलीमाढी ते लगभग ७० किलोमीटर की दूरी पर है, जहाँ ते [[काठमांडू]] खातिन नियमित उड़ानें संचालित होती हैं।
=== स्थानीय ===
सिन्धुली के जादातर हिस्सन मा सड़क मार्ग ते पहुँचे क अच्छी व्यवस्था है। कइयो सड़कैं पक्की होइ चुकी हैं, मुला कुछ देहाती (ग्रामीण) सड़कैं अबहूँ कच्ची हैं जउनी बरसात (मानसून) के समय मा कठिन होइ जाती हैं।<ref name=":0" /> सिन्धुलीमाढी ते जिला के विभिन्न हिस्सन खातिन बस औ वैन नियमित रूप ते चलतीं हैं। शहरी क्षेत्रन मा ऑटो रिक्शा आवाजाही क एक आम साधन बनि चुका है।
== शिक्षा ==
=== प्राथमिक अउर माध्यमिक शिक्षा ===
सिन्धुली जिला मा, खासकइके कमलामाई नगरपालिका मा, एसईई स्तर तक की शिक्षा के अच्छी सुविधा है। हियाँ प्लस टू (+2) स्तर की पढ़ाई के गुणवत्तौ नीकि है। कइयो निजी कॉलेज राष्ट्रीय परीक्षा बोर्ड ते संबद्ध प्लस टू कॉमर्स (वाणिज्य) क संचालन कइ रहे हैं। मुला, हियाँ प्लस टू साइंस (विज्ञान) कॉलेज के संख्या बहुत कम है। कमला उच्च माध्यमिक विद्यालय जइसि विज्ञान कॉलेज सिन्धुली के छात्रन का अच्छी व्यावहारिक (प्रैक्टिकल आधारित) शिक्षा दइ रहे हैं। यो विद्यालय पूरी सिन्धुली घाटी मा विज्ञान के छात्रन खातिन उत्कृष्टता के मुख्य केंद्र के रूप मा काम कइ रहा है। हियाँ बहिरे (बधिर) लरिकन खातिनौ एक माध्यमिक विद्यालय है, जहाँ पूरी तना नेपाली सांकेतिक भाषा मा पढ़ाई कराई जाति है, औ उनके बरे मुफ्त रहै के सुविधौ (आवास) है।
==संदर्भ==
{{reflist}}
{{नेपाल के प्रदेश औ जिला}}
[[श्रेणी:नेपाल मा जिला]]
jzvpl13f4vvek5tz0r0f133t6vh73t4
37365
37364
2026-08-28T17:30:32Z
Avimaarak
3578
/* शिक्षा */
37365
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox settlement
| type = [[नेपाल के जिलन के सूची|जिला]]
| name = सिन्धुली जिला
| native_name = {{small|सिन्धुली जिल्ला}}
| nickname =
| native_name_lang =
| motto =
| image_skyline = BP Highway, Sindhuli.jpg
| image_alt =
| image_caption = बीपी राजमार्ग, सिन्धुली
| image_size = 300
| image_map = Sindhuli Bagmati locator.png
| mapsize = 300
| map_alt =
| map_caption = बागमती प्रदेश मा जिले के स्थिति
| image_map1 =
| mapsize1 =
| map_alt1 =
| map_caption1 =
| coordinates =
| coordinates_footnotes =
| subdivision_type = देश
| subdivision_name = {{NPL}}
| subdivision_type1 = [[नेपाल के प्रदेशन के सूची|प्रदेश]]
| subdivision_name1 = [[बागमती प्रदेश|बागमती]]
| parts_type = [[नेपाल मा स्थानीय स्वशासन|नगरपालिका]]
| parts_style = coll
| p1 =
| p2 =
| established_title = स्थापना
| established_date = 1962
| seat_type = मुख्यालय
| seat = [[सिन्धुलीमाढ़ी]] ([[कमलामाई]])
| leader_title = प्रमुख
| leader_name =
| leader_party =
| leader_title1 = उप-प्रमुख
| leader_name1 =
| leader_title2 = [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|संसदीय निर्वाचन क्षेत्र]]
| leader_name2 = 2
| leader_title3 = [[प्रदेश सभा (नेपाल)|प्रांतीय निर्वाचन क्षेत्र]]
| leader_name3 = 4
| government_footnotes =
| government_type = [[जिला समन्वय समिति|समन्वय समिति]]
| governing_body = [[जिला समन्वय समिति|जिसस]], सिन्धुली
| area_footnotes =
| area_total_km2 = 2491
| area_note =
| area_rank =
| elevation_footnotes =
| elevation_m =
| elevation_min_m = 168
| elevation_max_m = 2386
| population_footnotes =
| population_total = 300,026
| population_as_of = 2021
| population_density_km2 = auto
| population_note =
| population_rank =
| blank_name_sec1 = [[नेपाल की भाषा|प्रमुख भाषा]]
| blank_info_sec1 = नेपाली, तामाङ, मगर, दनुवार, नेवारी
| blank_info_sec2 =
| timezone1 = [[नेपाल समय|एनपीटी]]
| utc_offset1 = +05:45
| postal_code_type = पिन कोड
| postal_code = 45900
| area_code_type = एसटीडी कोड
| area_code = 047
| website = {{URL|https://dccsindhuli.gov.np/}}
| footnotes =
}}
'''सिन्धुली जिला''' ({{langx|ne|[[:ne:सिन्धुली जिल्ला|सिन्धुली जिल्ला]]}} {{Audio|Sindhuli.ogg|सुनो}}) [[बागमती प्रदेश]] के [[बागमती प्रदेश के जिलन के सूची|त्यारा]] अउर [[नेपाल के जिलन के सूची|नेपाल के सतत्तर जिलन]] मा ते एक है। ई जिला क मुख्यालय [[सिन्धुलीमाढी]] ([[कमलामाई]]) मा है।<ref>{{Cite web |title=सिन्धुली सदरमुकामका जंगल खरानी हुँदै |url=https://ekantipur.com/bagmati-pradesh/2020/04/11/158657446003523508.html |access-date=2026-04-02 |website=Ekantipur |language=ne}}</ref> यो जिला {{convert|2491|km2|sqmi|abbr=on|0}} के क्षेत्रफल मा फइला है। यो जिला नौ स्थानीय निकायन मा विभाजित है, जेहिमा दुइ नगरपालिका अउर सात गाँवपालिका (ग्रामीण नगरपालिका) शामिल हैं। २०२१ के नेपाल जनगणना के अनुसार, सिन्धुली जिला के जनसंख्या 300,026 है।<ref name=":0">{{Cite web |last= |first= |date=2024-09-06 |title=Introduction To Sindhuli District |url=https://nepalog.com/bagmati-province/sindhuli-district/introduction-of-sindhuli-district/ |access-date=2025-12-17 |website=Nepalog |language=en-US}}</ref><ref name=":5">{{Cite web |title=जिल्ला वस्तुगत विवरण सिन्धुली २०८० |url=https://giwmscdnone.gov.np/media/app/public/36/posts/1709009301_88.pdf |access-date=2026-01-16}}</ref>
सिन्धुली जिला भीतरी तराई अउर पहाड़ी क्षेत्रन ते मिलिके बना है। प्रशासनिक कामन खातिन यहिका भीतरी तराई जिला के रूप मा वर्गीकृत कीन गा है। यहिके सीमा १० अउर जिलन ते मिलति है, जेहिसे यो सबते ज़्यादा जिलन क सीमा छुवै वाला जिला बनत है।<ref name=":2" /> यहिके पूर्ब मा कोशी प्रदेश औ दक्खिन मा मधेस प्रदेश स्थित है।
ई जिला इतिहासिक सिन्धुली गढ़ी किला खातिन प्रसिद्ध है जहाँ सन् 1767 (1824 वि॰सं॰) मा ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी के सैनिकन का गोरखाली सेना हराएनि रहै।<ref name=":4" /> प्रसिद्ध बीपी राजमार्ग ई जिला ते होइके गुजरत है। सिन्धुली अपने जुनार (मीठ संतरा) के उत्पादन खातिन भी जाना जात है।<ref name=":1" />
नेपाल के पुरान प्रशासनिक विभाजन के अनुसार, सिन्धुली मध्य विकास क्षेत्र के जनकपुर अंचल के अंतर्गत आवत रहै।<ref>{{Cite web |title=Districts, Zones and Development Regions of Nepal |url=http://www.weallnepali.com/about-nepal/map-of-nepal |archive-url=https://web.archive.org/web/20180128225928/http://www.weallnepali.com/about-nepal/map-of-nepal |archive-date=28 January 2018}}</ref> सन् 1967 (2023 वि॰सं॰) तक सिन्धुली गढ़ी ई जिला क मुख्यालय रहै।<ref name=":6">{{Cite web |date=2 January 1967 |title=जिल्ला सदरमुकाम तोकेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=3851 |website=(In Nepali) Nepal Rajpatra}}</ref>
== नामकरण ==
सिन्धुली जिला क नाम सिन्धुली घाटी (सिन्धुलीमाढी औ आसपास के क्षेत्रन) के नाम पर रखा गा है। सिन्धुली के नामकरण के बरे कइयो तरह क मानबु है अउर कउनो ठोस प्रमाण नहीं है कि ई जगह क नाम "सिन्धुली" कइसन परा।
*एक मानबु यो है कि "सिन्धुली" नाम राजा सिन्धुल के नाम ते उपजा है, जउन प्राचीन समय मा ई क्षेत्र मा राज करति रहैं।<ref name=":1">{{Cite web |title=Brief Introduction |url=https://dccsindhuli.gov.np/brief-introduction |access-date=18 December 2025 |website=DCC Sindhuli (In Nepali)}}</ref>
*जिला मुख्यालय सिन्धुलीमाढी ते लगभग ११ किलोमीटर दूर, समुद्र तल ते 1,077 मीटर की ऊंचाई पर सिद्धबाबा क मंदिर स्थित है। ई मंदिर के नाम पर पहिले सिन्धुली घाटी का सिद्धस्थली कहा जात रहै। बादि मा समय के साथ "सिद्धस्थली" शब्द बिगड़त गा अउर अंत मा "सिन्धुली" बनि गा।<ref name=":1" />
*नेपाल के एकीकरण ते पहिले, सिन्धुली मकवानपुर राज्य क हिस्सा रहै, जेहिका सेन राजवंश के राजा लोग शासित करति रहैं। सिन्धुली घाटी उइ शासकन औ उनके अधिकारियन खातिन शिकार खेलै अउर मछरी मारै क क्षेत्र रहै। नदी मा एक छोटि संरचना बनाई जात रहै जेहिका दुवाली कहा जात रहै, वहिके ज़रिए मछरी पकड़ी जात रहै। स्थानीय रूप ते, सेन राजान द्वारा उपयोग कीन जाय वाली मछरी मारै क दुवाली का "सेनको दुवाली" (यानी सेन क दुवाली) कहा जात रहै। जब यो जल्दी-जल्दी ब्वाला जाय लाग, तो यो "सेनदुवाली" होइ गा। धीरे-धीरे यो शब्द बिगड़िके "सेन्दुली" भा अउर अंत मा "सिन्धुली" बनि गा।<ref name=":8">{{Cite book |last=Sindhuliya |first=Umanath Shastri |title=मकवानी बाला |publisher=[[Sajha Prakashan]] |year= |publication-date= |language=ne}}</ref>
*ई क्षेत्र मा घना जंगल रहै। ई क्षेत्र मा पहाड़ी जनजाति (तामांग) सबते बड़ा समूह रहै औ उनके जीवन यापन खेती-बाड़ी अउर जंगली संसाधनन पर निर्भर रहै। ई स्थानीय मनई पेड़ काटैक बरे "सिङ्थुवा" अउर लकड़ी बटोरैक बरे "सिङ्थुजी" शब्द क प्रयोग करति रहैं। समय के साथ उच्चारण मा बदलाव के कारण ई क्षेत्र क नाम "सिन्धुली" बनि गा।<ref>Nepal Tamang Ghedung, Sindhuli</ref>
== इतिहास ==
=== नेपाल के एकीकरण ते पहिले ===
काठमांडू घाटी का पूर्बी पहाड़न अउर दक्खिनी मैदानन ते जोड़ै खातिन सिन्धुली एक इतिहासिक औ महत्वपूर्ण रस्ता रहै, जेहिके कारण यहिके सामरिक औ आर्थिक महत्व बहुत रहै। सिन्धुली गढ़ी समेत स्थानीय किलिन अउर पहाड़ी चौकियन पर क्षेत्रीय ताकतन क नियंत्रण रहै अउर उइ रक्षा चौकियन औ व्यापार तथा आवाजाही खातिन पारगमन बिंदु के रूप मा काम करति रहैं।<ref>{{cite book |last=Stiller |first=Ludwig F. |title=The Rise of the House of Gorkha |publisher=Human Resources Development Research Center |year=1973 |location=Kathmandu}}</ref>
सन् 1244 मा कर्नाट राजवंश के डोया लोग<ref name=":2" /> औ सन् 1349 मा बंगाल के सुल्तान शम्सुद्दीन इलियास शाह<ref name=":3">{{Cite web |date=2018-02-09 |title=The Sultan's siege of Kathmandu - OnlineKhabar English News |url=https://english.onlinekhabar.com/the-sultans-siege-of-kathmandu.html |access-date=2026-01-06 |language=en-GB}}</ref> काठमांडू घाटी पर हमला करै खातिन सिन्धुली गढ़ी क रस्ता उपयोग कीन्हेनि रहै। नेपाल के एकीकरण ते पहिले, सिन्धुली मकवानपुर राज्य क हिस्सा रहै, जेहिका सेन राजवंश के राजा शासित करति रहैं।<ref name=":8" />
== सिन्धुली के लड़ाई ==
{{see also|सिन्धुली के लड़ाई}}
[[File:Sindhuli Gadhi.jpg|thumb|right|सिन्धुली गढ़ी किला क खंडहर]]
सन् 1767 (1824 वि॰सं॰) मा लड़ी गै सिन्धुली के लड़ाई, नेपाल के इतिहास मा सबते महत्वपूर्ण सैन्य जीतन मा ते एक आय। या लड़ाई राजा पृथ्वीनारायण शाह के व्यापक एकीकरण अभियान के तहत संचालित गोरखाली सेना अउर ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी के सैनिकन के बीच लड़ी गै रहै। या लड़ाई गोरखाली सेना के ताकत, रणनीति अउर संकल्प का देखाएसि अउर नेपाल की आज़ादी के रक्षा करै मा एक महत्वपूर्ण भूमिका निभाएसि।
१८वीं सदी के मध्य मा, राजा पृथ्वीनारायण शाह हिमालयी क्षेत्र का कइयो छोटे-छोटे राज्यन का एक देश मा ज्वाड़ै (एकीकृत करैक) बरे सक्रिय रूप ते काम करति रहैं। उइ समय ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी भारतीय उपमहाद्वीप मा अपन परभाव बढ़ावत रहै। जब कान्तिपुर (काठमांडू) के राजा जयप्रकाश मल्ल गोरखाली सेना के आगे बढ़ब का रोकैक बरे ब्रिटिश सरकार ते मदद माँगेनि, तब कैप्टन किनलोच के नेतृत्व मा एक ब्रिटिश सेना काठमांडू कइती भेजी गै। घाटी मा पहुँचैक बरे ब्रिटिश सैनिकन का सिन्धुली गढ़ी के कठिन पहाड़ी क्षेत्र ते होइके जाएक परा रहै।
गोरखाली सेना सिन्धुली गढ़ी के ऊबड़-खाबड़ भूभाग अउर घने जंगलन क पूरा फ़ायदा उठाएनि। खुले मैदान मा ब्रिटिश सेना क सामना करैक बजाए, उइ छापामार (गौरीला) युद्ध रणनीति क प्रयोग कीन्हेनि—जइसे रसद (आपूर्ति) मार्गन पर घात लगाउब, रस्ता रोकब अउर आगे बढ़ति सेना का लगातार परेशान करब। ब्रिटिश सैनिक, जउन ई पहाड़ी इलाका ते अनजान रहैं अउर खाना तथा जरूरी सामानन क कमी ते जूझति रहैं, पूरी तना थकि गें अउर उनका हौसला टूटि गा।
लगातार दबाव अउर कठिन परिस्थिति क सामना न कर पावै के कारण, ब्रिटिश सेना का वापस लउटै पर मजबूर होएक परा। यो हार यहि खातिन महत्वपूर्ण रहै काहे ते यो देखाएसि कि एक नीक तना संगठित स्थानीय सेना, चतुर रणनीति अउर क्षेत्र के जानकारी क उपयोग कइके, एक ताकतवर विदेशी सेना का हराइ सकत है। सिन्धुली गढ़ी मा मिली या जीत गोरखाली सेना के स्थिति का मजबूत कीन्हेसि अउर उइ समय नेपाल मा ब्रिटिश सेना के आगे हस्तक्षेप करै क हिम्मत का तोड़ि दीन्हेसि।<ref name=":4">{{Cite web |date=2024-08-08 |title=The battle of Sindhuli |url=https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/the-battle-of-sindhuli |access-date=2026-01-06 |website=myrepublica.nagariknetwork.com |language=English}}</ref>
== शाह अउर राणा शासन ==
नेपाल के सफल एकीकरण के बादि, सिन्धुली का शाह राजवंश के केंद्रीकृत प्रशासनिक व्यवस्था मा शामिल कीन गा। राणा शासन के समय, यो पूर्ब २ नम्बर (पूर्व २ नम्बर) जिला क हिस्सा रहै।<ref name=":1" /> यो जिला मुख्य रूप ते ग्रामीण बना रहा, जहाँ बुनियादी ढाँचा क बिकास बहुत सीमित रहै अउर सरकारी निवेश बहुत कम भा। शासन नियुक्त अधिकारियन के माध्यम ते चलाबा जात रहै, अउर स्थानीय मनई मुख्य रूप ते खेती-बाड़ी अउर जीवन-यापन के सादा साधनन मा लाग रहैं।<ref>{{cite book |last=Whelpton |first=John |title=A History of Nepal |publisher=Cambridge University Press |year=2005 |location=Cambridge}}</ref>
== बादि क समय ==
जब नेपाल का ७५ जिलन अउर १४ अंचलन मा बांटा गा, तब सन् 1962 (2019 वि॰सं॰) मा सिन्धुली जिला अस्तित्व मा आया, अउर सिन्धुली गढ़ी यहिके मुख्यालय रहै। २ जनवरी १९६७ (१८ पौष २०२३ वि॰सं॰) का जिला क मुख्यालय सिन्धुलीमाढी मा स्थानांतरित कीन गा रहै।<ref name=":6" />
पंचायत काल के दौरान, सिन्धुली मा धीरे-धीरे प्रशासनिक अउर सामाजिक बदलाव आए। जिला के पहाड़ी भूभाग के कारण बुनियादी ढाँचा क बिकास, जेहिमा सड़कैं अउर सरकारी सेवाएं शामिल रहैं, बहुत धीरे-धीरे फइला। 1990 अउर 2000 के दशक मा, नेपाल के कइयो जिलन की तना सिन्धुलीओ राजनीतिक आंदोलनन अउर माओवादी विद्रोह ते प्रभावित भा। हाल के दशकन मा, स्थानीय शासन मा सुधार अउर बिकास के कामन ते जिला क जुड़ाव (कनेक्टिविटी) बेहतर भै अउर जिला क इतिहासिक धरोहर का नई पहचान मिली, खासकइके राष्ट्रीय इतिहासिक स्थल के रूप मा सिन्धुली गढ़ी के संरक्षण क काम भवा।<ref>{{cite web |title=Sindhuli Gadhi declared national heritage site |publisher=Government of Nepal, Ministry of Culture, Tourism and Civil Aviation |url=https://www.tourism.gov.np|access-date=6 January 2026}}</ref>
== भूगोल अउर जलवायु ==
=== धरातल ===
सिन्धुली जिला मा विविध प्रकार के धरातल हैं जेहिमा महाभारत पर्वत शृंखला अउर चुरे पहाड़ी शामिल हैं, औ जिला क जादा हिस्सा भीतरी तराई क्षेत्र मा आवत है। जिला के कुल क्षेत्रफल के दुइ-तिहाई हिस्सा मा जंगल फइले हैं।<ref name=":1" />
महाभारत पर्वत शृंखला (लघु हिमालय श्रेणी) जिला के उत्तरी पट्टी मा स्थित है।<ref name=":1" /> जिला क सबते ऊँचा स्थान, फिक्कल चोटी (Phikkal Peak) जेहिकी समुद्र तल ते ऊंचाई २,३८६ मीटर है, इसी क्षेत्र मा स्थित है।<ref>{{Cite web |title=Phikkal Rural Municipality |url=https://phikkalmun.gov.np/}}</ref>
[[File:Sindhulimadhi 2020.jpg|thumb|सिन्धुली घाटी मा सिन्धुलीगढ़ी]]
जिला क बीच क हिस्सा भीतरी तराई क्षेत्र ते मिलिके बना है। ई क्षेत्र मा नदी घाटी औ मैदान शामिल हैं जइसे कि सिन्धुली घाटी, कमला मैदान, मरीन मैदान अउर तिनपाटन घाटी मैदान।<ref name=":2">{{Cite web |title=Sindhuli District Introduction |url=https://daosindhuli.moha.gov.np/page/district-profile-2 |website=(In Nepali) DAO Sindhuli}}</ref> जिला क जादा आबादी (मनई) इहै क्षेत्र मा रहति है। जिला क सबते नीचला स्थान, समुद्र तल ते १६८ मीटर की ऊंचाई पर, दुधौली मा है जउन ई क्षेत्र मा आवत है।
दक्खिनी पट्टी मा चुरे (शिवालिक) पहाड़ी स्थित हैं। ई पहाड़ियाँ घने जंगल ते ढकी हैं औ जिला के बाकी हिस्सा का बाहरी (मुख्य) तराई ते अलग करति हैं।<ref name=":1" />
=== नदी ===
==== कमला नदी ====
सिन्धुली जिला मा कुल १४९ बड़ी औ छोटी नदियाँ हैं। जादातर नदियाँ महाभारत पर्वत शृंखला ते निकलति हैं, औ कुछ चुरे पहाड़ी ते। प्रमुख नदियन मा कमला, मरीन, चदाहा, ग्वांग (गौमती), ठाकुर खोला, कयान खोला अउर वितिजोर खोला शामिल हैं। सुनकोशी नदी जिला के उत्तरी सीमा पर बहत है, जबकि बागमती नदी यहिके पश्चिमी सीमा पर बहत है।<ref name=":1" />
=== जिला क सीमा ===
सिन्धुली क सीमा १० जिलन औ २ प्रदेशन ते मिलति है, जउन ई प्रकार है<ref name=":2" />:
* '''पूर्ब:''' [[उदयपुर जिला, नेपाल|उदयपुर]] (कोशी प्रदेश) औ [[सिराहा जिला|सिराहा]] (मधेस प्रदेश)
* '''पच्छिम:''' रौतहट जिला (मधेस प्रदेश), मकवानपुर जिला अउर काभ्रेपलाञ्चोक जिला
* '''उत्तर:''' ओखलढुंगा जिला (कोशी प्रदेश) औ रामेछाप जिला
* '''दक्खिन:''' धनुषा, महोत्तरी अउर सर्लाही, जउन सब मधेस प्रदेश मा आवत हैं।
==प्रशासन==
[[File:Sindhuli local bodies.png|thumb|सिन्धुली स्थानीय शासन क नक्शा|300x300px]]
सिन्धुली जिला क प्रशासन जिला मुख्यालय सिन्धुलीमाढी, कमलामाई ते चलावा जात है। गृह मंत्रालय के अंतर्गत जिला प्रशासन कार्यालय (डीएओ) जिला मा प्रशासन चलावै औ कानून व्यवस्था बनाए रक्खैक बरे ज़िम्मेदार है। डीएओ क नेतृत्व मुख्य जिला अधिकारी (सीडीओ) करति हैं।<ref>{{Cite web |title=DAO Introduction |url=https://daosindhuli.moha.gov.np/page/introduction-30 |website=(In Nepali) DAO Sindhuli}}</ref> जिला समन्वय समिति (डीसीसी) स्थानीय निकान के बीच, औ प्रदेश तथा संघीय सरकार के साथ समन्वय बनाए राखति है।
सिन्धुली जिला अदालत क अधिकार क्षेत्र जिला के भीतर के फौजदारी औ दीवानी मामलन पर है। जिला मा १३ डाकघर काम कइ रहे हैं, जउन सिन्धुली जिला डाकघर (डीपीओ) के अंतर्गत आवति हैं, औ यहिका डाक कोड ४५९०० है।
=== स्थानीय निकाय ===
जिला मा नौ स्थानीय निकाय हैं, जेहिमा ते दुइ नगरपालिका औ सात गाँवपालिका (ग्रामीण नगरपालिका) हैं। उइ ई प्रकार हैं:<ref name=":7">{{cite web |title=स्थानिय तह |url=https://sthaniya.gov.np/gis/ |access-date=1 सितम्बर 2018 |publisher=सङ्घीय मामला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय |language=ne}}</ref><ref name=":0" /><ref name=":5" />
{| class="wikitable sortable"
!क्र.सं.
!नाम
!नेपाली मा नाम
!वार्डन के
संख्या
!क्षेत्रफल
(किमी<sup>2</sup>)
!जनसंख्या
(2021)
!प्रशासनिक
केंद्र
!जिला मुख्यालय ते दूरी (किमी)
|-
|1
|[[कमलामाई|कमलामाई नगरपालिका]]
|कमलामाई नगरपालिका
|14
|482.57
|71,016
|सिन्धुलीमाढ़ी
|0
|-
|2
|[[दुधौली|दूधौली नगरपालिका]]
|दुधौली नगरपालिका
|14
|390.39
|70,207
|दूधौली
|57
|-
|3
|[[तीनपाटन गाउँपालिका]]
|तीनपाटन गाउँपालिका
|11
|280.26
|34,889
|लमपांतर (चकमाके)
|38
|-
|4
|[[मरिण गाउँपालिका]]
|मरिण गाउँपालिका
|7
|324.55
|28,808
|कपिलाकोट (छाप बाजार)
|26
|-
|5
|[[हरिहरपुरगढी गाउँपालिका]]
|हरिहरपुरगढी गाउँपालिका
|8
|343.90
|26,505
|झांझने
|56
|-
|6
|[[गोलनजोर गाउँपालिका]]
|गोलन्जोर गाउँपालिका
|7
|184.13
|18,737
|भुवनेश्वरी ग्वालटार
|50
|-
|7
|[[सुनकोशी गाउँपालिका, सिन्धुली|सुनकोशी गाउँपालिका]]
|सुनकोशी गाउँपालिका
|7
|154.68
|18,375
|पुराना झांगाझोली (रामटार)
|65
|-
|8
|[[फिक्कल गाउँपालिका]]
|फिक्कल गाउँपालिका
|6
|186.06
|15,910
|खंगसांग
|75
|-
|9
|[[घ्यांगलेक गाउँपालिका]]
|घ्याङलेख गाउँपालिका
|5
|166.77
|12,652
|बस्तीपुर (हायुटार)
|35
|}
==== पुरानि ग्राम विकास समिति ====
सन् १९९७ तक सिन्धुली मा कुल ५५ ग्राम विकास समिति (वीडीसी) रहैं। १९९७ मा कमलामाई नगरपालिका बनै के बादि, वीडीसी के संख्या घटिके ५३ होइ गै। २०१४ मा दुधौली नगरपालिका बनै के बादि, वीडीसी के संख्या अउर घटिके ५० होइ गै। १० मार्च २०१७ का, नेपाल मा स्थानीय निकायन के पुनर्गठन के तहत, पहिले ते चली आबति वीडीसी का खतम कइके नगरपालिका औ गाँवपालिकन मा मिला दीन गा।<ref>{{Cite web |title=New local level units come into existence |url=https://kathmandupost.com/national/2017/03/11/new-local-level-units-come-into-existence |access-date=2026-01-18 |website=kathmandupost.com |language=English}}</ref>
[[File:NepalSindhuliDistrictmap.png|thumb|सिन्धुली के पूर्व गाविस औ नगरपालिकन क मानचित्र (2014 ते पहले)]]
{| class="wikitable"
!क्र.सं.
!स्थानीय निकाय
!समाविष्ट गाविस<ref name=":7" />
!समाविष्ट तिथि
|-
| rowspan="2" |1
| rowspan="2" |[[कमलामाई|कमलामाई नगरपालिका]]
|[[सिद्धेश्वर, सिन्धुली|सिद्धेश्वर]] अउ [[भीमान]]
|27 मार्च 1997
|-
|[[डांडीगुराँसे]], [[भद्रकाली, नेपाल|भद्रकाली]], [[जलकन्या]], [[रानीचुरी]] अउ [[रानीबास, सिन्धुली|रानीबास]]
|10 मार्च 2017
|-
| rowspan="2" |2
| rowspan="2" |[[दूधौली|दूधौली नगरपालिका]]
|दूधौली, [[टाँडी, सिन्धुली|टाँडी]] अउ [[लदाभीर]]
|2 दिसंबर 2014
|-
|[[हाटपाटे]], [[निपाने, सिन्धुली|निपाने]], [[सिरथौली]], [[हरसही]], [[अरुण ठाकुर]], [[ककुर ठाकुर]] अउ [[जिनखु]]
|10 मार्च 2017
|-
|3
|[[तीनपाटन गाउँपालिका]]
|[[बेलघारी]], [[भीमस्थान]], [[जरायोटार, सिन्धुली|जरायोटार]], [[बालाजोर]], [[तोसरामखोला]], [[बाहुनतिल्पुंग]], [[त्रिभुवन अम्बोटे]] अउ [[लमपांतर]]
| rowspan="7" |10 मार्च 2017
|-
|4
|[[मरीन गाउँपालिका]]
|[[कपिलाकोट]], [[कल्पवृक्ष, सिन्धुली|कल्पवृक्ष]] अउ [[महादेवस्थान, सिन्धुली|महादेवस्थान]]
|-
|5
|[[हरिहरपुरगढी गाउँपालिका]]
|हरिहरपुरगढी, [[पीपलमाडी]], [[महेंद्रझ्याडी]] अउ [[क्यानेश्वर]]
|-
|6
|[[गोलनजोर गाउँपालिका]]
|[[दूधभंज्यांग]], [[बितिजोर बगैंचा]], [[भुवनेश्वरी ग्वालटार]], [[तीनकन्या]], [[रतनचुरा]], [[बसेश्वर]] अउ [[भीमेश्वर, सिन्धुली|भीमेश्वर]]
|-
|7
|[[सुनकोशी गाउँपालिका, सिन्धुली|सुनकोशी गाउँपालिका]]
|[[कुशेश्वर दुम्जा]], [[झांगाझोली रातमाटा, सिन्धुली|झांगाझोली रातमाटा]], [[पुराना झांगाझोली]], [[शीतलपाटी, सिन्धुली|शीतलपाटी]] अउ [[मझुवा, सिन्धुली|मझुवा]]
|-
|8
|[[फिक्कल गाउँपालिका]]
|[[महादेवडाँडा]], [[सुमनाम पोखरी]], [[खोलागाउँ, सिन्धुली|खोलागाउँ]], [[खंगसांग]], [[सोलपाथाना]] अउ [[रत्नावती]]
|-
|9
|[[घ्यांगलेक गाउँपालिका]]
|[[अमले]], [[बस्तीपुर, सिन्धुली|बस्तीपुर]], [[तामाजोर]], [[नेत्रकाली]] अउ [[शांतेश्वरी|शांतेश्वरी (रामपुर)]]
|}
== निर्वाचन क्षेत्र ==
सिन्धुली जिला दुइ [[नेपाल के संसदीय निर्वाचन क्षेत्रन के सूची|संसदीय निर्वाचन क्षेत्रन]] अउ चारि [[नेपाल के प्रांतीय निर्वाचन क्षेत्र|प्रांतीय निर्वाचन क्षेत्रन]] मा विभाजित है।<ref>{{Cite web |title=Sindhuli Constituency Map |url=https://election.gov.np/ecn/uploads/userfiles/maps/SINDHULI.pdf}}</ref>
{| class="wikitable"
!संसदीय
निर्वाचन क्षेत्र
!प्रांतीय
निर्वाचन क्षेत्र
!समाविष्ट क्षेत्र
!प्रदेश सभा सदस्य (MLA)
!प्रतिनिधि सभा सदस्य (MP)
|-
| rowspan="2" |[[सिन्धुली १ (निर्वाचन क्षेत्र)|सिन्धुली १]]
|सिन्धुली १(क)
|दूधौली अउ कमलामाई (वार्ड ९, १३ अउ १४)
|मातृका प्रसाद भट्टराई
([[नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेकपा]])
| rowspan="2" |धनेन्द्र कार्की
([[राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी|रास्वपा]])
|-
|सिन्धुली १(ख)
|तीनपाटन, फिक्कल अउ गोलनजोर
|राम कुमार पहाड़ी
([[नेपाली काँग्रेस]])
|-
| rowspan="2" |[[सिन्धुली २ (निर्वाचन क्षेत्र)|सिन्धुली २]]
|सिन्धुली २(क)
|कमलामाई (वार्ड १-८, १०-१२) अउ सुनकोशी
|क्षेत्र बहादुर बमजन
([[नेपाली काँग्रेस]])
| rowspan="2" |आशिष गजुरेल
(रास्वपा)
|-
|सिन्धुली २(ख)
|मरीन, हरिहरपुरगढी अउ घ्यांगलेक
|गंगानारायण श्रेष्ठ
(नेकपा)
|}
==जनसांख्यिकी==
{{Historical populations
|title =
|align = center
|clear =
|direction =
|percentages = pagr
|state =
|type =
|shading = off
|width =
|subbox =
|pop_name =
|year_name = साल
|percent_name =
|footnote =
|source = Citypopulation<ref>{{cite web |title=NEPAL: Administrative Division |url=https://www.citypopulation.de/en/nepal/admin/ |website=www.citypopulation.de |language=en}}</ref>
|graph-pos = bottom
|graph-width =
|graph-height =
|percol =
|cols =
|perrow =
|rows =
|1981 |183,705
|1991 |223,900
|2001 |279,821
|2011 |296,192
|2021 |300,026
}}
{{Pie chart
| thumb = left
| caption = सिन्धुली जिला मा जाति/नृजातीय समूह (2021)<ref name="caste"/>
| label1 = [[तामाङ जाति|तामाङ]]
| value1 = 26.67
| color1 = orchid
| label2 = [[मगर जाति|मगर]]
| value2 = 14.05
| color2 = darkturquoise
| label3 = [[छेत्री]]
| value3 = 13.28
| color3 = red
| label4 = [[बाहुन]]
| value4 = 7.26
| color4 = orange
| label5 = [[दनुवार जाति|दनुवार]]
| value5 = 6.32
| color5 = #97b825
| label6 = [[नेवार जाति|नेवार]]
| value6 = 6.23
| color6 = pink
| label7 = [[कामी जाति|कामी]]
| value7 = 4.85
| color7 = salmon
| label8 = [[सरकी जाति|सरकी]]
| value8 = 3.63
| color8 = lightsalmon
| label9 = [[माझी जाति|माझी]]
| value9 = 3.62
| color9 = #b1d05a
| label10 = [[दमई]]
| value10 = 3.16
| color10 = darksalmon
| label11 = [[सुनवार जाति|सुनवार]]
| value11 = 2.85
| color11 = #5f5fd3
| label12 = [[भुजेल]]
| value12 = 1.50
| color12 = cornsilk
| label13 = [[राइ जाति|राइ]]
| value13 = 1.46
| color13 = skyblue
| label14 = मधेशी ग़ैर दलित
| value14 = 1.47
| color14 = khaki
| label15 = अन्य खास ग़ैर दलित
| value15 = 1.35
| color15 = indianred
| label16 = दुसरी पहाड़ी जनजाती
| value16 = 1.07
| color16 = teal
| label17 = अन्य
| value17 = 1.23
| color17 = grey
}}
{{Pie chart
| caption = Languages of Sindhuli district (2021)<ref name="mothertongue"/>
| thumb = right
| label1 = [[Nepali language|Nepali]]
| value1 = 52.35
| color1 = orange
| label2 = [[Tamang language|Tamang]]
| value2 = 25.13
| color2 = turquoise
| label3 = [[Magar language|Magar]]
| value3 = 8.11
| color3 = orchid
| label4 = [[Danuwar]]
| value4 = 6.61
| color4 = #a03939
| label5 = [[Nepal Bhasha]]
| value5 = 2.08
| color5 = mediumvioletred
| label6 = [[Maithili language|Maithili]]
| value6 = 1.80
| color6 = pink
| label7 = [[Sunwar language|Sunuwar]]
| value7 = 1.10
| color7 = #d5e7ff
| label8 = Others
| value8 = 2.82
| color8 = grey
}}
२०२१ के नेपाल जनगणना के समय, सिन्धुली जिला के जनसंख्या ३,००,०२६ रहै। ८.०४% आबादी ५ वर्ष ते कम उमिर के है। यहिके साक्षरता दर ७२.५९% है अउर लिंगानुपात १०४० मेहेरिया प्रति १००० मनई है। १,४१,२२३ मनई (४७.०७%) नगरपालिकन मा रहति रहैं।<ref name="provincialreport">{{Cite web |title=Provincial/District/Local reports: Bagmati Province |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/files/result-folder/province/Bagmati_Province_census_report.pdf |access-date= |website=Census Nepal 2021 |publisher=[[Central Bureau of Statistics (Nepal)|Central Bureau of Statistics]]}}</ref>
जातीयता के आधार पर: पहाड़ी जनजाति सबते बड़ा समूह रहै, जउन कुल आबादी क ५७% रहै। तामांग सबते बड़ा पहाड़ी जनजाति समूह रहै, जउन आबादी क २६.७% रहै, औ मगर कुल आबादी क १४.१% रहैं। खस (छेत्री, बाहुन, कामी, दमाई आदि) आबादी क ३४% रहैं।<ref name="caste">{{Cite web |title=Table 1: Caste/Ethnicity and sex |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/downloads/caste-ethnicity |access-date=2024-03-16 |website=Census Nepal 2021 |publisher=[[Central Bureau of Statistics (Nepal)|Central Bureau of Statistics]]}}</ref>
२०२१ के जनगणना के समय, ५२.३५% आबादी अपन पहिल भाषा के तौर प नेपाली, २५.१३% तामांग, ८.११% मगर, ६.६१% दनुवार, २.०८% नेपाल भाषा, १.८०% मैथिली अउर १.१०% सुनुवार दर्ज कराएसि। २०११ मा, ४८.१% आबादी अपन पहिल भाषा के रूप मा नेपाली ब्वालति रहै।<ref name="mothertongue">{{Cite web |title=Table 5: Mother tongue and sex |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/downloads/caste-ethnicity |access-date= |website=Census Nepal 2021 |publisher=[[Central Bureau of Statistics (Nepal)|Central Bureau of Statistics]]}}</ref> In 2011, 48.1% of the population spoke Nepali as their first language.<ref>[https://nepalmap.org/data/table/?table=LANGUAGE&primary_geo_id=district-65&geo_ids=district-65,province-3,country-NP NepalMap Language]</ref>
{{bar box
| title = Religion in Sindhuli District (2021)<ref name="religion">{{Cite web |title=Table 5: Religion and sex |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/downloads/caste-ethnicity |access-date=2024-03-16 |website=Census Nepal 2021 |publisher=[[Central Bureau of Statistics (Nepal)|Central Bureau of Statistics]]}}</ref>
| titlebar = #Fcd116
| left1 = Religion
| right1 = Percent
| float = right
| bars =
{{bar percent|[[Hinduism in Nepal|Hinduism]]|darkorange|68.24}}
{{bar percent|[[Buddhism in Nepal|Buddhism]]|Yellow|26.92}}
{{bar percent|[[Kirat Mundhum]]|red|2.21}}
{{bar percent|[[Christianity in Nepal|Christianity]]|dodgerblue|1.84}}
{{bar percent|[[Animism|Prakriti]]|limegreen|0.67}}
{{bar percent|Other or not stated|black|0.12}}
}}
{{clear}}
=== अर्थव्यवस्था ===
सिन्धुली जिला मा खेती-बाड़ी (कृषि) मुख्य आर्थिक गतिविधि आय। उपजाऊ भीतरी तराई क्षेत्र मा धान, मकई, गेहूँ, आलू औ कोदों (बाजरा) के साथै मौसमी फल औ सब्जियाँ उगाई जात हैं।<ref name=":0" /><ref name=":5" />
[[File:Junar bijayachhap sindhuli.jpg|thumb|जुनार]]
सिन्धुली अपने जुनार (मीठ संतरा) के उत्पादन खातिन बहुत प्रसिद्ध है, जेहिका वैज्ञानिक रूप ते ''साइट्रस साइनेन्सिस'' (Citrus Sinensis) के नाँव ते जाना जात है। यो जिला नेपाल मा जुनार क सबते बड़ा उत्पादक आय। यही के मारे, सिन्धुली का "जुनार को जिल्ला" (जुनार क जिला) के रूप मा जाना जात है। ई फल के खेती महाभारत पर्वत शृंखला मा ८०० मीटर ते १३०० मीटर की ऊंचाई के बीच कीन जात है। सिन्धुली मा जुनार के खेती किसानन खातिन नगद कमाई क एक अच्छा स्रोत प्रदान करति है।<ref>{{Cite web |title=Status of Sweet Orange (Junar) Production in Sindhuli District of Nepal |url=https://horticulturenepal.org/public/uploads/main_attachment/1627554994_NHS%20Journal_8%20&%209-112-117.pdf}}</ref>
खेती-बाड़ी (कृषि) के अलावा, हियाँ के मनई पशुपालनौ करति हैं, जेहिमा मुर्गीपालन अउर डेयरी उत्पादन शामिल है। जिला मा कइयो घरन के गुजर-बसर विदेशन ते आबै वाले रेमिटेंस (विदेशी कमाई) पर निर्भर है।
सिन्धुली मा पर्यटन एक तेजी ते बढ़ै वाला क्षेत्र आय। प्राकृतिक, सांस्कृतिक अउर ऐतिहासिक आकर्षण सैलानिन का ई जिला कइती खींचति हैं। पर्यटन का बढ़ावा देय खातिन, जिला मा कइयो होटल औ रिसॉर्ट संचालित हैं, खासकइके शहरी क्षेत्रन अउर राजमार्गन के किनारे।
सिन्धुलीमाढी ई जिला क व्यापारिक केंद्र आय। जिला मुख्यालय अउ मुख्य बाज़ार होए के मारे, यो ई क्षेत्र मा व्यापारिक कामन अउर सेवन क मुख्य केंद्र आय।<ref name=":0" /> दुसरे प्रमुख आर्थिक केंद्रन मा भीमान, दुधौली अउर खुर्कोट शामिल हैं।<ref name=":5" />
== यातायात ==
=== क्षेत्रीय ===
सिन्धुली जिला राष्ट्रीय राजमार्ग नेटवर्क ते तीन प्रमुख राजमार्गन द्वारा जुड़ा है: बीपी राजमार्ग, मदन भंडारी (भीतरी तराई) राजमार्ग अउर मध्य-पहाड़ी (पुष्पलाल) राजमार्ग।
[[File:Amaging sindhuli road.jpeg|thumb|बीपी राजमार्ग]]
बीपी राजमार्ग (NH13), जउन अपने सुंदर पहाड़ी रस्ता खातिन जाना जात है, ई जिला का राष्ट्रीय राजधानी काठमांडू औ तराई क्षेत्र ते ज्वाड़त है। ई राजमार्ग क लगभग दुइ-तिहाई हिस्सा यई जिला मा आवत है। यो सड़क मुख्यालय सिन्धुलीमाढी का बर्दिबास (महोत्तरी) मा महेंद्र (पूर्व-पश्चिम) राजमार्ग (NH 01) ते औ धुलिखेल (काभ्रे) मा अरनिको राजमार्ग (NH 34) ते ज्वाड़त है। यो चुरे पहाड़ी, भीतरी तराई, महाभारत पर्वत शृंखला अउर सुनकोशी नदी गलियारा के विविध धरातलन ते होइके गुजरत है।<ref>{{Cite web |title=Japan hands over BP Highway to Nepal |url=https://thehimalayantimes.com/nepal/japan-hands-over-bp-highway-to-nepal}}</ref> यो राजमार्ग भीमान, सिन्धुलीमाढी, सिन्धुली गढ़ी, खुर्कोट अउर नेपालथोक जइसी प्रमुख जगहन ते होइके गुजरत है।
मदन भंडारी (भीतरी तराई) राजमार्ग (NH 9) धरान-हेटौड़ा खंड सिन्धुली के भीतरी तराई क्षेत्रन ते होइके गुजरत है। यो ई जिला का पूर्ब मा कटारी (उदयपुर) ते औ पच्छिम मा प्रांतीय राजधानी हेटौड़ा ते जोड़त है।<ref>{{Cite web |title=Madan Bhandari Highway (NH 9) |url=https://dor.gov.np/mabhpd/notice/force/madan-bhandari-highway-nh-09}}</ref> यो राजमार्ग दुधौली ते होइके गुजरत है औ भीमान मा बीपी राजमार्ग मा मिलि जात है। यो राजमार्ग फिर ते सिन्धुलीमढी ते शुरू होत है औ पश्चिम कइती हेटौड़ा कइती जात है।
मध्य-पहाड़ी (पुष्पलाल) राजमार्ग (NH03) कोशी प्रदेश के पहाड़ी जिलन का बीपी राजमार्ग ते जोड़त है। यो जिला के पूर्बी पहाड़ी क्षेत्रन मा [[सुनकोशी नदी]] के किनारे-किनारे आगे बढ़त है औ खुर्कोट मा बीपी राजमार्ग मा मिलि जात है।
सिन्धुलीमाढी ते काठमांडू, [[पोखरा]], [[विराटनगर]], [[जनकपुर]], [[वीरगंज]] औ हेटौड़ा जइसे कइयो शहरन खातिन लंबी दूरी की गाड़ी चलती हैं। जनकपुर हवाई अड्डा सिन्धुली के सबते लगे क प्रमुख हवाई अड्डा आय, जउन सड़क मार्ग ते सिन्धुलीमाढी ते लगभग ७० किलोमीटर की दूरी पर है, जहाँ ते [[काठमांडू]] खातिन नियमित उड़ानें संचालित होती हैं।
=== स्थानीय ===
सिन्धुली के जादातर हिस्सन मा सड़क मार्ग ते पहुँचे क अच्छी व्यवस्था है। कइयो सड़कैं पक्की होइ चुकी हैं, मुला कुछ देहाती (ग्रामीण) सड़कैं अबहूँ कच्ची हैं जउनी बरसात (मानसून) के समय मा कठिन होइ जाती हैं।<ref name=":0" /> सिन्धुलीमाढी ते जिला के विभिन्न हिस्सन खातिन बस औ वैन नियमित रूप ते चलतीं हैं। शहरी क्षेत्रन मा ऑटो रिक्शा आवाजाही क एक आम साधन बनि चुका है।
== शिक्षा ==
=== प्राथमिक अउर माध्यमिक शिक्षा ===
सिन्धुली जिला मा, खासकइके कमलामाई नगरपालिका मा, एसईई स्तर तक की शिक्षा के अच्छी सुविधा है। हियाँ प्लस टू (+2) स्तर की पढ़ाई के गुणवत्तौ नीकि है। कइयो निजी कॉलेज राष्ट्रीय परीक्षा बोर्ड ते संबद्ध प्लस टू कॉमर्स (वाणिज्य) क संचालन कइ रहे हैं। मुला, हियाँ प्लस टू साइंस (विज्ञान) कॉलेज के संख्या बहुत कम है। कमला उच्च माध्यमिक विद्यालय जइसि विज्ञान कॉलेज सिन्धुली के छात्रन का अच्छी व्यावहारिक (प्रैक्टिकल आधारित) शिक्षा दइ रहे हैं। यो विद्यालय पूरी सिन्धुली घाटी मा विज्ञान के छात्रन खातिन उत्कृष्टता के मुख्य केंद्र के रूप मा काम कइ रहा है। हियाँ बहिरे (बधिर) लरिकन खातिनौ एक माध्यमिक विद्यालय है, जहाँ पूरी तना नेपाली सांकेतिक भाषा मा पढ़ाई कराई जाति है, औ उनके बरे मुफ्त रहै के सुविधौ (आवास) है।
==== विद्यालय ====
* श्री नवज्योति बधिर माध्यमिक विद्यालय, जैसेडामर
* लमपांतर इंग्लिश बोर्डिंग स्कूल, चकमाके बाजार, सिन्धुली
* सिन्धुली एकेडमी
* न्यू इंग्लिश बोर्डिंग स्कूल
* कमला हायर सेकेंडरी स्कूल
* सिद्धस्थली इंग्लिश बोर्डिंग सेकेंडरी स्कूल
* श्री जन ज्योति हायर सेकेंडरी स्कूल
* बैंकेश्वर हायर सेकेंडरी स्कूल
* गौमती हायर सेकेंडरी स्कूल
* बरुण देवी हायर सेकेंडरी स्कूल
* श्री देउराली लोअर सेकेंडरी स्कूल
* श्री भविष्य निर्माता सिद्धबाबा हायर सेकेंडरी स्कूल
* कालिमाटी निम्न माध्यमिक विद्यालय
* सिद्धबाबा इंग्लिश बोर्डिंग स्कूल
* स्कॉलर्स एकेडमी
* न्यू स्टार एकेडमी
* सूर्योदय सेकेंडरी इंग्लिश बोर्डिंग स्कूल
* जनता हायर सेकेंडरी इंग्लिश बोर्डिंग स्कूल
* श्री सिन्धुली गढ़ी पब्लिक इंग्लिश स्कूल
* सिन्धुली विद्याश्रम पब्लिक एजुकेशनल ट्रस्ट
* स्विस सिन्धुली सेकेंडरी इंग्लिश मीडियम स्कूल
* आधुनिक इंग्लिश बोर्डिंग स्कूल
* श्री प्रभात हायर सेकेंडरी स्कूल
* श्री जन जागृति एचएसएस, भीमान
* शाइनिंग मून एकेडमी
* श्री सरस्वती माध्यमिक विद्यालय, ढकाहा
* कमला एकेडेमिक स्कूल, भीमान
* श्री कुंडेश्वर हायर सेकेंडरी स्कूल, बेसारे बेसी
* श्री मरीन एकेडमी बोर्डिंग स्कूल
* श्री माध्यमिक विद्यालय कार्तिके, कपिलाकोट
* श्री कुशेश्वर विद्या पीठ माध्यमिक विद्यालय, सुनकोशी-१, दुम्जा, सिन्धुली
* मा.वि. लमपांतर, तीनपाटन ११, लमपांतर, सिन्धुली
=== उच्च शिक्षा ===
उच्च शिक्षा प्रदान करै वाले कइयो कॉलेज हैं। हियाँ नेपाल के विश्वविद्यालयन ते संबद्धता प्राप्त कॉलेजन के बड़ी संख्या है। सिन्धुली मल्टीपल कैंपस यई श्रेणी मा आवत है। कमला साइंस कैंपस छात्रन का बैचलर ऑफ साइंस (B.Sc.) पाठ्यक्रम पूरा करै के सुविधा प्रदान करत है।
==== कॉलेज ====
* कमला साइंस कैंपस
* सिन्धुली मल्टीपल कॉलेज
* सिद्ध ज्योति शिक्षा कॉलेज
* गौमती मल्टीपल कॉलेज
* भीम ज्योति कैंपस
* मरीन मल्टीपल कॉलेज
* सरस्वती कैंपस ढकाहा
* लमपांतर मल्टीपल कैंपस
=== तकनीकी शिक्षा ===
[[File:Sindhuli Community Technical Institute.jpg|thumb|सिन्धुली कम्युनिटी टेक्निकल इंस्टीट्यूट]]
तकनीकी शिक्षा प्रदान करै खातिन कइयो कॉलेज उपलब्ध हैं। हियाँ सीटीईवीटी ते संबद्ध तकनीकी विषय जइसे सिविल ओवरसियर (सब-इंजीनियर) औ वानिकी (Forestry) पढ़ाए जाति हैं। जिला बी.एससी.एजी (AFU) अउर बी.टेक. आईटी (KU) जइसि तकनीकी क्षेत्रन मा उच्च शिक्षा प्रदान करत है।
==== तकनीकी कॉलेज ====
* कॉलेज ऑफ नेचुरल रिसोर्स मैनेजमेंट, मरीन
* सिन्धुली कम्युनिटी टेक्निकल इंस्टीट्यूट (SCTI)
* कमला जनज्योति माध्यमिक विद्यालय
* सरस्वती माध्यमिक विद्यालय ढकाहा
== आकर्षण के केंद्र ==
=== ऐतिहासिक स्थल ===
स्रोत:<ref name=":1" />
[[File:Gate of Hariharpur Gadhi Darbar.jpg|thumb|हरिहरपुर गढ़ी किला]]
* सिन्धुली गढ़ी किला
* हरिहरपुर गढ़ी किला
=== धार्मिक स्थल ===
स्रोत:<ref name=":2" />
[[File:Kamalamai Temple Sindhuli Nepal.jpg|thumb|कमलामाई मंदिर]]
* [[कमलामाई मंदिर (सिन्धुली)|कमलामाई मंदिर]] (माईथान)
* सिद्धबाबा मंदिर
* कालीमाई मंदिर
* भद्रकाली मंदिर
* लंगूरेश्वर-मधुगंगा महादेव गुफा
* कुशेश्वर मंदिर
* पंचकन्या पोखरी
== उल्लेखनीय व्यक्ति ==
* [[चंद्र प्रकाश गजुरेल]] (उर्फ सी.पी. गजुरेल) - राजनीतिज्ञ
* [[हरिबोल गजुरेल|हरिबोल प्रसाद गजुरेल]] - राजनीतिज्ञ, पूर्व कृषि एवं पशुपंक्षी विकास मंत्री<ref>{{Cite web |date=2023-01-23 |title=Haribol Gajurel is PM Dahal's chief political advisor - OnlineKhabar English News |url=https://english.onlinekhabar.com/haribol-gajurel-dahal-chief-advisor.html |access-date=2025-12-18 |language=en-GB}}</ref>
* [[कृष्ण प्रसाद कोइराला]] - राजनीतिक रूप ते महत्त्वपूर्ण [[कोइराला परिवार]] के संस्थापक, [[मातृका प्रसाद कोइराला|मातृका]], [[बी. पी. कोइराला|बी.पी.]] और [[गिरिजा प्रसाद कोइराला]] के पिता
* [[कृष्णहरि बराल|प्रो. डॉ. कृष्णहरि बराल]] - गीतकार, कवि अउ [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]] मा प्रोफेसर
* भोजराज काफ्ले - गीतकार एवं गायक
==संदर्भ==
{{reflist}}
{{नेपाल के प्रदेश औ जिला}}
[[श्रेणी:नेपाल मा जिला]]
7pau08tb25661t3ab3so5ed1k0vrz7s
37366
37365
2026-08-28T17:34:00Z
Avimaarak
3578
/* जनसांख्यिकी */
37366
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox settlement
| type = [[नेपाल के जिलन के सूची|जिला]]
| name = सिन्धुली जिला
| native_name = {{small|सिन्धुली जिल्ला}}
| nickname =
| native_name_lang =
| motto =
| image_skyline = BP Highway, Sindhuli.jpg
| image_alt =
| image_caption = बीपी राजमार्ग, सिन्धुली
| image_size = 300
| image_map = Sindhuli Bagmati locator.png
| mapsize = 300
| map_alt =
| map_caption = बागमती प्रदेश मा जिले के स्थिति
| image_map1 =
| mapsize1 =
| map_alt1 =
| map_caption1 =
| coordinates =
| coordinates_footnotes =
| subdivision_type = देश
| subdivision_name = {{NPL}}
| subdivision_type1 = [[नेपाल के प्रदेशन के सूची|प्रदेश]]
| subdivision_name1 = [[बागमती प्रदेश|बागमती]]
| parts_type = [[नेपाल मा स्थानीय स्वशासन|नगरपालिका]]
| parts_style = coll
| p1 =
| p2 =
| established_title = स्थापना
| established_date = 1962
| seat_type = मुख्यालय
| seat = [[सिन्धुलीमाढ़ी]] ([[कमलामाई]])
| leader_title = प्रमुख
| leader_name =
| leader_party =
| leader_title1 = उप-प्रमुख
| leader_name1 =
| leader_title2 = [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|संसदीय निर्वाचन क्षेत्र]]
| leader_name2 = 2
| leader_title3 = [[प्रदेश सभा (नेपाल)|प्रांतीय निर्वाचन क्षेत्र]]
| leader_name3 = 4
| government_footnotes =
| government_type = [[जिला समन्वय समिति|समन्वय समिति]]
| governing_body = [[जिला समन्वय समिति|जिसस]], सिन्धुली
| area_footnotes =
| area_total_km2 = 2491
| area_note =
| area_rank =
| elevation_footnotes =
| elevation_m =
| elevation_min_m = 168
| elevation_max_m = 2386
| population_footnotes =
| population_total = 300,026
| population_as_of = 2021
| population_density_km2 = auto
| population_note =
| population_rank =
| blank_name_sec1 = [[नेपाल की भाषा|प्रमुख भाषा]]
| blank_info_sec1 = नेपाली, तामाङ, मगर, दनुवार, नेवारी
| blank_info_sec2 =
| timezone1 = [[नेपाल समय|एनपीटी]]
| utc_offset1 = +05:45
| postal_code_type = पिन कोड
| postal_code = 45900
| area_code_type = एसटीडी कोड
| area_code = 047
| website = {{URL|https://dccsindhuli.gov.np/}}
| footnotes =
}}
'''सिन्धुली जिला''' ({{langx|ne|[[:ne:सिन्धुली जिल्ला|सिन्धुली जिल्ला]]}} {{Audio|Sindhuli.ogg|सुनो}}) [[बागमती प्रदेश]] के [[बागमती प्रदेश के जिलन के सूची|त्यारा]] अउर [[नेपाल के जिलन के सूची|नेपाल के सतत्तर जिलन]] मा ते एक है। ई जिला क मुख्यालय [[सिन्धुलीमाढी]] ([[कमलामाई]]) मा है।<ref>{{Cite web |title=सिन्धुली सदरमुकामका जंगल खरानी हुँदै |url=https://ekantipur.com/bagmati-pradesh/2020/04/11/158657446003523508.html |access-date=2026-04-02 |website=Ekantipur |language=ne}}</ref> यो जिला {{convert|2491|km2|sqmi|abbr=on|0}} के क्षेत्रफल मा फइला है। यो जिला नौ स्थानीय निकायन मा विभाजित है, जेहिमा दुइ नगरपालिका अउर सात गाँवपालिका (ग्रामीण नगरपालिका) शामिल हैं। २०२१ के नेपाल जनगणना के अनुसार, सिन्धुली जिला के जनसंख्या 300,026 है।<ref name=":0">{{Cite web |last= |first= |date=2024-09-06 |title=Introduction To Sindhuli District |url=https://nepalog.com/bagmati-province/sindhuli-district/introduction-of-sindhuli-district/ |access-date=2025-12-17 |website=Nepalog |language=en-US}}</ref><ref name=":5">{{Cite web |title=जिल्ला वस्तुगत विवरण सिन्धुली २०८० |url=https://giwmscdnone.gov.np/media/app/public/36/posts/1709009301_88.pdf |access-date=2026-01-16}}</ref>
सिन्धुली जिला भीतरी तराई अउर पहाड़ी क्षेत्रन ते मिलिके बना है। प्रशासनिक कामन खातिन यहिका भीतरी तराई जिला के रूप मा वर्गीकृत कीन गा है। यहिके सीमा १० अउर जिलन ते मिलति है, जेहिसे यो सबते ज़्यादा जिलन क सीमा छुवै वाला जिला बनत है।<ref name=":2" /> यहिके पूर्ब मा कोशी प्रदेश औ दक्खिन मा मधेस प्रदेश स्थित है।
ई जिला इतिहासिक सिन्धुली गढ़ी किला खातिन प्रसिद्ध है जहाँ सन् 1767 (1824 वि॰सं॰) मा ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी के सैनिकन का गोरखाली सेना हराएनि रहै।<ref name=":4" /> प्रसिद्ध बीपी राजमार्ग ई जिला ते होइके गुजरत है। सिन्धुली अपने जुनार (मीठ संतरा) के उत्पादन खातिन भी जाना जात है।<ref name=":1" />
नेपाल के पुरान प्रशासनिक विभाजन के अनुसार, सिन्धुली मध्य विकास क्षेत्र के जनकपुर अंचल के अंतर्गत आवत रहै।<ref>{{Cite web |title=Districts, Zones and Development Regions of Nepal |url=http://www.weallnepali.com/about-nepal/map-of-nepal |archive-url=https://web.archive.org/web/20180128225928/http://www.weallnepali.com/about-nepal/map-of-nepal |archive-date=28 January 2018}}</ref> सन् 1967 (2023 वि॰सं॰) तक सिन्धुली गढ़ी ई जिला क मुख्यालय रहै।<ref name=":6">{{Cite web |date=2 January 1967 |title=जिल्ला सदरमुकाम तोकेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=3851 |website=(In Nepali) Nepal Rajpatra}}</ref>
== नामकरण ==
सिन्धुली जिला क नाम सिन्धुली घाटी (सिन्धुलीमाढी औ आसपास के क्षेत्रन) के नाम पर रखा गा है। सिन्धुली के नामकरण के बरे कइयो तरह क मानबु है अउर कउनो ठोस प्रमाण नहीं है कि ई जगह क नाम "सिन्धुली" कइसन परा।
*एक मानबु यो है कि "सिन्धुली" नाम राजा सिन्धुल के नाम ते उपजा है, जउन प्राचीन समय मा ई क्षेत्र मा राज करति रहैं।<ref name=":1">{{Cite web |title=Brief Introduction |url=https://dccsindhuli.gov.np/brief-introduction |access-date=18 December 2025 |website=DCC Sindhuli (In Nepali)}}</ref>
*जिला मुख्यालय सिन्धुलीमाढी ते लगभग ११ किलोमीटर दूर, समुद्र तल ते 1,077 मीटर की ऊंचाई पर सिद्धबाबा क मंदिर स्थित है। ई मंदिर के नाम पर पहिले सिन्धुली घाटी का सिद्धस्थली कहा जात रहै। बादि मा समय के साथ "सिद्धस्थली" शब्द बिगड़त गा अउर अंत मा "सिन्धुली" बनि गा।<ref name=":1" />
*नेपाल के एकीकरण ते पहिले, सिन्धुली मकवानपुर राज्य क हिस्सा रहै, जेहिका सेन राजवंश के राजा लोग शासित करति रहैं। सिन्धुली घाटी उइ शासकन औ उनके अधिकारियन खातिन शिकार खेलै अउर मछरी मारै क क्षेत्र रहै। नदी मा एक छोटि संरचना बनाई जात रहै जेहिका दुवाली कहा जात रहै, वहिके ज़रिए मछरी पकड़ी जात रहै। स्थानीय रूप ते, सेन राजान द्वारा उपयोग कीन जाय वाली मछरी मारै क दुवाली का "सेनको दुवाली" (यानी सेन क दुवाली) कहा जात रहै। जब यो जल्दी-जल्दी ब्वाला जाय लाग, तो यो "सेनदुवाली" होइ गा। धीरे-धीरे यो शब्द बिगड़िके "सेन्दुली" भा अउर अंत मा "सिन्धुली" बनि गा।<ref name=":8">{{Cite book |last=Sindhuliya |first=Umanath Shastri |title=मकवानी बाला |publisher=[[Sajha Prakashan]] |year= |publication-date= |language=ne}}</ref>
*ई क्षेत्र मा घना जंगल रहै। ई क्षेत्र मा पहाड़ी जनजाति (तामांग) सबते बड़ा समूह रहै औ उनके जीवन यापन खेती-बाड़ी अउर जंगली संसाधनन पर निर्भर रहै। ई स्थानीय मनई पेड़ काटैक बरे "सिङ्थुवा" अउर लकड़ी बटोरैक बरे "सिङ्थुजी" शब्द क प्रयोग करति रहैं। समय के साथ उच्चारण मा बदलाव के कारण ई क्षेत्र क नाम "सिन्धुली" बनि गा।<ref>Nepal Tamang Ghedung, Sindhuli</ref>
== इतिहास ==
=== नेपाल के एकीकरण ते पहिले ===
काठमांडू घाटी का पूर्बी पहाड़न अउर दक्खिनी मैदानन ते जोड़ै खातिन सिन्धुली एक इतिहासिक औ महत्वपूर्ण रस्ता रहै, जेहिके कारण यहिके सामरिक औ आर्थिक महत्व बहुत रहै। सिन्धुली गढ़ी समेत स्थानीय किलिन अउर पहाड़ी चौकियन पर क्षेत्रीय ताकतन क नियंत्रण रहै अउर उइ रक्षा चौकियन औ व्यापार तथा आवाजाही खातिन पारगमन बिंदु के रूप मा काम करति रहैं।<ref>{{cite book |last=Stiller |first=Ludwig F. |title=The Rise of the House of Gorkha |publisher=Human Resources Development Research Center |year=1973 |location=Kathmandu}}</ref>
सन् 1244 मा कर्नाट राजवंश के डोया लोग<ref name=":2" /> औ सन् 1349 मा बंगाल के सुल्तान शम्सुद्दीन इलियास शाह<ref name=":3">{{Cite web |date=2018-02-09 |title=The Sultan's siege of Kathmandu - OnlineKhabar English News |url=https://english.onlinekhabar.com/the-sultans-siege-of-kathmandu.html |access-date=2026-01-06 |language=en-GB}}</ref> काठमांडू घाटी पर हमला करै खातिन सिन्धुली गढ़ी क रस्ता उपयोग कीन्हेनि रहै। नेपाल के एकीकरण ते पहिले, सिन्धुली मकवानपुर राज्य क हिस्सा रहै, जेहिका सेन राजवंश के राजा शासित करति रहैं।<ref name=":8" />
== सिन्धुली के लड़ाई ==
{{see also|सिन्धुली के लड़ाई}}
[[File:Sindhuli Gadhi.jpg|thumb|right|सिन्धुली गढ़ी किला क खंडहर]]
सन् 1767 (1824 वि॰सं॰) मा लड़ी गै सिन्धुली के लड़ाई, नेपाल के इतिहास मा सबते महत्वपूर्ण सैन्य जीतन मा ते एक आय। या लड़ाई राजा पृथ्वीनारायण शाह के व्यापक एकीकरण अभियान के तहत संचालित गोरखाली सेना अउर ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी के सैनिकन के बीच लड़ी गै रहै। या लड़ाई गोरखाली सेना के ताकत, रणनीति अउर संकल्प का देखाएसि अउर नेपाल की आज़ादी के रक्षा करै मा एक महत्वपूर्ण भूमिका निभाएसि।
१८वीं सदी के मध्य मा, राजा पृथ्वीनारायण शाह हिमालयी क्षेत्र का कइयो छोटे-छोटे राज्यन का एक देश मा ज्वाड़ै (एकीकृत करैक) बरे सक्रिय रूप ते काम करति रहैं। उइ समय ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी भारतीय उपमहाद्वीप मा अपन परभाव बढ़ावत रहै। जब कान्तिपुर (काठमांडू) के राजा जयप्रकाश मल्ल गोरखाली सेना के आगे बढ़ब का रोकैक बरे ब्रिटिश सरकार ते मदद माँगेनि, तब कैप्टन किनलोच के नेतृत्व मा एक ब्रिटिश सेना काठमांडू कइती भेजी गै। घाटी मा पहुँचैक बरे ब्रिटिश सैनिकन का सिन्धुली गढ़ी के कठिन पहाड़ी क्षेत्र ते होइके जाएक परा रहै।
गोरखाली सेना सिन्धुली गढ़ी के ऊबड़-खाबड़ भूभाग अउर घने जंगलन क पूरा फ़ायदा उठाएनि। खुले मैदान मा ब्रिटिश सेना क सामना करैक बजाए, उइ छापामार (गौरीला) युद्ध रणनीति क प्रयोग कीन्हेनि—जइसे रसद (आपूर्ति) मार्गन पर घात लगाउब, रस्ता रोकब अउर आगे बढ़ति सेना का लगातार परेशान करब। ब्रिटिश सैनिक, जउन ई पहाड़ी इलाका ते अनजान रहैं अउर खाना तथा जरूरी सामानन क कमी ते जूझति रहैं, पूरी तना थकि गें अउर उनका हौसला टूटि गा।
लगातार दबाव अउर कठिन परिस्थिति क सामना न कर पावै के कारण, ब्रिटिश सेना का वापस लउटै पर मजबूर होएक परा। यो हार यहि खातिन महत्वपूर्ण रहै काहे ते यो देखाएसि कि एक नीक तना संगठित स्थानीय सेना, चतुर रणनीति अउर क्षेत्र के जानकारी क उपयोग कइके, एक ताकतवर विदेशी सेना का हराइ सकत है। सिन्धुली गढ़ी मा मिली या जीत गोरखाली सेना के स्थिति का मजबूत कीन्हेसि अउर उइ समय नेपाल मा ब्रिटिश सेना के आगे हस्तक्षेप करै क हिम्मत का तोड़ि दीन्हेसि।<ref name=":4">{{Cite web |date=2024-08-08 |title=The battle of Sindhuli |url=https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/the-battle-of-sindhuli |access-date=2026-01-06 |website=myrepublica.nagariknetwork.com |language=English}}</ref>
== शाह अउर राणा शासन ==
नेपाल के सफल एकीकरण के बादि, सिन्धुली का शाह राजवंश के केंद्रीकृत प्रशासनिक व्यवस्था मा शामिल कीन गा। राणा शासन के समय, यो पूर्ब २ नम्बर (पूर्व २ नम्बर) जिला क हिस्सा रहै।<ref name=":1" /> यो जिला मुख्य रूप ते ग्रामीण बना रहा, जहाँ बुनियादी ढाँचा क बिकास बहुत सीमित रहै अउर सरकारी निवेश बहुत कम भा। शासन नियुक्त अधिकारियन के माध्यम ते चलाबा जात रहै, अउर स्थानीय मनई मुख्य रूप ते खेती-बाड़ी अउर जीवन-यापन के सादा साधनन मा लाग रहैं।<ref>{{cite book |last=Whelpton |first=John |title=A History of Nepal |publisher=Cambridge University Press |year=2005 |location=Cambridge}}</ref>
== बादि क समय ==
जब नेपाल का ७५ जिलन अउर १४ अंचलन मा बांटा गा, तब सन् 1962 (2019 वि॰सं॰) मा सिन्धुली जिला अस्तित्व मा आया, अउर सिन्धुली गढ़ी यहिके मुख्यालय रहै। २ जनवरी १९६७ (१८ पौष २०२३ वि॰सं॰) का जिला क मुख्यालय सिन्धुलीमाढी मा स्थानांतरित कीन गा रहै।<ref name=":6" />
पंचायत काल के दौरान, सिन्धुली मा धीरे-धीरे प्रशासनिक अउर सामाजिक बदलाव आए। जिला के पहाड़ी भूभाग के कारण बुनियादी ढाँचा क बिकास, जेहिमा सड़कैं अउर सरकारी सेवाएं शामिल रहैं, बहुत धीरे-धीरे फइला। 1990 अउर 2000 के दशक मा, नेपाल के कइयो जिलन की तना सिन्धुलीओ राजनीतिक आंदोलनन अउर माओवादी विद्रोह ते प्रभावित भा। हाल के दशकन मा, स्थानीय शासन मा सुधार अउर बिकास के कामन ते जिला क जुड़ाव (कनेक्टिविटी) बेहतर भै अउर जिला क इतिहासिक धरोहर का नई पहचान मिली, खासकइके राष्ट्रीय इतिहासिक स्थल के रूप मा सिन्धुली गढ़ी के संरक्षण क काम भवा।<ref>{{cite web |title=Sindhuli Gadhi declared national heritage site |publisher=Government of Nepal, Ministry of Culture, Tourism and Civil Aviation |url=https://www.tourism.gov.np|access-date=6 January 2026}}</ref>
== भूगोल अउर जलवायु ==
=== धरातल ===
सिन्धुली जिला मा विविध प्रकार के धरातल हैं जेहिमा महाभारत पर्वत शृंखला अउर चुरे पहाड़ी शामिल हैं, औ जिला क जादा हिस्सा भीतरी तराई क्षेत्र मा आवत है। जिला के कुल क्षेत्रफल के दुइ-तिहाई हिस्सा मा जंगल फइले हैं।<ref name=":1" />
महाभारत पर्वत शृंखला (लघु हिमालय श्रेणी) जिला के उत्तरी पट्टी मा स्थित है।<ref name=":1" /> जिला क सबते ऊँचा स्थान, फिक्कल चोटी (Phikkal Peak) जेहिकी समुद्र तल ते ऊंचाई २,३८६ मीटर है, इसी क्षेत्र मा स्थित है।<ref>{{Cite web |title=Phikkal Rural Municipality |url=https://phikkalmun.gov.np/}}</ref>
[[File:Sindhulimadhi 2020.jpg|thumb|सिन्धुली घाटी मा सिन्धुलीगढ़ी]]
जिला क बीच क हिस्सा भीतरी तराई क्षेत्र ते मिलिके बना है। ई क्षेत्र मा नदी घाटी औ मैदान शामिल हैं जइसे कि सिन्धुली घाटी, कमला मैदान, मरीन मैदान अउर तिनपाटन घाटी मैदान।<ref name=":2">{{Cite web |title=Sindhuli District Introduction |url=https://daosindhuli.moha.gov.np/page/district-profile-2 |website=(In Nepali) DAO Sindhuli}}</ref> जिला क जादा आबादी (मनई) इहै क्षेत्र मा रहति है। जिला क सबते नीचला स्थान, समुद्र तल ते १६८ मीटर की ऊंचाई पर, दुधौली मा है जउन ई क्षेत्र मा आवत है।
दक्खिनी पट्टी मा चुरे (शिवालिक) पहाड़ी स्थित हैं। ई पहाड़ियाँ घने जंगल ते ढकी हैं औ जिला के बाकी हिस्सा का बाहरी (मुख्य) तराई ते अलग करति हैं।<ref name=":1" />
=== नदी ===
==== कमला नदी ====
सिन्धुली जिला मा कुल १४९ बड़ी औ छोटी नदियाँ हैं। जादातर नदियाँ महाभारत पर्वत शृंखला ते निकलति हैं, औ कुछ चुरे पहाड़ी ते। प्रमुख नदियन मा कमला, मरीन, चदाहा, ग्वांग (गौमती), ठाकुर खोला, कयान खोला अउर वितिजोर खोला शामिल हैं। सुनकोशी नदी जिला के उत्तरी सीमा पर बहत है, जबकि बागमती नदी यहिके पश्चिमी सीमा पर बहत है।<ref name=":1" />
=== जिला क सीमा ===
सिन्धुली क सीमा १० जिलन औ २ प्रदेशन ते मिलति है, जउन ई प्रकार है<ref name=":2" />:
* '''पूर्ब:''' [[उदयपुर जिला, नेपाल|उदयपुर]] (कोशी प्रदेश) औ [[सिराहा जिला|सिराहा]] (मधेस प्रदेश)
* '''पच्छिम:''' रौतहट जिला (मधेस प्रदेश), मकवानपुर जिला अउर काभ्रेपलाञ्चोक जिला
* '''उत्तर:''' ओखलढुंगा जिला (कोशी प्रदेश) औ रामेछाप जिला
* '''दक्खिन:''' धनुषा, महोत्तरी अउर सर्लाही, जउन सब मधेस प्रदेश मा आवत हैं।
==प्रशासन==
[[File:Sindhuli local bodies.png|thumb|सिन्धुली स्थानीय शासन क नक्शा|300x300px]]
सिन्धुली जिला क प्रशासन जिला मुख्यालय सिन्धुलीमाढी, कमलामाई ते चलावा जात है। गृह मंत्रालय के अंतर्गत जिला प्रशासन कार्यालय (डीएओ) जिला मा प्रशासन चलावै औ कानून व्यवस्था बनाए रक्खैक बरे ज़िम्मेदार है। डीएओ क नेतृत्व मुख्य जिला अधिकारी (सीडीओ) करति हैं।<ref>{{Cite web |title=DAO Introduction |url=https://daosindhuli.moha.gov.np/page/introduction-30 |website=(In Nepali) DAO Sindhuli}}</ref> जिला समन्वय समिति (डीसीसी) स्थानीय निकान के बीच, औ प्रदेश तथा संघीय सरकार के साथ समन्वय बनाए राखति है।
सिन्धुली जिला अदालत क अधिकार क्षेत्र जिला के भीतर के फौजदारी औ दीवानी मामलन पर है। जिला मा १३ डाकघर काम कइ रहे हैं, जउन सिन्धुली जिला डाकघर (डीपीओ) के अंतर्गत आवति हैं, औ यहिका डाक कोड ४५९०० है।
=== स्थानीय निकाय ===
जिला मा नौ स्थानीय निकाय हैं, जेहिमा ते दुइ नगरपालिका औ सात गाँवपालिका (ग्रामीण नगरपालिका) हैं। उइ ई प्रकार हैं:<ref name=":7">{{cite web |title=स्थानिय तह |url=https://sthaniya.gov.np/gis/ |access-date=1 सितम्बर 2018 |publisher=सङ्घीय मामला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय |language=ne}}</ref><ref name=":0" /><ref name=":5" />
{| class="wikitable sortable"
!क्र.सं.
!नाम
!नेपाली मा नाम
!वार्डन के
संख्या
!क्षेत्रफल
(किमी<sup>2</sup>)
!जनसंख्या
(2021)
!प्रशासनिक
केंद्र
!जिला मुख्यालय ते दूरी (किमी)
|-
|1
|[[कमलामाई|कमलामाई नगरपालिका]]
|कमलामाई नगरपालिका
|14
|482.57
|71,016
|सिन्धुलीमाढ़ी
|0
|-
|2
|[[दुधौली|दूधौली नगरपालिका]]
|दुधौली नगरपालिका
|14
|390.39
|70,207
|दूधौली
|57
|-
|3
|[[तीनपाटन गाउँपालिका]]
|तीनपाटन गाउँपालिका
|11
|280.26
|34,889
|लमपांतर (चकमाके)
|38
|-
|4
|[[मरिण गाउँपालिका]]
|मरिण गाउँपालिका
|7
|324.55
|28,808
|कपिलाकोट (छाप बाजार)
|26
|-
|5
|[[हरिहरपुरगढी गाउँपालिका]]
|हरिहरपुरगढी गाउँपालिका
|8
|343.90
|26,505
|झांझने
|56
|-
|6
|[[गोलनजोर गाउँपालिका]]
|गोलन्जोर गाउँपालिका
|7
|184.13
|18,737
|भुवनेश्वरी ग्वालटार
|50
|-
|7
|[[सुनकोशी गाउँपालिका, सिन्धुली|सुनकोशी गाउँपालिका]]
|सुनकोशी गाउँपालिका
|7
|154.68
|18,375
|पुराना झांगाझोली (रामटार)
|65
|-
|8
|[[फिक्कल गाउँपालिका]]
|फिक्कल गाउँपालिका
|6
|186.06
|15,910
|खंगसांग
|75
|-
|9
|[[घ्यांगलेक गाउँपालिका]]
|घ्याङलेख गाउँपालिका
|5
|166.77
|12,652
|बस्तीपुर (हायुटार)
|35
|}
==== पुरानि ग्राम विकास समिति ====
सन् १९९७ तक सिन्धुली मा कुल ५५ ग्राम विकास समिति (वीडीसी) रहैं। १९९७ मा कमलामाई नगरपालिका बनै के बादि, वीडीसी के संख्या घटिके ५३ होइ गै। २०१४ मा दुधौली नगरपालिका बनै के बादि, वीडीसी के संख्या अउर घटिके ५० होइ गै। १० मार्च २०१७ का, नेपाल मा स्थानीय निकायन के पुनर्गठन के तहत, पहिले ते चली आबति वीडीसी का खतम कइके नगरपालिका औ गाँवपालिकन मा मिला दीन गा।<ref>{{Cite web |title=New local level units come into existence |url=https://kathmandupost.com/national/2017/03/11/new-local-level-units-come-into-existence |access-date=2026-01-18 |website=kathmandupost.com |language=English}}</ref>
[[File:NepalSindhuliDistrictmap.png|thumb|सिन्धुली के पूर्व गाविस औ नगरपालिकन क मानचित्र (2014 ते पहले)]]
{| class="wikitable"
!क्र.सं.
!स्थानीय निकाय
!समाविष्ट गाविस<ref name=":7" />
!समाविष्ट तिथि
|-
| rowspan="2" |1
| rowspan="2" |[[कमलामाई|कमलामाई नगरपालिका]]
|[[सिद्धेश्वर, सिन्धुली|सिद्धेश्वर]] अउ [[भीमान]]
|27 मार्च 1997
|-
|[[डांडीगुराँसे]], [[भद्रकाली, नेपाल|भद्रकाली]], [[जलकन्या]], [[रानीचुरी]] अउ [[रानीबास, सिन्धुली|रानीबास]]
|10 मार्च 2017
|-
| rowspan="2" |2
| rowspan="2" |[[दूधौली|दूधौली नगरपालिका]]
|दूधौली, [[टाँडी, सिन्धुली|टाँडी]] अउ [[लदाभीर]]
|2 दिसंबर 2014
|-
|[[हाटपाटे]], [[निपाने, सिन्धुली|निपाने]], [[सिरथौली]], [[हरसही]], [[अरुण ठाकुर]], [[ककुर ठाकुर]] अउ [[जिनखु]]
|10 मार्च 2017
|-
|3
|[[तीनपाटन गाउँपालिका]]
|[[बेलघारी]], [[भीमस्थान]], [[जरायोटार, सिन्धुली|जरायोटार]], [[बालाजोर]], [[तोसरामखोला]], [[बाहुनतिल्पुंग]], [[त्रिभुवन अम्बोटे]] अउ [[लमपांतर]]
| rowspan="7" |10 मार्च 2017
|-
|4
|[[मरीन गाउँपालिका]]
|[[कपिलाकोट]], [[कल्पवृक्ष, सिन्धुली|कल्पवृक्ष]] अउ [[महादेवस्थान, सिन्धुली|महादेवस्थान]]
|-
|5
|[[हरिहरपुरगढी गाउँपालिका]]
|हरिहरपुरगढी, [[पीपलमाडी]], [[महेंद्रझ्याडी]] अउ [[क्यानेश्वर]]
|-
|6
|[[गोलनजोर गाउँपालिका]]
|[[दूधभंज्यांग]], [[बितिजोर बगैंचा]], [[भुवनेश्वरी ग्वालटार]], [[तीनकन्या]], [[रतनचुरा]], [[बसेश्वर]] अउ [[भीमेश्वर, सिन्धुली|भीमेश्वर]]
|-
|7
|[[सुनकोशी गाउँपालिका, सिन्धुली|सुनकोशी गाउँपालिका]]
|[[कुशेश्वर दुम्जा]], [[झांगाझोली रातमाटा, सिन्धुली|झांगाझोली रातमाटा]], [[पुराना झांगाझोली]], [[शीतलपाटी, सिन्धुली|शीतलपाटी]] अउ [[मझुवा, सिन्धुली|मझुवा]]
|-
|8
|[[फिक्कल गाउँपालिका]]
|[[महादेवडाँडा]], [[सुमनाम पोखरी]], [[खोलागाउँ, सिन्धुली|खोलागाउँ]], [[खंगसांग]], [[सोलपाथाना]] अउ [[रत्नावती]]
|-
|9
|[[घ्यांगलेक गाउँपालिका]]
|[[अमले]], [[बस्तीपुर, सिन्धुली|बस्तीपुर]], [[तामाजोर]], [[नेत्रकाली]] अउ [[शांतेश्वरी|शांतेश्वरी (रामपुर)]]
|}
== निर्वाचन क्षेत्र ==
सिन्धुली जिला दुइ [[नेपाल के संसदीय निर्वाचन क्षेत्रन के सूची|संसदीय निर्वाचन क्षेत्रन]] अउ चारि [[नेपाल के प्रांतीय निर्वाचन क्षेत्र|प्रांतीय निर्वाचन क्षेत्रन]] मा विभाजित है।<ref>{{Cite web |title=Sindhuli Constituency Map |url=https://election.gov.np/ecn/uploads/userfiles/maps/SINDHULI.pdf}}</ref>
{| class="wikitable"
!संसदीय
निर्वाचन क्षेत्र
!प्रांतीय
निर्वाचन क्षेत्र
!समाविष्ट क्षेत्र
!प्रदेश सभा सदस्य (MLA)
!प्रतिनिधि सभा सदस्य (MP)
|-
| rowspan="2" |[[सिन्धुली १ (निर्वाचन क्षेत्र)|सिन्धुली १]]
|सिन्धुली १(क)
|दूधौली अउ कमलामाई (वार्ड ९, १३ अउ १४)
|मातृका प्रसाद भट्टराई
([[नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेकपा]])
| rowspan="2" |धनेन्द्र कार्की
([[राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी|रास्वपा]])
|-
|सिन्धुली १(ख)
|तीनपाटन, फिक्कल अउ गोलनजोर
|राम कुमार पहाड़ी
([[नेपाली काँग्रेस]])
|-
| rowspan="2" |[[सिन्धुली २ (निर्वाचन क्षेत्र)|सिन्धुली २]]
|सिन्धुली २(क)
|कमलामाई (वार्ड १-८, १०-१२) अउ सुनकोशी
|क्षेत्र बहादुर बमजन
([[नेपाली काँग्रेस]])
| rowspan="2" |आशिष गजुरेल
(रास्वपा)
|-
|सिन्धुली २(ख)
|मरीन, हरिहरपुरगढी अउ घ्यांगलेक
|गंगानारायण श्रेष्ठ
(नेकपा)
|}
==जनसांख्यिकी==
{{Historical populations
|title =
|align = center
|clear =
|direction =
|percentages = pagr
|state =
|type =
|shading = off
|width =
|subbox =
|pop_name =
|year_name = साल
|percent_name =
|footnote =
|source = Citypopulation<ref>{{cite web |title=NEPAL: Administrative Division |url=https://www.citypopulation.de/en/nepal/admin/ |website=www.citypopulation.de |language=en}}</ref>
|graph-pos = bottom
|graph-width =
|graph-height =
|percol =
|cols =
|perrow =
|rows =
|1981 |183,705
|1991 |223,900
|2001 |279,821
|2011 |296,192
|2021 |300,026
}}
{{Pie chart
| thumb = left
| caption = सिन्धुली जिला मा जाति/नृजातीय समूह (2021)<ref name="caste"/>
| label1 = [[तामाङ जाति|तामाङ]]
| value1 = 26.67
| color1 = orchid
| label2 = [[मगर जाति|मगर]]
| value2 = 14.05
| color2 = darkturquoise
| label3 = [[छेत्री]]
| value3 = 13.28
| color3 = red
| label4 = [[बाहुन]]
| value4 = 7.26
| color4 = orange
| label5 = [[दनुवार जाति|दनुवार]]
| value5 = 6.32
| color5 = #97b825
| label6 = [[नेवार जाति|नेवार]]
| value6 = 6.23
| color6 = pink
| label7 = [[कामी जाति|कामी]]
| value7 = 4.85
| color7 = salmon
| label8 = [[सरकी जाति|सरकी]]
| value8 = 3.63
| color8 = lightsalmon
| label9 = [[माझी जाति|माझी]]
| value9 = 3.62
| color9 = #b1d05a
| label10 = [[दमई]]
| value10 = 3.16
| color10 = darksalmon
| label11 = [[सुनुवार जाति|सुनवार]]
| value11 = 2.85
| color11 = #5f5fd3
| label12 = [[भुजेल]]
| value12 = 1.50
| color12 = cornsilk
| label13 = [[राइ जाति|राइ]]
| value13 = 1.46
| color13 = skyblue
| label14 = मधेशी ग़ैर दलित
| value14 = 1.47
| color14 = khaki
| label15 = अन्य खास ग़ैर दलित
| value15 = 1.35
| color15 = indianred
| label16 = दुसरी पहाड़ी जनजाती
| value16 = 1.07
| color16 = teal
| label17 = अन्य
| value17 = 1.23
| color17 = grey
}}
{{Pie chart
| caption = सिन्धुली जिला मा भाषा (२०२१)<ref name="mothertongue"/>
| thumb = right
| label1 = [[नेपाली भाषा|नेपाली]]
| value1 = 52.35
| color1 = orange
| label2 = [[तामाङ भाषा|तामाङ]]
| value2 = 25.13
| color2 = turquoise
| label3 = [[मगर भाषा|मगर]]
| value3 = 8.11
| color3 = orchid
| label4 = [[दनुवार भाषा|दनुवार]]
| value4 = 6.61
| color4 = #a03939
| label5 = [[नेपाल भाषा|नेवारी (नेपाल भाषा)]]
| value5 = 2.08
| color5 = mediumvioletred
| label6 = [[मैथिली भाषा|मैथिली]]
| value6 = 1.80
| color6 = pink
| label7 = [[सुनुवार भाषा|सुनुवार]]
| value7 = 1.10
| color7 = #d5e7ff
| label8 = अन्य
| value8 = 2.82
| color8 = grey
}}
२०२१ के नेपाल जनगणना के समय, सिन्धुली जिला के जनसंख्या ३,००,०२६ रहै। ८.०४% आबादी ५ वर्ष ते कम उमिर के है। यहिके साक्षरता दर ७२.५९% है अउर लिंगानुपात १०४० मेहेरिया प्रति १००० मनई है। १,४१,२२३ मनई (४७.०७%) नगरपालिकन मा रहति रहैं।<ref name="provincialreport">{{Cite web |title=Provincial/District/Local reports: Bagmati Province |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/files/result-folder/province/Bagmati_Province_census_report.pdf |access-date= |website=Census Nepal 2021 |publisher=[[Central Bureau of Statistics (Nepal)|Central Bureau of Statistics]]}}</ref>
जातीयता के आधार पर: पहाड़ी जनजाति सबते बड़ा समूह रहै, जउन कुल आबादी क ५७% रहै। तामांग सबते बड़ा पहाड़ी जनजाति समूह रहै, जउन आबादी क २६.७% रहै, औ मगर कुल आबादी क १४.१% रहैं। खस (छेत्री, बाहुन, कामी, दमाई आदि) आबादी क ३४% रहैं।<ref name="caste">{{Cite web |title=Table 1: Caste/Ethnicity and sex |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/downloads/caste-ethnicity |access-date=2024-03-16 |website=Census Nepal 2021 |publisher=[[Central Bureau of Statistics (Nepal)|Central Bureau of Statistics]]}}</ref>
२०२१ के जनगणना के समय, ५२.३५% आबादी अपन पहिल भाषा के तौर प नेपाली, २५.१३% तामांग, ८.११% मगर, ६.६१% दनुवार, २.०८% नेपाल भाषा, १.८०% मैथिली अउर १.१०% सुनुवार दर्ज कराएसि। २०११ मा, ४८.१% आबादी अपन पहिल भाषा के रूप मा नेपाली ब्वालति रहै।<ref name="mothertongue">{{Cite web |title=Table 5: Mother tongue and sex |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/downloads/caste-ethnicity |access-date= |website=Census Nepal 2021 |publisher=[[Central Bureau of Statistics (Nepal)|Central Bureau of Statistics]]}}</ref> In 2011, 48.1% of the population spoke Nepali as their first language.<ref>[https://nepalmap.org/data/table/?table=LANGUAGE&primary_geo_id=district-65&geo_ids=district-65,province-3,country-NP NepalMap Language]</ref>
{{bar box
| title = सिन्धुली जिला मा धर्म (२०२१)<ref name="religion">{{Cite web |title=Table 5: Religion and sex |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/downloads/caste-ethnicity |access-date=2024-03-16 |website=Census Nepal 2021 |publisher=[[केंद्रीय तथ्यांक विभाग (नेपाल)|केंद्रीय तथ्यांक विभाग]]}}</ref>
| titlebar = #Fcd116
| left1 = धर्म
| right1 = प्रतिशत
| float = right
| bars =
{{bar percent|[[नेपाल मा हिंदू धर्म|हिंदू धर्म]]|darkorange|68.24}}
{{bar percent|[[नेपाल मा बौद्ध धर्म|बौद्ध धर्म]]|Yellow|26.92}}
{{bar percent|[[किरात मुंधुम]]|red|2.21}}
{{bar percent|[[नेपाल मा ईसाई धर्म|ईसाई धर्म]]|dodgerblue|1.84}}
{{bar percent|[[प्रकृति पूजा|प्रकृति]]|limegreen|0.67}}
{{bar percent|अन्य या उल्लेखित नहीं|black|0.12}}
}}
{{clear}}
== अर्थव्यवस्था ==
सिन्धुली जिला मा खेती-बाड़ी (कृषि) मुख्य आर्थिक गतिविधि आय। उपजाऊ भीतरी तराई क्षेत्र मा धान, मकई, गेहूँ, आलू औ कोदों (बाजरा) के साथै मौसमी फल औ सब्जियाँ उगाई जात हैं।<ref name=":0" /><ref name=":5" />
[[File:Junar bijayachhap sindhuli.jpg|thumb|जुनार]]
सिन्धुली अपने जुनार (मीठ संतरा) के उत्पादन खातिन बहुत प्रसिद्ध है, जेहिका वैज्ञानिक रूप ते ''साइट्रस साइनेन्सिस'' (Citrus Sinensis) के नाँव ते जाना जात है। यो जिला नेपाल मा जुनार क सबते बड़ा उत्पादक आय। यही के मारे, सिन्धुली का "जुनार को जिल्ला" (जुनार क जिला) के रूप मा जाना जात है। ई फल के खेती महाभारत पर्वत शृंखला मा ८०० मीटर ते १३०० मीटर की ऊंचाई के बीच कीन जात है। सिन्धुली मा जुनार के खेती किसानन खातिन नगद कमाई क एक अच्छा स्रोत प्रदान करति है।<ref>{{Cite web |title=Status of Sweet Orange (Junar) Production in Sindhuli District of Nepal |url=https://horticulturenepal.org/public/uploads/main_attachment/1627554994_NHS%20Journal_8%20&%209-112-117.pdf}}</ref>
खेती-बाड़ी (कृषि) के अलावा, हियाँ के मनई पशुपालनौ करति हैं, जेहिमा मुर्गीपालन अउर डेयरी उत्पादन शामिल है। जिला मा कइयो घरन के गुजर-बसर विदेशन ते आबै वाले रेमिटेंस (विदेशी कमाई) पर निर्भर है।
सिन्धुली मा पर्यटन एक तेजी ते बढ़ै वाला क्षेत्र आय। प्राकृतिक, सांस्कृतिक अउर ऐतिहासिक आकर्षण सैलानिन का ई जिला कइती खींचति हैं। पर्यटन का बढ़ावा देय खातिन, जिला मा कइयो होटल औ रिसॉर्ट संचालित हैं, खासकइके शहरी क्षेत्रन अउर राजमार्गन के किनारे।
सिन्धुलीमाढी ई जिला क व्यापारिक केंद्र आय। जिला मुख्यालय अउ मुख्य बाज़ार होए के मारे, यो ई क्षेत्र मा व्यापारिक कामन अउर सेवन क मुख्य केंद्र आय।<ref name=":0" /> दुसरे प्रमुख आर्थिक केंद्रन मा भीमान, दुधौली अउर खुर्कोट शामिल हैं।<ref name=":5" />
== यातायात ==
=== क्षेत्रीय ===
सिन्धुली जिला राष्ट्रीय राजमार्ग नेटवर्क ते तीन प्रमुख राजमार्गन द्वारा जुड़ा है: बीपी राजमार्ग, मदन भंडारी (भीतरी तराई) राजमार्ग अउर मध्य-पहाड़ी (पुष्पलाल) राजमार्ग।
[[File:Amaging sindhuli road.jpeg|thumb|बीपी राजमार्ग]]
बीपी राजमार्ग (NH13), जउन अपने सुंदर पहाड़ी रस्ता खातिन जाना जात है, ई जिला का राष्ट्रीय राजधानी काठमांडू औ तराई क्षेत्र ते ज्वाड़त है। ई राजमार्ग क लगभग दुइ-तिहाई हिस्सा यई जिला मा आवत है। यो सड़क मुख्यालय सिन्धुलीमाढी का बर्दिबास (महोत्तरी) मा महेंद्र (पूर्व-पश्चिम) राजमार्ग (NH 01) ते औ धुलिखेल (काभ्रे) मा अरनिको राजमार्ग (NH 34) ते ज्वाड़त है। यो चुरे पहाड़ी, भीतरी तराई, महाभारत पर्वत शृंखला अउर सुनकोशी नदी गलियारा के विविध धरातलन ते होइके गुजरत है।<ref>{{Cite web |title=Japan hands over BP Highway to Nepal |url=https://thehimalayantimes.com/nepal/japan-hands-over-bp-highway-to-nepal}}</ref> यो राजमार्ग भीमान, सिन्धुलीमाढी, सिन्धुली गढ़ी, खुर्कोट अउर नेपालथोक जइसी प्रमुख जगहन ते होइके गुजरत है।
मदन भंडारी (भीतरी तराई) राजमार्ग (NH 9) धरान-हेटौड़ा खंड सिन्धुली के भीतरी तराई क्षेत्रन ते होइके गुजरत है। यो ई जिला का पूर्ब मा कटारी (उदयपुर) ते औ पच्छिम मा प्रांतीय राजधानी हेटौड़ा ते जोड़त है।<ref>{{Cite web |title=Madan Bhandari Highway (NH 9) |url=https://dor.gov.np/mabhpd/notice/force/madan-bhandari-highway-nh-09}}</ref> यो राजमार्ग दुधौली ते होइके गुजरत है औ भीमान मा बीपी राजमार्ग मा मिलि जात है। यो राजमार्ग फिर ते सिन्धुलीमढी ते शुरू होत है औ पश्चिम कइती हेटौड़ा कइती जात है।
मध्य-पहाड़ी (पुष्पलाल) राजमार्ग (NH03) कोशी प्रदेश के पहाड़ी जिलन का बीपी राजमार्ग ते जोड़त है। यो जिला के पूर्बी पहाड़ी क्षेत्रन मा [[सुनकोशी नदी]] के किनारे-किनारे आगे बढ़त है औ खुर्कोट मा बीपी राजमार्ग मा मिलि जात है।
सिन्धुलीमाढी ते काठमांडू, [[पोखरा]], [[विराटनगर]], [[जनकपुर]], [[वीरगंज]] औ हेटौड़ा जइसे कइयो शहरन खातिन लंबी दूरी की गाड़ी चलती हैं। जनकपुर हवाई अड्डा सिन्धुली के सबते लगे क प्रमुख हवाई अड्डा आय, जउन सड़क मार्ग ते सिन्धुलीमाढी ते लगभग ७० किलोमीटर की दूरी पर है, जहाँ ते [[काठमांडू]] खातिन नियमित उड़ानें संचालित होती हैं।
=== स्थानीय ===
सिन्धुली के जादातर हिस्सन मा सड़क मार्ग ते पहुँचे क अच्छी व्यवस्था है। कइयो सड़कैं पक्की होइ चुकी हैं, मुला कुछ देहाती (ग्रामीण) सड़कैं अबहूँ कच्ची हैं जउनी बरसात (मानसून) के समय मा कठिन होइ जाती हैं।<ref name=":0" /> सिन्धुलीमाढी ते जिला के विभिन्न हिस्सन खातिन बस औ वैन नियमित रूप ते चलतीं हैं। शहरी क्षेत्रन मा ऑटो रिक्शा आवाजाही क एक आम साधन बनि चुका है।
== शिक्षा ==
=== प्राथमिक अउर माध्यमिक शिक्षा ===
सिन्धुली जिला मा, खासकइके कमलामाई नगरपालिका मा, एसईई स्तर तक की शिक्षा के अच्छी सुविधा है। हियाँ प्लस टू (+2) स्तर की पढ़ाई के गुणवत्तौ नीकि है। कइयो निजी कॉलेज राष्ट्रीय परीक्षा बोर्ड ते संबद्ध प्लस टू कॉमर्स (वाणिज्य) क संचालन कइ रहे हैं। मुला, हियाँ प्लस टू साइंस (विज्ञान) कॉलेज के संख्या बहुत कम है। कमला उच्च माध्यमिक विद्यालय जइसि विज्ञान कॉलेज सिन्धुली के छात्रन का अच्छी व्यावहारिक (प्रैक्टिकल आधारित) शिक्षा दइ रहे हैं। यो विद्यालय पूरी सिन्धुली घाटी मा विज्ञान के छात्रन खातिन उत्कृष्टता के मुख्य केंद्र के रूप मा काम कइ रहा है। हियाँ बहिरे (बधिर) लरिकन खातिनौ एक माध्यमिक विद्यालय है, जहाँ पूरी तना नेपाली सांकेतिक भाषा मा पढ़ाई कराई जाति है, औ उनके बरे मुफ्त रहै के सुविधौ (आवास) है।
==== विद्यालय ====
* श्री नवज्योति बधिर माध्यमिक विद्यालय, जैसेडामर
* लमपांतर इंग्लिश बोर्डिंग स्कूल, चकमाके बाजार, सिन्धुली
* सिन्धुली एकेडमी
* न्यू इंग्लिश बोर्डिंग स्कूल
* कमला हायर सेकेंडरी स्कूल
* सिद्धस्थली इंग्लिश बोर्डिंग सेकेंडरी स्कूल
* श्री जन ज्योति हायर सेकेंडरी स्कूल
* बैंकेश्वर हायर सेकेंडरी स्कूल
* गौमती हायर सेकेंडरी स्कूल
* बरुण देवी हायर सेकेंडरी स्कूल
* श्री देउराली लोअर सेकेंडरी स्कूल
* श्री भविष्य निर्माता सिद्धबाबा हायर सेकेंडरी स्कूल
* कालिमाटी निम्न माध्यमिक विद्यालय
* सिद्धबाबा इंग्लिश बोर्डिंग स्कूल
* स्कॉलर्स एकेडमी
* न्यू स्टार एकेडमी
* सूर्योदय सेकेंडरी इंग्लिश बोर्डिंग स्कूल
* जनता हायर सेकेंडरी इंग्लिश बोर्डिंग स्कूल
* श्री सिन्धुली गढ़ी पब्लिक इंग्लिश स्कूल
* सिन्धुली विद्याश्रम पब्लिक एजुकेशनल ट्रस्ट
* स्विस सिन्धुली सेकेंडरी इंग्लिश मीडियम स्कूल
* आधुनिक इंग्लिश बोर्डिंग स्कूल
* श्री प्रभात हायर सेकेंडरी स्कूल
* श्री जन जागृति एचएसएस, भीमान
* शाइनिंग मून एकेडमी
* श्री सरस्वती माध्यमिक विद्यालय, ढकाहा
* कमला एकेडेमिक स्कूल, भीमान
* श्री कुंडेश्वर हायर सेकेंडरी स्कूल, बेसारे बेसी
* श्री मरीन एकेडमी बोर्डिंग स्कूल
* श्री माध्यमिक विद्यालय कार्तिके, कपिलाकोट
* श्री कुशेश्वर विद्या पीठ माध्यमिक विद्यालय, सुनकोशी-१, दुम्जा, सिन्धुली
* मा.वि. लमपांतर, तीनपाटन ११, लमपांतर, सिन्धुली
=== उच्च शिक्षा ===
उच्च शिक्षा प्रदान करै वाले कइयो कॉलेज हैं। हियाँ नेपाल के विश्वविद्यालयन ते संबद्धता प्राप्त कॉलेजन के बड़ी संख्या है। सिन्धुली मल्टीपल कैंपस यई श्रेणी मा आवत है। कमला साइंस कैंपस छात्रन का बैचलर ऑफ साइंस (B.Sc.) पाठ्यक्रम पूरा करै के सुविधा प्रदान करत है।
==== कॉलेज ====
* कमला साइंस कैंपस
* सिन्धुली मल्टीपल कॉलेज
* सिद्ध ज्योति शिक्षा कॉलेज
* गौमती मल्टीपल कॉलेज
* भीम ज्योति कैंपस
* मरीन मल्टीपल कॉलेज
* सरस्वती कैंपस ढकाहा
* लमपांतर मल्टीपल कैंपस
=== तकनीकी शिक्षा ===
[[File:Sindhuli Community Technical Institute.jpg|thumb|सिन्धुली कम्युनिटी टेक्निकल इंस्टीट्यूट]]
तकनीकी शिक्षा प्रदान करै खातिन कइयो कॉलेज उपलब्ध हैं। हियाँ सीटीईवीटी ते संबद्ध तकनीकी विषय जइसे सिविल ओवरसियर (सब-इंजीनियर) औ वानिकी (Forestry) पढ़ाए जाति हैं। जिला बी.एससी.एजी (AFU) अउर बी.टेक. आईटी (KU) जइसि तकनीकी क्षेत्रन मा उच्च शिक्षा प्रदान करत है।
==== तकनीकी कॉलेज ====
* कॉलेज ऑफ नेचुरल रिसोर्स मैनेजमेंट, मरीन
* सिन्धुली कम्युनिटी टेक्निकल इंस्टीट्यूट (SCTI)
* कमला जनज्योति माध्यमिक विद्यालय
* सरस्वती माध्यमिक विद्यालय ढकाहा
== आकर्षण के केंद्र ==
=== ऐतिहासिक स्थल ===
स्रोत:<ref name=":1" />
[[File:Gate of Hariharpur Gadhi Darbar.jpg|thumb|हरिहरपुर गढ़ी किला]]
* सिन्धुली गढ़ी किला
* हरिहरपुर गढ़ी किला
=== धार्मिक स्थल ===
स्रोत:<ref name=":2" />
[[File:Kamalamai Temple Sindhuli Nepal.jpg|thumb|कमलामाई मंदिर]]
* [[कमलामाई मंदिर (सिन्धुली)|कमलामाई मंदिर]] (माईथान)
* सिद्धबाबा मंदिर
* कालीमाई मंदिर
* भद्रकाली मंदिर
* लंगूरेश्वर-मधुगंगा महादेव गुफा
* कुशेश्वर मंदिर
* पंचकन्या पोखरी
== उल्लेखनीय व्यक्ति ==
* [[चंद्र प्रकाश गजुरेल]] (उर्फ सी.पी. गजुरेल) - राजनीतिज्ञ
* [[हरिबोल गजुरेल|हरिबोल प्रसाद गजुरेल]] - राजनीतिज्ञ, पूर्व कृषि एवं पशुपंक्षी विकास मंत्री<ref>{{Cite web |date=2023-01-23 |title=Haribol Gajurel is PM Dahal's chief political advisor - OnlineKhabar English News |url=https://english.onlinekhabar.com/haribol-gajurel-dahal-chief-advisor.html |access-date=2025-12-18 |language=en-GB}}</ref>
* [[कृष्ण प्रसाद कोइराला]] - राजनीतिक रूप ते महत्त्वपूर्ण [[कोइराला परिवार]] के संस्थापक, [[मातृका प्रसाद कोइराला|मातृका]], [[बी. पी. कोइराला|बी.पी.]] और [[गिरिजा प्रसाद कोइराला]] के पिता
* [[कृष्णहरि बराल|प्रो. डॉ. कृष्णहरि बराल]] - गीतकार, कवि अउ [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]] मा प्रोफेसर
* भोजराज काफ्ले - गीतकार एवं गायक
==संदर्भ==
{{reflist}}
{{नेपाल के प्रदेश औ जिला}}
[[श्रेणी:नेपाल मा जिला]]
jgs1bzbb0sat4klp7k801jl9u3336y5
37367
37366
2026-08-28T17:36:45Z
Avimaarak
3578
/* सिन्धुली के लड़ाई */
37367
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox settlement
| type = [[नेपाल के जिलन के सूची|जिला]]
| name = सिन्धुली जिला
| native_name = {{small|सिन्धुली जिल्ला}}
| nickname =
| native_name_lang =
| motto =
| image_skyline = BP Highway, Sindhuli.jpg
| image_alt =
| image_caption = बीपी राजमार्ग, सिन्धुली
| image_size = 300
| image_map = Sindhuli Bagmati locator.png
| mapsize = 300
| map_alt =
| map_caption = बागमती प्रदेश मा जिले के स्थिति
| image_map1 =
| mapsize1 =
| map_alt1 =
| map_caption1 =
| coordinates =
| coordinates_footnotes =
| subdivision_type = देश
| subdivision_name = {{NPL}}
| subdivision_type1 = [[नेपाल के प्रदेशन के सूची|प्रदेश]]
| subdivision_name1 = [[बागमती प्रदेश|बागमती]]
| parts_type = [[नेपाल मा स्थानीय स्वशासन|नगरपालिका]]
| parts_style = coll
| p1 =
| p2 =
| established_title = स्थापना
| established_date = 1962
| seat_type = मुख्यालय
| seat = [[सिन्धुलीमाढ़ी]] ([[कमलामाई]])
| leader_title = प्रमुख
| leader_name =
| leader_party =
| leader_title1 = उप-प्रमुख
| leader_name1 =
| leader_title2 = [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|संसदीय निर्वाचन क्षेत्र]]
| leader_name2 = 2
| leader_title3 = [[प्रदेश सभा (नेपाल)|प्रांतीय निर्वाचन क्षेत्र]]
| leader_name3 = 4
| government_footnotes =
| government_type = [[जिला समन्वय समिति|समन्वय समिति]]
| governing_body = [[जिला समन्वय समिति|जिसस]], सिन्धुली
| area_footnotes =
| area_total_km2 = 2491
| area_note =
| area_rank =
| elevation_footnotes =
| elevation_m =
| elevation_min_m = 168
| elevation_max_m = 2386
| population_footnotes =
| population_total = 300,026
| population_as_of = 2021
| population_density_km2 = auto
| population_note =
| population_rank =
| blank_name_sec1 = [[नेपाल की भाषा|प्रमुख भाषा]]
| blank_info_sec1 = नेपाली, तामाङ, मगर, दनुवार, नेवारी
| blank_info_sec2 =
| timezone1 = [[नेपाल समय|एनपीटी]]
| utc_offset1 = +05:45
| postal_code_type = पिन कोड
| postal_code = 45900
| area_code_type = एसटीडी कोड
| area_code = 047
| website = {{URL|https://dccsindhuli.gov.np/}}
| footnotes =
}}
'''सिन्धुली जिला''' ({{langx|ne|[[:ne:सिन्धुली जिल्ला|सिन्धुली जिल्ला]]}} {{Audio|Sindhuli.ogg|सुनो}}) [[बागमती प्रदेश]] के [[बागमती प्रदेश के जिलन के सूची|त्यारा]] अउर [[नेपाल के जिलन के सूची|नेपाल के सतत्तर जिलन]] मा ते एक है। ई जिला क मुख्यालय [[सिन्धुलीमाढी]] ([[कमलामाई]]) मा है।<ref>{{Cite web |title=सिन्धुली सदरमुकामका जंगल खरानी हुँदै |url=https://ekantipur.com/bagmati-pradesh/2020/04/11/158657446003523508.html |access-date=2026-04-02 |website=Ekantipur |language=ne}}</ref> यो जिला {{convert|2491|km2|sqmi|abbr=on|0}} के क्षेत्रफल मा फइला है। यो जिला नौ स्थानीय निकायन मा विभाजित है, जेहिमा दुइ नगरपालिका अउर सात गाँवपालिका (ग्रामीण नगरपालिका) शामिल हैं। २०२१ के नेपाल जनगणना के अनुसार, सिन्धुली जिला के जनसंख्या 300,026 है।<ref name=":0">{{Cite web |last= |first= |date=2024-09-06 |title=Introduction To Sindhuli District |url=https://nepalog.com/bagmati-province/sindhuli-district/introduction-of-sindhuli-district/ |access-date=2025-12-17 |website=Nepalog |language=en-US}}</ref><ref name=":5">{{Cite web |title=जिल्ला वस्तुगत विवरण सिन्धुली २०८० |url=https://giwmscdnone.gov.np/media/app/public/36/posts/1709009301_88.pdf |access-date=2026-01-16}}</ref>
सिन्धुली जिला भीतरी तराई अउर पहाड़ी क्षेत्रन ते मिलिके बना है। प्रशासनिक कामन खातिन यहिका भीतरी तराई जिला के रूप मा वर्गीकृत कीन गा है। यहिके सीमा १० अउर जिलन ते मिलति है, जेहिसे यो सबते ज़्यादा जिलन क सीमा छुवै वाला जिला बनत है।<ref name=":2" /> यहिके पूर्ब मा कोशी प्रदेश औ दक्खिन मा मधेस प्रदेश स्थित है।
ई जिला इतिहासिक सिन्धुली गढ़ी किला खातिन प्रसिद्ध है जहाँ सन् 1767 (1824 वि॰सं॰) मा ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी के सैनिकन का गोरखाली सेना हराएनि रहै।<ref name=":4" /> प्रसिद्ध बीपी राजमार्ग ई जिला ते होइके गुजरत है। सिन्धुली अपने जुनार (मीठ संतरा) के उत्पादन खातिन भी जाना जात है।<ref name=":1" />
नेपाल के पुरान प्रशासनिक विभाजन के अनुसार, सिन्धुली मध्य विकास क्षेत्र के जनकपुर अंचल के अंतर्गत आवत रहै।<ref>{{Cite web |title=Districts, Zones and Development Regions of Nepal |url=http://www.weallnepali.com/about-nepal/map-of-nepal |archive-url=https://web.archive.org/web/20180128225928/http://www.weallnepali.com/about-nepal/map-of-nepal |archive-date=28 January 2018}}</ref> सन् 1967 (2023 वि॰सं॰) तक सिन्धुली गढ़ी ई जिला क मुख्यालय रहै।<ref name=":6">{{Cite web |date=2 January 1967 |title=जिल्ला सदरमुकाम तोकेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=3851 |website=(In Nepali) Nepal Rajpatra}}</ref>
== नामकरण ==
सिन्धुली जिला क नाम सिन्धुली घाटी (सिन्धुलीमाढी औ आसपास के क्षेत्रन) के नाम पर रखा गा है। सिन्धुली के नामकरण के बरे कइयो तरह क मानबु है अउर कउनो ठोस प्रमाण नहीं है कि ई जगह क नाम "सिन्धुली" कइसन परा।
*एक मानबु यो है कि "सिन्धुली" नाम राजा सिन्धुल के नाम ते उपजा है, जउन प्राचीन समय मा ई क्षेत्र मा राज करति रहैं।<ref name=":1">{{Cite web |title=Brief Introduction |url=https://dccsindhuli.gov.np/brief-introduction |access-date=18 December 2025 |website=DCC Sindhuli (In Nepali)}}</ref>
*जिला मुख्यालय सिन्धुलीमाढी ते लगभग ११ किलोमीटर दूर, समुद्र तल ते 1,077 मीटर की ऊंचाई पर सिद्धबाबा क मंदिर स्थित है। ई मंदिर के नाम पर पहिले सिन्धुली घाटी का सिद्धस्थली कहा जात रहै। बादि मा समय के साथ "सिद्धस्थली" शब्द बिगड़त गा अउर अंत मा "सिन्धुली" बनि गा।<ref name=":1" />
*नेपाल के एकीकरण ते पहिले, सिन्धुली मकवानपुर राज्य क हिस्सा रहै, जेहिका सेन राजवंश के राजा लोग शासित करति रहैं। सिन्धुली घाटी उइ शासकन औ उनके अधिकारियन खातिन शिकार खेलै अउर मछरी मारै क क्षेत्र रहै। नदी मा एक छोटि संरचना बनाई जात रहै जेहिका दुवाली कहा जात रहै, वहिके ज़रिए मछरी पकड़ी जात रहै। स्थानीय रूप ते, सेन राजान द्वारा उपयोग कीन जाय वाली मछरी मारै क दुवाली का "सेनको दुवाली" (यानी सेन क दुवाली) कहा जात रहै। जब यो जल्दी-जल्दी ब्वाला जाय लाग, तो यो "सेनदुवाली" होइ गा। धीरे-धीरे यो शब्द बिगड़िके "सेन्दुली" भा अउर अंत मा "सिन्धुली" बनि गा।<ref name=":8">{{Cite book |last=Sindhuliya |first=Umanath Shastri |title=मकवानी बाला |publisher=[[Sajha Prakashan]] |year= |publication-date= |language=ne}}</ref>
*ई क्षेत्र मा घना जंगल रहै। ई क्षेत्र मा पहाड़ी जनजाति (तामांग) सबते बड़ा समूह रहै औ उनके जीवन यापन खेती-बाड़ी अउर जंगली संसाधनन पर निर्भर रहै। ई स्थानीय मनई पेड़ काटैक बरे "सिङ्थुवा" अउर लकड़ी बटोरैक बरे "सिङ्थुजी" शब्द क प्रयोग करति रहैं। समय के साथ उच्चारण मा बदलाव के कारण ई क्षेत्र क नाम "सिन्धुली" बनि गा।<ref>Nepal Tamang Ghedung, Sindhuli</ref>
== इतिहास ==
=== नेपाल के एकीकरण ते पहिले ===
काठमांडू घाटी का पूर्बी पहाड़न अउर दक्खिनी मैदानन ते जोड़ै खातिन सिन्धुली एक इतिहासिक औ महत्वपूर्ण रस्ता रहै, जेहिके कारण यहिके सामरिक औ आर्थिक महत्व बहुत रहै। सिन्धुली गढ़ी समेत स्थानीय किलिन अउर पहाड़ी चौकियन पर क्षेत्रीय ताकतन क नियंत्रण रहै अउर उइ रक्षा चौकियन औ व्यापार तथा आवाजाही खातिन पारगमन बिंदु के रूप मा काम करति रहैं।<ref>{{cite book |last=Stiller |first=Ludwig F. |title=The Rise of the House of Gorkha |publisher=Human Resources Development Research Center |year=1973 |location=Kathmandu}}</ref>
सन् 1244 मा कर्नाट राजवंश के डोया लोग<ref name=":2" /> औ सन् 1349 मा बंगाल के सुल्तान शम्सुद्दीन इलियास शाह<ref name=":3">{{Cite web |date=2018-02-09 |title=The Sultan's siege of Kathmandu - OnlineKhabar English News |url=https://english.onlinekhabar.com/the-sultans-siege-of-kathmandu.html |access-date=2026-01-06 |language=en-GB}}</ref> काठमांडू घाटी पर हमला करै खातिन सिन्धुली गढ़ी क रस्ता उपयोग कीन्हेनि रहै। नेपाल के एकीकरण ते पहिले, सिन्धुली मकवानपुर राज्य क हिस्सा रहै, जेहिका सेन राजवंश के राजा शासित करति रहैं।<ref name=":8" />
== सिन्धुली के लड़ाई ==
{{see also|सिन्धुली के लड़ाई}}
[[File:Sindhuli Fort 01.jpg|thumb|233x233px|सिन्धुली गढ़ी किला क खंडहर]]
सन् 1767 (1824 वि॰सं॰) मा लड़ी गै सिन्धुली के लड़ाई, नेपाल के इतिहास मा सबते महत्वपूर्ण सैन्य जीतन मा ते एक आय। या लड़ाई राजा पृथ्वीनारायण शाह के व्यापक एकीकरण अभियान के तहत संचालित गोरखाली सेना अउर ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी के सैनिकन के बीच लड़ी गै रहै। या लड़ाई गोरखाली सेना के ताकत, रणनीति अउर संकल्प का देखाएसि अउर नेपाल की आज़ादी के रक्षा करै मा एक महत्वपूर्ण भूमिका निभाएसि।
१८वीं सदी के मध्य मा, राजा पृथ्वीनारायण शाह हिमालयी क्षेत्र का कइयो छोटे-छोटे राज्यन का एक देश मा ज्वाड़ै (एकीकृत करैक) बरे सक्रिय रूप ते काम करति रहैं। उइ समय ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी भारतीय उपमहाद्वीप मा अपन परभाव बढ़ावत रहै। जब कान्तिपुर (काठमांडू) के राजा जयप्रकाश मल्ल गोरखाली सेना के आगे बढ़ब का रोकैक बरे ब्रिटिश सरकार ते मदद माँगेनि, तब कैप्टन किनलोच के नेतृत्व मा एक ब्रिटिश सेना काठमांडू कइती भेजी गै। घाटी मा पहुँचैक बरे ब्रिटिश सैनिकन का सिन्धुली गढ़ी के कठिन पहाड़ी क्षेत्र ते होइके जाएक परा रहै।
गोरखाली सेना सिन्धुली गढ़ी के ऊबड़-खाबड़ भूभाग अउर घने जंगलन क पूरा फ़ायदा उठाएनि। खुले मैदान मा ब्रिटिश सेना क सामना करैक बजाए, उइ छापामार (गौरीला) युद्ध रणनीति क प्रयोग कीन्हेनि—जइसे रसद (आपूर्ति) मार्गन पर घात लगाउब, रस्ता रोकब अउर आगे बढ़ति सेना का लगातार परेशान करब। ब्रिटिश सैनिक, जउन ई पहाड़ी इलाका ते अनजान रहैं अउर खाना तथा जरूरी सामानन क कमी ते जूझति रहैं, पूरी तना थकि गें अउर उनका हौसला टूटि गा।
लगातार दबाव अउर कठिन परिस्थिति क सामना न कर पावै के कारण, ब्रिटिश सेना का वापस लउटै पर मजबूर होएक परा। यो हार यहि खातिन महत्वपूर्ण रहै काहे ते यो देखाएसि कि एक नीक तना संगठित स्थानीय सेना, चतुर रणनीति अउर क्षेत्र के जानकारी क उपयोग कइके, एक ताकतवर विदेशी सेना का हराइ सकत है। सिन्धुली गढ़ी मा मिली या जीत गोरखाली सेना के स्थिति का मजबूत कीन्हेसि अउर उइ समय नेपाल मा ब्रिटिश सेना के आगे हस्तक्षेप करै क हिम्मत का तोड़ि दीन्हेसि।<ref name=":4">{{Cite web |date=2024-08-08 |title=The battle of Sindhuli |url=https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/the-battle-of-sindhuli |access-date=2026-01-06 |website=myrepublica.nagariknetwork.com |language=English}}</ref>
== शाह अउर राणा शासन ==
नेपाल के सफल एकीकरण के बादि, सिन्धुली का शाह राजवंश के केंद्रीकृत प्रशासनिक व्यवस्था मा शामिल कीन गा। राणा शासन के समय, यो पूर्ब २ नम्बर (पूर्व २ नम्बर) जिला क हिस्सा रहै।<ref name=":1" /> यो जिला मुख्य रूप ते ग्रामीण बना रहा, जहाँ बुनियादी ढाँचा क बिकास बहुत सीमित रहै अउर सरकारी निवेश बहुत कम भा। शासन नियुक्त अधिकारियन के माध्यम ते चलाबा जात रहै, अउर स्थानीय मनई मुख्य रूप ते खेती-बाड़ी अउर जीवन-यापन के सादा साधनन मा लाग रहैं।<ref>{{cite book |last=Whelpton |first=John |title=A History of Nepal |publisher=Cambridge University Press |year=2005 |location=Cambridge}}</ref>
== बादि क समय ==
जब नेपाल का ७५ जिलन अउर १४ अंचलन मा बांटा गा, तब सन् 1962 (2019 वि॰सं॰) मा सिन्धुली जिला अस्तित्व मा आया, अउर सिन्धुली गढ़ी यहिके मुख्यालय रहै। २ जनवरी १९६७ (१८ पौष २०२३ वि॰सं॰) का जिला क मुख्यालय सिन्धुलीमाढी मा स्थानांतरित कीन गा रहै।<ref name=":6" />
पंचायत काल के दौरान, सिन्धुली मा धीरे-धीरे प्रशासनिक अउर सामाजिक बदलाव आए। जिला के पहाड़ी भूभाग के कारण बुनियादी ढाँचा क बिकास, जेहिमा सड़कैं अउर सरकारी सेवाएं शामिल रहैं, बहुत धीरे-धीरे फइला। 1990 अउर 2000 के दशक मा, नेपाल के कइयो जिलन की तना सिन्धुलीओ राजनीतिक आंदोलनन अउर माओवादी विद्रोह ते प्रभावित भा। हाल के दशकन मा, स्थानीय शासन मा सुधार अउर बिकास के कामन ते जिला क जुड़ाव (कनेक्टिविटी) बेहतर भै अउर जिला क इतिहासिक धरोहर का नई पहचान मिली, खासकइके राष्ट्रीय इतिहासिक स्थल के रूप मा सिन्धुली गढ़ी के संरक्षण क काम भवा।<ref>{{cite web |title=Sindhuli Gadhi declared national heritage site |publisher=Government of Nepal, Ministry of Culture, Tourism and Civil Aviation |url=https://www.tourism.gov.np|access-date=6 January 2026}}</ref>
== भूगोल अउर जलवायु ==
=== धरातल ===
सिन्धुली जिला मा विविध प्रकार के धरातल हैं जेहिमा महाभारत पर्वत शृंखला अउर चुरे पहाड़ी शामिल हैं, औ जिला क जादा हिस्सा भीतरी तराई क्षेत्र मा आवत है। जिला के कुल क्षेत्रफल के दुइ-तिहाई हिस्सा मा जंगल फइले हैं।<ref name=":1" />
महाभारत पर्वत शृंखला (लघु हिमालय श्रेणी) जिला के उत्तरी पट्टी मा स्थित है।<ref name=":1" /> जिला क सबते ऊँचा स्थान, फिक्कल चोटी (Phikkal Peak) जेहिकी समुद्र तल ते ऊंचाई २,३८६ मीटर है, इसी क्षेत्र मा स्थित है।<ref>{{Cite web |title=Phikkal Rural Municipality |url=https://phikkalmun.gov.np/}}</ref>
[[File:Sindhulimadhi 2020.jpg|thumb|सिन्धुली घाटी मा सिन्धुलीगढ़ी]]
जिला क बीच क हिस्सा भीतरी तराई क्षेत्र ते मिलिके बना है। ई क्षेत्र मा नदी घाटी औ मैदान शामिल हैं जइसे कि सिन्धुली घाटी, कमला मैदान, मरीन मैदान अउर तिनपाटन घाटी मैदान।<ref name=":2">{{Cite web |title=Sindhuli District Introduction |url=https://daosindhuli.moha.gov.np/page/district-profile-2 |website=(In Nepali) DAO Sindhuli}}</ref> जिला क जादा आबादी (मनई) इहै क्षेत्र मा रहति है। जिला क सबते नीचला स्थान, समुद्र तल ते १६८ मीटर की ऊंचाई पर, दुधौली मा है जउन ई क्षेत्र मा आवत है।
दक्खिनी पट्टी मा चुरे (शिवालिक) पहाड़ी स्थित हैं। ई पहाड़ियाँ घने जंगल ते ढकी हैं औ जिला के बाकी हिस्सा का बाहरी (मुख्य) तराई ते अलग करति हैं।<ref name=":1" />
=== नदी ===
==== कमला नदी ====
सिन्धुली जिला मा कुल १४९ बड़ी औ छोटी नदियाँ हैं। जादातर नदियाँ महाभारत पर्वत शृंखला ते निकलति हैं, औ कुछ चुरे पहाड़ी ते। प्रमुख नदियन मा कमला, मरीन, चदाहा, ग्वांग (गौमती), ठाकुर खोला, कयान खोला अउर वितिजोर खोला शामिल हैं। सुनकोशी नदी जिला के उत्तरी सीमा पर बहत है, जबकि बागमती नदी यहिके पश्चिमी सीमा पर बहत है।<ref name=":1" />
=== जिला क सीमा ===
सिन्धुली क सीमा १० जिलन औ २ प्रदेशन ते मिलति है, जउन ई प्रकार है<ref name=":2" />:
* '''पूर्ब:''' [[उदयपुर जिला, नेपाल|उदयपुर]] (कोशी प्रदेश) औ [[सिराहा जिला|सिराहा]] (मधेस प्रदेश)
* '''पच्छिम:''' रौतहट जिला (मधेस प्रदेश), मकवानपुर जिला अउर काभ्रेपलाञ्चोक जिला
* '''उत्तर:''' ओखलढुंगा जिला (कोशी प्रदेश) औ रामेछाप जिला
* '''दक्खिन:''' धनुषा, महोत्तरी अउर सर्लाही, जउन सब मधेस प्रदेश मा आवत हैं।
==प्रशासन==
[[File:Sindhuli local bodies.png|thumb|सिन्धुली स्थानीय शासन क नक्शा|300x300px]]
सिन्धुली जिला क प्रशासन जिला मुख्यालय सिन्धुलीमाढी, कमलामाई ते चलावा जात है। गृह मंत्रालय के अंतर्गत जिला प्रशासन कार्यालय (डीएओ) जिला मा प्रशासन चलावै औ कानून व्यवस्था बनाए रक्खैक बरे ज़िम्मेदार है। डीएओ क नेतृत्व मुख्य जिला अधिकारी (सीडीओ) करति हैं।<ref>{{Cite web |title=DAO Introduction |url=https://daosindhuli.moha.gov.np/page/introduction-30 |website=(In Nepali) DAO Sindhuli}}</ref> जिला समन्वय समिति (डीसीसी) स्थानीय निकान के बीच, औ प्रदेश तथा संघीय सरकार के साथ समन्वय बनाए राखति है।
सिन्धुली जिला अदालत क अधिकार क्षेत्र जिला के भीतर के फौजदारी औ दीवानी मामलन पर है। जिला मा १३ डाकघर काम कइ रहे हैं, जउन सिन्धुली जिला डाकघर (डीपीओ) के अंतर्गत आवति हैं, औ यहिका डाक कोड ४५९०० है।
=== स्थानीय निकाय ===
जिला मा नौ स्थानीय निकाय हैं, जेहिमा ते दुइ नगरपालिका औ सात गाँवपालिका (ग्रामीण नगरपालिका) हैं। उइ ई प्रकार हैं:<ref name=":7">{{cite web |title=स्थानिय तह |url=https://sthaniya.gov.np/gis/ |access-date=1 सितम्बर 2018 |publisher=सङ्घीय मामला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय |language=ne}}</ref><ref name=":0" /><ref name=":5" />
{| class="wikitable sortable"
!क्र.सं.
!नाम
!नेपाली मा नाम
!वार्डन के
संख्या
!क्षेत्रफल
(किमी<sup>2</sup>)
!जनसंख्या
(2021)
!प्रशासनिक
केंद्र
!जिला मुख्यालय ते दूरी (किमी)
|-
|1
|[[कमलामाई|कमलामाई नगरपालिका]]
|कमलामाई नगरपालिका
|14
|482.57
|71,016
|सिन्धुलीमाढ़ी
|0
|-
|2
|[[दुधौली|दूधौली नगरपालिका]]
|दुधौली नगरपालिका
|14
|390.39
|70,207
|दूधौली
|57
|-
|3
|[[तीनपाटन गाउँपालिका]]
|तीनपाटन गाउँपालिका
|11
|280.26
|34,889
|लमपांतर (चकमाके)
|38
|-
|4
|[[मरिण गाउँपालिका]]
|मरिण गाउँपालिका
|7
|324.55
|28,808
|कपिलाकोट (छाप बाजार)
|26
|-
|5
|[[हरिहरपुरगढी गाउँपालिका]]
|हरिहरपुरगढी गाउँपालिका
|8
|343.90
|26,505
|झांझने
|56
|-
|6
|[[गोलनजोर गाउँपालिका]]
|गोलन्जोर गाउँपालिका
|7
|184.13
|18,737
|भुवनेश्वरी ग्वालटार
|50
|-
|7
|[[सुनकोशी गाउँपालिका, सिन्धुली|सुनकोशी गाउँपालिका]]
|सुनकोशी गाउँपालिका
|7
|154.68
|18,375
|पुराना झांगाझोली (रामटार)
|65
|-
|8
|[[फिक्कल गाउँपालिका]]
|फिक्कल गाउँपालिका
|6
|186.06
|15,910
|खंगसांग
|75
|-
|9
|[[घ्यांगलेक गाउँपालिका]]
|घ्याङलेख गाउँपालिका
|5
|166.77
|12,652
|बस्तीपुर (हायुटार)
|35
|}
==== पुरानि ग्राम विकास समिति ====
सन् १९९७ तक सिन्धुली मा कुल ५५ ग्राम विकास समिति (वीडीसी) रहैं। १९९७ मा कमलामाई नगरपालिका बनै के बादि, वीडीसी के संख्या घटिके ५३ होइ गै। २०१४ मा दुधौली नगरपालिका बनै के बादि, वीडीसी के संख्या अउर घटिके ५० होइ गै। १० मार्च २०१७ का, नेपाल मा स्थानीय निकायन के पुनर्गठन के तहत, पहिले ते चली आबति वीडीसी का खतम कइके नगरपालिका औ गाँवपालिकन मा मिला दीन गा।<ref>{{Cite web |title=New local level units come into existence |url=https://kathmandupost.com/national/2017/03/11/new-local-level-units-come-into-existence |access-date=2026-01-18 |website=kathmandupost.com |language=English}}</ref>
[[File:NepalSindhuliDistrictmap.png|thumb|सिन्धुली के पूर्व गाविस औ नगरपालिकन क मानचित्र (2014 ते पहले)]]
{| class="wikitable"
!क्र.सं.
!स्थानीय निकाय
!समाविष्ट गाविस<ref name=":7" />
!समाविष्ट तिथि
|-
| rowspan="2" |1
| rowspan="2" |[[कमलामाई|कमलामाई नगरपालिका]]
|[[सिद्धेश्वर, सिन्धुली|सिद्धेश्वर]] अउ [[भीमान]]
|27 मार्च 1997
|-
|[[डांडीगुराँसे]], [[भद्रकाली, नेपाल|भद्रकाली]], [[जलकन्या]], [[रानीचुरी]] अउ [[रानीबास, सिन्धुली|रानीबास]]
|10 मार्च 2017
|-
| rowspan="2" |2
| rowspan="2" |[[दूधौली|दूधौली नगरपालिका]]
|दूधौली, [[टाँडी, सिन्धुली|टाँडी]] अउ [[लदाभीर]]
|2 दिसंबर 2014
|-
|[[हाटपाटे]], [[निपाने, सिन्धुली|निपाने]], [[सिरथौली]], [[हरसही]], [[अरुण ठाकुर]], [[ककुर ठाकुर]] अउ [[जिनखु]]
|10 मार्च 2017
|-
|3
|[[तीनपाटन गाउँपालिका]]
|[[बेलघारी]], [[भीमस्थान]], [[जरायोटार, सिन्धुली|जरायोटार]], [[बालाजोर]], [[तोसरामखोला]], [[बाहुनतिल्पुंग]], [[त्रिभुवन अम्बोटे]] अउ [[लमपांतर]]
| rowspan="7" |10 मार्च 2017
|-
|4
|[[मरीन गाउँपालिका]]
|[[कपिलाकोट]], [[कल्पवृक्ष, सिन्धुली|कल्पवृक्ष]] अउ [[महादेवस्थान, सिन्धुली|महादेवस्थान]]
|-
|5
|[[हरिहरपुरगढी गाउँपालिका]]
|हरिहरपुरगढी, [[पीपलमाडी]], [[महेंद्रझ्याडी]] अउ [[क्यानेश्वर]]
|-
|6
|[[गोलनजोर गाउँपालिका]]
|[[दूधभंज्यांग]], [[बितिजोर बगैंचा]], [[भुवनेश्वरी ग्वालटार]], [[तीनकन्या]], [[रतनचुरा]], [[बसेश्वर]] अउ [[भीमेश्वर, सिन्धुली|भीमेश्वर]]
|-
|7
|[[सुनकोशी गाउँपालिका, सिन्धुली|सुनकोशी गाउँपालिका]]
|[[कुशेश्वर दुम्जा]], [[झांगाझोली रातमाटा, सिन्धुली|झांगाझोली रातमाटा]], [[पुराना झांगाझोली]], [[शीतलपाटी, सिन्धुली|शीतलपाटी]] अउ [[मझुवा, सिन्धुली|मझुवा]]
|-
|8
|[[फिक्कल गाउँपालिका]]
|[[महादेवडाँडा]], [[सुमनाम पोखरी]], [[खोलागाउँ, सिन्धुली|खोलागाउँ]], [[खंगसांग]], [[सोलपाथाना]] अउ [[रत्नावती]]
|-
|9
|[[घ्यांगलेक गाउँपालिका]]
|[[अमले]], [[बस्तीपुर, सिन्धुली|बस्तीपुर]], [[तामाजोर]], [[नेत्रकाली]] अउ [[शांतेश्वरी|शांतेश्वरी (रामपुर)]]
|}
== निर्वाचन क्षेत्र ==
सिन्धुली जिला दुइ [[नेपाल के संसदीय निर्वाचन क्षेत्रन के सूची|संसदीय निर्वाचन क्षेत्रन]] अउ चारि [[नेपाल के प्रांतीय निर्वाचन क्षेत्र|प्रांतीय निर्वाचन क्षेत्रन]] मा विभाजित है।<ref>{{Cite web |title=Sindhuli Constituency Map |url=https://election.gov.np/ecn/uploads/userfiles/maps/SINDHULI.pdf}}</ref>
{| class="wikitable"
!संसदीय
निर्वाचन क्षेत्र
!प्रांतीय
निर्वाचन क्षेत्र
!समाविष्ट क्षेत्र
!प्रदेश सभा सदस्य (MLA)
!प्रतिनिधि सभा सदस्य (MP)
|-
| rowspan="2" |[[सिन्धुली १ (निर्वाचन क्षेत्र)|सिन्धुली १]]
|सिन्धुली १(क)
|दूधौली अउ कमलामाई (वार्ड ९, १३ अउ १४)
|मातृका प्रसाद भट्टराई
([[नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेकपा]])
| rowspan="2" |धनेन्द्र कार्की
([[राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी|रास्वपा]])
|-
|सिन्धुली १(ख)
|तीनपाटन, फिक्कल अउ गोलनजोर
|राम कुमार पहाड़ी
([[नेपाली काँग्रेस]])
|-
| rowspan="2" |[[सिन्धुली २ (निर्वाचन क्षेत्र)|सिन्धुली २]]
|सिन्धुली २(क)
|कमलामाई (वार्ड १-८, १०-१२) अउ सुनकोशी
|क्षेत्र बहादुर बमजन
([[नेपाली काँग्रेस]])
| rowspan="2" |आशिष गजुरेल
(रास्वपा)
|-
|सिन्धुली २(ख)
|मरीन, हरिहरपुरगढी अउ घ्यांगलेक
|गंगानारायण श्रेष्ठ
(नेकपा)
|}
==जनसांख्यिकी==
{{Historical populations
|title =
|align = center
|clear =
|direction =
|percentages = pagr
|state =
|type =
|shading = off
|width =
|subbox =
|pop_name =
|year_name = साल
|percent_name =
|footnote =
|source = Citypopulation<ref>{{cite web |title=NEPAL: Administrative Division |url=https://www.citypopulation.de/en/nepal/admin/ |website=www.citypopulation.de |language=en}}</ref>
|graph-pos = bottom
|graph-width =
|graph-height =
|percol =
|cols =
|perrow =
|rows =
|1981 |183,705
|1991 |223,900
|2001 |279,821
|2011 |296,192
|2021 |300,026
}}
{{Pie chart
| thumb = left
| caption = सिन्धुली जिला मा जाति/नृजातीय समूह (2021)<ref name="caste"/>
| label1 = [[तामाङ जाति|तामाङ]]
| value1 = 26.67
| color1 = orchid
| label2 = [[मगर जाति|मगर]]
| value2 = 14.05
| color2 = darkturquoise
| label3 = [[छेत्री]]
| value3 = 13.28
| color3 = red
| label4 = [[बाहुन]]
| value4 = 7.26
| color4 = orange
| label5 = [[दनुवार जाति|दनुवार]]
| value5 = 6.32
| color5 = #97b825
| label6 = [[नेवार जाति|नेवार]]
| value6 = 6.23
| color6 = pink
| label7 = [[कामी जाति|कामी]]
| value7 = 4.85
| color7 = salmon
| label8 = [[सरकी जाति|सरकी]]
| value8 = 3.63
| color8 = lightsalmon
| label9 = [[माझी जाति|माझी]]
| value9 = 3.62
| color9 = #b1d05a
| label10 = [[दमई]]
| value10 = 3.16
| color10 = darksalmon
| label11 = [[सुनुवार जाति|सुनवार]]
| value11 = 2.85
| color11 = #5f5fd3
| label12 = [[भुजेल]]
| value12 = 1.50
| color12 = cornsilk
| label13 = [[राइ जाति|राइ]]
| value13 = 1.46
| color13 = skyblue
| label14 = मधेशी ग़ैर दलित
| value14 = 1.47
| color14 = khaki
| label15 = अन्य खास ग़ैर दलित
| value15 = 1.35
| color15 = indianred
| label16 = दुसरी पहाड़ी जनजाती
| value16 = 1.07
| color16 = teal
| label17 = अन्य
| value17 = 1.23
| color17 = grey
}}
{{Pie chart
| caption = सिन्धुली जिला मा भाषा (२०२१)<ref name="mothertongue"/>
| thumb = right
| label1 = [[नेपाली भाषा|नेपाली]]
| value1 = 52.35
| color1 = orange
| label2 = [[तामाङ भाषा|तामाङ]]
| value2 = 25.13
| color2 = turquoise
| label3 = [[मगर भाषा|मगर]]
| value3 = 8.11
| color3 = orchid
| label4 = [[दनुवार भाषा|दनुवार]]
| value4 = 6.61
| color4 = #a03939
| label5 = [[नेपाल भाषा|नेवारी (नेपाल भाषा)]]
| value5 = 2.08
| color5 = mediumvioletred
| label6 = [[मैथिली भाषा|मैथिली]]
| value6 = 1.80
| color6 = pink
| label7 = [[सुनुवार भाषा|सुनुवार]]
| value7 = 1.10
| color7 = #d5e7ff
| label8 = अन्य
| value8 = 2.82
| color8 = grey
}}
२०२१ के नेपाल जनगणना के समय, सिन्धुली जिला के जनसंख्या ३,००,०२६ रहै। ८.०४% आबादी ५ वर्ष ते कम उमिर के है। यहिके साक्षरता दर ७२.५९% है अउर लिंगानुपात १०४० मेहेरिया प्रति १००० मनई है। १,४१,२२३ मनई (४७.०७%) नगरपालिकन मा रहति रहैं।<ref name="provincialreport">{{Cite web |title=Provincial/District/Local reports: Bagmati Province |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/files/result-folder/province/Bagmati_Province_census_report.pdf |access-date= |website=Census Nepal 2021 |publisher=[[Central Bureau of Statistics (Nepal)|Central Bureau of Statistics]]}}</ref>
जातीयता के आधार पर: पहाड़ी जनजाति सबते बड़ा समूह रहै, जउन कुल आबादी क ५७% रहै। तामांग सबते बड़ा पहाड़ी जनजाति समूह रहै, जउन आबादी क २६.७% रहै, औ मगर कुल आबादी क १४.१% रहैं। खस (छेत्री, बाहुन, कामी, दमाई आदि) आबादी क ३४% रहैं।<ref name="caste">{{Cite web |title=Table 1: Caste/Ethnicity and sex |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/downloads/caste-ethnicity |access-date=2024-03-16 |website=Census Nepal 2021 |publisher=[[Central Bureau of Statistics (Nepal)|Central Bureau of Statistics]]}}</ref>
२०२१ के जनगणना के समय, ५२.३५% आबादी अपन पहिल भाषा के तौर प नेपाली, २५.१३% तामांग, ८.११% मगर, ६.६१% दनुवार, २.०८% नेपाल भाषा, १.८०% मैथिली अउर १.१०% सुनुवार दर्ज कराएसि। २०११ मा, ४८.१% आबादी अपन पहिल भाषा के रूप मा नेपाली ब्वालति रहै।<ref name="mothertongue">{{Cite web |title=Table 5: Mother tongue and sex |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/downloads/caste-ethnicity |access-date= |website=Census Nepal 2021 |publisher=[[Central Bureau of Statistics (Nepal)|Central Bureau of Statistics]]}}</ref> In 2011, 48.1% of the population spoke Nepali as their first language.<ref>[https://nepalmap.org/data/table/?table=LANGUAGE&primary_geo_id=district-65&geo_ids=district-65,province-3,country-NP NepalMap Language]</ref>
{{bar box
| title = सिन्धुली जिला मा धर्म (२०२१)<ref name="religion">{{Cite web |title=Table 5: Religion and sex |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/downloads/caste-ethnicity |access-date=2024-03-16 |website=Census Nepal 2021 |publisher=[[केंद्रीय तथ्यांक विभाग (नेपाल)|केंद्रीय तथ्यांक विभाग]]}}</ref>
| titlebar = #Fcd116
| left1 = धर्म
| right1 = प्रतिशत
| float = right
| bars =
{{bar percent|[[नेपाल मा हिंदू धर्म|हिंदू धर्म]]|darkorange|68.24}}
{{bar percent|[[नेपाल मा बौद्ध धर्म|बौद्ध धर्म]]|Yellow|26.92}}
{{bar percent|[[किरात मुंधुम]]|red|2.21}}
{{bar percent|[[नेपाल मा ईसाई धर्म|ईसाई धर्म]]|dodgerblue|1.84}}
{{bar percent|[[प्रकृति पूजा|प्रकृति]]|limegreen|0.67}}
{{bar percent|अन्य या उल्लेखित नहीं|black|0.12}}
}}
{{clear}}
== अर्थव्यवस्था ==
सिन्धुली जिला मा खेती-बाड़ी (कृषि) मुख्य आर्थिक गतिविधि आय। उपजाऊ भीतरी तराई क्षेत्र मा धान, मकई, गेहूँ, आलू औ कोदों (बाजरा) के साथै मौसमी फल औ सब्जियाँ उगाई जात हैं।<ref name=":0" /><ref name=":5" />
[[File:Junar bijayachhap sindhuli.jpg|thumb|जुनार]]
सिन्धुली अपने जुनार (मीठ संतरा) के उत्पादन खातिन बहुत प्रसिद्ध है, जेहिका वैज्ञानिक रूप ते ''साइट्रस साइनेन्सिस'' (Citrus Sinensis) के नाँव ते जाना जात है। यो जिला नेपाल मा जुनार क सबते बड़ा उत्पादक आय। यही के मारे, सिन्धुली का "जुनार को जिल्ला" (जुनार क जिला) के रूप मा जाना जात है। ई फल के खेती महाभारत पर्वत शृंखला मा ८०० मीटर ते १३०० मीटर की ऊंचाई के बीच कीन जात है। सिन्धुली मा जुनार के खेती किसानन खातिन नगद कमाई क एक अच्छा स्रोत प्रदान करति है।<ref>{{Cite web |title=Status of Sweet Orange (Junar) Production in Sindhuli District of Nepal |url=https://horticulturenepal.org/public/uploads/main_attachment/1627554994_NHS%20Journal_8%20&%209-112-117.pdf}}</ref>
खेती-बाड़ी (कृषि) के अलावा, हियाँ के मनई पशुपालनौ करति हैं, जेहिमा मुर्गीपालन अउर डेयरी उत्पादन शामिल है। जिला मा कइयो घरन के गुजर-बसर विदेशन ते आबै वाले रेमिटेंस (विदेशी कमाई) पर निर्भर है।
सिन्धुली मा पर्यटन एक तेजी ते बढ़ै वाला क्षेत्र आय। प्राकृतिक, सांस्कृतिक अउर ऐतिहासिक आकर्षण सैलानिन का ई जिला कइती खींचति हैं। पर्यटन का बढ़ावा देय खातिन, जिला मा कइयो होटल औ रिसॉर्ट संचालित हैं, खासकइके शहरी क्षेत्रन अउर राजमार्गन के किनारे।
सिन्धुलीमाढी ई जिला क व्यापारिक केंद्र आय। जिला मुख्यालय अउ मुख्य बाज़ार होए के मारे, यो ई क्षेत्र मा व्यापारिक कामन अउर सेवन क मुख्य केंद्र आय।<ref name=":0" /> दुसरे प्रमुख आर्थिक केंद्रन मा भीमान, दुधौली अउर खुर्कोट शामिल हैं।<ref name=":5" />
== यातायात ==
=== क्षेत्रीय ===
सिन्धुली जिला राष्ट्रीय राजमार्ग नेटवर्क ते तीन प्रमुख राजमार्गन द्वारा जुड़ा है: बीपी राजमार्ग, मदन भंडारी (भीतरी तराई) राजमार्ग अउर मध्य-पहाड़ी (पुष्पलाल) राजमार्ग।
[[File:Amaging sindhuli road.jpeg|thumb|बीपी राजमार्ग]]
बीपी राजमार्ग (NH13), जउन अपने सुंदर पहाड़ी रस्ता खातिन जाना जात है, ई जिला का राष्ट्रीय राजधानी काठमांडू औ तराई क्षेत्र ते ज्वाड़त है। ई राजमार्ग क लगभग दुइ-तिहाई हिस्सा यई जिला मा आवत है। यो सड़क मुख्यालय सिन्धुलीमाढी का बर्दिबास (महोत्तरी) मा महेंद्र (पूर्व-पश्चिम) राजमार्ग (NH 01) ते औ धुलिखेल (काभ्रे) मा अरनिको राजमार्ग (NH 34) ते ज्वाड़त है। यो चुरे पहाड़ी, भीतरी तराई, महाभारत पर्वत शृंखला अउर सुनकोशी नदी गलियारा के विविध धरातलन ते होइके गुजरत है।<ref>{{Cite web |title=Japan hands over BP Highway to Nepal |url=https://thehimalayantimes.com/nepal/japan-hands-over-bp-highway-to-nepal}}</ref> यो राजमार्ग भीमान, सिन्धुलीमाढी, सिन्धुली गढ़ी, खुर्कोट अउर नेपालथोक जइसी प्रमुख जगहन ते होइके गुजरत है।
मदन भंडारी (भीतरी तराई) राजमार्ग (NH 9) धरान-हेटौड़ा खंड सिन्धुली के भीतरी तराई क्षेत्रन ते होइके गुजरत है। यो ई जिला का पूर्ब मा कटारी (उदयपुर) ते औ पच्छिम मा प्रांतीय राजधानी हेटौड़ा ते जोड़त है।<ref>{{Cite web |title=Madan Bhandari Highway (NH 9) |url=https://dor.gov.np/mabhpd/notice/force/madan-bhandari-highway-nh-09}}</ref> यो राजमार्ग दुधौली ते होइके गुजरत है औ भीमान मा बीपी राजमार्ग मा मिलि जात है। यो राजमार्ग फिर ते सिन्धुलीमढी ते शुरू होत है औ पश्चिम कइती हेटौड़ा कइती जात है।
मध्य-पहाड़ी (पुष्पलाल) राजमार्ग (NH03) कोशी प्रदेश के पहाड़ी जिलन का बीपी राजमार्ग ते जोड़त है। यो जिला के पूर्बी पहाड़ी क्षेत्रन मा [[सुनकोशी नदी]] के किनारे-किनारे आगे बढ़त है औ खुर्कोट मा बीपी राजमार्ग मा मिलि जात है।
सिन्धुलीमाढी ते काठमांडू, [[पोखरा]], [[विराटनगर]], [[जनकपुर]], [[वीरगंज]] औ हेटौड़ा जइसे कइयो शहरन खातिन लंबी दूरी की गाड़ी चलती हैं। जनकपुर हवाई अड्डा सिन्धुली के सबते लगे क प्रमुख हवाई अड्डा आय, जउन सड़क मार्ग ते सिन्धुलीमाढी ते लगभग ७० किलोमीटर की दूरी पर है, जहाँ ते [[काठमांडू]] खातिन नियमित उड़ानें संचालित होती हैं।
=== स्थानीय ===
सिन्धुली के जादातर हिस्सन मा सड़क मार्ग ते पहुँचे क अच्छी व्यवस्था है। कइयो सड़कैं पक्की होइ चुकी हैं, मुला कुछ देहाती (ग्रामीण) सड़कैं अबहूँ कच्ची हैं जउनी बरसात (मानसून) के समय मा कठिन होइ जाती हैं।<ref name=":0" /> सिन्धुलीमाढी ते जिला के विभिन्न हिस्सन खातिन बस औ वैन नियमित रूप ते चलतीं हैं। शहरी क्षेत्रन मा ऑटो रिक्शा आवाजाही क एक आम साधन बनि चुका है।
== शिक्षा ==
=== प्राथमिक अउर माध्यमिक शिक्षा ===
सिन्धुली जिला मा, खासकइके कमलामाई नगरपालिका मा, एसईई स्तर तक की शिक्षा के अच्छी सुविधा है। हियाँ प्लस टू (+2) स्तर की पढ़ाई के गुणवत्तौ नीकि है। कइयो निजी कॉलेज राष्ट्रीय परीक्षा बोर्ड ते संबद्ध प्लस टू कॉमर्स (वाणिज्य) क संचालन कइ रहे हैं। मुला, हियाँ प्लस टू साइंस (विज्ञान) कॉलेज के संख्या बहुत कम है। कमला उच्च माध्यमिक विद्यालय जइसि विज्ञान कॉलेज सिन्धुली के छात्रन का अच्छी व्यावहारिक (प्रैक्टिकल आधारित) शिक्षा दइ रहे हैं। यो विद्यालय पूरी सिन्धुली घाटी मा विज्ञान के छात्रन खातिन उत्कृष्टता के मुख्य केंद्र के रूप मा काम कइ रहा है। हियाँ बहिरे (बधिर) लरिकन खातिनौ एक माध्यमिक विद्यालय है, जहाँ पूरी तना नेपाली सांकेतिक भाषा मा पढ़ाई कराई जाति है, औ उनके बरे मुफ्त रहै के सुविधौ (आवास) है।
==== विद्यालय ====
* श्री नवज्योति बधिर माध्यमिक विद्यालय, जैसेडामर
* लमपांतर इंग्लिश बोर्डिंग स्कूल, चकमाके बाजार, सिन्धुली
* सिन्धुली एकेडमी
* न्यू इंग्लिश बोर्डिंग स्कूल
* कमला हायर सेकेंडरी स्कूल
* सिद्धस्थली इंग्लिश बोर्डिंग सेकेंडरी स्कूल
* श्री जन ज्योति हायर सेकेंडरी स्कूल
* बैंकेश्वर हायर सेकेंडरी स्कूल
* गौमती हायर सेकेंडरी स्कूल
* बरुण देवी हायर सेकेंडरी स्कूल
* श्री देउराली लोअर सेकेंडरी स्कूल
* श्री भविष्य निर्माता सिद्धबाबा हायर सेकेंडरी स्कूल
* कालिमाटी निम्न माध्यमिक विद्यालय
* सिद्धबाबा इंग्लिश बोर्डिंग स्कूल
* स्कॉलर्स एकेडमी
* न्यू स्टार एकेडमी
* सूर्योदय सेकेंडरी इंग्लिश बोर्डिंग स्कूल
* जनता हायर सेकेंडरी इंग्लिश बोर्डिंग स्कूल
* श्री सिन्धुली गढ़ी पब्लिक इंग्लिश स्कूल
* सिन्धुली विद्याश्रम पब्लिक एजुकेशनल ट्रस्ट
* स्विस सिन्धुली सेकेंडरी इंग्लिश मीडियम स्कूल
* आधुनिक इंग्लिश बोर्डिंग स्कूल
* श्री प्रभात हायर सेकेंडरी स्कूल
* श्री जन जागृति एचएसएस, भीमान
* शाइनिंग मून एकेडमी
* श्री सरस्वती माध्यमिक विद्यालय, ढकाहा
* कमला एकेडेमिक स्कूल, भीमान
* श्री कुंडेश्वर हायर सेकेंडरी स्कूल, बेसारे बेसी
* श्री मरीन एकेडमी बोर्डिंग स्कूल
* श्री माध्यमिक विद्यालय कार्तिके, कपिलाकोट
* श्री कुशेश्वर विद्या पीठ माध्यमिक विद्यालय, सुनकोशी-१, दुम्जा, सिन्धुली
* मा.वि. लमपांतर, तीनपाटन ११, लमपांतर, सिन्धुली
=== उच्च शिक्षा ===
उच्च शिक्षा प्रदान करै वाले कइयो कॉलेज हैं। हियाँ नेपाल के विश्वविद्यालयन ते संबद्धता प्राप्त कॉलेजन के बड़ी संख्या है। सिन्धुली मल्टीपल कैंपस यई श्रेणी मा आवत है। कमला साइंस कैंपस छात्रन का बैचलर ऑफ साइंस (B.Sc.) पाठ्यक्रम पूरा करै के सुविधा प्रदान करत है।
==== कॉलेज ====
* कमला साइंस कैंपस
* सिन्धुली मल्टीपल कॉलेज
* सिद्ध ज्योति शिक्षा कॉलेज
* गौमती मल्टीपल कॉलेज
* भीम ज्योति कैंपस
* मरीन मल्टीपल कॉलेज
* सरस्वती कैंपस ढकाहा
* लमपांतर मल्टीपल कैंपस
=== तकनीकी शिक्षा ===
[[File:Sindhuli Community Technical Institute.jpg|thumb|सिन्धुली कम्युनिटी टेक्निकल इंस्टीट्यूट]]
तकनीकी शिक्षा प्रदान करै खातिन कइयो कॉलेज उपलब्ध हैं। हियाँ सीटीईवीटी ते संबद्ध तकनीकी विषय जइसे सिविल ओवरसियर (सब-इंजीनियर) औ वानिकी (Forestry) पढ़ाए जाति हैं। जिला बी.एससी.एजी (AFU) अउर बी.टेक. आईटी (KU) जइसि तकनीकी क्षेत्रन मा उच्च शिक्षा प्रदान करत है।
==== तकनीकी कॉलेज ====
* कॉलेज ऑफ नेचुरल रिसोर्स मैनेजमेंट, मरीन
* सिन्धुली कम्युनिटी टेक्निकल इंस्टीट्यूट (SCTI)
* कमला जनज्योति माध्यमिक विद्यालय
* सरस्वती माध्यमिक विद्यालय ढकाहा
== आकर्षण के केंद्र ==
=== ऐतिहासिक स्थल ===
स्रोत:<ref name=":1" />
[[File:Gate of Hariharpur Gadhi Darbar.jpg|thumb|हरिहरपुर गढ़ी किला]]
* सिन्धुली गढ़ी किला
* हरिहरपुर गढ़ी किला
=== धार्मिक स्थल ===
स्रोत:<ref name=":2" />
[[File:Kamalamai Temple Sindhuli Nepal.jpg|thumb|कमलामाई मंदिर]]
* [[कमलामाई मंदिर (सिन्धुली)|कमलामाई मंदिर]] (माईथान)
* सिद्धबाबा मंदिर
* कालीमाई मंदिर
* भद्रकाली मंदिर
* लंगूरेश्वर-मधुगंगा महादेव गुफा
* कुशेश्वर मंदिर
* पंचकन्या पोखरी
== उल्लेखनीय व्यक्ति ==
* [[चंद्र प्रकाश गजुरेल]] (उर्फ सी.पी. गजुरेल) - राजनीतिज्ञ
* [[हरिबोल गजुरेल|हरिबोल प्रसाद गजुरेल]] - राजनीतिज्ञ, पूर्व कृषि एवं पशुपंक्षी विकास मंत्री<ref>{{Cite web |date=2023-01-23 |title=Haribol Gajurel is PM Dahal's chief political advisor - OnlineKhabar English News |url=https://english.onlinekhabar.com/haribol-gajurel-dahal-chief-advisor.html |access-date=2025-12-18 |language=en-GB}}</ref>
* [[कृष्ण प्रसाद कोइराला]] - राजनीतिक रूप ते महत्त्वपूर्ण [[कोइराला परिवार]] के संस्थापक, [[मातृका प्रसाद कोइराला|मातृका]], [[बी. पी. कोइराला|बी.पी.]] और [[गिरिजा प्रसाद कोइराला]] के पिता
* [[कृष्णहरि बराल|प्रो. डॉ. कृष्णहरि बराल]] - गीतकार, कवि अउ [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]] मा प्रोफेसर
* भोजराज काफ्ले - गीतकार एवं गायक
==संदर्भ==
{{reflist}}
{{नेपाल के प्रदेश औ जिला}}
[[श्रेणी:नेपाल मा जिला]]
0qc0328yi2870v0rte13fob7oq87hlz
37368
37367
2026-08-28T17:39:36Z
Avimaarak
3578
/* नदी */
37368
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox settlement
| type = [[नेपाल के जिलन के सूची|जिला]]
| name = सिन्धुली जिला
| native_name = {{small|सिन्धुली जिल्ला}}
| nickname =
| native_name_lang =
| motto =
| image_skyline = BP Highway, Sindhuli.jpg
| image_alt =
| image_caption = बीपी राजमार्ग, सिन्धुली
| image_size = 300
| image_map = Sindhuli Bagmati locator.png
| mapsize = 300
| map_alt =
| map_caption = बागमती प्रदेश मा जिले के स्थिति
| image_map1 =
| mapsize1 =
| map_alt1 =
| map_caption1 =
| coordinates =
| coordinates_footnotes =
| subdivision_type = देश
| subdivision_name = {{NPL}}
| subdivision_type1 = [[नेपाल के प्रदेशन के सूची|प्रदेश]]
| subdivision_name1 = [[बागमती प्रदेश|बागमती]]
| parts_type = [[नेपाल मा स्थानीय स्वशासन|नगरपालिका]]
| parts_style = coll
| p1 =
| p2 =
| established_title = स्थापना
| established_date = 1962
| seat_type = मुख्यालय
| seat = [[सिन्धुलीमाढ़ी]] ([[कमलामाई]])
| leader_title = प्रमुख
| leader_name =
| leader_party =
| leader_title1 = उप-प्रमुख
| leader_name1 =
| leader_title2 = [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|संसदीय निर्वाचन क्षेत्र]]
| leader_name2 = 2
| leader_title3 = [[प्रदेश सभा (नेपाल)|प्रांतीय निर्वाचन क्षेत्र]]
| leader_name3 = 4
| government_footnotes =
| government_type = [[जिला समन्वय समिति|समन्वय समिति]]
| governing_body = [[जिला समन्वय समिति|जिसस]], सिन्धुली
| area_footnotes =
| area_total_km2 = 2491
| area_note =
| area_rank =
| elevation_footnotes =
| elevation_m =
| elevation_min_m = 168
| elevation_max_m = 2386
| population_footnotes =
| population_total = 300,026
| population_as_of = 2021
| population_density_km2 = auto
| population_note =
| population_rank =
| blank_name_sec1 = [[नेपाल की भाषा|प्रमुख भाषा]]
| blank_info_sec1 = नेपाली, तामाङ, मगर, दनुवार, नेवारी
| blank_info_sec2 =
| timezone1 = [[नेपाल समय|एनपीटी]]
| utc_offset1 = +05:45
| postal_code_type = पिन कोड
| postal_code = 45900
| area_code_type = एसटीडी कोड
| area_code = 047
| website = {{URL|https://dccsindhuli.gov.np/}}
| footnotes =
}}
'''सिन्धुली जिला''' ({{langx|ne|[[:ne:सिन्धुली जिल्ला|सिन्धुली जिल्ला]]}} {{Audio|Sindhuli.ogg|सुनो}}) [[बागमती प्रदेश]] के [[बागमती प्रदेश के जिलन के सूची|त्यारा]] अउर [[नेपाल के जिलन के सूची|नेपाल के सतत्तर जिलन]] मा ते एक है। ई जिला क मुख्यालय [[सिन्धुलीमाढी]] ([[कमलामाई]]) मा है।<ref>{{Cite web |title=सिन्धुली सदरमुकामका जंगल खरानी हुँदै |url=https://ekantipur.com/bagmati-pradesh/2020/04/11/158657446003523508.html |access-date=2026-04-02 |website=Ekantipur |language=ne}}</ref> यो जिला {{convert|2491|km2|sqmi|abbr=on|0}} के क्षेत्रफल मा फइला है। यो जिला नौ स्थानीय निकायन मा विभाजित है, जेहिमा दुइ नगरपालिका अउर सात गाँवपालिका (ग्रामीण नगरपालिका) शामिल हैं। २०२१ के नेपाल जनगणना के अनुसार, सिन्धुली जिला के जनसंख्या 300,026 है।<ref name=":0">{{Cite web |last= |first= |date=2024-09-06 |title=Introduction To Sindhuli District |url=https://nepalog.com/bagmati-province/sindhuli-district/introduction-of-sindhuli-district/ |access-date=2025-12-17 |website=Nepalog |language=en-US}}</ref><ref name=":5">{{Cite web |title=जिल्ला वस्तुगत विवरण सिन्धुली २०८० |url=https://giwmscdnone.gov.np/media/app/public/36/posts/1709009301_88.pdf |access-date=2026-01-16}}</ref>
सिन्धुली जिला भीतरी तराई अउर पहाड़ी क्षेत्रन ते मिलिके बना है। प्रशासनिक कामन खातिन यहिका भीतरी तराई जिला के रूप मा वर्गीकृत कीन गा है। यहिके सीमा १० अउर जिलन ते मिलति है, जेहिसे यो सबते ज़्यादा जिलन क सीमा छुवै वाला जिला बनत है।<ref name=":2" /> यहिके पूर्ब मा कोशी प्रदेश औ दक्खिन मा मधेस प्रदेश स्थित है।
ई जिला इतिहासिक सिन्धुली गढ़ी किला खातिन प्रसिद्ध है जहाँ सन् 1767 (1824 वि॰सं॰) मा ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी के सैनिकन का गोरखाली सेना हराएनि रहै।<ref name=":4" /> प्रसिद्ध बीपी राजमार्ग ई जिला ते होइके गुजरत है। सिन्धुली अपने जुनार (मीठ संतरा) के उत्पादन खातिन भी जाना जात है।<ref name=":1" />
नेपाल के पुरान प्रशासनिक विभाजन के अनुसार, सिन्धुली मध्य विकास क्षेत्र के जनकपुर अंचल के अंतर्गत आवत रहै।<ref>{{Cite web |title=Districts, Zones and Development Regions of Nepal |url=http://www.weallnepali.com/about-nepal/map-of-nepal |archive-url=https://web.archive.org/web/20180128225928/http://www.weallnepali.com/about-nepal/map-of-nepal |archive-date=28 January 2018}}</ref> सन् 1967 (2023 वि॰सं॰) तक सिन्धुली गढ़ी ई जिला क मुख्यालय रहै।<ref name=":6">{{Cite web |date=2 January 1967 |title=जिल्ला सदरमुकाम तोकेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=3851 |website=(In Nepali) Nepal Rajpatra}}</ref>
== नामकरण ==
सिन्धुली जिला क नाम सिन्धुली घाटी (सिन्धुलीमाढी औ आसपास के क्षेत्रन) के नाम पर रखा गा है। सिन्धुली के नामकरण के बरे कइयो तरह क मानबु है अउर कउनो ठोस प्रमाण नहीं है कि ई जगह क नाम "सिन्धुली" कइसन परा।
*एक मानबु यो है कि "सिन्धुली" नाम राजा सिन्धुल के नाम ते उपजा है, जउन प्राचीन समय मा ई क्षेत्र मा राज करति रहैं।<ref name=":1">{{Cite web |title=Brief Introduction |url=https://dccsindhuli.gov.np/brief-introduction |access-date=18 December 2025 |website=DCC Sindhuli (In Nepali)}}</ref>
*जिला मुख्यालय सिन्धुलीमाढी ते लगभग ११ किलोमीटर दूर, समुद्र तल ते 1,077 मीटर की ऊंचाई पर सिद्धबाबा क मंदिर स्थित है। ई मंदिर के नाम पर पहिले सिन्धुली घाटी का सिद्धस्थली कहा जात रहै। बादि मा समय के साथ "सिद्धस्थली" शब्द बिगड़त गा अउर अंत मा "सिन्धुली" बनि गा।<ref name=":1" />
*नेपाल के एकीकरण ते पहिले, सिन्धुली मकवानपुर राज्य क हिस्सा रहै, जेहिका सेन राजवंश के राजा लोग शासित करति रहैं। सिन्धुली घाटी उइ शासकन औ उनके अधिकारियन खातिन शिकार खेलै अउर मछरी मारै क क्षेत्र रहै। नदी मा एक छोटि संरचना बनाई जात रहै जेहिका दुवाली कहा जात रहै, वहिके ज़रिए मछरी पकड़ी जात रहै। स्थानीय रूप ते, सेन राजान द्वारा उपयोग कीन जाय वाली मछरी मारै क दुवाली का "सेनको दुवाली" (यानी सेन क दुवाली) कहा जात रहै। जब यो जल्दी-जल्दी ब्वाला जाय लाग, तो यो "सेनदुवाली" होइ गा। धीरे-धीरे यो शब्द बिगड़िके "सेन्दुली" भा अउर अंत मा "सिन्धुली" बनि गा।<ref name=":8">{{Cite book |last=Sindhuliya |first=Umanath Shastri |title=मकवानी बाला |publisher=[[Sajha Prakashan]] |year= |publication-date= |language=ne}}</ref>
*ई क्षेत्र मा घना जंगल रहै। ई क्षेत्र मा पहाड़ी जनजाति (तामांग) सबते बड़ा समूह रहै औ उनके जीवन यापन खेती-बाड़ी अउर जंगली संसाधनन पर निर्भर रहै। ई स्थानीय मनई पेड़ काटैक बरे "सिङ्थुवा" अउर लकड़ी बटोरैक बरे "सिङ्थुजी" शब्द क प्रयोग करति रहैं। समय के साथ उच्चारण मा बदलाव के कारण ई क्षेत्र क नाम "सिन्धुली" बनि गा।<ref>Nepal Tamang Ghedung, Sindhuli</ref>
== इतिहास ==
=== नेपाल के एकीकरण ते पहिले ===
काठमांडू घाटी का पूर्बी पहाड़न अउर दक्खिनी मैदानन ते जोड़ै खातिन सिन्धुली एक इतिहासिक औ महत्वपूर्ण रस्ता रहै, जेहिके कारण यहिके सामरिक औ आर्थिक महत्व बहुत रहै। सिन्धुली गढ़ी समेत स्थानीय किलिन अउर पहाड़ी चौकियन पर क्षेत्रीय ताकतन क नियंत्रण रहै अउर उइ रक्षा चौकियन औ व्यापार तथा आवाजाही खातिन पारगमन बिंदु के रूप मा काम करति रहैं।<ref>{{cite book |last=Stiller |first=Ludwig F. |title=The Rise of the House of Gorkha |publisher=Human Resources Development Research Center |year=1973 |location=Kathmandu}}</ref>
सन् 1244 मा कर्नाट राजवंश के डोया लोग<ref name=":2" /> औ सन् 1349 मा बंगाल के सुल्तान शम्सुद्दीन इलियास शाह<ref name=":3">{{Cite web |date=2018-02-09 |title=The Sultan's siege of Kathmandu - OnlineKhabar English News |url=https://english.onlinekhabar.com/the-sultans-siege-of-kathmandu.html |access-date=2026-01-06 |language=en-GB}}</ref> काठमांडू घाटी पर हमला करै खातिन सिन्धुली गढ़ी क रस्ता उपयोग कीन्हेनि रहै। नेपाल के एकीकरण ते पहिले, सिन्धुली मकवानपुर राज्य क हिस्सा रहै, जेहिका सेन राजवंश के राजा शासित करति रहैं।<ref name=":8" />
== सिन्धुली के लड़ाई ==
{{see also|सिन्धुली के लड़ाई}}
[[File:Sindhuli Fort 01.jpg|thumb|233x233px|सिन्धुली गढ़ी किला क खंडहर]]
सन् 1767 (1824 वि॰सं॰) मा लड़ी गै सिन्धुली के लड़ाई, नेपाल के इतिहास मा सबते महत्वपूर्ण सैन्य जीतन मा ते एक आय। या लड़ाई राजा पृथ्वीनारायण शाह के व्यापक एकीकरण अभियान के तहत संचालित गोरखाली सेना अउर ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी के सैनिकन के बीच लड़ी गै रहै। या लड़ाई गोरखाली सेना के ताकत, रणनीति अउर संकल्प का देखाएसि अउर नेपाल की आज़ादी के रक्षा करै मा एक महत्वपूर्ण भूमिका निभाएसि।
१८वीं सदी के मध्य मा, राजा पृथ्वीनारायण शाह हिमालयी क्षेत्र का कइयो छोटे-छोटे राज्यन का एक देश मा ज्वाड़ै (एकीकृत करैक) बरे सक्रिय रूप ते काम करति रहैं। उइ समय ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी भारतीय उपमहाद्वीप मा अपन परभाव बढ़ावत रहै। जब कान्तिपुर (काठमांडू) के राजा जयप्रकाश मल्ल गोरखाली सेना के आगे बढ़ब का रोकैक बरे ब्रिटिश सरकार ते मदद माँगेनि, तब कैप्टन किनलोच के नेतृत्व मा एक ब्रिटिश सेना काठमांडू कइती भेजी गै। घाटी मा पहुँचैक बरे ब्रिटिश सैनिकन का सिन्धुली गढ़ी के कठिन पहाड़ी क्षेत्र ते होइके जाएक परा रहै।
गोरखाली सेना सिन्धुली गढ़ी के ऊबड़-खाबड़ भूभाग अउर घने जंगलन क पूरा फ़ायदा उठाएनि। खुले मैदान मा ब्रिटिश सेना क सामना करैक बजाए, उइ छापामार (गौरीला) युद्ध रणनीति क प्रयोग कीन्हेनि—जइसे रसद (आपूर्ति) मार्गन पर घात लगाउब, रस्ता रोकब अउर आगे बढ़ति सेना का लगातार परेशान करब। ब्रिटिश सैनिक, जउन ई पहाड़ी इलाका ते अनजान रहैं अउर खाना तथा जरूरी सामानन क कमी ते जूझति रहैं, पूरी तना थकि गें अउर उनका हौसला टूटि गा।
लगातार दबाव अउर कठिन परिस्थिति क सामना न कर पावै के कारण, ब्रिटिश सेना का वापस लउटै पर मजबूर होएक परा। यो हार यहि खातिन महत्वपूर्ण रहै काहे ते यो देखाएसि कि एक नीक तना संगठित स्थानीय सेना, चतुर रणनीति अउर क्षेत्र के जानकारी क उपयोग कइके, एक ताकतवर विदेशी सेना का हराइ सकत है। सिन्धुली गढ़ी मा मिली या जीत गोरखाली सेना के स्थिति का मजबूत कीन्हेसि अउर उइ समय नेपाल मा ब्रिटिश सेना के आगे हस्तक्षेप करै क हिम्मत का तोड़ि दीन्हेसि।<ref name=":4">{{Cite web |date=2024-08-08 |title=The battle of Sindhuli |url=https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/the-battle-of-sindhuli |access-date=2026-01-06 |website=myrepublica.nagariknetwork.com |language=English}}</ref>
== शाह अउर राणा शासन ==
नेपाल के सफल एकीकरण के बादि, सिन्धुली का शाह राजवंश के केंद्रीकृत प्रशासनिक व्यवस्था मा शामिल कीन गा। राणा शासन के समय, यो पूर्ब २ नम्बर (पूर्व २ नम्बर) जिला क हिस्सा रहै।<ref name=":1" /> यो जिला मुख्य रूप ते ग्रामीण बना रहा, जहाँ बुनियादी ढाँचा क बिकास बहुत सीमित रहै अउर सरकारी निवेश बहुत कम भा। शासन नियुक्त अधिकारियन के माध्यम ते चलाबा जात रहै, अउर स्थानीय मनई मुख्य रूप ते खेती-बाड़ी अउर जीवन-यापन के सादा साधनन मा लाग रहैं।<ref>{{cite book |last=Whelpton |first=John |title=A History of Nepal |publisher=Cambridge University Press |year=2005 |location=Cambridge}}</ref>
== बादि क समय ==
जब नेपाल का ७५ जिलन अउर १४ अंचलन मा बांटा गा, तब सन् 1962 (2019 वि॰सं॰) मा सिन्धुली जिला अस्तित्व मा आया, अउर सिन्धुली गढ़ी यहिके मुख्यालय रहै। २ जनवरी १९६७ (१८ पौष २०२३ वि॰सं॰) का जिला क मुख्यालय सिन्धुलीमाढी मा स्थानांतरित कीन गा रहै।<ref name=":6" />
पंचायत काल के दौरान, सिन्धुली मा धीरे-धीरे प्रशासनिक अउर सामाजिक बदलाव आए। जिला के पहाड़ी भूभाग के कारण बुनियादी ढाँचा क बिकास, जेहिमा सड़कैं अउर सरकारी सेवाएं शामिल रहैं, बहुत धीरे-धीरे फइला। 1990 अउर 2000 के दशक मा, नेपाल के कइयो जिलन की तना सिन्धुलीओ राजनीतिक आंदोलनन अउर माओवादी विद्रोह ते प्रभावित भा। हाल के दशकन मा, स्थानीय शासन मा सुधार अउर बिकास के कामन ते जिला क जुड़ाव (कनेक्टिविटी) बेहतर भै अउर जिला क इतिहासिक धरोहर का नई पहचान मिली, खासकइके राष्ट्रीय इतिहासिक स्थल के रूप मा सिन्धुली गढ़ी के संरक्षण क काम भवा।<ref>{{cite web |title=Sindhuli Gadhi declared national heritage site |publisher=Government of Nepal, Ministry of Culture, Tourism and Civil Aviation |url=https://www.tourism.gov.np|access-date=6 January 2026}}</ref>
== भूगोल अउर जलवायु ==
=== धरातल ===
सिन्धुली जिला मा विविध प्रकार के धरातल हैं जेहिमा महाभारत पर्वत शृंखला अउर चुरे पहाड़ी शामिल हैं, औ जिला क जादा हिस्सा भीतरी तराई क्षेत्र मा आवत है। जिला के कुल क्षेत्रफल के दुइ-तिहाई हिस्सा मा जंगल फइले हैं।<ref name=":1" />
महाभारत पर्वत शृंखला (लघु हिमालय श्रेणी) जिला के उत्तरी पट्टी मा स्थित है।<ref name=":1" /> जिला क सबते ऊँचा स्थान, फिक्कल चोटी (Phikkal Peak) जेहिकी समुद्र तल ते ऊंचाई २,३८६ मीटर है, इसी क्षेत्र मा स्थित है।<ref>{{Cite web |title=Phikkal Rural Municipality |url=https://phikkalmun.gov.np/}}</ref>
[[File:Sindhulimadhi 2020.jpg|thumb|सिन्धुली घाटी मा सिन्धुलीगढ़ी]]
जिला क बीच क हिस्सा भीतरी तराई क्षेत्र ते मिलिके बना है। ई क्षेत्र मा नदी घाटी औ मैदान शामिल हैं जइसे कि सिन्धुली घाटी, कमला मैदान, मरीन मैदान अउर तिनपाटन घाटी मैदान।<ref name=":2">{{Cite web |title=Sindhuli District Introduction |url=https://daosindhuli.moha.gov.np/page/district-profile-2 |website=(In Nepali) DAO Sindhuli}}</ref> जिला क जादा आबादी (मनई) इहै क्षेत्र मा रहति है। जिला क सबते नीचला स्थान, समुद्र तल ते १६८ मीटर की ऊंचाई पर, दुधौली मा है जउन ई क्षेत्र मा आवत है।
दक्खिनी पट्टी मा चुरे (शिवालिक) पहाड़ी स्थित हैं। ई पहाड़ियाँ घने जंगल ते ढकी हैं औ जिला के बाकी हिस्सा का बाहरी (मुख्य) तराई ते अलग करति हैं।<ref name=":1" />
=== नदी ===
==== कमला नदी ====
[[File:Kamala river near Hatpate-5, Sindhuli, Nepal.png|thumb|कमला नदी]]
सिन्धुली जिला मा कुल १४९ बड़ी औ छोटी नदियाँ हैं। जादातर नदियाँ महाभारत पर्वत शृंखला ते निकलति हैं, औ कुछ चुरे पहाड़ी ते। प्रमुख नदियन मा [[कमला नदी|कमला]], मरीन, चदाहा, ग्वांग (गौमती), ठाकुर खोला, कयान खोला अउर वितिजोर खोला शामिल हैं। [[सुनकोशी नदी]] जिला के उत्तरी सीमा पर बहत है, जबकि [[बागमती नदी]] यहिके पश्चिमी सीमा पर बहत है।<ref name=":1" />
=== जिला क सीमा ===
सिन्धुली क सीमा १० जिलन औ २ प्रदेशन ते मिलति है, जउन ई प्रकार है<ref name=":2" />:
* '''पूर्ब:''' [[उदयपुर जिला, नेपाल|उदयपुर]] (कोशी प्रदेश) औ [[सिराहा जिला|सिराहा]] (मधेस प्रदेश)
* '''पच्छिम:''' रौतहट जिला (मधेस प्रदेश), मकवानपुर जिला अउर काभ्रेपलाञ्चोक जिला
* '''उत्तर:''' ओखलढुंगा जिला (कोशी प्रदेश) औ रामेछाप जिला
* '''दक्खिन:''' धनुषा, महोत्तरी अउर सर्लाही, जउन सब मधेस प्रदेश मा आवत हैं।
==प्रशासन==
[[File:Sindhuli local bodies.png|thumb|सिन्धुली स्थानीय शासन क नक्शा|300x300px]]
सिन्धुली जिला क प्रशासन जिला मुख्यालय सिन्धुलीमाढी, कमलामाई ते चलावा जात है। गृह मंत्रालय के अंतर्गत जिला प्रशासन कार्यालय (डीएओ) जिला मा प्रशासन चलावै औ कानून व्यवस्था बनाए रक्खैक बरे ज़िम्मेदार है। डीएओ क नेतृत्व मुख्य जिला अधिकारी (सीडीओ) करति हैं।<ref>{{Cite web |title=DAO Introduction |url=https://daosindhuli.moha.gov.np/page/introduction-30 |website=(In Nepali) DAO Sindhuli}}</ref> जिला समन्वय समिति (डीसीसी) स्थानीय निकान के बीच, औ प्रदेश तथा संघीय सरकार के साथ समन्वय बनाए राखति है।
सिन्धुली जिला अदालत क अधिकार क्षेत्र जिला के भीतर के फौजदारी औ दीवानी मामलन पर है। जिला मा १३ डाकघर काम कइ रहे हैं, जउन सिन्धुली जिला डाकघर (डीपीओ) के अंतर्गत आवति हैं, औ यहिका डाक कोड ४५९०० है।
=== स्थानीय निकाय ===
जिला मा नौ स्थानीय निकाय हैं, जेहिमा ते दुइ नगरपालिका औ सात गाँवपालिका (ग्रामीण नगरपालिका) हैं। उइ ई प्रकार हैं:<ref name=":7">{{cite web |title=स्थानिय तह |url=https://sthaniya.gov.np/gis/ |access-date=1 सितम्बर 2018 |publisher=सङ्घीय मामला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय |language=ne}}</ref><ref name=":0" /><ref name=":5" />
{| class="wikitable sortable"
!क्र.सं.
!नाम
!नेपाली मा नाम
!वार्डन के
संख्या
!क्षेत्रफल
(किमी<sup>2</sup>)
!जनसंख्या
(2021)
!प्रशासनिक
केंद्र
!जिला मुख्यालय ते दूरी (किमी)
|-
|1
|[[कमलामाई|कमलामाई नगरपालिका]]
|कमलामाई नगरपालिका
|14
|482.57
|71,016
|सिन्धुलीमाढ़ी
|0
|-
|2
|[[दुधौली|दूधौली नगरपालिका]]
|दुधौली नगरपालिका
|14
|390.39
|70,207
|दूधौली
|57
|-
|3
|[[तीनपाटन गाउँपालिका]]
|तीनपाटन गाउँपालिका
|11
|280.26
|34,889
|लमपांतर (चकमाके)
|38
|-
|4
|[[मरिण गाउँपालिका]]
|मरिण गाउँपालिका
|7
|324.55
|28,808
|कपिलाकोट (छाप बाजार)
|26
|-
|5
|[[हरिहरपुरगढी गाउँपालिका]]
|हरिहरपुरगढी गाउँपालिका
|8
|343.90
|26,505
|झांझने
|56
|-
|6
|[[गोलनजोर गाउँपालिका]]
|गोलन्जोर गाउँपालिका
|7
|184.13
|18,737
|भुवनेश्वरी ग्वालटार
|50
|-
|7
|[[सुनकोशी गाउँपालिका, सिन्धुली|सुनकोशी गाउँपालिका]]
|सुनकोशी गाउँपालिका
|7
|154.68
|18,375
|पुराना झांगाझोली (रामटार)
|65
|-
|8
|[[फिक्कल गाउँपालिका]]
|फिक्कल गाउँपालिका
|6
|186.06
|15,910
|खंगसांग
|75
|-
|9
|[[घ्यांगलेक गाउँपालिका]]
|घ्याङलेख गाउँपालिका
|5
|166.77
|12,652
|बस्तीपुर (हायुटार)
|35
|}
==== पुरानि ग्राम विकास समिति ====
सन् १९९७ तक सिन्धुली मा कुल ५५ ग्राम विकास समिति (वीडीसी) रहैं। १९९७ मा कमलामाई नगरपालिका बनै के बादि, वीडीसी के संख्या घटिके ५३ होइ गै। २०१४ मा दुधौली नगरपालिका बनै के बादि, वीडीसी के संख्या अउर घटिके ५० होइ गै। १० मार्च २०१७ का, नेपाल मा स्थानीय निकायन के पुनर्गठन के तहत, पहिले ते चली आबति वीडीसी का खतम कइके नगरपालिका औ गाँवपालिकन मा मिला दीन गा।<ref>{{Cite web |title=New local level units come into existence |url=https://kathmandupost.com/national/2017/03/11/new-local-level-units-come-into-existence |access-date=2026-01-18 |website=kathmandupost.com |language=English}}</ref>
[[File:NepalSindhuliDistrictmap.png|thumb|सिन्धुली के पूर्व गाविस औ नगरपालिकन क मानचित्र (2014 ते पहले)]]
{| class="wikitable"
!क्र.सं.
!स्थानीय निकाय
!समाविष्ट गाविस<ref name=":7" />
!समाविष्ट तिथि
|-
| rowspan="2" |1
| rowspan="2" |[[कमलामाई|कमलामाई नगरपालिका]]
|[[सिद्धेश्वर, सिन्धुली|सिद्धेश्वर]] अउ [[भीमान]]
|27 मार्च 1997
|-
|[[डांडीगुराँसे]], [[भद्रकाली, नेपाल|भद्रकाली]], [[जलकन्या]], [[रानीचुरी]] अउ [[रानीबास, सिन्धुली|रानीबास]]
|10 मार्च 2017
|-
| rowspan="2" |2
| rowspan="2" |[[दूधौली|दूधौली नगरपालिका]]
|दूधौली, [[टाँडी, सिन्धुली|टाँडी]] अउ [[लदाभीर]]
|2 दिसंबर 2014
|-
|[[हाटपाटे]], [[निपाने, सिन्धुली|निपाने]], [[सिरथौली]], [[हरसही]], [[अरुण ठाकुर]], [[ककुर ठाकुर]] अउ [[जिनखु]]
|10 मार्च 2017
|-
|3
|[[तीनपाटन गाउँपालिका]]
|[[बेलघारी]], [[भीमस्थान]], [[जरायोटार, सिन्धुली|जरायोटार]], [[बालाजोर]], [[तोसरामखोला]], [[बाहुनतिल्पुंग]], [[त्रिभुवन अम्बोटे]] अउ [[लमपांतर]]
| rowspan="7" |10 मार्च 2017
|-
|4
|[[मरीन गाउँपालिका]]
|[[कपिलाकोट]], [[कल्पवृक्ष, सिन्धुली|कल्पवृक्ष]] अउ [[महादेवस्थान, सिन्धुली|महादेवस्थान]]
|-
|5
|[[हरिहरपुरगढी गाउँपालिका]]
|हरिहरपुरगढी, [[पीपलमाडी]], [[महेंद्रझ्याडी]] अउ [[क्यानेश्वर]]
|-
|6
|[[गोलनजोर गाउँपालिका]]
|[[दूधभंज्यांग]], [[बितिजोर बगैंचा]], [[भुवनेश्वरी ग्वालटार]], [[तीनकन्या]], [[रतनचुरा]], [[बसेश्वर]] अउ [[भीमेश्वर, सिन्धुली|भीमेश्वर]]
|-
|7
|[[सुनकोशी गाउँपालिका, सिन्धुली|सुनकोशी गाउँपालिका]]
|[[कुशेश्वर दुम्जा]], [[झांगाझोली रातमाटा, सिन्धुली|झांगाझोली रातमाटा]], [[पुराना झांगाझोली]], [[शीतलपाटी, सिन्धुली|शीतलपाटी]] अउ [[मझुवा, सिन्धुली|मझुवा]]
|-
|8
|[[फिक्कल गाउँपालिका]]
|[[महादेवडाँडा]], [[सुमनाम पोखरी]], [[खोलागाउँ, सिन्धुली|खोलागाउँ]], [[खंगसांग]], [[सोलपाथाना]] अउ [[रत्नावती]]
|-
|9
|[[घ्यांगलेक गाउँपालिका]]
|[[अमले]], [[बस्तीपुर, सिन्धुली|बस्तीपुर]], [[तामाजोर]], [[नेत्रकाली]] अउ [[शांतेश्वरी|शांतेश्वरी (रामपुर)]]
|}
== निर्वाचन क्षेत्र ==
सिन्धुली जिला दुइ [[नेपाल के संसदीय निर्वाचन क्षेत्रन के सूची|संसदीय निर्वाचन क्षेत्रन]] अउ चारि [[नेपाल के प्रांतीय निर्वाचन क्षेत्र|प्रांतीय निर्वाचन क्षेत्रन]] मा विभाजित है।<ref>{{Cite web |title=Sindhuli Constituency Map |url=https://election.gov.np/ecn/uploads/userfiles/maps/SINDHULI.pdf}}</ref>
{| class="wikitable"
!संसदीय
निर्वाचन क्षेत्र
!प्रांतीय
निर्वाचन क्षेत्र
!समाविष्ट क्षेत्र
!प्रदेश सभा सदस्य (MLA)
!प्रतिनिधि सभा सदस्य (MP)
|-
| rowspan="2" |[[सिन्धुली १ (निर्वाचन क्षेत्र)|सिन्धुली १]]
|सिन्धुली १(क)
|दूधौली अउ कमलामाई (वार्ड ९, १३ अउ १४)
|मातृका प्रसाद भट्टराई
([[नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेकपा]])
| rowspan="2" |धनेन्द्र कार्की
([[राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी|रास्वपा]])
|-
|सिन्धुली १(ख)
|तीनपाटन, फिक्कल अउ गोलनजोर
|राम कुमार पहाड़ी
([[नेपाली काँग्रेस]])
|-
| rowspan="2" |[[सिन्धुली २ (निर्वाचन क्षेत्र)|सिन्धुली २]]
|सिन्धुली २(क)
|कमलामाई (वार्ड १-८, १०-१२) अउ सुनकोशी
|क्षेत्र बहादुर बमजन
([[नेपाली काँग्रेस]])
| rowspan="2" |आशिष गजुरेल
(रास्वपा)
|-
|सिन्धुली २(ख)
|मरीन, हरिहरपुरगढी अउ घ्यांगलेक
|गंगानारायण श्रेष्ठ
(नेकपा)
|}
==जनसांख्यिकी==
{{Historical populations
|title =
|align = center
|clear =
|direction =
|percentages = pagr
|state =
|type =
|shading = off
|width =
|subbox =
|pop_name =
|year_name = साल
|percent_name =
|footnote =
|source = Citypopulation<ref>{{cite web |title=NEPAL: Administrative Division |url=https://www.citypopulation.de/en/nepal/admin/ |website=www.citypopulation.de |language=en}}</ref>
|graph-pos = bottom
|graph-width =
|graph-height =
|percol =
|cols =
|perrow =
|rows =
|1981 |183,705
|1991 |223,900
|2001 |279,821
|2011 |296,192
|2021 |300,026
}}
{{Pie chart
| thumb = left
| caption = सिन्धुली जिला मा जाति/नृजातीय समूह (2021)<ref name="caste"/>
| label1 = [[तामाङ जाति|तामाङ]]
| value1 = 26.67
| color1 = orchid
| label2 = [[मगर जाति|मगर]]
| value2 = 14.05
| color2 = darkturquoise
| label3 = [[छेत्री]]
| value3 = 13.28
| color3 = red
| label4 = [[बाहुन]]
| value4 = 7.26
| color4 = orange
| label5 = [[दनुवार जाति|दनुवार]]
| value5 = 6.32
| color5 = #97b825
| label6 = [[नेवार जाति|नेवार]]
| value6 = 6.23
| color6 = pink
| label7 = [[कामी जाति|कामी]]
| value7 = 4.85
| color7 = salmon
| label8 = [[सरकी जाति|सरकी]]
| value8 = 3.63
| color8 = lightsalmon
| label9 = [[माझी जाति|माझी]]
| value9 = 3.62
| color9 = #b1d05a
| label10 = [[दमई]]
| value10 = 3.16
| color10 = darksalmon
| label11 = [[सुनुवार जाति|सुनवार]]
| value11 = 2.85
| color11 = #5f5fd3
| label12 = [[भुजेल]]
| value12 = 1.50
| color12 = cornsilk
| label13 = [[राइ जाति|राइ]]
| value13 = 1.46
| color13 = skyblue
| label14 = मधेशी ग़ैर दलित
| value14 = 1.47
| color14 = khaki
| label15 = अन्य खास ग़ैर दलित
| value15 = 1.35
| color15 = indianred
| label16 = दुसरी पहाड़ी जनजाती
| value16 = 1.07
| color16 = teal
| label17 = अन्य
| value17 = 1.23
| color17 = grey
}}
{{Pie chart
| caption = सिन्धुली जिला मा भाषा (२०२१)<ref name="mothertongue"/>
| thumb = right
| label1 = [[नेपाली भाषा|नेपाली]]
| value1 = 52.35
| color1 = orange
| label2 = [[तामाङ भाषा|तामाङ]]
| value2 = 25.13
| color2 = turquoise
| label3 = [[मगर भाषा|मगर]]
| value3 = 8.11
| color3 = orchid
| label4 = [[दनुवार भाषा|दनुवार]]
| value4 = 6.61
| color4 = #a03939
| label5 = [[नेपाल भाषा|नेवारी (नेपाल भाषा)]]
| value5 = 2.08
| color5 = mediumvioletred
| label6 = [[मैथिली भाषा|मैथिली]]
| value6 = 1.80
| color6 = pink
| label7 = [[सुनुवार भाषा|सुनुवार]]
| value7 = 1.10
| color7 = #d5e7ff
| label8 = अन्य
| value8 = 2.82
| color8 = grey
}}
२०२१ के नेपाल जनगणना के समय, सिन्धुली जिला के जनसंख्या ३,००,०२६ रहै। ८.०४% आबादी ५ वर्ष ते कम उमिर के है। यहिके साक्षरता दर ७२.५९% है अउर लिंगानुपात १०४० मेहेरिया प्रति १००० मनई है। १,४१,२२३ मनई (४७.०७%) नगरपालिकन मा रहति रहैं।<ref name="provincialreport">{{Cite web |title=Provincial/District/Local reports: Bagmati Province |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/files/result-folder/province/Bagmati_Province_census_report.pdf |access-date= |website=Census Nepal 2021 |publisher=[[Central Bureau of Statistics (Nepal)|Central Bureau of Statistics]]}}</ref>
जातीयता के आधार पर: पहाड़ी जनजाति सबते बड़ा समूह रहै, जउन कुल आबादी क ५७% रहै। तामांग सबते बड़ा पहाड़ी जनजाति समूह रहै, जउन आबादी क २६.७% रहै, औ मगर कुल आबादी क १४.१% रहैं। खस (छेत्री, बाहुन, कामी, दमाई आदि) आबादी क ३४% रहैं।<ref name="caste">{{Cite web |title=Table 1: Caste/Ethnicity and sex |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/downloads/caste-ethnicity |access-date=2024-03-16 |website=Census Nepal 2021 |publisher=[[Central Bureau of Statistics (Nepal)|Central Bureau of Statistics]]}}</ref>
२०२१ के जनगणना के समय, ५२.३५% आबादी अपन पहिल भाषा के तौर प नेपाली, २५.१३% तामांग, ८.११% मगर, ६.६१% दनुवार, २.०८% नेपाल भाषा, १.८०% मैथिली अउर १.१०% सुनुवार दर्ज कराएसि। २०११ मा, ४८.१% आबादी अपन पहिल भाषा के रूप मा नेपाली ब्वालति रहै।<ref name="mothertongue">{{Cite web |title=Table 5: Mother tongue and sex |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/downloads/caste-ethnicity |access-date= |website=Census Nepal 2021 |publisher=[[Central Bureau of Statistics (Nepal)|Central Bureau of Statistics]]}}</ref> In 2011, 48.1% of the population spoke Nepali as their first language.<ref>[https://nepalmap.org/data/table/?table=LANGUAGE&primary_geo_id=district-65&geo_ids=district-65,province-3,country-NP NepalMap Language]</ref>
{{bar box
| title = सिन्धुली जिला मा धर्म (२०२१)<ref name="religion">{{Cite web |title=Table 5: Religion and sex |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/downloads/caste-ethnicity |access-date=2024-03-16 |website=Census Nepal 2021 |publisher=[[केंद्रीय तथ्यांक विभाग (नेपाल)|केंद्रीय तथ्यांक विभाग]]}}</ref>
| titlebar = #Fcd116
| left1 = धर्म
| right1 = प्रतिशत
| float = right
| bars =
{{bar percent|[[नेपाल मा हिंदू धर्म|हिंदू धर्म]]|darkorange|68.24}}
{{bar percent|[[नेपाल मा बौद्ध धर्म|बौद्ध धर्म]]|Yellow|26.92}}
{{bar percent|[[किरात मुंधुम]]|red|2.21}}
{{bar percent|[[नेपाल मा ईसाई धर्म|ईसाई धर्म]]|dodgerblue|1.84}}
{{bar percent|[[प्रकृति पूजा|प्रकृति]]|limegreen|0.67}}
{{bar percent|अन्य या उल्लेखित नहीं|black|0.12}}
}}
{{clear}}
== अर्थव्यवस्था ==
सिन्धुली जिला मा खेती-बाड़ी (कृषि) मुख्य आर्थिक गतिविधि आय। उपजाऊ भीतरी तराई क्षेत्र मा धान, मकई, गेहूँ, आलू औ कोदों (बाजरा) के साथै मौसमी फल औ सब्जियाँ उगाई जात हैं।<ref name=":0" /><ref name=":5" />
[[File:Junar bijayachhap sindhuli.jpg|thumb|जुनार]]
सिन्धुली अपने जुनार (मीठ संतरा) के उत्पादन खातिन बहुत प्रसिद्ध है, जेहिका वैज्ञानिक रूप ते ''साइट्रस साइनेन्सिस'' (Citrus Sinensis) के नाँव ते जाना जात है। यो जिला नेपाल मा जुनार क सबते बड़ा उत्पादक आय। यही के मारे, सिन्धुली का "जुनार को जिल्ला" (जुनार क जिला) के रूप मा जाना जात है। ई फल के खेती महाभारत पर्वत शृंखला मा ८०० मीटर ते १३०० मीटर की ऊंचाई के बीच कीन जात है। सिन्धुली मा जुनार के खेती किसानन खातिन नगद कमाई क एक अच्छा स्रोत प्रदान करति है।<ref>{{Cite web |title=Status of Sweet Orange (Junar) Production in Sindhuli District of Nepal |url=https://horticulturenepal.org/public/uploads/main_attachment/1627554994_NHS%20Journal_8%20&%209-112-117.pdf}}</ref>
खेती-बाड़ी (कृषि) के अलावा, हियाँ के मनई पशुपालनौ करति हैं, जेहिमा मुर्गीपालन अउर डेयरी उत्पादन शामिल है। जिला मा कइयो घरन के गुजर-बसर विदेशन ते आबै वाले रेमिटेंस (विदेशी कमाई) पर निर्भर है।
सिन्धुली मा पर्यटन एक तेजी ते बढ़ै वाला क्षेत्र आय। प्राकृतिक, सांस्कृतिक अउर ऐतिहासिक आकर्षण सैलानिन का ई जिला कइती खींचति हैं। पर्यटन का बढ़ावा देय खातिन, जिला मा कइयो होटल औ रिसॉर्ट संचालित हैं, खासकइके शहरी क्षेत्रन अउर राजमार्गन के किनारे।
सिन्धुलीमाढी ई जिला क व्यापारिक केंद्र आय। जिला मुख्यालय अउ मुख्य बाज़ार होए के मारे, यो ई क्षेत्र मा व्यापारिक कामन अउर सेवन क मुख्य केंद्र आय।<ref name=":0" /> दुसरे प्रमुख आर्थिक केंद्रन मा भीमान, दुधौली अउर खुर्कोट शामिल हैं।<ref name=":5" />
== यातायात ==
=== क्षेत्रीय ===
सिन्धुली जिला राष्ट्रीय राजमार्ग नेटवर्क ते तीन प्रमुख राजमार्गन द्वारा जुड़ा है: बीपी राजमार्ग, मदन भंडारी (भीतरी तराई) राजमार्ग अउर मध्य-पहाड़ी (पुष्पलाल) राजमार्ग।
[[File:Amaging sindhuli road.jpeg|thumb|बीपी राजमार्ग]]
बीपी राजमार्ग (NH13), जउन अपने सुंदर पहाड़ी रस्ता खातिन जाना जात है, ई जिला का राष्ट्रीय राजधानी काठमांडू औ तराई क्षेत्र ते ज्वाड़त है। ई राजमार्ग क लगभग दुइ-तिहाई हिस्सा यई जिला मा आवत है। यो सड़क मुख्यालय सिन्धुलीमाढी का बर्दिबास (महोत्तरी) मा महेंद्र (पूर्व-पश्चिम) राजमार्ग (NH 01) ते औ धुलिखेल (काभ्रे) मा अरनिको राजमार्ग (NH 34) ते ज्वाड़त है। यो चुरे पहाड़ी, भीतरी तराई, महाभारत पर्वत शृंखला अउर सुनकोशी नदी गलियारा के विविध धरातलन ते होइके गुजरत है।<ref>{{Cite web |title=Japan hands over BP Highway to Nepal |url=https://thehimalayantimes.com/nepal/japan-hands-over-bp-highway-to-nepal}}</ref> यो राजमार्ग भीमान, सिन्धुलीमाढी, सिन्धुली गढ़ी, खुर्कोट अउर नेपालथोक जइसी प्रमुख जगहन ते होइके गुजरत है।
मदन भंडारी (भीतरी तराई) राजमार्ग (NH 9) धरान-हेटौड़ा खंड सिन्धुली के भीतरी तराई क्षेत्रन ते होइके गुजरत है। यो ई जिला का पूर्ब मा कटारी (उदयपुर) ते औ पच्छिम मा प्रांतीय राजधानी हेटौड़ा ते जोड़त है।<ref>{{Cite web |title=Madan Bhandari Highway (NH 9) |url=https://dor.gov.np/mabhpd/notice/force/madan-bhandari-highway-nh-09}}</ref> यो राजमार्ग दुधौली ते होइके गुजरत है औ भीमान मा बीपी राजमार्ग मा मिलि जात है। यो राजमार्ग फिर ते सिन्धुलीमढी ते शुरू होत है औ पश्चिम कइती हेटौड़ा कइती जात है।
मध्य-पहाड़ी (पुष्पलाल) राजमार्ग (NH03) कोशी प्रदेश के पहाड़ी जिलन का बीपी राजमार्ग ते जोड़त है। यो जिला के पूर्बी पहाड़ी क्षेत्रन मा [[सुनकोशी नदी]] के किनारे-किनारे आगे बढ़त है औ खुर्कोट मा बीपी राजमार्ग मा मिलि जात है।
सिन्धुलीमाढी ते काठमांडू, [[पोखरा]], [[विराटनगर]], [[जनकपुर]], [[वीरगंज]] औ हेटौड़ा जइसे कइयो शहरन खातिन लंबी दूरी की गाड़ी चलती हैं। जनकपुर हवाई अड्डा सिन्धुली के सबते लगे क प्रमुख हवाई अड्डा आय, जउन सड़क मार्ग ते सिन्धुलीमाढी ते लगभग ७० किलोमीटर की दूरी पर है, जहाँ ते [[काठमांडू]] खातिन नियमित उड़ानें संचालित होती हैं।
=== स्थानीय ===
सिन्धुली के जादातर हिस्सन मा सड़क मार्ग ते पहुँचे क अच्छी व्यवस्था है। कइयो सड़कैं पक्की होइ चुकी हैं, मुला कुछ देहाती (ग्रामीण) सड़कैं अबहूँ कच्ची हैं जउनी बरसात (मानसून) के समय मा कठिन होइ जाती हैं।<ref name=":0" /> सिन्धुलीमाढी ते जिला के विभिन्न हिस्सन खातिन बस औ वैन नियमित रूप ते चलतीं हैं। शहरी क्षेत्रन मा ऑटो रिक्शा आवाजाही क एक आम साधन बनि चुका है।
== शिक्षा ==
=== प्राथमिक अउर माध्यमिक शिक्षा ===
सिन्धुली जिला मा, खासकइके कमलामाई नगरपालिका मा, एसईई स्तर तक की शिक्षा के अच्छी सुविधा है। हियाँ प्लस टू (+2) स्तर की पढ़ाई के गुणवत्तौ नीकि है। कइयो निजी कॉलेज राष्ट्रीय परीक्षा बोर्ड ते संबद्ध प्लस टू कॉमर्स (वाणिज्य) क संचालन कइ रहे हैं। मुला, हियाँ प्लस टू साइंस (विज्ञान) कॉलेज के संख्या बहुत कम है। कमला उच्च माध्यमिक विद्यालय जइसि विज्ञान कॉलेज सिन्धुली के छात्रन का अच्छी व्यावहारिक (प्रैक्टिकल आधारित) शिक्षा दइ रहे हैं। यो विद्यालय पूरी सिन्धुली घाटी मा विज्ञान के छात्रन खातिन उत्कृष्टता के मुख्य केंद्र के रूप मा काम कइ रहा है। हियाँ बहिरे (बधिर) लरिकन खातिनौ एक माध्यमिक विद्यालय है, जहाँ पूरी तना नेपाली सांकेतिक भाषा मा पढ़ाई कराई जाति है, औ उनके बरे मुफ्त रहै के सुविधौ (आवास) है।
==== विद्यालय ====
* श्री नवज्योति बधिर माध्यमिक विद्यालय, जैसेडामर
* लमपांतर इंग्लिश बोर्डिंग स्कूल, चकमाके बाजार, सिन्धुली
* सिन्धुली एकेडमी
* न्यू इंग्लिश बोर्डिंग स्कूल
* कमला हायर सेकेंडरी स्कूल
* सिद्धस्थली इंग्लिश बोर्डिंग सेकेंडरी स्कूल
* श्री जन ज्योति हायर सेकेंडरी स्कूल
* बैंकेश्वर हायर सेकेंडरी स्कूल
* गौमती हायर सेकेंडरी स्कूल
* बरुण देवी हायर सेकेंडरी स्कूल
* श्री देउराली लोअर सेकेंडरी स्कूल
* श्री भविष्य निर्माता सिद्धबाबा हायर सेकेंडरी स्कूल
* कालिमाटी निम्न माध्यमिक विद्यालय
* सिद्धबाबा इंग्लिश बोर्डिंग स्कूल
* स्कॉलर्स एकेडमी
* न्यू स्टार एकेडमी
* सूर्योदय सेकेंडरी इंग्लिश बोर्डिंग स्कूल
* जनता हायर सेकेंडरी इंग्लिश बोर्डिंग स्कूल
* श्री सिन्धुली गढ़ी पब्लिक इंग्लिश स्कूल
* सिन्धुली विद्याश्रम पब्लिक एजुकेशनल ट्रस्ट
* स्विस सिन्धुली सेकेंडरी इंग्लिश मीडियम स्कूल
* आधुनिक इंग्लिश बोर्डिंग स्कूल
* श्री प्रभात हायर सेकेंडरी स्कूल
* श्री जन जागृति एचएसएस, भीमान
* शाइनिंग मून एकेडमी
* श्री सरस्वती माध्यमिक विद्यालय, ढकाहा
* कमला एकेडेमिक स्कूल, भीमान
* श्री कुंडेश्वर हायर सेकेंडरी स्कूल, बेसारे बेसी
* श्री मरीन एकेडमी बोर्डिंग स्कूल
* श्री माध्यमिक विद्यालय कार्तिके, कपिलाकोट
* श्री कुशेश्वर विद्या पीठ माध्यमिक विद्यालय, सुनकोशी-१, दुम्जा, सिन्धुली
* मा.वि. लमपांतर, तीनपाटन ११, लमपांतर, सिन्धुली
=== उच्च शिक्षा ===
उच्च शिक्षा प्रदान करै वाले कइयो कॉलेज हैं। हियाँ नेपाल के विश्वविद्यालयन ते संबद्धता प्राप्त कॉलेजन के बड़ी संख्या है। सिन्धुली मल्टीपल कैंपस यई श्रेणी मा आवत है। कमला साइंस कैंपस छात्रन का बैचलर ऑफ साइंस (B.Sc.) पाठ्यक्रम पूरा करै के सुविधा प्रदान करत है।
==== कॉलेज ====
* कमला साइंस कैंपस
* सिन्धुली मल्टीपल कॉलेज
* सिद्ध ज्योति शिक्षा कॉलेज
* गौमती मल्टीपल कॉलेज
* भीम ज्योति कैंपस
* मरीन मल्टीपल कॉलेज
* सरस्वती कैंपस ढकाहा
* लमपांतर मल्टीपल कैंपस
=== तकनीकी शिक्षा ===
[[File:Sindhuli Community Technical Institute.jpg|thumb|सिन्धुली कम्युनिटी टेक्निकल इंस्टीट्यूट]]
तकनीकी शिक्षा प्रदान करै खातिन कइयो कॉलेज उपलब्ध हैं। हियाँ सीटीईवीटी ते संबद्ध तकनीकी विषय जइसे सिविल ओवरसियर (सब-इंजीनियर) औ वानिकी (Forestry) पढ़ाए जाति हैं। जिला बी.एससी.एजी (AFU) अउर बी.टेक. आईटी (KU) जइसि तकनीकी क्षेत्रन मा उच्च शिक्षा प्रदान करत है।
==== तकनीकी कॉलेज ====
* कॉलेज ऑफ नेचुरल रिसोर्स मैनेजमेंट, मरीन
* सिन्धुली कम्युनिटी टेक्निकल इंस्टीट्यूट (SCTI)
* कमला जनज्योति माध्यमिक विद्यालय
* सरस्वती माध्यमिक विद्यालय ढकाहा
== आकर्षण के केंद्र ==
=== ऐतिहासिक स्थल ===
स्रोत:<ref name=":1" />
[[File:Gate of Hariharpur Gadhi Darbar.jpg|thumb|हरिहरपुर गढ़ी किला]]
* सिन्धुली गढ़ी किला
* हरिहरपुर गढ़ी किला
=== धार्मिक स्थल ===
स्रोत:<ref name=":2" />
[[File:Kamalamai Temple Sindhuli Nepal.jpg|thumb|कमलामाई मंदिर]]
* [[कमलामाई मंदिर (सिन्धुली)|कमलामाई मंदिर]] (माईथान)
* सिद्धबाबा मंदिर
* कालीमाई मंदिर
* भद्रकाली मंदिर
* लंगूरेश्वर-मधुगंगा महादेव गुफा
* कुशेश्वर मंदिर
* पंचकन्या पोखरी
== उल्लेखनीय व्यक्ति ==
* [[चंद्र प्रकाश गजुरेल]] (उर्फ सी.पी. गजुरेल) - राजनीतिज्ञ
* [[हरिबोल गजुरेल|हरिबोल प्रसाद गजुरेल]] - राजनीतिज्ञ, पूर्व कृषि एवं पशुपंक्षी विकास मंत्री<ref>{{Cite web |date=2023-01-23 |title=Haribol Gajurel is PM Dahal's chief political advisor - OnlineKhabar English News |url=https://english.onlinekhabar.com/haribol-gajurel-dahal-chief-advisor.html |access-date=2025-12-18 |language=en-GB}}</ref>
* [[कृष्ण प्रसाद कोइराला]] - राजनीतिक रूप ते महत्त्वपूर्ण [[कोइराला परिवार]] के संस्थापक, [[मातृका प्रसाद कोइराला|मातृका]], [[बी. पी. कोइराला|बी.पी.]] और [[गिरिजा प्रसाद कोइराला]] के पिता
* [[कृष्णहरि बराल|प्रो. डॉ. कृष्णहरि बराल]] - गीतकार, कवि अउ [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]] मा प्रोफेसर
* भोजराज काफ्ले - गीतकार एवं गायक
==संदर्भ==
{{reflist}}
{{नेपाल के प्रदेश औ जिला}}
[[श्रेणी:नेपाल मा जिला]]
nepsqpkk7z05cvjlmcx6ua6jih1g8fc
37369
37368
2026-08-28T17:42:21Z
Avimaarak
3578
/* भूगोल अउर जलवायु */
37369
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox settlement
| type = [[नेपाल के जिलन के सूची|जिला]]
| name = सिन्धुली जिला
| native_name = {{small|सिन्धुली जिल्ला}}
| nickname =
| native_name_lang =
| motto =
| image_skyline = BP Highway, Sindhuli.jpg
| image_alt =
| image_caption = बीपी राजमार्ग, सिन्धुली
| image_size = 300
| image_map = Sindhuli Bagmati locator.png
| mapsize = 300
| map_alt =
| map_caption = बागमती प्रदेश मा जिले के स्थिति
| image_map1 =
| mapsize1 =
| map_alt1 =
| map_caption1 =
| coordinates =
| coordinates_footnotes =
| subdivision_type = देश
| subdivision_name = {{NPL}}
| subdivision_type1 = [[नेपाल के प्रदेशन के सूची|प्रदेश]]
| subdivision_name1 = [[बागमती प्रदेश|बागमती]]
| parts_type = [[नेपाल मा स्थानीय स्वशासन|नगरपालिका]]
| parts_style = coll
| p1 =
| p2 =
| established_title = स्थापना
| established_date = 1962
| seat_type = मुख्यालय
| seat = [[सिन्धुलीमाढ़ी]] ([[कमलामाई]])
| leader_title = प्रमुख
| leader_name =
| leader_party =
| leader_title1 = उप-प्रमुख
| leader_name1 =
| leader_title2 = [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|संसदीय निर्वाचन क्षेत्र]]
| leader_name2 = 2
| leader_title3 = [[प्रदेश सभा (नेपाल)|प्रांतीय निर्वाचन क्षेत्र]]
| leader_name3 = 4
| government_footnotes =
| government_type = [[जिला समन्वय समिति|समन्वय समिति]]
| governing_body = [[जिला समन्वय समिति|जिसस]], सिन्धुली
| area_footnotes =
| area_total_km2 = 2491
| area_note =
| area_rank =
| elevation_footnotes =
| elevation_m =
| elevation_min_m = 168
| elevation_max_m = 2386
| population_footnotes =
| population_total = 300,026
| population_as_of = 2021
| population_density_km2 = auto
| population_note =
| population_rank =
| blank_name_sec1 = [[नेपाल की भाषा|प्रमुख भाषा]]
| blank_info_sec1 = नेपाली, तामाङ, मगर, दनुवार, नेवारी
| blank_info_sec2 =
| timezone1 = [[नेपाल समय|एनपीटी]]
| utc_offset1 = +05:45
| postal_code_type = पिन कोड
| postal_code = 45900
| area_code_type = एसटीडी कोड
| area_code = 047
| website = {{URL|https://dccsindhuli.gov.np/}}
| footnotes =
}}
'''सिन्धुली जिला''' ({{langx|ne|[[:ne:सिन्धुली जिल्ला|सिन्धुली जिल्ला]]}} {{Audio|Sindhuli.ogg|सुनो}}) [[बागमती प्रदेश]] के [[बागमती प्रदेश के जिलन के सूची|त्यारा]] अउर [[नेपाल के जिलन के सूची|नेपाल के सतत्तर जिलन]] मा ते एक है। ई जिला क मुख्यालय [[सिन्धुलीमाढी]] ([[कमलामाई]]) मा है।<ref>{{Cite web |title=सिन्धुली सदरमुकामका जंगल खरानी हुँदै |url=https://ekantipur.com/bagmati-pradesh/2020/04/11/158657446003523508.html |access-date=2026-04-02 |website=Ekantipur |language=ne}}</ref> यो जिला {{convert|2491|km2|sqmi|abbr=on|0}} के क्षेत्रफल मा फइला है। यो जिला नौ स्थानीय निकायन मा विभाजित है, जेहिमा दुइ नगरपालिका अउर सात गाँवपालिका (ग्रामीण नगरपालिका) शामिल हैं। २०२१ के नेपाल जनगणना के अनुसार, सिन्धुली जिला के जनसंख्या 300,026 है।<ref name=":0">{{Cite web |last= |first= |date=2024-09-06 |title=Introduction To Sindhuli District |url=https://nepalog.com/bagmati-province/sindhuli-district/introduction-of-sindhuli-district/ |access-date=2025-12-17 |website=Nepalog |language=en-US}}</ref><ref name=":5">{{Cite web |title=जिल्ला वस्तुगत विवरण सिन्धुली २०८० |url=https://giwmscdnone.gov.np/media/app/public/36/posts/1709009301_88.pdf |access-date=2026-01-16}}</ref>
सिन्धुली जिला भीतरी तराई अउर पहाड़ी क्षेत्रन ते मिलिके बना है। प्रशासनिक कामन खातिन यहिका भीतरी तराई जिला के रूप मा वर्गीकृत कीन गा है। यहिके सीमा १० अउर जिलन ते मिलति है, जेहिसे यो सबते ज़्यादा जिलन क सीमा छुवै वाला जिला बनत है।<ref name=":2" /> यहिके पूर्ब मा कोशी प्रदेश औ दक्खिन मा मधेस प्रदेश स्थित है।
ई जिला इतिहासिक सिन्धुली गढ़ी किला खातिन प्रसिद्ध है जहाँ सन् 1767 (1824 वि॰सं॰) मा ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी के सैनिकन का गोरखाली सेना हराएनि रहै।<ref name=":4" /> प्रसिद्ध बीपी राजमार्ग ई जिला ते होइके गुजरत है। सिन्धुली अपने जुनार (मीठ संतरा) के उत्पादन खातिन भी जाना जात है।<ref name=":1" />
नेपाल के पुरान प्रशासनिक विभाजन के अनुसार, सिन्धुली मध्य विकास क्षेत्र के जनकपुर अंचल के अंतर्गत आवत रहै।<ref>{{Cite web |title=Districts, Zones and Development Regions of Nepal |url=http://www.weallnepali.com/about-nepal/map-of-nepal |archive-url=https://web.archive.org/web/20180128225928/http://www.weallnepali.com/about-nepal/map-of-nepal |archive-date=28 January 2018}}</ref> सन् 1967 (2023 वि॰सं॰) तक सिन्धुली गढ़ी ई जिला क मुख्यालय रहै।<ref name=":6">{{Cite web |date=2 January 1967 |title=जिल्ला सदरमुकाम तोकेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=3851 |website=(In Nepali) Nepal Rajpatra}}</ref>
== नामकरण ==
सिन्धुली जिला क नाम सिन्धुली घाटी (सिन्धुलीमाढी औ आसपास के क्षेत्रन) के नाम पर रखा गा है। सिन्धुली के नामकरण के बरे कइयो तरह क मानबु है अउर कउनो ठोस प्रमाण नहीं है कि ई जगह क नाम "सिन्धुली" कइसन परा।
*एक मानबु यो है कि "सिन्धुली" नाम राजा सिन्धुल के नाम ते उपजा है, जउन प्राचीन समय मा ई क्षेत्र मा राज करति रहैं।<ref name=":1">{{Cite web |title=Brief Introduction |url=https://dccsindhuli.gov.np/brief-introduction |access-date=18 December 2025 |website=DCC Sindhuli (In Nepali)}}</ref>
*जिला मुख्यालय सिन्धुलीमाढी ते लगभग ११ किलोमीटर दूर, समुद्र तल ते 1,077 मीटर की ऊंचाई पर सिद्धबाबा क मंदिर स्थित है। ई मंदिर के नाम पर पहिले सिन्धुली घाटी का सिद्धस्थली कहा जात रहै। बादि मा समय के साथ "सिद्धस्थली" शब्द बिगड़त गा अउर अंत मा "सिन्धुली" बनि गा।<ref name=":1" />
*नेपाल के एकीकरण ते पहिले, सिन्धुली मकवानपुर राज्य क हिस्सा रहै, जेहिका सेन राजवंश के राजा लोग शासित करति रहैं। सिन्धुली घाटी उइ शासकन औ उनके अधिकारियन खातिन शिकार खेलै अउर मछरी मारै क क्षेत्र रहै। नदी मा एक छोटि संरचना बनाई जात रहै जेहिका दुवाली कहा जात रहै, वहिके ज़रिए मछरी पकड़ी जात रहै। स्थानीय रूप ते, सेन राजान द्वारा उपयोग कीन जाय वाली मछरी मारै क दुवाली का "सेनको दुवाली" (यानी सेन क दुवाली) कहा जात रहै। जब यो जल्दी-जल्दी ब्वाला जाय लाग, तो यो "सेनदुवाली" होइ गा। धीरे-धीरे यो शब्द बिगड़िके "सेन्दुली" भा अउर अंत मा "सिन्धुली" बनि गा।<ref name=":8">{{Cite book |last=Sindhuliya |first=Umanath Shastri |title=मकवानी बाला |publisher=[[Sajha Prakashan]] |year= |publication-date= |language=ne}}</ref>
*ई क्षेत्र मा घना जंगल रहै। ई क्षेत्र मा पहाड़ी जनजाति (तामांग) सबते बड़ा समूह रहै औ उनके जीवन यापन खेती-बाड़ी अउर जंगली संसाधनन पर निर्भर रहै। ई स्थानीय मनई पेड़ काटैक बरे "सिङ्थुवा" अउर लकड़ी बटोरैक बरे "सिङ्थुजी" शब्द क प्रयोग करति रहैं। समय के साथ उच्चारण मा बदलाव के कारण ई क्षेत्र क नाम "सिन्धुली" बनि गा।<ref>Nepal Tamang Ghedung, Sindhuli</ref>
== इतिहास ==
=== नेपाल के एकीकरण ते पहिले ===
काठमांडू घाटी का पूर्बी पहाड़न अउर दक्खिनी मैदानन ते जोड़ै खातिन सिन्धुली एक इतिहासिक औ महत्वपूर्ण रस्ता रहै, जेहिके कारण यहिके सामरिक औ आर्थिक महत्व बहुत रहै। सिन्धुली गढ़ी समेत स्थानीय किलिन अउर पहाड़ी चौकियन पर क्षेत्रीय ताकतन क नियंत्रण रहै अउर उइ रक्षा चौकियन औ व्यापार तथा आवाजाही खातिन पारगमन बिंदु के रूप मा काम करति रहैं।<ref>{{cite book |last=Stiller |first=Ludwig F. |title=The Rise of the House of Gorkha |publisher=Human Resources Development Research Center |year=1973 |location=Kathmandu}}</ref>
सन् 1244 मा कर्नाट राजवंश के डोया लोग<ref name=":2" /> औ सन् 1349 मा बंगाल के सुल्तान शम्सुद्दीन इलियास शाह<ref name=":3">{{Cite web |date=2018-02-09 |title=The Sultan's siege of Kathmandu - OnlineKhabar English News |url=https://english.onlinekhabar.com/the-sultans-siege-of-kathmandu.html |access-date=2026-01-06 |language=en-GB}}</ref> काठमांडू घाटी पर हमला करै खातिन सिन्धुली गढ़ी क रस्ता उपयोग कीन्हेनि रहै। नेपाल के एकीकरण ते पहिले, सिन्धुली मकवानपुर राज्य क हिस्सा रहै, जेहिका सेन राजवंश के राजा शासित करति रहैं।<ref name=":8" />
== सिन्धुली के लड़ाई ==
{{see also|सिन्धुली के लड़ाई}}
[[File:Sindhuli Fort 01.jpg|thumb|233x233px|सिन्धुली गढ़ी किला क खंडहर]]
सन् 1767 (1824 वि॰सं॰) मा लड़ी गै सिन्धुली के लड़ाई, नेपाल के इतिहास मा सबते महत्वपूर्ण सैन्य जीतन मा ते एक आय। या लड़ाई राजा पृथ्वीनारायण शाह के व्यापक एकीकरण अभियान के तहत संचालित गोरखाली सेना अउर ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी के सैनिकन के बीच लड़ी गै रहै। या लड़ाई गोरखाली सेना के ताकत, रणनीति अउर संकल्प का देखाएसि अउर नेपाल की आज़ादी के रक्षा करै मा एक महत्वपूर्ण भूमिका निभाएसि।
१८वीं सदी के मध्य मा, राजा पृथ्वीनारायण शाह हिमालयी क्षेत्र का कइयो छोटे-छोटे राज्यन का एक देश मा ज्वाड़ै (एकीकृत करैक) बरे सक्रिय रूप ते काम करति रहैं। उइ समय ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी भारतीय उपमहाद्वीप मा अपन परभाव बढ़ावत रहै। जब कान्तिपुर (काठमांडू) के राजा जयप्रकाश मल्ल गोरखाली सेना के आगे बढ़ब का रोकैक बरे ब्रिटिश सरकार ते मदद माँगेनि, तब कैप्टन किनलोच के नेतृत्व मा एक ब्रिटिश सेना काठमांडू कइती भेजी गै। घाटी मा पहुँचैक बरे ब्रिटिश सैनिकन का सिन्धुली गढ़ी के कठिन पहाड़ी क्षेत्र ते होइके जाएक परा रहै।
गोरखाली सेना सिन्धुली गढ़ी के ऊबड़-खाबड़ भूभाग अउर घने जंगलन क पूरा फ़ायदा उठाएनि। खुले मैदान मा ब्रिटिश सेना क सामना करैक बजाए, उइ छापामार (गौरीला) युद्ध रणनीति क प्रयोग कीन्हेनि—जइसे रसद (आपूर्ति) मार्गन पर घात लगाउब, रस्ता रोकब अउर आगे बढ़ति सेना का लगातार परेशान करब। ब्रिटिश सैनिक, जउन ई पहाड़ी इलाका ते अनजान रहैं अउर खाना तथा जरूरी सामानन क कमी ते जूझति रहैं, पूरी तना थकि गें अउर उनका हौसला टूटि गा।
लगातार दबाव अउर कठिन परिस्थिति क सामना न कर पावै के कारण, ब्रिटिश सेना का वापस लउटै पर मजबूर होएक परा। यो हार यहि खातिन महत्वपूर्ण रहै काहे ते यो देखाएसि कि एक नीक तना संगठित स्थानीय सेना, चतुर रणनीति अउर क्षेत्र के जानकारी क उपयोग कइके, एक ताकतवर विदेशी सेना का हराइ सकत है। सिन्धुली गढ़ी मा मिली या जीत गोरखाली सेना के स्थिति का मजबूत कीन्हेसि अउर उइ समय नेपाल मा ब्रिटिश सेना के आगे हस्तक्षेप करै क हिम्मत का तोड़ि दीन्हेसि।<ref name=":4">{{Cite web |date=2024-08-08 |title=The battle of Sindhuli |url=https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/the-battle-of-sindhuli |access-date=2026-01-06 |website=myrepublica.nagariknetwork.com |language=English}}</ref>
== शाह अउर राणा शासन ==
नेपाल के सफल एकीकरण के बादि, सिन्धुली का शाह राजवंश के केंद्रीकृत प्रशासनिक व्यवस्था मा शामिल कीन गा। राणा शासन के समय, यो पूर्ब २ नम्बर (पूर्व २ नम्बर) जिला क हिस्सा रहै।<ref name=":1" /> यो जिला मुख्य रूप ते ग्रामीण बना रहा, जहाँ बुनियादी ढाँचा क बिकास बहुत सीमित रहै अउर सरकारी निवेश बहुत कम भा। शासन नियुक्त अधिकारियन के माध्यम ते चलाबा जात रहै, अउर स्थानीय मनई मुख्य रूप ते खेती-बाड़ी अउर जीवन-यापन के सादा साधनन मा लाग रहैं।<ref>{{cite book |last=Whelpton |first=John |title=A History of Nepal |publisher=Cambridge University Press |year=2005 |location=Cambridge}}</ref>
== बादि क समय ==
जब नेपाल का ७५ जिलन अउर १४ अंचलन मा बांटा गा, तब सन् 1962 (2019 वि॰सं॰) मा सिन्धुली जिला अस्तित्व मा आया, अउर सिन्धुली गढ़ी यहिके मुख्यालय रहै। २ जनवरी १९६७ (१८ पौष २०२३ वि॰सं॰) का जिला क मुख्यालय सिन्धुलीमाढी मा स्थानांतरित कीन गा रहै।<ref name=":6" />
पंचायत काल के दौरान, सिन्धुली मा धीरे-धीरे प्रशासनिक अउर सामाजिक बदलाव आए। जिला के पहाड़ी भूभाग के कारण बुनियादी ढाँचा क बिकास, जेहिमा सड़कैं अउर सरकारी सेवाएं शामिल रहैं, बहुत धीरे-धीरे फइला। 1990 अउर 2000 के दशक मा, नेपाल के कइयो जिलन की तना सिन्धुलीओ राजनीतिक आंदोलनन अउर माओवादी विद्रोह ते प्रभावित भा। हाल के दशकन मा, स्थानीय शासन मा सुधार अउर बिकास के कामन ते जिला क जुड़ाव (कनेक्टिविटी) बेहतर भै अउर जिला क इतिहासिक धरोहर का नई पहचान मिली, खासकइके राष्ट्रीय इतिहासिक स्थल के रूप मा सिन्धुली गढ़ी के संरक्षण क काम भवा।<ref>{{cite web |title=Sindhuli Gadhi declared national heritage site |publisher=Government of Nepal, Ministry of Culture, Tourism and Civil Aviation |url=https://www.tourism.gov.np|access-date=6 January 2026}}</ref>
== भूगोल अउर जलवायु ==
=== धरातल ===
सिन्धुली जिला मा विविध प्रकार के धरातल हैं जेहिमा महाभारत पर्वत शृंखला अउर चुरे पहाड़ी शामिल हैं, औ जिला क जादा हिस्सा भीतरी तराई क्षेत्र मा आवत है। जिला के कुल क्षेत्रफल के दुइ-तिहाई हिस्सा मा जंगल फइले हैं।<ref name=":1" />
महाभारत पर्वत शृंखला (लघु हिमालय श्रेणी) जिला के उत्तरी पट्टी मा स्थित है।<ref name=":1" /> जिला क सबते ऊँचा स्थान, फिक्कल चोटी (Phikkal Peak) जेहिकी समुद्र तल ते ऊंचाई २,३८६ मीटर है, इसी क्षेत्र मा स्थित है।<ref>{{Cite web |title=Phikkal Rural Municipality |url=https://phikkalmun.gov.np/}}</ref>
[[File:Sindhulimadhi 2020.jpg|thumb|सिन्धुली घाटी मा सिन्धुलीगढ़ी]]
जिला क बीच क हिस्सा भीतरी तराई क्षेत्र ते मिलिके बना है। ई क्षेत्र मा नदी घाटी औ मैदान शामिल हैं जइसे कि सिन्धुली घाटी, कमला मैदान, मरीन मैदान अउर तिनपाटन घाटी मैदान।<ref name=":2">{{Cite web |title=Sindhuli District Introduction |url=https://daosindhuli.moha.gov.np/page/district-profile-2 |website=(In Nepali) DAO Sindhuli}}</ref> जिला क जादा आबादी (मनई) इहै क्षेत्र मा रहति है। जिला क सबते नीचला स्थान, समुद्र तल ते १६८ मीटर की ऊंचाई पर, दुधौली मा है जउन ई क्षेत्र मा आवत है।
दक्खिनी पट्टी मा चुरे (शिवालिक) पहाड़ी स्थित हैं। ई पहाड़ियाँ घने जंगल ते ढकी हैं औ जिला के बाकी हिस्सा का बाहरी (मुख्य) तराई ते अलग करति हैं।<ref name=":1" />
=== नदी ===
==== कमला नदी ====
[[File:Kamala river near Hatpate-5, Sindhuli, Nepal.png|thumb|कमला नदी]]
सिन्धुली जिला मा कुल १४९ बड़ी औ छोटी नदियाँ हैं। जादातर नदियाँ महाभारत पर्वत शृंखला ते निकलति हैं, औ कुछ चुरे पहाड़ी ते। प्रमुख नदियन मा [[कमला नदी|कमला]], मरीन, चदाहा, ग्वांग (गौमती), ठाकुर खोला, कयान खोला अउर वितिजोर खोला शामिल हैं। [[सुनकोशी नदी]] जिला के उत्तरी सीमा पर बहत है, जबकि [[बागमती नदी]] यहिके पश्चिमी सीमा पर बहत है।<ref name=":1" />
=== जिला के सीमा ===
सिन्धुली के सीमा १० जिला औ २ प्रदेशन ते मिलति है, जउन ई प्रकार हैं<ref name=":2" />:
'''पूर्व:''' [[उदयपुर जिला|उदयपुर]] ([[कोशी प्रदेश|कोशी]]) और [[सिराहा जिला|सिराहा]] ([[मधेश प्रदेश|मधेश]])
'''पश्चिम:''' [[रौतहट जिला|रौतहट]] (मधेश), [[मकवानपुर जिला|मकवानपुर]] और [[काभ्रेपलाञ्चोक जिला|काभ्रेपलाञ्चोक]]
'''उत्तर:''' [[ओखलढुंगा जिला|ओखलढुंगा]] (कोशी) और [[रामेछाप जिला|रामेछाप]]
'''दक्षिण:''' [[धनुषा जिला|धनुषा]], [[महोत्तरी जिला|महोत्तरी]] और [[सर्लाही जिला|सर्लाही]], ई सब मधेश प्रदेश के अंतर्गत आवति हैं
=== जलवायु ===
{| class="wikitable"
|-
! [[नेपाल का भूगोल#जलवायु|जलवायु क्षेत्र]]<ref>{{Cite book |title=The map of potential vegetation of Nepal |date=2005 |publisher=Forest & Landscape |isbn=978-87-7903-210-1 |editor-last=Lillesø |editor-first=Jens-Peter Barnekow |series=Development and environment / Forest & Landscape |location=Hørsholm}}</ref>
! ऊँचाई के सीमा
! क्षेत्रफल क %
|-
| निचला [[उष्णकटिबंधीय जलवायु|उष्णकटिबंधीय]]
| ३०० मीटर ते कम (१,००० फ़ीट)
| १३.७%
|-
| ऊपरी उष्णकटिबंधीय
| ३०० ते १,००० मीटर<br />१,००० ते ३,३०० फ़ीट
| ६१.७%
|-
| [[उपउष्णकटिबंधीय|उप-उष्णकटिबंधीय]]
| १,००० ते २,००० मीटर<br />३,३०० ते ६,६०० फ़ीट
| २३.६%
|-
| [[शीतोष्ण जलवायु|शीतोष्ण]]
| २,००० ते ३,००० मीटर<br />६,४०० ते ९,८०० फ़ीट
| ०.५%
|}
{{Clear}}
==प्रशासन==
[[File:Sindhuli local bodies.png|thumb|सिन्धुली स्थानीय शासन क नक्शा|300x300px]]
सिन्धुली जिला क प्रशासन जिला मुख्यालय सिन्धुलीमाढी, कमलामाई ते चलावा जात है। गृह मंत्रालय के अंतर्गत जिला प्रशासन कार्यालय (डीएओ) जिला मा प्रशासन चलावै औ कानून व्यवस्था बनाए रक्खैक बरे ज़िम्मेदार है। डीएओ क नेतृत्व मुख्य जिला अधिकारी (सीडीओ) करति हैं।<ref>{{Cite web |title=DAO Introduction |url=https://daosindhuli.moha.gov.np/page/introduction-30 |website=(In Nepali) DAO Sindhuli}}</ref> जिला समन्वय समिति (डीसीसी) स्थानीय निकान के बीच, औ प्रदेश तथा संघीय सरकार के साथ समन्वय बनाए राखति है।
सिन्धुली जिला अदालत क अधिकार क्षेत्र जिला के भीतर के फौजदारी औ दीवानी मामलन पर है। जिला मा १३ डाकघर काम कइ रहे हैं, जउन सिन्धुली जिला डाकघर (डीपीओ) के अंतर्गत आवति हैं, औ यहिका डाक कोड ४५९०० है।
=== स्थानीय निकाय ===
जिला मा नौ स्थानीय निकाय हैं, जेहिमा ते दुइ नगरपालिका औ सात गाँवपालिका (ग्रामीण नगरपालिका) हैं। उइ ई प्रकार हैं:<ref name=":7">{{cite web |title=स्थानिय तह |url=https://sthaniya.gov.np/gis/ |access-date=1 सितम्बर 2018 |publisher=सङ्घीय मामला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय |language=ne}}</ref><ref name=":0" /><ref name=":5" />
{| class="wikitable sortable"
!क्र.सं.
!नाम
!नेपाली मा नाम
!वार्डन के
संख्या
!क्षेत्रफल
(किमी<sup>2</sup>)
!जनसंख्या
(2021)
!प्रशासनिक
केंद्र
!जिला मुख्यालय ते दूरी (किमी)
|-
|1
|[[कमलामाई|कमलामाई नगरपालिका]]
|कमलामाई नगरपालिका
|14
|482.57
|71,016
|सिन्धुलीमाढ़ी
|0
|-
|2
|[[दुधौली|दूधौली नगरपालिका]]
|दुधौली नगरपालिका
|14
|390.39
|70,207
|दूधौली
|57
|-
|3
|[[तीनपाटन गाउँपालिका]]
|तीनपाटन गाउँपालिका
|11
|280.26
|34,889
|लमपांतर (चकमाके)
|38
|-
|4
|[[मरिण गाउँपालिका]]
|मरिण गाउँपालिका
|7
|324.55
|28,808
|कपिलाकोट (छाप बाजार)
|26
|-
|5
|[[हरिहरपुरगढी गाउँपालिका]]
|हरिहरपुरगढी गाउँपालिका
|8
|343.90
|26,505
|झांझने
|56
|-
|6
|[[गोलनजोर गाउँपालिका]]
|गोलन्जोर गाउँपालिका
|7
|184.13
|18,737
|भुवनेश्वरी ग्वालटार
|50
|-
|7
|[[सुनकोशी गाउँपालिका, सिन्धुली|सुनकोशी गाउँपालिका]]
|सुनकोशी गाउँपालिका
|7
|154.68
|18,375
|पुराना झांगाझोली (रामटार)
|65
|-
|8
|[[फिक्कल गाउँपालिका]]
|फिक्कल गाउँपालिका
|6
|186.06
|15,910
|खंगसांग
|75
|-
|9
|[[घ्यांगलेक गाउँपालिका]]
|घ्याङलेख गाउँपालिका
|5
|166.77
|12,652
|बस्तीपुर (हायुटार)
|35
|}
==== पुरानि ग्राम विकास समिति ====
सन् १९९७ तक सिन्धुली मा कुल ५५ ग्राम विकास समिति (वीडीसी) रहैं। १९९७ मा कमलामाई नगरपालिका बनै के बादि, वीडीसी के संख्या घटिके ५३ होइ गै। २०१४ मा दुधौली नगरपालिका बनै के बादि, वीडीसी के संख्या अउर घटिके ५० होइ गै। १० मार्च २०१७ का, नेपाल मा स्थानीय निकायन के पुनर्गठन के तहत, पहिले ते चली आबति वीडीसी का खतम कइके नगरपालिका औ गाँवपालिकन मा मिला दीन गा।<ref>{{Cite web |title=New local level units come into existence |url=https://kathmandupost.com/national/2017/03/11/new-local-level-units-come-into-existence |access-date=2026-01-18 |website=kathmandupost.com |language=English}}</ref>
[[File:NepalSindhuliDistrictmap.png|thumb|सिन्धुली के पूर्व गाविस औ नगरपालिकन क मानचित्र (2014 ते पहले)]]
{| class="wikitable"
!क्र.सं.
!स्थानीय निकाय
!समाविष्ट गाविस<ref name=":7" />
!समाविष्ट तिथि
|-
| rowspan="2" |1
| rowspan="2" |[[कमलामाई|कमलामाई नगरपालिका]]
|[[सिद्धेश्वर, सिन्धुली|सिद्धेश्वर]] अउ [[भीमान]]
|27 मार्च 1997
|-
|[[डांडीगुराँसे]], [[भद्रकाली, नेपाल|भद्रकाली]], [[जलकन्या]], [[रानीचुरी]] अउ [[रानीबास, सिन्धुली|रानीबास]]
|10 मार्च 2017
|-
| rowspan="2" |2
| rowspan="2" |[[दूधौली|दूधौली नगरपालिका]]
|दूधौली, [[टाँडी, सिन्धुली|टाँडी]] अउ [[लदाभीर]]
|2 दिसंबर 2014
|-
|[[हाटपाटे]], [[निपाने, सिन्धुली|निपाने]], [[सिरथौली]], [[हरसही]], [[अरुण ठाकुर]], [[ककुर ठाकुर]] अउ [[जिनखु]]
|10 मार्च 2017
|-
|3
|[[तीनपाटन गाउँपालिका]]
|[[बेलघारी]], [[भीमस्थान]], [[जरायोटार, सिन्धुली|जरायोटार]], [[बालाजोर]], [[तोसरामखोला]], [[बाहुनतिल्पुंग]], [[त्रिभुवन अम्बोटे]] अउ [[लमपांतर]]
| rowspan="7" |10 मार्च 2017
|-
|4
|[[मरीन गाउँपालिका]]
|[[कपिलाकोट]], [[कल्पवृक्ष, सिन्धुली|कल्पवृक्ष]] अउ [[महादेवस्थान, सिन्धुली|महादेवस्थान]]
|-
|5
|[[हरिहरपुरगढी गाउँपालिका]]
|हरिहरपुरगढी, [[पीपलमाडी]], [[महेंद्रझ्याडी]] अउ [[क्यानेश्वर]]
|-
|6
|[[गोलनजोर गाउँपालिका]]
|[[दूधभंज्यांग]], [[बितिजोर बगैंचा]], [[भुवनेश्वरी ग्वालटार]], [[तीनकन्या]], [[रतनचुरा]], [[बसेश्वर]] अउ [[भीमेश्वर, सिन्धुली|भीमेश्वर]]
|-
|7
|[[सुनकोशी गाउँपालिका, सिन्धुली|सुनकोशी गाउँपालिका]]
|[[कुशेश्वर दुम्जा]], [[झांगाझोली रातमाटा, सिन्धुली|झांगाझोली रातमाटा]], [[पुराना झांगाझोली]], [[शीतलपाटी, सिन्धुली|शीतलपाटी]] अउ [[मझुवा, सिन्धुली|मझुवा]]
|-
|8
|[[फिक्कल गाउँपालिका]]
|[[महादेवडाँडा]], [[सुमनाम पोखरी]], [[खोलागाउँ, सिन्धुली|खोलागाउँ]], [[खंगसांग]], [[सोलपाथाना]] अउ [[रत्नावती]]
|-
|9
|[[घ्यांगलेक गाउँपालिका]]
|[[अमले]], [[बस्तीपुर, सिन्धुली|बस्तीपुर]], [[तामाजोर]], [[नेत्रकाली]] अउ [[शांतेश्वरी|शांतेश्वरी (रामपुर)]]
|}
== निर्वाचन क्षेत्र ==
सिन्धुली जिला दुइ [[नेपाल के संसदीय निर्वाचन क्षेत्रन के सूची|संसदीय निर्वाचन क्षेत्रन]] अउ चारि [[नेपाल के प्रांतीय निर्वाचन क्षेत्र|प्रांतीय निर्वाचन क्षेत्रन]] मा विभाजित है।<ref>{{Cite web |title=Sindhuli Constituency Map |url=https://election.gov.np/ecn/uploads/userfiles/maps/SINDHULI.pdf}}</ref>
{| class="wikitable"
!संसदीय
निर्वाचन क्षेत्र
!प्रांतीय
निर्वाचन क्षेत्र
!समाविष्ट क्षेत्र
!प्रदेश सभा सदस्य (MLA)
!प्रतिनिधि सभा सदस्य (MP)
|-
| rowspan="2" |[[सिन्धुली १ (निर्वाचन क्षेत्र)|सिन्धुली १]]
|सिन्धुली १(क)
|दूधौली अउ कमलामाई (वार्ड ९, १३ अउ १४)
|मातृका प्रसाद भट्टराई
([[नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेकपा]])
| rowspan="2" |धनेन्द्र कार्की
([[राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी|रास्वपा]])
|-
|सिन्धुली १(ख)
|तीनपाटन, फिक्कल अउ गोलनजोर
|राम कुमार पहाड़ी
([[नेपाली काँग्रेस]])
|-
| rowspan="2" |[[सिन्धुली २ (निर्वाचन क्षेत्र)|सिन्धुली २]]
|सिन्धुली २(क)
|कमलामाई (वार्ड १-८, १०-१२) अउ सुनकोशी
|क्षेत्र बहादुर बमजन
([[नेपाली काँग्रेस]])
| rowspan="2" |आशिष गजुरेल
(रास्वपा)
|-
|सिन्धुली २(ख)
|मरीन, हरिहरपुरगढी अउ घ्यांगलेक
|गंगानारायण श्रेष्ठ
(नेकपा)
|}
==जनसांख्यिकी==
{{Historical populations
|title =
|align = center
|clear =
|direction =
|percentages = pagr
|state =
|type =
|shading = off
|width =
|subbox =
|pop_name =
|year_name = साल
|percent_name =
|footnote =
|source = Citypopulation<ref>{{cite web |title=NEPAL: Administrative Division |url=https://www.citypopulation.de/en/nepal/admin/ |website=www.citypopulation.de |language=en}}</ref>
|graph-pos = bottom
|graph-width =
|graph-height =
|percol =
|cols =
|perrow =
|rows =
|1981 |183,705
|1991 |223,900
|2001 |279,821
|2011 |296,192
|2021 |300,026
}}
{{Pie chart
| thumb = left
| caption = सिन्धुली जिला मा जाति/नृजातीय समूह (2021)<ref name="caste"/>
| label1 = [[तामाङ जाति|तामाङ]]
| value1 = 26.67
| color1 = orchid
| label2 = [[मगर जाति|मगर]]
| value2 = 14.05
| color2 = darkturquoise
| label3 = [[छेत्री]]
| value3 = 13.28
| color3 = red
| label4 = [[बाहुन]]
| value4 = 7.26
| color4 = orange
| label5 = [[दनुवार जाति|दनुवार]]
| value5 = 6.32
| color5 = #97b825
| label6 = [[नेवार जाति|नेवार]]
| value6 = 6.23
| color6 = pink
| label7 = [[कामी जाति|कामी]]
| value7 = 4.85
| color7 = salmon
| label8 = [[सरकी जाति|सरकी]]
| value8 = 3.63
| color8 = lightsalmon
| label9 = [[माझी जाति|माझी]]
| value9 = 3.62
| color9 = #b1d05a
| label10 = [[दमई]]
| value10 = 3.16
| color10 = darksalmon
| label11 = [[सुनुवार जाति|सुनवार]]
| value11 = 2.85
| color11 = #5f5fd3
| label12 = [[भुजेल]]
| value12 = 1.50
| color12 = cornsilk
| label13 = [[राइ जाति|राइ]]
| value13 = 1.46
| color13 = skyblue
| label14 = मधेशी ग़ैर दलित
| value14 = 1.47
| color14 = khaki
| label15 = अन्य खास ग़ैर दलित
| value15 = 1.35
| color15 = indianred
| label16 = दुसरी पहाड़ी जनजाती
| value16 = 1.07
| color16 = teal
| label17 = अन्य
| value17 = 1.23
| color17 = grey
}}
{{Pie chart
| caption = सिन्धुली जिला मा भाषा (२०२१)<ref name="mothertongue"/>
| thumb = right
| label1 = [[नेपाली भाषा|नेपाली]]
| value1 = 52.35
| color1 = orange
| label2 = [[तामाङ भाषा|तामाङ]]
| value2 = 25.13
| color2 = turquoise
| label3 = [[मगर भाषा|मगर]]
| value3 = 8.11
| color3 = orchid
| label4 = [[दनुवार भाषा|दनुवार]]
| value4 = 6.61
| color4 = #a03939
| label5 = [[नेपाल भाषा|नेवारी (नेपाल भाषा)]]
| value5 = 2.08
| color5 = mediumvioletred
| label6 = [[मैथिली भाषा|मैथिली]]
| value6 = 1.80
| color6 = pink
| label7 = [[सुनुवार भाषा|सुनुवार]]
| value7 = 1.10
| color7 = #d5e7ff
| label8 = अन्य
| value8 = 2.82
| color8 = grey
}}
२०२१ के नेपाल जनगणना के समय, सिन्धुली जिला के जनसंख्या ३,००,०२६ रहै। ८.०४% आबादी ५ वर्ष ते कम उमिर के है। यहिके साक्षरता दर ७२.५९% है अउर लिंगानुपात १०४० मेहेरिया प्रति १००० मनई है। १,४१,२२३ मनई (४७.०७%) नगरपालिकन मा रहति रहैं।<ref name="provincialreport">{{Cite web |title=Provincial/District/Local reports: Bagmati Province |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/files/result-folder/province/Bagmati_Province_census_report.pdf |access-date= |website=Census Nepal 2021 |publisher=[[Central Bureau of Statistics (Nepal)|Central Bureau of Statistics]]}}</ref>
जातीयता के आधार पर: पहाड़ी जनजाति सबते बड़ा समूह रहै, जउन कुल आबादी क ५७% रहै। तामांग सबते बड़ा पहाड़ी जनजाति समूह रहै, जउन आबादी क २६.७% रहै, औ मगर कुल आबादी क १४.१% रहैं। खस (छेत्री, बाहुन, कामी, दमाई आदि) आबादी क ३४% रहैं।<ref name="caste">{{Cite web |title=Table 1: Caste/Ethnicity and sex |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/downloads/caste-ethnicity |access-date=2024-03-16 |website=Census Nepal 2021 |publisher=[[Central Bureau of Statistics (Nepal)|Central Bureau of Statistics]]}}</ref>
२०२१ के जनगणना के समय, ५२.३५% आबादी अपन पहिल भाषा के तौर प नेपाली, २५.१३% तामांग, ८.११% मगर, ६.६१% दनुवार, २.०८% नेपाल भाषा, १.८०% मैथिली अउर १.१०% सुनुवार दर्ज कराएसि। २०११ मा, ४८.१% आबादी अपन पहिल भाषा के रूप मा नेपाली ब्वालति रहै।<ref name="mothertongue">{{Cite web |title=Table 5: Mother tongue and sex |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/downloads/caste-ethnicity |access-date= |website=Census Nepal 2021 |publisher=[[Central Bureau of Statistics (Nepal)|Central Bureau of Statistics]]}}</ref> In 2011, 48.1% of the population spoke Nepali as their first language.<ref>[https://nepalmap.org/data/table/?table=LANGUAGE&primary_geo_id=district-65&geo_ids=district-65,province-3,country-NP NepalMap Language]</ref>
{{bar box
| title = सिन्धुली जिला मा धर्म (२०२१)<ref name="religion">{{Cite web |title=Table 5: Religion and sex |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/downloads/caste-ethnicity |access-date=2024-03-16 |website=Census Nepal 2021 |publisher=[[केंद्रीय तथ्यांक विभाग (नेपाल)|केंद्रीय तथ्यांक विभाग]]}}</ref>
| titlebar = #Fcd116
| left1 = धर्म
| right1 = प्रतिशत
| float = right
| bars =
{{bar percent|[[नेपाल मा हिंदू धर्म|हिंदू धर्म]]|darkorange|68.24}}
{{bar percent|[[नेपाल मा बौद्ध धर्म|बौद्ध धर्म]]|Yellow|26.92}}
{{bar percent|[[किरात मुंधुम]]|red|2.21}}
{{bar percent|[[नेपाल मा ईसाई धर्म|ईसाई धर्म]]|dodgerblue|1.84}}
{{bar percent|[[प्रकृति पूजा|प्रकृति]]|limegreen|0.67}}
{{bar percent|अन्य या उल्लेखित नहीं|black|0.12}}
}}
{{clear}}
== अर्थव्यवस्था ==
सिन्धुली जिला मा खेती-बाड़ी (कृषि) मुख्य आर्थिक गतिविधि आय। उपजाऊ भीतरी तराई क्षेत्र मा धान, मकई, गेहूँ, आलू औ कोदों (बाजरा) के साथै मौसमी फल औ सब्जियाँ उगाई जात हैं।<ref name=":0" /><ref name=":5" />
[[File:Junar bijayachhap sindhuli.jpg|thumb|जुनार]]
सिन्धुली अपने जुनार (मीठ संतरा) के उत्पादन खातिन बहुत प्रसिद्ध है, जेहिका वैज्ञानिक रूप ते ''साइट्रस साइनेन्सिस'' (Citrus Sinensis) के नाँव ते जाना जात है। यो जिला नेपाल मा जुनार क सबते बड़ा उत्पादक आय। यही के मारे, सिन्धुली का "जुनार को जिल्ला" (जुनार क जिला) के रूप मा जाना जात है। ई फल के खेती महाभारत पर्वत शृंखला मा ८०० मीटर ते १३०० मीटर की ऊंचाई के बीच कीन जात है। सिन्धुली मा जुनार के खेती किसानन खातिन नगद कमाई क एक अच्छा स्रोत प्रदान करति है।<ref>{{Cite web |title=Status of Sweet Orange (Junar) Production in Sindhuli District of Nepal |url=https://horticulturenepal.org/public/uploads/main_attachment/1627554994_NHS%20Journal_8%20&%209-112-117.pdf}}</ref>
खेती-बाड़ी (कृषि) के अलावा, हियाँ के मनई पशुपालनौ करति हैं, जेहिमा मुर्गीपालन अउर डेयरी उत्पादन शामिल है। जिला मा कइयो घरन के गुजर-बसर विदेशन ते आबै वाले रेमिटेंस (विदेशी कमाई) पर निर्भर है।
सिन्धुली मा पर्यटन एक तेजी ते बढ़ै वाला क्षेत्र आय। प्राकृतिक, सांस्कृतिक अउर ऐतिहासिक आकर्षण सैलानिन का ई जिला कइती खींचति हैं। पर्यटन का बढ़ावा देय खातिन, जिला मा कइयो होटल औ रिसॉर्ट संचालित हैं, खासकइके शहरी क्षेत्रन अउर राजमार्गन के किनारे।
सिन्धुलीमाढी ई जिला क व्यापारिक केंद्र आय। जिला मुख्यालय अउ मुख्य बाज़ार होए के मारे, यो ई क्षेत्र मा व्यापारिक कामन अउर सेवन क मुख्य केंद्र आय।<ref name=":0" /> दुसरे प्रमुख आर्थिक केंद्रन मा भीमान, दुधौली अउर खुर्कोट शामिल हैं।<ref name=":5" />
== यातायात ==
=== क्षेत्रीय ===
सिन्धुली जिला राष्ट्रीय राजमार्ग नेटवर्क ते तीन प्रमुख राजमार्गन द्वारा जुड़ा है: बीपी राजमार्ग, मदन भंडारी (भीतरी तराई) राजमार्ग अउर मध्य-पहाड़ी (पुष्पलाल) राजमार्ग।
[[File:Amaging sindhuli road.jpeg|thumb|बीपी राजमार्ग]]
बीपी राजमार्ग (NH13), जउन अपने सुंदर पहाड़ी रस्ता खातिन जाना जात है, ई जिला का राष्ट्रीय राजधानी काठमांडू औ तराई क्षेत्र ते ज्वाड़त है। ई राजमार्ग क लगभग दुइ-तिहाई हिस्सा यई जिला मा आवत है। यो सड़क मुख्यालय सिन्धुलीमाढी का बर्दिबास (महोत्तरी) मा महेंद्र (पूर्व-पश्चिम) राजमार्ग (NH 01) ते औ धुलिखेल (काभ्रे) मा अरनिको राजमार्ग (NH 34) ते ज्वाड़त है। यो चुरे पहाड़ी, भीतरी तराई, महाभारत पर्वत शृंखला अउर सुनकोशी नदी गलियारा के विविध धरातलन ते होइके गुजरत है।<ref>{{Cite web |title=Japan hands over BP Highway to Nepal |url=https://thehimalayantimes.com/nepal/japan-hands-over-bp-highway-to-nepal}}</ref> यो राजमार्ग भीमान, सिन्धुलीमाढी, सिन्धुली गढ़ी, खुर्कोट अउर नेपालथोक जइसी प्रमुख जगहन ते होइके गुजरत है।
मदन भंडारी (भीतरी तराई) राजमार्ग (NH 9) धरान-हेटौड़ा खंड सिन्धुली के भीतरी तराई क्षेत्रन ते होइके गुजरत है। यो ई जिला का पूर्ब मा कटारी (उदयपुर) ते औ पच्छिम मा प्रांतीय राजधानी हेटौड़ा ते जोड़त है।<ref>{{Cite web |title=Madan Bhandari Highway (NH 9) |url=https://dor.gov.np/mabhpd/notice/force/madan-bhandari-highway-nh-09}}</ref> यो राजमार्ग दुधौली ते होइके गुजरत है औ भीमान मा बीपी राजमार्ग मा मिलि जात है। यो राजमार्ग फिर ते सिन्धुलीमढी ते शुरू होत है औ पश्चिम कइती हेटौड़ा कइती जात है।
मध्य-पहाड़ी (पुष्पलाल) राजमार्ग (NH03) कोशी प्रदेश के पहाड़ी जिलन का बीपी राजमार्ग ते जोड़त है। यो जिला के पूर्बी पहाड़ी क्षेत्रन मा [[सुनकोशी नदी]] के किनारे-किनारे आगे बढ़त है औ खुर्कोट मा बीपी राजमार्ग मा मिलि जात है।
सिन्धुलीमाढी ते काठमांडू, [[पोखरा]], [[विराटनगर]], [[जनकपुर]], [[वीरगंज]] औ हेटौड़ा जइसे कइयो शहरन खातिन लंबी दूरी की गाड़ी चलती हैं। जनकपुर हवाई अड्डा सिन्धुली के सबते लगे क प्रमुख हवाई अड्डा आय, जउन सड़क मार्ग ते सिन्धुलीमाढी ते लगभग ७० किलोमीटर की दूरी पर है, जहाँ ते [[काठमांडू]] खातिन नियमित उड़ानें संचालित होती हैं।
=== स्थानीय ===
सिन्धुली के जादातर हिस्सन मा सड़क मार्ग ते पहुँचे क अच्छी व्यवस्था है। कइयो सड़कैं पक्की होइ चुकी हैं, मुला कुछ देहाती (ग्रामीण) सड़कैं अबहूँ कच्ची हैं जउनी बरसात (मानसून) के समय मा कठिन होइ जाती हैं।<ref name=":0" /> सिन्धुलीमाढी ते जिला के विभिन्न हिस्सन खातिन बस औ वैन नियमित रूप ते चलतीं हैं। शहरी क्षेत्रन मा ऑटो रिक्शा आवाजाही क एक आम साधन बनि चुका है।
== शिक्षा ==
=== प्राथमिक अउर माध्यमिक शिक्षा ===
सिन्धुली जिला मा, खासकइके कमलामाई नगरपालिका मा, एसईई स्तर तक की शिक्षा के अच्छी सुविधा है। हियाँ प्लस टू (+2) स्तर की पढ़ाई के गुणवत्तौ नीकि है। कइयो निजी कॉलेज राष्ट्रीय परीक्षा बोर्ड ते संबद्ध प्लस टू कॉमर्स (वाणिज्य) क संचालन कइ रहे हैं। मुला, हियाँ प्लस टू साइंस (विज्ञान) कॉलेज के संख्या बहुत कम है। कमला उच्च माध्यमिक विद्यालय जइसि विज्ञान कॉलेज सिन्धुली के छात्रन का अच्छी व्यावहारिक (प्रैक्टिकल आधारित) शिक्षा दइ रहे हैं। यो विद्यालय पूरी सिन्धुली घाटी मा विज्ञान के छात्रन खातिन उत्कृष्टता के मुख्य केंद्र के रूप मा काम कइ रहा है। हियाँ बहिरे (बधिर) लरिकन खातिनौ एक माध्यमिक विद्यालय है, जहाँ पूरी तना नेपाली सांकेतिक भाषा मा पढ़ाई कराई जाति है, औ उनके बरे मुफ्त रहै के सुविधौ (आवास) है।
==== विद्यालय ====
* श्री नवज्योति बधिर माध्यमिक विद्यालय, जैसेडामर
* लमपांतर इंग्लिश बोर्डिंग स्कूल, चकमाके बाजार, सिन्धुली
* सिन्धुली एकेडमी
* न्यू इंग्लिश बोर्डिंग स्कूल
* कमला हायर सेकेंडरी स्कूल
* सिद्धस्थली इंग्लिश बोर्डिंग सेकेंडरी स्कूल
* श्री जन ज्योति हायर सेकेंडरी स्कूल
* बैंकेश्वर हायर सेकेंडरी स्कूल
* गौमती हायर सेकेंडरी स्कूल
* बरुण देवी हायर सेकेंडरी स्कूल
* श्री देउराली लोअर सेकेंडरी स्कूल
* श्री भविष्य निर्माता सिद्धबाबा हायर सेकेंडरी स्कूल
* कालिमाटी निम्न माध्यमिक विद्यालय
* सिद्धबाबा इंग्लिश बोर्डिंग स्कूल
* स्कॉलर्स एकेडमी
* न्यू स्टार एकेडमी
* सूर्योदय सेकेंडरी इंग्लिश बोर्डिंग स्कूल
* जनता हायर सेकेंडरी इंग्लिश बोर्डिंग स्कूल
* श्री सिन्धुली गढ़ी पब्लिक इंग्लिश स्कूल
* सिन्धुली विद्याश्रम पब्लिक एजुकेशनल ट्रस्ट
* स्विस सिन्धुली सेकेंडरी इंग्लिश मीडियम स्कूल
* आधुनिक इंग्लिश बोर्डिंग स्कूल
* श्री प्रभात हायर सेकेंडरी स्कूल
* श्री जन जागृति एचएसएस, भीमान
* शाइनिंग मून एकेडमी
* श्री सरस्वती माध्यमिक विद्यालय, ढकाहा
* कमला एकेडेमिक स्कूल, भीमान
* श्री कुंडेश्वर हायर सेकेंडरी स्कूल, बेसारे बेसी
* श्री मरीन एकेडमी बोर्डिंग स्कूल
* श्री माध्यमिक विद्यालय कार्तिके, कपिलाकोट
* श्री कुशेश्वर विद्या पीठ माध्यमिक विद्यालय, सुनकोशी-१, दुम्जा, सिन्धुली
* मा.वि. लमपांतर, तीनपाटन ११, लमपांतर, सिन्धुली
=== उच्च शिक्षा ===
उच्च शिक्षा प्रदान करै वाले कइयो कॉलेज हैं। हियाँ नेपाल के विश्वविद्यालयन ते संबद्धता प्राप्त कॉलेजन के बड़ी संख्या है। सिन्धुली मल्टीपल कैंपस यई श्रेणी मा आवत है। कमला साइंस कैंपस छात्रन का बैचलर ऑफ साइंस (B.Sc.) पाठ्यक्रम पूरा करै के सुविधा प्रदान करत है।
==== कॉलेज ====
* कमला साइंस कैंपस
* सिन्धुली मल्टीपल कॉलेज
* सिद्ध ज्योति शिक्षा कॉलेज
* गौमती मल्टीपल कॉलेज
* भीम ज्योति कैंपस
* मरीन मल्टीपल कॉलेज
* सरस्वती कैंपस ढकाहा
* लमपांतर मल्टीपल कैंपस
=== तकनीकी शिक्षा ===
[[File:Sindhuli Community Technical Institute.jpg|thumb|सिन्धुली कम्युनिटी टेक्निकल इंस्टीट्यूट]]
तकनीकी शिक्षा प्रदान करै खातिन कइयो कॉलेज उपलब्ध हैं। हियाँ सीटीईवीटी ते संबद्ध तकनीकी विषय जइसे सिविल ओवरसियर (सब-इंजीनियर) औ वानिकी (Forestry) पढ़ाए जाति हैं। जिला बी.एससी.एजी (AFU) अउर बी.टेक. आईटी (KU) जइसि तकनीकी क्षेत्रन मा उच्च शिक्षा प्रदान करत है।
==== तकनीकी कॉलेज ====
* कॉलेज ऑफ नेचुरल रिसोर्स मैनेजमेंट, मरीन
* सिन्धुली कम्युनिटी टेक्निकल इंस्टीट्यूट (SCTI)
* कमला जनज्योति माध्यमिक विद्यालय
* सरस्वती माध्यमिक विद्यालय ढकाहा
== आकर्षण के केंद्र ==
=== ऐतिहासिक स्थल ===
स्रोत:<ref name=":1" />
[[File:Gate of Hariharpur Gadhi Darbar.jpg|thumb|हरिहरपुर गढ़ी किला]]
* सिन्धुली गढ़ी किला
* हरिहरपुर गढ़ी किला
=== धार्मिक स्थल ===
स्रोत:<ref name=":2" />
[[File:Kamalamai Temple Sindhuli Nepal.jpg|thumb|कमलामाई मंदिर]]
* [[कमलामाई मंदिर (सिन्धुली)|कमलामाई मंदिर]] (माईथान)
* सिद्धबाबा मंदिर
* कालीमाई मंदिर
* भद्रकाली मंदिर
* लंगूरेश्वर-मधुगंगा महादेव गुफा
* कुशेश्वर मंदिर
* पंचकन्या पोखरी
== उल्लेखनीय व्यक्ति ==
* [[चंद्र प्रकाश गजुरेल]] (उर्फ सी.पी. गजुरेल) - राजनीतिज्ञ
* [[हरिबोल गजुरेल|हरिबोल प्रसाद गजुरेल]] - राजनीतिज्ञ, पूर्व कृषि एवं पशुपंक्षी विकास मंत्री<ref>{{Cite web |date=2023-01-23 |title=Haribol Gajurel is PM Dahal's chief political advisor - OnlineKhabar English News |url=https://english.onlinekhabar.com/haribol-gajurel-dahal-chief-advisor.html |access-date=2025-12-18 |language=en-GB}}</ref>
* [[कृष्ण प्रसाद कोइराला]] - राजनीतिक रूप ते महत्त्वपूर्ण [[कोइराला परिवार]] के संस्थापक, [[मातृका प्रसाद कोइराला|मातृका]], [[बी. पी. कोइराला|बी.पी.]] और [[गिरिजा प्रसाद कोइराला]] के पिता
* [[कृष्णहरि बराल|प्रो. डॉ. कृष्णहरि बराल]] - गीतकार, कवि अउ [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]] मा प्रोफेसर
* भोजराज काफ्ले - गीतकार एवं गायक
==संदर्भ==
{{reflist}}
{{नेपाल के प्रदेश औ जिला}}
[[श्रेणी:नेपाल मा जिला]]
cmimnaum5voumrmvyyk5paclochnr6d
37373
37369
2026-08-28T18:03:19Z
Avimaarak
3578
व्याकरणिक परिमार्जन
37373
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox settlement
| type = [[नेपाल के जिलन के सूची|जिला]]
| name = सिन्धुली जिला
| native_name = {{small|सिन्धुली जिल्ला}}
| nickname =
| native_name_lang =
| motto =
| image_skyline = BP Highway, Sindhuli.jpg
| image_alt =
| image_caption = बीपी राजमार्ग, सिन्धुली
| image_size = 300
| image_map = Sindhuli Bagmati locator.png
| mapsize = 300
| map_alt =
| map_caption = बागमती प्रदेश मा जिले के स्थिति
| image_map1 =
| mapsize1 =
| map_alt1 =
| map_caption1 =
| coordinates =
| coordinates_footnotes =
| subdivision_type = देश
| subdivision_name = {{NPL}}
| subdivision_type1 = [[नेपाल के प्रदेशन के सूची|प्रदेश]]
| subdivision_name1 = [[बागमती प्रदेश|बागमती]]
| parts_type = [[नेपाल मा स्थानीय स्वशासन|नगरपालिका]]
| parts_style = coll
| p1 =
| p2 =
| established_title = स्थापना
| established_date = 1962
| seat_type = मुख्यालय
| seat = [[सिन्धुलीमाढ़ी]] ([[कमलामाई]])
| leader_title = प्रमुख
| leader_name =
| leader_party =
| leader_title1 = उप-प्रमुख
| leader_name1 =
| leader_title2 = [[प्रतिनिधि सभा (नेपाल)|संसदीय निर्वाचन क्षेत्र]]
| leader_name2 = 2
| leader_title3 = [[प्रदेश सभा (नेपाल)|प्रांतीय निर्वाचन क्षेत्र]]
| leader_name3 = 4
| government_footnotes =
| government_type = [[जिला समन्वय समिति|समन्वय समिति]]
| governing_body = [[जिला समन्वय समिति|जिसस]], सिन्धुली
| area_footnotes =
| area_total_km2 = 2491
| area_note =
| area_rank =
| elevation_footnotes =
| elevation_m =
| elevation_min_m = 168
| elevation_max_m = 2386
| population_footnotes =
| population_total = 300,026
| population_as_of = 2021
| population_density_km2 = auto
| population_note =
| population_rank =
| blank_name_sec1 = [[नेपाल की भाषा|प्रमुख भाषा]]
| blank_info_sec1 = नेपाली, तामाङ, मगर, दनुवार, नेवारी
| blank_info_sec2 =
| timezone1 = [[नेपाल समय|एनपीटी]]
| utc_offset1 = +05:45
| postal_code_type = पिन कोड
| postal_code = 45900
| area_code_type = एसटीडी कोड
| area_code = 047
| website = {{URL|https://dccsindhuli.gov.np/}}
| footnotes =
}}
'''सिन्धुली जिला''' ({{langx|ne|[[:ne:सिन्धुली जिल्ला|सिन्धुली जिल्ला]]}} {{Audio|Sindhuli.ogg|सुनो}}) [[बागमती प्रदेश]] के [[बागमती प्रदेश के जिलन के सूची|त्यारा]] अउर [[नेपाल के जिलन के सूची|नेपाल के सतत्तर जिलन]] मा ते एक है। ई जिला क मुख्यालय [[सिन्धुलीमाढी]] ([[कमलामाई]]) मा है।<ref>{{Cite web |title=सिन्धुली सदरमुकामका जंगल खरानी हुँदै |url=https://ekantipur.com/bagmati-pradesh/2020/04/11/158657446003523508.html |access-date=2026-04-02 |website=Ekantipur |language=ne}}</ref> यो जिला {{convert|2491|km2|sqmi|abbr=on|0}} के क्षेत्रफल मा फइला है। यो जिला नौ स्थानीय निकायन मा विभाजित है, जेहिमा दुइ नगरपालिका अउर सात गाँवपालिका (ग्रामीण नगरपालिका) शामिल हैं। २०२१ के नेपाल जनगणना के अनुसार, सिन्धुली जिला के जनसंख्या 300,026 है।<ref name=":0">{{Cite web |last= |first= |date=2024-09-06 |title=Introduction To Sindhuli District |url=https://nepalog.com/bagmati-province/sindhuli-district/introduction-of-sindhuli-district/ |access-date=2025-12-17 |website=Nepalog |language=en-US}}</ref><ref name=":5">{{Cite web |title=जिल्ला वस्तुगत विवरण सिन्धुली २०८० |url=https://giwmscdnone.gov.np/media/app/public/36/posts/1709009301_88.pdf |access-date=2026-01-16}}</ref>
सिन्धुली जिला भीतरी तराई अउर पहाड़ी क्षेत्रन ते मिलिके बना है। प्रशासनिक कामन खातिन यहिका भीतरी तराई जिला के रूप मा वर्गीकृत कीन गा है। यहिके सीमा १० अउर जिलन ते मिलति है, जेहिते यो सबते ज़्यादा जिलन के सीमा छुवै वाला जिला बनत है।<ref name=":2" /> यहिके पूर्ब मा कोशी प्रदेश औ दक्खिन मा मधेस प्रदेश स्थित है।
यो जिला ऐतिहासिक सिन्धुली गढ़ी किला खातिन प्रसिद्ध है जहाँ सन् 1767 (1824 वि॰सं॰) मा ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी के सैनिकन का गोरखाली सेना हराएसि रहै।<ref name=":4" /> प्रसिद्ध बीपी राजमार्ग ई जिला ते होइके गुजरत है। सिन्धुली अपने जुनार (मीठ संतरा) के उत्पादन खातिनौ जाना जात है।<ref name=":1" />
नेपाल के पुरानि प्रशासनिक विभाजन के अनुसार, सिन्धुली मध्य विकास क्षेत्र के जनकपुर अंचल के अंतर्गत आवत रहै।<ref>{{Cite web |title=Districts, Zones and Development Regions of Nepal |url=http://www.weallnepali.com/about-nepal/map-of-nepal |archive-url=https://web.archive.org/web/20180128225928/http://www.weallnepali.com/about-nepal/map-of-nepal |archive-date=28 January 2018}}</ref> सन् 1967 (2023 वि॰सं॰) तक सिन्धुली गढ़ी ई जिला क मुख्यालय रहै।<ref name=":6">{{Cite web |date=2 January 1967 |title=जिल्ला सदरमुकाम तोकेको |url=http://rajpatra.dop.gov.np/welcome/download?ref=3851 |website=(In Nepali) Nepal Rajpatra}}</ref>
== नामकरण ==
सिन्धुली जिला क नाम सिन्धुली घाटी (सिन्धुलीमाढी औ आसपास के क्षेत्रन) के नाम पर रखा गा है। सिन्धुली के नामकरण के संदर्भ मा कइयो तना केरी मान्यता हैं अउर कउनो ठोस प्रमाण नहीं है कि ई जगह क नाम "सिन्धुली" काहे परा।
*याक मान्यता या है कि "सिन्धुली" नाम राजा सिन्धुल के नाम ते उपजा है, जउन प्राचीन समय मा ई क्षेत्र मा राज करति रहैं।<ref name=":1">{{Cite web |title=Brief Introduction |url=https://dccsindhuli.gov.np/brief-introduction |access-date=18 December 2025 |website=DCC Sindhuli (In Nepali)}}</ref>
*जिला मुख्यालय सिन्धुलीमाढी ते लगभग ११ किलोमीटर दूर, समुद्र तल ते 1,077 मीटर की ऊंचाई पर सिद्धबाबा क मंदिर स्थित है। ई मंदिर के नाम पर पहिले सिन्धुली घाटी का सिद्धस्थली कहा जात रहै। बादि मा समय के साथ "सिद्धस्थली" शब्द बिगड़त गा अउर अंत मा "सिन्धुली" बनि गा।<ref name=":1" />
*नेपाल के एकीकरण ते पहिले, सिन्धुली मकवानपुर राज्य क हिस्सा रहै, जेहि पर सेन राजवंश के राजा शासन करति रहैं। सिन्धुली घाटी उइ शासकन औ उनके अधिकारिन खातिन शिकार ख्यालै अउर मछरी मारै क क्षेत्र रहै। नदी मा याक छोटि संरचना बनाई जात रहै जेहिका दुवाली कहा जात रहै, वहिके ज़रिए मछरी पकड़ी जाति रहै। स्थानीय रूप ते, सेन राजन द्वारा उपयोग कीन जाय वाली मछरी मारै की दुवाली का "सेनको दुवाली" (यानी सेन के दुवाली) कहा जात रहै। जब यो जल्दी-जल्दी ब्वाला जाय लाग, तो यो "सेनदुवाली" होइ गा। धीरे-धीरे यो शब्द बिगड़िके "सेन्दुली" भा अउर अंत मा "सिन्धुली" बनि गा।<ref name=":8">{{Cite book |last=Sindhuliya |first=Umanath Shastri |title=मकवानी बाला |publisher=[[Sajha Prakashan]] |year= |publication-date= |language=ne}}</ref>
*ई क्षेत्र मा घना जंगल रहै। ई क्षेत्र मा पहाड़ी जनजाति (तामांग) सबते बड़ा समूह रहै औ उनक्यार जीवन यापन खेती-बाड़ी अउर जंगली संसाधनन पर निर्भर रहै। ई स्थानीय मनई पेड़ काटैक बरे "सिङ्थुवा" अउर लकड़ी बटोरैक बरे "सिङ्थुजी" शब्द क प्रयोग करति रहैं। समय के साथ उच्चारण मा बदलाव के कारण ई क्षेत्र क नाम "सिन्धुली" बनि गा।<ref>Nepal Tamang Ghedung, Sindhuli</ref>
== इतिहास ==
=== नेपाल के एकीकरण ते पहिले ===
काठमांडू घाटी का पूर्बी पहाड़न अउर दक्खिनी मैदानन ते जोड़ै खातिन सिन्धुली एक इतिहासिक औ महत्वपूर्ण रस्ता रहै, जेहिके कारण यहिका सामरिक औ आर्थिक महत्व बहुत रहै। सिन्धुली गढ़ी समेत स्थानीय किलन अउर पहाड़ी चउकिन पर क्षेत्रीय ताकतन क नियंत्रण रहै अउर उइ रक्षा चउकिन औ व्यापार तथा आवाजाही खातिन पारगमन बिंदु के रूप मा काम करति रहैं।<ref>{{cite book |last=Stiller |first=Ludwig F. |title=The Rise of the House of Gorkha |publisher=Human Resources Development Research Center |year=1973 |location=Kathmandu}}</ref>
सन् 1244 मा कर्नाट राजवंश के डोया लोग<ref name=":2" /> औ सन् 1349 मा बंगाल के सुल्तान शम्सुद्दीन इलियास शाह<ref name=":3">{{Cite web |date=2018-02-09 |title=The Sultan's siege of Kathmandu - OnlineKhabar English News |url=https://english.onlinekhabar.com/the-sultans-siege-of-kathmandu.html |access-date=2026-01-06 |language=en-GB}}</ref> काठमांडू घाटी पर हमला करै खातिन सिन्धुली गढ़ी क रस्ता उपयोग कीन्हेनि रहै। नेपाल के एकीकरण ते पहिले, सिन्धुली मकवानपुर राज्य क हिस्सा रहै, जेहिका सेन राजवंश के राजा शासित करति रहैं।<ref name=":8" />
== सिन्धुली के लड़ाई ==
{{see also|सिन्धुली के लड़ाई}}
[[File:Sindhuli Fort 01.jpg|thumb|233x233px|सिन्धुली गढ़ी किला क खंडहर]]
सन् 1767 (1824 वि॰सं॰) मा लड़ी गै सिन्धुली के लड़ाई, नेपाल के इतिहास मा सबते महत्वपूर्ण सैन्य जीतन मा ते एक आय। या लड़ाई राजा [[पृथ्वी नारायण शाह]] के व्यापक एकीकरण अभियान के तहत संचालित गोरखाली सेना अउर ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी के सैनिकन के बीच लड़ी गै रहै। या लड़ाई गोरखाली सेना के ताकत, रणनीति अउर संकल्प का देखाएसि अउर नेपाल की आज़ादी के रक्षा करै मा एक महत्वपूर्ण भूमिका निभाएसि।
१८वीं सदी के मध्य मा, राजा पृथ्वीनारायण शाह हिमालयी क्षेत्र का कइयो छोटे-छोटे राज्यन का एक देश मा ज्वाड़ै (एकीकृत करैक) के बरे सक्रिय रूप ते काम करति रहैं। उइ समय ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी भारतीय उपमहाद्वीप मा अपन परभाव बढ़ावति रहै। जब कान्तिपुर (काठमांडू) के राजा जयप्रकाश मल्ल गोरखाली सेना के आगे बढ़ै का रोकैक बरे ब्रिटिश सरकार ते मदद माँगेनि, तब कैप्टन किनलोच के नेतृत्व मा एक ब्रिटिश सेना काठमांडू कइती भेजी गै। घाटी मा पहुँचैक बरे ब्रिटिश सैनिकन का सिन्धुली गढ़ी के कठिन पहाड़ी क्षेत्र ते होइके जाएक परा रहै।
गोरखाली सेना सिन्धुली गढ़ी के ऊबड़-खाबड़ भूभाग अउर घने जंगलन क पूरा फ़ायदा उठाएनि। खुले मैदान मा ब्रिटिश सेना क सामना करैक बजाए, उइ छापामार (गुरिल्ला) युद्ध रणनीति क प्रयोग कीन्हेनि—जइसे रसद (आपूर्ति) मार्गन पर घात लगाउब, रस्ता रोकब अउर आगे बढ़ति सेना का लगातार परेशान करब। ब्रिटिश सैनिक, जउन ई पहाड़ी इलाका ते अनजान रहैं अउर खाना तथा जरूरी सामानन की कमी ते जूझति रहैं, पूरी तना थकि गें अउर उनका हौसला टूटि गा।
लगातार दबाव अउर कठिन परिस्थिति क सामना न कइ पावै के कारण, ब्रिटिश सेना का वापस लउटै पर मजबूर होएक परा। या हार यहि खातिन महत्वपूर्ण रहै काहे ते कि या देखाएसि कि एक नीकी तना संगठित स्थानीय सेना, चतुर रणनीति अउर क्षेत्र के जानकारी क उपयोग कइके, एक ताकतवर विदेशी सेना का हरा सकत है। सिन्धुली गढ़ी मा मिली या जीत गोरखाली सेना के स्थिति का मजबूत कीन्हेसि अउर उइ समय नेपाल मा ब्रिटिश सेना के आगे आवै वाले समय मा हस्तक्षेप करै की हिम्मत का तोड़ि दीन्हेसि।<ref name=":4">{{Cite web |date=2024-08-08 |title=The battle of Sindhuli |url=https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/the-battle-of-sindhuli |access-date=2026-01-06 |website=myrepublica.nagariknetwork.com |language=English}}</ref>
== शाह अउर राणा शासन ==
नेपाल के सफल एकीकरण के बादि, सिन्धुली का शाह राजवंश की केंद्रीकृत प्रशासनिक व्यवस्था मा शामिल कीन गा। राणा शासन के समय, यो पूर्ब २ नम्बर (पूर्व २ नम्बर) जिला क हिस्सा रहै।<ref name=":1" /> यो जिला मुख्य रूप ते ग्रामीण बना रहा, जहाँ बुनियादी ढाँचा क बिकास बहुत सीमित रहै अउर सरकारी निवेश बहुत कम भा। शासन नियुक्त अधिकारिन के माध्यम ते चलावा जात रहै, अउर स्थानीय मनई मुख्य रूप ते खेती-बाड़ी अउर जीवन-यापन के सादे साधनन मा लागि रहैं।<ref>{{cite book |last=Whelpton |first=John |title=A History of Nepal |publisher=Cambridge University Press |year=2005 |location=Cambridge}}</ref>
== बादि क समय ==
जब नेपाल का ७५ जिलन अउर १४ अंचलन मा बांटा गा, तब सन् 1962 (2019 वि॰सं॰) मा सिन्धुली जिला अस्तित्व मा आवा, अउर सिन्धुली गढ़ी यहिका मुख्यालय रहै। २ जनवरी १९६७ (१८ पौष २०२३ वि॰सं॰) का जिला क मुख्यालय सिन्धुलीमाढी मा स्थानांतरित कीन गा रहै।<ref name=":6" />
पंचायत काल के दौरान, सिन्धुली मा धीरे-धीरे प्रशासनिक अउर सामाजिक बदलाव आए। जिला के पहाड़ी भूभाग के कारण बुनियादी ढाँचा क बिकास, जेहिमा सड़कैं अउर सरकारी सेवा शामिल रहैं, बहुत धीरे-धीरे फइला। 1990 अउर 2000 के दशक मा, नेपाल के कइयो जिलन की तना सिन्धुलिउ राजनीतिक आंदोलनन अउर माओवादी विद्रोह ते प्रभावित भा। हाल के दशकन मा, स्थानीय शासन मा सुधार अउर बिकास के कामन ते जिला क जुड़ाव (कनेक्टिविटी) बेहतर भा अउर जिला की ऐतिहासिक धरोहर का नई पहिचान मिली, खासकइके राष्ट्रीय इतिहासिक स्थल के रूप मा सिन्धुली गढ़ी के संरक्षण क काम भा।<ref>{{cite web |title=Sindhuli Gadhi declared national heritage site |publisher=Government of Nepal, Ministry of Culture, Tourism and Civil Aviation |url=https://www.tourism.gov.np|access-date=6 January 2026}}</ref>
== भूगोल अउर जलवायु ==
=== धरातल ===
सिन्धुली जिला मा विविध प्रकार के धरातल हैं जेहिमा महाभारत पर्वत शृंखला अउर चुरे पहाड़ी शामिल हैं, औ जिला क जादा हिस्सा भीतरी तराई क्षेत्र मा आवत है। जिला के कुल क्षेत्रफल के दुइ-तिहाई हिस्सा मा जंगल फइले हैं।<ref name=":1" />
महाभारत पर्वत शृंखला (लघु हिमालय श्रेणी) जिले की उत्तरी पट्टी मा स्थित है।<ref name=":1" /> जिले क सबते ऊँचा स्थान, फिक्कल चोटी, जेहिकी समुद्र तल ते ऊंचाई २,३८६ मीटर है, यई क्षेत्र मा स्थित है।<ref>{{Cite web |title=Phikkal Rural Municipality |url=https://phikkalmun.gov.np/}}</ref>
[[File:Sindhulimadhi 2020.jpg|thumb|सिन्धुली घाटी मा सिन्धुलीगढ़ी]]
जिला के बीच क हिस्सा भीतरी तराई क्षेत्र ते मिलिके बना है। ई क्षेत्र मा नदी घाटी औ मैदान शामिल हैं जइसे कि सिन्धुली घाटी, कमला मैदान, मरीन मैदान अउर तिनपाटन घाटी मैदान।<ref name=":2">{{Cite web |title=Sindhuli District Introduction |url=https://daosindhuli.moha.gov.np/page/district-profile-2 |website=(In Nepali) DAO Sindhuli}}</ref> जिले की जादा आबादी (मनई) यई क्षेत्र मा रहति है। जिला की सबते निचली जगा , समुद्र तल ते १६८ मीटर की ऊंचाई पर, दुधौली मा है जउन ई क्षेत्र मा आवति है।
दक्खिनी पट्टी मा चुरे (शिवालिक) पहाड़ी स्थित हैं। ई पहाड़ी घने जंगल ते ढकी हैं औ जिला के बाकी हिस्सा का बाहरी (मुख्य) तराई ते अलग करती हैं।<ref name=":1" />
=== नदी ===
==== कमला नदी ====
[[File:Kamala river near Hatpate-5, Sindhuli, Nepal.png|thumb|कमला नदी]]
सिन्धुली जिला मा कुल १४९ बड़ी औ छोटी नदीं हैं। जादातर नदीं महाभारत पर्वत शृंखला ते निकलतीं हैं, औ कुछ चुरे पहाड़ी ते। प्रमुख नदिन मा [[कमला नदी|कमला]], मरीन, चदाहा, ग्वांग (गौमती), ठाकुर खोला, कयान खोला अउर वितिजोर खोला शामिल हैं। [[सुनकोशी नदी]] जिला की उत्तरी सीमा पर बहति है, जबकि [[बागमती नदी]] यहिकी पश्चिमी सीमा पर बहति है।<ref name=":1" />
=== जिला के सीमा ===
सिन्धुली के सीमा १० जिला औ २ प्रदेशन ते मिलति है, जउन ई प्रकार हैं<ref name=":2" />:
'''पूर्व:''' [[उदयपुर जिला|उदयपुर]] ([[कोशी प्रदेश|कोशी]]) और [[सिराहा जिला|सिराहा]] ([[मधेश प्रदेश|मधेश]])
'''पश्चिम:''' [[रौतहट जिला|रौतहट]] (मधेश), [[मकवानपुर जिला|मकवानपुर]] और [[काभ्रेपलाञ्चोक जिला|काभ्रेपलाञ्चोक]]
'''उत्तर:''' [[ओखलढुंगा जिला|ओखलढुंगा]] (कोशी) और [[रामेछाप जिला|रामेछाप]]
'''दक्षिण:''' [[धनुषा जिला|धनुषा]], [[महोत्तरी जिला|महोत्तरी]] और [[सर्लाही जिला|सर्लाही]], ई सब मधेश प्रदेश के अंतर्गत आवति हैं
=== जलवायु ===
{| class="wikitable"
|-
! [[नेपाल का भूगोल#जलवायु|जलवायु क्षेत्र]]<ref>{{Cite book |title=The map of potential vegetation of Nepal |date=2005 |publisher=Forest & Landscape |isbn=978-87-7903-210-1 |editor-last=Lillesø |editor-first=Jens-Peter Barnekow |series=Development and environment / Forest & Landscape |location=Hørsholm}}</ref>
! ऊँचाई के सीमा
! क्षेत्रफल क %
|-
| निचला [[उष्णकटिबंधीय जलवायु|उष्णकटिबंधीय]]
| ३०० मीटर ते कम (१,००० फ़ीट)
| १३.७%
|-
| ऊपरी उष्णकटिबंधीय
| ३०० ते १,००० मीटर<br />१,००० ते ३,३०० फ़ीट
| ६१.७%
|-
| [[उपउष्णकटिबंधीय|उप-उष्णकटिबंधीय]]
| १,००० ते २,००० मीटर<br />३,३०० ते ६,६०० फ़ीट
| २३.६%
|-
| [[शीतोष्ण जलवायु|शीतोष्ण]]
| २,००० ते ३,००० मीटर<br />६,४०० ते ९,८०० फ़ीट
| ०.५%
|}
{{Clear}}
==प्रशासन==
[[File:Sindhuli local bodies.png|thumb|सिन्धुली स्थानीय शासन क नक्शा|300x300px]]
सिन्धुली जिला क प्रशासन जिला मुख्यालय सिन्धुलीमाढी, कमलामाई ते चलावा जात है। गृह मंत्रालय के अंतर्गत जिला प्रशासन कार्यालय (डीएओ) जिला मा प्रशासन चलावै औ कानून व्यवस्था बनाए रक्खैक बरे ज़िम्मेदार है। डीएओ क नेतृत्व मुख्य जिला अधिकारी (सीडीओ) करति हैं।<ref>{{Cite web |title=DAO Introduction |url=https://daosindhuli.moha.gov.np/page/introduction-30 |website=(In Nepali) DAO Sindhuli}}</ref> जिला समन्वय समिति (डीसीसी) स्थानीय निकान के बीच, औ प्रदेश तथा संघीय सरकार के साथ समन्वय बनाए राखति है।
सिन्धुली जिला अदालत क अधिकार क्षेत्र जिला के भीतर के फौजदारी औ दीवानी मामलन पर है। जिला मा १३ डाकघर काम कइ रहे हैं, जउन सिन्धुली जिला डाकघर (डीपीओ) के अंतर्गत आवति हैं, औ यहिका डाक कोड ४५९०० है।
=== स्थानीय निकाय ===
जिला मा नौ स्थानीय निकाय हैं, जेहिमा ते दुइ नगरपालिका औ सात गाँवपालिका (ग्रामीण नगरपालिका) हैं। उइ ई प्रकार हैं:<ref name=":7">{{cite web |title=स्थानिय तह |url=https://sthaniya.gov.np/gis/ |access-date=1 सितम्बर 2018 |publisher=सङ्घीय मामला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय |language=ne}}</ref><ref name=":0" /><ref name=":5" />
{| class="wikitable sortable"
!क्र.सं.
!नाम
!नेपाली मा नाम
!वार्डन के
संख्या
!क्षेत्रफल
(किमी<sup>2</sup>)
!जनसंख्या
(2021)
!प्रशासनिक
केंद्र
!जिला मुख्यालय ते दूरी (किमी)
|-
|1
|[[कमलामाई|कमलामाई नगरपालिका]]
|कमलामाई नगरपालिका
|14
|482.57
|71,016
|सिन्धुलीमाढ़ी
|0
|-
|2
|[[दुधौली|दूधौली नगरपालिका]]
|दुधौली नगरपालिका
|14
|390.39
|70,207
|दूधौली
|57
|-
|3
|[[तीनपाटन गाउँपालिका]]
|तीनपाटन गाउँपालिका
|11
|280.26
|34,889
|लमपांतर (चकमाके)
|38
|-
|4
|[[मरिण गाउँपालिका]]
|मरिण गाउँपालिका
|7
|324.55
|28,808
|कपिलाकोट (छाप बाजार)
|26
|-
|5
|[[हरिहरपुरगढी गाउँपालिका]]
|हरिहरपुरगढी गाउँपालिका
|8
|343.90
|26,505
|झांझने
|56
|-
|6
|[[गोलनजोर गाउँपालिका]]
|गोलन्जोर गाउँपालिका
|7
|184.13
|18,737
|भुवनेश्वरी ग्वालटार
|50
|-
|7
|[[सुनकोशी गाउँपालिका, सिन्धुली|सुनकोशी गाउँपालिका]]
|सुनकोशी गाउँपालिका
|7
|154.68
|18,375
|पुराना झांगाझोली (रामटार)
|65
|-
|8
|[[फिक्कल गाउँपालिका]]
|फिक्कल गाउँपालिका
|6
|186.06
|15,910
|खंगसांग
|75
|-
|9
|[[घ्यांगलेक गाउँपालिका]]
|घ्याङलेख गाउँपालिका
|5
|166.77
|12,652
|बस्तीपुर (हायुटार)
|35
|}
==== पुरानि ग्राम विकास समिति ====
सन् १९९७ तक सिन्धुली मा कुल ५५ ग्राम विकास समिति (वीडीसी) रहैं। १९९७ मा कमलामाई नगरपालिका बनै के बादि, वीडीसी के संख्या घटिके ५३ होइ गै। २०१४ मा दुधौली नगरपालिका बनै के बादि, वीडीसी के संख्या अउर घटिके ५० होइ गै। १० मार्च २०१७ का, नेपाल मा स्थानीय निकायन के पुनर्गठन के तहत, पहिले ते चली आबति वीडीसी का खतम कइके नगरपालिका औ गाँवपालिकन मा मिला दीन गा।<ref>{{Cite web |title=New local level units come into existence |url=https://kathmandupost.com/national/2017/03/11/new-local-level-units-come-into-existence |access-date=2026-01-18 |website=kathmandupost.com |language=English}}</ref>
[[File:NepalSindhuliDistrictmap.png|thumb|सिन्धुली के पूर्व गाविस औ नगरपालिकन क मानचित्र (2014 ते पहले)]]
{| class="wikitable"
!क्र.सं.
!स्थानीय निकाय
!समाविष्ट गाविस<ref name=":7" />
!समाविष्ट तिथि
|-
| rowspan="2" |1
| rowspan="2" |[[कमलामाई|कमलामाई नगरपालिका]]
|[[सिद्धेश्वर, सिन्धुली|सिद्धेश्वर]] अउ [[भीमान]]
|27 मार्च 1997
|-
|[[डांडीगुराँसे]], [[भद्रकाली, नेपाल|भद्रकाली]], [[जलकन्या]], [[रानीचुरी]] अउ [[रानीबास, सिन्धुली|रानीबास]]
|10 मार्च 2017
|-
| rowspan="2" |2
| rowspan="2" |[[दूधौली|दूधौली नगरपालिका]]
|दूधौली, [[टाँडी, सिन्धुली|टाँडी]] अउ [[लदाभीर]]
|2 दिसंबर 2014
|-
|[[हाटपाटे]], [[निपाने, सिन्धुली|निपाने]], [[सिरथौली]], [[हरसही]], [[अरुण ठाकुर]], [[ककुर ठाकुर]] अउ [[जिनखु]]
|10 मार्च 2017
|-
|3
|[[तीनपाटन गाउँपालिका]]
|[[बेलघारी]], [[भीमस्थान]], [[जरायोटार, सिन्धुली|जरायोटार]], [[बालाजोर]], [[तोसरामखोला]], [[बाहुनतिल्पुंग]], [[त्रिभुवन अम्बोटे]] अउ [[लमपांतर]]
| rowspan="7" |10 मार्च 2017
|-
|4
|[[मरीन गाउँपालिका]]
|[[कपिलाकोट]], [[कल्पवृक्ष, सिन्धुली|कल्पवृक्ष]] अउ [[महादेवस्थान, सिन्धुली|महादेवस्थान]]
|-
|5
|[[हरिहरपुरगढी गाउँपालिका]]
|हरिहरपुरगढी, [[पीपलमाडी]], [[महेंद्रझ्याडी]] अउ [[क्यानेश्वर]]
|-
|6
|[[गोलनजोर गाउँपालिका]]
|[[दूधभंज्यांग]], [[बितिजोर बगैंचा]], [[भुवनेश्वरी ग्वालटार]], [[तीनकन्या]], [[रतनचुरा]], [[बसेश्वर]] अउ [[भीमेश्वर, सिन्धुली|भीमेश्वर]]
|-
|7
|[[सुनकोशी गाउँपालिका, सिन्धुली|सुनकोशी गाउँपालिका]]
|[[कुशेश्वर दुम्जा]], [[झांगाझोली रातमाटा, सिन्धुली|झांगाझोली रातमाटा]], [[पुराना झांगाझोली]], [[शीतलपाटी, सिन्धुली|शीतलपाटी]] अउ [[मझुवा, सिन्धुली|मझुवा]]
|-
|8
|[[फिक्कल गाउँपालिका]]
|[[महादेवडाँडा]], [[सुमनाम पोखरी]], [[खोलागाउँ, सिन्धुली|खोलागाउँ]], [[खंगसांग]], [[सोलपाथाना]] अउ [[रत्नावती]]
|-
|9
|[[घ्यांगलेक गाउँपालिका]]
|[[अमले]], [[बस्तीपुर, सिन्धुली|बस्तीपुर]], [[तामाजोर]], [[नेत्रकाली]] अउ [[शांतेश्वरी|शांतेश्वरी (रामपुर)]]
|}
== निर्वाचन क्षेत्र ==
सिन्धुली जिला दुइ [[नेपाल के संसदीय निर्वाचन क्षेत्रन के सूची|संसदीय निर्वाचन क्षेत्रन]] अउ चारि [[नेपाल के प्रांतीय निर्वाचन क्षेत्र|प्रांतीय निर्वाचन क्षेत्रन]] मा विभाजित है।<ref>{{Cite web |title=Sindhuli Constituency Map |url=https://election.gov.np/ecn/uploads/userfiles/maps/SINDHULI.pdf}}</ref>
{| class="wikitable"
!संसदीय
निर्वाचन क्षेत्र
!प्रांतीय
निर्वाचन क्षेत्र
!समाविष्ट क्षेत्र
!प्रदेश सभा सदस्य (MLA)
!प्रतिनिधि सभा सदस्य (MP)
|-
| rowspan="2" |[[सिन्धुली १ (निर्वाचन क्षेत्र)|सिन्धुली १]]
|सिन्धुली १(क)
|दूधौली अउ कमलामाई (वार्ड ९, १३ अउ १४)
|मातृका प्रसाद भट्टराई
([[नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)|नेकपा]])
| rowspan="2" |धनेन्द्र कार्की
([[राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी|रास्वपा]])
|-
|सिन्धुली १(ख)
|तीनपाटन, फिक्कल अउ गोलनजोर
|राम कुमार पहाड़ी
([[नेपाली काँग्रेस]])
|-
| rowspan="2" |[[सिन्धुली २ (निर्वाचन क्षेत्र)|सिन्धुली २]]
|सिन्धुली २(क)
|कमलामाई (वार्ड १-८, १०-१२) अउ सुनकोशी
|क्षेत्र बहादुर बमजन
([[नेपाली काँग्रेस]])
| rowspan="2" |आशिष गजुरेल
(रास्वपा)
|-
|सिन्धुली २(ख)
|मरीन, हरिहरपुरगढी अउ घ्यांगलेक
|गंगानारायण श्रेष्ठ
(नेकपा)
|}
==जनसांख्यिकी==
{{Historical populations
|title =
|align = center
|clear =
|direction =
|percentages = pagr
|state =
|type =
|shading = off
|width =
|subbox =
|pop_name =
|year_name = साल
|percent_name =
|footnote =
|source = Citypopulation<ref>{{cite web |title=NEPAL: Administrative Division |url=https://www.citypopulation.de/en/nepal/admin/ |website=www.citypopulation.de |language=en}}</ref>
|graph-pos = bottom
|graph-width =
|graph-height =
|percol =
|cols =
|perrow =
|rows =
|1981 |183,705
|1991 |223,900
|2001 |279,821
|2011 |296,192
|2021 |300,026
}}
{{Pie chart
| thumb = left
| caption = सिन्धुली जिला मा जाति/नृजातीय समूह (2021)<ref name="caste"/>
| label1 = [[तामाङ जाति|तामाङ]]
| value1 = 26.67
| color1 = orchid
| label2 = [[मगर जाति|मगर]]
| value2 = 14.05
| color2 = darkturquoise
| label3 = [[छेत्री]]
| value3 = 13.28
| color3 = red
| label4 = [[बाहुन]]
| value4 = 7.26
| color4 = orange
| label5 = [[दनुवार जाति|दनुवार]]
| value5 = 6.32
| color5 = #97b825
| label6 = [[नेवार जाति|नेवार]]
| value6 = 6.23
| color6 = pink
| label7 = [[कामी जाति|कामी]]
| value7 = 4.85
| color7 = salmon
| label8 = [[सरकी जाति|सरकी]]
| value8 = 3.63
| color8 = lightsalmon
| label9 = [[माझी जाति|माझी]]
| value9 = 3.62
| color9 = #b1d05a
| label10 = [[दमई]]
| value10 = 3.16
| color10 = darksalmon
| label11 = [[सुनुवार जाति|सुनवार]]
| value11 = 2.85
| color11 = #5f5fd3
| label12 = [[भुजेल]]
| value12 = 1.50
| color12 = cornsilk
| label13 = [[राइ जाति|राइ]]
| value13 = 1.46
| color13 = skyblue
| label14 = मधेशी ग़ैर दलित
| value14 = 1.47
| color14 = khaki
| label15 = अन्य खास ग़ैर दलित
| value15 = 1.35
| color15 = indianred
| label16 = दुसरी पहाड़ी जनजाती
| value16 = 1.07
| color16 = teal
| label17 = अन्य
| value17 = 1.23
| color17 = grey
}}
{{Pie chart
| caption = सिन्धुली जिला मा भाषा (२०२१)<ref name="mothertongue"/>
| thumb = right
| label1 = [[नेपाली भाषा|नेपाली]]
| value1 = 52.35
| color1 = orange
| label2 = [[तामाङ भाषा|तामाङ]]
| value2 = 25.13
| color2 = turquoise
| label3 = [[मगर भाषा|मगर]]
| value3 = 8.11
| color3 = orchid
| label4 = [[दनुवार भाषा|दनुवार]]
| value4 = 6.61
| color4 = #a03939
| label5 = [[नेपाल भाषा|नेवारी (नेपाल भाषा)]]
| value5 = 2.08
| color5 = mediumvioletred
| label6 = [[मैथिली भाषा|मैथिली]]
| value6 = 1.80
| color6 = pink
| label7 = [[सुनुवार भाषा|सुनुवार]]
| value7 = 1.10
| color7 = #d5e7ff
| label8 = अन्य
| value8 = 2.82
| color8 = grey
}}
२०२१ के नेपाल जनगणना के समय, सिन्धुली जिला के जनसंख्या ३,००,०२६ रहै। ८.०४% आबादी ५ वर्ष ते कम उमिर के है। यहिके साक्षरता दर ७२.५९% है अउर लिंगानुपात १०४० मेहेरिया प्रति १००० मनई है। १,४१,२२३ मनई (४७.०७%) नगरपालिकन मा रहति रहैं।<ref name="provincialreport">{{Cite web |title=Provincial/District/Local reports: Bagmati Province |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/files/result-folder/province/Bagmati_Province_census_report.pdf |access-date= |website=Census Nepal 2021 |publisher=[[Central Bureau of Statistics (Nepal)|Central Bureau of Statistics]]}}</ref>
जातीयता के आधार पर: पहाड़ी जनजाति सबते बड़ा समूह रहै, जउन कुल आबादी क ५७% रहै। तामांग सबते बड़ा पहाड़ी जनजाति समूह रहै, जउन आबादी क २६.७% रहै, औ मगर कुल आबादी क १४.१% रहैं। खस (छेत्री, बाहुन, कामी, दमाई आदि) आबादी क ३४% रहैं।<ref name="caste">{{Cite web |title=Table 1: Caste/Ethnicity and sex |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/downloads/caste-ethnicity |access-date=2024-03-16 |website=Census Nepal 2021 |publisher=[[Central Bureau of Statistics (Nepal)|Central Bureau of Statistics]]}}</ref>
२०२१ के जनगणना के समय, ५२.३५% आबादी अपन पहिल भाषा के तौर प नेपाली, २५.१३% तामांग, ८.११% मगर, ६.६१% दनुवार, २.०८% नेपाल भाषा, १.८०% मैथिली अउर १.१०% सुनुवार दर्ज कराएसि। २०११ मा, ४८.१% आबादी अपन पहिल भाषा के रूप मा नेपाली ब्वालति रहै।<ref name="mothertongue">{{Cite web |title=Table 5: Mother tongue and sex |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/downloads/caste-ethnicity |access-date= |website=Census Nepal 2021 |publisher=[[Central Bureau of Statistics (Nepal)|Central Bureau of Statistics]]}}</ref> In 2011, 48.1% of the population spoke Nepali as their first language.<ref>[https://nepalmap.org/data/table/?table=LANGUAGE&primary_geo_id=district-65&geo_ids=district-65,province-3,country-NP NepalMap Language]</ref>
{{bar box
| title = सिन्धुली जिला मा धर्म (२०२१)<ref name="religion">{{Cite web |title=Table 5: Religion and sex |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/downloads/caste-ethnicity |access-date=2024-03-16 |website=Census Nepal 2021 |publisher=[[केंद्रीय तथ्यांक विभाग (नेपाल)|केंद्रीय तथ्यांक विभाग]]}}</ref>
| titlebar = #Fcd116
| left1 = धर्म
| right1 = प्रतिशत
| float = right
| bars =
{{bar percent|[[नेपाल मा हिंदू धर्म|हिंदू धर्म]]|darkorange|68.24}}
{{bar percent|[[नेपाल मा बौद्ध धर्म|बौद्ध धर्म]]|Yellow|26.92}}
{{bar percent|[[किरात मुंधुम]]|red|2.21}}
{{bar percent|[[नेपाल मा ईसाई धर्म|ईसाई धर्म]]|dodgerblue|1.84}}
{{bar percent|[[प्रकृति पूजा|प्रकृति]]|limegreen|0.67}}
{{bar percent|अन्य या उल्लेखित नहीं|black|0.12}}
}}
{{clear}}
== अर्थव्यवस्था ==
सिन्धुली जिला मा खेती-बाड़ी (कृषि) मुख्य आर्थिक गतिविधि आय। उपजाऊ भीतरी तराई क्षेत्र मा धान, मकई, गेहूँ, आलू औ कोदों (बाजरा) के साथै मौसमी फल औ सब्जियाँ उगाई जात हैं।<ref name=":0" /><ref name=":5" />
[[File:Junar bijayachhap sindhuli.jpg|thumb|जुनार]]
सिन्धुली अपने जुनार (मीठ संतरा) के उत्पादन खातिन बहुत प्रसिद्ध है, जेहिका वैज्ञानिक रूप ते ''साइट्रस साइनेन्सिस'' (Citrus Sinensis) के नाँव ते जाना जात है। यो जिला नेपाल मा जुनार क सबते बड़ा उत्पादक आय। यही के मारे, सिन्धुली का "जुनार को जिल्ला" (जुनार क जिला) के रूप मा जाना जात है। ई फल के खेती महाभारत पर्वत शृंखला मा ८०० मीटर ते १३०० मीटर की ऊंचाई के बीच कीन जात है। सिन्धुली मा जुनार के खेती किसानन खातिन नगद कमाई क एक अच्छा स्रोत प्रदान करति है।<ref>{{Cite web |title=Status of Sweet Orange (Junar) Production in Sindhuli District of Nepal |url=https://horticulturenepal.org/public/uploads/main_attachment/1627554994_NHS%20Journal_8%20&%209-112-117.pdf}}</ref>
खेती-बाड़ी (कृषि) के अलावा, हियाँ के मनई पशुपालनौ करति हैं, जेहिमा मुर्गीपालन अउर डेयरी उत्पादन शामिल है। जिला मा कइयो घरन के गुजर-बसर विदेशन ते आबै वाले रेमिटेंस (विदेशी कमाई) पर निर्भर है।
सिन्धुली मा पर्यटन एक तेजी ते बढ़ै वाला क्षेत्र आय। प्राकृतिक, सांस्कृतिक अउर ऐतिहासिक आकर्षण सैलानिन का ई जिला कइती खींचति हैं। पर्यटन का बढ़ावा देय खातिन, जिला मा कइयो होटल औ रिसॉर्ट संचालित हैं, खासकइके शहरी क्षेत्रन अउर राजमार्गन के किनारे।
सिन्धुलीमाढी ई जिला क व्यापारिक केंद्र आय। जिला मुख्यालय अउ मुख्य बाज़ार होए के मारे, यो ई क्षेत्र मा व्यापारिक कामन अउर सेवन क मुख्य केंद्र आय।<ref name=":0" /> दुसरे प्रमुख आर्थिक केंद्रन मा भीमान, दुधौली अउर खुर्कोट शामिल हैं।<ref name=":5" />
== यातायात ==
=== क्षेत्रीय ===
सिन्धुली जिला राष्ट्रीय राजमार्ग नेटवर्क ते तीन प्रमुख राजमार्गन द्वारा जुड़ा है: बीपी राजमार्ग, मदन भंडारी (भीतरी तराई) राजमार्ग अउर मध्य-पहाड़ी (पुष्पलाल) राजमार्ग।
[[File:Amaging sindhuli road.jpeg|thumb|बीपी राजमार्ग]]
बीपी राजमार्ग (NH13), जउन अपने सुंदर पहाड़ी रस्ता खातिन जाना जात है, ई जिला का राष्ट्रीय राजधानी काठमांडू औ तराई क्षेत्र ते ज्वाड़त है। ई राजमार्ग क लगभग दुइ-तिहाई हिस्सा यई जिला मा आवत है। यो सड़क मुख्यालय सिन्धुलीमाढी का बर्दिबास (महोत्तरी) मा महेंद्र (पूर्व-पश्चिम) राजमार्ग (NH 01) ते औ धुलिखेल (काभ्रे) मा अरनिको राजमार्ग (NH 34) ते ज्वाड़त है। यो चुरे पहाड़ी, भीतरी तराई, महाभारत पर्वत शृंखला अउर सुनकोशी नदी गलियारा के विविध धरातलन ते होइके गुजरत है।<ref>{{Cite web |title=Japan hands over BP Highway to Nepal |url=https://thehimalayantimes.com/nepal/japan-hands-over-bp-highway-to-nepal}}</ref> यो राजमार्ग भीमान, सिन्धुलीमाढी, सिन्धुली गढ़ी, खुर्कोट अउर नेपालथोक जइसी प्रमुख जगहन ते होइके गुजरत है।
मदन भंडारी (भीतरी तराई) राजमार्ग (NH 9) धरान-हेटौड़ा खंड सिन्धुली के भीतरी तराई क्षेत्रन ते होइके गुजरत है। यो ई जिला का पूर्ब मा कटारी (उदयपुर) ते औ पच्छिम मा प्रांतीय राजधानी हेटौड़ा ते जोड़त है।<ref>{{Cite web |title=Madan Bhandari Highway (NH 9) |url=https://dor.gov.np/mabhpd/notice/force/madan-bhandari-highway-nh-09}}</ref> यो राजमार्ग दुधौली ते होइके गुजरत है औ भीमान मा बीपी राजमार्ग मा मिलि जात है। यो राजमार्ग फिर ते सिन्धुलीमढी ते शुरू होत है औ पश्चिम कइती हेटौड़ा कइती जात है।
मध्य-पहाड़ी (पुष्पलाल) राजमार्ग (NH03) कोशी प्रदेश के पहाड़ी जिलन का बीपी राजमार्ग ते जोड़त है। यो जिला के पूर्बी पहाड़ी क्षेत्रन मा [[सुनकोशी नदी]] के किनारे-किनारे आगे बढ़त है औ खुर्कोट मा बीपी राजमार्ग मा मिलि जात है।
सिन्धुलीमाढी ते काठमांडू, [[पोखरा]], [[विराटनगर]], [[जनकपुर]], [[वीरगंज]] औ हेटौड़ा जइसे कइयो शहरन खातिन लंबी दूरी की गाड़ी चलती हैं। जनकपुर हवाई अड्डा सिन्धुली के सबते लगे क प्रमुख हवाई अड्डा आय, जउन सड़क मार्ग ते सिन्धुलीमाढी ते लगभग ७० किलोमीटर की दूरी पर है, जहाँ ते [[काठमांडू]] खातिन नियमित उड़ानें संचालित होती हैं।
=== स्थानीय ===
सिन्धुली के जादातर हिस्सन मा सड़क मार्ग ते पहुँचे क अच्छी व्यवस्था है। कइयो सड़कैं पक्की होइ चुकी हैं, मुला कुछ देहाती (ग्रामीण) सड़कैं अबहूँ कच्ची हैं जउनी बरसात (मानसून) के समय मा कठिन होइ जाती हैं।<ref name=":0" /> सिन्धुलीमाढी ते जिला के विभिन्न हिस्सन खातिन बस औ वैन नियमित रूप ते चलतीं हैं। शहरी क्षेत्रन मा ऑटो रिक्शा आवाजाही क एक आम साधन बनि चुका है।
== शिक्षा ==
=== प्राथमिक अउर माध्यमिक शिक्षा ===
सिन्धुली जिला मा, खासकइके कमलामाई नगरपालिका मा, एसईई स्तर तक की शिक्षा के अच्छी सुविधा है। हियाँ प्लस टू (+2) स्तर की पढ़ाई के गुणवत्तौ नीकि है। कइयो निजी कॉलेज राष्ट्रीय परीक्षा बोर्ड ते संबद्ध प्लस टू कॉमर्स (वाणिज्य) क संचालन कइ रहे हैं। मुला, हियाँ प्लस टू साइंस (विज्ञान) कॉलेज के संख्या बहुत कम है। कमला उच्च माध्यमिक विद्यालय जइसि विज्ञान कॉलेज सिन्धुली के छात्रन का अच्छी व्यावहारिक (प्रैक्टिकल आधारित) शिक्षा दइ रहे हैं। यो विद्यालय पूरी सिन्धुली घाटी मा विज्ञान के छात्रन खातिन उत्कृष्टता के मुख्य केंद्र के रूप मा काम कइ रहा है। हियाँ बहिरे (बधिर) लरिकन खातिनौ एक माध्यमिक विद्यालय है, जहाँ पूरी तना नेपाली सांकेतिक भाषा मा पढ़ाई कराई जाति है, औ उनके बरे मुफ्त रहै के सुविधौ (आवास) है।
==== विद्यालय ====
* श्री नवज्योति बधिर माध्यमिक विद्यालय, जैसेडामर
* लमपांतर इंग्लिश बोर्डिंग स्कूल, चकमाके बाजार, सिन्धुली
* सिन्धुली एकेडमी
* न्यू इंग्लिश बोर्डिंग स्कूल
* कमला हायर सेकेंडरी स्कूल
* सिद्धस्थली इंग्लिश बोर्डिंग सेकेंडरी स्कूल
* श्री जन ज्योति हायर सेकेंडरी स्कूल
* बैंकेश्वर हायर सेकेंडरी स्कूल
* गौमती हायर सेकेंडरी स्कूल
* बरुण देवी हायर सेकेंडरी स्कूल
* श्री देउराली लोअर सेकेंडरी स्कूल
* श्री भविष्य निर्माता सिद्धबाबा हायर सेकेंडरी स्कूल
* कालिमाटी निम्न माध्यमिक विद्यालय
* सिद्धबाबा इंग्लिश बोर्डिंग स्कूल
* स्कॉलर्स एकेडमी
* न्यू स्टार एकेडमी
* सूर्योदय सेकेंडरी इंग्लिश बोर्डिंग स्कूल
* जनता हायर सेकेंडरी इंग्लिश बोर्डिंग स्कूल
* श्री सिन्धुली गढ़ी पब्लिक इंग्लिश स्कूल
* सिन्धुली विद्याश्रम पब्लिक एजुकेशनल ट्रस्ट
* स्विस सिन्धुली सेकेंडरी इंग्लिश मीडियम स्कूल
* आधुनिक इंग्लिश बोर्डिंग स्कूल
* श्री प्रभात हायर सेकेंडरी स्कूल
* श्री जन जागृति एचएसएस, भीमान
* शाइनिंग मून एकेडमी
* श्री सरस्वती माध्यमिक विद्यालय, ढकाहा
* कमला एकेडेमिक स्कूल, भीमान
* श्री कुंडेश्वर हायर सेकेंडरी स्कूल, बेसारे बेसी
* श्री मरीन एकेडमी बोर्डिंग स्कूल
* श्री माध्यमिक विद्यालय कार्तिके, कपिलाकोट
* श्री कुशेश्वर विद्या पीठ माध्यमिक विद्यालय, सुनकोशी-१, दुम्जा, सिन्धुली
* मा.वि. लमपांतर, तीनपाटन ११, लमपांतर, सिन्धुली
=== उच्च शिक्षा ===
उच्च शिक्षा प्रदान करै वाले कइयो कॉलेज हैं। हियाँ नेपाल के विश्वविद्यालयन ते संबद्धता प्राप्त कॉलेजन के बड़ी संख्या है। सिन्धुली मल्टीपल कैंपस यई श्रेणी मा आवत है। कमला साइंस कैंपस छात्रन का बैचलर ऑफ साइंस (B.Sc.) पाठ्यक्रम पूरा करै के सुविधा प्रदान करत है।
==== कॉलेज ====
* कमला साइंस कैंपस
* सिन्धुली मल्टीपल कॉलेज
* सिद्ध ज्योति शिक्षा कॉलेज
* गौमती मल्टीपल कॉलेज
* भीम ज्योति कैंपस
* मरीन मल्टीपल कॉलेज
* सरस्वती कैंपस ढकाहा
* लमपांतर मल्टीपल कैंपस
=== तकनीकी शिक्षा ===
[[File:Sindhuli Community Technical Institute.jpg|thumb|सिन्धुली कम्युनिटी टेक्निकल इंस्टीट्यूट]]
तकनीकी शिक्षा प्रदान करै खातिन कइयो कॉलेज उपलब्ध हैं। हियाँ सीटीईवीटी ते संबद्ध तकनीकी विषय जइसे सिविल ओवरसियर (सब-इंजीनियर) औ वानिकी (Forestry) पढ़ाए जाति हैं। जिला बी.एससी.एजी (AFU) अउर बी.टेक. आईटी (KU) जइसि तकनीकी क्षेत्रन मा उच्च शिक्षा प्रदान करत है।
==== तकनीकी कॉलेज ====
* कॉलेज ऑफ नेचुरल रिसोर्स मैनेजमेंट, मरीन
* सिन्धुली कम्युनिटी टेक्निकल इंस्टीट्यूट (SCTI)
* कमला जनज्योति माध्यमिक विद्यालय
* सरस्वती माध्यमिक विद्यालय ढकाहा
== आकर्षण के केंद्र ==
=== ऐतिहासिक स्थल ===
स्रोत:<ref name=":1" />
[[File:Gate of Hariharpur Gadhi Darbar.jpg|thumb|हरिहरपुर गढ़ी किला]]
* सिन्धुली गढ़ी किला
* हरिहरपुर गढ़ी किला
=== धार्मिक स्थल ===
स्रोत:<ref name=":2" />
[[File:Kamalamai Temple Sindhuli Nepal.jpg|thumb|कमलामाई मंदिर]]
* [[कमलामाई मंदिर (सिन्धुली)|कमलामाई मंदिर]] (माईथान)
* सिद्धबाबा मंदिर
* कालीमाई मंदिर
* भद्रकाली मंदिर
* लंगूरेश्वर-मधुगंगा महादेव गुफा
* कुशेश्वर मंदिर
* पंचकन्या पोखरी
== उल्लेखनीय व्यक्ति ==
* [[चंद्र प्रकाश गजुरेल]] (उर्फ सी.पी. गजुरेल) - राजनीतिज्ञ
* [[हरिबोल गजुरेल|हरिबोल प्रसाद गजुरेल]] - राजनीतिज्ञ, पूर्व कृषि एवं पशुपंक्षी विकास मंत्री<ref>{{Cite web |date=2023-01-23 |title=Haribol Gajurel is PM Dahal's chief political advisor - OnlineKhabar English News |url=https://english.onlinekhabar.com/haribol-gajurel-dahal-chief-advisor.html |access-date=2025-12-18 |language=en-GB}}</ref>
* [[कृष्ण प्रसाद कोइराला]] - राजनीतिक रूप ते महत्त्वपूर्ण [[कोइराला परिवार]] के संस्थापक, [[मातृका प्रसाद कोइराला|मातृका]], [[बी. पी. कोइराला|बी.पी.]] और [[गिरिजा प्रसाद कोइराला]] के पिता
* [[कृष्णहरि बराल|प्रो. डॉ. कृष्णहरि बराल]] - गीतकार, कवि अउ [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय]] मा प्रोफेसर
* भोजराज काफ्ले - गीतकार एवं गायक
==संदर्भ==
{{reflist}}
{{नेपाल के प्रदेश औ जिला}}
[[श्रेणी:नेपाल मा जिला]]
c2kbd878recd74wllq5nahctoi761ar
विकिपीडिया:समाज प्रधानपन्ना
4
7830
37374
37245
2026-08-28T18:07:43Z
Archies2804
4218
/* Renewal of my Administrator and Interface Administrator rights */ added the comment for support of users right
37374
wikitext
text/x-wiki
{{Archive box|auto=yes|search=yes}}
* '''en:''' Requests for the [[m:bot|bot]] flag should be made on this page. This wiki uses the [[m:bot policy|standard bot policy]], and allows [[m:bot policy#Global_bots|global bots]] and [[m:bot policy#Automatic_approval|automatic approval of certain types of bots]]. Other bots should apply below, and then [[m:Steward requests/Bot status|request access]] from a steward if there is no objection.
== Feminism and Folklore 2026 starts soon ==
<div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;">
[[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div>
;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026
Dear Wiki Community,
We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia.
The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects.
;About the Campaign
'''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices.
;What Can Participants Write About?
Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to:
* Folk festivals, rituals, and celebrations
* Folk dances, music, and traditional performances
* Women and queer figures in folklore
* Women in mythology and oral traditions
* Women warriors, witches, and witch-hunting narratives
* Fairy tales, folk stories, and legends
* Folk games, sports, and cultural practices
Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools.
;How to Sign Up as an Organizer
Organizers are requested to complete the following steps to register their community:
# Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]]
# Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool
# Prepare a local article list and clearly mention:
#* Campaign timeline
#* Local and international prizes
# Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]]
# Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]'''
;Campaign Tools
The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants:
* '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats.
* '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore.
Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]'''
;Learn More & Get Support
For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the
'''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''.
If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via:
* '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]'''
* Email us using details on the contact page.
;Join Us
We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia.
Thank you and best wishes,
'''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]'''
----
''Stay connected:''
[[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]
[[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]
</div></div>
== Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div>
[[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]]
Hello everyone,
We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe.
;About Wiki Loves Folklore
'''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight:
* Folk traditions and rituals
* Cultural festivals and celebrations
* Traditional attire and crafts
* Performing arts, music, and dance
* Everyday practices rooted in folk heritage
Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world.
[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]]
; Host a Local Edition
As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to:
* Increase visibility of your region’s folk culture
* Engage new contributors in your community
* Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content
'''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:'''
If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know.
If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region.
;Get in Touch
If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via:
* The project Talk pages
* Email: '''support@wikilovesfolklore.org'''
We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail.
Warm regards,
'''The Wiki Loves Folklore International Team'''
</div>
[[यूजर:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[यूजर बातचीत:MediaWiki message delivery|बातचीत]]) १८:५०, १८ जनवरी २०२६ (IST)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Tiven2240@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="hi" dir="ltr">सार्वभौमिक आचार संहिता और प्रवर्तन के दिशानिर्देशों की वार्षिक समीक्षा</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr">
<section begin="announcement-content" />
मैं आपको यह बताना चाहता हूँ कि सार्वभौमिक आचार संहिता और प्रवर्तन के दिशानिर्देशों की वार्षिक समीक्षा की अवधि शुरू हो चुकी है। आप 9 फरवरी 2026 तक बदलावों के सुझाव दे सकते हैं। यह वार्षिक समीक्षा के कई चरणों का पहला चरण है। [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|मेटा के UCoC पृष्ठ पर अधिक जानकारी पाएँ और जुड़ने के लिए वार्तालाप खोजें]]।
[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|सार्वभौमिक आचार संहिता समन्वयन समिति]] (U4C) एक वैश्विक समिति है जो UCoC का साम्यिक और सुसंगत कार्यान्वयन करने को समर्पित है। यह वार्षिक समीक्षा U4C द्वारा योजित और लागू की गई है। अधिक जानकारी तथा U4C की ज़िम्मेदारियों के लिए [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|आप U4C चार्टर की जाँच कर सकते हैं]]।
कृपया जहाँ भी उचित हो, अपने समुदाय के दूसरे सदस्यों के साथ यह जानकारी साझा करें।
-- U4C के साथ समन्वय में, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|वार्ता]])<section end="announcement-content" />
</div>
०२:३१, २० जनवरी २०२६ (IST)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Keegan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
==Renewal of my Administrator and Interface Administrator rights==
Hello everyone,
I am applying for the renewal of my Administrator and Interface Administrator rights. This wiki lacks several useful gadgets and technical improvements that can benefit editors and readers. With interface admin access, I plan to add and maintain such tools, following community consensus and best practices. I am also connected with the MediaWiki technical community for guidance when needed.
Thank you for your consideration. '''-- [[User:Suyash.dwivedi|<span style="color:#FF5733;">सुयश</span> <span style="color:#2E86C1;">द्विवेदी</span> / Suyash Dwivedi]]''' ([[User talk:Suyash.dwivedi|💬]]) २३:४९, ३ फरवरी २०२६ (IST)
# Support - [[यूजर:Herdaisymione|Herdaisymione]] ([[यूजर बातचीत:Herdaisymione|बातचीत]]) १४:४४, ६ फरवरी २०२६ (IST)
# Support - We need some gadgets and some useful templates need to be import.[[यूजर:Shoot stufz|Shoot stufz]] ([[यूजर बातचीत:Shoot stufz|बातचीत]]) १५:०१, ६ फरवरी २०२६ (IST)
# Support - We have observe some spamming so admin is a must. [[यूजर:Archies2804|Archies2804]] ([[यूजर बातचीत:Archies2804|बातचीत]]) २२:३८, ६ फरवरी २०२६ (IST)
# Support -I agree with Shoot stufz ,[[यूजर:Satyam8v|Satyam8v]] ([[यूजर बातचीत:Satyam8v|बातचीत]]) २२:५४, ६ फरवरी २०२६ (IST)
# Support - I agree with Archies2804 [[यूजर:Mohit07agre|Mohit07agre]] ([[यूजर बातचीत:Mohit07agre|बातचीत]]) २२:५९, ६ फरवरी २०२६ (IST)
#Support -I agree with Shoot stufz [[यूजर:Anushka10patel|Anushka10patel]] ([[यूजर बातचीत:Anushka10patel|बातचीत]]) १८:३२, ७ फरवरी २०२६ (IST)
# Support - He is a seasoned Wikimedian who has previously supported this wiki and can be trusted. [[यूजर:Dev Jadiya|Dev Jadiya]] ([[यूजर बातचीत:Dev Jadiya|बातचीत]]) १८:४७, ७ फरवरी २०२६ (IST)
# Support - I agreed with Dev Jadiya.[[यूजर:Imakanksha|Imakanksha]] ([[यूजर बातचीत:Imakanksha|बातचीत]]) १८:४७, ७ फरवरी २०२६ (IST)
#Support -I agree with Shoot stufz [[यूजर:Bhaiyaji Smile 123|Bhaiyaji Smile 123]] ([[यूजर बातचीत:Bhaiyaji Smile 123|बातचीत]]) २३:२९, १५ फरवरी २०२६ (IST)
# Support — I support the renewal of Suyash Dwiwedi ji’s Administrator and Interface Administrator rights on a permanent basis. He has been actively contributing to the wiki and supporting the community with administrative and technical work. I believe these rights will help him continue contributing to the growth and improvement of the wiki - [[यूजर:Raghav._.real|Raghav._.real]] ([[यूजर बातचीत:Raghav._.real|बातचीत]])
== Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! ==
<div lang="en" dir="ltr">
[[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]]
{{int:please-translate}}
Dear Wikipedians!
[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''.
The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences.
🧩'''How to participate?'''
Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine.
🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''.
'''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.'''
If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language.
Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge!
[[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC)
</div>
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== Request for comment (global AI policy) ==
<bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}}
A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}}
[[यूजर:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[यूजर बातचीत:MediaWiki message delivery|बातचीत]]) ०६:२७, २६ अप्रैल २०२६ (IST)
</bdi>
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Codename Noreste@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== <span lang="hi" dir="ltr">अब 2026 U4C चुनाव में वोट करें</span> ==
<div lang="hi" dir="ltr">
<section begin="announcement-content" />
योग्य मतदाताओं से अनुरोध है कि वे २०२६ की सार्वभौमिक आचार संहिता समन्वयन समिति के चुनाव में भाग लें। अधिक जानकारी-जिसमें पात्रता जाँच, मतदान प्रक्रिया की जानकारी, उम्मीदवारों की जानकारी, तथा मतदान के लिए लिंक शामिल हैं| मेटा पर २०२६ चुनाव जानकारी पृष्ठ पर उपलब्ध है। मतदान [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC] पर २ जून २०२६ को समाप्त होगा।
यदि आपका खाता पात्र है तो कृपया वोट करें। परिणाम 14 जून 2026 तक उपलब्ध होंगे। --U4C के सहयोग से,<section end="announcement-content" />
</div>
[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) २२:४४, २७ मई २०२६ (IST)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Keegan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश -->
== RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons ==
<bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|बातचीत]])</bdi> २२:४१, २३ जून २०२६ (IST)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Codename Noreste@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश -->
== <span lang="en" dir="ltr">Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki</span> ==
<div lang="en" dir="ltr">
<section begin="Message"/>
'''Legal & Safety Contacts'''
Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]].
<section end="Message"/>
</div>
-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) १८:५८, २५ जून २०२६ (IST)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Sannita (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश -->
== Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) ==
<bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}}
You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}}
[[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) १७:५४, २४ जुलाई २०२६ (IST)
</bdi>
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:DreamRimmer@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश -->
==Renewal of my Administrator and Interface Administrator rights==
Hello everyone,
I am applying for the renewal of my Administrator and Interface Administrator rights on a permanent basis. This wiki lacks several useful gadgets and technical improvements that could benefit both editors and readers. With Interface Administrator access, I plan to add and maintain such tools, following community consensus and best practices. As an Administrator, I will also continue helping to combat vandalism, spam, and other disruptive activities, while supporting the community in maintaining the quality and reliability of the wiki. I am also connected with the MediaWiki technical community and can seek guidance when needed. Thank you for your consideration. '''-- [[User:Suyash.dwivedi|<span style="color:#FF5733;">सुयश</span> <span style="color:#2E86C1;">द्विवेदी</span> / Suyash Dwivedi]]''' ([[User talk:Suyash.dwivedi|💬]]) १६:००, २० अगस्त २०२६ (IST)
# Support - This Wiki needs Admin and Interface admin and he is a trusted user - [[यूजर:Herdaisymione|Herdaisymione]] ([[यूजर बातचीत:Herdaisymione|बातचीत]]) ०९:४८, २५ अगस्त २०२६ (IST)
# Support - We need some gadgets and some useful templates need to be import. [[यूजर:Decodeme|Decodeme]] ([[यूजर बातचीत:Decodeme|बातचीत]]) ०९:५६, २५ अगस्त २०२६ (IST)
# Support — I support the renewal of Sir’s Administrator and Interface Administrator rights on a permanent basis. He has been actively contributing to the wiki and has consistently supported the community with administrative and technical work. I believe these rights will help him continue contributing to the growth and improvement of the wiki - [[यूजर:Raghav._.real|Raghav._.real]]
# Support -I agree with Decodeme, [[यूजर:Satyam8v|Satyam8v]] ([[यूजर बातचीत:Satyam8v|बातचीत]]) १८:१४, २७ अगस्त २०२६ (IST)
# Support -I agree with Decodeme, [[यूजर:Sachin Patel 78|Sachin Patel 78]] ([[यूजर बातचीत:Sachin Patel 78|बातचीत]]) १८:५८, २७ अगस्त २०२६ (IST) [[यूजर:Sachin Patel 78|Sachin Patel 78]] ([[यूजर बातचीत:Sachin Patel 78|बातचीत]]) १८:१४, २७ अगस्त २०२६ (IST)
# Support -- Active contributor with a good understanding of community guidelines and policies - [[यूजर:Anitya Gautam|Anitya Gautam]] ([[यूजर बातचीत:Anitya Gautam|बातचीत]]) १८:१६, २७ अगस्त २०२६ (IST)
# Support -I agree with Decodeme [[यूजर:Tanishkaapatidar|Tanishkaapatidar]] ([[यूजर बातचीत:Tanishkaapatidar|बातचीत]]) १८:४९, २७ अगस्त २०२६ (IST)
# Support -I agree with Decodeme, [[यूजर:Namami06|Namami06]] ([[यूजर बातचीत:Namami06|बातचीत]]) १८:३५, २७ अगस्त २०२६ (IST)
# Support -I agree with Decodeme, [[यूजर:Zohasheikh|Zohasheikh]] ([[यूजर बातचीत:Zohasheikh|बातचीत]]) १९:१०, २७ अगस्त २०२६ (IST)
# Support - Trusted and experienced contributor who has consistently helped maintain the wiki's quality; renewal will allow continued technical and administrative support for the community. [[यूजर:Imakanksha|Imakanksha]] ([[यूजर बातचीत:Imakanksha|बातचीत]]) २०:४८, २७ अगस्त २०२६ (IST)
# Support — I support the renewal of his Administrator and Interface Administrator rights. He is an active and trusted contributor. [[यूजर:Stipple Scholar|Stipple Scholar]] ([[यूजर बातचीत:Stipple Scholar|बातचीत]]) २२:५४, २७ अगस्त २०२६ (IST)
# '''Support''' — Considering his experience and the technical improvements he works on, I believe the permanent renewal of these rights is well justified. [[यूजर:Archies2804|Archies2804]] ([[यूजर बातचीत:Archies2804|बातचीत]]) २३:३७, २८ अगस्त २०२६ (IST)
rytgquqz64t4l5uzxgqmmtwhm7kf52r
खाँचा:NPL
10
10589
37370
2026-08-28T17:43:48Z
Avimaarak
3578
खाँचा:NPL
37370
wikitext
text/x-wiki
{{#invoke:flag||Nepal}}<noinclude>
{{flag template documentation|Nepal|NPL|NEP|NEP}}
</noinclude>
jkh9qm798kkmlk89pj0qtvbllsp1txo
37372
37370
2026-08-28T17:45:32Z
Avimaarak
3578
37372
wikitext
text/x-wiki
{{#invoke:flag||नेपाल}}<noinclude>
{{flag template documentation|Nepal|NPL|NEP|NEP}}
</noinclude>
p8v52wy94hqhrlakw287646t2rfb6hj
मॉड्यूल:CountryData/cacheI
828
10590
37371
2026-08-28T17:44:28Z
Avimaarak
3578
'local CountryData = require('Module:CountryData') local pages = {'Bangladesh', 'Cameroon', 'Costa_Rica', 'Ivory_Coast', 'Malta', 'Moldova', 'Nepal', 'North_Macedonia', 'Panama', 'Qatar', 'Senegal', 'Zimbabwe'} local p = { data = {} } local frame = mw.getCurrentFrame() for _,v in ipairs(pages) do p.data[v] = CountryData.gettable(frame, v, {}) end return p' कय साथे नँवा पन्ना बनावा गय
37371
Scribunto
text/plain
local CountryData = require('Module:CountryData')
local pages = {'Bangladesh', 'Cameroon', 'Costa_Rica', 'Ivory_Coast', 'Malta', 'Moldova', 'Nepal', 'North_Macedonia', 'Panama', 'Qatar', 'Senegal', 'Zimbabwe'}
local p = {
data = {}
}
local frame = mw.getCurrentFrame()
for _,v in ipairs(pages) do
p.data[v] = CountryData.gettable(frame, v, {})
end
return p
6eu710lnsq30ultao2r5kzgxodw4czh
बागमती प्रदेश
0
10591
37375
2026-08-28T18:14:47Z
Avimaarak
3578
''''बागमती प्रदेश''' ({{langx|ne|[[:ne:बागमती प्रदेश|बागमती प्रदेश]]}}) नेपाल के संविधान द्वारा स्थापित नेपाल के सात संघीय प्रदेशन मा ते एक आय। बागमती नेपाल क सबते अधिक जनसंख्या...' कय साथे नँवा पन्ना बनावा गय
37375
wikitext
text/x-wiki
'''बागमती प्रदेश''' ({{langx|ne|[[:ne:बागमती प्रदेश|बागमती प्रदेश]]}}) नेपाल के संविधान द्वारा स्थापित नेपाल के सात संघीय प्रदेशन मा ते एक आय। बागमती नेपाल क सबते अधिक जनसंख्या वाला प्रदेश औ क्षेत्रफल के हिसाब ते पँचवा सबते बड़ा प्रदेश आय। यहिके उत्तर मा चीन क तिब्बत स्वशासी क्षेत्र, पच्छिम मा गण्डकी प्रदेश, पूर्ब मा कोशी प्रदेश, औ दक्खिन मा मधेश प्रदेश तथा भारत क बिहार राज्य स्थित है। हेटौड़ा यहिका प्रांतीय मुख्यालय आय। यई प्रदेश मा देश के राजधानी काठमांडू स्थित है। यो क्षेत्र जादातर पहाड़ी अउ पर्वतीय है। हियाँ गौरीशंकर, लांगटांग, जुगल अउर गणेश जइसी पर्वत चोटी स्थित हैं।
नेपाल क सबते जादा आबादी वाला प्रदेश होए के नाते, हियाँ समृद्ध सांस्कृतिक विविधता है जेहिमा थामी (थांगमी), नेवार, तामांग, शेर्पा, थारू, चेपांग, जिरेल, बाहुन (ब्राह्मण), छेत्री अउर कइयो समुदाय औ जाती शामिल हैं। २०१७ के प्रतिनिधि सभा औ प्रांतीय सभा के चुनाव मा हियाँ सबते ज्यादा मतदाता संख्या रहैं।
by03tfewlax1fo1sv5z5i8lk1z3p5k4
37383
37375
2026-08-28T18:45:55Z
Avimaarak
3578
37383
wikitext
text/x-wiki
'''बागमती प्रदेश''' ({{langx|ne|[[:ne:बागमती प्रदेश|बागमती प्रदेश]]}})<ref>{{Cite web |url=https://ekantipur.com/news/2020/01/12/15788111831798552.html |title=प्रदेश ३ को नाम बाग्मती |trans-title=Province No. 3 named as Bagmati |website=ekantipur.com |language=ne |access-date=2020-01-12}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.onlinekhabar.com/2020/01/827856 |title=प्रदेश ३ को नाम बाग्मती, स्थायी राजधानी हेटौंडा तोकियो |trans-title=Province No. 3 named as Bagmati, permanent capital Hetauda |website=Online Khabar |language=ne |access-date=2020-01-12}}</ref> नेपाल के संविधान द्वारा स्थापित नेपाल के सात संघीय प्रदेशन मा ते एक आय।<ref name="statoids">{{cite web|url=http://www.statoids.com/unp.html|title=Nepal Provinces|publisher=statoids.com|access-date=2016-03-21}}</ref> बागमती नेपाल क सबते अधिक जनसंख्या वाला प्रदेश औ क्षेत्रफल के हिसाब ते पँचवा सबते बड़ा प्रदेश आय। यहिके उत्तर मा [[चीन]] क [[तिब्बत]] स्वशासी क्षेत्र, पच्छिम मा [[गण्डकी प्रदेश]], पूर्ब मा [[कोशी प्रदेश]], औ दक्खिन मा [[मधेश प्रदेश]] तथा [[भारत]] क [[बिहार]] राज्य स्थित है। [[हेटौडा]] यहिका प्रांतीय मुख्यालय आय।<ref>{{Cite web|url=https://english.onlinekhabar.com/finally-provincial-assembly-renames-province-3-as-bagmati-picks-hetaunda-as-capital.html|title=Finally, Provincial Assembly renames Province 3 as Bagmati, picks Hetaunda as capital
|date=12 January 2020
|language=en-GB|access-date=2020-01-19}}</ref> यई प्रदेश मा देश के राजधानी [[काठमांडू]] स्थित है। यो क्षेत्र जादातर पहाड़ी अउ पर्वतीय है। हियाँ गौरीशंकर, लांगटांग, जुगल अउर गणेश जइसी पर्वत चोटी स्थित हैं।
नेपाल क सबते जादा आबादी वाला प्रदेश होए के नाते, हियाँ समृद्ध सांस्कृतिक विविधता है जेहिमा थामी (थांगमी), नेवार, तामांग, शेर्पा, थारू, चेपांग, जिरेल, बाहुन (ब्राह्मण), छेत्री अउर कइयो समुदाय औ जाती शामिल हैं।<ref>{{Cite news|url=http://kathmandupost.ekantipur.com/news/2017-11-04/highest-number-of-voters-in-province-no-3.html|title=Highest number of voters in province no. 3|access-date=2018-04-15|language=en}}</ref> २०१७ के प्रतिनिधि सभा औ प्रांतीय सभा के चुनाव मा हियाँ सबते ज्यादा मतदाता संख्या रहैं।
==संदर्भ==
{{reflist}}
{{नेपाल के प्रदेश औ जिला}}
2c5bugx3h0d4srnxkw4lzw1pdyjn7bo
सुदूरपश्चिम प्रदेश
0
10592
37376
2026-08-28T18:19:00Z
Avimaarak
3578
''''सुदूरपश्चिम प्रदेश''' ({{langx|ne|[[:ne:सुदूरपश्चिम प्रदेश|सुदूरपश्चिम प्रदेश]]}}) नेपाल के २० सितंबर २०१५ का अपनाए गे नए संविधान द्वारा स्थापित सात प्रदेशन मा ते एक आय।<ref name...' कय साथे नँवा पन्ना बनावा गय
37376
wikitext
text/x-wiki
'''सुदूरपश्चिम प्रदेश''' ({{langx|ne|[[:ne:सुदूरपश्चिम प्रदेश|सुदूरपश्चिम प्रदेश]]}}) नेपाल के २० सितंबर २०१५ का अपनाए गे नए संविधान द्वारा स्थापित सात प्रदेशन मा ते एक आय।<ref name="statoids">{{cite web|url=http://www.statoids.com/unp.html|title=Nepal Provinces |publisher=statoids.com|access-date=21 March 2016}}</ref> यो उत्तर मा चीन के तिब्बत स्वशासी क्षेत्र, पूर्ब मा कर्णाली प्रदेश औ लुम्बिनी प्रदेश, अउर पच्छिम तथा दक्खिन मा क्रमशः भारत के उत्तराखण्ड औ उत्तर प्रदेश राज्यन ते सीमा साझा करत है। यो प्रदेश १९,९९९.२८ वर्ग किलोमीटर के क्षेत्रफल मा फइला है, जउन देश के कुल क्षेत्रफल क लगभग १३.५५% हिस्सा आय।
==संदर्भ ==
{{reflist}}
d2uo7tjvrn8m4zc7q2v3bud4sr25mfd
37377
37376
2026-08-28T18:20:34Z
Avimaarak
3578
/* संदर्भ */
37377
wikitext
text/x-wiki
'''सुदूरपश्चिम प्रदेश''' ({{langx|ne|[[:ne:सुदूरपश्चिम प्रदेश|सुदूरपश्चिम प्रदेश]]}}) नेपाल के २० सितंबर २०१५ का अपनाए गे नए संविधान द्वारा स्थापित सात प्रदेशन मा ते एक आय।<ref name="statoids">{{cite web|url=http://www.statoids.com/unp.html|title=Nepal Provinces |publisher=statoids.com|access-date=21 March 2016}}</ref> यो उत्तर मा चीन के तिब्बत स्वशासी क्षेत्र, पूर्ब मा कर्णाली प्रदेश औ लुम्बिनी प्रदेश, अउर पच्छिम तथा दक्खिन मा क्रमशः भारत के उत्तराखण्ड औ उत्तर प्रदेश राज्यन ते सीमा साझा करत है। यो प्रदेश १९,९९९.२८ वर्ग किलोमीटर के क्षेत्रफल मा फइला है, जउन देश के कुल क्षेत्रफल क लगभग १३.५५% हिस्सा आय।
==संदर्भ ==
{{reflist}}
{{नेपाल के प्रदेश औ जिला}}
5tpbun1gwtkkoe0iwhxq7ijwjso83vl
37385
37377
2026-08-28T18:48:25Z
Avimaarak
3578
37385
wikitext
text/x-wiki
'''सुदूरपश्चिम प्रदेश''' ({{langx|ne|[[:ne:सुदूरपश्चिम प्रदेश|सुदूरपश्चिम प्रदेश]]}}) नेपाल के २० सितंबर २०१५ का अपनाए गे नए संविधान द्वारा स्थापित सात प्रदेशन मा ते एक आय।<ref name="statoids">{{cite web|url=http://www.statoids.com/unp.html|title=Nepal Provinces |publisher=statoids.com|access-date=21 March 2016}}</ref> यो उत्तर मा [[चीन]] के [[तिब्बत]] स्वशासी क्षेत्र, पूरब मा [[कर्णाली प्रदेश]] औ [[लुम्बिनी प्रदेश]], अउर पच्छिम तथा दक्खिन मा क्रमशः भारत के [[उत्तराखण्ड]] औ [[उत्तर प्रदेश]] राज्यन ते सीमा साझा करत है। यो प्रदेश १९,९९९.२८ वर्ग किलोमीटर के क्षेत्रफल मा फइला है, जउन देश के कुल क्षेत्रफल क लगभग १३.५५% हिस्सा आय।
==संदर्भ ==
{{reflist}}
{{नेपाल के प्रदेश औ जिला}}
k5wslw0n0imz1gvdxddcfogc6ddiaoz
लुम्बिनी प्रदेश
0
10593
37378
2026-08-28T18:26:17Z
Avimaarak
3578
''''लुम्बिनी प्रदेश''' ({{langx|ne|[[:ne:लुम्बिनी प्रदेश|लुम्बिनी प्रदेश]]}}) पच्छिमी नेपाल क एक प्रदेश आय। क्षेत्रफल औ जनसंख्या दूनों के हिसाब ते देश के तीसर सबते बड़े प्रदेश ल...' कय साथे नँवा पन्ना बनावा गय
37378
wikitext
text/x-wiki
'''लुम्बिनी प्रदेश''' ({{langx|ne|[[:ne:लुम्बिनी प्रदेश|लुम्बिनी प्रदेश]]}}) पच्छिमी नेपाल क एक प्रदेश आय। क्षेत्रफल औ जनसंख्या दूनों के हिसाब ते देश के तीसर सबते बड़े प्रदेश लुम्बिनी मा बिस्व धरोहर स्थल 'लुम्बिनी' स्थित है, जहाँ बौद्ध परंपरा के अनुसार बौद्ध धर्म के संस्थापक गौतम बुद्ध क जनम भा रहै।<ref name=":1">{{Cite web |title=Lumbini, the Birthplace of the Lord Buddha Silk Roads Programme |url=https://en.unesco.org/silkroad/silk-road-themes/world-heritage-sites/lumbini-birthplace-lord-buddha#:~:text=The%20Lord%20Buddha%20was%20born,Emperor%20Asoka%20in%20249%20BC. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211111175656/https://en.unesco.org/silkroad/silk-road-themes/world-heritage-sites/lumbini-birthplace-lord-buddha#:~:text=The%20Lord%20Buddha%20was%20born,Emperor%20Asoka%20in%20249%20BC. |archive-date=11 November 2021 |access-date=11 November 2021 |publisher=UNESCO}}</ref>
लुम्बिनी के उत्तर मा गण्डकी प्रदेश औ कर्णाली प्रदेश, पच्छिम मा सुदूरपश्चिम प्रदेश, औ दक्खिन मा भारत के उत्तर प्रदेश अउर बिहार स्थित हैं। लुम्बिनी के राजधानी, देउखुरी, ई प्रदेश के भौगोलिक केंद्र के लगे स्थित है। ई प्रदेश के प्रमुख शहरन मा [[रूपन्देही जिला]] मा [[बुटवल]] औ [[सिद्धार्थनगर]], [[बाँके जिला]] मा [[नेपालगञ्ज]], [[पाल्पा जिला]] मा तानसेन, अउर [[दाङ जिला]] मा घोराही तथा तुलसीपुर शामिल हैं।
==संदर्भ==
{{reflist}}
{{नेपाल के प्रदेश औ जिला}}
kpfz5itosqqp37q0fc5c597phowqiss
37380
37378
2026-08-28T18:36:40Z
Avimaarak
3578
37380
wikitext
text/x-wiki
'''लुम्बिनी प्रदेश''' ({{langx|ne|[[:ne:लुम्बिनी प्रदेश|लुम्बिनी प्रदेश]]}}) पच्छिमी नेपाल क एक प्रदेश आय। क्षेत्रफल औ जनसंख्या दूनों के हिसाब ते देश के तीसर सबते बड़े प्रदेश लुम्बिनी मा बिस्व धरोहर स्थल '[[लुम्बिनी]]' स्थित है, जहाँ बौद्ध परंपरा के अनुसार बौद्ध धर्म के संस्थापक [[गौतम बुद्ध]] क जनम भा रहै।<ref name=":1">{{Cite web |title=Lumbini, the Birthplace of the Lord Buddha Silk Roads Programme |url=https://en.unesco.org/silkroad/silk-road-themes/world-heritage-sites/lumbini-birthplace-lord-buddha#:~:text=The%20Lord%20Buddha%20was%20born,Emperor%20Asoka%20in%20249%20BC. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211111175656/https://en.unesco.org/silkroad/silk-road-themes/world-heritage-sites/lumbini-birthplace-lord-buddha#:~:text=The%20Lord%20Buddha%20was%20born,Emperor%20Asoka%20in%20249%20BC. |archive-date=11 November 2021 |access-date=11 November 2021 |publisher=UNESCO}}</ref>
लुम्बिनी के उत्तर मा [[गण्डकी प्रदेश]] औ [[कर्णाली प्रदेश]], पच्छिम मा [[सुदूरपश्चिम प्रदेश]], औ दक्खिन मा [[भारत]] के [[उत्तर प्रदेश]] अउर [[बिहार]] स्थित हैं। लुम्बिनी के राजधानी, देउखुरी, ई प्रदेश के भौगोलिक केंद्र के लगे स्थित है। ई प्रदेश के प्रमुख शहरन मा [[रूपन्देही जिला]] मा [[बुटवल]] औ [[सिद्धार्थनगर]], [[बाँके जिला]] मा [[नेपालगञ्ज]], [[पाल्पा जिला]] मा तानसेन, अउर [[दाङ जिला]] मा घोराही तथा तुलसीपुर शामिल हैं।
==संदर्भ==
{{reflist}}
{{नेपाल के प्रदेश औ जिला}}
6cujbn3s03ty2jbw51z3p3erlekrzxl
कर्णाली प्रदेश
0
10594
37379
2026-08-28T18:33:12Z
Avimaarak
3578
''''कर्णाली प्रदेश'''<ref>{{cite news |last1=pusta |first1=hamro |title=कर्णालीमा धमाधम हुँदैछ मतपत्र ढुवानी |url=https://hamropusta.com.np/news/63fLil-2026-02-15-032258 |access-date=15 February 2026 |work=hamropusta.com.np |publisher=Hamropusta |date=15 February 2026 |language=en}}</ref> ({{langx|ne|:ne:कर्णाली...' कय साथे नँवा पन्ना बनावा गय
37379
wikitext
text/x-wiki
'''कर्णाली प्रदेश'''<ref>{{cite news |last1=pusta |first1=hamro |title=कर्णालीमा धमाधम हुँदैछ मतपत्र ढुवानी |url=https://hamropusta.com.np/news/63fLil-2026-02-15-032258 |access-date=15 February 2026 |work=hamropusta.com.np |publisher=Hamropusta |date=15 February 2026 |language=en}}</ref> ({{langx|ne|[[:ne:कर्णाली प्रदेश|कर्णाली प्रदेश]]}}) २० सितंबर २०१५ का लागू भे नेपाल के नए संविधान द्वारा गठित सात संघीय प्रदेशन मा ते एक आय।<ref name="statoids">{{cite web |url=http://www.statoids.com/unp.html |title=Nepal Provinces |publisher=statoids.com |access-date=2016-03-21 |archive-date=2017-07-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170718031612/http://www.statoids.com/unp.html |url-status=live }}</ref> ई प्रदेश क कुल क्षेत्रफल २७,९८४ वर्ग किलोमीटर है, जउन देश के कुल क्षेत्रफल क १८.९७% हिस्सा है अउर यही के साथ यो नेपाल क सबते बड़ा प्रदेश बनत है।
२०११ के नेपाल जनगणना के अनुसार, ई प्रदेश के जनसंख्या १५,७०,४१८ रहै, जेहिते यो नेपाल क सबते कम जनसंख्या वाला प्रदेश होत है। ई प्रदेश के उत्तर मा चीन क तिब्बत स्वशासी क्षेत्र, पूरब मा [[गण्डकी प्रदेश]], पच्छिम मा [[सुदूरपश्चिम प्रदेश]], अउर दक्खिन मा [[लुम्बिनी प्रदेश]] स्थित है।<ref>{{cite web |url=http://www.myrepublica.com/news/36901/?categoryId=81 |title=Prov 6 named as Karnali, permanent capital in Birendranagar |date=24 February 2018 |website=www.myrepublica.com |access-date=24 February 2018 |archive-date=25 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180225064917/http://www.myrepublica.com/news/36901/?categoryId=81 |url-status=live }}</ref> [[वीरेन्द्रनगर]] (जनसंख्या १,५४,८८६) ई प्रदेश के राजधानी औ सबते बड़ा शहर दूनों आय।<ref>{{cite news |url=http://nepalekhabar.com/2018/01/79987 |title=Government finalises provinces' governors and temporary headquarters |date=17 January 2018 |website=nepalekhabar.com |access-date=19 January 2018 |archive-date=15 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201115144640/http://nepalekhabar.com/2018/01/79987 |url-status=live }}</ref>
==संदर्भ==
{{reflist}}
{{नेपाल के प्रदेश औ जिला}}
ci9w11y12yaupym0va5785oscu7hybr
गण्डकी प्रदेश
0
10595
37381
2026-08-28T18:40:47Z
Avimaarak
3578
''''गण्डकी प्रदेश''' ({{langx|ne|[[:ne:गण्डकी प्रदेश|गण्डकी प्रदेश]]}} {{Audio|Ne-Gandaki pradesh.oga|सुनो}}) २० सितंबर २०१५ का लागू कीन गे नेपाल के वर्तमान संविधान द्वारा स्थापित सात संघीय प्रदेशन...' कय साथे नँवा पन्ना बनावा गय
37381
wikitext
text/x-wiki
'''गण्डकी प्रदेश''' ({{langx|ne|[[:ne:गण्डकी प्रदेश|गण्डकी प्रदेश]]}} {{Audio|Ne-Gandaki pradesh.oga|सुनो}}) २० सितंबर २०१५ का लागू कीन गे नेपाल के वर्तमान संविधान द्वारा स्थापित सात संघीय प्रदेशन मा ते एक आय।<ref name="statoids">{{cite web|url=http://www.statoids.com/unp.html|title=Nepal Provinces|publisher=statoids.com|access-date=2016-03-21}}</ref> [[पोखरा]] ई प्रदेश के राजधानी आय। यहिके उत्तर मा दक्खिन-पच्छिमी [[चीन]] क [[तिब्बत]] स्वशासी क्षेत्र, पूरब मा [[बागमती प्रदेश]], पच्छिम मा [[कर्णाली प्रदेश]], अउर दक्खिन मा [[लुम्बिनी प्रदेश]] तथा [[भारत]] क [[बिहार]] स्थित है।
ई प्रदेश क कुल क्षेत्रफल {{convert|21733|km2|sqmi|abbr=on|0}} है, जउन नेपाल के कुल क्षेत्रफल क १४.६६% आय। २०२१ की जनगणना के अनुसार, ई प्रदेश के जनसंख्या २४,७९,७४५ रहै।<ref>{{Cite web|title=राष्ट्रिय जनगणना २०७८|url=https://docs.censusnepal.cbs.gov.np//Documents/0647661a-2c29-44a1-850b-3b5252c80a1e.pdf|website=Central Bureau of Statistics|language=ne|access-date=2 February 2026|archive-date=27 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220127125433/https://docs.censusnepal.cbs.gov.np//Documents/0647661a-2c29-44a1-850b-3b5252c80a1e.pdf|url-status=dead}}</ref> नई निर्वाचित प्रांतीय सभा २७ अप्रैल २०२३ का यहिके पुरान नाम "प्रदेश संख्या ४" का बदलिके स्थायी नाम "गण्डकी प्रदेश" अपनाएसि। सुरेन्द्र राज पाण्डे गण्डकी प्रदेश के वर्तमान मुख्यमन्त्री हैं।
==संदर्भ==
{{reflist}}
{{नेपाल के प्रदेश औ जिला}}
9777cjjdpzglcybtonpgctfmwhgdl87
गंडकी प्रदेश
0
10596
37382
2026-08-28T18:41:33Z
Avimaarak
3578
[[गण्डकी प्रदेश]] पे अनुप्रेषित
37382
wikitext
text/x-wiki
#redirect [[गण्डकी प्रदेश]]
8anpfa1x097crpuo3vi6ts43fh2wr7y
काठमांडू
0
10597
37384
2026-08-28T18:47:09Z
Avimaarak
3578
[[काठमाडौं]] पे अनुप्रेषित
37384
wikitext
text/x-wiki
#redirect [[काठमाडौं]]
7v161kczxd7kfemwsguqz69tz32ylpj
नेपाल के प्रदेश
0
10598
37386
2026-08-28T19:11:41Z
Avimaarak
3578
'{{Infobox subdivision type | name = नेपाल के प्रदेश | map = Provinces of Nepal german 2018.svg | category = [[संघीय राज्य]] | territory = [[नेपाल संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र|संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल]] <br />{{NPL}} | start_date = २० सित...' कय साथे नँवा पन्ना बनावा गय
37386
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox subdivision type
| name = नेपाल के प्रदेश
| map = Provinces of Nepal german 2018.svg
| category = [[संघीय राज्य]]
| territory = [[नेपाल संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र|संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल]] <br />{{NPL}}
| start_date = २० सितंबर २०१५
| Election =
| current_number = ७ प्रदेश
| number_date =
| population_range = '''सबते कम''': [[कर्णाली प्रदेश|कर्णाली]] (१,६९४,८८९)<br />'''सबते जादा''': [[बागमती प्रदेश|बागमती]] (६,११६,८६६)
| area_range = '''सबते छ्वाट''': [[मधेश प्रदेश|मधेश]], {{Convert|9,661|km2|sqmi|abbr=on}}<br />'''सबते बड़ा''': [[कर्णाली प्रदेश|कर्णाली]], {{Convert|27,984|km2|sqmi|abbr=on}}
| government = [[नेपाल के प्रांतीय सरकार|प्रांतीय सरकार]]
| subdivision = [[नेपाल के जिलन के सूची|जिला]]
| density_range = सबते कम: [[कर्णाली प्रदेश|कर्णाली]] (६० प्रति वर्ग किमी)<br />सबते जादा: [[मधेश प्रदेश|मधेश]] (६३३ प्रति वर्ग किमी)
}}
{{Administrative divisions of Nepal}}
{{Politics of Nepal}}
[[नेपाल]] सात [[नेपाल के प्रदेश|प्रदेशन]] क एक [[संघ|संघीय राज्य]] आय।<ref>{{Cite journal |last=Subedi |first=Girdhari |date=October 2020 |title=Fundamentals of Provincial Governance in Nepal's Federalism |url=https://www.researchgate.net/publication/346086037_Fundamentals_of_Provincial_Governance_in_Nepal's_Federalism |journal=Journal of Political Science |volume=20 |via=Nepal Journals Online (NepJOL)}}</ref> नेपाल के प्रदेशन क गठन २० सितंबर २०१५ का [[नेपाल क संविधान|नेपाल के संविधान]] की अनुसूची ४ के अनुसार कीन गा रहै। ई सात प्रदेशन क गठन पहिले ते चले आ रहे [[नेपाल के जिलन के सूची|जिलन]] के समूह के रूप मा कीन गा रहै। सात प्रदेशन के या वर्तमान व्यवस्था पहिले की उइ व्यवस्था का बदलि दीन्हेसि, जेहिके तहत [[नेपाल]] १४ [[नेपाल के अंचल|प्रशासनिक अंचलन]] मा विभाजित रहै जउन पाँच [[नेपाल के विकास क्षेत्र|विकास क्षेत्रन]] मा समूहीकृत रहैं।
== नेपाल के प्रदेशन के सूची ==
{{static row numbers}}
{| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-text"
|- style="background:#98fb98;"
! प्रदेश
! scope="col" |[[ISO 3166-2:NP|आईएसओ]]
! [[नेपाल की राजधानिन के सूची|राजधानी]]
! [[राज्यपाल (नेपाल)|राज्यपाल]]
! [[मुख्यमन्त्री (नेपाल)|मुख्यमन्त्री]]
! जिला
! क्षेत्रफल
! [[जनसंख्या के अनुसार नेपाल के प्रदेशों की सूची|जनसंख्या]]<br />(२०२१)<ref name=":0">{{Cite book |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/files/result-folder/National%20Report_English.pdf |title=National Population and Housing Census 2021 (National Report) |publisher=National Statistics Office (NSO), Nepal |year=2023 |isbn=978-9937-1-3221-3 |pages=62}}</ref>
! [[जनसंख्या के अनुसार नेपाल के प्रदेशों की सूची|जनघनत्व]]
(/किमी<sup>2</sup>)<ref name=":0" />
!{{Tooltip|[[नेपाल के संसदीय निर्वाचन क्षेत्रों की सूची|प्रतिनिधि]]|प्रतिनिधि सभा की सीटों की संख्या}}
! मानचित्र
|-
|[[कोशी प्रदेश|कोशी]]||NP-P1||[[बिराटनगर]]||[[परशुराम खापुंग]]||[[हिकमत कुमार कार्की]]||{{ubl|[[ताप्लेजुंग जिला|ताप्लेजुंग]]|[[पांचथर जिला|पांचथर]]|[[इलाम जिला|इलाम]]|[[झापा जिला|झापा]]|[[तेह्रथुम जिला|तेह्रथुम]]|[[संखुवासभा जिला|संखुवासभा]]|[[धनकुटा जिला|धनकुटा]]|[[मोरंग जिला|मोरंग]]|[[सुनसरी जिला|सुनसरी]]|[[भोजपुर जिला, नेपाल|भोजपुर]]|[[उदयपुर जिला|उदयपुर]]|[[खोटांग जिला|खोटांग]]|[[सोलुखुम्बु जिला|सोलुखुम्बु]]|[[ओखलढुंगा जिला|ओखलढुंगा]]}}
(कुल १४)
|२५,९०५ किमी<sup>2</sup>||४,९६१,४१२||१९२
|२८||[[File:Province No 1 in Nepal 2015.svg|100px]]
|-
|[[मधेश प्रदेश|मधेश]]||NP-P2||[[जनकपुर]]||[[सुरेंद्र लाभ कर्ण]]||[[कृष्ण प्रसाद यादव (नेपाली राजनीतिज्ञ)|कृष्ण प्रसाद यादव]]||{{ubl|[[सप्तरी जिला|सप्तरी]]|[[सिराहा जिला|सिराहा]]|[[धनुषा जिला|धनुषा]]|[[महोत्तरी जिला|महोत्तरी]]|[[सर्लाही जिला|सर्लाही]]|[[रौतहट जिला|रौतहट]]|[[बारा जिला|बारा]]|[[पर्सा जिला|पर्सा]]}}
(कुल ८)
|९,६६१ किमी<sup>2</sup>||६,११४,६०० ||६३३
|३२||[[File:Madhesh in Nepal.svg|100px]]
|-
|[[बागमती प्रदेश|बागमती]]||NP-P3||[[हेटौडा]] ||[[दीपक प्रसाद देवकोटा]]||[[इंद्र बहादुर बानिया]]||{{ubl|[[दोलखा जिला|दोलखा]]|[[रामेछाप जिला|रामेछाप]]|[[सिन्धुली जिला|सिन्धुली]]|[[सिंधुपाल्चोक जिला|सिंधुपाल्चोक]]|[[काभ्रेपलाञ्चोक जिला|काभ्रेपलाञ्चोक]]|[[काठमाडौँ जिला|काठमाडौँ]]|[[ललितपुर जिला, नेपाल|ललितपुर]]|[[भक्तपुर जिला|भक्तपुर]]|[[रसुवा जिला|रसुवा]]|[[नुवाकोट जिला|नुवाकोट]]|[[मकवानपुर जिला|मकवानपुर]]|[[धादिंग जिला|धादिंग]]|[[चितवन जिला|चितवन]]}}
(कुल १३)
| २०,३०० किमी<sup>2</sup>|| ६,११६,८६६||३०१
|३३||[[File:Bagmati in Nepal 2015.svg|100px]]
|-
|[[गण्डकी प्रदेश|गण्डकी]]||NP-P4||[[पोखरा]] ||[[डिल्ली राज भट्ट]]||[[सुरेंद्र राज पांडे]]||{{ubl|[[गोरखा जिला|गोरखा]]|[[लमजुंग जिला|लमजुंग]]|[[तनहुँ जिला|तनहुँ]]|[[नवलपुर जिला|नवलपुर]]|[[मनांग जिला|मनांग]]|[[मुस्तांग जिला|मुस्तांग]]|[[कास्की जिला|कास्की]]|[[पर्वत जिला|पर्वत]]|[[स्यांगजा जिला|स्यांगजा]]|[[म्याग्दी जिला|म्याग्दी]]|[[बागलुंग जिला|बागलुंग]]}}
(कुल ११)
|२१,५०४ किमी<sup>2</sup>||२,४६६,४२७||११५
|१८||[[File:Gandaki in Nepal 2015.svg|100px]]
|-
| [[लुम्बिनी प्रदेश|लुम्बिनी]]||NP-P5||[[देउखुरी]] ||[[कृष्ण बहादुर घर्ती]]||[[चेत नारायण आचार्य]]||{{ubl|[[परासी जिला|परासी]]|[[पाल्पा जिला|पाल्पा]]|[[गुल्मी जिला|गुल्मी]]|[[अर्घाखाँची जिला|अर्घाखाँची]]|[[रुपन्देही जिला|रुपन्देही]]|[[कपिलवस्तु जिला|कपिलवस्तु]]|[[प्युठान जिला|प्युठान]]|[[पूर्वी रुकुम जिला|पूर्वी रुकुम]]|[[रोल्पा जिला|रोल्पा]]|[[दांग जिला, नेपाल|दांग]]|[[बाँके जिला|बाँके]]|[[बर्दिया जिला|बर्दिया]]}}
(कुल १२)
|२२,२८८ किमी<sup>2</sup>||५,१२२,०७८||२३०
|२६||[[File:Lumbini in Nepal 2015.svg|100px]]
|-
|[[कर्णाली प्रदेश|कर्णाली]]||NP-P6||[[वीरेन्द्रनगर]]||[[यज्ञ राज जोशी]]||[[याम लाल कंडल]]||{{ubl|[[डोल्पा जिला|डोल्पा]]|[[मुगु जिला|मुगु]]|[[हुम्ला जिला|हुम्ला]]|[[जुम्ला जिला|जुम्ला]]|[[पश्चिमी रुकुम जिला|पश्चिमी रुकुम]]|[[जाजरकोट जिला|जाजरकोट]]|[[कालीकोट जिला|कालीकोट]]|[[दैलेख जिला|दैलेख]]|[[सुर्खेत जिला|सुर्खेत]]|[[सल्यान जिला|सल्यान]]}}
(कुल १०)
| २७,९८४ किमी<sup>2</sup>||१,६८८,४१२||६०
|१२||[[File:Karnali in Nepal 2015.svg|100px]]
|-
|[[सुदूरपश्चिम प्रदेश|सुदूरपश्चिम]]||NP-P7||[[गोदावरी, कैलाली|गोदावरी]]||[[नजीर मिया]]||[[कमल बहादुर शाह]]||{{ubl|[[बाजुरा जिला|बाजुरा]]|[[अछाम जिला|अछाम]]|[[बझांग जिला|बझांग]]|[[दार्चुला जिला|दार्चुला]]|[[बैतडी जिला|बैतडी]]|[[डडेलधुरा जिला|डडेलधुरा]]|[[डोटी जिला|डोटी]]|[[कंचनपुर जिला|कंचनपुर]]|[[कैलाली जिला|कैलाली]]}}
(कुल ९)
|१९,९९९.२८ किमी<sup>2</sup>|| २,६९४,७८३||१३८
|१६||[[File:Sudurpashchim in Nepal.svg|100px]]
|-
![[नेपाल]]
!NP
![[काठमाडौँ]]
![[नेपाल के राष्ट्रपति|राष्ट्रपति]]<br />[[रामचन्द्र पौडेल]]
![[नेपाल के प्रधानमन्त्री|प्रधानमन्त्री]]<br />[[बालेन शाह]]
![[नेपाल के जिलन के सूची|७७]]
!१४७,६४१.२८ किमी<sup>2</sup>
!२९,१६४,५७८
!१९८
!१६५
![[File:Nepal adm location map.svg|frameless|100x100px]]
|}
==संदर्भ==
{{reflist}}
{{नेपाल के प्रदेश औ जिला}}
jv73tari2qx3aq3ro8wv37xowfbt2w2
काठमाडौँ
0
10599
37387
2026-08-28T19:12:08Z
Avimaarak
3578
[[काठमाडौं]] पे अनुप्रेषित
37387
wikitext
text/x-wiki
#redirect [[काठमाडौं]]
7v161kczxd7kfemwsguqz69tz32ylpj
काभ्रेपलाञ्चोक जिला
0
10600
37388
2026-08-28T19:12:41Z
Avimaarak
3578
[[काभ्रेपलान्चोक जिला]] पे अनुप्रेषित
37388
wikitext
text/x-wiki
#redirect [[काभ्रेपलान्चोक जिला]]
idilsdhzm7dvazwqjph5go8hhnohyd1