آغ‌قویونلولار

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="azb">
  <siteinfo>
    <sitename>ویکی‌پدیا</sitename>
    <dbname>azbwiki</dbname>
    <base>https://azb.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D9%86%D8%A7_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%87</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.22</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">مدیا</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">اؤزل</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">دانیشیق</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">ایشلدن</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ایشلدن دانیشیغی</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ویکی‌پدیا</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">ویکی‌پدیا دانیشیغی</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">فایل</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">فایل دانیشیغی</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">مدیاویکی</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">مدیاویکی دانیشیغی</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">شابلون</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">شابلون دانیشیغی</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">کؤمک</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">کؤمک دانیشیغی</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">بؤلمه</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">بؤلمه دانیشیغی</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">پوْرتال</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">پوْرتال دانیشیغی</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">ماژول</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">ماژول دانیشیغی</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>آغ‌قویونلولار</title>
    <ns>0</ns>
    <id>538</id>
    <revision>
      <id>1593747</id>
      <parentid>1580911</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T16:15:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Safavid_Flag.svg|Safavid_Flag.svg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by ConflictFan|]].</comment>
      <origin>1593747</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9600" sha1="4vepa3ihc5lxvq7bis9c3oo0gh7otdx" xml:space="preserve">{{Infobox Former Country
|native_name            = آق‌قویونلو
|conventional_long_name = 
|common_name            = Ağ Qoyunlu
|continent              = Asia
|region                 = Middle-East
|country                =
|era                    = 
|status                 =
|status_text            =
|empire                  =
|government_type = [[شاهلیق]]
|year_start              = ۱۳۷۸
|year_end                = ۱۵۰۱
|event_start            =
|date_start              =
|event_end              =
|date_end                =
|p1                           = قراقویونلولار
|flag_p1                =Flag_of_Kara_Koyunlu_dynasty.png
|s1                     = صفویلر
|flag_s1                =
|s2                   =عثمانلی ایمپیراتورلوغو
|flag_s2            =Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg
|image_map              = Map Aq Qoyunlu 1478-en.png
|image_map_caption      =آغ قویونلولار حکومتی ۱۴۷۸ ده 
|capital                = [[دیاربکر]]{{سخ}}[[تبریز]]
|common_languages       = [[آذربایجان تورکجه‌سی|تورکجه]]&lt;ref&gt;http://www.iranicaonline.org/articles/azerbaijan-x&lt;/ref&gt; 
|religion               = [[ایسلام]]&lt;ref&gt;Historical dictionary of the Kurds, Michael M. Gunter,page 29, 2010&lt;/ref&gt;
|currency               =
|leader1                = [[قارا یولوق عوثمان بی]]
|leader2                = [[سولطان مراد بی]]
|year_leader1           = ۱۳۷۸–۱۴۳۵
|year_leader2           = ۱۵۰۱–۱۵۰۱
|title_leader           = 
|
|image_flag             =Flag of Ak Koyunlu.svg
|flag                   =
|flag_type              =
|footnotes              =
}}
'''آغ‌قوْیونلو دؤولتی''' - کۆر چاییندان گۆنئی‌ده اوْلان [[آذربایجان]] یئرلرینی٬ [[ائرمنیستان]]، دوغو [[تورکیه]] [[دیاربکر|(دیاربکیر)]]٬ دوْغو [[گورجوستان|گۆرجوستان]]٬ [[عراق|عرب عیراقی]]٬ [[مازندران اوستانی|مازندران]] و [[خوراسان|خوْراسان]] ایستیثنا اوْلماق‌لا [[ایران|ایرانین]] قالان ولایت‌لرینی ایحاطه ائدن اوْرتا چاغ دؤولتی (۱۴۶۷-۱۵۰۸).

باشدا [[بایاندور طایفاسی]]ندان دۇردوغو تۆرک دیللی آغ‌قوْیونلو طایفا ایتّیفاقی مرکزی آسیادا مئیدانا گلمیشدیر. آغ‌قوْیونلو طایفالاری‌نین بایراغیندا آغ قوْچ تصویر ائدیلدیگیندن همین طایفالار بئله آدلاندیریلیرمیش‌دیر.

آغ‌قوْیونلو طایفالاری کؤچ ائده‌رک ۱۳-جۆ عصردن آذربایجان گۆنئی ویلایتلری٬ دوْغو آنادوْلو٬ باتی عیراق٬ [[دجله چایی]] و [[فرات]] وادی‌لری ده داخیل اوْلماق‌لا٬ چوْخ گئنیش یئرلرده یاییلمیشدیلار. آنادوْلودا ائل‌خانلار حؤکومتی‌نین گۆجسوزلنمه‌سی ایله آغ‌قوْیونلو امیرلری‌نین قۆوّت‌لنله‌مه‌سی نتیجه‌سینده آغ‌قوْیونلو دؤولتی (۱۴۶۷-۱۵۰۸) قۇرولدو.
==کوک لری==
آق قویونلو لار [[اوغوز]] بویلارینا منصوب باییندیر بویوندان ایدیلر.
[[سام میرزا صفوی]] تذکیره سینده یازیر کی آق قویونلولار اسلام دان قاباق [[اوغوز خان]] زمانیندا کی ایرانین هامیسینی فتح ائتمیشدیر دیاربکرده ساکین اولموشلار.
آیری تدقیقاتچیلاردا وار کی بو نطر ده دیلر کی آق قویونلولار سلجوقلولاردان چوخ قاباق آذربایجاندا ساکینیدیلر و مغول استیلاسیندا آنادولویا کوچورلر.
آیریجا بو نطر ده وارکی آق قویونلولار هون قبیله لرینده نیدیلر و اسلام دان قاباق دربند دن آذربایجانا ساری گلیب و ساکین اولوبلار.
==بی لیگ==
1400 ایلینده امیر تیمورون آنادولو سفرینده آق قویونلو طایفاسینین رهبری [[قاراعثمان]] تیمورا تابع لیغینین بیلدیریر و اونا عثمانلیلارلا ساواش دا یاردیم ادیر بونونوچون ده امیر تیمور بو ایشین قارشیلیغیندا دیاربکر شهرین قارا عثمانا باغیشلیر .
امیر تیمورون اولوموندن سورا قارا عثمان بو دوروم دان فایدالانیر و سیواسی ،توقاتی و حلبی 1435 ایلینده اله گئچیدیر.

==ینیش و یوکسلیشی==

قارا عثمان قارا اسکندرله ارزروم یاخینلیغیندا ساواشارکن باشیندان یارالانیر و ارزروم شهرینده جانینی الدن وئریر عثمان دان سورا اوغلو علی بیگ خان اولور آما خانلیغی اوزون سورمور نیه کی قارداشی حمزه شورش  الیر و اونون یئرینه اوتورور. 
حمزه عمرونون سونوندا علی بیگین اوغلو جهانگیری اوزونون وارثی سئچیر و 1444 ایلینده جهانگیر طایفانین ربری اولور.
جهانگیرین عمی سی شیخ حسن قاراقویونلو شاهی [[جهانشاه]] یاردیمیلن شورش ائدیب و دیاربکری تصرف الیر جهانگیر سه ده حلبه قاچیر .
اوزون حسن جهانگیر دن کی اونون بویوک قارداشی ایدیر فرمان آلیر کی بو شورشی باسدیر سین و 1451 ایلینده اوزون حسن عمی سی شخ حسنی ساواش دا یئنرک اولدورور.
جهانگیر یئرینه قاییدیر آما گینه تخت دن دوشور.
1453 ایلینده اوزون حسن قارداشینا عصیان الیر و اونو شاه لیق دان یئندیررک اوزونو شاه اعلام ائدیر.
1455 ایلینده حسن بیگ ارزنجانا سالدیریر و ساواش دا آتدان ییخیلاراق قیچی سینیر ، بو شرایط دن جهانگیر استفاده الیر و دیاربکری غارت ادیر آما سورا حسن بیگ دن اوزر ایستییر.
 
1458 ایلینده اوزون حسن طرابزون کنتلیغینن متفق اولور، بو شرح ده کی حسن بگ طرابزون شاهینین قیزی دسپینا نی و کاپادوکیا شهرین ده جهیزیه اولاراق آلیر و قارشیلیغیندا تعهد وئریر کی عثمانلی نین قاباقیندا اولاردان دفاع اله سین .
حسن بیگ 1459 ایلینده گرجستانا سالدیریر و کارتیل شهرینی غارت ادیر اورداندا قایییداندا قره حصار قلعه سینی عثمانلی لاردان آلیر .
بو ایش سبب اولور کی سلطان محمد فاتح تصمیم توت سون کی اوزون حسنله طرابزونون اوسته گلسین و ایشلرینی قورتارسین.
حسن بیگ دورومون آغیرلیغین گوورور و آ«اسی سارا خاتونو صلح اوچون سلطانین یانینا یوللور .
فاتیح سلزان قبول الیر کی طربزونا یاردیم اله مماق و عثمانلیا سالدیرماماق قارشیلیغیندا اوزون ححسنله ایشی اولماسین حسن بیگ ده بونو قبول الیر و 1461 ایلینده سلطان محمد طرابزونو فتح ادیر.
قارا قویونلو شاهی جهانشاه اوزون حسنین باشاریلاریندان راحاتسیزیدیر و اونا گوره ده اونو بیتیرماق ایستییر دی .1466 ایلینده دیاربکره سالدیرر و اورانی آلیر حسن بیگ ده اونا دال چوروب گدیر جهانشاه اونون دالیسیجاق دوشور و موش صحرا سینا گیریر اورادا هاوانین سویوق لوغو نا گوره لشککرین مرخص ادیر آما اوزو یاخینلارینن اوردا قالیر و قرارگاه قورور.
حسن بیگ بو خبری آلینجا 2 مین آتلینان گدیر و قرارگاهینی باسیر و جهانشاهی اولدورور.
آردنداندا مرند یاخینلیغیندا دا حهانشاهین اوغلو حسنعلی نی مغلوب ادیر و قاراقویونلو حکومتینه سون وررک آق قویونلو امپراطورلوغون تبریز مرکزیتینن دوغودور.

== قایناقلار ==
تاریخ ایران منصور جدی

{{ویکی قایناقلاماسی|باغلانتی=https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=A%C۴%۹Fqoyunlu_d%C۳%B۶vl%C۹%۹۹ti&amp;oldid=۳۳۸0۶۴۲ |باشلیق=Ağqoyunlu dövləti |دیل=آذربایجان جۆمهوریتی تۆرکجه‌سی |یوخلاما=}}

== گؤرونتولر ==

&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot; perrow=&quot;3&quot; heights=&quot;200px&quot;&gt;
File:Hasankeyf.JPG

File:Diyarbakirwalls2.jpg

&lt;/gallery&gt;

[[بؤلمه:آغ‌قویونلولار]]
[[بؤلمه:آذربایجان تاریخی]]
[[بؤلمه:تورک تاریخی]]
[[بؤلمه:اوغوزلار]]</text>
      <sha1>4vepa3ihc5lxvq7bis9c3oo0gh7otdx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>تالیشلار</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2291</id>
    <revision>
      <id>1593791</id>
      <parentid>1587871</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T10:11:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-54097-17</username>
        <id>64846</id>
      </contributor>
      <origin>1593791</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4571" sha1="6of42sfxqw7ztfs1s7jf2jkes1ohzuv" xml:space="preserve">{{infobox ethnic group
| group            = تالیش‌لار
| native_name      = Толишон • tolışon • Талыши • تالش
| native_name_lang = Talysh
| image            = Talysh people in Iran.jpg
| caption          = Talysh people in Iran
| pop              = {{circa}} 7 میلیون
| region1          = {{flag|Iran}}
| pop1             = 2500000&lt;ref name=&quot;Looklex&quot;&gt;{{cite web|url=http://i-cias.com/e.o/talysh_l.htm|title=Talysh – LookLex Encyclopaedia|author=Tore Kjeilen|work=i-cias.com|accessdate=17 October 2015|archivedate=2016-05-29|archiveurl=https://archive.today/20160529202325/http://i-cias.com/e.o/talysh_l.htm}}&lt;/ref&gt;{{Better source|date=May 2019}}
600,000&lt;ref&gt;https://www.rferl.org/a/nagorno-karabakh-fresh-irritant-armenia-azerbaijan-relations/24959209.html&lt;/ref&gt;
| region2          = {{flag|Azerbaijan}}
| pop2             = ≈3000000 (2009 census)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=archive copy |url=http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic2009.htm |accessdate=2020-03-28 |archivedate=2012-02-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120207161726/http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic2009.htm }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.researchgate.net/publication/323642917_Ethnic_minority_policy_of_the_republic_of_Azerbaijan_and_their_right_to_get_education_in_mother_languages&lt;/ref&gt;
200,000-300,000&lt;ref&gt;https://minorityrights.org/minorities/talysh/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=archive copy |url=http://www.azerb.com/az-talysh.html?i=1 |accessdate=2020-03-28 |archivedate=2019-09-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190921190617/http://www.azerb.com/az-talysh.html?i=1 }}&lt;/ref&gt;
| region3          = {{flag|Russia}}
| pop3             = 500000 (2010 census) &lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Demographics_of_Russia#Ethnic_groups&lt;/ref&gt;
500,000&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.perepis2002.ru/ct/doc/TOM_04_03.xls |title=Население по национальности по субъектам Российской Федерации – 2002 г. (XLS). Проверено 4 мая 2009. |date= |accessdate=2019-03-11 |archivedate=2006-11-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061104083455/http://www.perepis2002.ru/ct/doc/TOM_04_03.xls }}&lt;/ref&gt;
| region4          = {{flag|Ukraine}}
| pop4             = 343000&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ukrayna Respublikası Statistika Komitəsi : 5–14 dekabr 2001 – ci il siyahıya alması |url=http://www.ukrcensus.gov.ua/eng/results/nationality_population/nationality_1/s5/?botton=cens_db&amp;box=5.1W&amp;k_t=00&amp;p=80&amp;rz=1_1&amp;rz_b=2_1%20%20%20%20%20%20%20%20&amp;n_page=5 |accessdate=2018-04-22 |archivedate=2010-09-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100902201943/http://www.ukrcensus.gov.ua/eng/results/nationality_population/nationality_1/s5/?botton=cens_db&amp;box=5.1W&amp;k_t=00&amp;p=80&amp;rz=1_1&amp;rz_b=2_1%20%20%20%20%20%20%20%20&amp;n_page=5 }}&lt;/ref&gt;
| langs            = [[Talysh language|Talysh]]
| rels             = [[Islam]] (Predominantly [[Shia Islam|Shi'a]]) with minoritty following [[Sunni Islam|Sunni]]&lt;ref name=&quot;One Europe, Many Nations&quot;&gt;Minahan, James. [https://books.google.com/books?id=NwvoM-ZFoAgC&amp;pg=PA676&amp;dq=%22their+shi%27a+muslim+religion%22&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=ZqS0VIz4FeTjsASr3oCAAQ&amp;ved=0CB4Q6AEwAA#v=onepage&amp;q=%22their%20shi'a%20muslim%20religion%22&amp;f=false, religion of majority of Talysh]: ''One Europe, Many Nations: A Historical Dictionary of European National Groups'', Greenwood, 2000, {{ISBN|0-313-30984-1}}, {{ISBN|978-0-313-30984-7}}, p.674.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Clifton/Deckinga/Lucht/Tiessen (2005), &quot;[http://www.sil.org/silesr/2005/silesr2005-009.pdf Sociolinguistic Situation of the Talysh in Azerbaijan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080920184106/http://www.sil.org/silesr/2005/silesr2005-009.pdf |date=2008-09-20 }}&quot;.
 SIL Electronic Survey Reports
2005. p. 5&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://kcm.co.kr/bethany_eng/clusters/8071.html |title=The Unreached Peoples Prayer Profiles |publisher=Kcm.co.kr |date= |accessdate=2019-03-11 |archivedate=2008-06-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080603152509/http://kcm.co.kr/bethany_eng/clusters/8071.html }}&lt;/ref&gt;
| related          = Other [[Iranian peoples]]|
}}

'''تالیش‌لار''' — [[ایران]]&lt;nowiki/&gt;دا یاشایان بیر ائتنیک قوروپو'دۇرلار.

== گؤرونتولر ==
&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot; perrow=&quot;3&quot; heights=&quot;160px&quot;&gt;
Image:Ethnicities_and_religions_in_Iran.png|&lt;!--Talysh in Iran]] -----------&gt;
File:Talysh language map.png|&lt;!--Talysh language dialects]] -----------&gt;
&lt;/gallery&gt;

== قایناقلار == 
{{اتک‌یازی}} 
[[بؤلمه:خالقلار]]</text>
      <sha1>6of42sfxqw7ztfs1s7jf2jkes1ohzuv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>تورکیه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2450</id>
    <revision>
      <id>1593779</id>
      <parentid>1590305</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T04:40:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27960</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1593779</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52895" sha1="4ctunfz4je9tz20gw0g0vnbokdv3t5a" xml:space="preserve">{{Infobox country
| conventional_long_name = تورکیه جومهوریتی
| common_name = تورکیه 
| native_name = {{native name|tr|Türkiye Cumhuriyeti}} 
| image_flag = Flag of Turkey.svg
| image_coat = Emblem of Turkey.svg
| symbol_type =
| national_motto = &lt;!-- No official motto specified by law --&gt;
| national_anthem = {{Unbulleted list|[[تورکیه میلی مارشی|ایستیقلال مارشی]] |{{Small|&quot;İstiklâl Marşı&quot;}}|{{وسط‌چین}}[[File:Istiklâl Marsi instrumetal.ogg]]{{پایان}}}}
| image_map = Turkey (orthographic projection).svg
| image_map2 =
| capital = [[آنکارا]]
| coordinates = {{Coord|39|56|N|32|50|E|type:city}}
| largest_city = [[ایستانبول]]{{سخ}}{{smaller|{{coord|41|1|N|28|57|E|display=inline}}}}
| official_languages = [[آنادولو تورکجه‌سی]]
| languages_type = آزینلیق اوْلان دیللر&lt;ref name=Ethnologue&gt;[[Ethnologue]]: [https://www.ethnologue.com/country/tr/languages ''Ethnologue Languages of the World – Turkey''], Retrieved 15 October 2017.&lt;/ref&gt;
| languages = [[کورد دیللری|کوردجه]]، [[زازا دیلی|زازاجا]]، [[عربجه]]، [[لاز دیلی|لازجا]]، [[چرکس دیللری|چرکسجه]]
| ethnic_groups = {{ublist |item_style=white-space:nowrap;
|۷۵% [[آنادولو تورکلری]]|۱۹% [[کوردلر]]|۶% [[تورکیه دموقرافی‌سی|باشقا]]}}
| ethnic_groups_year     = ۲۰۱۶
| ethnic_groups_ref     = &lt;ref name=&quot;cia&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/turkey-turkiye/#people-and-society |title=Turkey (Turkiye) |work=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |access-date=19 May 2024 |accessdate=2024-10-10 |archivedate=2022-08-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220828085706/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/turkey-turkiye/#people-and-society }}&lt;/ref&gt; 
| demonym = تورک
| religion               = {{ublist |item_style=white-space;
|{{Tree list}}
* ۹۴% [[ایسلام]]
** ۹۰% [[سونی|سونی‌لیک]]
** ۱۰% [[شیعه|شیعه‌لیک]] ([[علوی‌لیک]])
{{Tree list/end}}
|۵٫۸% [[آتئیزم]]
|۰٫۲% [[مسیحیت]]}}
| government_type = [[اونیتار دؤولت|اونیتار]] [[باشقانلیق سیستمی|باشقانلیق]] [[جومهوریت]]
| leader_title1 = [[تورکیه جومهور باشقانی|جومهور باشقانی]]
| leader_name1 = [[رجب طیب اردوغان]]
| leader_title2 = [[تورکیه جومهور باشقانی یاردیمجی‌سی|جومهور باشقانی یاردیمجی‌سی]]
| leader_name2 = [[جودت ییلماز]]
| leader_title3 = [[تورکیه بؤیوک میلت مجلیسی باشقانلاری‌نین لیستی|مجلیس باشقانی]]
| leader_name3 = [[نومان کورتولموش]]
| legislature = [[تورکیه بؤیوک میلت مجلیسی]]
| sovereignty_type = [[تورکیه تاریخی|تاریخ]]
| established_event1     = آنادولونون اوْغوز تورکلری اوْلان [[بؤیوک سلجوقلو ایمپیراتورلوغو|سلجوقلولار]] طرفیندن فتحی
| established_date1      = ۱۰۷۱
| established_event2 = [[آنادولو سلجوقلو دؤولتی]]
| established_date2 = ۱۰۷۷
| established_event3 = [[آنادولو بی‌لیکلری]]
| established_date3 = ۱۲۴۳
| established_event4 = [[عثمانلی ایمپیراتورلوغو]]
| established_date4 = ۱۲۹۹
| established_event5 = [[تورکیه قورتولوش ساواشی]]
| established_date5 = ۱۹ مئی ۱۹۱۹
| established_event6 = [[آنکارا حوکومتی]]
| established_date6 = ۲۳ آوریل ۱۹۲۰
| established_event7 = [[لوزان آندلاشماسی]]
| established_date7 = ۲۴ جولای ۱۹۲۳
| established_event8 = جومهوریت اعلانی 
| established_date8 = ۲۹ اوْکتوبر ۱۹۲۳
| established_event9 = ایندیکی [[تورکیه جومهوریتی آنایاساسی|آنایاسا]] تصدیقی
| established_date9 = ۹ نوْوامبر ۱۹۸۲
| area_km2 = 783356 &lt;!--
http://www.auswaertiges-amt.de/DE/Aussenpolitik/Laender/Laenderinfos/01-Nodes_Uebersichtsseiten/Tuerkei_node.html --&gt;
| area_rank = ۳۶-جی
| area_sq_mi = 302535 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water = ۱٫۳
| population_estimate = ۷۹٬۸۱۴٬۸۷۱&lt;ref name=&quot;Population of Turkey&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.turkstat.gov.tr/Start.do;jsessionid=0vGcYT0TYz2h2GcPNtHNM49KbhgCGYCLLYGN2XtmVNK6xgLYl21g!-1359253179|title=Population by Years, Age Group and Sex, Census of Population – TÜİK (31 December 2016)|publisher=[[Turkish Statistical Institute]]|access-date=2 February 2017|accessdate=2017-11-15|archivedate=2017-10-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171019205215/http://www.turkstat.gov.tr/Start.do;jsessionid=0vGcYT0TYz2h2GcPNtHNM49KbhgCGYCLLYGN2XtmVNK6xgLYl21g!-1359253179}}&lt;/ref&gt; ([[نفوسلارینا گوره اؤلکه لرین سیرالانماسی|نفوس]])
| population_estimate_year = ۲۰۱۶
| population_estimate_rank = ۱۹جی
| population_density_km2 = ۱۰۲&lt;ref name=&quot;Population density in Turkey&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.turkstat.gov.tr/PreIstatistikTablo.do?istab_id=1591|title=Annual growth rate and population density of provinces by years, 2007–2015|publisher=[[Turkish Statistical Institute]]|access-date=10 November 2016|accessdate=2017-11-15|archivedate=2017-01-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170114072628/http://www.turkstat.gov.tr/PreIstatistikTablo.do?istab_id=1591}}&lt;/ref&gt;
| population_density_sq_mi = ۲۶۲
| population_density_rank = ۱۰۷-جو
| GDP_PPP = ۲٬۲۴۹ تریلیون [[آمریکا دولاری|$]]&lt;ref name=IMF-WEO&gt;{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?sy=2018&amp;ey=2022&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;pr1.x=44&amp;pr1.y=16&amp;c=186&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CPPPSH%2CLUR%2CLP&amp;grp=0&amp;a=|title=Report for Selected Countries and Subjects|publisher=IMF World Economic Outlook Database, 2017|date=October 2017|access-date=28 October 2017}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year = ۲۰۱۸
| GDP_PPP_rank = ۱۳-جو
| GDP_PPP_per_capita = ۲۷٬۶۳۴ [[آمریکا دولاری|$]]&lt;ref name=IMF-WEO/&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = ۴۵-جی
| GDP_nominal = ۹۰۵ میلیارد [[آمریکا دولاری|$]]&lt;ref name=IMF-WEO/&gt;
| GDP_nominal_year = ۲۰۱۸
| GDP_nominal_rank = ۱۷-جی
| GDP_nominal_per_capita = ۱۱٬۱۲۴ [[آمریکا دولاری|$]]&lt;ref name=IMF-WEO/&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = ۶۰-جو
| Gini = 40.0 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year = ۲۰۱۳
| Gini_change = decrease &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref =&lt;ref name=&quot;wb-gini&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.turkstat.gov.tr/PreIstatistikTablo.do?istab_id=1601 |title=Gini Coefficient by Equivalised Household Disposable Income |publisher=Turkstat |access-date=16 May 2015 |accessdate=2017-11-15 |archivedate=2020-04-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200430074609/http://www.turkstat.gov.tr/PreIstatistikTablo.do?istab_id=1601}}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank = ۵۶-جی
| HDI = 0.761 
| HDI_year = ۲۰۱۴&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change = increase&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref =&lt;ref name=HDI&gt;{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_statistical_annex.pdf |title=2015 Human Development Report |date=15 December 2015 |access-date=15 December 2015}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank = ۷۲-جی
| currency = [[تورک لیره‌سی]] (₺)
| currency_code = TRY
| time_zone = [[یوتی‌سی ۳:۰۰+]] ([[تورکیه ساعاتی|TSİ]])
| utc_offset = 
| date_format = 
| drives_on = ساغ
| calling_code = [[تورکیه‌ده تیلفون نومره‌لری|۹۰+]]
| cctld = [[.tr]]
| official_website = [http://www.turkiye.gov.tr/ www.turkiye.gov.tr]
}}
'''تورکیه''' رسمی آدی ایله '''تورکیه جومهوریتی''' ({{Lang-tr|Türkiye Cumhuriyeti}})، توْرپاقلاری‌نین بؤیوک بیر بؤلومو [[باتی آسیا]]دا [[آنادولو]]دا، دیگر بؤلومو ایسه [[گونئی دوغو آوروپا]]‌نین اۇزانتی‌سی [[دوغو تراکیا]]دا اوْلان [[قاره‌لر آراسی اؤلکه‌لر لیستی|قاره‌لر آراسی]] بیر اؤلکه دیر. تورکیه، باتی‌دان [[اژه دنیزی]]، [[بولغاریستان]] و [[یونان]]، قوزئی‌دن [[قارا دنیز]]، دوْغودان [[گورجوستان]]، [[ارمنیستان]]، [[آذربایجان جومهوریتی|آذربایجان]] و [[ایران]]، گۆنئی‌دن ایسه [[عراق]]، [[سوریه]] و [[آرالیق دنیزی]] ایله قوْنشودور. [[مرمره دنیزی]]، [[تورک بوغازلاری]] ایله بیرلیکده [[آنادولو]]نو [[تراکیا]]دان یعنی [[آسیا]]نی [[آوروپا]]دان آییریر. [[آنکارا]]، تورکیه جومهوریتی‌نین باشکندی و ایکینجی بؤیوک شهری دیر. [[ایستانبول]] ایسه، تورکیه‌نین ان بؤیوک شهری، ایقتیصادی و تیجارت مرکزی و عئینی زاماندا [[آوروپا]]نین ان بؤیوک شهری دیر.

== آدی ==
اینگیلیسجه‌ده تۆرکیه آدی ([[اوْرتا عصر لاتین]] سؤزونده: {{Lang|la|Turchia}}/{{Lang|la|Turquia}}&lt;ref name=&quot;arlen&quot;&gt;{{cite book|title=Passage to Ararat|author= Michael J. Arlen|publisher=MacMillan|url=https://books.google.com/books?id=-UahAwAAQBAJ&amp;pg=PA159|page=159|year=2006|isbn= 978-0-374-53012-9}}&lt;/ref&gt;) «تورکلرین اؤلکه‌سی» دئمکدیر. تورکیه کلمه‌سی (''Turkye'') [[اوْرتا اینگیلیسجه]] دیلینده ایستیفاده‌سی [[جفری چاسر|جفری چاسرین]] ''دوشسین کیتابی'' ({{اینگیلیسجه|The Book of the Duchess}}) ({{قیسالتما|ح.|حودود (تقریبا)}} ۱۳۶۹) آدلی ائرکن اثرینده ثۆبوت اوْلونور. ''land of Torke'' ایفاده‌سی ۱۵-جی عصرده [[:en:The Digby Conversion of Saint Paul|دیگبی سیرلری]]-نده ({{اینگیلیسجه|Digby Mysteries}}) ایستیفاده اوْلونور. سونراکی ایستیفاده‌لره [[ویلیام دانبار|دانبار]] شعرلرینده، ۱۶-جی عصرده ''قروپ لوغتی'' ({{لاتینجه|Manipulus Vocabulorum}}) (''Turkie'') و [[فرانسیس بئکون]]-ون ''سیلوا سیلواروم'' (''Sylva Sylvarum'') اثرلرینده (Turky) تاپیلا بیلیر. موعاصیر ''Turkey'' یازیسی اَن آزی ۱۷۱۹-جو ایله آیددیر.&lt;ref&gt;{{Cite OED|Turkey}}&lt;/ref&gt;

''تورکیه'' آدی غرب قایناقلاریندا [[صلیب یۆروشلری]]-ندن سونرا اوْرتایا چیخدی.&lt;ref name=cevdet&gt;{{TDV İslâm Ansiklopedisi|title=Türkiye|author=Cevdet Küçük|link=https://islamansiklopedisi.org.tr/turkiye}}&lt;/ref&gt; ۱۴-جو عصر [[عرب ادبیاتی|عرب ادبیاتینین]] منبعلرینده تۆرکییه (''Turkiyya'') عادتن تۆرکمنییه (''Turkmaniyya'') ایله تضاد تشکیل ائدیر (Turkomania)، یقین کی، گئنیش معنادا [[اوغوز تورکلری|اوْغوز]] کیمی باشا دۆشولوب.&lt;ref&gt;{{cite book|title=History of the Language Sciences|authors=Sylvain Auroux, E.F.K. Koerner, Hans-Josef Niederehe, Kees Versteegh|page=327|year=2000}}&lt;/ref&gt; ۱۳۳۰-جو ایللرده [[ابن بطوطه]] بؤلگه‌نی «[[آنادولو سلجوقلو دؤولتی|روم]] تورپاقلاری کیمی تانینان تۆرک تورپاغی» ({{عربجه|الترکیة المعرفة ببلاد الروم}}) اوْلاراق تعیین ائتدی.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Cemal Kafadar |author-link=Cemal Kafadar |title=A Rome of One's Own: Reflections on Cultural Geography and Identity in the Lands of Rum |journal=[[Muqarnas (journal)|Muqarnas]] |volume=24, ''History and Ideology: Architectural Heritage of the &quot;Lands of Rum&quot;'' |year=2007 |page=9}}&lt;/ref&gt; [[بیرینجی دونیا ساواشی|بیرینجی دونیا ساواشیندان]] سونرا اؤلکه‌نین پارچالانماسی [[تۆرکیه میلتچیلی|تۆرکیه میلتچیلیینی]] جانلاندیردی و «تۆرکلر ایچین تۆرکیه» ({{تورکیه تورکجه‌سی|Türkler için Türkiye}}) حیسی یۆکسلدی. [[آنکارا حوکومتی|تورکیه بؤیوک میلت مجلیسی حوکومتی]] [[ارمنیستان جومهوریتی (۱۹۱۸-۱۹۲۰)|ارمنیستانلا]] ایمضالادیغی [[الکساندروپول مۆقاویله‌سی]] ایله تۆرکیه آدی (''Türkiye'') ایلک دفعه بین‌الخلق سندلره داخیل اوْلدو. [[افغانیستان شاهلیغی]] ایله ایمضالانان مۆقاویله‌ده عوْثمانلی ایمپراتورلوغونون آدینا بنزدیلمیش ''عظمتلی تۆرک دؤولتی'' ({{فارسجا|دولت عالی ترکیه}}) ایفاده‌سی ایشلدیلیردی.&lt;ref name=cevdet/&gt;

=== رسمی آد دییشیکلیگی ===
۲۰۲۰-جی ایلین ژانویه آییندا تۆرکیه ایخراجاتچیلار تشکیلاتی (TİM) - تۆرکییه ایخراجاتینین چتیر تشکیلاتی - بۆتون اتیکت‌لرینده «تورکیه استحصالی» ({{اینگیلیسجه|Made in Türkiye}}) ایفاده‌سینی ایستیفاده ائدجیینی آچیقلادی، بۇ دا تۆرک مۆسیسه‌لرینین مارکاسینی و کیملیکینی ایستانداردلاشدیرماق اۆچون تکلیف ائتدی. بین‌الخلق صحنه‌ده 'Türkiye' ایفاده‌سینی دۆنیانین بۆتون دیللرینده ایستیفاده ائدیر.&lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt;

۲۰۲۱-جی ایلین دسامبریندا جومهور باشقانی [[رجب طیب اردوغان]]، صادراتا «Made in Türkiye» اتیکت‌ینین قویولماسینی طلب ائدن بیر تقدیمات ({{فارسجا|بخشنامه}}) یاییملادی. تقدیماتدا همچینین قئید اوْلونوب کی، حؤکومتین دیگر یازیشمالارینا مۆناسیبتده 'Turkey' ,'Türkei' ,'Turquie' و سایر کیمی ایفاده‌لرین یئرینه 'Türkiye' ایفاده‌سینین ایشلدیلمه‌سینه لازیم حساسلیق گؤستریله‌جک.&lt;ref&gt;{{cite news |title= صادرات ماللارینا 'Made in Türkiye' اِتیکتی قویولاجاق |url= https://www.hurriyetdailynews.com/exports-to-be-labeled-made-in-turkiye-169885 |newspaper= Hürriyet Daily News |date=6 December 2021 |access-date=11 April 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title= Presidential Circular No. 2021/24 on the Use of the Term &quot;Türkiye&quot; as a Brand (in Turkish) |url= https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2021/12/20211204-5.pdf |newspaper= Resmî Gazete |date=4 December 2021 |access-date=11 April 2022}}&lt;/ref&gt; تقدیماتدا تۆرکیه‌یه اۆستونلوک وئریلمه‌سینین سببی «تورک میلتینین مدنیّتینی، سیویلیزاسییاسینی ({{فارسجا|تمدن}})، دَیَرلرینی اَن یاخشی شکیلده تمثیل و ایفاده ائتمه‌سی» گؤستریلیب. تورکیه‌نین دؤولت یاییمچی‌سی [[تی‌آرتی وورلد]] خبر وئریر کی، بو، هم‌ده [[هیندوشکا]] ایله تحقیرائدیجی اولاقدان قاچماق اۆچون اوْلوب.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{cite web |url= https://www.trtworld.com/magazine/why-turkey-is-now-turkiye-and-why-that-matters-52602 |title= نه‌یه تۆرکیه ایندی «Türkiye» دیر و بۇ نه اۆچون واجیبدیر |date= 13 December 2021 |publisher= تی‌آرتی وورلد |access-date= 11 April 2022 |archive-date= 2023-02-09 |archive-url= https://web.archive.org/web/20230209232534/https://www.trtworld.com/magazine/why-turkey-is-now-turkiye-and-why-that-matters-52602 |url-status= dead |accessdate= 2023-01-17 |archivedate= 2023-02-09 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20230209232534/https://www.trtworld.com/magazine/why-turkey-is-now-turkiye-and-why-that-matters-52602 }}&lt;/ref&gt; ۲۰۲۲-جی ایلین ژانویه‌سینده حؤکومتین ''Türkiye''-نی [[بیرلشمیش میلتلر قورومو]]ندا قئیدیاتدان کئچیرمه‌ای پلانلاشدیردیغی بیلدیریلدی.&lt;ref&gt;{{cite news |first=Ragip|last=Soylu|title= Turkey to register its new name Türkiye to UN in coming weeks |url= https://www.middleeasteye.net/news/turkey-turkiye-new-name-register-un-weeks |newspaper=Middle East Eye |date= 17 January 2022|access-date=11 April 2022}}&lt;/ref&gt; خاریجی ایشلر وزیری [[مؤولود چاووشوغلو]] ۳۱ مئی ۲۰۲۲-جی ایلده ب.م. ق و دیگر بین‌الخلق تشکیلاتلارا مکتوبلار گؤندره‌رک، ''Türkiye''-دن ایستیفاده ائتمه‌لرینی خواهیش ائدیب. ب.م. ق بۇ طلبی قبول ائتدی و درحال ایجرادان کئچیردی.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UN to use 'Türkiye' instead of 'Turkey' after Ankara's request |url=https://www.trtworld.com/turkey/un-to-use-t%C3%BCrkiye-instead-of-turkey-after-ankara-s-request-57633 |access-date=2022-06-03 |website=TRT World |language=en |accessdate=2023-01-17 |archivedate=2022-06-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220602042921/https://www.trtworld.com/turkey/un-to-use-t%C3%BCrkiye-instead-of-turkey-after-ankara-s-request-57633 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Turkey changes its name in rebranding bid|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-61671913|website=BBC News|date= 2 June 2022|access-date=2 June 2022}}&lt;/ref&gt; آمریکا بیرلشمیش ایالتلری دؤولت دپارتامانی ۲۰۲۳-جو ایلین ژانویه‌سینده ''Türkiye''-نی رسمی اوْلاراق ایستیفاده ائتمه‌یه باشلادی.&lt;ref&gt;{{cite news|title=For the State Department, Now It's Türkiye, Not Turkey|first=Christine|last=Chung|work=[[The New York Times]]|date=5 January 2023|accessdate=5 January 2023|url=https://www.nytimes.com/2023/01/05/world/middleeast/turkey-spelling-change.html}}&lt;/ref&gt;

== جوغرافیاسی ==
آسیانین باتی‌سیندا و اوروپانین گونئی‌دوغوسوندا، [[قارا دنیز]] و [[آرالیق دنیزی]] نین آراسینداکی، [[آنادولو]] یاریم آداسیندا و دوغو [[تراکیا]] دا یئرلشیر. توْپراغلاری (ایچ سو حؤوزه‌لری ایله بیرلیکده) ۷۸۳٫۵۸۰ کیلومتر مربع (ک‌م²)تشکیل ائدیر.

تۆرکیه دوْغودان [[گورجوستان]]، [[ارمنیستان]]، [[آذربایجان جومهوریتی]] و [[ایران]] ایله، گۆنئی‌دن [[عراق]] و [[سوریه]] ایله، باتی‌دان ایسه [[یونان]] و [[بولغاریستان]] ایله سینیرلانیر. اؤلکه‌نین [[مرمره دنیزی|مرمره]]، [[اژه دنیزی|اژه]]، [[آرالیق دنیزی]] و [[قارا دنیز]]له ایحاطه اولونماسی دونیا اوقیانوس‌لارینا چیخیش وئریر.

ان بؤیۆک داغ [[آرارات|آغری داغیدیر]]، ان بؤیۆک گؤلو ایسه [[وان گؤلو]]دور.

اؤلکه ۷ بؤلگه‌یه و ۸۱ سانجاغا آیریلیر.

ایقلیم اولاراق گۆنئی ده آرالیق دنیزی ساحلینده آرالیق ایقلیمی گؤرۆنۆر.

== ایداری بؤلۆنۆش ==
[[File:Ankara from bus station.jpg|thumb|right|[[آنکارا]] تۆرکیه‌نین پایتختی و اؤلکه‌نین ایکینجی بؤیوک شهریدیر.]]

تورکیه ایدارچیلیک باخیمیندان [[unitary state|بیرلشدیریلمیش]] قورولوشا مالیکدیر و بۇ جهت تۆرکیه‌نین دؤولت ایدارچیلیینی فورمالاشدیران اَن مۆهوم عامیللردن بیریدیر. تورکیه‌ده [[فدرالیسم|فدرال سیستم]] یوخدور و اوستانلار [[آنکارا|آنکارادا]] مرکزی حؤکومته تابعدیر.

دوولتین اَساس قووه‌لری کیمی اۆچ صلاحیّت (ایجرا، قانونوئریجیلیک و محکمه حاکیمییتی) نظره آلیندیقدا یئرلی ایداره‌لرین صلاحیتلری آز اوْلور. یئرلی (محلی) خیدمتلر گؤسترمک اۆچون یئرلی ایداره‌لر یارادیلمیشدیر و حؤکومتی اَیالت فرماندارلاری (''والی'') و شهر فرماندارلاری (''کایماکام'') تمثیل ائدیر.

سئچیجیلر طرفیندن سئچیلن بلدیه باشچیلاری (بلدیه باشکانی) ایستیثنا اوْلماقلا، دیگر یۆکسک وظیفه‌لی دؤولت مامورلاری دا مرکزی حؤکومت طرفیندن تعیین ائدیلیر.&lt;ref name=justice.gov.tr&gt;{{cite web|title=تورکیه دؤولت ایدارچیلیگینین عۆمومی قورولوشو|url=http://www.justice.gov.tr/judicialsystem.pdf|website=justice.gov.tr/|publisher=عدلیه ویزارتی|access-date=14 آقوست 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150321203401/http://www.justice.gov.tr/judicialsystem.pdf|archive-date=21 مارس 2015|accessdate=2023-01-17|archivedate=2016-05-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160521012919/http://www.justice.gov.tr/judicialsystem.pdf}}&lt;/ref&gt; تورکیه بلدییه‌لرینین بلدییه مسئله‌لری ایله باغلی قرار قبول ائتمک اۆچون یئرلی قانونوئریجی اوْرقانلاری (بلدیه مجلیسی) وار.

بو بیرلشدیریلمیش چرچیوه‌ده تۆرکیه اینظیباطی مقصدلر اۆچون ۸۱ [[تورکیه اوستانلاری|اوستانا]] (''ایل'' و یا ''ویلایت'') بؤلونور. هر اوستان [[تورکیه بؤلگه‌لری|بؤلگه‌لره]] (ایلچه) بؤلونور، جمعی ۹۷۳ بؤلگه‌دیر.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.e-icisleri.gov.tr/Anasayfa/MulkiIdariBolumleri.aspx|title=داخیلی ایشلر ویزارتخاناسی: تۆرکیه‌ده اینظیباطی واحیدلر|access-date=17 آوریل 2020|accessdate=2023-01-17|archivedate=2015-07-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150706215822/https://www.e-icisleri.gov.tr/Anasayfa/MulkiIdariBolumleri.aspx}}&lt;/ref&gt; تورکیه همچینین جوغرافی، دموقرافیک و ایقتیصادی مقصدلر اۆچون ۷ [[تورکیه جومهوریتی‌نین جوغرافی بؤلگه‌لری|بؤلگه‌یه]] و ۲۱ آلت بؤلگه‌یه بؤلونور؛ بو، اینظیباطی بؤلگه‌یه عاید دئییل.
&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;{{Turkey Labelled Map}}&lt;/div&gt;

== تاریخ ==
{{اساس|تورکیه تاریخی}}
[[File:Seljuq1071.png|thumb|left|300px|سلجوق ایمپیراطورلوغو]]
[[۱۹۲۲]]-جی ایله قدر بۇ اؤلکه [[عثمانلی ایمپئرییاسی]]-نین مرکزی ایدی.
[[مصطفی کمال آتاتورک]] طرفیندن جمهوریت قورولدوقدان سوْنرا تورکیه جمهوریتی اوْلاراق آدلاندیریلماغا باشلاندی.

== حوکومت و سیاست ==
{{Multiple image
| align = left
| direction = vertical
| caption_align = center
| image1 = TBMM,_October_2021.jpg
| caption1 = بویوک میلّت مجلیسی،{{سخ}}[[آنکارا]] دا قانون وئریجیلیک مجلیسی
| image2 = Presidential_Palace_Main.jpg
| caption2 = پرزیدنت کومپلکسی، [[تورکیه جومهور باشقانی|تۆرکیه جومهور باشقانینین]] ایقامتگاهی و ایش یئری
| image3 = Court_of_Cassation_in_Ankara2.jpg
| caption3 = تجدیدنظر محکمه‌سی تۆرکیه‌نین جینایت و سیویل ({{فارسجا|مدنی}}) اعدالت محکمه‌لری طرفیندن وئریلن حؤکملره باخان [[یوخاری دیوان|عالی محکمه‌سی]] دیر.
| total_width = 250px
| alt1 = The Parliament of Turkey
| alt2 = The Presidential Complex
| alt3 = The Court of Cassation
}}

تورکیه چوْخ حیزبیلی سیستم داخیلینده جومهور باشقانلی بیر [[جومهوریت]] دیر.&lt;ref name=&quot;CIAFactbookTurkey&quot;/&gt; [[تورکیه جومهوریتی آنایاساسی|مووجود کونستیتوسییا]] ({{فارسجا|قانون اساسی}}) ۱۹۸۲-جی ایلده رفراندوم یولو ایله تصدیق ائدیلیب کی، بۇ دا حؤکومتین چرچوواسین مۆعین ائدیر، دؤولتین داورانیشینین ایده‌آللارینی و ایستانداردلارینی مۆعین و دؤولتین وطنداشلار قارشیسیندا مسولییتینی مۆعین ائدیر. بوندان علاوه، اساس قانون خالقین حوقوق و وظیفه‌لرینی، اوْ جۆملدن تۆرکیه خالقینا مخصوص موستقیلیک وئریلمه‌سی و حیاتا کئچیریلمه‌سینین اوصولون مۆعین ائدیر.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Turkey: Government |url=https://globaledge.msu.edu/countries/turkey/government |website=globaledge.msu.edu |access-date=11 April 2022 |language=en-us}}&lt;/ref&gt; تورکیه سیاستی گئتدیکجه داها چوْخ دموکراتیکلیکدن گئری چکیلمه ایله، رقابتلی استبدادلی سیستم کیمی تصویر ائدیلیر،&lt;ref name=&quot;Esen Gumuscu 2020 pp. 1075–1091&quot;&gt;{{cite journal | last1=Esen | first1=Berk | last2=Gumuscu | first2=Sebnem | title=Why did Turkish democracy collapse? A political economy account of AKP's authoritarianism | journal=Party Politics | publisher=SAGE Publications | volume=27 | issue=6 | date=2020-05-11 | issn=1354-0688 | doi=10.1177/1354068820923722 | pages=1075–1091| hdl=11693/75894 | s2cid=219458590}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Borsuk Levin 2021 pp. 175–187&quot;&gt;{{cite journal | last1=Borsuk | first1=Imren | last2=Levin | first2=Paul T. | title=Social coexistence and violence during Turkey's authoritarian transition | journal=Southeast European and Black Sea Studies | publisher=Informa UK Limited | volume=21 | issue=2 | date=2021-04-03 | issn=1468-3857 | doi=10.1080/14683857.2021.1909292 | pages=175–187| s2cid=233594832}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cavatorta Storm Resta 2020 p. 248&quot;&gt;{{cite book | last1=Cavatorta | first1=F. | last2=Storm | first2=L. | last3=Resta | first3=V. | title=Routledge Handbook on Political Parties in the Middle East and North Africa | publisher=Taylor &amp; Francis | year=2020 | isbn=978-1-00-029330-2 | url=https://books.google.com/books?id=6uYLEAAAQBAJ&amp;pg=PT248 | access-date=2022-11-15 | page=248}}&lt;/ref&gt; حؤکومت اَساس آزادلیقلاری محدودلاشدیریر و قانونون حاکمیتین خطره سالیر.&lt;ref name=&quot;Human Rights Watch&quot;&gt;{{cite web | title=دونیا رپورتو ۲۰۲۲: تۆرکیه‌ده حوقوق میللری | website=اینسان حاقلاری ایزلمه تشکیلاتی | date=2021-12-14 | url=https://www.hrw.org/world-report/2022/country-chapters/turkey | access-date=2022-11-15}}&lt;/ref&gt;

تورکیه بیرلشمیش سیستمینده وطنداشلار اۆچ سَویه‌لی ایداره‌ائتمه‌یه تابعدیرلر: میلّی، اوستان و یئرلی. یئرلی حؤکومتین وظیفه‌لری عادتن بلدیه حؤکومتلری و ایلچه آراسیندا بؤلونور، بورادا ایجرا و قانونوئریجیلیک مامورلاری ایلچه‌لر آلتیندا وطنداشلارین سس چوْخلوغو ایله سئچیلیر. تورکیه اینظیباطی مقصدلر اۆچون [[تورکیه اوستانلاری|۸۱ اوستانا]] بؤلونور. هر بیر اوستان ایلچه‌لره بؤلونور، جمعی ۹۷۳ ایلچه‌دیر.

تورکیه اساس قانونی ایله مۆعین ائدیلمیش حاکیمییت بؤلگوسو سیستمی ایله تنظیملنن حؤکومت، اۆچ قولدان عیبارتدیر:
* [[موقننه گوجو]]: [[Unicameralism|بیر مجلیسلی]] [[تورکیه بویوک میلت مجلیسی|پارلیمان]] [[حوقوق|قانونلار]] قبول ائدیر، بۆدجه قانون لایحه‌لرینی مۆذاکیره ائدیب و قبول ائدیر، مۆحاریبه اعلان ائدیر، مۆقاویله‌لری تصدیق ائدیر، اَفو و یا عمومی افو اعلان ائدیر و استیضاح صلاحیتینه مالیکدیر، بۇ یوللا حؤکومتین حاضیرکی عضولرینی وظیفه‌دن کنارلاشدیرا بیلر.&lt;ref&gt;{{cite web |title=وظیفه‌لر و صلاحیتلر |url=https://global.tbmm.gov.tr/index.php/EN/yd/icerik/13 |website=global.tbmm.gov.tr |publisher=تورکیه بؤیوک میلّت مجلیسی |access-date=12 April 2022}}&lt;/ref&gt;
* [[موجریه گوجو]]: [[تورکیه جومهور باشقانی|جومهور باشقانی]] ارتشین عالی باش فرمانوئرندیر، قانون لایحه‌لرینه قانون اولمامیشدان قاباق وِتو ({{اینگیلیسجه|veto}}) قویا بیلر (پارلمانین لغوی شرطیله) و اساس حوقوقلار، فردی حوقوقلار و مۆعین سیاسی حوقوقلار ایستیثنا اوْلماقلا، ایجرا حاکیمییتی ایله باغلی مسئله‌لرده پرزیدِنت فرمانلاری وئره بیلر. (جومهور باشقانینین فرمانلاری پارلمان قانونلارینا اۆستونلوک وئریر) و وزیرلر کابینه‌سینین عضولرینی و میلی قانونلاری و سیاستلری ایداره ائدن و حیاتا کئچیرن دیگر مامورلاری تعین ائدیر.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Duties and Powers |url=https://www.tccb.gov.tr/en/presidency/power/ |website=www.tccb.gov.tr |publisher=Presidency Of The Republic Of Turkey |access-date=11 April 2022}}&lt;/ref&gt;
* [[قضائیه قووه‌سی]]: اساس قانون محکمه‌سی (اینسان حوقوقلاری ایله باغلی اساس قانون مۆحاکیمه‌سی و فردی مۆراجیعتلره باخیلماسی اۆچون)، تجدیدنظر محکمه‌سی (عادی محکمه سیستمینده سون قرار قبول ائدن محکمه)، دؤولت شوراسی (اینظیباطی محکمه سیستمینده سون قرار قبول ائدن محکمه) و قضایی مۆباحیصه‌لر محکمه‌سی (اساس قانون صلاحیتلرینه گؤره محکمه‌لر آراسیندا مۆباحیصه‌لرین حلی اۆچون) اساس قانوندا عالی محکمه‌لر کیمی تصویر ائدیلن دؤرد تشکیلاتدیر. اساس قانون محکمه‌سینین حاکیملرینی جومهور باشقانی و پارلمان تعین ائدیر.&lt;ref name=&quot;Constitution2019&quot;&gt;{{cite web |title=Turkish Constitution |url=https://www.anayasa.gov.tr/en/legislation/turkish-constiution/ |website=www.anayasa.gov.tr |publisher=Anayasa Mahkemesi |access-date=12 April 2022 |accessdate=2023-01-18 |archivedate=2021-01-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210110193216/https://www.anayasa.gov.tr/en/legislation/turkish-constiution/ }}&lt;/ref&gt;

پارلمانین هر بیر عوضوو بئش ایل مۆدّتینه بیر سئچکی دایره‌سینی تمثیل ائدن ۶۰۰ نفرلی سسوئرمه حوقوقونا مالیک عضوو وار. پارلمان یئرلری، اوستانلارین نوفوس آماری ایله اۇیغون اوْلاراق، اوستانلار آراسیندا اَهالییه گؤره بؤلونور. جومهور باشقانی موستقیم سسوئرمه یولو ایله سئچیلیر و بئش ایل مۆدتینه خیدمت ائدیر. پارلمان جومهور باشقانین ایکینجی مۆدتینده جومهور باشقان سئچکیلرینین واختیندان قاباق یئنیله‌مه‌سه، جومهور باشقانی ایکی مۆدته بئش‌ایللیکدن سونرا تکرار سئچکیلرده ایشتیراک ائده‌بیلمز. پارلمان سئچکیلری و جومهور باشقانینین سئچکیلری عینی گۆنده کئچیریلیر. اساس قانون محکمه‌سی اوْن بئش عضودن عیبارتدیر. هر بیر عۆضو اوْن‌ایکی ایل مۆدتینه سئچیلیر و یئنی‌دن سئچیله بیلمز. اساس قانون محکمه‌سینین عضولری آلتمیش‌بئش یاشینا چاتدیقدا چکیلمه‌یه مجبوردورلار.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Law on Constitutional Court |url=https://www.anayasa.gov.tr/en/legislation/law-on-constitutional-court/ |website=www.anayasa.gov.tr |access-date=12 April 2022}}&lt;/ref&gt;

=== حیزبلر و سئچکیلر ===
{{Image frame|width=160|align=left|content=[[File:Recep Tayyip Erdogan in Ukraine.jpg|160px]]|caption=&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;[[رجب طیب اردوغان]]{{سخ}}&lt;small&gt;[[تورکیه جومهور باشقانی]]&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;}}
تورکیه‌ده سئچکیلر حؤکومتین آلتی وظیفه‌سی باره‌ده کئچیریلیر: پرزیدنت سئچکیلری (میلّی)، پارلمان سئچکیلری (میلّی)، بویوک شهرلرین بلدیه باشچی‌سی (محلی)، بؤلگه‌لرین بلدییه باشچی‌سی (محلی)، اوستان و یا بلدییه مجلیس عضولری (محلی) و موختارلار (محلی). سئچکیلردن باشقا آرا-سیرا [[هن-یوخ سئچیمی|رفراندوملار]] دا کئچیریلیر.

== ایقتیصاد ==

== دموقرافی ==
{{اساس|تورکیه دموقرافی‌سی}}
{{آیریجا باخ|آنادولو تورکلری|تورکیه‌ده آزینلیقلار}}
{{تورکیه نوفوسو}}
[[آدرسه دایالی نوفوس قئیدیاتی سیستمی]] نتیجه‌سینده الده ائدیلن معلوماتلارا گؤره ۳۱ دسامبر ۲۰۲۱–جی میلادی ایلینده تورکیه‌نین نوفوسو ۸۴ میلیون ۶۸۰ مین ۲۷۳ نفردیر.&lt;ref&gt;{{وب قایناقلاماسی |باشلیق=Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi Sonuçları, 2019 |باغلانتی=http://www.tuik.gov.tr/PreHaberBultenleri.do?id=33705 |website=Türkiye İstatistik Kurumu |erişimtarihi=4 Şubat 2021 |arşivurl=https://web.archive.org/web/20200306172310/http://www.tuik.gov.tr/PreHaberBultenleri.do?id=33705 |arşivtarihi=6 Mart 2020 |tarih=4 Şubat 2021 |ölüurl=evet }}&lt;/ref&gt; بو رقم، ایلک رسمی نوفوس ساییمی‌نین یاپیلدیغی ۱۹۲۷ ایلینده ۱۳٫۶ میلیون ایدی.&lt;ref&gt;28 Teşrîn-i Evvel 1927 Umûmî Nüfûs Tahrîri, Vilayet, kaza, şehir ve köyler itibarıyla Türkiye nüfusu / 1928, Ankara
https://books.google.com.tr/books/about/28_te%C5%9Frinievvel_1927_umum%C3%AE_n%C3%BCfus_tahr.html?id=mdIcywAACAAJ&amp;redir_esc=y {{Webarşiv|url=https://web.archive.org/web/20160307114655/https://books.google.com.tr/books/about/28_te%C5%9Frinievvel_1927_umum%C3%AE_n%C3%BCfus_tahr.html?id=mdIcywAACAAJ&amp;redir_esc=y |tarih=7 Mart 2016 }}&lt;/ref&gt; ۲۰۱۷ ایلینده‌کی رقم، ۲۰۱۶ ایلینده‌کی رقمین ۹۵۵ مین فاضلاسیدیر و اؤلکه‌نین نوفوسونون آرتیش اورانی ۱۲٫۴٪ دور.&lt;ref name=&quot;nufus17&quot;&gt;{{وب قایناقلاماسی | باغلانتی = http://www.tuik.gov.tr/PreHaberBultenleri.do?id=27587 | باشلیق = Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi Sonuçları, 2017 | tarih = 1 Şubat 2018 | yayıncı = [[Türkiye İstatistik Kurumu]] | erişimtarihi = 1 Şubat 2018 | arşivurl = https://web.archive.org/web/20180201070718/http://www.tuik.gov.tr/PreHaberBultenleri.do?id=27587 | arşivtarihi = 1 Şubat 2018 | ölüurl =evet}}&lt;/ref&gt; نوفوسون ۹۲٫۵ فاییزی اوستانلارین و بؤلگه‌لرین (ایلچه‌لرین) مرکزینده یاشاییرلار.&lt;ref name=&quot;nufus17&quot;/&gt; یئنه عینی معلوماتلارا گؤره، تورکیه‌ده هر km2 اورتا حسابلا ۱۰۵ نفر دوشور.&lt;ref name=&quot;nufus17&quot;/&gt; نوفوسون ۶۷٫۹ فاییزی ۱۵–۶۴ یاش قوروپوندا اولدوغو حالدا، ۲۳٫۶ فاییزی ۰–۱۴ یاش قوروپوندادیر.&lt;ref name=&quot;nufus17&quot;/&gt; یاخلاشیق ۸٫۵٪'لیک بیر قیسیم ایسه ۶۵ اۆستۆ یاشلارداکی شخصلردن تشکیل اولونوبدور.&lt;ref name=&quot;nufus17&quot;/&gt; نوفوسون اورتانجا یاشی ۳۱٫۴ دور.&lt;ref name=&quot;nufus17&quot;/&gt; تورکیه‌نین ان گلیشمیش و ان چوخ اهالیسی اولان شهری [[ایستانبول|ایستانبول‌دور]]. آیریجا [[اوروپا]]'نین اوچونجو ان سیخ شهری آدینی داشیماقدادیر.&lt;ref&gt;{{کیتاب قایناقلاماسی|باشلیق=Daily Life in Ancient and Modern Istanbul|sayfa=51|ad=Robert|soyadı=Bator}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{کیتاب قایناقلاماسی|باشلیق=Remote Sensing of Urban and Suburban Areas|sayfa=295|ad1=Tarek|soyadı1=Rashed|ad2=Carsten|soyadı2=Jürgens}}&lt;/ref&gt; 

=== اتنیک و دیل ===
{{اساس|تورکیه تورکجه‌سی|آنادولو تورکلری}}
{{bar box
| title=تورکیه اتنیک قوروپلاری ([[جهان ایطلاعات‌نامه‌سی|سی‌آی‌ای تخمینلری]])&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;
| titlebar=#ddd
| left1='''اتنیکلر'''
| right1='''فاییز'''
| float=left
| bars=
{{bar percent|[[آنادولو تورک‌‌‌لری|تورکلر]]|red|74.5|۷۲–۷۷٪}}
{{bar percent|[[تورکیه کوردلری|کوردلر]]|orange|18}}
{{bar percent|دیگر اتنیکلر|blue|7.5|۵–۱۰٪}}
}}

[[فایل:Ethnic Structure of Turkish Repuclic.png|thumb|تورکیه‌نین اتنیک خریطه‌سی (تخمینلره گؤره)]]
[[File:Ethnic map of turkey.jpg|thumb|تورکیه‌نین اتنیک خریطه‌سی (تخمینلره گؤره)]]
[[File:Map of Turkish Language.svg|thumb|تورکیه تورکجه‌سی‌نین موقعیتی خریطه اوزرینده]]
تۆرکیه جمهوریتی‌نین رسمی دؤولت دیلی [[تورکیه تورکجه‌سی]] و یا همن آنادولو تورکجه‌سیدیر. تورکیه‌ده [[آنادولو تورک‌‌‌لری]] اکثریت اولاراق یاشاییرلار و [[تورکیه تورکجه‌سی|تورکیه تورکجه‌سینده]]‌ دانیشیرلار، لاکین دیگر اتنیک قوروپلاردا تورکیه‌ده یاشاییرلار، او جومله‌دن؛ [[کوردلر]]، [[آذربایجان تورکلری]]، [[لازلار]]، [[ارمنیلر]] و [[عربلر]]. تورکیه‌ده تورکیه تورکجه‌سی اکثریت دیلی اولاراق رسمی دؤولت دیلی کیمی تانینیر، آنجاق تورکیه‌ده یاشایان دیگر اتنیک قوروپلارین آراسیندا [[کورمانج دیلی]]، [[ارمنی دیلی]]، [[تورکجه|آذربایجان تورکجه‌سی]]، [[لاز دیلی]]، [[زازا دیلی]] و [[عرب دیلی]] ده ایستیفاده اولونور. [[گورجولر]]، [[چرکس‌لر]] و [[آشور‌لار]] کیمی کیچیک اتنیک قوروپلاردا بو اؤلکه‌نین دیل و مدنی موختلیفلیگینه علاوه‌لر ائدیر.

=== دین ===
{{اساس|تورکیه‌ده دین}}
{{bar box
| title=تورکیه‌ده دین&lt;ref&gt;{{وب قایناقلاماسی |باغلانتی=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html#tu |باشلیق=نسخه آرشیو شده |یوخلاما تاریخی=۳۰ ژوئیه ۲۰۱۳ |archive-date=۲۰ دسامبر ۲۰۱۸ |archive-url=https://web.archive.org/web/20181220203407/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html#tu |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| titlebar=#ddd
| left1='''دین'''
| right1='''درصد'''
| float=left
| bars=
{{bar percent|[[اسلام]]|green|۹۸٫۸}}
{{bar percent|دیگر|black|۱٫۲}}
}}
[[فایل:Sultan Ahmed Mosque Istanbul Turkey retouched.jpg|thumb|[[İstanbul]]'daki [[Sultan Ahmet Camii]], içerisinin [[İznik çinisi|İznik çinileriyle]] süslenmesinden dolayı, Avrupa'da Mavi Cami olarak da anılır.&lt;ref name=bluemosque&gt;{{وب قایناقلاماسی | باشلیق = Blue Mosque | باغلانتی = http://www.bluemosque.co/ | website = bluemosque.co | erişimtarihi = 12 Haziran 2014 | arşivurl = https://web.archive.org/web/20160426182818/http://www.bluemosque.co/ |یوخلاما تاریخی = 26 Nisan 2016 | ölüurl = evet }}&lt;/ref&gt;]]

۱۹۲۴-اینجی میلادی ایلین آنایاساسیندا دؤولتین رسمی دینی اسلام سئچیلمیشدی، اما ۱۹۲۸ آنایاساسیندا رسمی دین پوْزولدو&lt;ref&gt;KONDA Research and Consultancy (2007-09-08). &quot;[http://www.konda.com.tr/html/dosyalar/ghdl&amp;t_en.pdf Religion, Secularism and the Veil in daily life] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090325005232/http://www.konda.com.tr/html/dosyalar/ghdl%26t_en.pdf |date=2009-03-25}}&quot; (PDF). Milliyet.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Türkiye Büyük Millet Meclisi (10/1/1945). &quot;[http://www.tbmm.gov.tr/anayasa/anayasa24.htm 1924 Anayasası] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071223172043/http://www.tbmm.gov.tr/anayasa/anayasa24.htm |date=2007-12-23}}&quot; (HTML). TBMM, Resmî Gazete.&lt;/ref&gt; و [[لائیک|لائیک لیک]] ایلکه سینی ۱۹۳۷ آنایاساسی بیلیندیردی.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=archive copy |url=http://www.atam.gov.tr/dergi/sayi-24/ataturk-ve-laiklik |accessdate=2014-07-16 |archivedate=2014-04-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140413131309/http://www.atam.gov.tr/dergi/sayi-24/ataturk-ve-laiklik}}&lt;/ref&gt;
تورکیه جمهوریتی، بیر لائیک دؤولت اوْلاراق توغرالی دینی یوْخدور. تورکیه جمهوریتینده موختلیف دینی دسته‌لر فعالیت گؤستریر. ان گئنیش یاییلمیشی [[ایسلام]]دیر.

تورکیه جمهوریتی‌نین چوخلوغو [[اسلام]] دینینه اوزللیکجه سونی (حنفی) مذهبینه منصوبدورلار. هابئله تورکیه جمهوریتین‌ده علوی‌لر و شیعه‌لر ده ساکین دیلار.
تورکیه‌ده مسلمانلاردان سوْنرا ۶۰٬۰۰۰ [[ائرمنیلر|ائرمنی]] (مسیحی)،&lt;ref&gt;{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131014000201/http://www.hurriyet.com.tr/planet/23329787.asp |archivedate=2013-10-14 |title=archive copy |url=http://www.hurriyet.com.tr/planet/23329787.asp |accessdate=2014-07-15}}&lt;/ref&gt; ۲۰٬۰۰۰ سوریانی (مسیحی)، ۲٬۲۷۰ رم ارتدوکسو، ۱۵٬۰۰۰ روس ارتدوکسو، ۷٬۰۰۰ پروتستان، ۲۵٬۰۰۰ کاتولیک، ۵٬۰۰۰ یهوه شاهیدی، ۳٬۰۰۰ کلدانی،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=archive copy |url=http://t24.com.tr/haber/din-ozgurlugu-raporuna-gore-turkiyede-yeni-azinliklar-olusuyor/230733 |accessdate=2014-07-15 |archivedate=2013-10-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131013213849/http://t24.com.tr/haber/din-ozgurlugu-raporuna-gore-turkiyede-yeni-azinliklar-olusuyor/230733}}&lt;/ref&gt; ۸۵۰ مأمونی،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=archive copy |url=http://eskidergi.cumhuriyet.edu.tr/makale/1291.pdf |accessdate=2014-07-15 |archivedate=2013-10-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131006222504/http://eskidergi.cumhuriyet.edu.tr/makale/1291.pdf}}&lt;/ref&gt; ۵۰۰۰ یزیدی، ۲۵۱۱۴ موسوی، ۴۰۰۰۰ بودایی،&lt;ref name=&quot;features.pewforum.org&quot;&gt;{{Cite web |title=archive copy |url=http://features.pewforum.org/grl/population-number.php |accessdate=2014-07-15 |archivedate=2012-12-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121221010333/http://features.pewforum.org/grl/population-number.php}}&lt;/ref&gt; ۲۱۲۵۹ بهایی&lt;ref&gt;{{Cite web |title=archive copy |url=http://www.thearda.com/QL2010/QuickList_40.asp |accessdate=2014-07-15 |archivedate=2018-12-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225050256/http://www.thearda.com/QL2010/QuickList_40.asp}}&lt;/ref&gt; و ۷۲۸ نفر هیندو&lt;ref&gt;{{Cite web |title=archive copy |url=http://www.thearda.com/QL2010/QuickList_44.asp |access-date=2014-07-15 |archive-date=2016-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160410052542/http://thearda.com/QL2010/QuickList_44.asp |url-status=dead |accessdate=2014-07-15 |archivedate=2016-04-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160410052542/http://thearda.com/QL2010/QuickList_44.asp }}&lt;/ref&gt; واردیر.
تورکیه‌ده بوتون مسیحی‌لرین سایی ۳۲۰٬۰۰۰ نفر دیر.&lt;ref name=&quot;features.pewforum.org&quot;/&gt;
تورکیه نفوسونون ۲٪ آتئیست،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=archive copy |url=http://www.wingia.com/web/files/news/14/file/14.pdf |accessdate=2014-07-15 |archivedate=2017-07-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170713034111/http://www.wingia.com/web/files/news/14/file/14.pdf}}&lt;/ref&gt; ۴–۲٪ آگنوستیک&lt;ref name=&quot;ec.europa.eu&quot;&gt;http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_341_en.pdf&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=archive copy |url=http://chartsbin.com/view/omz |accessdate=2014-07-15 |archivedate=2016-05-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160513200922/http://chartsbin.com/view/omz}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://tr.wikipedia.org/wiki/Türkiye#cite_note-wingia.com-108&lt;/ref&gt; و ۱٪ ایسه دئیست دیر.&lt;ref name=&quot;ec.europa.eu&quot;/&gt; نفوسون ۱۵٪ لائیک دیر.&lt;ref&gt;https://worldview.gallup.com/default.aspx&lt;/ref&gt;

== فرهنگ ==
{{اساس|تورکیه مدنیتی}}
[[فایل:Whirlingdervishes.JPG|thumb|[[Mevlevilik|Mevlevi]] semazenler bir [[Sema (Sufi)|Sema]] törenindeyken. Mevlevi Sema Törenleri, [[UNESCO Somut Olmayan Kültürel Miras Listeleri]]'nde yer almaktadır.&lt;ref name=unesco1&gt;{{وب قایناقلاماسی | باشلیق = UNESCO Intangible Cultural Heritage Lists | باغلانتی = http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?lg=en&amp;pg=00011&amp;multinational=3&amp;display1=inscriptionID&amp;display=maps#tabs | website = unesco.org | erişimtarihi = 3 Temmuz 2014 | arşivurl = https://web.archive.org/web/20151004132658/http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?lg=en&amp;pg=00011&amp;multinational=3&amp;display1=inscriptionID&amp;display=maps#tabs | arşivtarihi = 4 Ekim 2015 | ölüurl = evet }}&lt;/ref&gt;]]
تورکیه؛ [[تورک خالقلاری|اوغوز]]، [[آنادولو]]، [[تراکیا]]، [[عثمانلی ایمپیراتورلوغو|عثمانلی]] ([[یونان–روم دنیاسی|یونان–روم]] و [[ایسلام مدنیتی|ایسلام]] مدنیتلرین بیر داوامی‌ایدی) و [[اوروپا مدنیتی]] ایله گلنکلری‌نین قاریشماسی‌لا اورتایا چیخان چوخ چئشیتلی کولتورلری باریندیریر.

== گؤرۆنتۆلر ==
&lt;gallery&gt;
فایل:Yenicamii 01447 Nevit.jpg| یئنی جامع، ایستانبول
فایل:Manavgat waterfall by tomgensler.JPG| ماناوقات
فایل:Capadocia, Turquia, 2007.jpg| کاپادوکیه
فایل:Asia location TUR.png|تورکیه جمهوریتی
فایل:Levent (2011).jpg
فایل:Turkey topo.jpg|تورکیه نین [[توپوقرافیا]] خریطه‌سی
فایل:ANKARA KOCATEPE CAMİİ.jpg|آنکارا
فایل:MevlanaMuseum.jpg
فایل:Yavuz Sultan Selim Bridge IMG 3054.jpg
فایل:Istanbul nostalgic tram 4.jpg
فایل:Kantar Karakolu, Izmir.jpg
فایل:Sakura Tree Blossom - Turkey, Ankara, Dikmen Vâdisi - Spring, 2015.jpg
فایل:Lake Abant 1.JPG
فایل:Lake Tödürge - Tödürge Gölü, Sivas 03.JPG
فایل:Ordu Turkey.jpg
فایل:Ordu-center.jpg
فایل:Tokat panorama 2012.JPG
فایل:Mustafapaşa, Nevşehir 04.jpg
فایل:Ayder Doga Resort.jpg
فایل:Ayder rize turkey.jpg
فایل:Kızılay Ankara kent meydanı.jpg
فایل:Zafer Plaza, Bursa.jpg
فایل:Mustafapaşa, Nevşehir 04.jpg
فایل:Bosphoruscruise.jpg
فایل:Galata Tower (67m.).jpg
فایل:Adalar porsuk1.JPG
فایل:Flyboarding, Porsuk Çayı, Eskişehir-1.jpg
فایل:Ishak Pascha Palast im Anatolischen Hochland.JPG
&lt;/gallery&gt;

== قایناقلار ==
{{قایناق}}

== ائشیک باغلانتیلار ==
;عومومی
* [http://turkey.com/ turkey.com] – Topical multilingual website about Turkey.
* {{CIA World Factbook link|tu|Turkey}}
* [https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-17988453 Turkey profile] from the [[بی‌بی‌سی نیوز]]
* [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/609790/Turkey Turkey] at ''[[Encyclopædia Britannica]]''
* [https://web.archive.org/web/20120609183758/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/turkey.htm Turkey] from ''UCB Libraries GovPubs''
* [https://data.oecd.org/turkey.htm Data on Turkey]{{Dead link|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} from [[OECD]]
* [http://www.oecdbetterlifeindex.org/countries/turkey/ Better Life Index of Turkey] from [[OECD]]
* {{Curlie|Regional/Middle_East/Turkey}}
* [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=TR Key Development Forecasts for Turkey] from [[International Futures]]
* {{OSM relation|174737}}
;توریسم
* {{Wikiatlas|Turkey}}
* [http://www.hometurkey.com/ Turkey Home – Turkey's Official Tourism Portal]
* [http://www.kultur.gov.tr/ Official website of the Ministry of Culture and Tourism]
* [http://whc.unesco.org/en/statesparties/tr Turkey profile] from [[یونسکو]]
* [http://www.lonelyplanet.com/turkey Turkey profile] from [[Lonely Planet]]
;دوولت
* [https://web.archive.org/web/20100605083710/http://www.tccb.gov.tr/pages/ Official website of the Presidency of the Republic of Turkey]
* [http://global.tbmm.gov.tr/index.php/EN/yd/ Official website of the Grand National Assembly of Turkey] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150123183903/http://global.tbmm.gov.tr/index.php/EN/yd/ |date=۲۰۱۵–۰۱–۲۳}}
;ایقتیصاد
* [http://www.ekonomi.gov.tr/ Official website of Ministry of the Ministry of Economy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151101130722/http://www.ekonomi.gov.tr/ |date=2015-11-01 }}
* [http://www.oecd.org/turkey/economic-survey-turkey.htm Economic Survey of Turkey 2016] from [[OECD]]
* [https://web.archive.org/web/20141117072912/http://www.bluenomics.com/data#!data/country_overview/key_indicators_1/gdp_real_total/gdp_real_total_quarterly_yoy_in_sa_wda_real%7Cchart/line$countries=turkey&amp;sorting=list//title Macroeconomic Data for Turkey Online]

{{اوروپا اؤلکه لری}}
{{آسیا اؤلکه‌لری}}
{{اوْرتا دۇغو اۆلکه‌لری}}
{{جی ۲۰}}
{{Authority control}}
{{مین مقاله}}

[[بؤلمه:تۆرکیه]]&lt;!--please leave the empty space as standard--&gt;
[[بؤلمه:بالکان اؤلکه‌لری]]
[[بؤلمه:اوروپانین جنوب‌شرقی اؤلکه‌لری]]
[[بؤلمه:جنوبی اوروپا اؤلکه‌لری]]
[[بؤلمه:دوْغو آغ‌دنیز]]
[[بؤلمه:ای ۷ اؤلکه‌لر]]
[[بؤلمه:جی ۲۰ اؤلکه‌لر]]
[[بؤلمه:ناتو اؤلکه‌لری]]
[[بؤلمه:اوروپا شوراسینین عوضو اولان دؤولتلر]]
[[بؤلمه:آرالیق دنیز بیرلییینین عوضو دؤولتلری]]
[[بؤلمه:بیرلشمیش میلت‌لر اؤیه‌سی اؤلکه‌لر]]
[[بؤلمه:اوْرتا دوْغو اؤلکه‌لری]]
[[بؤلمه:موعاصیر تورک دوولتلری]]
[[بؤلمه:یاخین شرق اؤلکه‌لر]]
[[بؤلمه:جومهوریتلر]]
[[بؤلمه:۱۹۲۳ میلادی ایلده قورولان بؤلگه‌لر و اؤلکه‌لر]]
[[بؤلمه:غربی آسیا اؤلکه‌لری]]
[[بؤلمه:1923 establishments in Turkey]]
[[بؤلمه:1923 establishments in Europe]]
[[بؤلمه:1923 establishments in Asia]]
[[بؤلمه:اوروپادا اؤلکه‌لر]]
[[بؤلمه:آسیا اؤلکه‌لری]]
[[بؤلمه:۱۹۲۳ - جو ایلینده تورکیه اؤلکه‌سینده یارانانلار]]</text>
      <sha1>4ctunfz4je9tz20gw0g0vnbokdv3t5a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>تیمورلو ایمپیراتورلوغو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2567</id>
    <revision>
      <id>1593752</id>
      <parentid>1591560</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T16:16:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Safavid_Flag.svg|Safavid_Flag.svg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by ConflictFan|]].</comment>
      <origin>1593752</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="96993" sha1="6jn2zq3qjg8ywe6il2n3rug3f7x9eun" xml:space="preserve">{{Infobox Former Country
|native_name            = {{Plain list|
* تیموریان
*تیمورلولار (تورکجه)
* &lt;big&gt;{{Lang|fa|گورکانیان}}&lt;/big&gt; &lt;small&gt;(فارسجا)&lt;/small&gt;
*''Gūrkāniyān''}}
|national_motto      = {{Lang|fa|راستى رستى، ساغلیق}}&lt;br/&gt;''Rāstī rastī''&lt;br/&gt;&lt;small&gt;&quot;In rectitude lies salvation&quot;&lt;/small&gt; 
|conventional_long_name = Timurid Empire
|common_name            = Timurid Empire
|continent              = آسیا
|region                 = اورتا آسیا، باتی آسیا، قافقاز
|era                    = [[اورتا عصرلر]]
|government_type        = [[حؤکمدارلیق]]
|year_start             = ۱۳۷۰ میلادی (قورولماسی)
|date_start             =
|year_end               = ۱۴۱۰ میلادی (ضعیف‌لشمه‌سی) -{{جب}} ۱۵۰۷ میلادی (ییخیلییشی)
|event_pre              = بؤیوک بیگ‌لری [[تیمور]] 
|date_pre               = ۱۳۶۳ میلادی
|event_start            = Establishment of Timurid Empire
|event1                 = Westward expansion begins
|date_event1            = ۱۳۸۰ میلادی
|event2                 = [[آنکارا دؤیوشو]]
|date_event2            = ۲۰ جولای ۱۴۰۲ میلادی
|event3                 = Fall of [[سمرقند]]
|date_event3            = ۱۵۰۵ میلادی
|event_end              = Fall of [[هرات]]
|event_post             = Founding of the [[بؤیوک موغول ایمپیراتورلوغو]]
|date_post              = ۱۵۲۶ میلادی
|image_flag             = Timurid.svg
|flag_type              = 
|flag_border            = no
|image_map = Timurid Empire (greatest extent).svg
|image_map_caption = The Timurid Empire at Timur's death  (1405)
|p1                     = جیغاتای خانلیغی
|flag_p1                = Flag of Chagatai khanate.svg
|p2                     = صوفیلر سولاله‌سی
|flag_p2                = 
|p3                     = جلایر سولطانلیغی
|flag_p3                =
|p4                     = کرتیلر سولا‌له‌سی
|flag_p4                = Kartid-Kurtdynasty1244-1389.png
|p5                     = مظفریلر سولا‌له‌سی
|flag_p5                = MuzaffaridDynastyofIranMapHistoryofIran.png
|p6                     = سربداریلر
|flag_p6                = Sarbadar map 1345.png
|p7                     = مرعشی‌لر
|p8                     = چلاولیر (سولا‌له‌سی)
|p9                     = قاراقویونلولار
|flag_p9                = Flag of Kara Koyunlu dynasty.png
|s1                     = بوخارا خانلیغی
|flag_s1                = War flag of Khanate of Bukhara.svg
|s2                     = قاراقویونلولار
|flag_s2                = Qaraqoyunlu Dynasty AZƏRBAYCAN.png
|s3                     = خیوه خانلیغی
|flag_s3                = Flag of the Khanate of Khiva.svg
|s4                     = آغ‌قویونلولار
|flag_s4                = AkkoyunluFlag.svg
|s5                     = صفویلر
|flag_s5                =
|
|capital                = {{Plain list|
*[[سمرقند]] &lt;small&gt;(1370–1405)&lt;/small&gt;
*[[هرات]] &lt;small&gt;(1405–1507)&lt;/small&gt;}}
|common_languages       = [[چاغاتای تورکجه‌سی|تورکجه]] و [[فارسجا]] (رسمی دیللر) &lt;br&gt;[[جاغاتای تورکجه‌سی]] (سارای دیلی، آنادیلی و قوشون دیلی)
|religion               = [[ایسلام]] ([[سونی]])
|currency               = 
|leader1                = [[تیمور]] &lt;small&gt;(بیریمجی)&lt;/small&gt;
|leader2                = [[بدیع‌الزمان میرزا]] &lt;small&gt;(آخیریمجی)&lt;/small&gt;
|year_leader1           = 1370–1405
|year_leader2           = 1506–1507
|stat_year1             = 1405 est.  
|stat_area1             = 4400000

}}

'''تیموریلر دؤولتی''' یا دا '''تیمورلولار''' و یا '''گورکانلار''' یا دا '''تیمورلو ایمپیراتورلوغو''' (اینگیلیسجه: Timurid Empire، فارسجا: تیموریان-گورکانیان) — ۱۳۷۰-۱۵۰۷-اینجی میلادی ایللر آراسیندا  مؤوجود اوْلموش و اساسی تورکلشمیش   موغول   بوْیو اوْلان [[بارلاسلار]]ین نماینده‌سی [[تیمور]] طرفیندن قۇیولموش [[تورک خالقلاری|تورک]] دؤولتی.

تیموریلر دؤنمینده [[تورکیستان|تورکوستان]] و [[خوراسان]] ایسلام معمارلیغی باخیمیندان ان پارلاق دؤورونو یاشامیش، [[۱۵. یوز ایل]]ین سوْنلاریندان باشلایاراق [[تورکیستان|تورکوستان]]، [[خوارزم ویلایت|خارزم]]، [[کریمه جمهوریتی|کریمه]]، [[قازان]] و [[آذربایجان جومهوریتی]]دا چاغاتای تۆرکجه‌‌سی ده یۆکسک مدنی دیل حالینا گلمیش‌دیر.  [[تیمور]] [[سمرقند]] شهرینی دؤولتین باشکندی ائتدیک‌دن سوْنرا اله کئچیریلمیش یئرلردن صنعتکارلار سمرقن‌ده کؤچورول‌دو. ایسپانیا ائلچی‌سی کلاویخو سمرقندده ۱۵۰ مین صنعتکار عائله‌سی اوْلماسینی سؤیلمیش‌‌دی. بۇ سبب‌دن [[۱۴. یوز ایل]]-[[۱۵. یوز ایل|۱۵-جی]] یوز ایللرده [[سمرقند]] تاریخی‌نین قیزیل دؤورونو یاشامیش‌دی.  [[تیمور]] و داوام‌چیلارینین دؤورونده اینکیشاف ائدن صنعتکارلیق و علم سببین‌دن بۇ دؤور تیموری رئنئسان‌سی اوْلاراق دا خاتیرلانماق‌دادیر. [[۱۵۰۷ (میلادی)|۱۵۰۷]]-جی میلادی ایلده تیموریلر دؤولتی‌نین وارلیغینا اساسینی [[اؤزبک‌لر]]ین قویدوغو [[شئیبانی خانلیغی|شئیبانیلر دؤولتی]] طرفیندن سوْن قویول‌دو. تیموری سولاله‌سیندن اوْلان [[بابور]] موباریزه‌ده اۇغور قازانمادیق‌دان سوْنرا اوّلجه [[افغانیستان]]ا، سوْنرا دا [[هیندوستان]]ا چکیل‌دی و اوْرادا [[بؤیوک موغول ایمپیراتورلوغو|بؤیوک موغول ایمپیراتورلوغو (هیندیستان تیموریلری ایمپیراتورلوغو)]]&lt;nowiki/&gt;نون اساسینی قوْیدو.    بئله‌لیک‌له تیموریلر دؤولتی محو اوْلسا دا، سولاله اوْلاراق اؤز حاکمیّتینی [[بؤیوک موغول ایمپیراتورلوغو|بؤیوک موغول ایمپیراتورلوغو (هیند تیموریلری ایمپیراتورلوغو)]]'ندا داوام ائتدیره بیل‌دی.

== سولاله‌نین ائتنوگئنئزی ==

[[فایل:Lombards Library 006.jpg|thumb|left|200px|دؤولتین قوروجوسو [[تیمور]]ون فرانسه سییاه آندره تئوئ‌نین کیتابیندا تصویری.]]
تیموریلر دؤولتی‌نین اساسی [[تیمور]] (''چاغاتایجا: تیمور ؛ تēمور'') طرفیندن قۇیولموش‌دور. چاغاتای و [[monqol dili|موغول دیلی]]نده تئمور و یا تئمیر سؤزلری &quot;دمیر&quot; معناسینی وئریر.  امیر تیمور اسلن [[barlaslar|بارلاس]] بویون‌دان‌دیر. بارلاسلار [[اورتا آسیا]]دا یاشایان تورکلشمیش  بوْیو ایدی. ''موغوللارین گیزلی تاریخی'' ({{Lang-ru|Монголын Нууц Товчоо}}) آدلی اثره گؤره [[barlaslar|بارلاسلار]] [[borucigin|بوروجیگین]]لرله بیر سوی‌دان گلیر. کارچار بارلاسلار بارلاس بویونون قوروجو اجدادلاری‌دیر.

[[اورتا آسیا]]نین یئرلی اهالیلری ایله سیخ علاقه‌لره گؤره بارلاسلار آراسیندا  [[ایسلام]] دینین‌دن باشقا دیگر دینلره ([[بودیزم]]، [[شامانیزم]]) ده اینانانلار یاشاییردی.  و چاغداش [[اؤزبک تورکجه‌سی]]نین   یارانماسیندا روْل اوْینامیش‌دی)  گئنیش شکیل‌ده ایستیفاده ائدیردیلر.

[[تیمور]] [[Çingizlilər|چینگیزلیلر]] سویون‌دان گلمیردی. بۇ سبب‌دن دؤورون قایدالارینا گؤره بؤیوک خان تیتولو داشییا بیلمزدی و اوْ، امیر تیتولونو گؤتوردو.  [[1370|۱۳۷۰]]-جی ایلده چینگیزلیلر سویو ایله قوهوملاشان تیمور اؤزونه گورکان تیتولونو گؤتورور. گورکان [[monqol dili|موغول دیلی]]نده کوروقئن و یا خورقئن سؤزونون [[فارس دیلی]]نده اوْلان موختلیفی‌دیر و ترجومه‌سی &quot;کوره‌کن&quot; دئمک‌دیر. بۇ اوْ دئمک ایدی کی، [[Çingizlilər|چینگیزلیلر]] سولاله‌سی ایله قوهوملاشان تیمور اوْنلارین ائولرینده آزاد شکیل‌ده یاشایا و حرکت ائده بیلردی.  بۇ سبب‌دن تیموریلر دؤولتی [[تیمور]]ون آدی ایله آدلاندیریلماسیندان باشقا، قایناق‌لرده گورکāنī اوْلاراق دا خاطیرلانیر. 
==امیر تیمورون ایلک ایللری و حاکمیّتی==
{{اساس|امیر تیمور}}
[[تیمور]] [[1336|۱۳۳۶]]-جی ایلده [[سمرقند]] یاخینلیغیندا یئرلشن کئش شهرینده آنادان اوْلوب. بۇ بؤلگه ۱۳۰۰-جو ایللرده موغول حاکمیّتی آلتیندا ایدی. همین دؤورده [[türklər|تورکلر]]له [[monqollar|موغوللار]]ین بیرلیکده یاشادیغی و قایناییب قاریشدیغی سوسیال مۆحیط مؤوجوددو. بۇ قۇرولوشون بیر تظاهرو اوْلاراق اوْنسوز دا تورک مدنیتین‌دن چوْخ تسیرلنمیش اوْلان موغوللار بؤلگه‌ده‌کی معنوی مۆحیطین ده  ائتکیسی ایله [[ایسلام]]ی قبول ائتمه‌یه باشلامیش‌دیلار. تیمورون منسوب اوْلدوغو طایفه دا بۇ مۆحیط‌دن تسیرلنمیش‌دی.
===ایلک ایللری و ماورننهرین تابع ائدیلمه‌سی===
[[فایل:Timur during attack on Balkh 1370.jpg|thumb|left|[[تیمور]] [[Bəlx|بلخ]] دؤیوشون‌ده ([[1370|۱۳۷۰]]). &lt;small&gt;میرخوند راوزات ال-صفا طرفیندن چکیلمیش‌دیر. بریتانیا کیتابخاناسیندا ساخلانیلیر.&lt;/small&gt;]]
{| جلاسس=&quot;توججولوورس&quot; ایستیلئ=&quot;فلوات: ریگهت؛ مارگین-لئفت: ۱ئم؛ مارگین-ریگهت: ۲ئم؛ فونت-سیزئ: ۸۵%؛ باجکگرووند:#ج۶دبف۷؛ width:۳۰ئم؛ ماخ-width: ۴۰%؛&quot; جئللسپاجینگ=&quot;۵&quot;
| ایستیلئ=&quot;تئخت-آلیگن: لئفت؛&quot; | ... چینگیز خانین نوه‌سی توغلوق تیمور  ماورننهر مملکتینی اله کئچیرمک  آماچ ایله قوْشون چکیب، خوجند سۇیون‌دان  آدلاییب کئچرکن منیم، امیر حاجی برلاسین و امیر بیازید جلاییری‌نین آدیمیزا یارلیق گؤندره‌رک طلب ائتمیش ‌دی کی، حضورونا گلک. امیر حاجی برلاسلا امیر بیازید من‌دن مصلحت ایسته‌دیلر کی، اؤز اۇلوسلاریندان کئچیب خوراسانا گئت‌سینلر، یوْخ‌سا توغلوق تیمور خانین حضورونا یوللان‌سینلار؟ من اوْنلارا بئله یوْل گؤستردیم: توغلوق تیمور خانین حضورونا گئت‌سه‌نیز، ایکی فای‌دا، بیر زیان گؤزلنیلیر، خوراسان طرفه کئچیب گئتمیین ایسه ایکی زیان، بیر فای‌داسی واردیر. اوْنلار منیم مصلحتیمه اهمیت وئرمه‌یه‌رک اؤز یوردلارینین ایچین‌دن کئچیب خوراسان طرفه یوللان‌دیلار. من ده چاش-باش قالدیم، بیلمدیم خوراسانا گئتسم یاخشی‌دیر، یوْخ‌سا توغلوق تیمور خانین یانینا. ایکی فیکیر آراسیندا  قالدیم. دۇرومی بئله گؤرن‌ده پیریمه  مکتوب گؤندریب اوْندان مصلحت ایستدیم. اوْ، بۇ مضمون‌دا جواب یازیب منه یوْللادی:
&quot;دؤردونجو خلیفه هزرتی علی ابن ابو طالب‌دن (اوْنا تانرینین کره‌می و مرهمتی اوْلسون) بیر آدام سوروشوب کی، گؤیلر کامان، یئر اۆزو کامان کیریشی، اوْلایلار، بلالار، موسیبتلر اوْخ، اینسانلار دا همین یای-اوْخا هدف اوْلسالار، اوْخو آتان ایسه الله-تاله اوْلسا (اوْنون قودرتی داها دا اۇلو اوْلسون) آداملار هانسی طرفه قاچمالی‌دیر؟ خلیفه جواب وئریر کی، آداملار تانرینین قنشرینه قاچمالی‌دیر. بۇنا اوْخشار اوْلاراق سن ده توغلوق تیمور خانین قارشی‌سینا یوروش ائله و بۇ یای-اوْخونو چکیب الین‌دن آل&quot;. بۇ جواب منه چاتان کیمی کؤنلوم قاناد آچدی و توغلوق تیمور خانین قاباغینا گئتمک قرارینا گلدیم. ...
|-
| ایستیلئ=&quot;تئخت-آلیگن: لئفت؛&quot; | امیر تیمورون وصیّتلری اثرین‌دن، صحیفه ۱۱. 
|}
تیمور گنج یاشلاریندا اوْلارکن [[دوغو تورکیستان]]دا حؤکم سورن ایلی موغوللارینین حؤکمداری توغلوق تیمورون  [[1360|۱۳۶۰]]-جی ایلده [[Mavərənnəhr|ماورننهر]]ه گلدیی دؤورلرده  بۇرادا اوْلان بعضی بیلرین بؤلگه‌نی ترک ائتمه‌سینه باخمایاراق اؤزو گئتممیش و توغلوق تیمورا تابع اوْلدوغونو بیلدیرمیش‌دی.  قارشیلیغیندا ایسه آتالارینین مولکو اوْلان کئش شهری و اطرافی اوْنا وئریلمیش‌دی.

توغلوق تیمور [[Mavərənnəhr|ماورننهر]]ین ایداره‌سینی اوْغلو ایلیاس خوجایا وئرمیش ، تیمورو دا اوْنون خیدمتینه تعیین ائتمیش ‌دی.  ایلیاس خوجانین یانین‌داکی امیرلرین پیس رفتارینا گؤره تیمور امیر قازاغانین نوه‌سی امیر هوسئی‌نین  یانینا گئت‌دی. بیرلیکده [[Xorasan|خوراسان]]ا قاچارکن [[türkmənlər|تورکمنلر]] طرفیندن توتول‌دولار و ماهان‌دا ۶۰ گۆن زین‌دان‌دا قالدیق‌دان سوْنرا آزادلیغا چیخیب ، سنجری قبیله‌سینین  باشچی‌سی موبارکشاه‌دان کؤمک گؤردوک‌دن سوْنرا

یارالاری ساغالدیق‌دان سوْنرا تیمور حسین‌له بیرلیکده یئنی‌دن [[Mavərənnəhr|ماورننهر]]ه گله‌رک تیرمیز، [[Bəlx|بلخ]] و کئش شهرلرینی ایلیاس خوجانین آداملارینین الین‌دن آلیب اؤزونو ده مغلوب ائتدیک‌دن سوْنرا قورولتای توْپلاییب تووا خانین نوه‌لریندن قابیلشاه اوْغلانی خان اعلان ائتدیلر. تیمور حسین‌له بیرلیکده اۇزون چکن موباریزه‌دن سوْنرا [[Mavərənnəhr|ماورننهر]]ه حاکم اوْلدولار. بۇ ایکی دوْست آراسیندا  هوسئی‌نین باجی‌سی اۇلجای تورکان آغانین تیمورلا ائولنمه‌سی سببین‌دن قوهوملوق علاقه‌لری ده یارانمیشدی.  امیر حسین عادیل خانین آدینا حرکت ائدیردی. تیمور دا بۇنا قارشی‌لیق اوْلاراق [[Çingizlilər|چینگیزلیلر]] نسلیندن سویورقاتمیش خانی تاختا چیخاراراق امیر هوسئی‌نین اۆستونه گئت‌دی. [[1370|۱۳۷۰]]-جی ایلده [[Bəlx|بلخ]] شهرینده موهاری‌سه‌یه آلینان امیر حسین توتول‌دو  و خوتاللان حاکمی امیر کئیخوسرووون قارداشینی اؤلدوردویونه  گؤره اؤلدورول‌دو.

[[Özbək xan|اؤزبک خان]]ین سویون‌دان اوْلان و خان‌زاده لقبی ایله تانینان سویون بئک خانیملا [[تیمور]]ون بؤیوک اوْغلو جهانگیر میرزا‌نین ائولندیریلمه‌سی قرارلاشدیریل‌دی.

[[1379|۱۳۷۹]]-جو ایلده [[Xarəzm|خارزم]] مسئله‌سی یئنی‌دن آلوولان‌دی. خارزم حاکمی یوسیف صوفی [[تیمور]]ون شرق‌ده مشغول اوْلماغین‌دان یارارلانماق ایستمیش، [[بوخارا]] و اطرافینا عسگر گؤندرمیش‌دی. امیر تیمور ائلچی گؤندرسه ده یوسیف صوفی بۇ ائلچینی توتدورموش‌دو. بۇندان سوْنرا [[تیمور]] هۆجوم ائده‌رک یوسیف سوفینی اۆچ آی محاصره‌ده ساخلادی. یوسیف صوفی‌نین خستلنیب اؤلمه‌سی نتیجه‌سینده یئرینه سولئیمان صوفی‌نین کئچمه‌سیندن سوْنرا راضی‌لیق الده اوْلون‌دو و یوروش باشا چاتدی.  بئله‌لیک‌له [[Xarəzm|خارزم]] بؤلگه‌سی تیموریلر دؤولتینه تابع اوْلدو، اما بیر مدت سوْنرا [[Toxtamış|توختامیش]]ین  ائتکیسی ایله صوفی عائله‌سی یئنی‌دن [[تیمور]]ا قارشی چیخدی. صوفی عائله‌سینین ده منسوب اوْلدوغو کونقورات بوْیو [[Xarəzm|خارزم]]ده حاکم‌دی. بۇ بوی [[آلتین اوردو]]یا یاخین‌لیغی ایله سئچیلیردی. قیزیل اوْردا خانی [[Toxtamış|توختامیش]]ین آناسی دا بۇ بوی‌دان‌دی. بۇ بویا منسوب اوْلان امیرلرین [[آلتین اوردو]]دا نفوذو بؤیوک‌دو. حتی علی بی کونقورات [[Toxtamış|توختامیش]]ین باش بیی ایدی. [[تیمور]] [[1371|۱۳۷۱]]-[[1379|۱۳۷۹]]-جو ایللرده [[Xarəzm|خارزم]]ه ائتدیی دؤرد یوروش‌له بۇ بؤلگه‌نی تیموریلر دؤولتینه تابع ائتسه ده، صوفی عائله‌سینی و کونقوراتلاری تام شکیل‌ده تابع ائتدیینی دئمک  دۇغرو اوْلمازدی. کونقوراتلار [[Toxtamış|توختامیش]] خان [[آلتین اوردو]] دؤولتینی دیرچلتدیک‌دن سوْنرا اوْنا مئیل ائتدیلر و [[تیمور]] [[1388|۱۳۸۸]]-جی ایلده یئنی‌دن [[Xarəzm|خارزم]]ه یوروش ائده‌رک بۇ دفعه تام اوْلاراق خارزمی داغیت‌دی و اؤزونه تابع ائتدی.

===امیر تیمورون خوراسانا یوروشو===
[[فایل:Timur East Persia campaign.jpg|thumb|left|250px|[[تیمور]]ون [[Xorasan|خوراسان]] ایستیقامتینده یوروشو]]
{| جلاسس=&quot;توججولوورس&quot; ایستیلئ=&quot;فلوات: ریگهت؛ مارگین-لئفت: ۱ئم؛ مارگین-ریگهت: ۲ئم؛ فونت-سیزئ: ۸۵%؛ باجکگرووند:#ج۶دبف۷؛ width:۳۰ئم؛ ماخ-width: ۴۰%؛&quot; جئللسپاجینگ=&quot;۵&quot;
| ایستیلئ=&quot;تئخت-آلیگن: لئفت؛&quot; |خوراسان مملکتی الیمیزه کئچن‌دن سوْنرا امیرلریم تکلیف ائل‌دیلر کی، آدلاری چکیلن اۆچ مملکته  قوْشون گؤن‌ده‌رک. من دئدیم کی، اگر قوْشونون اؤزو تکباشینا بۇ ایشین عهده ‌سیندن گله بیلمه‌سه، نئجه اوْلسون؟ اوْندا اؤزومون اوْرا گئتمییم لازیم گله‌جک‌دی. منیم واجیب سایدیغیم اؤزگه ایشلر چوْخ ایدی. مصلحتیم بئله اوْلدو کی، همین دیارلارین حاکملرینی اؤز طرفیمه چکمک اۆچون اوْنلارا بۇ مضمون‌دا مکتوب یوللاییم: &quot;اگر منه قوشول‌سانیز، خلاص اوْلاجاقسینیز، منه قارشی چیخ‌سانیز، یئنی‌لجکسینیز. یئنی‌لجیینیز تق‌دیرده گؤزلرینیز چوْخ شئیلر گؤره‌جک&quot;. بۇ تدبیر تالئییم‌له دۆز گتیردی. فرمانیم حؤکمدارلار ا یئتیشن کیمی ایتاتکار باشلارینی تابع‌چی‌لیک مقامینا قوْیدولار.
|-
| ایستیلئ=&quot;تئخت-آلیگن: لئفت؛&quot; | امیر تیمورون وصیّتلری اثرین‌دن، صحیفه ۵۹-۶۰. 
|}
[[تیمور]] [[Xarəzm|خارزم]] مسئله‌سی حل اوْلوندوق‌دان سوْنرا هۆجوم ایستیقامتینی پارچالانمیش دۇروم‌ده اوْلان ایرانا چئویردی. اوْ دؤورده [[Amudərya|آمودریا]] چایین‌دان غربه  دۇغرو بۇ دؤولتلر مؤوجوددو. مرکزی [[هرات]] اوْلماقلا [[Xorasan|خوراسان]]دا کئرتلر ([[1245|۱۲۴۵]]-[[1383|۱۳۸۳]])؛ مرکزی [[سبزوار]] اوْلماقلا [[Xorasan|خوراسان]]ین غربینده سربدارلیلار؛ مرکزی [[گورگان]] اوْلماقلا آستراباد؛ [[Bəstam|بستام]]، [[دامغان]] و [[سیمنان]]دا توغا تیمورلولار؛ مرکزی [[شیراز]] اوْلماقلا [[فارس اوستانی]] و [[کیرمان اوستانی]] اطرافیندا [[Müzəffərilər sülaləsi|موزففریلر]] ([[1294|۱۲۹۴]]-[[1393|۱۳۹۳]])؛ مرکزی [[بغداد]] اوْلماقلا عرب عیراقی، اجم عیراقی و آذربایجان بؤلگه‌لرینده ایسه [[جلایر سولطانلیغی]] دؤولتی حؤکمران‌لیق ائدیردی. [[تیمور]] کئرت دؤولتین‌دن باشلایاراق  بۆتون بۇ بؤلگه‌لری تیموریلر دؤولتینه بیرلشدیردی.

[[تیمور]] [[1380|۱۳۸۰]]-جی ایلده کئرتلرین حاکمیّتینده اوْلان [[هرات]]ی اله کئچیردی.   داها سوْنرا [[Xorasan|خوراسان]]ین غربینه ایر‌لی‌له‌یه‌رک سربدارلیلارین مرکزی اوْلان [[سبزوار]]ی توتدو.  [[1381|۱۳۸۱]]-جی ایلده ایسه امیر ولی‌نین حاکمیّتی آلتیندا اوْلان توغا تیمورلولارین اۆستونه هۆجوم ائتدی و [[İsfərayen|ایسفرایئن]]ی اله کئچیره‌رک آسترابادا قدر ایر‌لی‌له‌دی.  [[تیمور]] گئری چکیلدیک‌دن سوْنرا امیر ولی یئنی‌دن اؤلکه‌سینه حاکم اوْلدو، اما [[1384|۱۳۸۴]]-جو ایلده [[تیمور]]ون اوْردوسو یئنی‌دن گلدیک‌دن سوْنرا آذربایجان ایستیقامتینده قاچ‌دی و اؤلکه‌سینین توْرپاقلاری تماماً تیموریلر دؤولتی‌نین ترکیبینه قاتیل‌دی.

===امیر تیمورون اۆچ ایللیک یوروشو===
[[فایل:Timur West Persia campaign.jpg|thumb|left|250px|[[تیمور]]ون اۆچ ایللیک یوروشو]]
{| جلاسس=&quot;توججولوورس&quot; ایستیلئ=&quot;فلوات: ریگهت؛ مارگین-لئفت: ۱ئم؛ مارگین-ریگهت: ۲ئم؛ فونت-سیزئ: ۸۵%؛ باجکگرووند:#ج۶دبف۷؛ width:۳۰ئم؛ ماخ-width: ۴۰%؛&quot; جئللسپاجینگ=&quot;۵&quot;
| ایستیلئ=&quot;تئخت-آلیگن: لئفت؛&quot; |...ایصفاهانی ضبط ائلدیم. ایصفاهان اهالی‌سینه ائهتیرام گؤستریب، ایصفاهان قالاسینی اوْنلارین اؤز ایختیارینا بوراخدیم. اوْنلار ایسه عۆصیان قال‌دیراراق تعیین ائلدییم دارغانی اؤلدوردولر و اۆچ عسگری‌می نیزه‌دن کئچیردیلر. من ده ایصفاهان اهالی‌سینی بیر اۇجدان قیرماق حاقیندا بویروق وئردیم.
|-
| ایستیلئ=&quot;تئخت-آلیگن: لئفت؛&quot; | امیر تیمورون وصیّتلری اثرین‌دن، صحیفه ۶۲.  
|}
[[تیمور]] [[Xorasan|خوراسان]] یوروشو مدتینده ایرانین دۇرومی ایله داها یاخین‌دان تانیش اوْلدوق‌دان سوْنرا [[1386|۱۳۸۶]]-جی ایلده بورانی تماماً اله کئچیرمیی قرارلاش‌دیراراق [[سمرقند]]دن حرکته باشلادی. [[Həcc|هجج]] زیارتینه گئدن کاروانلارا هۆجوم ائتدیینی بهانه ائده‌رک [[لوریستان اوستانی]] حاکمی ملیک ایززددین و اوْغوللارینی اله کئچیریب [[سمرقند]]ه گؤندردی.  یایی تبریزده کئچیرن [[تیمور]] سوْنرا قزاوات  آماچ ایله [[gürcülər|گورجولر]] اۆزرینه هۆجوما کئچدی. سۆرمه‌لی و [[Qars|قارس]] قالالارینی توتاراق داغیت‌دی.  [[ناخجیوان]] و قارس اطرافینی نظارته آلدیق‌دان سوْنرا ایسه [[تفلیس]]ه داخیل اوْلدو. [[تیمور]] گورجوستانا ائتدیی هۆجوم زامانی موسلمان اوْلان [[gürcülər|گورجولر]]ه توخونمامیش و حرکتلرینه گؤره اوْنلاری موکافاتلاندیرمیش‌دی. بونو نظره آلاراق گورجوستانا قزاوات  آماچ ایله گلمه‌سینده صمیمی اوْلدوغونو دۆشونمک اوْلار. [[تیمور]] [[تفلیس]]ی اله کئچیردیک‌دن سوْنرا شیروان اطرافی اراضیلری ده اؤزونه تابع ائدیب قیشی کئچیرمک اۆچون [[قاراباغ]]ا گئت‌دی.  [[تیمور]] [[1387|۱۳۸۷]]-جی ایلده [[ایصفاهان]]ا داخیل اوْلدو. ایصفاهان‌دا اوّلجه شهرین اؤ‌نملی شخصلری، سیدلر، عالیملر [[تیمور]]و قارشیلاماغا چیخدی و شهره آمان وئریلمه‌سی قارشیلیغیندا مال وئریلمه‌سی رازیلاشدیریل‌دی. مالی آلماق اۆچون شهره داخیل اوْلان عسگرلره بیر قروپ آدام هۆجوم ائل‌دی و هامی‌سینی اؤلدوردولر. ایصفاهان‌لیلارین عۆصیان قالدیرماسی سببین‌دن [[تیمور]] گئری دؤن‌دو و عۆصیان یاتیریل‌دی.  [[شیراز]]ین تام اوْلاراق آلینماسی ایسه محمد موزففر و اوْغوللارینین اؤلدورولمه‌سیندن سوْنرا شیرازین امیرزاده عمر شئیخه سویورقال کیمی وئریلمه‌سی ایله باشا چاتدی.

===امیر تیمورون دشت-i قیپچاق اۆزرینه یوروشو===
[[فایل:Timur Steppe campaign-ar.jpg|thumb|250px|[[تیمور]]ون [[Dəşt-i Qıpçaq|دشت-i قیپچاق]] اۆزرینه یوروشو.]]
[[تیمور]] [[Xarəzm|خارزم]]ه یوروش ائدرکن اوْنون یوْخ‌لوغونو فورصت بیلن [[monqollar|موغوللار]] [[Mavərənnəhr|ماورننهر]]ه هۆجوم ائده‌رک قارت ائتمه‌یه باشلامیش‌دیلار. امیر تیمور [[1375|۱۳۷۵]]-جی ایلین سوْنون‌دا دوغلات امیری کمردین اۆستونه هۆجوما کئچدی، اما قیش چَتین کئچدیین‌دن [[سمرقند]]ه گئری دؤن‌دو. [[1377|۱۳۷۷]]-جی ایلده یئنی‌دن هۆجوما باشلادی و موغول امیری مغلوب اوْلاراق قاچ‌دی.

[[چنگیزخان]]ین اوْغلو [[Cuçi xan|جوچی خان]]ین سویون‌دان گلن [[Toxtamış|توختامیش]]ین آتاسی [[Ağ Orda|آغ اوْردا]] حؤکمداری [[Urus xan|اۇروس خان]] طرفیندن اؤلدورولدوک‌دن سوْنرا [[Toxtamış|توختامیش]] [[1376|۱۳۷۶]]-جی ایلده [[سمرقند]]ه گله‌رک [[تیمور]]ا سیغینمیش‌دی.   [[تیمور]]دان دستک آلدیق‌دان سوْنرا [[Toxtamış|توختامیش]] [[1377|۱۳۷۷]]-جی ایلدن باشلایاراق شرقی دشت-i قیپچاغا ییلن‌دی و [[1380|۱۳۸۰]]-جی ایلده [[آلتین اوردو]] دؤولتینده حاکمیّتی اله کئچیردی.  بۇ مؤقعیه یوکسلدیک‌دن سوْنرا [[تیمور]]ون اوْنا ائتدیی کؤمکلری اۇنوت‌دو و اوْنو کیچیک حساب ائتمه‌یه باشلادی.

اۇغور قازاندیق‌دان سوْنرا [[آلتین اوردو]] دؤولتینی کئچمیش سرحدلرینه چات‌دیرماق اۆچون [[تیمور]]دان [[Xarəzm|خارزم]]ی گئری ایسته‌دی. بۇ ایستک امیر تیمورلا موناسیبتلری‌نین گرگینلشمه‌سینه سبب اوْلدو. [[Toxtamış|توختامیش]] [[1386|۱۳۸۶]]-جی ایلده قارت  آماچ ایله امیر تیمورون حاکمیّتی آلتیندا اوْلان آذربایجانا هۆجوم ائتمک‌دن چکینمه‌دی  و همین ایل امیر تیمورون یوروش‌ده اوْلماسیندان ایستیفاده ائده‌رک اوْنون اوْغلو عمر شئیخی مغلوب ائدیب [[Mavərənnəhr|ماورننهر]]ی قارت ائتدی.

[[تیمور]] [[Toxtamış|توختامیش]]ین اۆستونه هۆجوم ائتمزدن اوّل [[Xarəzm|خارزم]] ایستیقامتینه ایر‌لی‌له‌دی. [[1388|۱۳۸۸]]-جی ایلده بئشینجی دفعه [[Xarəzm|خارزم]]ه داخیل اوْلان امیر تیمور توختامیشین ان اؤ‌نملی دستک‌چیلریندن اوْلان کونقوراتلارا آغیر ضربه وۇردو و اؤ‌نملی بیر موخالیفینی یوْخ ائتدی.  اوْ، [[کؤهنه اورگنج]] شهرینی اله کئچیردی و اهالی‌سینی [[سمرقند]]ه کؤچوردو. [[کؤهنه اورگنج]]ی داغیت‌دی و یئرینه آرپا اکیلمه‌سی گؤستریشینی وئردی.

[[1390|۱۳۹۰]]-جی ایلده [[تیمور]] [[Dəşt-i Qıpçaq|دشت-i قیپچاق]] اۆزرینه ایر‌لی‌له‌مک اۆچون [[سمرقند]]دن یوروشه باشلادی. [[اوترار]] یاخینلیغین‌داکی قارااسمان بؤلگه‌سینه چاتان‌دا [[Toxtamış|توختامیش]]ین ائلچیلری گلدی. بۇ گؤروش‌ده ائلچیلر توختامیشین عذر ایستدیینی چاتدیردیلار. [[تیمور]] ایسه جوابیندا توختامیش‌دان خوش داورانیش گؤرمدیینی و اوْنا گوونمدیینی بیلدیردی. [[تیمور]] تهلوکه‌سیزلیک  آماچ ایله ائلچیلری توتدوردوق‌دان سوْنرا [[۲۲ فوریه]] [[1391|۱۳۹۱]]-جی ایلده حرکته باشلادی. اوْ، بؤیوک مسافه قت ائده‌رک [[20 iyun|۲۰ ژۇئن]] [[1391|۱۳۹۱]]-جی ایلده [[Toxtamış|توختامیش]]ین اوْردوسو ایله قارشیلاشمیش‌دی. بۇ مدت عرضینده اوْردوسون‌دا باش قالدیران جدی آجلیق و سوسوزلوق پروبلملری‌نین ده عهده ‌سیندن گلمیش‌دی.  [[تیمور]] اوْردوسونو قدیمی اوْلاراق اۆچ یئره بؤلمک عوضینه یئددی یئره بؤلموش‌دو. آغیر کئچن دؤیوش‌دن سوْنرا [[تیمور]] غالیب گلمیش، [[Toxtamış|توختامیش]] ایسه قاچماغی باجارمیش‌دی.  توختامیشین امیر تیمورو اوْردوسو ایله بیرلیکده دشت-i قیپچاغین درین‌لیکلرینه  دۇغرو چکیب محو ائتمک پلانی باش توتمامیش‌دی.

===امیر تیمورون بئش ایللیک یوروشو===
[[Dəşt-i Qıpçaq|دشت-i قیپچاق]] یوروشو مدتینده ایران‌داکی بعضی یئرلی حاکملر [[تیمور]]ون یوخلوغون‌دان ایستیفاده ائده‌رک اوْنا قارشی چیخدیلار. امیر تیمور آداملارینی اوْرا گؤندره‌رک عسگر ییغمالارینی و دؤیوشه هازیرلاشماقلارینی ایسته‌دی. اؤزو ایسه [[1392|۱۳۹۲]]-جی ایلین ژۇئن آیین‌دا [[بوخارا]]یا گلدی. بورادان [[Amudərya|آمودریا]] چایینی کئچه‌رک [[مازندران اوستانی]]ا ایر‌لی‌له‌دی و بورانین قارشی چیخان حاکملرینی تابع ائتدی. بورادان گونئی ایرانا، [[فارس اوستانی]] بؤلگه‌سینه ایر‌لی‌له‌یه‌رک [[Müzəffərilər sülaləsi|موزففری]]لرین اۆستونه هۆجوم ائتدی. شاه منسور [[تیمور]]ون حاکمیّتینی تانیمایاراق [[شیراز]]ا چکیل‌دی.  امیر تیمور [[1393|۱۳۹۳]]-جو ایلین [[mart|مارس]] آیین‌دا اوْرا هۆجوما کئچدی. شاه منسور آغیر شکیل‌ده مغلوبیته اۇغرادی و اله کئچیریلیب  بۆتون خانه‌دان عضولری ایله بیرلیکده اؤلدورول‌دو.  بۇ سبب‌دن [[تیمور]] اوّلجه [[بغداد]]ا ایر‌لی‌له‌دی. باغ‌دادی اله کئچیردیک‌دن سوْنرا [[ارزینجان]] امیری، قاراقویون‌لو و آغقویون‌لو بیلری و سیواس-کایسئری بؤلگه‌سینین حاکمی [[قاضی برهان‌الدین]]ه ائلچیلر گؤندره‌رک تابع اوْلمالارینی بیلدیردی. عئینی زاماندا [[مملوک سولطانلیغی (میصر)]]نه ده ائلچی هئیتی گؤندرمیش‌دی. آنجاق ائلچیلرین جوابینی گؤزلمه‌دن ایرلیلمیینه داوام ائده‌رک [[موصول]]، [[ماردین]] و [[Diyarbəkir|دیاربکیر]]ی ضبط ائده‌رک [[Van gölü|وان گؤلو]]نون شیمالین‌داکی آلاداغا گلمیش‌دی.  بۇرادا اوْلارکن [[ارزینجان]] امیری تاهارتئن یانینا گله‌رک تابع اوْلدوغونو بیلدیرمیش‌دی. مملوک سلطانی ایسه [[تیمور]]ون ائلچی هئیتینی اؤلدورموش‌دو. امیر تیمور بۇ سبب‌دن سوریه ایستیقامتینده ایر‌لی‌له‌مک قرارینی قبول ائتدی، اما [[قاضی برهان‌الدین]]ین سیلری نتیجه‌سینده [[ایلدیٛریٛم بایزید]]، سلطان بئرقوق، [[Toxtamış|توختامیش]] و [[قاضی برهان‌الدین]] آراسیندا  اتفاق قۇرولموش‌دو. [[ارزروم]]ا قدر ایرلیلین [[تیمور]] جنوب‌دان [[مملوک سولطانلیغی (میصر)]]، شیمال‌دان ایسه [[Toxtamış|توختامیش]]ین قوه‌لری آراسیندا  قالاجاغینی دۆشونه‌رک گئری دؤنوب توختامیشین اۆزرینه هۆجوما باشلادی.

گئری دؤنرکن ایلک اوْلاراق گورجوستانین فتح اوْلونماسی ایله مشغول اوْلدو. بۇنون سببی ایسه کرال باقراتین [[تیمور]]ا باغلی‌لیق‌دان ایمتیناع ائدیب عۆصیان ائتمه‌سی ایدی. باقراتین خیانتین‌دن سوْنرا امیر تیمور [[تفلیس]]ه داخیل اوْلاراق اوْرانی قارت ائتدی و  بۆتون کارت‌لی ایله کاخئتییا آراسینداکی بؤلگه‌نی داغیت‌دی. کریستیان دین خادیملری و عابیده‌لرینه هۆجوم ائدیل‌دی. قیرغین و قارت اۆست کارت‌لی‌نین  بۆتون وادیلرینده حیاتا کئچیریل‌دی.

[[1391|۱۳۹۱]]-جی ایلده قوندوزجا دؤیوشون‌ده مغلوب اوْلماسینا باخمایاراق [[Dəşt-i Qıpçaq|دشت-i قیپچاق]]داکی گۆجونو قورویان [[Toxtamış|توختامیش]] مملوک سلطانی بئرقوقا ائلچیلر گؤندره‌رک [[تیمور]]ا قارشی اوْنونلا اتفاق قۇرموش‌دو. قیساس آلماق اۆچون امیر تیمور [[ماردین]] و [[Diyarbəkir|دیاربکیر]]ده اوْلدوغو واخت هۆجوم ائده‌رک [[Dərbənd|دربند]]دن کئچمیش و شیروانی تالان ائلمیش‌دی.  [[تیمور]] توختامیشی مغلوب ائتسه ده اوْنو اله کئچیره بیلمه‌دی. توختامیشین یئنی‌دن قوه توْپلایاراق اوْنا قارشی گلمه‌سینین قارشی‌سینی آلماق اۆچون [[Dnepr çayı|دنئپر چایی]] ایستیقامتینده ایر‌لی‌له‌یه‌رک [[Toxtamış|توختامیش]]ا دستک اوْلان قبیله‌لری قارت ائتمیش ، اوْنلاری [[Balkan yarımadası|بالکان یاریماداسی]]نا سورگون ائتمیش ‌دی. [[تیمور]] ایرلیلمه‌یه داوام ائده‌رک [[Həştərxan|هشترخان]] و [[Saray Bərkə|سارای برکه]]نی جدی مقاومت‌له قارشیلاشمادان اله کئچیرمیشدی. بۇ یوروش‌له [[آلتین اوردو]] دؤولتینه بؤیوک ضربه وۇران [[تیمور]] قیزیل اوْردانین  بۆتون گۆجونو دئمک اوْلار کی، یوْخ ائتمیش ‌دی.

===امیر تیمورون هیندوستان یوروشو===
[[فایل:Timur India campaign.jpg|thumb|left|[[تیمور]]ون هیندوستان یوروشو.]]
[[فایل:Timur defeats the sultan of Delhi.jpg|thumb|[[تیمور]]ون دهلی سلطانی نسیر ال-دین محمود توغلوق ایله دؤیوشونو تصویر ائدن صحنه، [[1398|۱۳۹۸]]. &lt;small&gt;موللیف:[[Şərafəddin Əli Yəzdi|شرافددین علی یزدی]]، ([[1595|۱۵۹۵]] - [[1600|۱۶۰۰]].&lt;/small&gt;)]]
[[تیمور]] [[1398|۱۳۹۸]]-جی ایلین [[mart|مارس]] آیین‌دا [[هیندوستان]] یوروشونه باشلادی. بۇ یوروشون ظاهری سببی کافیرلرله جیهاد اوْلاراق گؤستریل‌سه ده،  دهلی یاخینلاریندا ۲-جی محمود خانین اوْردوسو ایله قارشیلاشان امیر تیمور دهلی سلطانینین اوْردوسونو آغیر مغلوبیته اۇغرات‌دی.  ۲-جی محمود خان قاچماقلا خلاص اوْلدو. [[تیمور]]ون اوْردوسو [[دهلی]]یه داخیل اوْلدو و شهر قارت اوْلون‌دو. امیر تیمورون الینه کئچن قنیمتین میقداری اوْ قدر چوْخ ایدی کی،

صنعتکار، معمار و رسّاملار اثرلرینی تیموریلر دؤولتی‌نین باشکندیندا  مئیدانا گتیرمه‌سی اۆچون [[سمرقند]]ه گتیریل‌دی. بۇنلار آراسیندا  دیوارچیلار، داشیونانلار یوروشون اۇغورلا تاماملانماسینا گؤره سمرقندده تیکی‌له‌جک اوْلان کبیر مسجی‌دی‌نین اینشا اوْلونماسیندا ایشله‌مک اۆچون [[تیمور]]ون کومان‌دانلاری آراسیندا  بؤلوشدورولدو. بۇ عابیده نین اینشا اوْلونماسیندا ایستیفاده اوْلونماسی اۆچون ناخیشلارلا بزدیلمیش داشلار و هیندو مبدلرین‌ده‌کی اشیالار [[سمرقند]]ه داشین‌دی.

[[تیمور]] آتشپرست هیندولاری [[گنگ]] چایینا کیمی تعقیب ائتدی. آتشپرستلر قانق چایی ساحلینده اؤلدورولدوک‌دن سوْنرا چایین قیرمیزی رنگ‌ده آخدیغی روایت اوْلونور.

===امیر تیمورون یئددی ایللیک یوروشو===
[[تیمور]]ون [[1399|۱۳۹۹]]-جو ایلده یئنی‌دن غرب ایستیقامتینده یوروشه باشلاماسینین سببی آذربایجان طرف‌دن، خصوصاً ده [[میران شاهی]]لا باغلی خوش اوْلمایان خبرلرین گلمه‌سی ایدی. [[Xorasan|خوراسان]] حاکمی اوْلدوق‌دان سوْنرا [[1393|۱۳۹۳]]-جو ایلده [[هولاکوخان]]ین تاختینا تعیین اوْلونان، آذربایجان و اطراف اراضیلرین هاکیملیینه گتیریلن میرانشاه هیندوستان یوروشون‌ده ایشتیراک ائتممیش‌دی. [[تیمور]]ا ایسه ایران و آذربایجان‌دا حاکمیّت بوْش‌لوغو و دؤولتین مالینین ساغا-سوْلا خرجلنمه‌سی خبرلری چاتمیش‌دی و اۆسته‌لیک گؤرکم‌لی تاریخچی [[رشیدالدین فضل الله همدانلی]]ین توربه‌سینی اۇچوراراق اوْنون سۆموکلرینی یهودی قبریستانلیغیندا باسدیرتمیش‌دی

بۇ سبب‌دن [[تیمور]] هیندوستان یوروشون‌دن دؤرد آیدیر کی، گئری دؤنمه‌سینه باخمایاراق یئنی بیر یوروشه باشلادی. یئددی ایللیک یوروش اوْلاراق آدلاندیریل‌سا دا بۇ یوروش بئش ایل داوام ائتمیش ‌دی و امیر تیمورون ان اۇزون مدت داوام ائدن یوروشو ایدی. [[تیمور]] [[1399|۱۳۹۹]]-[[1400|۱۴۰۰]]-جو ایلین قیشینی [[قاراباغ]]دا کئچیردی.  سوْنرا آذربایجان، گورجوستان و عیراق‌دا نظارتی مؤهکملتدیک‌دن سوْنرا [[Bingöl|بینگؤل]]ه گلدی. بۇندان سوْنرا [[تیمور]]ون اؤنون‌ده [[سوریه]] و [[Anadolu|آنادولو]]نو اله کئچیرمک اۆچون مانعه قالمامیش‌دی.
====سیواسین امیر تیمور طرفیندن فتح اوْلونماسی====
[[تیمور]]لا [[ایلدیٛریٛم بایزید]] آراسینداکی باش‌لیجا پروبلملردن بیری [[ارزینجان]] حاکمی تاهارتئن مسئله‌سی ایدی. تاهارتئن [[تیمور]]ون داها اوّلکی یوروشون‌ده اوْنون حاکمیّتینی تانیمیش‌دی.  [[ایلدیٛریٛم بایزید]] [[1399|۱۳۹۹]]-جو ایلده باشدا [[Malatya|مالاتیا]] اوْلماقلا کاهتئ، دیوریغی و دارئندئ قالالارینی توْرپاقلارینا داخیل ائلمیش‌دی. بئله‌لیک‌له [[فرات]] چایینا قدر اوْلان توْرپاقلار [[عثمانلی ایمپیراتورلوغو]]لارین الینه کئچمیش‌دی. [[Anadolu|آنادولو]]داکی سیاسی بیرلیین تامین اوْلونماسی اۆچون نؤوبه [[فرات]] چایین‌دان غرب‌ده یئرلشن هارپوت، [[Diyarbəkir|دیاربکیر]]، [[ارزینجان]] و [[ارزروم]]ا گلمیش‌دی. [[ایلدیٛریٛم بایزید]] ارزینجان امیرینه اوْنا تابع اوْلماسینی بیلدیرمیش‌دی. تاهارتئن [[ایلدیٛریٛم بایزید]]ه وئرگی وئرمیی قبول ائتمیش ، اما کئماهی [[عثمانلی ایمپیراتورلوغو]]لارا وئرمیجیینی دئمیش‌دی.  بۇنون ایسه ساده‌جه واختی اۇزاتماق اۆچون ائدیل‌دیی معلوم‌دور. تاهارتئن حاکمیّتینی تانیدیغی [[تیمور]]ا [[ایلدیٛریٛم بایزید]]ین ایستکلرینی بیلدیرمیش و اوْنو شیکایت ائتمیش ‌دی.

تاهارتئن اوْنون قبولونا گلدیک‌دن ۲ گۆن سوْنرا [[تیمور]] [[سیواس]] شهرینه گلدی. امیر تیمورون اوْردوسونا آغقویون‌لو بیی [[قارا یولوق عوثمان بی]] و تاهارتئن  باشچی‌لیق ائدیردی. [[سیواس]] شهری یۆکسک قالا دیوارلاری ایله ایحاطه اوْلونموش‌دو. جنوب طرف‌دن سۇ خندیی واردی. قالانی بۇ طرف‌دن آشماق مۆمکون اوْلماسا دا، غرب طرف بۇ ایش اۆچون اۇیغون حساب ائدیلمیش و محاصره باشلامیش‌دی. شهرین آلتینا تونئل قازیلمیش و شهر اهالی‌سی بۇندان گئج خبر توتموش‌دو. [[عثمانلی ایمپیراتورلوغو]] تاریخچی‌سی ابن کمال یازیر کی، [[تیمور]]ون عسگرلری هئچ دایانمادان، سانکی هئچ یئییب-ایچمه‌دن سحردن آخشاما قدر ایشلییردی. تونئل قازماق نتیجه وئرمیش و شهرده‌کیلر مقاومتین معناسیز اوْلدوغونو گؤردوک‌دن سوْنرا قالابیی مصطفی شهری تحویل وئرمه‌یه مجبور اوْلموش‌دو.  [[تیمور]] [[سیواس]]ی قان تؤکمه‌دن آلاجاغینا سؤز وئرمیش‌دی. سیواس آلینان‌دان سوْنرا  ۳-۴ مین ائرمنینی قازدیردیغی بؤیوک چوخورا باسدیریر و سؤزونو توتدوغونو، قان تؤکمدیینی بیلدیریر.  [[جوزام]] خسته‌لییی [[Türküstan|تورکوستان]]دا معلوم اوْلمادیغین‌دان [[تیمور]]ون گؤستریشی ایله نوخوشلوق عسگرلرینه یولوخماسین دئیه جوزام خسته‌لری اؤلدورولموش‌دو. [[سیواس]]ی قورویان [[ایلدیٛریٛم بایزید]]ین اوْغلو بیر نئچه گۆن قوروندوق‌دان سوْنرا اؤلدورول‌دو.

[[تیمور]] [[سیواس]]ی اله کئچیردیک‌دن سوْنرا چوْخ ایرلیلمه‌دی و [[سوریه]] ایستیقامتینه یؤنل‌دی. [[سیواس]]ی توتماسینا باخمایاراق [[Malatya|مالاتیا]] هله ده [[عثمانلی ایمپیراتورلوغو]]لارین نظارتینده ایدی. اؤزون‌دن گئری‌ده نظارتینده اوْلمایان یئر ساخلاماق ایستمدیین‌دن گئری دؤنه‌رک [[Malatya|مالاتیا]]نی آلمیش،

[[تیمور]]لا [[ایلدیٛریٛم بایزید]] آراسینداکی موباریزه‌ده [[سیواس]]ین آلینماسی اؤ‌نملی بیر مرحله‌دیر. بئله‌لیک‌له امیر تیمور ایلک دفعه [[عثمانلی ایمپیراتورلوغو]]لارا تابع اوْلان بیر بؤلگه‌نی اله کئچیرمیشدی. [[سیواس]]ین ضبط اوْلونماسی خبری [[ایلدیٛریٛم بایزید]]ه چاتدیق‌دان سوْنرا اوْ، [[Konstantinopol|کونستانتینوپول]]ون محاصره‌سینی دایاندیریب [[Anadolu|آنادولو]]یا کئچدی. ایلدیریم بیازیدین امیر تیمورون [[Anadolu|آنادولو]]یا  دۇغرو ایرلیلیجیینی دوشونموش اوْلدوغونو گومان ائتمک اوْلار. بئله کی، [[ایلدیٛریٛم بایزید]] [[قئیصریه (شهر)]]یه گله‌رک  بۇرادا [[تیمور]]و گؤزلمه‌یه باشلامیش‌دی.

====مملوکلرله دؤیوش====
[[فایل:Behzad timur egyptian.jpg|thumb|150px|[[تیمور]]لا سلطان فرجین دؤیوشونو تصویر ائدن صحنه. &lt;small&gt;[[Kəmaləddin Behzad|کمالددین بئهزاد]] طرفیندن چکیلمیش‌دیر.&lt;/small&gt;]]
[[تیمور]] [[سیواس]]ی اله کئچیردیک‌دن سوْنرا جنوبا، [[مملوک سولطانلیغی (میصر)]] اۆزرینه ایرلیلمه‌یه باشلادی. امیر تیمور مملوک سلطانی بئرقوقون اؤلومون‌دن سوْنرا [[مملوک سولطانلیغی (میصر)]]نده  داخیلی دۇرومین قاریشیق اوْلدوغون‌دان خبرداردی و [[ایلدیٛریٛم بایزید]]له قارشیلاشمازدان اوّل بۇ دۇروم‌دن فایدالانماق ایستییردی. [[تیمور]] [[بغداد]]ی فتح ائتدیی زامان سلطان بئرقوقا گؤندردیی ائلچی اؤلدورولموش‌دو و [[Qara Yusif|قارا یوسیف]] طرفیندن حبس اوْلونان آونیک حاکمی آتلامیش دا [[قاهیره]]یه گؤندریلمیش‌دی.   شهرده قارت و قیرغین اوْلدو.

[[حلب]]، هما و خومسو بیر-بیری‌نین آردینجا اله کئچیرن [[تیمور]] [[1401|۱۴۰۱]]-جی ایلین [[yanvar|ژانویه]] آیین‌دا [[Şam|شام]]ا یاخینلاش‌دی.   مملوک اوْردوسو مغلوب اوْلدو. سلطان فرج شهری ترک ائدیب [[قاهیره]]یه قاچ‌دی.  ساغ قالانلار ایسه [[Şam|شام]] قالاسینا سیغین‌دیلار. شام محاصره‌ده اوْلارکن [[تیمور]]ون یانینا شهره آمان وئرمه‌سی اۆچون بیر هئیت گلدی. [[ابن خلدون]] دا بۇ هئیتین ترکیبینده ایدی.  امیر تیمور [[Şam|شام]]، [[حلب]] و [[بغداد]]ی توتدوق‌دان سوْنرا [[Qara Yusif|قارا یوسیف]] و [[Sultan Əhməd Cəlayır|سلطان احمد جلاییر]] [[ایلدیٛریٛم بایزید]]ه سیغین‌دی. بۇ ایلدیریم بیازیدله [[تیمور]]ون موناسیبتلری‌نین داها دا گرگینلشمه‌سینه سبب اوْلدو. امیر تیمورلا ایلدیریم بیازیدین دؤیوش میدانیندا قارشیلاشمازدان اوّل مکتوبلاشدیقلاری معلوم‌دور،  
[[فایل:Timur Review His Troops Before the Battle of Ankara, Zafarnama 1436.jpg|thumb|left|220px|[[آنکارا دؤیوشو]]نو تصویر ائدن صحنه. &lt;small&gt;(ناملوم مؤلف طرفیندن چکیلمیش موغول ایللوستراسیاسی).&lt;/small&gt;]]
[[تیمور]]و [[عثمانلی ایمپیراتورلوغو]] ایله دؤیوشمه‌یه تهریک ائدنلر [[ارزینجان]] امیری، آغقویون‌لو بیی و باشدا [[Qaraman|قارامان]] بی‌لییی اوْلماقلا دیگر [[Anadolu|آنادولو]] بی‌لیکلری ایدی.  بۇندان باشقا [[Genuya Respublikası|ژنویا]]،   [[فرانسه]]،  و [[بیزانس ایمپیراتورلوغو]]   کیمی دؤولتلر ده بۇ توققوشمانین اوْلماسیندا ماراقلی ایدی. [[Konstantinopol|کونستانتینوپول]]ون [[ایلدیٛریٛم بایزید]] طرفیندن محاصره‌سی زامانی ایمپراتور ۲-جی مانوئل [[تیمور]]ا تابع اوْلوب خراج وئرجیینی بیلدیرمیش‌دی.  بۇندان علاوه [[تیمور]] [[Anadolu|آنادولو]]داکی تاتار بیرلیکلرینه آدام گؤندره‌رک اوْنلارین دستیینی الده ائتمه‌یه چالیشیردی.

[[تیمور]] [[قاراباغ]] قیشلاغیندا اوْلارکن گلن [[عثمانلی ایمپیراتورلوغو]] ائلچی‌سینه عثمانلیلار همیشه فیرنگلرله قضاء دؤیوشلری ائتدیین‌دن اوْنلارلا دؤیوشمک فیرنگلرین قوه‌لری‌نین آرتماسینا سبب اوْلار و بۇ سبب‌دن روم دیارینا ایر‌لی‌له‌مک طرفداری دئییلم شکلینده جواب وئرمیش‌دی.  [[ایلدیٛریٛم بایزید]]ه خبر گؤندریب شرطلرینی تکرار ائتدی. ایلدیریم بیازید ده [[تیمور]]ا ائلچی گؤندردی. [[سیواس]]دا [[تیمور]]ون اوْردوسو [[عثمانلی ایمپیراتورلوغو]] ائلچیلری‌نین قارشیسیندا رسمی کئچید ائتدی و یئنی‌دن باریش تکلیف اوْلون‌دو. امیر تیمورا ایلدیریم بیازیدین بؤیوک بیر اوْردو ایله اوْنا قارشی ایرلیلدیی خبری چاتدی.  [[تیمور]]ون اؤلومون‌دن سوْنرا قالیبیت‌لی ساواش‌لرله یوکشلیش یاشایان تیموریلر دؤولتی ضعیفلمه‌یه باشلادی. دؤولت‌ده آرا ساواش‌لری و تاخت-تاج چکیشمه‌لری باش قالدیردی. [[تیمور]] اؤلمزدن اوّل اوْغلو جهانگیر میرزا‌دن اوْلان نوه‌سی پیر محمدی واریثی اعلان ائتمیش ‌دی. آنجاق اوْنون اؤلومون‌دن سوْنرا دیگر اوْغوللاری و نوه‌لری پیر محمدین حاکمیّتینی تانیمایاراق موباریزه‌یه باشلادیلار. [[تیمور]]ون نوه‌سی محمد [[سمرقند]]ده، واریث اعلان اوْلونان پیر محمد و دیگر نوه‌سی ایسگندر ایراندا، [[میران شاهی]] [[بغداد]] و آذربایجان‌دا، [[شاهرۇخ]] ایسه [[هرات]]دا حاکمیّته صاحیب چیخدی.  بۆتون بۇنلار دؤولتین اوّلکی قودرتینی ایتیرمه‌سینه، مرکزی حاکمیّتین ضعیف‌له‌یه‌رک دؤولتین تنززولونون باشلاماسینا سبب اوْلدو.  [[Xorasan|خوراسان]]داکی حاکمیّتینی قورویا بیلمیش‌دی. [[شاهرۇخ]] دیگر امیرزاده‌لرین نظارتینده اوْلان بؤلگه‌لرین بیر حیصّه ‌سینی یئنی‌دن حاکمیّتینده بیرلش‌دیره بیلمیش‌دی. اوْ، گونئی و اوْرتا ایرانا، اله جه ده آذربایجانا قدر ایر‌لی‌له‌یه‌رک بۇ بؤلگه‌لری حاکمیّتینه تابع ائده بیلمیش‌دی. [[شاهرۇخ]]ون حاکمیّتی ایللرینده دؤولتین تنززولو یاواشلاسا دا بۇ پروسس دایانمادی. [[تیمور]]ون دؤورونده دؤولته تابع اوْلان  گئنیش اراضیلرین بیر قیسمی اوّلکی صاحیبلری‌نین نظارتینه کئچمیش‌دی. [[عثمانلی ایمپیراتورلوغو]]لارین دستکلدیی [[جلایر سولطانلیغی]] [[بغداد]]داکی، قاراقویون‌لو و آغقویون‌لولار ایسه [[Şərqi Anadolu regionu|شرقی آنادولو]]داکی توْرپاقلارینی گئری قازانماق اۇغروندا موباریزه آپاریردی. [[مملوک سولطانلیغی (میصر)]]ندن اله کئچیریلن [[سوریه]]داکی توْرپاقلار دا ایتیریلمیش‌دی. چاغاتای موغوللاری ایسه هیز‌له گۆج‌لنه‌رک اؤ‌نملی پروبلمه چئوریلمیش‌دی.

[[شاهرۇخ]] ۴۲ ایللیک حاکمیّتی مدتینده دؤولتین سوقوطونون قارشی‌سینی آلماغی باجاردی، اما تیموریلر دؤولتی [[تیمور]]ون دؤورون‌ده‌کی گۆجونه بیر داها چاتا بیلمه‌دی. [[شاهرۇخ]] [[1447|۱۴۴۷]]-جی ایلده اؤلدوک‌دن سوْنرا آرا ساواش‌لری و تاخت-تاج چکیشمه‌لری یئنی‌دن باش قالدیردی.  لاکین اوْ، [[سمرقند]] ویلایتین‌دن چیخا بیلمیر. شئیخلرین فتواسی ایله چاغیریلان دیوان‌دا اوْنو ظالم‌لیق‌دا، عدالت‌سیزلیکده گوناهلاندیریب اؤلوم هؤک‌مو ایله جزالاندیردیلار.

[[مکه]] زیارتینه یوْلا دوشن [[اولوغ بی]]ه چاپار [[سمرقند]]ه یاخین کندلرین بیرینده یئتیشیر. بیلدیریر کی، خانین یئنی امری اوْلمادان هئچ یئره گئتممه‌لیدیر. چاپاردان سوْنرا بیر نئچه ایل اوّل [[اولوغ بی]]ین امری ایله آتاسی اعدام ائدیلمیش [[نقده]]لار نسلیندن اوْلان عباس گلیر. اوْ، بیلدیریر کی، [[اولوغ بی]] [[ایسلام]] ائهکاملاریندان اۇزاقلاشماق‌دا گوناهلان‌دیریلاراق اؤلوم حؤکمونه محکوم ائدیلیب. آبباسین خیدمت‌چیلری اۇلوقبیین ال-قوْلونو باغلایاراق آرخین کنارینا گتیریر، دیز چؤکدورورلر و عباس قیلینجلا وۇردوغو بیر ضربه ایله [[اولوغ بی]]ی اؤلدورور.

===ابو سیدین حاکمیّتی (۱۴۵۱-۱۴۶۹)===
{{اساس|Əbu Səid (Teymuri)}}
[[فایل:Sultan Abu Said Mirza.jpg|thumb|180px|ابو سیدین ناملوم موغول رسّامی طرفیندن چکیلمیش تصویری.]]
ابو سیدین دؤورونده تیموریلر دؤولتی گئتدیکجه داغیلماغا باشلادی. تیموریلر نفوذ دایره‌سینه داخیل اوْلان غرب توْرپاقلارین‌داکی حاکمیّتینی تماماً ایتیردی. [[Mavərənnəhr|ماورننهر]]ه کۆتلوی(توده) شکیل‌ده [[özbək|اؤزبک]] کؤچلری اوْلدو. هله [[تیمور]]ون دؤورونده باشلایان [[özbək|اؤزبک]] کؤچونون ابو سیدین دؤورونده داها دا شیددتلنمه‌سینین تیموریلر دؤولتینده جدی  ائتکیسی اوْلدو. [[اؤزبک‌لر]]ین دؤولت ایداره‌سینده و اوْردودا آرتان نفوذلاری اوْنلارین گله‌جک‌ده سیاسی اۆستونلویو ده اله کئچیرمه‌سینه شرایط یارات‌دی.

قاراقویون‌لو حؤکمداری [[جهان‌شاه]]ین [[اوزون‌حسن]]ه مغلوب اوْلماسیندان سوْنرا سوْنرا تیموری ابو سید اؤز موتتفیقی هسنلینی مۆدافیه ائتمک آدی ایله آذربایجان اۆزرینه هۆجوما کئچدی. کئچمیش موتتفیقی شیروانشاهین کمکینه بئل باغلایان ابو سید شیروانا  دۇغرو حرکت ائدیر. لاکین شیروانشاه [[I Fərrux Yasar|۱-جی فرروخ یاسار]] [[اردبیل]] حاکمی [[شیخ حیدر]]له بیرلیکده [[اوزون‌حسن]]ین طرفینه کئچیر و ابو سیدین قوْشونلاری تماماً بلوکادایا آلینیر. اوْردودا آجلیق باش‌لانیر. [[اوزون‌حسن]] ابو سیدین دانیشیق تکلیفینی قبول ائتمیر و گؤزلنیلمه‌دن هۆجوم ائده‌رک ابو سی‌دی مغلوب ائدیر.

===حسین بایقارانین حاکمیّتی (۱۴۶۹-۱۵۰۶)===
{{اساس|Hüseyn Bayqara}}
[[file:KhuseynBaykara.jpg|thumb|left|[[سولطان حسین بایقارا]]نین پورترئتی. &lt;small&gt;(مؤلف:خارزمی). ([[1490|۱۴۹۰]])&lt;/small&gt;]]
[[تیمور]]ون نوه‌سی بایقارا میرزا‌نین اوْغلو اوْلان [[سولطان حسین بایقارا]]، [[اولوغ بی]]دن سوْنرا داوام ائدن چاخناشمالاردا یئنه امیر تیمورون نوه‌لریندن اوْلان و [[هرات]]دا حاکم‌لیک ائدن ابولقاسیم بابورون یانیندا خیدمت ائتمیش ‌دی.  بۇرادا دؤولت ایداره‌سینده تجروبه قازاندی.

هرات امیری بابور [[1457|۱۴۵۷]]-جی ایلده اؤلونجه،  بۇرادا دا چکیشمه‌لر باشلادی و [[سولطان حسین بایقارا]] [[هرات]]دان آیریلاراق [[مرو]]ه کئچدی.   بۇرادا بؤلگه‌نین حاکمی مویززوددین سنجرین قیزی ایله ائولن‌دی و اوْندان بؤیوک اوْغلو بدیززامان میرزا دۆنیایا گلدی.

[[سولطان حسین بایقارا]] اؤزونه تابع اوْلان آز سای‌لی آداملارلا و اؤزبکلردن شادیبیین کمکی ایله آمودریانین اؤزبوی بؤلگه‌سینده کیچیک بیر بؤلگه‌نین ایداره‌سینی اله کئچیردی. آز سوْنرا شادیبیی کنارلاش‌دیراراق سرحدلرینی گئنیشلت‌دی و باشقا اؤزبک قوه‌لری‌نین کمکی ایله [[مازندران اوستانی]]ی دا اله کئچیردی.  بۇندان سوْنرا [[هرات]]ا حاکم اوْلان ابو سیدله موباریزه‌یه باشلادی. [[1469|۱۴۶۹]]-جو ایلده ابو سید آغقویون‌لو حؤکمداری [[اوزون‌حسن]]ه مغلوب اوْلونجا [[هرات]]ی دا اله کئچیردی.

==ایدارئتمه==
{| جلاسس=&quot;توججولوورس&quot; ایستیلئ=&quot;فلوات: ریگهت؛ مارگین-لئفت: ۱ئم؛ مارگین-ریگهت: ۲ئم؛ فونت-سیزئ: ۸۵%؛ باجکگرووند:#ج۶دبف۷؛ width:۳۰ئم؛ ماخ-width: ۴۰%؛&quot; جئللسپاجینگ=&quot;۵&quot;
| ایستیلئ=&quot;تئخت-آلیگن: لئفت؛&quot; |پیریم زئینددین ابوبکر تایبادی  منه یازمیش‌دیر کی، &quot;ابولمنسور  تیمور، سلطنت ایشلرینده دؤرد شئیه رعایت ائلیین: 
# گنشیک  
# مشورت  
# آییق-ساییق‌لیق  
# احتیاط‌لیق. 
گنشیک و مشورت‌سیز سلطنتی گؤردویو ایشلرین، سؤیلدیی سؤزلرین هامی‌سی یالان اوْلان جاهیل آداما یاراش‌دیرماق اوْلار: اوْنون سؤیلدیی سؤزلر، توتدوغو عمللر باشینا پئشمان‌چی‌لیق و قایغی-قارغاشا سالاجاق. بئله اوْلدوغو حال‌دا، سلطنتی ایداره ائلیرکن ایشینیزی مشورت‌له، مصلحت‌له، تدبیرله یئریدین کی، قایغییا-قارغاشایا قاتلاشمایاسینیز، پئشمان اوْلمایاسینیز. بونو دا بیلمیینیز گرک‌دیر کی، سلطنت ایشلری‌نین بیر قیسمی صبر و هوس ایله حاصیل اوْلورسا، باشقا بیر قیسمی ایسه بیلدیینی بیلمزلییه، گؤردویونو گؤرمزلییه وۇرماقلا باشا گلیر. سؤزون قیساسی، یئرینه یئتیریلمه‌سی ضروری اوْلان تدبیرلری مویینلشدیرن‌دن و دعا وئرن‌دن سوْنرا تکید ائدیلمسن کی، قتین، صبر، هوس‌له، جانساغ‌لیغی، آییق-ساییق‌لیق، احتیاط‌لی‌لیق و شجاعت ایله  بۆتون ایشلرینی حیاتا کئچیره بیلسن. وسسالام&quot;.
|-
| ایستیلئ=&quot;تئخت-آلیگن: لئفت؛&quot; | امیر تیمورون وصیّتلری اثرین‌دن، صحیفه ۵-۶. 
|}
تیموریلر دؤولتی گۆجونون زیروه‌سینده اوْلدوغو واختلاردا [[İrtış|ایرتیش]]دان و [[Volqa|ووْلقا]]دان توتموش [[فارس خلیجی]]نه قدر، [[گنگ]]دان [[Dəməşq|دمشق]]ه و آسیا آرخیپئلاقینا قدر اراضیلری ایحاطه ائدیردی.  [[تیمور]]ون و واریثلری‌نین دؤورونده تیموریلر دؤولتی‌نین ایداره اوْلونماسی [[yasa|یاسا]]لارا،   تورک تؤره‌سینه،  توزویه   امیرلره موعاوین تعیین اوْلونوردو. اگر امیر اؤلرسه و یا وظیفه‌سیندن کنارلاش‌دیریلارسا موعاوینلر اوْنون یئرینه کئچردی و اوْنو &quot;امیرلییه نامیزد&quot; آدلان‌دیریردیلار.   بۇندان باشقا صدر هر بیر ویلایته و شهره [[qazı|قازی]]، [[müfti|موفتی]]، موهتسیب  تعیین ائدیر، سیدلره، اۆلمایا و دیگر دین خادیملرینه سویورقال مویینلش‌دیره‌رک اوْنلارا وظیفه وئریردی.

[[تیمور]]ون دؤورونده هر گۆن دیوانخانادا دورد وزیر اوْلوردو: 
# ''مملکت و رعیت وزیری''. اوْ، مملکت‌ده‌کی مؤهوم ایشلری، گۆن‌ده‌لیک داورانیشلاری، رعیتین دۇرومینی، ویلایتلردن گتیریلن محصول، وئرگی-تؤیجو و اوْنلارین بؤلوشدورولمه‌سی، گلیر-خرج، مملکتین آبادلیغی، اهالی‌نین فیراوانلیغینین نه یوْللا نیظاما سالیندیغینی حؤکمدارا بیلدیریردی.  یوْلونا قویمالی، عسگرلرین ایشی چتینه دوشمه‌سین دئیه دایم اوْنلاردان خبر توتمالی و اوْنلارین دۇرومی حاقیندا حؤکمدارا معلومات وئرمه‌لی ایدی. 
# بۇ وزیر باش‌سیز قالان عائله‌لره، اؤلنلرین آداملارینا و قاچقینلارا چاتاجاق ماللاری، اهالی‌دن ییغیلان زکاتی و باج-خراجی، گلیب-گئدن سؤودگارلاردان آلینان مالی، مملکلتین مال-قاراسینی، ناخیرلارین اؤروشلرینی، یایلاقلارینی، مملکت‌دن ییغیلان گلیرلری امانت اوْلاراق ساخلامالی، یوْخا چیخانلارین و اؤلنلرین مالی-مولکو قالیب‌سا، اوْنو واریثلرینه چاتدیرمالی ایدی. 
# بۇ وزیر سلطنتین ایشلرینی آپاران وزیردیر. اوْنون سلطنتین  بۆتون ایداره‌لری‌نین گلیر-خرجلریندن، خزینه‌دن صرف اوْلونان خرجلردن، حتی آتخانایا و سارای‌داکی باشقا جانلیلارا صرف اوْلونان خرجلردن آگاه اوْلماسی لازیم‌دی.  معلوماتلارین اؤتورولمه‌سینی تامین ائتمک اۆچون امیر تیمورون دؤورونده پوچت منطقه‌لری یارادیلمیش‌دی. هر منطقه‌ده ۲۰۰ آت ساخلانیردی و خرجلری یئرلی اهالی‌نین حسابینا اؤدنیلیردی.  [[اوروپا]]یا هۆجوملار ائدن [[عثمانلی ایمپیراتورلوغو]]لارا قارشی [[تیمور]]لا آوروپا دؤولتلری‌نین اتفاقینین یارانماسی احتیمالی وار ایدی. [[عثمانلی ایمپیراتورلوغو]] و [[مملوک سولطانلیغی (میصر)]] دؤولتلرینه هۆجوم ائتمک اۆچون آشکار سبب وار ایدی.

بۇنلار هله یوز ایل اوّل اؤزل‌له [[عثمانلی ایمپیراتورلوغو]]نین [[Konstantinopol|کونستانتینوپول]]و محاصره‌یه آلماسینا گؤره فرانسه-موغول اتفاقینین یارادیلماسی ایستیقامتینده جهدلرینی عکس ائتدیردی.

[[تیمور]] ۶-جی کارلین سارایینا ائلچی اوْلاراق [[سۇلطانیه]] آرخیئپیسکوپو دومینیکان ژانی

[[تیمور]] ۶-جی کارلا ایقتیصادی موناسیبتلرین اینکیشاف ائتدیریلمه‌سینی، بیرده هۆجوم و مۆدافیه اتفاقی تکلیف ائتدی. ۶-جی کارل خبری یالنیز [[تیمور]]ون اؤلومون‌دن قیسا زامان اؤنجه گؤندره بیل‌دی.

ایسپانیا ایله ده علاقه‌لر اینکیشاف ائتدی.  [[تیمور]] [[Kastiliya|کاستی‌لییا]] سارایینا حاجی محمد ال قاضی آدلی چاغاتای‌لی ائلچینی، مکتوب و هدیّه
‌لرله یوللامیش‌دی.  گؤندردیی ائلچیلرله پیس داورانیردی، روی قونزالئس ده کلاویخویا ایمپراتورون «اوْغرو و پیس آدام» اوْلدوغونو ایضاح ائدیب چین‌لی سفیرلری ایسپانیا صفیرلرین آرخاسیندا اوْتوزدوردو.

کلاویخونون [[سمرقند]]ه سفری [[Marko Polo|مارکو پولو]]نون چینه سفرین‌دن یوز ایل سوْنرا چوْخ آز آوروپانلینین گئدیب چاتا بیلدیی کاتای‌دان یئنی خبرلر بیلدیرمه‌یه ایمکان یارات‌دی. کلاویخونون معلوماتلاری، تحریف اوْلونموش اوْلسا بئله، ایمپراتور هونق وونون خلفلری آراسیندا  اوْلان تاخت-تاج داواسی حاق‌دادیر. ایسپانیالار چین‌لی صفیرلرین بعضیلری ایله ایلئتیشیم ساخلایا و [[سمرقند]]له خانبالیق ([[پکن]]) آراسینداکی کاروان یوْللاری باره‌ده معلومات ییغا بیلیردیلر.  آوروپالیلارا دۆنیانین ان بؤیوک شهری اوْلان کاتای دؤولتی‌نین باشکندی خانبالیق شهری ایله یاناشی، ساواش گۆجو حاق‌دا معلومات وئریب. اوْ، بیرده سهواً کاتای ایمپراتورونون سهواً [[katolik|کاتولیک]]لییی قبول ائتدیینی بیلدیریب.

[[بایرن]]لی ماجراچی  ایوهان شیلبئرگئر [[1402|۱۴۰۲]]-[[1405|۱۴۰۵]]-جی ایللرده [[تیمور]]ا خیدمت ائدیب.  بۇندان باشقا سای‌سیز-حساب‌سیز [[Venesiya Respublikası|ونیز]]لی و [[Genuya Respublikası|ژنویا]]لی تاجیرلر بۇ زامان [[سۇلطانیه]]ده فعّال فعالیّت گؤستریردیلر.

==اوْردو قۇرولوشو==
تیموریلر دؤولتی‌نین اوْردوسونون ضربه قوه‌سینی آغیر زیرئه‌لی سوواری بیرلیکلری، یونگول زیرئه‌لی آتلی اوْخچولار تشکیل ائدیردی. بۇندان باشقا هیندوستان یوروشو زامانی دؤیوش فیللری ده اله کئچیریلمیش‌دی. [[مملوک سولطانلیغی (میصر)]]

اوْردویا دۆشمن قوه‌لری‌نین سایین‌دان وابسته اوْلاراق حؤکمدارین اؤزو،  امیرزاده‌لر  و امیر ال-اۆمرا   باشچی‌لیق ائدیردی. امیر ال-اۆمرا اوْردو تاخیمی ایدی. هونر گؤستریب فرق‌له‌نن شخصلر امیر تیتولو ایله موکافاتلاندیریلیردی. امیر تیتولو اوْن ایکی درجه‌دن عبارت‌دی.  بیرینجی درجه‌دن باشلایاراق اوْن ایکینجی درجه‌یه قدر هر درجه‌یه عایید اوْلان امیر اؤزون‌دن یۇخاری درجه‌ده اوْلان امیرین موعاوینی حساب اوْلونوردو.  اوْن ایکینجی امیر امیر ال-اۆمرانین، امیر ال-اۆمرا ایسه حؤکمدارین موعاوینی ایدی.

اوْردو یوروش‌ده اوْلارکن اوْنا قوتوال  تعیین ائدیردیلر. اوْ، اوْردونون کئشیینی چکیردی. بازار اهلین‌دن  وئرگی توْپلاماق دا قوتواللارا حواله اوْلونوردو. اگر اوْردودان کیمین‌سه بیر شئیی اوْغورلانمیش اوْلسا، قوتواللار مسئولیّته جلب اوْلونوردو.  [[تیمور]]ون دؤورونده اوْردویا دؤرد چاپقین‌چی بؤلویو تعیین اوْلونوردو. اوْنلار قوْشونون یان طرفی ایله اوْندان دؤرد فرسنگ  مسافه‌ده ایرلیلییر و کئشیک چکیردیلر. اگر قوْشون‌دان بیر نفرین اؤلدورولدویونو، یارالاندیغینی گؤرسه‌لر، اوْنون ایشی‌نی اؤز بویونلارینا گؤتورمه‌لی ایدیلر.

تیموریلر دؤولتی‌نین اوْردوسون‌دا گئجه باسقینلارینی حیاتا کئچیرن دسته‌لر چاپاوول آدلاندیریلیردی. اوْردونون مرکزی قوْل، ساغ جیناهی برنغار، سوْل جیهانی ایسه جرانغار آدلانیردی. اوْردو ایرلیلیرکن اوْندان ایر‌لی‌ده کشفیات بؤلوکلری ایرلیلیردی و اوْنلار قارووول آدلانیردی. کشفیات دسته‌سینین آرخاسینجا گئدن بؤلوک هیراوول آدلانیردی. اوْردونون سوْل جیناهینی قورویان بؤلوک ایسه شیقاوول آدلانیردی.  بۇ بؤلگو دۆشمن بیرلیکلری‌نین سایین‌دان وابسته اوْلاراق داها دا مورککبلشه بیلردی.  [[تیمور]]ون دؤورونده تیموریلر دؤولتی‌نین مؤوجود اوْلان اوْردوسونون اۆچده بیری سرحدلری قوروماغا، اۆچده ایکی‌سی ایسه دؤولتین خیدمتینده دایم دایانماغا بورج‌لو ایدی.  خصوصاً [[تیمور]]ون نوه‌سی [[اولوغ بی]]ین حاکم‌لییی ایللرینده شهر آبادلاشمیش، مۆختلیف  دیارلاردان علم آداملاری [[سمرقند]]ه گلمیش‌دی. [[اولوغ بی]] سمرقندده دؤولت ایداره‌سی ایله یاناشی علمی فعالیّت‌له ده مشغول اوْلوردو. [[اولوغ بی]] [[آسترونومی]] و [[ریاضیات]]لا مشغول اوْلوردو.  اوْ، [[سمرقند]]ده مدره‌سه  و رصدخانا  تیکدیرمیش‌دی. تیکدیردیی مدره‌سه‌ده اؤزونو اینکیشاف ائتدیرمک اۆچون دؤورون عالیملری‌نین درسلرینده و موذاکیره‌لرینده ایشتیراک ائتمیشدیر. [[اولوغ بی]]ین اطرافینا دؤورون ان مشهور عالیملری توپلانمیش‌دی. اوْ، قاضی‌زاده رومی و قیاسددین جمشید ال-کاشی کیمی مشهور عالیملرین درسلرینده ایشتیراک ائتمیش ‌دی.

====سمرقند مدره‌سه‌سی====
[[فایل:Registan square2014.JPG|thumb|left|200px|سمرقند مدره‌سه‌سی (سوْل‌دا)]]
سمرقند مدره‌سه‌سینین تیکینتی‌سینه [[اولوغ بی]]ین گؤستریشی ایله [[1417|۱۴۱۷]]-جی ایلده باشلانمیش و [[1421|۱۴۲۱]]-جی ایلده تاماملانمیش‌دیر.

بۇ مدره‌سه‌ده‌کی علمی فعالیّتلر حاقیندا قیاسددین جمشید ال-کاشی‌نین مکتوبون‌دان معلوماتلار اؤیرنیلمیش‌دیر.  بۇ مکتوب‌ده دؤورون ان یاخشی عالیملری‌نین مدره‌سه‌یه جلب اوْلونماغین‌دان،  بۆتون علملر اۆزره درس وئرن مودسسیرلرین مؤوجودلوغون‌دان و ریاضیات‌چیلارین فعالیّتین‌دن بحث اوْلونور. بیرده مدره‌سه‌ده کئچیریلن درسلردن علاوه  بۇرادا دؤورون عالیملری‌نین موذاکیره‌لری ده باش تۇتوردو کی، بۇ موذاکیره‌لرده [[اولوغ بی]] ده ایشتیراک ائدیردی.  رصدخانادان سمرقند مدره‌سه‌سین‌ده‌کی [[آسترونومی]] و [[ریاضیات]]لا باغلی آراشدیرمالارین پراکتییایا اۇیقولاما اوْلونماسی اۆچون ایستیفاده اوْلونموش‌دور. رسدخانانین تیکینتی‌سی تاماملاندیق‌دان سوْنرا قیاسددین جمشید اوْنا اداره ائتمیش ‌دی.  بۇرادا آپاریلان مۆشاهیده‌لر اوْن ایکی ایل داوام ائتمیش ‌دی. اوّلجه حسابلاما  و مۆشاهیده ایشلرینی قیاسددین جمشید ائدیردی. قیاسددین جمشیدین [[1429|۱۴۲۹]]-جو ایلده اؤلمه‌سیندن سوْنرا قاضی‌زاده رومی بۇ ایشی یئرینه یئتیرمه‌یه باشلامیش‌دیر.  [[1430|۱۴۳۰]]-جو ایلده قاضی‌زاده رومی ده اؤلدوک‌دن سوْنرا، اوْنون طلبه‌سی اوْلان [[Əli Quşçu|علی قوش‌چو]] رصدخانایا اداره ائتمه‌یه باشلامیش‌دیر.  [[اولوغ بی]]  بۇرادا آپاریلان آراشتیرمالاردان سوْنرا مشهور زیجینی تماملایا بیلمیش‌دی. ''زیج گورکانی'' و یا ''زیج جدید سلطان'' آدی وئریلن بۇ اۇلدوز کاتالوقون‌دان غرب‌ده و شرق‌ده اۇزون ایللر بویونجا ایستیفاده اوْلونموش‌دو.

[[1449|۱۴۴۹]]-جو ایلده [[اولوغ بی]]ین اؤلدورولمه‌سیندن سوْنرا رصدخانا دینی فاناتیکلر طرفیندن داغیدیلمیش‌دیر.

===مدنیت===
[[فایل:Shah-i-Zinda column.JPG|thumb|شاهی-زین‌ده کومپلئکسینین ناخیش‌لی سوتونلاری]]
[[۱۴. یوز ایل]]ین سوْنلاریندان [[۱۶. یوز ایل]]ین اوّللرینه قدر [[اورتا آسیا]] و شرقی ایران توْرپاقلاری ایله بیرلیکده [[افغانیستان]]ی دا ایحاطه ائدن اراضی‌ده تیموریلر صنعتکارلیق باخیمیندان اؤ‌نملی اثرلر  مئیدانا گتیرمیش‌دیر. معمارلیق و مینیاتورون اینکیشاف ائده‌رک دَیَر قازاندیغی تیموری صنعتکارلیغی [[اورتا آسیا]]، ایران، [[افغانیستان]]ین و حتی [[Böyük Moğol İmperiyası|بؤیوک موغول ایمپیراتورلوغو]] دؤورونده هیند-ایسلام صنعتکارلیغینین اینکیشاف ائتمه‌سینده روْل اوْینامیش‌دیر.  [[ایسلام]] صنعتکارلیغی باخیمیندان اؤ‌نملی اثرلرین  مئیدانا گتیریلدیی بۇ دؤورده هر نه قدر واحید اۆسلوب‌دان دانیشماق مۆمکون اوْلماسا دا، محل‌لی فرقلی‌لیکلرین بیر سینتزینی گؤرمک مۆمکون‌دور. گؤز اوْخشایان اثرلرین  مئیدانا گتیریلدیی یئرلر آراسیندا  تیموری صنعتکارلیغینین عۆمومی رۇحونو اؤزون‌ده داشییان، اما اؤزون مخصوص صنعتکارلیق مرکزلری  مئیدانا گلمیش‌دیر. بۇ باخیم‌دان [[سمرقند]]، [[هرات]] و [[شیراز]] صنعتکارلیق مرکزلرینه چئوریلمیش‌دیر. 
[[فایل:Aq-Saray Shahrisabz.JPG|thumb|right| [[تیمور]]ون سارایی، شهریسبز شهری ]]
تیموریلر دؤولتی‌نین باشکندی اوْلان [[سمرقند]]ده [[اورتا آسیا]] و ایران‌دان اوْلان صنعتکارلاردان باشقا هیندوستان، آنادولو و سوریهدان کؤچورولموش صنعتکارلار وار مؤوجوددو. ایسپانیا ائلچی‌سی روی قونزالئس ده کلاویخو سمرقندده ۱۵۰ مین صنعتکار عائله‌سی اوْلماسینی سؤیلمیش‌‌دی. [[تیمور]]ون دؤورونده صنعتکارلیق مرکزینه چئوریلن [[سمرقند]]ده معمارلیق باخیمیندان اؤ‌نملی اثرلر  مئیدانا گتیریلمیش‌دی. تیموری صنعتکارلیغینین ایکینجی پارلاق دؤورو [[تیمور]]ون اوْغلو [[شاهرۇخ]]ون حاکمیّتی ایللرینه تصادوف ائدیر. [[شاهرۇخ]]ون حاکمیّتی ایللری تیموریلرین مدنی و صنعتکارلیق باخیمیندان ان گۆج‌لو دؤورودور. سلطان شاهروخ و فارس  صنعتکارلاری حمایه ائدیردی. [[شاهرۇخ]]ون حاکمیّتی ایللرینده دؤولتین باشکندی [[هرات]] شهرینه کؤچورولموش‌دو.   بۇ سبب‌دن اینکیشاف ائدن [[هرات]] تیموری رئنئسان‌سینین مرکزینه چئوریلمیش‌دی. عئینی زاماندا [[شاهرۇخ]]ون حاکمیّتی ایللرینده اوْغلو [[اولوغ بی]]ین [[سمرقند]]ده حاکم اوْلماسی سببین‌دن آبادلیق و قوروجولوق ایشلری اوْرادا دا داوام ائتدیریلمیش‌دی. [[شاهرۇخ]] و [[اولوغ بی]]ین اؤلومون‌دن سوْنرا دۇرغونلوق یاشایان صنعتکارلیق ابو سید و [[سولطان حسین بایقارا]]نین دؤورونده یئنی‌دن جانلانمیش‌دیر. سلطان حسین بایقارانین اؤلومون‌دن سوْنرا اوْغلو بزیززامانین حاکمیّتی ایللرینده دؤولت تنززوله اۇغراسا دا، تیموریلرین صنعتکارلیق عنعنه‌لری‌نین  ائتکیسی [[Böyük Moğol İmperiyası|بؤیوک موغول ایمپیراتورلوغو]] و [[Səfəvilər|صفویلر]] دؤولتینده حیس اوْلونماق‌دادیر. 
====معمارلیق====
{{اساس|Teymuri memarlığı}}
تیموری معمارلیغی اؤزون مخصوص جهتلری ایله فرق‌لنیر. [[اورتا آسیا]] و ایراندا اؤزون‌دن اوّل مؤوجود اوْلموش دؤولتلرین معمارلیغین‌دان ائتکی(تاثیر)له‌نن تیموری معمارلیغی بیر نؤع سینتز تشکیل ائدن اثرلرله تانینمیش‌دیر. اساساً توربه، مسجید، مدره‌سه و درگاه کیمی بؤلمه‌لری اوْلان کومپلکسلرین اساس اؤزللیکلریندن بیری فاسادینی اؤرتن موزایکا ایشلمه‌لری اوْلان کاشی، سوغانا بنزین خاریجی قوببه و داخیل‌ده‌کی یۆکسک ایچ قوببه‌نین  مئیدانا گتیردیی قوببه سیستمینین اؤزون مخصوص جهتلری ایدی.

تیموری مئمارلیغیندا ان اؤ‌نملی یئری توربه‌لر تۇتوردو. تیموری توربه معمارلیغینین ان اؤ‌نملی اؤرنکلریندن بیری [[سمرقند]]ده‌کی شاهی-زین‌ده کومپلکسی‌دیر.  بۇ کومپلکس‌ده تیموریلر سویون‌دان اؤ‌نملی شخصلرین توربه‌لری یئرلشیر. بیر دیگر نومونه کیمی [[سمرقند]]ده یئرلشن و [[1380|۱۳۸۰]]-[[1390|۱۳۹۰]]-جی ایللره عایید ائدیلن روهاباد توربه‌سینی گؤسترمک اوْلار.  روهاباد توربه‌سی کوب فوْرمالی اساس بینانین اۆزرینده یئرلشن، سککیزبوجاق‌لی تمبورون داشیغی‌دی قوببه‌دن عبارت‌دیر. [[تیمور]]ون حاکمیّتی ایللرینده تیکیلن  توربه و اوْنا باغلی معمارلیق کومپلکسلری‌نین ان مشهورو [[Gur-Əmir|گور-امیر]]دیر.  بۇ کومپلکسه مدره‌سه، مسجید، توربه و دیگر بؤلوملر داخیلدیر. ایلک دفعه تیکینتی‌سینه [[1399|۱۳۹۹]]-جو ایلده باشلانیل‌سا دا، [[تیمور]]ون نوه‌سی محمد میرزا‌نین اؤلومون‌دن سوْنرا امیر تیمورون امری ایله [[1404|۱۴۰۴]]-جو ایلده بیر توربه تیکیلمه‌سینه قرار وئریلمیش‌دیر.  تیموریلر سویون‌دان اؤ‌نملی شخصلرین مرازلارینین یئرلشدیی بۇ توربه‌یه [[1405|۱۴۰۵]]-جی ایلده [[تیمور]] دا دفن اوْلونموش‌دو. بیرده امیر تیمورون اوْغوللاری [[میران شاهی]] و [[شاهرۇخ]]، نوه‌لری پیر محمد میرزا و [[اولوغ بی]]، اله جه ده دین معلمی عزیز نور سید برکه ده بۇ توربه‌ده دفن اوْلونموش‌دور.  [[تیمور]]ون هیندوستان اۆزرینه اوْلان یوروشونو ابدیلش‌دیرمک  آماچ ایله [[Bibixanım məscidi|بیبیخانیم مسجی‌دی]] اینشا اوْلونموش‌دور.  [[Bibixanım məscidi|بیبیخانیم مسجی‌دی]] یۆکسک قوببه‌لری، ائیوانلاری، دیگر معمارلیق المنتلری و چینی ایشلمه‌لری ایله تیموریلر دؤولتی‌نین گۆجونون زیروه‌سینده اوْلدوغو دؤورو عکس ائتدیریر.

تیکینتی‌سی [[1417|۱۴۱۷]]-جی ایلده [[سمرقند]]ده [[اولوغ بی]] طرفیندن باشلادیلان و [[1420|۱۴۲۰]]-جی ایلده تاماملانان مدره‌سه کومپلکسی ایسه [[ایسلام]] مئمارلیغیندا اؤ‌نملی بیر یئره صاحیب‌دیر.  بۇ مدره‌سه [[1417|۱۴۱۷]]-جی ایلده [[اولوغ بی]]ین [[بوخارا]]دا تیکدیردیی دیگر مدره‌سه‌نین پلانی اساسیندا اینشا اوْلونموش‌دو. اۇلوقبیین [[سمرقند]]ده اینشا ائتدیردیی اثرلر آراسیندا  [[1409|۱۴۰۹]]-جو ایلده تیکیلن رصدخانا دا اؤ‌نملی یئره صاحیب‌دیر. 
گؤوهر شادین گؤستریشی ایله [[مشهد]] شهرینده معمار کیواموددین ابن زئینددین شیرازی طرفیندن گؤوهر شاد مسجی‌دی اینشا اوْلونموش‌دو.   دؤرد ائیوانی اوْلان مسجید بیر توربه ایله کومپلکس شکیل‌ده تیکیلمیش‌دی. عئینی زاماندا گؤوشر شاد طرفیندن کیواموددین ابن زئینددین شیرازییه اینشا ائتدیریلن تیکی‌لیلر آراسیندا  [[هرات]]دا یئرلشن گازورگاه عابیده‌سی و گؤوهر شاد مدره‌سه‌سینی نومونه گؤسترمک اوْلار.  گؤوهر شاه مدره‌سه‌سینده بیر توربه ده اینشا اوْلونموش‌دو. [[شاهرۇخ]]ون اوْغلو قیسددین بایسونقور و گؤوهر شاد  بۇرادا دفن اوْلونموش‌دور. 
[[file:Туркестан.jpg|thumb|right|250px|[[خوجا احمد یسوی]] توربه‌سی، [[1385|۱۳۸۵]]-جی ایلده [[تیمور]]ون امری ایله تیکیلیب.  [[1460|۱۴۶۰]]-جی ایلدن سوْنرا [[Bəlx|بلخ]] شهرینده اینشا اوْلونان ابو نثر فارسا کومپلکسی ده تیموری معمارلیغینین عنعنه‌لرینی داشیییر.   تیموری معمارلیغینین سوْن دؤورلرینه عایید اوْلان ان اؤ‌نملی اثرلردن بیری ده ابو سیدین خانیملاریندان بیری‌نین گؤستریشی ایله تیموریلر نسلیندن اوْلان قادینلارین دف‌نی اۆچون [[1460|۱۴۶۰]]-[[1464|۱۴۶۴]]-جو ایللرده اینشا اوْلونان ایشرتخانا توربه‌سی‌دیر.  [[1460|۱۴۶۰]]-[[1502|۱۵۰۲]]-جی ایللرده [[Qəznə|قزنه]] شهرینده [[اولوغ بی]]ین اوْغلو ابدوررززاق اۆچون اینشا اوْلونان توربه اوْرتادا یئرلشن اساس حیصّه  و اوْنونلا الاقلندیریلن یان حیصّه ‌لرله بیر نؤع [[Tac Mahal|تاج محل]]ین معمارلیق قۇرولوشونون اؤنجوسودور.

تیموری سارایلاری حاقیندا تاریخی قایناق‌لرده و سیاهتنامه‌لرده اؤ‌نملی معلوماتلارا راست گلمک مۆمکون‌دور. قایناق‌لرده [[تیمور]]ون [[سمرقند]] و اطراف شهرلرده اینشا ائتدیردیی گؤی سارای، باغ-ı دیلگوشه آدلی باخچادا یئرلشن نقش-i جهان، باغ-ı چئنار، باغ-ı شیمال و باغ-ı بئهیشت کیمی سارایلار حاقیندا معلومات وئریلیر. شهریسبزده‌کی سارایین قالینتیلاری دؤوروموزه قدر گلیب چیخمیش‌دیر. بۇنلاردان باشقا قایناق‌لرده [[اولوغ بی]] طرفیندن [[سمرقند]]ده اینشا اوْلونان و باغیمئی‌دان‌دا یئرلشن چیهیلسوتون سارایین‌دان دا بحث اوْلونماق‌دادیر.

==میراث==
تیموریلر دؤولتی یاییلدیغی  گئنیش اراضیلرین تاریخینده  هللئدیجی روْل اوْینامیش‌دیر. تیموریلر دؤورونده [[اورتا آسیا]] و [[Xorasan|خوراسان]] اینکیشافینین زیروه‌سینه چاتمیش، [[سمرقند]] شهری تاریخی‌نین قیزیل دؤورونو یاشامیش‌دی.  تیموریلر دؤورونده معمارلیق عنعنه‌لری داها دا اینکیشاف ائتمیش  و بۇ معمارلیق عابیده‌لریندن بیر چوْخو گۆنوموزه قدر گلیب چاتمیش‌دیر. علم و صنعتکارلیغین اینکیشاف ائتمه‌سی نتیجه‌سینده بۇ دؤور &quot;تیموری رئنئسان‌سی&quot; اوْلاراق دا خاطیرلانیر. تیموریلر سویون‌دان گلن [[بابور]]ون هیندوستان‌دا [[Böyük Moğol İmperiyası|بؤیوک موغول ایمپیراتورلوغو]]نی قورماسی نتیجه‌سینده تیموریلر سولاله‌سی وارلیغینی داوام ائتدیرمیش‌دی.

تیموری حاکمیّتی آذربایجانا دا تسیرسیز اؤتوشممیش‌دی. تیموریلر دؤورونده آذربایجانا یئنی-یئنی تورک کؤچلری داوام ائتمیشدیر. بۇ کؤچلر آذربایجان‌دا خالقین و دیلین فوْرمالاشماسینا اؤز ائتکی(تاثیر)ینی گؤسترمیش‌دیر. بئله کی، ژنتیک اساس‌دا [[تورکجه]]نین دیالئکتلری ۲ حیصّه ‌یه آیریلیر. اوْغوز (شرق و جنوب قروپو)  و قیپچاق (غرب و شیمال). بۇ لهجه‌لرین فونئتیک و لئکسیک جهت‌دن بللی فرقلی‌لیکلری وار. قلوتتوخرونولوژی اۆصولون‌دان ایستیفاده ائده‌رک دیل‌چی اوْلئق مودراک بئله بیر نتیجه‌یه گلمیش‌دیر کی، نوخا دیالئکتی استثنا اوْلماقلا  بۆتون لهجه‌لری ایله بیرلیکده [[تورکجه]]نین فوْرمالاشماسی [[1360|۱۳۶۰]]-جی ایللره، تیموری دؤنمینه دۆشور.  باشقا بیر مثال کیمی آلمان تاریخچی‌سی قوستاو تئودور پولون یازدیغینی گؤسترمک اوْلار. اوْ، اؤز اثرینده یازیردی: &quot;قافقاز تاتارلاری اؤزلرینی چینگیز خان و امیر تیمور اوْردالارینین تؤرمه‌لری ساییرلار؛ اوْنلار دایم بۇ اوْردالارین عظمت‌لی قودرتینی و اوْنلارا تابع اوْلموش بؤیوک اراضیلری خاتیرلاییرلار&quot;.

حال حاضیردا [[اؤزبکیستان]] تیموریلر دؤولتی‌نین ارثینه صاحیب چیخیر. چاغداش [[اؤزبک تورکجه‌سی]]نین یارانماسیندا تیموریلر دؤورونده مدنی دیل سوییه‌سینه یوکسلمیش چاغاتایجانین بؤیوک روْلو اوْلموش‌دور. جاستین ماروززی تامئرلان اثرینده سفیر روی قونزالئس ده کلاویخونون تیموریلر دؤولتی‌نین دۇرومی ایله باغلی یازدیقلارینی چاغداش [[اؤزبکیستان]]ین شهر حیاتی ایله مؤ قایسه ائده‌رک یازیر کی، بورالار تیموریلر دؤورون‌ده‌کی شؤهرتینی ایتیرسه ده، شهر حیاتینین چوْخ دا فرقلندیینی دئمک اوْلماز.  [[اؤزبکیستان]] موستقیللیینی قازاندیق‌دان سوْنرا [[تیمور]]ون شخصیتی یئنی‌دن دیقّت مرکزینه گلیر. [[۱ سپتامبر]] [[1993|۱۹۹۳]]-جو ایلده اؤزبکیستانین موستقیل‌لیک گۆنو زامانی باشکان [[İslam Kərimov|ایسلام کریموو]] [[تاشکند]] شهرینده [[تیمور]]ون عابیده‌سینین آچیلیشینی ائتدی.&lt;ref name=&quot;Marozzi-480&quot;/&gt; [[1996|۱۹۹۶]]-جی ایلده ایسه [[تیمور]]ون آنادان اوْلماسینین ۶۶۰-جی ایلی قئید ائدیلن زامان [[تاشکند]] شهرینده فاتئهه حصر اوْلونموش موزه یی آچیلمیش و &quot;تیمور اوْردئ‌نی&quot; تأسیس ائدیلمیش‌دی.&lt;ref name=&quot;Marozzi-480&quot;/&gt;

== قئیدلر ==
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;
&lt;references group=q/&gt;
&lt;/div&gt;

== ایستینادلار ==
{{Reflist|4}}
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;
&lt;references group=q/&gt;
&lt;/div&gt;
 {{Reflist}}

== بیرده باخ ==
* [[Teymurilər sülaləsinin hökmdarları|تیموریلر سولاله‌سینین حؤکمدارلار ی]]
* [[تیمور]]
* [[عثمانلی ایمپیراتورلوغو]]
* [[آلتین اوردو]]
* [[مملوک سولطانلیغی (میصر)]]
* [[Dehli sultanlığı|دهلی سلطان‌لیغی]]
* [[ایلدیٛریٛم بایزید]]
* [[Toxtamış|توختامیش]]

== خاریجی کئچیدلر ==</text>
      <sha1>6jn2zq3qjg8ywe6il2n3rug3f7x9eun</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>خوجالی سوی‌قیریمی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3214</id>
    <revision>
      <id>1593785</id>
      <parentid>1587972</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T08:27:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27960</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1593785</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39696" sha1="0zp28xabbqqkax67m313jiaocapjlwc" xml:space="preserve">'''خوجالی سوی‌قیریمی'''، ۱۹۹۲-نجی ایل فئوریه آیی‌نین ۲۵ ایندن ۲۶-سیناجان [[ائرمنیستان]] داشناک قوشونو [[روسییا]]نین ۳۶۶ تیپینین کومکی‌نن&lt;ref&gt;Bloodshed in the Caucasus Escalation of the Armed Conflict in Nagorno Karabakh by R. Denber (Sep 1992) ISBN 1-56432-081-2&lt;/ref&gt; خوجالی شهرینده ۶۱۳ نفر غئیری نظامی، او جومله‌دن ۱۰۶ قادین و ۸۳ اوشاق اولدوروب، ۴۸۷ نفر یارالانیب (۷۶ نفر قانونی سین‌ده آشاغا اولاراق) ۱۲۷۵ نفر گئروقان توتولوب‌لار. گئروقان توتولان‌لارین چوخو اوز ائولرینه قاییدسالاردا ۱۵۰ نفرین آلین‌یازیسی و طالئعی هله‌ده بللی دئییل. بۇ جینایت‌لر بیرلشمیش میلت‌لر تشکیلاتی طرفیندن تصدیق ائدیلمیش و ۹ دسامبر ۱۹۴۸ اینجی ایل‌ده مجمع عومومی (باش آسسامبلئیاسی) تصویب ائدیلمیش سوی‌قیریم جینایت‌ینین جزالاندیریلماسی حاقّیندا کونوئنسییا اساسیندا سوی‌قیریم محسوب اولونا بیلیر.&lt;ref&gt;[http://www.unhchr.ch/Huridocda/Huridoca.nsf/0/7c3561e40d2d3d07c1256bae00447b7f?Opendocument QUESTION OF THE VIOLATION OF HUMAN RIGHTS AND FUNDAMENTAL FREEDOMS IN ANY PART OF THE WORLD] Letter dated 23 April 2002 from the Chargé d’affaires a.i. of the Permanent Mission of Azerbaijan to the United Nations Office at Geneva addressed to the Chairperson of the Commission on Human Rights&lt;/ref&gt;

آذربایجان جومهوریتی‌نین رسمی آچیقلاماسینا گؤره حمله‌ده ۱۰۶سی قادین، ۸۳-و اوشاق اولماقلا توپلام ۶۱۳ آذربایجان وطن‌داشی حایاتینی ایتیرمیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web | url = http://www.unhchr.ch/Huridocda/Huridoca.nsf/0/7c3561e40d2d3d07c1256bae00447b7f?Opendocument | title= Letter from the Chargé d'affaires a.i. of the Permanent Mission of Azerbaijan to the UN Office at Geneva to the UNHCR | erişimtarihi = | publisher= United Nations High Commissioner on Human Rights (UNHCR) | date= 23 Nisan 2002 | lang= İngilizce}}&lt;/ref&gt;

== آرخا پلان ==
داغ‌لیق قاراباغ بؤلگه‌سینین ان اهمیتلی تپه‌لرین‌دن بیرینده اوْلان خوجالی قصبه‌سی ائرمنی قووه‌لری اۆچون اهمیتلی بیر عسگری هدف خوصوصیتی داشیماقدا ایدی.&lt;ref name=&quot;melkonian&quot; /&gt; قصبه [[خان‌کندی]]له [[آغدام]]ی باغلایان یولون اوزرینده اوْلوب بؤلگه‌نین تک هاوالیمانی اۆچون اساس مؤوقع‌سینده‌ایدی. اینسان حاق‌لاری ایزلمه تشکیلاتی‌نین حئساباتینا گؤره خوجالی قصبه‌سی خان‌کندی‌نه توپ آتشینه توتان آذربایجان سیلاح‌لی قووه‌لری طرفین‌دن اساس اولاراق ایستیفاده ائدیلدیگی اۆچون ائرمنی قووه‌لر طرفین‌دن توپ آتشینه توتولماق‌دایدی.

دسامبر ۱۹۹۱-جی ایل‌ده&lt;ref name=&quot;hrw92&quot; /&gt; خان‌کندی اطرافیندا یئرلشن و آذربایجان‌لی‌لارین یاشادیغی کئرکی‌جاهان قصبه‌سی‌نین آلینماسین‌دان سوْنرا، خوجالی قصبه‌سی تامامیله ائرمنی آبلوکاسیندا (ایشقالیندا) قالدی. ۳۰ اوْکتوبردان اعتبارن قارایولویلا نقلیات باغلانمیش و تک نقلیات واسیطه‌سی اولاراق وئرتولیوت قالمیشدی. ۲۰ نووامبر ۱۹۹۱-جی ایل‌ده خوجاوند سمالاریندا می-۸ وئرتولیوتون ائرمنی قووه‌لر طرفین‌دن وورولماسی و نتیجه‌دن بیر نئچه آذربایجان دؤولت رسمی‌لری، روس و قازاق موشاهیده‌چی‌لر داخیل ۲۰ آدامین اؤلومون‌دن سوْنرا، هاوا نقلیاتی دا کسیلمیشدی. ایشغال‌دان اول ۱۹۹۱–۱۹۹۲ قیش آی‌لاریندا خوجالی داوام‌لی اولاراق بومبالانمیشدیر.&lt;ref name=&quot;hrw92&quot; /&gt; خوجالی‌دا چیخمیش قاچقین‌لارین اینسان حاق‌لاری ایزلمه تشکیلاتینا سؤیلدیک‌لرینه گؤره، بعضی حال‌لاردا بومباردمان‌لاری آچیقجا وطنداش هدف‌لره قارشی یؤن‌لندیریلمیشدیر. هوجوم اوولی، بیر نئچه آی‌دیر قصبه ائلئکتریک و قازدان محروم ایدی.

۹۳۶ ک. م۲لیک ساحه‌یه صاحیب، ساواش‌دان اول ۲٫۶۰۵ عاییله‌دن عبارت ۱۱٫۳۵۶ آدامین یاشادیغی خوجالی قصبه‌سی ۲۶ فئوریه ۱۹۹۲ تاریخینده یاغماغا معروض قالمیش و قصبه تامامیله یوخ ائدیلمیش‌دیر. اوزون مۆدت  جسدلرین آلینماسی بئله مۆمکون اولمادی.&lt;ref name=&quot;hrwarm&quot;&gt;{{Cite web | url = http://hrw.org/english/docs/1997/03/24/azerba16933.htm | title = Letter from the Executive Director of Human Rights Watch to the Minister of Foreign Affairs of Armenia | erişimtarihi = | publisher = Human Rights Watch | date= 23 Mart 1997 | lang = İngilizce}}&lt;/ref&gt; قصبه آلئف حاجی‌یئو امرین‌دکی تخمیناً ۱۶۰ یونگول سیلاح‌لی آدام‌دان عبارت اوْلان خوصوصی پولیس گوجو (اومون) بیرلیک‌لری طرفین‌د قورونماق‌دایدی.&lt;ref name=&quot;De Waal&quot; /&gt; بون‌دان باشقا ۲۰۰ نفرلیک مودافیعه قووه‌لری مؤوجود ایدی.&lt;ref name=&quot;hrw92&quot; /&gt;

== سوی‌قیریم ==
[[Şəkil:ChildrenfromHocaliGraves.jpg|left|thumb|250px|خوجالی هوجوموندا حیاتینی ایتیرمیش اوْلان ۳ یاشین‌داکی گولمیره مئهدی‌ئوا ایله ۵ یاشین‌داکی قیز اوشاغی‌نین باکی‌داکی مزارلاری.]]

ائرمنی قووه‌لری ۱۹۹۲-جی ایلین ۲۵ فئوریه ۲۶ فئوریه‌ده باغلایان گئجه‌ده بؤلگه‌دکی ۳۶۶. تیپ‌ین دسته‌ای ایله اوول گیریش و چیخیشینی قاپادیغی خوجالی قصبه‌سینده، آذربایجان‌لی رسمی قایناق‌لارینا گؤره، ۸۳ اوشاق، ۱۰۶ قادین و ۷۰دن چوْخ یاش‌لی داخیل اولماق اوزره جمعی ۶۱۳ ساکیت اؤلدورولموش، جمعی ۴۸۷ آدام آغیر یارالانمیش‌دیر. ۱۲۷۵ آدام ایسه گیروو آلینمیش و ۱۵۰ ​​آدام ایسه ایتمیش‌دیر. جسدلر اوزرینده ائدیلن آراشدیرمالاردا جسدلرین بیر چوخونون یاندیریلدیغی، گؤزلری‌نین اویولدوغو، باش‌لاری کسیلدیگی گؤرولموش‌دور. هامی‌له قادین‌لار و اوشاق‌لارین دا معروض قالدیغی تثبیت ائدیلمیش‌دیر.&lt;ref name=&quot;Asam&quot;&gt;{{Cite web | url= http://www.asam.org.tr/tr/yazigoster.asp?kat1=4&amp;ID=429 | title= Hocalı Katliamının 13. Yıldönümü | erişimtarihi=  | publisher= Avrasya Stratejik Araştırmalar Merkezi | date= 25 Şubat 2005 | lang= Türkçe }}{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

کؤهنه آسالا فعال‌لاریندان مونته مئلکونیان، خوجالییا یاخین بؤلگه‌ده ائرمنی حربی بیرلیک‌لره کومان‌دیرلیک ائتمیش و قیرغین‌دان بیر گون سوْنرا خوجالی اطرافیندا گؤردوک‌لری‌نی گوندلیگینده ایضاح ائتمیش‌دیر. مئلکونیانین اؤلومون‌دن سوْنرا، مارکار مئلکونیان قارداشی‌نین گونده‌لیگینی منیم قارداشیمین یولو (می بروتهئر س رواد) باش‌لیغی ایله [[آبش]]-دا چیخاردیغی کیتاب‌دا خوجالی قیرغینی‌نی بئله تصویر ائدیر:&lt;ref name=&quot;melkonian&quot; /&gt;
{{Sitatın əvvəli}}
بیر گئجه اول آخشام ۱۱ اطرافیندا، ۲٫۰۰۰ ائرمنی دؤیوش‌چوسو، خوجالی‌نین اوچ طرفین‌دکی یوکسک‌لیک‌لردن ایره‌لیله‌یه‌رک، قصبه ساکین‌لرینی شرق‌دکی آچیلیشا دوغرو سیخیش‌دیرمیش‌لار. ۲۶ فئوریه سحرینه قدر موهاجیرلر داغ‌لیق قاراباغین شرق یوکسک‌لیک‌لرینه چاتمیش و آشاغی‌داکی آذربایجان‌لی شهری اوْلان آغداما دوغرو ائنمه‌یه باشلامیش‌لار. بورداکی تپجیک‌لر یئرلشن وطنداش‌لاری اعتیبارلی اراضیده تعقیب ائدن داغ‌لیق قاراباغ عسگرلری اونلارا چاتمیش‌لار. قاچقین قادین ریسه آسلانووا اینسان حاق‌لاری ایزلمه تشکیلاتینا وئردیگی آچیقلامادا «اونلار داوام‌لی آتش ائدیردی‌لر» دئیه دانیشمیشدی. آرابونون دؤیوش‌چولری داها سوْنرا اوزون زامان اومبالارین‌دان داشیدیق‌لاری بیچاق‌لاری کین‌لارین‌دان چیخاراکاق بیچاق‌لامایا باشلامیش‌لار.

بو آندا یالنیز قورو چمن‌دن اسن کولگ‌ین سسی فیت چالیردی، و جسد قوخوسونو اوچورماسی اۆچون بۇ کولک هله ائرکندی.
مونته اوزرینده قادین‌لارین و اوشاق‌لارین قیریلمیش کوکلالار کیمی سپلنجه‌ای چمنه اه‌ایله‌رک «اینتیظام یوخ» دئیه پیچیلدادی. او بۇ گونون اهمیتینی باشا دوشوردو: بۇ گون [[Sumqayıt hadisələri (1988)|سومقاییت پوگرومونون]] دؤردونجو ایل‌دؤنومونه یاخینلاشیردی. خوجالی ایستراتئژی بیر مقصد اولماسین‌دان باشقا عئینی زامان‌دا بیر قیصاص آلما ائیلمیدی.
{{Sitatın sonu}}

بوگونکی ائرمنیستان پرئزیدئنتی و دؤیوش مۆدت ینده قاراباغ‌دا ائرمنی گوج‌لرینه سرکرده‌لیک ائتمیش سئرژ سارکیسیانین اینگیلیس تدقیقات‌چی‌سی و یازی‌چی‌سی توماس دئ وال‌ا سؤیلدیک‌لرینه گؤره:&lt;ref name=&quot;De Waal&quot; /&gt;
{{Sitatın əvvəli}}
خوجالی‌دا اوول، آذربایجان‌لی‌لار بیزیم ظارافات ائتدیگیمیزی سانیردی، ائرمنی‌لرین وطنداش جمعییته قارشی ال قالدیرمایاجاق‌لاری‌نی سانیردی‌لار. بیز بونو [ایستئرئوتیپی/کیلیشه‌نی] قیرماغی باجاردیق؛ و حادیثه محض بو. عئینی زامان‌دا او جاوان‌لارین آراسیندا باکی‌دان و سومقاییت‌دان قاچان‌لاریندا اولماسینی آنلامالیییق.
{{Sitatın sonu}}

قاراباغ حرکتی ایچری‌سین‌دکی اهمیتلی آدلاردان بیری اوْلان زوری بالایان ایسه روحوموزون جانلانماسی آدلی کیتابیندا او دؤورده [[آذربایجان تورک‌لری]]نه قارشی تؤردیلمیش سوی‌قیریم جینایتی ایله بئله بحث ائتمکده‌دیر:&lt;ref&gt;[http://www.trt.net.tr/trtavaz/hazardan4.aspx Hazar'dan Bakış Ali Doğan, HOCALI KATLİAMI... UNUTMAYALIM, UNUTTURMAYALIM... , 25 Şubat 2010]{{Dead link|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
{{Sitatın əvvəli}}
بیز دوستوموز هاچاتورلا اله کئچیردیگیمیز ائوه گیررکن عسگرلریمیز ۱۳ یاشیندا بیر تورک اوشاغینی پنجره‌یه میسمارلامیش‌دی‌لار. تورک اوشاغی‌نین قیشقیریش چاغیریش‌لاری چوْخ دویولماسین دئیه، هاچاتور اوشاغین آناسی‌نین کسیلمیش ممه‌سی‌نی اوشاغین آغیزینا سوخدو. داها سوْنرا بۇ ۱۳ یاشین‌داکی تورک‌ه اونلارین آتالاری‌نین بیزیم اوشاق‌لارا ائتدیک‌لرینی ائتدیم. باشین‌دان، سینه‌سین‌دن و قارنین‌دان دری‌سینی سویدوم. ساعاتا باخدیم، تورک اوشاغی یئددی دقیقه سوْنرا قان ایتکی‌سین‌دن اؤلدو. ایلک پئشه‌سی‌نین حکیم‌لیک اولدوغونا گؤره هومانیست ایدیم، بونون اۆچون‌ده تورک اوشاغینا ائتدیگیم بۇ ایشگنجه‌لردن اؤتری اؤزومو ناراحات حیسس ائتمه‌دیم. اما روحوم خالقیمین یوزده بیری‌نین بئله اینتیقامینی آلدیغیم اۆچون سئوینج‌دن قورورلانیردی. هاچاتور داها سوْنرا اؤلموش تورک اوشاغی‌نین جسدینی حیصّه-حیصّه دوغرادی و بۇ تورک‌له عئینی کؤک‌دن اوْلان ایت‌لره آتدی. آخشام عئینی شئیی اوچ تورک اوشاغینا داها ائتدیک. من بیر ائرمنی وطن‌پرور اولاراق وظیفه‌می یئرینه یئتیردیم. هاچاتور دا چوْخ تئرلئمیش‌دی، اما من اونون گؤزلرینده و دیگر عسگرلریمیزین گؤزلرینده اینتیقام و گوج‌لو هومانیزمین موباریزه‌سینی گؤردوم. صاباحی‌سی گون بیز کیلسه‌یه گئده‌رک ۱۹۱۵-جی ایل‌ده اؤلن‌لریمیز و روحوموزون دونن گؤردوگو چیرک‌دن تمیزلنمه‌سی اۆچون دوعا ائتدیک. آنجاق بیز خوجالی‌نین و وطنیمیزین بیر پارچاسی‌نی ایشغال ائدن ۳۰ مین نفرلیک پیس‌لیک‌دن تمیزله‌مه‌ای باجاردیق.
{{Sitatın sonu}}

[[ائرمنیستان]] مصلحت‌قوزاری مووسئس آبئلیان، بیرلشمیش میلت‌لر تشکیلاتی‌نین باش آسسامبلئیاسینا ائرمنیستان خاریجی ایش‌لر ناظرلیگی طرفین‌دن تقدیم ائتدیگی مکتوب‌دا، آذربایجانین حادیثه‌نی «اوتانمازجاسینا ایستیفاده» سؤیلمیش‌دیر. آبئلیان، قدیم آذربایجان پرئزیدئنتی آیاز موطللیب‌ووون چئخ ژورنالیست دانا مازالووا ایله ائتدیگی و ۲ آوریل ۱۹۹۲-جی ایل‌ده روسییانین نئزاویسیمایا قزئتینده نوماییش اولونان رئپورتاژا سؤیکنه‌رک، وطنداش‌لارین قاچیشی‌نی آسانلاش‌دیرماق مقصدی‌له قاراباغ‌داکی ائرمنی‌لرین آچمیش اولدوغو داغ کئچیدین‌دن یئرلی خالقین قاچیشی‌نین آذربایجان خالق جبهه‌سی خادیم‌لری طرفین‌دن اؤنلندیگینی مودافیعه ائتمیش‌دیر.&lt;ref name=&quot;unarmclaim&quot;&gt;{{Cite web | url = http://www.un.org/documents/ga/docs/52/plenary/a52-85.htm | title = Letter from the Charge' d'affaires a.i. of the Permanent Mission of Armenia to the United Nations to the Secretary-General | erişimtarihi = | publisher= United Nations General Assembly | date= 3 Mart 1997 | lang= İngilizce}}&lt;/ref&gt; آیریجا آبئلیان، ائرمنی‌لرین آذربایجان‌لی وطنداش‌لارا آغ بایراق ایله قصبنی ترک ائتمه چاغیریشیندا اولدوغونو سؤیله‌ین بیر آذربایجان‌لی قادینینین سؤزون‌دن سیتات ائدن اینسان حاق‌لاری ایزلمه تشکیلاتی هئلسینکی واچ حیصّه‌سی‌نین سپتامبر ۱۹۹۲ حئساباتینا اساس‌لاناراق، حقیقتاً آذربایجان‌لی خادیم‌لری‌نین قاچماغا چالیشان‌لاری ووردوغونو یازمیش‌دیر.&lt;ref name=&quot;unarmclaim&quot; /&gt;

داها سونراکی رئپورتاژلاردا موطللیب‌وو، ائرمنی‌لری اؤز سؤزلرینی آشکار شکیلده سهو شرح سببی‌له گوناه‌لاندیرمیش و یالنیز، «آذربایجان خالق جبهه‌سی خوجالی قیرغینی‌نین نتیجه‌لرینی اؤز سیاسی ماراق‌لارینا ایستیفاده» دئیه سؤیلدیگینی وورغولامیش‌دیر.&lt;ref name=&quot;Mutallibov&quot;&gt;{{Cite web | url = http://www.regnum.ru/news/223355.html | title= Только армянская подлость может позволить обвинить самих азербайджанцев в организации геноцида в Ходжалы: Экс-президент Азербайджана | erişimtarihi = | publisher= Turan Haber Ajansı / Regnum | date= 26 Şubat 2004 | lang= Rusca}}&lt;/ref&gt;

علاوه اولاراق، اینسان حاق‌لاری ایزلمه تشکیلاتی ایجرا دیرئکتورو، وطنداش اؤلوم‌لره قاراباغ ائرمنی قووه‌لری‌نین بیرباشا مسئول اولدوغونو، هم اؤز حئساباتی هم‌ده مئموریال حئساباتینین آذربایجان‌لی گوج‌لرین وطنداش‌لارین قاچیشی‌نی مانیعه تؤرتدیگینی و وطنداش‌لارا آتش چیخاردیغینا داییر آرقومئنتی دستکله‌ین هر هانسی دلیلین اولمادیغی ایفاده ائتمیش‌دیر.&lt;ref name=&quot;hrwarm&quot;/&gt;

== میلتلرآراسی رئاکسیا ==
اینسان حاق‌لاری ایزلمه تشکیلاتی حادیثه‌نی داغ‌لیق قاراباغ دؤیوشو ایچری‌سینده ائدیلن ان بؤیوک قیرغین اولاراق خاراکتئریزه ائتمیش‌دیر.&lt;ref name=&quot;hrw94&quot; /&gt; آذربایجانمجلیسی ۱۹۹۴-جو ایل‌ده خوجالی‌دا یاشانان قیرغینی «سوی‌قیریم» اولدوغونو اعلان ائتدی.&lt;ref name=&quot;Azerbaycan Milli Meclisi&quot;&gt;{{Cite web | url = http://www.meclis.gov.az/?/az/statement/view/25/ | title = Xocalı soyqırımının 15 illiyi ilə əlaqədar Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin Bəyanatı | erişimtarihi = | publisher= Azerbaycan Milli Meclisi | date= 3 Mart 1997 | lang= Azerice}}&lt;/ref&gt;

آوروپا شوراسیمجلیس آسسامبلئیاسی‌نین ۳۱ عضوو (۱۲ تورکیه، ۸ آذربایجان، ۳ بیرلشمیش کراللیق، ۲ آلبانیا، ۱ بولقاریستان، ۱ لوکسئمبورق، ۱ یوقوسلاویا فئدئرال جومهوریتی، ۱ ماکئدونیا جومهوریتی، ۱ نوروئچ، ۱ پولشا) طرفین‌دن ایمضالانان، ائرمنیستان بوتون خوجالی‌لاری اؤلدوردولر و بوتون شهری خاراب ائتدی‌لر ایفاده‌سی‌نین‌ده ایشتیراک ائدن و ۱۹. عصرین باش‌لارین‌دان بری ائرمنیستان طرفین‌دن آذربایجان‌لی‌لارا قارشی ایشلنن سوی‌قیریم اولاراق تانینماغا آددیم آتیلماسی لازیم اولدوغونو بوتونمجلیس عضولره سؤیله‌یه‌ن ۳۲۴ نؤمره‌لی بیانات نوماییش ائتدی.&lt;ref name=&quot;coe&quot;&gt;{{Cite web | url = http://assembly.coe.int/documents/workingdocs/doc01/edoc9066.htm | title= Recognition of the genocide perpetrated against the Azeri population by the Armenians, Written Declaration No. 324, Doc. 9066, 2nd edition | erişimtarihi = | quote = Demecin başında ''This written declaration commits only the members who have signed it.'' yazısı yer almaktadır&gt;; | publisher = Parliamentary Assembly of the Council of Europe | date= 14 Mayıs 2001 | lang= İngilizce}}&lt;/ref&gt;

۲۰۰۹-جو ایلین فئوریه آیی‌ندا کالیفورنیا اوستان آلت سئناتی‌نین عضوو فیلیپ فوئنتئس، آذربایجان پرئزیدئنتی ایلهام علی‌ئوه یازدیغی مکتوب‌دا خوجالی حادیثه‌لرینی آذربایجان‌لی قتل‌عامی شکلینده خاراکتئریزه، قوربان‌لارین عاییله‌لرینه باش‌ساغ‌لیغینی تقدیم ائتمیش‌دیر.&lt;ref&gt;{{Cite web | url= http://news-en.trend.az/karabakh/1430235.html | title= California State Assembly member offers condolence to Azerbaijan on Khojali Genocide | erişimtarihi=  | publisher= Trend Haber Ajansı | date= 24 Şubat 2009 | lang= İngilizce }}{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

مئکسیکا سئناتی، ۲۰۱۱-جی ایل‌ده خوجالی حادیثه‌لرینی سوی‌قیریم اولاراق تانیمیش‌دیر.&lt;ref name=&quot;a&quot;&gt;[http://www.sabah.com.tr/Dunya/2011/12/22/meksika-hocali-katliamini-kinadi Meksika Hocalı katliamını kınadı] ''Sabah'', Erişim tarihi: 29 فروردین 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;b&quot;&gt;[http://www.azernews.az/en/Nation/39637-Mexican_Senate_recognizes_Azeris’_massacre_as_genocide Mexican Senate recognizes Azeris’ massacre as genocide]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''AzerNews'', Erişim tarihi: 29 فروردین 2011&lt;/ref&gt;

== بین‌الخلق عالم‌ده تانینماسی ==
[[Şəkil:Massachusetts citation.pdf|thumb|left|200px|[[ماسساچوسئت]] شیتاتی‌نین مجلیسی طرفیندن خوجالی سوی‌قیریمی‌نی رسمت تانینماسی باره‌ده قرار]]

=== سوی‌قیریم اولاراق تانییان اؤلکه و تشکیلات‌لار ===
* {{bayraq|Azərbaycan}} [[آذربایجان جومهوریتی|آذربایجان]]&lt;ref name=&quot;Azerbaycan Milli Meclisi&quot; /&gt;
* {{bayraq|Meksika}} مئکسیکا؛ ۲ فئوریه ۲۰۱۲-جی ایل تاریخینده مئکسیکا سئناتی‌نین قبول ائتدیگی قراردا داغ‌لیق قاراباغین خوجالی شهرینده ۱۹۹۲-جی ایل فئوریه‌نین ۲۵–۲۶-دا باش وئرمیش فاجیعه سوی‌قیریم آدلاندیریلیب.&lt;ref name=&quot;a&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;b&quot;/&gt;
* {{bayraq|Pakistan}} [[پاکیستان]]؛ ۲۰۱۲-جی ایلینده پاکیستان سئناتی‌نین خاریجی علاقه‌لر کومیته‌سی خوجالی شهرینده مولکی اهالییه قارشی تؤردیلمیش سوی‌قیریمی پیسله‌ین قطع‌نامه قبول ائدیب.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=archive copy |url=http://az.apa.az/xeber_Pakistan_Senatinin_Xarici_Elaqeler__249742.html |accessdate=2015-03-02 |archivedate=2014-06-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140622231505/http://az.apa.az/xeber_Pakistan_Senatinin_Xarici_Elaqeler__249742.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=archive copy |url=http://www.anspress.com/index.php?a=2&amp;lng=az&amp;nid=136909 |accessdate=2015-03-02 |archivedate=2014-06-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140622143133/http://www.anspress.com/index.php?a=2&amp;lng=az&amp;nid=136909 }}&lt;/ref&gt;
* {{bayraq|Kolumbiya}} کولومبیا؛ ۲۰۱۲-جی ایلین ۲۴ آوریل تاریخینده کولومبیامجلیسی ۱۰۲ دئپوتاتین لئهینه سس‌وئرمه‌سی نتیجه سینده خوجالی سوی‌قیریمینی رسمن تانیمیش‌دیر.&lt;ref&gt;http://anspress.com/index.php?a=2&amp;lng=az&amp;nid=148384{{Dead link|date=July 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Kolumbiya Hocalı katliamına soykırım dedi |url=http://www.hdhaber.net/2012/04/24/kolombiya-hocali-katliamina-soykirim-dedi |accessdate=2015-03-02 |archivedate=2019-02-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190216040643/http://www.hdhaber.net/2012/04/24/kolombiya-hocali-katliamina-soykirim-dedi }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Colombian Senate recognizes Khojaly events as genocide |url=http://en.trend.az/news/karabakh/2017870.html |accessdate=2015-03-02 |archivedate=2012-06-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120628055537/http://en.trend.az/news/karabakh/2017870.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.contact.az/topics_en.asp?id=4632&amp;pb=2&amp;vr=en&amp;yr=2012&amp;mdn=1 Colombian Senate recognizes the Khojaly genocide]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* ایسلام امکداش‌لیق تشکیلاتیمجلیس‌لر بیرلیگی&lt;ref&gt;http://www.haber7.com/haber/20120201/Hocali-katliami-soykirim-olarak-tanindi.php&lt;/ref&gt;

=== فاجیعه‌نی قتل‌عام کیمی تانییان آبش ایشتات‌لاری ===
* ۲۰۱۰-جو ایل فئوریه‌نین ۲۵-ده آمریکانین ماسساچوسئت ایشتاتینین نوماینده‌لر پالاتاسی&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Xocalı soyqırımının ABŞ-da tanınması |url=http://davam.az/index.php?newsid=2803 |accessdate=2015-03-02 |archivedate=2019-02-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190215215830/http://davam.az/index.php?newsid=2803 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.turkishnews.com/en/content/2010/04/28/massachusetts-state-of-the-united-states-recognizes-khojaly-tragedy-as-a-massacre/ Massachusetts State of the United States recognizes Khojaly tragedy as a massacre]&lt;/ref&gt;
* ۲۰۱۱-جی ایل‌ده ایسه آمئریکانین تئکزاس ایشتاتی&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.capitol.state.tx.us/BillLookup/History.aspx?LegSess=82R&amp;Bill=HR535 |title=Texas House of Representatives Resolution 535: Commemorating the 19th anniversary of the Khojaly Massacre in Azerbaijan |last1= |first1= |last2= |first2= |date= |work=Legislative Session 82(R) |publisher=Texas Legislature Online |accessdate=June 9, 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Texas ştatı Xocalı soyqırımını tanıdı |url=http://nice.az/maraq/12864-texas-tat-xocal-soyqrmn-tand.html |accessdate=2015-03-02 |archivedate=2016-03-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160312221852/http://nice.az/maraq/12864-texas-tat-xocal-soyqrmn-tand.html }}&lt;/ref&gt;
* نیو-جئرسی ایشتاتی&lt;ref&gt;[http://www.njleg.state.nj.us/2010/Bills/AR/144_I1.PDF &quot;ASSEMBLY RESOLUTION No. 144&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180919162922/https://www.njleg.state.nj.us/2010/Bills/AR/144_I1.PDF |date=2018-09-19 }} New Jersey Legislature Retrieved 25 February 2012.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ABŞ-ın Nyu-Cersi Ştatı Xocalı qətliamını tanıdı |url=http://www.lent.az/xeber_87645_AB%C5%9E-%C4%B1n_Nyu-Cersi_%C5%9Etat%C4%B1_Xocal%C4%B1_q%C9%99tliam%C4%B1n%C4%B1_tan%C4%B1d%C4%B1 |accessdate=2015-03-02 |archivedate=2012-02-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120229090625/http://lent.az/xeber_87645_AB%C5%9E-%C4%B1n_Nyu-Cersi_%C5%9Etat%C4%B1_Xocal%C4%B1_q%C9%99tliam%C4%B1n%C4%B1_tan%C4%B1d%C4%B1 }}&lt;/ref&gt;
* جورجیا ایشتاتی&lt;ref&gt;[http://www.legis.ga.gov/Legislation/20112012/122837.pdf]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ABŞ-ın Corciya Ştatının parlamenti Xocalı soyqırımı ilə əlaqədar qətnamə qəbul edib |url=http://az.trend.az/news/karabakh/1997595.html |accessdate=2015-03-02 |archivedate=2012-11-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121129211258/http://az.trend.az/news/karabakh/1997595.html }}&lt;/ref&gt;

== حادیثه‌لرین شاهیدلری ==
قاراداغ‌لی ساکینی، حادیثه‌لرین شاهیدی ایلقار علی‌ئوین آچیقلاماسی:
{{Sitatın əvvəli}}
&quot;ائرمنی‌لر قاراداغلینی توتان‌دان سونرا اسیر و گیروو گؤتوردوک‌لری کند ساکین‌لرین‌دن ۳۳ نفرینی اؤلدوردولر. سونرا اؤلدوردوک‌لری قادین و اوشاق‌لارین جسدلرینی کند یاخینلیغین‌داکی به‌ی‌لیک باغی آدلانان یئرده &quot;سیلوس&quot; قویوسونا تؤکوب، اوزرینی تورپاق‌لادی‌لار.&quot; &quot;... ائرمنی‌لر کند ساکین‌لرینی گولله‌له‌ایر، هله اؤلممیش آدام‌لاری ایسه قویویا دولدوروردولار.&quot;{{Sitatın sonu}}
{{Sitatın əvvəli}}
&quot;منیم‌له بیرلیک‌ده یوزدن آرتیق قاراداغ‌لی کند ساکینی گیروو گؤتورولموشدو. یول‌دا دهشت‌لی ایشگنجه‌لرله قارشیلاشدیق. ائرمنی‌لر ایکی کند ساکینی‌نین باشینی توخماقلا یاراراق، اونلاری عذاب‌لا اؤلدوردولر. بیزی اوولجه ''لینگین'' کندینده گتیردی‌لر. اورادا اوچ نفری، مالیبی‌لیده ایسه ۱۲ نفری گولله‌له‌دی‌لر. ''مالی‌به‌ی‌لی''ده هامینی ماشین‌لاردان تؤکوب، پیادا خان‌کندینه قدر آپاردی‌لار. یول بویو ائرمنی‌لرین تحقیرلری ایله قارشی‌لاشیردیق&quot;.{{Sitatın sonu}}

او. علی‌ئو خان‌کندیده یئرلشن حبس‌خانادا ۸ قاراداغ‌لی ساکینی‌نین آجین‌دان اؤلدوگونو وورغولاییب:

{{Sitatın əvvəli}} «ائرمنی‌لر فئوریه‌نین ۲۶-دا خوجالینی ایشغال ائدنده خان‌کندیده حبس‌خانادا ایدیم. همین گون ائرمنی‌لر یوزدن آرتیق آدامی بو حبس‌خانایا گتیردی‌لر. سونرا بیلدیم کی، اونلار خوجالی ساکین‌لری‌دیر و بو شهرده ایشغال اولونوب. سحری گون گؤزومون قاباغیندا ۶۰-آ یاخین خوجالی ساکینی‌نین باشینی کسدی‌لر. اونلارین آراسیندا اوشاق و قادین‌لاردا وار ایدی».{{Sitatın sonu}}

قاراداغ‌لی ساکینی اوروج علی‌ئو ده کند ایشغال اولوندوق‌دان سوْنرا شاهیدی اولدوغو ایشگنجه و قتل‌عام‌لار حاق‌دا دانیشیب:

{{Sitatın əvvəli}} «منی فئوریه‌نین ۱۷-ده اسیر گؤتوردولر. یول‌دا قوهوم‌لاریمین یاری‌سینی اؤلدوردولر. خان‌کندی‌دکی حبس‌خانادا ایسه دیش‌لریمی زورلا چکدی‌لر».{{Sitatın sonu}}
او، اسیرلیک‌ده اولدوغو مۆدت ده ائرمنی‌لر طرفین‌دن هر گون دؤیولدوگونو و ایشگنجه‌یه معروض قالدیغینی دئییب:
{{Sitatın əvvəli}} «همین ایل مارسین ۱۷-ده آللاه‌وئردی باغیرووون کؤمک‌لیگی‌ایله ده‌ایشدیریلدیم. میلتلرآراسی قیرمیزی خاچ کومیته‌سی‌نین نوماینده‌لری همین گونه قدر بیر دفعه‌ده اولسون خسته‌خانایا گلمه‌دی‌لر».{{Sitatın sonu}}
{{Sitatın əvvəli}} «ائرمنی‌لر ساغلام آذربایجان‌لی اسیر و گیروولارین داخی‌لی اورقان‌لارینی ساتیردی‌لار. بونو اولجه‌دن تانیدیغیم ائرمنی‌لر منه دئمیشدی».{{Sitatın sonu}}

او. علی‌ئوین سؤزلرینه گؤره، قاراداغ‌لی‌نین آلینماسی عملییاتینا و اورادا باش وئرن قتل‌عام‌لارا ائرمنیستان پرئزیدئنتی روبئرت کؤچریان رهبرلیک ائدیب. او، بونو عسگراندا خسته‌خانادا یاتارکن ائشیتدیگینی سؤیله‌ایب.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=archive copy |url=http://az.apa.az/news.php?id=88430 |accessdate=2015-03-02 |archivedate=2011-09-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110918170927/http://az.apa.az/news.php?id=88430 }}&lt;/ref&gt;

== آدلاندیرما ==
حادیثه آذربایجان طرفین‌دن «خوجالی سوی‌قیریمی»، «خوجالی فاجیعه‌سی» شکلینده آدلاندیریلیرکن، ائرمنیستان طرفین‌دن خوجالی حادیثه‌سی کیمی تئرمین‌لرله ایفاده ائدیلیر. [۱۹]. دونیانین موختلیف دیل‌لرینده و اؤلکه‌لرینده‌ده خوجالی قتل‌عامی بنزری ایفاده‌لر ایستیفاده ائدیرلر.

== عابیده‌لر ==
خاریج‌ده خوجالی سوی‌قیریمی خاطیره‌سینه عابیده‌لر اینشا ائدیلمه‌یه باشلاندی.

بو عابیده‌لرین ایلکی هوللاندیانین باشکندی لاهه (دئن هااگ)، شهرینده تیکیلدی.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Home Monument to Khojaly victims to open in Hague |url=http://khojaly.org/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=59&amp;Itemid=1 |accessdate=2015-03-02 |archivedate=2011-08-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110819103314/http://khojaly.org/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=59&amp;Itemid=1 }}&lt;/ref&gt;

[[تورکیه]]ده ایلک خوجالی سوی‌قیریمی خاطیره‌سینه عابیده باشکند [[آنکارا]]نین کئچی‌اؤرن بلدییه‌سی طرفین‌دن ۲۰۰۵-جی ایلده تیکیلدی.&lt;ref&gt;[http://www.starkibris.net/index.asp?haberID=85412 Hocalı katliamı Hocalı Anıtı'nda anıldı - Star Gazetesi Kıbrıs]&lt;/ref&gt;

۲۰۰۸-جی ایلده ماجاریستانین باشکندی بوداپئست‌ده خوجالی سوی‌قیریمی خاطیره‌سینه عابیده اینشا ائدیلدی.&lt;ref&gt;[http://www.hedefturan.biz/news/2008-06-21-741 Macarıstanda Xocalı faciesi qurbanlarının xatiresine abide ucaldılacaq]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (Azərbaycan dilində)&lt;/ref&gt;

۲۰۰۹-جی ایلده آنکارا اوستانی‌نین به‌ی‌بازاری محل مرکزینده خوجالی سوی‌قیریمی خاطیره‌سینه عابیده اینشا ائدیلدی.&lt;ref&gt;[http://www.today.az/news/society/51647.html Monument in memory of Khojaly victims to be erected in Ankara city municipality - Today.az] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090427091914/http://www.today.az/news/society/51647.html |date=2009-04-27 }} (İngilis dilində)&lt;/ref&gt;

۲۰۱۱-جی ایلده ۲۶ فئوریه خوجالی سوی‌قیریمی ایل‌دؤنومونده ایسپارتا بلدییه باشچی‌سی یوسوف ضیا گون‌آیدین، داغ‌لیق قاراباغ و خوجالی‌داکی قیرغینی اونوتماماق اۆچون ایسپارتادا خوجالی سوی‌قیریمی خاطیره‌سینه عابیده اینشا ائتمک قورو آلدی.&lt;ref&gt;{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110228062410/http://www.hurriyet.com.tr/gundem/17116085.asp |archivedate=2011-02-28 |title=Hocalı Katliamı’na Isparta’da anıt - Hürriyet |url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/17116085.asp |accessdate=2015-03-02}}&lt;/ref&gt;

۲۰۱۱-جی ایل‌ده ۲۶ فئوریه خوجالی سوی‌قیریمی ایل‌دؤنومونده آنکارا اوستانی‌نین قیزیلجاحامام محل مرکزینده، قیزیلجاحامام بلدییه‌سی طرفین‌دن خوجالی سوی‌قیریمی خاطره‌سینه عابیده اینشا ائدیلمه قراری آلیندی.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Hocalı Katliamı Soykırım Anıtı için İlk Adımlar Atıldı - Belediye Eğitim Portalı |url=http://www.belediyeegitim.net/haberDetay.asp?ID=522&amp;kid=3 |accessdate=2015-03-02 |archivedate=2011-01-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110109051231/http://www.belediyeegitim.net/haberDetay.asp?ID=522&amp;kid=3 }}&lt;/ref&gt;

۲۰۱۲-جی ایل‌ده ۲۶ فئوریه خوجالی سوی‌قیریمی ایل‌دؤنومونده آنکارادا کئچی‌اؤرن بلدییه‌سی، خوجالی شهیدلری خاطیره‌سینه آذربایجان پارکی ایچری‌سینده ائدیله‌جک سوی‌قیریم آنیتی‌نین تملینی آتدی.&lt;ref&gt;[//tr.wikipedia.org/w/index.php?title=Hocalı_Katliamı&amp;action=edit&amp;section=6 Hocalı Katliamı Kurbanları İçin Büyük Anma. Katliamı dünyaya hatırlatmak için Taksim'de büyük bir anma töreni yapıldı. - TRT Haber]&lt;/ref&gt;

۲۰۱۲-جی ایلده ۲۴ فئوریه‌ده بوسنیا-هئرسئقووینانین باشکندی سارایئوودا خوجالی سوی‌قیریمی خاطیره‌سینه عابیده‌نین آچیلیشی آذربایجان پرئزیدئنتی ایلهام علی‌ئوین قیزی حئیدر علی‌ئو فوندو صدر موعاوینی لئیلا علی‌ئوا طرفین‌دن ائدیلدی.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sarayevo’da Hocalı Soykırımı anıtı - Türk Haber Ajansı / THA |url=http://turkhaberajansi-tha.blogspot.com/2012/02/sarayevoda-hocal-soykrm-ant.html |accessdate=2012-07-17 |archivedate=2012-07-17 |archiveurl=https://archive.today/20120717165946/turkhaberajansi-tha.blogspot.com/2012/02/sarayevoda-hocal-soykrm-ant.html }}&lt;/ref&gt;

== همچینین باخ ==
* [[خوجالی شهیدلری]]
* [[آلتین کؤرپو سوی‌قیریمی]]

== خارجی کئچیدلر ==
* http://www.azerigenocide.org/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190419023114/http://www.azerigenocide.org/ |date=2019-04-19 }}
* http://www.khojaly.org/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090207193825/http://www.khojaly.org/ |date=2009-02-07 }}
* http://www.khojaly.net/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120311144121/http://www.khojaly.net/ |date=2012-03-11 }}
* http://www.khojaly.org.az/
* [http://gallery.azlink.info/gallery/folderview.asp?folder=Xocali/ Xocalı faciəsindən şəkillər] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928100512/http://gallery.azlink.info/gallery/folderview.asp?folder=Xocali%2F |date=2007-09-28 }}

== قایناق‌لار ==
{{قایناق|۲}}

== گؤرونتولر ==
&lt;gallery &quot;mode=&quot;traditional&amp;quot;&quot; &quot;class=&quot;cente&amp;quot;&amp;quot;&quot;&gt;
File:02 xojali ilgar.jpg
File:03 xojali ilgar.jpg
File:06 xojali ilgar.jpg
File:09 xojali ilgar.jpg
File:Azerbaijani refugees after the Khojaly massacre in train.jpg
File:16 xojali ilgar.jpg
File:17 xojali ilgar.jpg
File:18 xojali ilgar.jpg
File:Xojali agdam1.jpg
File:ChildrenfromHocaliGraves.jpg
File:Massachusetts citation.pdf
File:Stamp of Azerbaijan 777.jpg
File:Stamps of Azerbaijan, 2007-777.jpg

&lt;/gallery&gt;

[[بؤلمه:سوی‌قیریملار]]</text>
      <sha1>0zp28xabbqqkax67m313jiaocapjlwc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>صفوی ایمپیراتورلوغو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3967</id>
    <revision>
      <id>1593753</id>
      <parentid>1576163</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T16:16:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Safavid_Flag.svg|Safavid_Flag.svg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by ConflictFan|]].</comment>
      <origin>1593753</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44863" sha1="ahwguz9s466g5bbrpri0qgwjxqdkikh" xml:space="preserve">{{ایشتیباه اولماسین|صفوی خاندانی}}
{{Infobox country
|native_name      = {{Lang|fa|ملک وسیع‌الفضای ایران}}&lt;ref&gt;{{transl|fa|''mulk-i vasi' al-fazā-yi īrān''}}&lt;/ref&gt;{{سخ}}صفوی دؤولتی&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Matthee* Matthee|first1=Rudi|title=Was Safavid Iran an Empire?|journal=Journal of the Economic and Social History of the Orient|date=1 September 2009|volume=53|issue=1|page=241|pages=|doi=10.1163/002249910X12573963244449|accessdate=10 March 2017|quote=The term &quot;Iran,&quot; which after an absence of some six centuries had re-entered usage with the Ilkhanid branch of the Mongols, conveyed a shared self-awareness among the political and cultural elite of a geographical entity with distinct territorial and political implications. A core element of the Safavid achievement was the notion that the dynasty had united the eastern and western halves of Iran, Khurasan and Herat, the lands of the Timurids, in the East, and the territory of the Aq-Quyunlu in the West. The term mulk-i vasi' al-faza-yi Iran, &quot;the expansive realm of Iran,&quot; found in the seventeenth-century chronicle, Khuld-i barin, and again, in near identical terms, in the travelogue of Muhammad Rabi Shah Sulayman's envoy to Siam in the 1680s, similarly conveys the authors pride and self-consciousness with regard to the territory they inhabited or hailed from.}}&lt;/ref&gt;{{سخ}}{{Lang|fa|مملکت ایران}}&lt;ref&gt;{{transl|fa|''mamlikat-i īrān''}}&lt;/ref&gt;{{سخ}}صفوی ایمپیراتورلوغو&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Savory|first1=Roger|title=The Safavid state and polity|journal=Iranian Studies|date=2 January 2007|volume=7|issue=1-2|page=206|pages=|doi=10.1080/00210867408701463|quote=The somewhat vague phrase used during the early Safavid period, mamalik-i mahrusa, had assumed more concrete forms: mamālik-i īrān; mamālik-i 'ajam; mamlikat-i īrān; mulk-i īrān; or simply īrān. The royal throne was variously described as sarīr-i saltanat-i īrān; takht-i īrān; and takht-i sultān (sic)-i īrān. The inhabitants of the Safavid empire are referred to as ahl-i īrān, and Iskandar Beg describes himself as writing the history of the Iranians (sharh-i ahvāl-i īrān va īrāniān). Shah Abbas I is described as farmānravā-yi īrān and shahryār-i īrān; his seat is pāyitakht-i pādishāhān-i īrān, takhtgāh-i salātin-i īrān, or dār al-mulk-i īrān. His sovereign power is referred to as farmāndahi-yi mulk-i īrān, saltanat va pādishāhi-yi īrān, pādishāhi-yi īrān. The cities of Iran (bilād-i īrān) are thought of as belonging to a positive entity or state: Herat is referred to as a'zam-i bilād-i īrān (the greatest of the cities of Iran) and Isfahan as khulāsa-yi mulk-i īrān (the choicest part of the realm of Iran). (...) The sense of geographical continuity referred to earlier is preserved by a phrase like kull-i vilāyat-i īrānzamīn. (...) Affairs of state are referred to as muhimmāt-i īrān. To my mind however, one of the clearest indications that the Safavid state had become a state in the full sense of the word is provided by the revival of the ancient title of sipahsālār-i īrān or &quot;commander-in-chief of the armed forces of Iran.&quot;}}&lt;/ref&gt;
|conventional_long_name = Safavid Empire
|common_name      = صفوی خاندانی
|era          = &lt;!-- Use: &quot;Napoleonic Wars&quot;, &quot;Cold War&quot;, etc. --&gt;
|status         = [[ایمپیراتورلوق]]
|status_text      = &lt;!-- A free text to describe status the top of the infobox. Use sparingly. --&gt;
|empire         = &lt;!-- The empire or country to which the entity was in a state of dependency --&gt;
|government_type    = [[حؤکمدارلیق]]
|
|&lt;!-- Rise and fall, events, years and dates --&gt;
|&lt;!-- only fill in the start/end event entry if a specific article exists. Don't just say &quot;abolition&quot; or &quot;declaration&quot;--&gt;
|
|year_start       = صفوی‌لر ایش اوستونه گلدیلر [[۱۵۰۱ (میلادی)]]
|year_end        = صفوی دؤولتی‌نین ییخیلیشی ۸ مارس [[۱۷۳۶ (میلادی)]]
|
|year_exile_start    = &lt;!-- (If dealing with exiled government - status=&quot;Exile&quot;) --&gt;
|year_exile_end     = &lt;!-- Year of end of exile (leave blank if still in exile) --&gt;
|
|event_start      = &lt;!-- Default: &quot;Established&quot; --&gt;
|date_start       = &lt;!-- Optional: Date of establishment, enter dates in this format 1 January 1801--&gt;
|event_end       = &lt;!-- Default: &quot;Disestablished&quot; --&gt;
|date_end        =
|
|event1         = [[هوتاکی دؤولتی]] ایش اوستونه گلدی.
|date_event1      = [[۱۷۲۲ (میلادی)]]
|event2         = [[نادرشاه]] چالیشمالاری
|date_event2      = ۱۷۲۶–۱۷۲۹ میلادی
|event3         =
|date_event3      =
|event4         =
|date_event4      =
|
|event_pre       = [[صفوی طریقتی]] و [[شیخ صفی‌الدین اردبیلی]] ایشلرین باشلادیلار.
|date_pre        = [[۱۳۰۱ (میلادی)]]
|event_post       = [[نادرشاه|نادرشاه افشار]]، [[افشارلار (سولاله‌سی)|افشار حؤکومتی‌نی قوردو]]
|date_post       = [[۱ اوْکتوبر]] [[۱۷۳۶ (میلادی)]]
|
|&lt;!-- Flag navigation: Preceding and succeeding entities p1 to p5 and s1 to s5 --&gt;
|p1           = تیموریلر
|flag_p1        = Timurid.svg
|border_p1       = no
|image_p1        =
|p2           = آغ‌قویونلولار
|flag_p2               = Flag_of_Ak_Koyunlu.svg
|p3           = شیروانشاهلار دؤولتی
|flag_p3        = Shirvan_gerb.png
|border_p3       = no
|p4           = مرعشی‌لر
|flag_p4        = Marashiyan government 1359-1582 AD.png
|s1           = هوتاکی دؤولتی
|flag_s1        = Black flag.svg
|image_s1        =
|s2         = افشارلار (سولاله‌سی)
|flag_s2        = Nader Shah Flag.svg
|border_s2       = no
|s3           = روسیه ایمپیراتورلوغو
|flag_s3        = Flag_of_Russia.svg
|s4           = عثمانلی ایمپیراتورلوغو
|flag_s4        = Ottoman flag.svg
|
|image_flag       =
|flag          = ایران بایراغی
|flag_type       = بایراق&lt;ref&gt;''...the Order of the Lion and the Sun, a device which, since the 17 century at least, appeared on the national flag of the Safavids the lion representing 'Ali and the sun the glory of the Shi'i faith'', Mikhail Borisovich Piotrovskiĭ, J. M. Rogers, Hermitage Rooms at Somerset House, Courtauld Institute of Art, ''Heaven on earth: Art from Islamic Lands: Works from the State Hermitage Museum and the Khalili Collection'', Prestel, 2004, p. 178.&lt;/ref&gt;
|
|image_coat       = Lion and the Sun.svg
|symbol         = آسلان و گونش
|symbol_type      = نیظامی سیمگه&lt;ref&gt;{{cite book|author=Ingvild Flaskerud|title=Visualizing Belief and Piety in Iranian Shiism|url=https://books.google.com/books?id=fH1pvM0AdNIC&amp;pg=PA182|accessdate=24 July 2011|date=26 November 2010|publisher=Continuum International Publishing Group|isbn=978-1-4411-4907-7|pages=182–183}}&lt;/ref&gt;
|
|image_map       = The maximum extent of the Safavid Empire under Shah Abbas I.png
|image_map_caption   = صفوی ایمپیراتورلوغونون اراضی‌سی [[بیرینجی شاه عباس صفوی]] نین چاغیندا.
|
|image_map2       = &lt;!-- If second map is needed - does not appear by default --&gt;
|image_map2_caption   =
|
|capital        = [[تبریز]]{{سخ}}&lt;small&gt;(میلادی۱۵۰۱–۱۵۵۵)&lt;/small&gt;{{سخ}}[[قزوین]]{{سخ}}&lt;small&gt;(میلادی۱۵۵۵–۱۵۹۸)&lt;/small&gt;{{سخ}}[[ایصفاهان]]{{سخ}}&lt;small&gt;(میلادی۱۵۹۸–۱۷۳۶)&lt;/small&gt;
|capital_exile     = &lt;!-- If status=&quot;Exile&quot; --&gt;
|
|national_motto     =
|national_anthem    =
|common_languages    = *[[تورکجه]] (رسمی دیل، سارای دیلی، قوشون دیلی و آنا دیلی)&lt;ref name=&quot;savory07&quot;&gt;{{Kitap kaynağı| son = Savory| ilk = Roger| yazarurl = | yardımcıyazarlar= | yıl = 2007| başlık = Iran Under the Safavids| yayımcı= Cambridge University Press| yer = | dil = İngilizce| id = ISBN 0-521-04251-8, ISBN 978-0-521-04251-2| url = http://books.google.com/books?id=v4Yr4foWFFgC&amp;pg=PA213| sayfalar = 213 | alıntı = &quot;Kızılbaşlar sarayda normal olarak Türkçenin Azeri lehçesi konuşmaktaydılar. Safevi Şahları da onlar gibi Azeri lehçesi konuşmaktaydılar. Şahların ve develt ve hükümet ilerigelenlerin Farsçayı anadili gibi konuşmamaları Safevi hanedanı döneminde Farsçanın eski klasik saf klasik standartlarından ayrılıp bozulmasına yol açmıştır. &quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lockhart&quot;&gt;{{Kitap kaynağı| son = Fisher, Peter Jackson, Laurence Lockhart, J. A. Boyle| ilk = William B.| yazarurl = | yardımcıyazarlar= Jackson, Peter; Lockhart, Laurence; Boyle, J.A.| yıl = 1986| başlık = The Cambridge history of Iran| yayımcı= Cambridge University Press| yer = | dil = İngilizce| id = ISBN 0-521-20094-6, ISBN 978-0-521-20094-3| url = http://books.google.com/books?id=EF_4AQeOltUC&amp;pg=RA2-PA950| sayfalar = 950| alıntı = &quot;Günlük işlerin görülmesinde, Safaviler sarayında ve yüksek dereceli askeri komutanlar ve politik idareciler arasında ve aynı zamanda yüksek dinsel hiyerarşi mensuplarının hepsi tarafından kullanılan dil Farsça değil Türkçe idi.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;price&quot;&gt;{{Kitap kaynağı| son = Price| ilk = Massoume| yazarurl = | yardımcıyazarlar= | yıl = 2005| başlık = Iran's Diverse Peoples: A Reference Sourcebook| yayımcı= ABC-CLIO| yer = | dil = İngilizce| id = ISBN 1-57607-993-7, ISBN 978-1-57607-993-5| url = http://books.google.com/books?id=gzpdq679oJwC&amp;pg=PA66 | sayfalar = 66-67| alıntı = &quot;Şah'ın anadili Türkçe idi ve Azeri lehçesini kullanarak gayet beğenilen şiirler yazmıştır.'' (s.66) ...'' Şah İsmail aynı zamnda son Akkoyunlu Hükümdarı olan Uzun Hasan'nın torunu idi.&quot; (s.67)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mazzaoui&quot;&gt;{{Kitap kaynağı| son = Mazzaoui| ilk = Michel B.| yazarurl = | yardımcıyazarlar= Canfield, Robert| yıl = 2002| başlık = Turko-Persia in Historical Perspective| yayımcı= Cambridge University Press| bölüm = Islamic Culture and Literature in Iran and Central Asia in the early modern period| yer = | dil = İngilizce| id = ISBN 0-521-52291-9, ISBN 978-0-521-52291-5| url = http://books.google.com/books?id=qwwoozMU0LMC&amp;pg=PA86#PPA87,M1| sayfalar = 86-87| alıntı = &quot;1722'ye kadar hüküm süren Safevi devleti esastan bir Türk hanedanı idi. Azerbaycan'ın şahın ailesinin ana vatanı olması dolayısıyla Türkçenin Azerbaycan şivesi hükümdarların, yüksek idarecilerin ve sarayın ve en nihayet Kızılbaş askeri komutanlarının anadili idi. Şah İsmail Türkçe şiirler yazmakta idi. Buna rağmen genel olarak devlet idaresi için kullanılan dil Farsça idi ve Farsça dili diplomatik yazışmalar (inşa); edebi denemeler (adab) ve tarih yazmak için kullanılan tek dildi.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mazzaoui&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;shaffer&quot;&gt;{{Kitap kaynağı| son = Shaffer| ilk = Brenda| yazarurl = | yardımcıyazarlar= | yıl = 2002| başlık = Borders and Brethren: Iran and the Challenge of Azerbaijani Identity| yayımcı= MIT Press| yer = | dil = İngilizce| id = ISBN 0-262-69277-5, ISBN 978-0-262-69277-9| url = http://books.google.com/books?id=sHKSh_XltKMC&amp;pg=PA19| sayfalar = 19| alıntı = &quot;Safevi sarayında Türkçenin Azeri lehçesi, özellikle hanedenda dahil ilk Safevi hükümdarlar dönemlerinde, ekseriyetle kullanılmakta idi. Bu dönemde Türkçe dilbilgisi kuralları ve sözcükleri Fsrsca diline büyük etki yapmıştır ve bunun aksini de, yani Farsçanın grameri ve sözcüklerinin Türkçeyi etkilediğini de, söylemek mümkündür.&quot;}}&lt;/ref&gt;
* [[فارس دیلی]] (رسمی دیل)&lt;ref name=&quot;The Qizilbash, Education and the Arts adlı kitabının XVI. bölümünün 169. sayfası&quot;&gt;{{kitap kaynağı}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=https://www.youtube.com/watch?v=7IIGRoehRAo&gt;{{kitap kaynağı}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;The Qizilbash, Education and the Arts adlı kitabının XVI. bölümünün 169. sayfası&quot;&gt;{{kitap kaynağı}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;The Qizilbash, Education and the Arts adlı kitabının XVI. bölümünün 169. sayfası&quot;&gt;{{kitap kaynağı}}&lt;/ref&gt;
|religion        = [[ایسلام]] ([[شیعه]])
|currency        = [[ایران تومانی|تومان]]، عباسی، شاهی.&lt;ref&gt;Ferrier, RW, ''A Journey to Persia: Jean Chardin's Portrait of a Seventeenth-century Empire'', p. ix.&lt;/ref&gt;
* ۱ تومان = ۵۰ عباسی.
* ۱ تومان = ۵۰ فرانسه لیوره‌سی.
|
|&lt;!-- Titles and names of the first and last leaders and their deputies --&gt;
|leader1   = [[بیرینجی شاه اسماعیل]] &lt;small&gt;(ایلک شاهلاری)&lt;/small&gt;
|leader2   = [[اۆچونجو شاه عباس]] &lt;small&gt;(آخیر شاهلاری)&lt;/small&gt;
|year_leader1 = ۱۵۰۱–۱۵۲۴
|year_leader2 = ۱۷۳۲–۱۷۳۶
|title_leader = [[ایران شاهلاری‌نین لیستی|شاهنشاه]]، [[خاقان]]
|title_deputy = [[ایران باش‌وزیرلری‌نین لیستی|باش‌باخان‌لار]]
|deputy1   = محمد ذکریا کوجوجی &lt;small&gt;(ایلک)&lt;/small&gt;
|year_deputy1 = ۱۵۰۱–?
|deputy2   = [[نادرشاه]] &lt;small&gt;(سون)&lt;/small&gt;
|year_deputy2 = ۱۷۲۹–۱۷۳۶
|legislature = شاه
|
|&lt;!-- Area and population of a given year --&gt;
|stat_year1  = &lt;!-- year of the statistic, specify either area, population or both --&gt;
|stat_area1  = ۲۸۵۰۰۰۰
|stat_pop1  = &lt;!-- population (w/o commas or spaces), population density is calculated if area is also given --&gt;
|stat_year2  =
|stat_area2  =
|stat_pop2  =
|stat_year3  =
|stat_area3  =
|stat_pop3  =
|stat_year4  =
|stat_area4  =
|stat_pop4  =
|stat_year5  =
|stat_area5  =
|stat_pop5  =
|footnotes  = &lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt; State religion.&lt;ref&gt;''The New Encyclopedia of Islam'', Ed. Cyril Glassé, (Rowman &amp; Littlefield Publishers, 2008), 449.&lt;/ref&gt;
}}
[[File:Map Safavid persia.png|left|thumb|250px|صفوی‌لر دئولتینین یاییلدیغی اراضی‌لر.]]
[[File:Ismail declares himself shah by entering Tabriz, Chingiz Mehbaliyev.jpg|thumb|250px|left|شاه ایسماعیل و قیزیل‌باش‌لار تبریز ارگینده]]

'''صفوی‌لر''' یا دا '''صفوی ایمپیراتورلوغو''' و یا '''صفوی دؤولتی''' — ۱۵۰۱–۱۷۳۶ میلادی ایللر آراسیندا [[باتی آسیا]] منطقه‌سینده بیر حؤکومت ایمیش. بو حؤکومتین اساسی [[صفوی خاندانی]] طرفیندن قویولموشدور&lt;ref&gt;Helen Chapin Metz. ''Iran, a Country study''. 1989. University of Michigan, p. 313.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Emory C. Bogle. ''Islam: Origin and Belief''. University of Texas Press. 1989, p. 145.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Stanford Jay Shaw. History of the Ottoman Empire. Cambridge University Press. 1977, p. 77.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Andrew J. Newman, ''Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire'', IB Tauris (March 30, 2006).&lt;/ref&gt; و حؤکومتین اراضی‌سی بوگونکو [[ایران]]، [[آذربایجان جومهوریتی]]، [[ارمنیستان]]، [[افغانیستان]]، [[پاکیستان]]، [[بحرین]]، [[گورجوستان|گورجوستان‌ین دوغو قیسمتلری]]، [[تورکمنیستان|تورکمنیستان‌ین گونئی قیسمتلری]] و هابئله بعضی دؤورلرده [[عراق]] و [[کویت]] اؤلکه‌لرینه ده شامیل اولارمیش. صفوی‌لر [[آغ‌قویونلولار]] و [[شیروانشاهلار دؤولتی|شیروان‌شاه‌لار]] دؤولتلرینه سون قویموش، [[شئیبانی‌لر]]، [[عثمانلی ایمپیراتورلوغو|عثمانلی‌لار]] و [[افغان‌لار]]لا جیدی موحاریبه‌لر آپارمیشلار.

صفوی‌لر دؤولتی موعاصیر آذربایجان دؤولت‌چی‌لیگینین فورمالاشماسینا اؤنملی تأثیر گؤسترمیشدیر. تاریخده ایلک دفعه [[آذربایجان تورکجه‌سی]] محض صفوی‌لر زامانیندا آذربایجاندا و ایراندا رسمی دؤولت دیلی سوییه‌سینده ایشلنمیشدیر. شاه ایسماعیل عئینی زاماندا ختایی لقبی ایله آذربایجان تورکجه‌سینده شعرلر یازمیشدیر. ماراقلیدیرکی، صفوی دؤولتینه قارشی دینی موحاریبه آپاران عثمانلی [[بیرینجی سلیم|سولطان سلیم شاه]]، شاه ایسماعیل‌لا مکتوب‌لارینی فارس دیلینده یازدیغی حالدا، شاه ایسماعیل جاواب مکتوب‌لارینی یالنیز (فقط) آذربایجان تورکجه‌سینده یازمیشدیر.
ایلک زامان‌لاردا صفوی‌لر دؤولتینده اَن اهمیتلی وکیل وظیفه‌لرینه قیزیل‌باش تورک حاکیم‌لری تعیین ائدیلمیشدیر. ۱۶-اینجی عصرین اورتالاریندا ۷۴ امیرین ۶۸-ی آذربایجانلی ایدی.

باشکندی موختلیف واختلاردا [[تبریز]]، [[قزوین]] و [[ایصفاهان]] اوْلموشدور.

مهم شهرلریندن تبریز، [[اردبیل]]، [[گنجه]]، [[ناخچیوان]]، [[شاماخی]]، [[باکی]]، [[دربند]]، [[ماراغا]]، [[قزوین]]، [[همدان]]، [[ایصفاهان]]، [[شیراز]]، [[مشهد]]، [[هرات]]، [[یزد]]، [[کرمان]] و [[سۇلطانیه]] اوْلموشدور.

== صفوی شاه‌لاری ==
{{اساس|صفوی شاهلاری‌نین لیستی}}
* [[بیرینجی شاه اسماعیل]] [[۱۵۰۱ (میلادی)]]–[[۱۵۲۴ (میلادی)]]
* [[بیرینجی شاه طهماسب|بیرینجی شاه طهماسیب]] ۱۵۲۴ (میلادی)–[[۱۵۷۶ (میلادی)]]
* [[ایکینجی شاه ایسماعیل]] ۱۵۷۶ (میلادی)–[[۱۵۷۸ (میلادی)]]
* [[شاه محمد خدابنده]] ۱۵۷۸ (میلادی)–[[۱۵۸۷ (میلادی)]]
* [[بیرینجی شاه عباس صفوی]] ۱۵۸۷ (میلادی)–[[۱۶۲۹ (میلادی)]]
* [[شاه صفی|شاه صفی صفوی]] ۱۶۲۹ (میلادی)–[[۱۶۴۲ (میلادی)]]
* [[ایکینجی شاه عباس|ایکینجی شاه عباس صفوی]] ۱۶۴۲ (میلادی)–[[۱۶۶۶ (میلادی)]]
* [[شاه سلیمان|بیرینجی شاه سلیمان صفوی]] ۱۶۶۶ (میلادی)–[[۱۶۹۴ (میلادی)]]
* [[شاه سولطان حسین|بیرینجی شاه سولطان حوسین]] ۱۶۹۴ (میلادی)–[[۱۷۲۲ (میلادی)]]
* [[ایکینجی طهماسب|ایکینجی طهماسیب]] ۱۷۲۲ (میلادی)–[[۱۷۳۲ (میلادی)]]
* [[اۆچونجو شاه عباس|اۆچونجو شاه عباس صفوی]] ۱۷۳۲ (میلادی)–[[۱۷۳۶ (میلادی)]] (صفویلرین آخیر شاهلاری)
* [[ایکینجی شاه سلیمان|ایکینجی شاه سلیمان صفوی]] [[۱۷۴۹ (میلادی)]]–[[۱۷۵۰ (میلادی)]] (سلطنت ایدعاسی ائدن)
* [[اۆچونجو شاه ایسماعیل]] ۱۷۵۰ (میلادی)–[[۱۷۶۰ (میلادی)]] (سلطنت ایدعاسی ائدن)

== صفوی سولاله‌سی‌نین کؤکو و منشألری حاقّیندا ==
{{اساس|صفوی خاندانی‌نین شجره‌سی}}
[[File:Portrait of Shah Ismail I. Inscribed &quot;Ismael Sophy Rex Pers&quot;. Painted by Cristofano dell'Altissimo, dated 1552-1568.jpg|thumb|left|160 px|[[بیرینجی شاه اسماعیل|شاه ایسماعیل ختایی]] صفوی سولاله‌سی‌نین ایلک نوماینده‌سی]]

صفوی سولاله‌سی‌نین منشألری حاقّیندا موباحیث‌لر هئچ‌ده سون زامانلار مئیدانا گلمه‌میشدیر.

بو باره‌ده یگانه تاریخی منبع ایسماعیل ابن بزارین &quot;صیفت الصفا&quot; (&quot;صافلیغین صافلیغی&quot;) عصری حساب اوْلونور. بۇ عصره گؤره صفوی منشیی ۷-جی شیعه ایمامی موسی کاظیمه چاتیر. باشقا سؤزله بۇ عصره گؤره صفویلر منشأجه عربدیرلر. لاکین اکثر تدقیقاتچی‌لار (مس. [[احمد کسروی]]، و.و. بارتولد) بۇ بارده بئله فیکیرلری واردیر کی، صفوی‌لرین اجدادلاری هئچ‌ده سیدلر (محمد پئیغمبرین نسلی) نسلیندن دئییلدیر. ساده‌جه اولاراق صفوی تاریخ‌شوناس‌لاری صفوی نسلینین معتبرلیگینی گؤسترمک اۆچون نسیل شجره‌سی سوْنرادان اویدورولموش و ابن-بزارین عصرینین متنینه داخیل ائدیلمیشدیر.

=== صفوی‌لرین تورک منشألی اولماسی باره‌ده ===
صفوی‌لر [[تورکجه|تورک دیلینده]] دانیشیردیلار و صفوی شاه‌لاریندان چوخلو تورک شعرلر و یازیلار قالیبدیر و اونلارین [[تورکجه|تورک دیللی]] اولماقلارینا چوخلو سندلر واردیر.&lt;ref&gt;W. Barthold, Soçineniya, C. II, bölüm I, Moskova, 1963, s. 748.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://milliyyet.info/2019/04/17/sefeviler-dovrunde-azerbaycan-dili/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20191211105905/https://milliyyet.info/2019/04/17/sefeviler-dovrunde-azerbaycan-dili/ |archivedate = 11 دسامبر 2019 |title = Səfəvilər dövründə Azərbaycan dili |author = Qulamhüseyn Məmmədov |date = |work = |publisher = Milliyyət Araşdırmalar Mərkəzi |accessdate = |language = |dead-url = yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://books.google.az/books?id=qwwoozMU0LMC&amp;pg=PA86&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false Turko-Persia in Historical Perspective] - &quot;''the Safavid state, which lasted at least until 1722, was essentially a &quot;Turkish&quot; dynasty, with Azeri Turkish (Azerbaijan being the family's home base) as the language of the rulers and the court as well as the Qizilbash military establishment. Shah Ismail wrote poetry in Turkish. The administration nevertheless was Persian, and the Persian language was the vehicle of diplomatic correspondence (insha'), of belles-lettres (adab), and of history (tarikh).''&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mazzaoui, Michel B; Canfield, Robert (2002). &quot;Islamic Culture and Literature in Iran and Central Asia in the early modern period&quot;. Turko-Persia in Historical Perspective. [[انتشارات دانشگاه کمبریج|Cambridge University Press]]. pp. 86–7. ISBN 978-0-521-52291-5. &quot;Safavid power with its distinctive Persian-Shi'i culture, however, remained a middle ground between its two mighty Turkish neighbors. The Safavid state, which lasted at least until 1722, was essentially a &quot;Turkish&quot; dynasty, with Azeri Turkish (Azerbaijan being the family's home base) as the language of the rulers and the court as well as the Qizilbash military establishment. Shah Ismail wrote poetry in Turkish. The administration nevertheless was Persian, and the Persian language was the vehicle of diplomatic correspondence (insha'), of belles-lettres (adab), and of history (tarikh).&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Zabiollah Safa (1986), &quot;Persian Literature in the Safavid Period&quot;, The Cambridge History of Iran, vol. 6: The Timurid and Safavid Periods. Cambridge: Cambridge University Press, ISBN 0-521-20094-6, pp. 948–65. P. 950: &quot;In day-to-day affairs, the language chiefly used at the Safavid court and by the great military and political officers, as well as the religious dignitaries, was Turkish, not Persian; and the last class of persons wrote their religious works mainly in Arabic. Those who wrote in Persian were either lacking in proper tuition in this tongue, or wrote outside Iran and hence at a distance from centers where Persian was the accepted vernacular, endued with that vitality and susceptibility to skill in its use which a language can have only in places where it truly belongs.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Savory, Roger (2007). Iran Under the Safavids. Cambridge University Press. p. 213. ISBN 978-0-521-04251-2. &quot;qizilbash normally spoke Azari brand of Turkish at court, as did the Safavid shahs themselves; lack of familiarity with the Persian language may have contributed to the decline from the pure classical standards of former times&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Price, Massoume (2005). Iran's Diverse Peoples: A Reference Sourcebook. ABC-CLIO. p. 66. ISBN 978-1-57607-993-5. &quot;The Shah was a native Turkic speaker and wrote poetry in the Azerbaijani language.&quot;&lt;/ref&gt; هابئله بیرینجی شاه اسماعیل صفوی [[تورکجه|تورک دیلینده]] شعر یازاراق، اؤزونه «شاه اسماعیل ختائی» و یا «شاه اسماعیل خاتایلی» تورکجه بیر تخلّوص سئچمیشدیر.&lt;ref&gt;https://www.isna.ir/news/91083019553/دست-نوشته-منسوب-به-شاه-اسماعیل-صفوی-در-آلمان-شناسایی-شد&lt;/ref&gt; دئمک کی «خاتای» یوخسا «ختای» اَسکی تۆرکۆستاندا بیر شهرین آدی‌ایمیش.&lt;ref&gt;https://azens.az/az/news/ah-smay-l-X-tai-t-x-ll-s-n-hardan-g-t-r-b&lt;/ref&gt;

[[بیرینجی شاه اسماعیل|شاه اسماعیل صفوی‌نین]] آنا نسلی [[تورک خالقلاری|تورکدور]] و [[آغ‌قویونلولار|آغ‌قویونلو]] سولاله‌سینه منسوبدور. شاه اسماعیل [[عالم‌شاه بیگیم (آغ‌قویونلو)|عالم‌شاه بیگیم]] خاتونون اوغلو، عالم‌شاه بیگیم ایسه [[اوزون‌حسن|اوزون‌حسن آغ‌قویونلونون]] قیزی ایدی. آنجاق [[صفوی خاندانی|صفویلر]] سولاله‌سی‌نین و شاه اسماعیل صفوی‌نین آتا نسلی ایله باغلی موختلیف باخیشلار وار. شاه اسماعیلین آتاسی [[شیخ حیدر|شیخ حیدرین]] شجره‌سی [[شیخ صفی‌الدین اردبیلی|شیخ صفی‌الدین اردبیلیه]] یئتیشیر. بعضیلری شاه اسماعیلین آتا نسلی‌نین دیلی [[تورکجه]] اولدوغو اوچون صفویلرین آتا نسلینی [[آذربایجان تورکلری|تورک]] حساب ائدیرلر، بعضیلری ایسه صفویلرین آتا نسلی‌نین دیلی‌نین تورکجه اولماسینا باخمایاراق، اونلارین سویونو تورک حساب ائتمیرلر، و صفوی‌لرین نَسَبلرینی [[عربلر|عرب]]، [[فارسلار|فارس]] و یا [[کوردلر|کورد]] بیلیرلر و اونلارین دیلین تورکلشمیش حساب ائدیرلر.

تورک اولمایان تدقیقاتچیلارین چوخو «صفات الصفا» عصرینده شیخ صفی‌الدین‌ین اِتنیک منسوبیّتی حاقداکی معلوماتلارین اوزرینده سوکوتلا کئچیرلر.

بو عصرده دفعه‌لرله شیخ صفی‌نین سفرلری زامانی اونا &quot;پیر تورک&quot; (&quot;تورکون پیری&quot;) دئییلمه‌سی گؤستریلیر. هابئله شیرازدا (فارس تورپاغی) موریدلر اونا بۇ جور موراجعت ائدرمیشلر. حیکایت‌ده بئله بیر مقام دیقته لاییقدیر: &quot;یوکسک منسب صاحیبی اولان و بوتون فارسدا جسارتی ایله تانینان امیر عبدالله&quot; (صفیه موراجیعت‌له) دئدی: &quot;ای تورکون پیری...&quot;

مؤولانه احمد و مؤولانه ایبراهیم تبریزی سرئوی قئید ائدیردی‌لر کی، «(بیز) اردبیله گلدیک، شئیخین یانیندا (ائوینده)، قوی (آللاه) اونون روحونو عزیز توتسون، بیزه قارا چؤرک و سو گتیردی‌لر. غفلتاً بیر نئچه تورک داخیل اولدو. اونلارا آغ چؤرک و بال گتیردی‌لر». بۇ حکایت تورکلرین شیخ صفی‌نین ائوینده اوستونلوک وئریلدیگینی گؤستریر.

توکل ابن بزار همچنین شیخین &quot;تورک کندینده&quot; (&quot;ده تورک&quot;) اولماسیندان یازماسی اردبیل اراضیسینده تورک اهالیسینه ایشاره‌دیر.

=== صفوی‌لرین کورد منشألی اولماسی باره‌ده ===
بو باره‌ده [[احمد ذکی ولیدی توغان|زکی ولیدی توقانین]] فیکیرلری اولدوقجا ماراقلیدیر. توقای اکثر تدقیقات‌چی‌لارین اویدورما حساب ائتدیک‌لری «صفات الصفا» دان کورد قوشونلارینین آذربایجانا گلمه‌سی حاقدا روایته اساسلاناراق بونو ۱۰۲۵-جی ایلده روادی‌لرین آذربایجانی توتماسی ایله علاقه‌لندیریر. شیخ صفینین اجدادلاری اولان شئیخ زاهیدین اجدادلاریدا «روائدیلرین حربی عملیات‌لاری زامانی گیلان و اردبیله گلمیش، موغان و آراز ویلایت‌لرینده ایسلامی یایمیشلار». اونون فیکرینجه «اردبیل کورد شیخینین» نسلی «تامامیله تورکلشمیشدیر». اونون فیکرینجه ۱-اینجی شاه ایسماعیل و ۱-اینجی شاه طهماسیب اؤز کورد منشیینی تاریخدن سیلمک اۆچون الیندن گلنی ائتمیشدیر.

=== صفوی‌لرین فارس/تاجیک منشألی اولماسی باره‌ده ===
بعضی ایران تاریخچیلری شاه ایسماعیلی تورک حؤکمداری کیمی دئییل، خوصوصی شرایط اوجباتیندان تورکجه دانیشماغا و شعرلر یازماغا «مجبور اولان» [[ایران دیللی خالقلار|ایران دیللی–فارس]] کیمی قبول ائدیلیر. اونلارین دوشونجه‌لری اساسیندا؛ «ایران تورکلری، تورکمن و تاتار عیرقینین محصولودور. آذربایجان تاتارلاری تورکجه دانیشسالاردا فعلاً ایرانلیدیرلار، اونلار صاف ایرانلی‌لارین منشأجه تورکمن، یاخود تاتار عیرقی ایله قاریشیغینی تشکیل ائدیرلر.»

=== صفوی‌لرین عرب (سادات) منشألی اولماسی باره‌ده ===
بعضی صفوی شاهلاری اؤز حؤکومتلرینه مشروعیت وئرمک هدف ایله اؤز نسیل‌لرین ایسلام پیغمبرینه و یا شیعه ایماملارا منسوب ائدیردیلر و [[حضرت محمد]] و سادات نسلیندن اولدوقلارینی ایدعا ائدیردیلر. آنجاق چوخلو تاریخچیلر بو ایدعانی رد ائدیبلر.

== تاریخی ==
[[File:LocationSafavid.PNG|left|thumb|صفوی دولتینین سرحدی [[۱۵۱۲ (میلادی)|۱۵۱۲-اینجی میلادی]] ایلده]]

=== صفویلرین [[اردبیل]]ده فعالیتی ===
۱۳-اونجو عصرده [[آذربایجان]]&lt;nowiki/&gt;دا باش وئرمیش مونقول استیلاسی خالقین وضعیتی‌نین حددن آرتیق پیسلشمه‌سینه سبب اولموشدو. بئله بیر شرایط‌ده کورتبیی صورتده صوفی-درویش اوردئنلری مئیدانا گلدی. اهالینین دوشدوگو وضعیت بۇ اوردئنلرین اونلارین آراسیندا چوخ صورتله یاییلماسینا سبب اولدو. بۇ طریقت‌لرین باشچی‌لاری اؤز اطراف‌لاریندا اینسانلاری بیرلشدیرمگه باشلادی. طریقت باشچیلاریندان بیری‌ده [[شیخ صفی‌الدین اردبیلی|شیخ صفی‌الدین اسحاق الموسوی الاردبیلی]]([[۱۲۵۲ (میلادی)|۱۲۵۲]]-[[۱۳۳۴ (میلادی)|۱۳۳۴]]) اوْلموشدور. شیخ صفی‌الدینین یئددینجی [[ایمام کاظم|شیعه ایمامی موسی کاظمین]] نسیلیندن اولدوغو دئییلیردی. شئیخ صفی‌الدین چوخ بؤیوک نفوذ صاحیبی اوْلموشدور.

ایلکین دؤورلرده صفوی‌لر حاکیمیته شیعه‌لیک طریقتینین گوجو ایله گلمک ایستییردیلر، لاکین ۱۴-اونجو یوزیللیکدن اعتیباراً اونلارین اللرینده ایری تورپاق ساحه‌لری کئچدی. ایلک صفوی-فئودال [[شئیخ صدرالدین اردبیلی|شیخ صدرالدین]]([[۱۳۳۴ (میلادی)|۱۳۳۴]]-[[۱۳۹۲ (میلادی)|۱۳۹۲]]) اوْلموشدور.

اؤلکده باش وئرن پروسس‌لردن اونلار چوخ مهارت‌له ایستیفاده ائدیب خالق کوتل‌لرینی موختلیف وعده‌لرله اؤز طرف‌لرینه چکیردیلر. تدریجاً شیخ خواجه علی([[۱۳۹۲ (میلادی)|۱۳۹۲]]-[[۱۴۲۷ (میلادی)|۱۴۲۷]]) و شیخ ابراهیم([[۱۴۲۷ (میلادی)|۱۴۲۷]]-[[۱۴۴۷ (میلادی)|۱۴۴۷]]) (شیخ‌شاه آدی ایله مشهور اوْلموشدور) اردبیل ویلایتینین ایره‌سی فئودال حاکیمی کیمی چیخیش ائتمگه باشلادیلار، باشقا سؤزله اردبیل آرتیق صفویلره تابع اولان حربی-سیاسی و روحانی بیر ولایت ایدی. [[شیخ جنید]]ین ([[۱۴۴۷ (میلادی)|۱۴۴۷]]-[[۱۴۶۰ (میلادی)|۱۴۶۰]]) دؤورونده آرتیق دیگر ویلایت‌لره غنیمت اله کئچیرمک اۆچون هجوم ائدیردیلر. تدریجاً [[قاراباغ]] و [[تالیش داغلاری|تالیش داغلارینا]] قدر اولان شرق تورپاقلاری صفویلره تابع اولماغا باشلادی.

صفویلرین آرتان حربی-سیاسی چکیسی [[قاراقویونلولار|قاراقویونلو]] حؤکمداری جاهان‌شاهی مجبور ائتدی کی، شیخ جنیدی اردبیلدن چیخارتسین. شیخ جنید [[میصر]]ی، [[سورییا]]نی، [[مئسوپاتامییا]]نی گزیر و سوندا [[دییاربکیر]]ه گلیر. بورادا دا [[آغ‌قویونلولار]]لا قاراقویونلولارا قارشی اتفاق یارانیر. شیخ جنید [[اوزون حسن]]ین باجیسی خدیجه بگیم‌له ائولنیر.

شیخ جنیدین اردبیلدن کناردا اولماسینا باخمایاراق بورادا دا اونا یئنی موریدلر و طایفالار قوشولورلار. [[۱۴۵۹ (میلادی)|۱۴۵۹]]-جو ایلده شیخ جعفرین اردبیله قاییتماق ایستگی [[شیخ جعفر]] (شیخ ایبراهیمین اوغلو) طرفیندن انگللندی (شیخ جعفر سوننی‌لیگی تبلیغ ائدیردی) [[۱۴۶۰ (میلادی)|۱۴۶۰]]-جی ایلده شئیخ جفرین [[داغیستان]] یوروشو زامانی صفویلر [[ای خلیلوالله]] و [[جاهانشاه]]این قوشونلارینا قارشی دؤیوشده مغلوب اولور. شیخ جنید اؤلور. اونو اوغلو [[شیخ حیدر]]([[۱۴۶۰ (میلادی)|۱۴۶۰]]-[[۱۴۸۸ (میلادی)|۱۴۸۸]]) اوز ائدیر. شیخ حیدر داییسی اوزون حسنین قیزی عالمشاه بگیم‌له ائولنیر. صفوی-آغ‌قویونلو اتفاقی برپا اوْلونور.

اؤلکه‌ده باش وئرن پروسس‌لر نتیجه‌سینده [[۱۴۷۰ (میلادی)|۱۴۷۰]]-جی ایلده اردبیله گلن اوزون حسن شیخ جعفری قیوم ساخلاماقلا شیخ حیدری «صفوییی» اوردئنینین ایره‌سی تاختیندا اوتورتدوردو.

[[شیخ حیدر]] اوردئنده بیر سیرا ایصلاحات‌لار آپاردی، صفوی‌لر محض اونون دؤورونده «[[قیزیلباش|قیزیلباش‌لار]]» آدلانماغا باشلادیلار. بۇ ایصلاحات‌لار نتیجه‌سینده شیخ حیدر «ابن آللاه» آدلانماغا باشلادی. شیخ حیدرین رهبرلیگی ایله صفوی‌لر [[۱۴۸۳ (میلادی)|۱۴۸۳]]-جو ایلده [[شیروان تاریخی ویلایتی|شیروان]] و [[داغیستان]]ا، [[۱۴۸۷ (میلادی)|۱۴۸۷]]-جی ایلده شیروانا یوروش ائتدی‌لر-[[شماخی|شاماخی]] توتولدو. بۇ یوروش‌لر نتیجه‌سینده شیخ حیدره قارشی آغقویونلو-شیروانشاه بیرلیگی یاراندی. [[۱۴۸۸ (میلادی)|۱۴۸۸]]-جی ایل [[۹ ژوئن|۹ ژوئندا]] [[شاه‌داغ]]ین اتگینده [[تاباساران]]دا باش وئرمیش دؤیوشون نتیجه‌سی کیمی صفوی‌لر شیخ حیدر باشدا اولماقلا چوخلو ایتکی وئردی. بۇ دؤیوشده رقیبل‌رده حدسیز چوخ ایتکی وئردیلر.

{{ساغدان}}
تاباساران دؤیوشو نتیجه‌سینده اردبیل حاکیم‌لیگی ضعیف‌لیگیر (دئمک اولار کی، یوخا چیخیر). اوچ صفوی شاهزاده‌سی- سولطانلی، ایبراهیم و ایسماعیل [[شیراز]] یاخینلیغیندا [[ایستخر قالاسی]]نا سالینیر. لاکین باش وئرن پروسس‌لر حاکیمیته گلمیش روستم اونلاری آزاد ائدیر و آغقویونلو داخیلی چکیشمه‌لری آرادان قالدیرماق اۆچون سولطانلی ایله موتفق‌لشیر. بایسونقورو مغلوب ائدن سولطانلی تبریزه و اردبیله گلیر. اردبیل و تبریز شیخ حیدرین اولادلارین چوخ گؤزل قارشیلاییر. اردبیله اطرافدان چوخلو مورید آخیشماغا باشلاییر. بۇ حرکت آغقویونلو روستمه خوش گلمیر، سوی-قصد تشکیل اوْلونور. سوی-قصدین اوستو آچیلیر. [[۱۴۹۴ (میلادی)|۱۴۹۴]]-جو ایلده [[شمسی]] دؤیوشو غئیری-برابر کئچیر و سولطانلی اؤلور. دؤیوشدن اول سولطانلی «صفویی» اوردئنینین باشچی‌سی ایسماعیلی تعیین ائدیر. صفویلرین اردبیل مولکلری اله کئچیریلیر.

ایسماعیل حوسین بی لله شاملینین رهبرلیک ائتدیگی ۸۰ نفره یاخین صوفی ایله بیرلیکده [[اردبیل]]د، [[رشت]]د، [[کسکره]] داها سوْنرا ایسه [[لاهیجان]]دا - [[گیلان]]ین بییئتین ویلایتینده گیزلنیر. بورادا ویلایتین حاکیمی [[میرزه علی]]نین ساراییندا یئرلشیرلر. ایسماعیلین لاهیجاندا اولدوغو ۶ ایل مدتینده او مشهور عالیم [[شمس‌الدین لاهیجی]] طرفیندن تحصیل گؤرور.

=== صفویلر دؤولتینین یارانماسی ===
[[شکیل:۴۰سوتوون.ژپگ|لئفت|تهومب|۲۷۰پخ|[[ایصفاهان]]دا ۴۰ سوتون سارایی]]
[[۱۴۹۹]]-جو ایلده اردبیل شیخلرینین مصلحتی ایله ایسماعیل لاهیجانی ترک ائدیر و اردبیله اوز توتور. بورادا او [[قیزیلباش]] موریدلرینی اؤز اطرافینا توپلاییر. [[دئیلم]]دن، [[طاروم]]دان کئچه‌رک [[خالخال]]ا گلیر. یولبویو ایسماعیل آذربایجانین دیگر اراضی‌لریندن، آنادولودان چوخلو سایدا طرفداشی قوشولور. قیشی [[ارجیوان]]دا کئچیریر. [[۱۵۰۰]]-جو ایلده [[جابانی دؤیوشو]] [[فرخ یاسار]]ین، [[۱۵۰۱]]-جی ایل [[شرور دؤیوشو]] [[الوند میرزه]]نین مغلوبیتی ایله نتیجه‌لنیر.

۱۵۰۱-جی ایلده تبریزه داخیل اولان ایسماعیل اؤزونو شاه اعلان ائدیر. [[۱۵۰۳]]-جو ایل [[۲۱ ژوئن]] [[آلماقولاغی دؤیوشو]] [[مراد میرزه]]نین مغلوبیتی و صفوی‌لرین تام غلبه‌سی ایله سونا چاتیر.

=== صفویلر دؤولتینین بین‌الخلق موناسیبت‌لرده ایشتیراکی ===
== ایداره اولونما سیستئمی ==
== صفوی ایمپئرییاسیندا آذربایجانلی-تورک طایفالار ==
== گؤرونتولر ==
&lt;gallery perrow=&quot;6&quot; heights=&quot;300&quot; widths=&quot;۱۲۰&quot;&gt;
فایل:Qezelbash.JPG
فایل:Ismail declares himself shah by entering Tabriz, Chingiz Mehbaliyev.jpg
فایل:Сефи ۱-й 1629-42.jpg
فایل:The Battle between Shah Ismail and Abul-Khayr Khan.jpg
فایل:Battle of Chaldiran (1514).jpg
فایل:Map Safavid persia.png
فایل:Tahmasb-1.jpg
فایل:Shah Tahmasp and Humayun.jpeg
فایل:The Syrian king and the apprehensive dervishes.png
فایل:Shah Abbas I engraving by Dominicus Custos - Antwerp artist printer and engraver.jpg
فایل:Matthaus 1598.jpg
فایل:Hondius 1610.jpg
فایل:Abbas I of Persia.jpg
فایل:როსტომ ხანი.gif
فایل:Husain Ali Beg.jpg
فایل:Embassy to Europe.jpg
فایل:Abbas I as a new Caesar being honoured by the trumpets of fame and the Persian embassy in Allegorie de l Occasion by Frans II Francken 1628.jpg
فایل:Shah Abbas II.jpg
فایل:۱۷۰۸. დავით II-ს წყალობის განახლების სიგელი.jpg
فایل:Persia, Caspian Sea, part of Independent Tartary.png
فایل:Moll 1720 Persian Empire.JPG
فایل:Safavid Persian Empire.jpg
فایل:Shah soleiman safavi.jpg
فایل:Safavid-helmet.jpg
فایل:Persian Musketeer.jpg
فایل:Sir Robert Shirley by Anthony Van Dyck 1622 Rome.jpg
فایل:Polo game from poem Guy u Chawgan.jpg
فایل:74 Chardin Safavid Persia women customs.jpg
فایل:73 Chardin Safavid Persia men customs.jpg
فایل:Daud Khan Undiladze.jpg
فایل:Jean Chardin 1739.jpg
فایل:03 Chardin Tblisi 1671.jpg
فایل:49 Chardin Safavid Legal system Karkan.jpg
فایل:Isfahan to the north side by Eugène Flandin.jpg
فایل:Hotel Shah Abbas Sahn.jpg
فایل:Chehel Sotoon.jpg
فایل:Silk route.jpg
فایل:Vank Cathedral interior.jpg
فایل:Esfahan-shah-sq.jpg
فایل:Chahar bagh school drawing.jpg
فایل:Canons of medicine.JPG
فایل:Masjid Shah, view of the courtyard by Pascal Coste.jpg
فایل:Safavid-star.png
&lt;/gallery&gt;

== بیرده باخ ==
* [[صفوی خاندانی]]
* [[صفوی-عوثمانلی ساواشی (۱۵۳۲-۱۵۵۵)]]
* [[صفوی-عوثمانلی ساواشی (۱۵۷۸-۱۵۹۰)]]
* [[صفوی-عوثمانلی ساواشی (۱۶۰۳-۱۶۱۸)]]
* [[صفویه و گورکانیلر ساواشی (۱۶۲۲–۲۳)|صفویه و گورکانیلر ساواشی (۱۶۲۳–۱۶۲۲)]]
* [[صفوی-روسیه ساواشی (۱۶۵۱-۱۶۵۳)]]
* [[صفوی-عوثمانلی ساواشی (۱۷۲۳-۱۷۲۷)]]

== قایناقلار ==
{{قایناق}}
{{قایناق}}
وقتای افندییئو - آذربایجان صفوی دؤولتی
{{ایمپیراتورلوغلار}}
[[بؤلمه:اوغوزلار]]
[[بؤلمه:آذربایجان تاریخی]]
[[بؤلمه:اون‌آلتینجی عصر]]
[[بؤلمه:اون‌سککیزینجی عصر تاریخی]]
[[بؤلمه:ایران تاریخی]]
[[بؤلمه:ایراندا تاریخی سیلسیله‌لر]]
[[بؤلمه:تورک تاریخی]]
[[بؤلمه:صفوی ایمپیراتورلوغو]]
[[بؤلمه:صفویلر]]
[[بؤلمه:Early Modern history of Iran]]
[[بؤلمه:Empires and kingdoms of Iran]]
[[بؤلمه:Iranian dynasties]]
[[بؤلمه:Iranian Muslim dynasties]]
[[بؤلمه:Monarchy in Persia and Iran]]
[[بؤلمه:Early Modern history of Georgia (country)]]
[[بؤلمه:Early Modern history of Armenia]]
[[بؤلمه:Early Modern history of Azerbaijan]]
[[بؤلمه:داغیستانین تاریخی]]
[[بؤلمه:Early Modern history of Iraq]]
[[بؤلمه:۱۵۰۱ میلادی ایلده قورولان بؤلگه‌لر و اؤلکه‌لر]]
[[بؤلمه:1501 establishments in Asia]]</text>
      <sha1>ahwguz9s466g5bbrpri0qgwjxqdkikh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>لیسبون</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11222</id>
    <revision>
      <id>1593770</id>
      <parentid>1472088</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T00:30:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kent Wang</username>
        <id>64840</id>
      </contributor>
      <comment>/* شکیللر */ Equestrian statue of King José I with Arco Triunfal da Rua Augusta 45.jpg</comment>
      <origin>1593770</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10518" sha1="rcovoy5crnjjv1qbqogf0okxvqrar1b" xml:space="preserve">{{Geobox|Capital
&lt;!-- *** Heading *** --&gt;
| name                     = ليسبون
| native_name              = Lisboa
&lt;!-- *** Names **** --&gt;
| etymology                = ''Lisboa'', [[پورتوقال دیلی]] derivative of Latin ''Ulyssippo'' after [[Odysseus|Ulysses]]; and/or Roman ''Olissipona'', for the name of the [[تاقوس چایی]]
| official_name            = Município de Lisboa (Municipality of Lisbon)
| motto                    = Muito Nobre e Sempre Leal (Very Noble and Always Loyal)
| nickname                 = A Cidade das Sete Colinas (The City of Seven Hills), Rainha do Mar (Queen of the Sea), A Cidade da Tolerância (The City of Tolerance), A Cidade da Luz (The City of the Light)
&lt;!-- *** Image *** --&gt;
| image                    = Poster Lisbon.jpg
| image_caption            = Clockwise, from top: [[Praça do Comércio]], [[Parque Eduardo VII]], [[Padrão dos Descobrimentos]], [[Torre de Belém]], the [[Sé de Lisboa]],  and [[Parque das Nações]].
| image_size               = 295px
&lt;!-- *** Symbols *** --&gt;
| flag                     = Lisboa.PNG
| symbol                   = Crest of Lisboa.png
&lt;!-- *** Country *** --&gt;
| country                  = 
Portugal
| state_type               = NUTS II Region
| state                    = Lisbon metropolitan area
| region_type              = NUTS III Subregion
| region                   = Lisbon metropolitan area
| district                 = [[Lisbon District|Lisbon]]
| municipality             = &lt;nowiki&gt;Lisbon&lt;/nowiki&gt;
&lt;!-- *** Family *** --&gt;
| part_type                = [[#Civil parishes|Civil parishes]]
| part_count               = 53
| part                     = ([[#Civil parishes|see text]])
| landmark                 =
| river                    = Tagus River
&lt;!-- *** Locations *** --&gt;
| location                 = Lisbon
| elevation                = 2
| prominence               =
| pushpin_map = Portugal#Europe
| coordinates              = {{Coord|38|42|50|N|9|8|22|W|display=inline,title}}
| capital_coordinates      = 
| mouth_coordinates        = 
| highest                  = 227 m
| highest_location         = Serra de Monsanto
| highest_region           = [[Benfica (Lisbon)|Benfica]]
| highest_state            = Lisbon
| highest_elevation        = 199
| highest_coordinates      = {{Coord|38|43|43|N|9|11|5|W|display=inline}}
| lowest                   = Sea level
| lowest_location          = Atlantic Ocean
| lowest_region            =
| lowest_state             =
| lowest_elevation         = 0
| length                   =
| length_orientation       = West-East
| width                    =
| width_orientation        = North-South
| area                     = 100.05
| area_land                =
| area_water               =
| area_urban               = 958
| area_metro               = 3015
&lt;!-- *** Population *** --&gt;
| population               = 545245
| population_date          = 2011
| population_urban         = 2700000
| population_metro         = 2821876
| population_density       = 6446.2
| population_density_urban = 2132
| population_density_metro = 954
&lt;!-- *** History &amp; management *** --&gt;
| established_type         = Settlement
| established              = Prior to Roman rule
| established1_type        = City
| established1             = c. 1256
| government_type          = [[Local administrative unit|LAU]]
| government               = [[Concelho]]/[[Câmara Municipal]]
| government_location      = Praça do Município
| government_region        = Lisbon
| government_state         = [[Grande Lisboa]]
| government_elevation     = 33
| government_coordinates   = {{Coord|38|42|29|N|9|8|18|W|display=inline}}
| mayor_type               = [[President of the Municipal Chamber|President]]
| mayor                    = [[Fernando Medina (politician)|Fernando Medina]]
| mayor_party              = [[Socialist Party (Portugal)|PS]]
| leader_type              = [[Assembleia Municipal|Municipal chair]]
| leader                   = Helena Roseta
| leader_party             = [[Socialist Party (Portugal)|PS]]
&lt;!-- *** Codes ***  --&gt;
| timezone                 = [[Western European Time|WET]]
| utc_offset               = ±00:00{{!}}UTC
| timezone_DST            = [[Western European Summer Time|WEST]]
| utc_offset_DST           = +1
| iso_code                 =
| postal_code              = 1149-014 Lisboa
| postal_code_type         = Postal zone
| area_code                = (+351) 21 XXX-XXXX
| area_code_type           = Area code &amp; prefix
| code                     =
&lt;!-- *** UNESCO etc. *** --&gt;
| whs_name                 =
| whs_year                 =
| whs_number               =
| whs_region               =
| whs_criteria             =
| iucn_category            =
&lt;!-- *** Free fields *** --&gt;
| free_type                = [[Demonym]]
| free                     = ''Lisboeta'' or ''[[Alfacinha]]''
| free1_type               = [[Patron saint]]
| free1                    = [[Vincent of Saragossa]] and [[Anthony of Lisbon]]
| free2_type               = Municipal address
| free2                    = Praça do Município, 1&lt;br&gt;1149-014 Lisboa
| free3_type               = Municipal holidays
| free3                    = 13 June ([[Anthony of Lisbon|St. Anthony's Day]])
&lt;!-- *** Maps *** --&gt;
&lt;!--
| map                      = LocalLisboa.svg
| map_size                 = 235
| map_caption              = Location of the municipality of Lisbon in Portugal
| map_background           =
| map_locator              =
--&gt;
&lt;!-- *** Websites *** --&gt;
| commons                  = Lisbon
| statistics               =
| website                  = http://www.cm-lisboa.pt/
&lt;!-- *** Footnotes *** --&gt;
| footnotes                =
}}

'''ليسبون''' [[پورتوقال]] اؤلکه سینین [[باشکند]]یدیر.

[[آوروپا]]ین ان رنگ‌لی باشکندلارین‌دان بیری اوْلان لیسبون [[روم]] و [[ایستانبول]] کیمی یئددی تپه اوزرینه قورولموش‌دور.

== ایقلیم ==
لیسبون [[آوروپا]]نین ان ایستی [[باشکند]]لارین‌داندیر. باهار و یای فصللری عومومیتله گونش‌لی‌دیر

== اهالی ==

شهرین اهالی‌سی ۵۶۴.۶۵۷ ایک‌ن مئتروپولودان بؤلگه‌نین اهالی‌سی ۲. ۷۶۰.۷۲۳دور. شهر ایچین‌ده‌کی اهالی سیخ‌لیغی ۶.۶۵۸ آدام/km² دیر. لیسبون آوروپادا ان سۆرعت‌لی بؤیویه‌ن مئتروپولودان ساحه‌لردن بیری‌دیر و [[بیرلشمیش میللتلر تشکیلاتی]] تخمینلرینه گؤره ۲۰۵۰-جی ایلده اهالی ۴،۵ میلیون آداما چاتاجاق.

== ایدمان ==
لیسبون‌دا ان مشهور ایدمان [[فوتبول]]دور. شهرین باش‌لیجا کلوبلاری آراسین‌دا [[یوفا]]نین ۵ اوْلدوزلو ایستادیوملار سیاهی‌سین‌دا اوْلان ۶۵،۰۰۰ نفرلیک[[دا لوژ]]  (ایشیق ایستادیومو) ایله [[سل بنفیکا]] کلوبونون آدینی چکمک اولار. بنفیکا [[یوفا چمپیونلار لیقاسی]]نی ایکی دفعه قازانمیش و یئددی دفعه فینال‌دا اوینامیش‌دیر. کلوبون مشهور اویون‌چولاری آراسین‌دا [[۱۹۶۰]]-جی ایللرده [[اوسبیو]]، حال-حاضیردا دا [[روی جوستا]]، [[نونو گومس]]  ساییلا بیلر.

[[ایسپورتینگ لیسبون]]، شهرین دیگر مشهور فوتبول کلوبودور. بۇ کلوب اؤز اویونلارینی ۵۲.۰۰۰ نفرلیک و یئنه یوفا-نین ۵ اوْلدوزلو ایستادیوملار سیاهی‌سین‌دا اوْلان [[ژوزه آلوالادی]] (ژوزه آلوالادی ایستادیومو) ایستادیومون‌دا کئچیریر. ایسپورتینگ لیسبون بیر دفعه [[یوفا کوبوک غالیبلری کوبوکو]]نو قازانمیش و بیر دفعه ده [[یوفا کوبوکو]]ندا فینال اوینامیش‌دیر.

هر ایل [[مارس]] آیین‌دا اهالینین کوتلوی ایشتیراک ائتدیی و دۆنیا سوییه‌سینده‌کی بۇ جور تدبیرلرده ان چوخ آدامین توپلاندیغی قاچیشلاردان اوْلان [[یاری مارافون]] تشکیل ائدیلیر.

== قارداش شهرلر ==
* [[File:Flag of Canada.svg|20px]] [[مونرال]]، [[کانادا]]
* [[File:Flag of the United States.svg|20px]] [[جرسی]]، [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلری]]
* [[File:Flag of France.svg|20px]] [[پاریس]]، [[فرانسه]]
* [[File:Flag of Hungary.svg|20px]] [[بوداپست]]، [[ماجاریستان]]
* [[File:Flag of Croatia.svg|20px]] [[زاقرب]]، [[کروواسی]]
* [[File:Flag of Spain.svg|20px]] [[مادرید]]، [[ایسپانیا]]
* [[File:Flag of Cyprus.svg|20px]] [[نیکوزیا]]، [[جنوبی قیپرس]]
* [[File:Flag of Argentina.svg|20px]] [[بوئنوس آیرس]]، [[آرژانتین]]
* [[File:Flag of the People's Republic of China.svg|20px]] [[ماکاو]]، [[چین]]
* [[File:Flag of Greece.svg|20px]] [[آتن|آفینا]]، [[یونان]]

== شکیللر ==

&lt;gallery&gt;
File:Torre de Belem 1.JPG
File:TelhadosLisboa1.JPG
File:Parque_Eduardo_Setimo.JPG
File:Porto_de_Lisboa_%282%29.jpg
File:Lisboa_-_Ponte_25_de_Abril.jpg
File:TeatroNacionalDMariaII.JPG
File:Aqueduto_das_%C3%81guas_Livres_%281%29.jpg
File:MonumentoRestauradoresLisboa.JPG
File:Convento_do_Carmo_ruins_in_Lisbon.jpg
File:Lisbon_calcada.jpg
File:Jardim_Museu_Agricola_Tropical_Lisboa_1.JPG
File:Porto_de_Lisboa_%283%29.jpg
File:Equestrian statue of King José I with Arco Triunfal da Rua Augusta 45.jpg
File:Lisboa_-_Assembleia_da_República.jpg
File:Aqueduto_das_%C3%81guas_Livres_%281%29.jpg
File:Torre_Vasco_da_Gama_01.JPG
File:Gare_Oriente_Lisboa.JPG
File:Lisboa_-_Marquês_de_Pombal.jpg
File:Lisboa_-_Expo98_-_Vista_Geral.jpg
File:Lisboa_-_Torre_São_Gabriel.jpg
File:Lisboa_-_Gare_do_Oriente.jpg
File:Porto de Lisboa (3).jpg
&lt;/gallery&gt;

[[file:Vasco da Gama bridge panorama.jpg|900px|thumb|center|[[Tejo çayı|تژو چایی]] اوزرینده‌کی [[واسکو دا قاما کؤرپوسو]]]]

== قایناقلار ==
{{قایناق}}
{{اوروپا باشکندلری}}

[[بؤلمه:اوروپا باشکندلری]]
[[بؤلمه:پورتوقال شهرلری]]</text>
      <sha1>rcovoy5crnjjv1qbqogf0okxvqrar1b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ایروان خانلیغی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18052</id>
    <revision>
      <id>1593762</id>
      <parentid>1559954</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T17:49:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Nadir_Shah_Flag.svg|Nadir_Shah_Flag.svg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by ConflictFan|]].</comment>
      <origin>1593762</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9670" sha1="jhdnnbdbs1mc1d67vdchn3cjmyd7n8b" xml:space="preserve">{{تاریخی دولت
|آدی                       = ایروان خانلیغی (قاجار دؤولتینه باغلی)
|اصلی_آد               = ایروان خانلیغی
|دوروم                    = خانلیق
|هیمن                      = 
|بایراق                    = Flag of Eriwan Khanate.JPG
|ایضاح_بایراق               = ایروان خانلیغینین بایراغی
|گرب                      = 
|ایضاح_گرب                 = 
|خریطه                    = ErevanKhanate.gif
|ایضاح_خریطه               = ۱۸-نجی میلادی یۆز ایللرده ایروان خانلیغینین تورپاقلاری
|p1= افشارلار دؤولتی
|flag_p1=
|p2=
|flag_p2=
|p3=
|flag_p3=
|p4=
|flag_p4=
|p5=
|flag_p5=
|س1= ائرمنیستان ویلایتی (روسیه ایمپیراطورلوغو)
|flag_s1= Flag of Russia.svg
|س2=
|flag_s2= 
|س3=
|flag_s3 = 
|س4=
|flag_s4 = 
|س5=
|س6=
|س7=
|س8=
|flag_s8= 
|س9=
|س10=
|س11=
|یارانما1                  = ۱۷۴۷
|لغواولما1                 = ۱۸۲۸
|شوعار                      = 
|باشکند                   = [[ایروان]]
|شهرلر                  = [[گومرو|گۆمرو]]، [[گؤیجه]]
|دیل                       = [[تورکجه]]
|پول_واحیدی                = 
|ساحه                      = ۲۴۰۰۰&lt;ref&gt;T.Akopyan&lt;/ref&gt;
|اهالی                     = ۸۱۰۰۰ موسلمان (۱۸۲۷-جی ایل)
|ایداره ائتمه فورماسی         = خانلیق
|سولاله                    = [[قاجارلار]]
|پادیشاهلیق عونوانی1            = خان
|پادیشاه1                   = میر مهدی خان
|پادیشاه_حاکیمیت1        = (۱۷۴۷-۱۷۵۲)
|پادیشاه2                   = حسین قۇلو خان
|پادیشاه_حاکیمیت2        = (۱۸۰۷-۱۸۲۸)
|پادیشاه3                   = 
|پادیشاه_حاکیمیت3        = 
|دین                       = [[ایسلام]]
|علاوه بند                = 
|بندین آدی                = 
|علاوه بند1               = 
|بندین آدی1               = 
|علاوه بند2               = 
|بندین آدی2               = 
|مرحله1                  = 
|گون_آی1                   = 
|ایل1                       = 
|مرحله2                  = 
|گون_آی2                   = 
|ایل2                       = 
|قئید                      = 
}}
'''ایروان خانلیغی''' (باشقا تانینمیش آدلار: چوخور سعد) [[نادرشاه|نادیر شاهین]] ۱۷۴۷-نجی میلادی ایلینده‌کی اؤلوموندن سوْنرا [[قافقاز]] و [[آذربایجان (تاریخی اراضی)|آذربایجان]] توْپراقلاریندا قۇرولان موسلمان تورک دؤولت دیر.&lt;ref&gt;[http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Bakihanov/frametext5.htm Abbasgulu Bakikhanov. Golestan-e Eram. Period V]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Choueiri, Youssef M., A companion to the history of the Middle East, (Blackwell Ltd., 2005), 516.&lt;/ref&gt; بو خانلیق ۱۸۲۸-نجی میلادی ایلینده [[قاجارلار]] ایله [[روسیه ایمپیراطورلوغو]] آراسیندا ایمضالانان تۆرکمن‌چای مۇقاویله‌سی اساسیندا روسلارا تاپشیریلدی. بو اوْلای بو گۆن ائرمنیستان آدلانان توْپراقلاردا چوْخلو موسلمانین اؤلدورولمه‌سینه بیر باشلانیش ساییلیر.

== ایروان خانلیغینین تاریخی ==
اوْن سککیزینجی میلادی یوز ایللرین آرالاریندا [[میرمهدی خان]] باشچیلیغی ایله اساسی قوْیولان ایروان خانلیغی، [[قافقاز]] و [[آذربایجان (تاریخی اراضی)|آذربایجان]] بؤلگه‌سینده [[نخجوان خانلیغی]]، [[ماکی خانلیغی]]، [[عثمانلی ایمپیراتورلوغو|عثمانلی ایمپیراطورلوغو]]، [[کارتلی کاخئتی‌لر]]، [[بوْرچالی سولطانلیغی]]، [[قاراباغ خانلیغی]] و [[قازاق سولطانلیغی]] ایله هم‌سرحد ایدی. بو خانلیغا [[ایروان]] باشکندلیک ائدیب‌دیر. قایناقلارا دایاناراق [[ایروان]] شهرینین اساسینی '''روان‌قۇلی خان''' قوْیوب‌دور. (تورک دیلینده سؤزجوگون باشلانیشیندا اوْلان ''ر'' حرفیندن اؤنجه بیر سسلی آرتیریلیر، میثال اۆچون روس، اوروس و ریشته، اریشته دئییلیر. بو قاعده ایله روان کلمه‌سینین ایروان کیمی سؤیلنمه‌سی احتماللی دیر.)

== خانلیغین جمعیت قۇرولوشو ==
۱۸۲۸-نجی میلادی ایلینده [[روسلار]] اوْردوسونون [[ایروان]] شهرینه یۆروشو و ایروان خانلیغینین دۆشمه‌سی زامانی، [[ژنرال پاسکئویچ]]‌ین وئردیی بیلگی‌لره دایاناراق خانلیقدا ۱۰ مین [[موسلمان]] تورک عاییله و  ۳ مین ائرمنی عاییله یاشاییردی. باشقا بیلگی‌لر جمعیتین یۆزده سکسن موسلمان اوْلدوغونو آیدینلادیر.&lt;ref&gt;Bournoutian, George A. (1982). Eastern Armenia in the Last Decades of Persian Rule, 1807 - 1828. Malibu: Undena Publications. pp. xxii + 165.&lt;/ref&gt; چۇخور سعد بؤلگه‌سینین روسلار الینه گئچمه‌سیندن سونرا چوخ قیسا زاماندا ائرمنی‌لشدیرمه سیاستی باشلاندی، ائرمنی‌لر گۆج ایله بؤلگه‌یه کؤچ ائتدیلر.

== ایروان خانلیغینین میراثی ==
[[فایل:The Hall of Mirrors in the Palace of the Sardar.jpg|240px|بندانگشتی|ایروان خانلارینین سارایی]]
[[ایروان]] شهری [[صفویلر|صفویه]] چاغیندان اؤنجه [[قافقاز]]‌ین کیچیک کندلریندن ایدی آمما [[شاه اسماعیل خطایی|شاه ایسماعیل صفوی]] بویوروغو ایله بو شهرین گلیشمه‌سی باشلاییر.
==== ایروان قالاسی ====
آدلیم تورک سیاحی اولان [[اولیا چلبی|اولیاء چلبی]] وئردیگی بیلگیلره گؤره (۹۱۵-نجی هیجری ایل و ۱۵۰۹-۱۵۱۰ -نجو میلادی ایل) [[شاه اسماعیل خطایی|شاه ایسماعیل صفوی]] اؤز وزیری [[روان‌قولو خان|روان‌قۇلو خانا]] قالا تیکدیریلمه‌سی اۆچون (ایندیکی [[ایروان]] شهرینین یئرینده [[زنگی چایی|زنگی چایینین]] ساغ ساحیلی بویونجا) امر بۇیوردو. روان‌قۇلو خان یئددی ایلده قالانی تیکدیریب، باشا چاتدیردی. قالانین اۆچ قاپیسی (''تبریز قاپیسی''، ''شیروان قاپیسی''، ''کؤپرو قاپیسی'') و دؤرت محله‌سی (''قلعه''، ''شهر''، ''تپه‌باش'' و ''دمیربولاق'') وار ایدی. بو قالا ایروان خانلیغی چاغیندا گلیشمه‌سینی دوام ائتدی آمما ۱۸۶۴-نجو ایلدن باشلایاراق روسلار حاکمیتی آلتیندا قالا دووارلاری بۆتونلوکجه سؤکولدو.

==== ایروان مسجیدلری ====
[[صفویلر|صفویه‌دن]] ایروان خانلیغینین سون چاغلارینادک ایروان شهرینده ۱۲ مسجیدین تیکیلمه‌سی ذیکر اولوب‌دور. بو مسجیدلرین آدلاری بو قراردادیر، جامع مسجیدی، قالا مسجیدی، شاه عباس مسجیدی، زال خان مسجیدی، نوروزعلی بی مسجیدی، سرتیب خان مسجیدی، حسین‌علی خان مسجیدی، حاجی ایمام‌وئردی بی مسجیدی، حاجی جعفر بی مسجیدی و ... . آد آپاریلمیش مسجیدلرین هامیسی ائرمنی‌لرین گۆجلنمه‌سیندن آز سونرا یاریمچیلیق یا بۆتون شکیلده داغیدیلیب‌لار.

== ایروان خانلیغینین خانلاری ==
ایروان خانلیغیندا خانلیق ائدنلرین آدلاری:
:*میرمهدی خان زیادلی قاجار
:*خلیل خان اؤزبک (۱۷۵۲-۱۷۵۵)
:*حسن‌علی خان زیادلی قاجار (۱۷۵۵-۱۷۵۹)
:*حسین‌علی خان زیادلی قاجار (۱۷۵۹-۱۷۸۳)
:*غلامعلی خان زیادلی قاجار (۱۷۸۳-۱۷۸۴)
:*محمد خان زیادلی قاجار (۱۷۸۴-۱۸۰۵)
:*مهدی قۇلو خان دوه‌لی قاجار (۱۸۰۵-۱۸۰۶)
:*احمد خان مقدم (۱۸۰۶-۱۸۰۷)
:*حسین قۇلو خان قووانلی قاجار (۱۸۰۷-۱۸۲۷)

[[File:Khanate_of_Eriwan_in_1809-1817.JPG|thumb|left|300px]]

== گؤرونتولر ==

&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot; perrow=&quot;3&quot; heights=&quot;200px&quot;&gt;
File:The Hall of Mirrors in the Palace of the Sardar.jpg
&lt;/gallery&gt;

== قایناقلار ==
{{قایناق}}

{{تورک تاریخی-قارالاما}}
{{آذربایجان خانلیقلاری}}

[[بؤلمه:تورک تاریخی]]
[[بؤلمه:ایسلام تاریخی]]
[[بؤلمه:آذربایجان خانلیقلاری]]
[[بؤلمه:ایروان خانلیغی| ]]</text>
      <sha1>jhdnnbdbs1mc1d67vdchn3cjmyd7n8b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ونتو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22816</id>
    <revision>
      <id>1593784</id>
      <parentid>1500286</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T07:06:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ashoppio</username>
        <id>39384</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Coat of Arms of Veneto.png]] → [[File:Arms of Veneto.svg]] vector file</comment>
      <origin>1593784</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2680" sha1="8g4t6z791gmfz2u1g2ivmhuf4ejbkas" xml:space="preserve">{{Infobox Region of Italy|
|Name    =
|Italian_name  =
|region_coa    =Arms of Veneto.svg
|coa_size      =60px
|map     =Veneto in Italy.svg
|flag    =Flag of Veneto.svg
|flag_link     =
|capital =Venice
|area    =18399
|area_source   =
|area_percent  =6.0
|population    =4865380
|pop_percent   =8.1
|pop_ref =
|pop_date      =2012-10-30
|citizenship_it      =89,87%
|citizenship_ref&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://demo.istat.it/str2007/query.php?lingua=ita&amp;Rip=S2&amp;Reg=R05&amp;Pro=P000&amp;Com=&amp;paese=A9999&amp;submit=Tavola |title=Statistiche demografiche ISTAT |publisher=Demo.istat.it |accessdate=2010-04-24 |archivedate=2021-02-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210221012855/http://demo.istat.it/str2007/query.php?lingua=ita&amp;Rip=S2&amp;Reg=R05&amp;Pro=P000&amp;Com=&amp;paese=A9999&amp;submit=Tavola }}&lt;/ref&gt;   =
|citizenship_2_title =Romanian
|citizenship_2_info  =2,38%
|citizenship_3_title =other
|citizenship_3_info  =7,75%
|provinces=
|GDP     =166.4&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&amp;init=1&amp;language=en&amp;pcode=tgs00003&amp;plugin=1 |title=Eurostat – Tables, Graphs and Maps Interface (TGM) table |publisher=Epp.eurostat.ec.europa.eu |date=2011-03-11 |accessdate=2011-06-03}}&lt;/ref&gt;
|GDP_year      =2015
|GDP_percent   =
|GDP_per_capita      =33,500&lt;ref name=&quot;GDP&quot;&gt;{{cite web|url=http://europa.eu/rapid/pressReleasesAction.do?reference=STAT/11/28&amp;type=HTML |title=Regional GDP per inhabitant in 2008 GDP per inhabitant ranged from 28% of the EU27 average in Severozapaden in Bulgaria to 343% in Inner London |publisher=Europa.eu |date=2011-02-24 |accessdate=2012-05-06 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120212013333/http://europa.eu/rapid/pressReleasesAction.do?reference=STAT%2F11%2F28&amp;type=HTML |archivedate=2012-02-12 |df= }}&lt;/ref&gt;
|GDP_cap_year  =2015
|leader_title  =
|leader  =[[Luca Zaia]]
|leader_party  =[[Liga Veneta|LV]]–[[Lega Nord|LN]]
|ruling_party1 =[[The People of Freedom]]
|ruling_party2 =
|NUTS    =ITD
|iso region    =
|Website = http://www.regione.veneto.it
}}
[[File:Venice 2.jpg|thumb|right|Venice, the primary tourist destination and the capital of Veneto]]
[[File:Lago di Alleghe, Belluno, Italy.jpg|thumb|right|Lake Alleghe near [[بلونو]]]]
[[File:Tre Cime Misurina.JPG|thumb|right|[[Tre Cime di Lavaredo]]]]
[[File:Fiume Piave 018.jpg|thumb|right|The [[Piave (river)|Piave River]]]]
[[File:Venice, Laguna03.JPG|thumb|right|The [[Venetian Lagoon]] at sunset]]
[[File:Veneto SRTM.png|thumb|right|Relief map of Veneto]]
&amp;&amp;&amp;&amp;

== گؤرونتولر ==

&lt;gallery&gt;

file:Provinces of Veneto map.png
file:Map Region of Veneto.svg
file:Flag of Veneto.svg

&lt;/gallery&gt;


[[بؤلمه:ایتالیا شهرلری]]</text>
      <sha1>8g4t6z791gmfz2u1g2ivmhuf4ejbkas</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>وایسنفلس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32483</id>
    <revision>
      <id>1593792</id>
      <parentid>1584419</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T10:55:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lotje</username>
        <id>650</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Argenta.jpg]] → [[File:Argenta-Manufaktur in Weißenfels.jpg]] #2</comment>
      <origin>1593792</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4649" sha1="08dvbdg2jixuvfzs8z98kjltiw9vg73" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|official_name            = وایسنفلس
|settlement_type          = [[آلمان شهرلرین نۆفوسا گؤره سیرالانماسی|شهر]]
|nickname                 = 
|motto                    =

&lt;!-- Images --&gt;
|image_skyline            = Weissenfels Luftbild.jpg
|imagesize                = 
|image_caption            = 
|image_flag               = Flagge Weissenfels.svg
|image_seal               =DEU Weißenfels COA.svg

&lt;!-- Maps --&gt;
|pushpin_map            = Germany
|pushpin_label_position =left 
|pushpin_map_caption    =
|pushpin_mapsize        =
|image_map                =  
|mapsize                  = 300px
|map_caption              = وایسنفلس شهرین نقشه اۆستونده یئری
|image_map1               = 
|mapsize1                 = 
|map_caption1             =
|latd                  = ۵۱
|latm                  = ۱۲
|lats                  = 
|latNS  = N
|longd                 = ۱۱
|longm                 = ۵۸
|longs                 = 
|longEW = E
|coordinates              ={{coord|51|12|N|11|58|E|format=dms|display=inline,title}}


&lt;!-- Location --&gt;
|subdivision_type         = [[دۆنیا اؤلکه‌لری‌|اؤلکه‌]]
|subdivision_name         = {{flagu|آلمان|size=23px}} 
|subdivision_type1        = [[آلمان ایالتلری|ایالت]]
|subdivision_name1        =Sachsen-Anhalt
|subdivision_type2        = ناحیه
|subdivision_name2        =

&lt;!-- Government --&gt;
|government_footnotes     = 
|government_type          = 
|leader_title             = [[بلدیه باشچی‌سی]]
|leader_name              = 
|leader_title1            = 
|leader_name1             = 
|established_title        = 
|established_date         =

&lt;!-- Area --&gt;
|unit_pref  =  
|area_footnotes           = 
|area_magnitude           = 
|area_total_km2           = 113.51
|area_land_km2            = 
|area_water_km2           = 
|area_total_sq_mi         = 
|area_land_sq_mi          = 
|area_water_sq_mi         =

&lt;!-- Population --&gt;
|population_as_of         = 2015
|population_footnotes     = 
|population_total         =39909
|population_density_km2   = auto
|population_density_sq_mi = 
&lt;!-- General information --&gt;
|timezone                 = 
|utc_offset               = 
|timezone_DST             = 
|utc_offset_DST           =
|elevation_footnotes      = 
|elevation_m              =100
|elevation_ft             = 
|postal_code_type         = 
|postal_code              = 
|area_code                = 
|blank_name               =
|blank_info               = 
|blank1_name              = پوستال کود
|blank1_info              = 06667, 06688, 06652
|website                  = [http://www.weissenfels.de/ www.weissenfels.de]
|footnotes                = 
}}

'''وایسنفلس''' {{آلمانجا|'''Weißenfels'''}} [[آلمان|آلمانین]] [[زاکسن-آنهالت]] [[ایالت|ایالتینده]] یئر آلان بیر شهردیر و ۱۰۰ متر دنیز سوییه‌سیندن اۇجالیقی وار. ۲۰۱۵-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا  ۳۹۹۰۹ نفر دیر. بۇ شهرین ۱۱۳٫۵۱ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار.
== جوغرافی ==

== گؤرونتولر ==

&lt;gallery&gt;
Weißenfels1.jpg
WeißenfelsKloster.JPG
Weißenfels Kupferstich Foto H.-P.Haack.JPG
Weissenfels Katholische Kirche.jpg
WeißenfelsSaaleWinterB.JPG
Weißenfels, Jüdenstraße 50-20151105-001-2.jpg
Weissenfels Markt.jpg
TRathaus-Weißenfels.jpg
Stadtwappen Weißenfels an Haus.jpg
Novalis-haus small.jpg
Weissenfels Kirche.jpg
Weissenfels Fuerstenhaus.jpg
Weißenfels stadtbrunnen1.JPG
Turm-Weißenfels.jpg
Friedhofskapelle (Weißenfels)1.JPG
Tafel-Weißenfels.jpg
Weissenfels Luftbild.jpg
Stadthalle Weißenfels.JPG
Weissenfels Bahnhof.jpg
Brücke-B91.jpg
Schleuse-Weißenfels.jpg
Herrenmühlenschleuse-Weißenfels.jpg
Herrenmühle.jpg
Argenta-Manufaktur in Weißenfels.jpg
Asklepios-Weißenfels.jpg
Weissenfels Amtsgericht.jpg
Weissenfels Goethegymnasium.jpg
Bergschule-Weißenfels.jpg
Weißenfels, Nikolaistraße 13-20151105-001.jpg
Weißenfels geleitshaus.JPG
Weißenfels wohnhaus francois.JPG
&lt;/gallery&gt;


== بیرده باخ ==
* [[آلمان]]
* [[آلمان شهرلرین نۆفوسا گؤره سیرالانماسی]]

== قایناقلار ==
{{قایناق}}
*http://www.statistik-portal.de/Statistik-Portal/de_zs01_hh.asp {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120308232346/http://statistik-portal.de/Statistik-Portal/de_zs01_hh.asp |date=2012-03-08 }} - آلمانین آمار  ایداره سی
{{آلمان شهرلری}}

[[بؤلمه:آلمان شهرلری]]</text>
      <sha1>08dvbdg2jixuvfzs8z98kjltiw9vg73</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>آنیوا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32899</id>
    <revision>
      <id>1593765</id>
      <parentid>597651</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T18:08:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:О._Сахалин.png|О._Сахалин.png]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files found with Автор = Latitude|]].</comment>
      <origin>1593765</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2235" sha1="j9lelage8qaq6w24m9ejpfbiq8jd91j" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name  = آنیوا
| native_name = 
| settlement_type   = [[روسیه شهرلرین نۆفوسا گؤره سیرالانماسی|شهر]]
| image_skyline   =Aniva 03.jpg
| image_alt = 
| image_caption   =A typical view of Aniva
| image_flag = 
| image_shield   = 
| shield_alt =
| nickname =
| motto  =
| image_map =
| map_alt  =
| map_caption =
| pushpin_map = Argentina
| pushpin_label_position =
| pushpin_map_alt   =
| pushpin_map_caption  = 
| coordinates = 
| coor_pinpoint   =
| coordinates_footnotes =
| subdivision_type  =
| subdivision_name  = {{flag|russia}}
| subdivision_type1  = 
| subdivision_name1  = 
| subdivision_type2  = 
| subdivision_name2  =
| established_title  = 
| established_date  = 
| founder  =
| government_footnotes =
| leader_party   = 
| leader_title   = [[شهردار]]
| leader_name = 
| unit_pref = Metric&lt;!-- or US or UK --&gt;
| area_footnotes   =
| area_total_km2   = 
| area_note =
| elevation_footnotes  =
| elevation_m = 
| population_footnotes =
| population_total  = 9115
| population_as_of  = 2010
| population_density_km2 = auto
| population_demonym  =
| population_note   =
| timezone1 = 
| utc_offset1 = 
| postal_code_type  = 
| postal_code = 694030
| area_code =42441 
| blank_name = 
| blank_info = 
| website  = http://www.aniva.marketcenter.ru/
| footnotes =
}}

'''آنیوا''' ({{Lang-en|Aniva	}}) ({{Lang-ru|Анива	}}) [[روسیه]] [[اؤلکه|اؤلکه‌سینده]] یئر آلان بیر شهردیر و [[ساخالین اوبلاستی]]نده  یئرلَشیب. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا 9115 نفر دیر.
{{Location map|Russia |float = left  |width=400 | caption = آنیوا نقشه اوستونده یئری | label = آنیوا|position=right|background=white|lat=46|long=142}}

== گؤرونتولر ==
&lt;gallery widths=&quot;240px&quot; heights=&quot;155px&quot;&gt;

&lt;/gallery&gt;
== بیرده باخ ==
* [[روسیه]]
* [[روسیه شهرلرین نۆفوسا گؤره سیرالانماسی]]

==قایناق‌لار==
{{قایناق}} 
{{روسیه‌نین ان اۆست دۆزئی ایداری بیریملری}}
{{Authority control}}
{{روسیه-قارالاما}}

[[بؤلمه:روسیه شهرلری]]</text>
      <sha1>j9lelage8qaq6w24m9ejpfbiq8jd91j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کورساکوو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33229</id>
    <revision>
      <id>1593764</id>
      <parentid>1477327</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T18:08:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:О._Сахалин.png|О._Сахалин.png]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files found with Автор = Latitude|]].</comment>
      <origin>1593764</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2312" sha1="diduetr311gbwz1nt7o2cop8epot4is" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name  = کورساکوو
| native_name = 
| settlement_type   = [[روسیه شهرلرین نۆفوسا گؤره سیرالانماسی|شهر]]
| image_skyline   =Korsakov, Sakhalin oblast.JPG
| image_alt = 
| image_caption   =
| image_flag = 
| image_shield   = Korsakovgerb.jpg
| shield_alt =
| nickname =
| motto  =
| image_map =
| map_alt  =
| map_caption =
| pushpin_map = Argentina
| pushpin_label_position =
| pushpin_map_alt   =
| pushpin_map_caption  = 
| coordinates = 
| coor_pinpoint   =
| coordinates_footnotes =
| subdivision_type  =
| subdivision_name  = {{flag|russia}}
| subdivision_type1  = 
| subdivision_name1  = 
| subdivision_type2  = 
| subdivision_name2  =
| established_title  = 
| established_date  = 
| founder  =
| government_footnotes =
| leader_party   = 
| leader_title   = [[شهردار]]
| leader_name = 
| unit_pref = Metric&lt;!-- or US or UK --&gt;
| area_footnotes   =
| area_total_km2   = 
| area_note =
| elevation_footnotes  =
| elevation_m = 
| population_footnotes =
| population_total  = 33526
| population_as_of  = 2010
| population_density_km2 = auto
| population_demonym  =
| population_note   =
| timezone1 = 
| utc_offset1 = 
| postal_code_type  = 
| postal_code = 694020
| area_code =42435 
| blank_name = 
| blank_info = 
| website  = http://www.sakh-korsakov.ru/
| footnotes =
}}

'''کورساکوو''' ({{Lang-en|Korsakov	}}) ({{Lang-ru|Корсаков	}}) [[روسیه]] [[اؤلکه|اؤلکه‌سینده]] یئر آلان بیر شهردیر و [[ساخالین اوبلاستی]]نده  یئرلَشیب. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا 33526 نفر دیر.
{{Location map|Russia |float = left  |width=400 | caption = کورساکوو نقشه اوستونده یئری | label = کورساکوو|position=right|background=white|lat=46|long=142}}

== گؤرونتولر ==
&lt;gallery widths=&quot;240px&quot; heights=&quot;155px&quot;&gt;
File:Корсаков, порт.jpg

&lt;/gallery&gt;

== بیرده باخ ==
* [[روسیه]]
* [[روسیه شهرلرین نۆفوسا گؤره سیرالانماسی]]

==قایناق‌لار==
{{قایناق}} 
{{روسیه‌نین ان اۆست دۆزئی ایداری بیریملری}}
{{Authority control}}
{{روسیه-قارالاما}}

[[بؤلمه:روسیه شهرلری]]</text>
      <sha1>diduetr311gbwz1nt7o2cop8epot4is</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پورونایسک</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33560</id>
    <revision>
      <id>1593763</id>
      <parentid>673274</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T18:08:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:О._Сахалин.png|О._Сахалин.png]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files found with Автор = Latitude|]].</comment>
      <origin>1593763</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2328" sha1="ckpq6xqnt0kzsr76cs4nlqo9shf5y2k" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name  = پورونایسک
| native_name = 
| settlement_type   = [[روسیه شهرلرین نۆفوسا گؤره سیرالانماسی|شهر]]
| image_skyline   =
| image_alt = 
| image_caption   =
| image_flag = 
| image_shield   = Coat of Arms of Poronaysk (Sakhalin oblast).png
| shield_alt =
| nickname =
| motto  =
| image_map =
| map_alt  =
| map_caption =
| pushpin_map = Argentina
| pushpin_label_position =
| pushpin_map_alt   =
| pushpin_map_caption  = 
| coordinates = 
| coor_pinpoint   =
| coordinates_footnotes =
| subdivision_type  =
|subdivision_name = {{flag|russia}}
|subdivision_type1 =[[فدرال]]
|subdivision_name1 =[[ساخالین اوبلاستی]]
|subdivision_type2 =
| established_date  = 
| founder  =
| government_footnotes =
| leader_party   = 
| leader_title   = [[شهردار]]
| leader_name = 
| unit_pref = Metric&lt;!-- or US or UK --&gt;
| area_footnotes   =
| area_total_km2   = 
| area_note =
| elevation_footnotes  =
| elevation_m = 
| population_footnotes =
| population_total  = 16120
| population_as_of  = 2010
| population_density_km2 = auto
| population_demonym  =
| population_note   =
| timezone1 = 
| utc_offset1 = 
| postal_code_type  = 
| postal_code = 
| area_code =42431 
| blank_name = 
| blank_info = 
| website  = http://www.poronajsk.ru/
| footnotes =
}}

'''پورونایسک''' ({{Lang-en|Poronaysk	}}) ({{Lang-ru|Поронайск	}}) [[روسیه]] [[اؤلکه|اؤلکه‌سینده]] یئر آلان بیر شهردیر و [[ساخالین اوبلاستی]]نده  یئرلشیب. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا 16120 نفر دیر.
{{Location map|Russia |float = left  |width=400 | caption = پورونایسک نقشه اۆستونده یئری | label = پورونایسک|position=right|background=white|lat=49|long=143}}

== گؤرونتولر ==
&lt;gallery widths=&quot;240px&quot; heights=&quot;155px&quot;&gt;
file:Kitchen-21-Russia-Sahalin-2820.jpg

&lt;/gallery&gt;
== بیرده باخ ==
* [[اوبلاست]]
* [[روسیه]]
* [[روسیه شهرلرین نۆفوسا گؤره سیرالانماسی]]

==قایناق‌لار==
{{قایناق}} 
{{روسیه‌نین ان اۆست دۆزئی ایداری بیریملری}}
{{Authority control}}
{{روسیه-قارالاما}}

[[بؤلمه:روسیه شهرلری]]</text>
      <sha1>ckpq6xqnt0kzsr76cs4nlqo9shf5y2k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>افشار ایمپیراتورلوغو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41220</id>
    <revision>
      <id>1593754</id>
      <parentid>1557161</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T16:16:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Safavid_Flag.svg|Safavid_Flag.svg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by ConflictFan|]].</comment>
      <origin>1593754</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5087" sha1="k6ntulezvk0otbm5km75hnfb6kr1ljt" xml:space="preserve">{{ایشتیباه اولماسین|افشار ائلی}}
{{ایشتیباه اولماسین|افشار خاندانی}}
{{کاربردهای دیگر|افشار}} 
 
{{Infobox country
|native_name= افشار ایمپیراتورلوغو{{جب}}افشارلار{{جب}}افشاریان{{جب}}افشار شاهلیغی
|conventional_long_name=Afsharid Empire
|common_name=Afsharid Empire
|image_map                = AfsharidEmpireIran.png
|image_map_caption        =
|continent =اوراسیا
|region                 = اوْرتا دوْغو
|p1 = صفویلر
|flag_p1 =
|p2 = هوتاکی دؤولتی
|flag_p2 = Black flag.svg
|s1 = دورا‌نیلر ایمپیراتورلوغو
|flag_s1 = Flag of the Durrani Empire.svg
|s2 = قاجارلار
|flag_s2 = Flag of Agha Mohammad Khan.svg
|s3 = زندیه
|flag_s3 = Zand Dynasty flag.svg
|s4           =تبریز خانلیغی
|flag_s4      =Star and Crescent.svg
|s5      =اورمیه خانلیغی
|flag_s5      =Star and Crescent.svg
|s6      =اردبیل خانلیغی
|flag_s6      =Star and Crescent.svg
|s7      =زنجان خانلیغی
|flag_s7      =Star and Crescent.svg
|s8     =خوی خانلیغی
|flag_s8      =Star and Crescent.svg
|s9      =مرند خانلیغی
|flag_s9      =Star and Crescent.svg
|s10     =خالخال خانلیغی
|flag_s10      =Star and Crescent.svg
|s11       =سراب خانلیغی
|flag_s11      =Star and Crescent.svg
|d12       =ماکو خانلیغی
|flag_s12      =Star and Crescent.svg
|s13       =ماراغا خانلیغی
|flag_s13      =Star and Crescent.svg
|s14       =قاراداغ خانلیغی
|flag_s14      =Star and Crescent.svg
|image_flag = Afsharid Imperial Standard (3 Stripes).svg
|flag =
|flag_type = بایراق
|image_coat               = Lion and the Sun.svg
|symbol_type              = میلّی نیشان
|coa_size                 = 150px
|era                      =
|status                   = کراللیق، ایمپیراتورلوق
|government_type          = [[موطلق شاهلیق]]
|event_start              =
|life_span                =
|year_start               = ۱۷۳۶
|year_end                  = ۱۷۹۶
|capital                  =[[نیشابور]]{{جب}}[[مشهد]]
|common_languages         =[[تورک دیلی]] (رسمی دیل، آنادیلی، سارای دیلی و قوشون دیلی)&lt;ref&gt;Axworthy ''Iran; Empire of the Mind'' (Penguin) p. 159: &quot;he [Nader] and his Safavid predecessors were of Turkic origin and spoke a Turkic language at court...&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Michael Axworthy ''The Sword of Persia'' (I.B. Tauris, 2006), p. 19&lt;/ref&gt;{{جب}}[[فارس دیلی]] (رسمی دیل)
|currency                 =
|religion     =
|title_leader             = [[ایران شاهلاری‌نین لیستی|شاهنشاه]]، [[خاقان]]
|leader1                  = [[نادرشاه]]
|year_leader1             = ۱۷۳۶–۱۷۴۷
}}
'''افشارلار شاهلیغی''' یا دا '''افشار دؤولتی''' و یا '''افشار ایمپیراتورلوغو''' ({{lang-en|Afsharid Empire}}) — [[افشار خاندانی]]'نین قوردوغو حؤکومته و حؤکوم سوردوغو توپراقلارا افشار ایمپیراتورلوغو دئیلیرمیش. افشار خاندانی [[اوْراسیا]]دا [[تورک خالقلاری|تورک]] سویلو بیر [[خاندان]]'ایدی، بو خاندان [[ایران]]&lt;nowiki/&gt;دا افشار ایمپیراتورلوغو'نو قوردولار.
بو خاندانین کؤکو [[افشار ائلی]]&lt;nowiki/&gt;ندن‌ایمیش. افشارلار (سولاله‌سی) ۱۷۳۶ میلادی ایلینده قۇرولدو و ۱۷۹۶ میلادی ایلینده داغیلدی.
افشار ایمپیراتورلوغونون رسمی دیللری [[تورکجه]] و [[فارسجا]] ایمیش. هابئله [[تورکجه]] و اؤزللیکله [[افشار تورکجه‌سی]] [[افشار خاندانی]]'نین آنادیلی‌ایمیش.

== گؤرونتولر ==
&lt;gallery perrow=&quot;3&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
فایل:نادر شاه.jpg|نادیرشاه
فایل:Nader Shah Afshar.jpg|نادیر شاه

فایل:Kheibar pass 001.jpg
فایل:Karnal battle based on Axworthy's interpretation.jpg
فایل:A Nawab of Awadh, Lucknow, India. 19th century.jpg|نادیرشاه
فایل:Nader (7).jpg|نادیر شاه مقبرسی
فایل:Sind silver rupeeunder the Afsharid Shahs of Iran 18th century.jpg
فایل:Bnsadjhb 001.jpg
&lt;/gallery&gt;

[[File:Afsharid_(1736-1802)-de.svg|thumb|left|300px]]

== بیرده باخ ==
* [[تاریخ]]
* [[ایمپیراتورلوق]]
* [[ساحه اساسیندا اؤلکه‌لر]]
* [[ساحه اساسیندا ایمپیراتورلوقلار]]

== قایناقلار ==
{{قایناق}}
* اینگلیسیجه ویکی‌پدیا

{{ایمپیراتورلوقلار}}

[[بؤلمه:تاریخی دؤولتلر]] 
[[بؤلمه:افشارلار]] 
[[بؤلمه:تورکلر]]
[[بؤلمه:اوغوزلار]]
[[بؤلمه:تورک تاریخی]]
[[بؤلمه:ایسلام تاریخی]]</text>
      <sha1>k6ntulezvk0otbm5km75hnfb6kr1ljt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>نیکوس کازانتزاکیس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53837</id>
    <revision>
      <id>1593745</id>
      <parentid>985129</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T15:23:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Nikos_Kazantzakis.jpg|Nikos_Kazantzakis.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Infrogmation|Infrogmation]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Nikos Kazantzakis|]].</comment>
      <origin>1593745</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2163" sha1="s53jf7o1exwsl114d9y0j3juq8idlqi" xml:space="preserve">{{Infobox writer
| name             = نیکوس کازانتزاکیس
| embed            = 
| honorific_prefix = 
| honorific_suffix = 
| image            =
| image_size       = 
| image_upright    = 
| alt              = 
| caption          = 
| native_name      = 
| native_name_lang = 
| pseudonym        = 
| birth_name       = 
| birth_date       =
| birth_place      = 
| death_date       =
| death_place      = 
| resting_place    = 
| occupation       = 
| language         = 
| nationality      = 
| citizenship      = 
| education        = 
| alma_mater       = 
| period           = 
| genre            = 
| subject          = 
| movement         = 
| notableworks     = 
| spouse           =   
| partner          =  
| children         = 
| relatives        = 
| awards           = 
| signature        = 
| signature_alt    = 
| years_active     = 
| module           = 
| website          = 
| portaldisp       =
| influences       =    
}}
'''نیکوس کازانتزاکیس''' ({{Lang-en|'''Nikos Kazantzakis'''}}) [[یازیچی]] -

== بیرده باخ ==
*[[ادبی تنقیدچی]]
*[[ادبیات تاریخی]]
*[[ادبیات آخیملاری]]
== قایناق‌لار ==
{{قایناق}}
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«[[:en:Nikos Kazantzakis|Nikos Kazantzakis]]»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور. (۲۲ آقوست ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
== ائشیک باغلانتی‌لار ==
{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =Nikos Kazantzakis
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}

{{ادبیات نؤعلری}}

== گؤرونتولر ==
&lt;gallery &quot;mode=traditional&quot; &quot;class=cente&quot;&quot;&gt;
Image:Kazantzakis Grab2.JPG
Image:Kazantzakisgrave.jpg
Image:Kazantzakis Grab.jpg

&lt;/gallery&gt;

[[بؤلمه:یازیچیلار]]</text>
      <sha1>s53jf7o1exwsl114d9y0j3juq8idlqi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>علی باباچاهی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54442</id>
    <revision>
      <id>1593744</id>
      <parentid>1593742</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T13:04:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Schizo1900</username>
        <id>64763</id>
      </contributor>
      <origin>1593744</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="199371" sha1="tqyb0xwqlhl4tqken7hzydc9gxi94os" xml:space="preserve">{{Infobox writer
| name             = علی باباچاهی
| image            = A.Babachahi.jpg
| alt              = علی باباچاهی‌نین قارا-آغ شکیلی
| caption          = باباچاهی، ۲۰۱۱
| pseudonym        = ع. فریاد (گنجلیک ایللرینده)
| birth_date       = {{birth date|df=yes|1942|11|11}}&lt;br /&gt;(۲۰ آبان ۱۳۲۱)
| birth_place      = {{Interlanguage link|بندر کنگان|fa|بندر کنگان}}، [[بوشهر اوستانی]]، [[ایران]]
| death_date       = {{death date and age|df=yes|2026|2|23|1942|11|11}}&lt;br /&gt;(۴ اسفند ۱۴۰۴)
| death_place      = [[کرج]]، ایران
| resting_place    = کرج، {{Interlanguage link|بهشت سکینه|fa|بهشت سکینه}}
| occupation       = شاعیر، ادبیات تنقیدچیسی، آراشدیرماچی، یازیچی
| language         = فارسجا
| nationality      = ایرانلی
| education        = [[شیراز بیلیم‌یوردو]]، ادبیات فاکولته‌سی
| organization     = {{Interlanguage link|ایران یازیچیلار کانونو|fa|کانون نویسندگان ایران}}
| spouse           = فرخنده بختیاری
| children         = غزل، بهرنگ
| awards           = {{Interlanguage link|احمد شاملو شعر اؤدولو|fa|جایزه شعر احمد شاملو}} (۱۳۹۴، اورتاق)
}}

'''علی باباچاهی''' (۲۰ آبان ۱۳۲۱ – ۴ اسفند ۱۴۰۴؛ ۱۱ نوْوامبر ۱۹۴۲ – ۲۳ فوریه ۲۰۲۶) ایرانلی [[شاعیر]]، ادبیات [[تنقیدچی|تنقیدچیسی]]، [[آراشدیرما|آراشدیرماچی]] و [[یازیچی]] ایدی.&lt;ref name=&quot;bbc-obit&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی، شاعر و منتقد ادبی درگذشت|trans-title=Ali Babachahi, poet and literary critic, has died|url=https://www.bbc.com/persian/articles/cgjzy7jgpndo|website=BBC Persian|date=23 February 2026|access-date=1 October 2026}}&lt;/ref&gt; اوْ، [[نیما یوشیج|نیما]]دان سوْنراکی نسیلده فارس دیلینده یئنی شعرین تانینمیش سیمالاریندان ساییلیردی و ۱۳۷۰-جی ایللرده «نیمادان سوْنراکی شعر» (''شعر پسانیمایی'') و داها سوْنرا «باشقا دوروملو شعر» (''شعر در وضعیت دیگر'') تئرمینلرینی اوْرتایا آتماقلا، چاغداش ایران شعرینین ان چوْخ تارتیشیلان نظریه‌چیلری و تنقیدچیلریندن بیرینه چئوریلدی.&lt;ref name=&quot;khabar&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Zeynab Kazemkhah|script-title=fa:باباچاهی جسور علیه تکرار / وداع با جان‌به‌دربرده از حادثهٔ سقوط اتوبوس هنرمندان در ارمنستان / شش دهه عصیان و پوست‌اندازی|trans-title=Babachahi, bold against repetition / Farewell to a survivor of the artists' bus incident in Armenia / Six decades of rebellion and renewal|url=https://www.khabaronline.ir/news/2186284|website=KhabarOnline|date=23 February 2026|access-date=1 October 2026}}&lt;/ref&gt; باباچاهی تخمینن اوْن سگگیز ایل [[بوشهر]]ده ادبیات مۆعلّیمی اوْلدو؛ ۱۳۴۶-جی ایلده بو شهرده ''تکاپو'' آدلی ادبی درگینی یاییملادی، بو درگی [[ساواک]]ین باسقیسی آلتیندا باغلاندی. ۱۳۵۶-جی ایلین مهر آییندا تهراندا کئچیریلن «{{Interlanguage link|گوته‌نین اوْن گئجه‌سی|fa|شبهای نویسندگان و شاعران ایران}}»ده شعر اوْخودو. [[ایران ایسلام اینقیلابی|اینقیلاب]]دان سوْنرا، ۱۳۶۲-جی ایلده مجبوری تقاعده گؤندریلدی.&lt;ref name=&quot;bbc-obit&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Hessam Mahjoubi|script-title=fa:وقتی علیه علی باباچاهی شعار «دیکتاتور شتاب کن، اشعار ما را چاپ کن» سر دادند|trans-title=When they chanted against Ali Babachahi: &quot;Dictator, hurry up, print our poems!&quot;|url=https://www.bbc.com/persian/articles/cly83pdqmd9o|website=BBC Persian|date=24 February 2026|access-date=1 October 2026}}&lt;/ref&gt; اوْ، ایللر بوْیو ''{{Interlanguage link|آدینه|fa|آدینه (نشریه)}}'' آیلیق درگیسینین شعر صحیفه‌لرینین رئداکتوْرو اوْلدو، {{Interlanguage link|ایران یازیچیلار کانونو|fa|کانون نویسندگان ایران}}نون عۆضوو ایدی و ۱۳۷۵-جی ایلده {{Interlanguage link|ارمنستان اتوبوسو حادثه‌سی|fa|ماجرای اتوبوس ارمنستان}} زامانی دره‌یه آتیلماسی پلانلاشدیریلان اتوبوسون سرنیشینلریندن بیری ایدی.&lt;ref name=&quot;kanoon&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Writers' Association of Iran|script-title=fa:بیانیه‌ی کانون نویسندگان ایران در مورد درگذشت علی باباچاهی|trans-title=Statement of the Writers' Association of Iran on the death of Ali Babachahi|url=https://www.iran-emrooz.net/index.php/news2/more/126150/|website=Iran Emrooz|date=24 February 2026|access-date=1 October 2026}}&lt;/ref&gt; اوْنون ''{{Interlanguage link|این کشتی پر اسرار|fa|این کشتی پراسرار}}'' («بو سیرلی گمی») آدلی شعر توپلوسو ۱۳۹۴-جۆ ایلده بیرینجی {{Interlanguage link|احمد شاملو شعر اؤدولو|fa|جایزه شعر احمد شاملو}}نون اورتاق قازانانی سئچیلدی.&lt;ref name=&quot;zamaneh2016&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Mohammad Tangestani|script-title=fa:علی باباچاهی: این کشتی پراسرار|trans-title=Ali Babachahi: This Mysterious Ship|url=https://www.radiozamaneh.com/255182/|website=Radio Zamaneh|date=10 January 2016|access-date=1 October 2026}}&lt;/ref&gt; اوْندان شعر، تنقید و آراشدیرما ساحه‌لرینده اوْتوزدان آرتیق کیتاب یاییملانمیشدیر.&lt;ref name=&quot;kanoon&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;khabar&quot; /&gt;

== حیاتی ==
=== اوشاقلیق و گنجلیک ایللری ===
علی باباچاهی ۲۰ آبان ۱۳۲۱-ده (۱۱ نوْوامبر ۱۹۴۲) [[بوشهر اوستانی]]نین {{Interlanguage link|بندر کنگان|fa|بندر کنگان}} شهرینده دۆنیایا گلدی و اوشاقلیغینی جفره کندینده کئچیردی. اوْ، عاییله‌نین سوْن اوشاغی ایدی. اؤز دئدیگینه گؤره، شعرله ایلک تانیشلیغی جفره‌نین کۆچه‌لرینده حلوا و کیتاب ساتان بیر دوره‌گرد واسیطه‌سیله اوْلموشدو؛ بو کیتابلارین آراسیندا {{Interlanguage link|عبید زاکانی|fa|عبید زاکانی}}نین ''{{Interlanguage link|موش و گربه|fa|موش و گربه}}'' («سیچان و پیشیک») اثری ده وار ایدی. قارداشلاری واسیطه‌سیله ده {{Interlanguage link|توده پارتیسی|fa|حزب توده ایران}}نین سیاسی کیتابلاری و ''امید ایران''، ''{{Interlanguage link|سپید و سیاه|fa|سپید و سیاه}}'' و ''روشنفکر'' کیمی درگیلرله تانیش اوْلدو.&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt;

اوْرتا مکتبی بوشهرده اوْخودو و اوْرادا {{Interlanguage link|منوچهر آتشی|fa|منوچهر آتشی}} و {{Interlanguage link|محمدرضا نعمتی‌زاده|fa|محمدرضا نعمتی‌زاده}}نین شاگیردی اوْلدو؛ سوْنرالار نعمتی‌زاده‌نی اؤز شاعیرلیک روحونون فورمالاشماسیندا چوْخ تأثیرلی ساییردی. اؤز روایتینه گؤره، اوْن اۆچ-اوْن دؤرد یاشلاریندا «باران» («یاغیش») آدلی بیر شعری آتشی‌یه اوْخودو و آتشی اوْندان بو شعری صینیفده اوْخوماسینی ایسته‌دی؛ اوْ، بو حادثه‌نی اؤزونون «شاعیر اوْلما ماجراسینین باشلانغیجی» ساییردی. بوشهرین و سوْنرا [[شیراز]]ین اوْرتا مکتبلری آراسیندا کئچیریلن ادبی یاریشمادا بیرینجی یئری توتدو و اوْرتا مکتبین سوْن ایللرینده ایلک شعرلری «ع. فریاد» تخلّوصو ایله ''امید ایران'' و ''{{Interlanguage link|زن روز|fa|زن روز}}'' درگیلرینده چاپ اوْلوندو.&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt; ''امید ایران'' اوْنون شعرلریندن بیرینی «هفته‌نین ان یاخشی شعری» سئچندن سوْنرا، شعرلرینی اؤز اصلی آدی ایله یاییملاماغا باشلادی.&lt;ref name=&quot;khabar&quot; /&gt;

=== بیلیم‌یوردو و مۆعلّیملیک ایللری ===
باباچاهی ۱۳۴۰-جی ایلده، اوْن دوققوز یاشیندا، [[شیراز بیلیم‌یوردو]]نون ادبیات فاکولته‌سینه داخیل اوْلدو&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt; (بعضی قایناقلار اوْنون گیریش ایلینی ۱۳۳۹ گؤسترمیشلر&lt;ref name=&quot;kanoon&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;khabar&quot; /&gt;). بو دؤورده {{Interlanguage link|علیرضا طبایی|fa|علیرضا طبایی}} و {{Interlanguage link|منصور اوجی|fa|منصور اوجی}} کیمی شاعیرلرله تانیش اوْلدو و اوْنلار شیرازین زند خیابانینداکی بیر کافه‌ده شعرلرینی بیر-بیرینه اوْخویوردولار. باباچاهی اؤیرنجیلیک ایللرینده حئکایه ده یازیردی، آنجاق شیرازلی یازیچی محمد مؤذن اوْنا «یاخشی نثر یازیچیسی دئییل» دئدیکدن سوْنرا، حئکایه‌چیلیگی بوراخیب شعره و شعر تنقیدینه یؤنلدی. ۱۳۴۲ و ۱۳۴۳-جۆ ایللرده شعرلرینین ''{{Interlanguage link|فردوسی (درگی)|fa|فردوسی (مجله)|lt=فردوسی}}'' هفته‌لیک درگیسینده یاییملانماسی، اوْنون ادبی یوْلونو داها آیدین ائتدی.&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt;

تحصیلینی و [[ایجباری عسگرلیک|عسگرلیک خیدمتینی]] بیتیردیکدن سوْنرا، ۱۳۴۵-جی ایلده بوشهرده ادبیات مۆعلّیمی کیمی ایشه گؤتورولدو&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt; و تخمینن اوْن سگگیز ایل بو شهرین مکتبلرینده درس دئدی.&lt;ref name=&quot;khabar&quot; /&gt; ایشه گیردیکدن اۆچ ایل سوْنرا (۱۳۴۸) ائولندی.&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt; حیات یوْلداشی فرخنده بختیاری بوشهرین اوْرتا مکتبلرینده مۆعلّیم ایدی&lt;ref name=&quot;artebox&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:هنرمند – علی باباچاهی|trans-title=Artist – Ali Babachahi|url=https://artebox.ir/Artist/Intro/254/|website=Artebox|access-date=1 October 2026}}&lt;/ref&gt; و بو ائولیلیکدن غزل آدلی بیر قیزی و بهرنگ آدلی بیر اوْغلو وار.&lt;ref name=&quot;artebox&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;tabnak&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی درگذشت|trans-title=Ali Babachahi has died|url=https://www.tabnak.ir/fa/news/1359368|website=Tabnak (from ISNA)|date=23 February 2026|access-date=1 October 2026}}&lt;/ref&gt;

=== ''تکاپو'' درگیسی و اینقیلابدان اؤنجه‌کی فعالیتلری ===
باباچاهی ۱۳۴۶-جی ایلین پاییزیندا بوشهرده ''تکاپو'' («چالیشما») ادبی درگیسینین باش رئداکتوْرلوغونو اۆستلندی.&lt;ref name=&quot;khabar&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|language=fa|author1=Seyyed Ghasem Hashemi|script-title=fa:صد سال مطبوعات بوشهر|trans-title=A Hundred Years of the Bushehr Press|page=300}}&lt;/ref&gt; بو درگی [[تهران]]ین ضیالی چئوره‌لرینده ماراقلا قارشیلاندی؛ [[احمد شاملو]]نون رئداکتوْرلوغو ایله چیخان ''{{Interlanguage link|خوشه|fa|خوشه (مجله)}}'' درگیسی اوْندان یازیلار نقل ائتدی و اوْنون امکداشلارینی «بوگونکو ایران شعرینین چالیشقانلاری» آدلاندیردی. بونونلا بئله، ''تکاپو'' یالنیز اۆچ ساییسی چیخاندان سوْنرا، ۱۳۴۷-جی ایلده گۆونلیک قوروملارینین باسقیسی آلتیندا و ایجازه‌سی اوْلمادیغی بهانه‌سیله باغلاندی.&lt;ref name=&quot;khabar&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;bbc-obit&quot; /&gt;

اوْنون ایلک شعر توپلوسو ''در بی‌تکیه‌گاهی'' («دایاقسیزلیقدا») ده ۱۳۴۶-جی ایلده شاعیرین اؤز خرجی ایله یاییملاندی و نیمایی وزنلرده یازیلمیش شعرلری احتیوا ائدیردی. اوْندان سوْنرا ''جهان و روشنایی‌های غمناک'' («دۆنیا و غم‌لی ایشیقلار»، ۱۳۴۹)، ''از نسل آفتاب'' («گۆنشین نسلیندن»، ۱۳۵۳) و ''صدای شن'' («قومون سسی»، ۱۳۵۶) کیتابلارینی یاییملادی و ائینی دؤورده اوشاقلار اۆچۆن ده ایکی شعر کیتابی چاپ ائتدیردی.&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt; اوْنون شعرلری او زامانین ضیالی نشریه‌لرینده، او جۆمله‌دن ''خوشه'' و ''فردوسی''ده چاپ اوْلوردو&lt;ref name=&quot;kanoon&quot; /&gt; و ''روشنفکر'' و ''رودکی'' کیمی درگیلرله امکداشلیق ائدیردی.&lt;ref name=&quot;bbc-obit&quot; /&gt;

باباچاهی بو ایللرده شعر تنقیدی ده یازیردی. اوْنون ''فردوسی''ده چیخان ایلک تنقیدی [[رضا براهنی]]نین بیر مقاله‌سینه جاواب ایدی؛ سوْنرا {{Interlanguage link|یدالله رؤیایی|fa|یدالله رؤیایی}}نین شعرینه قارشی کسکین مقاله‌لر یازدی. اوْ، او دؤورده «{{Interlanguage link|حجم شعری|fa|شعر حجم}}» و «یئنی دالغا» (''موج نو'') آخیملارینین جیدّی تنقیدچیلریندن ایدی و سوْنرالار او ایللر حاقیندا دئدی: «من او ایللرده بیر آز ایدئوْلوْژی‌زده یا دا آب-هاوا‌زده ایدیم»؛ اوْنون بو آخیملار، اؤزللیکله حجم شعری حاقینداکی گؤروشو سوْنراکی اوْن ایللیکلرده دَییشدی.&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt; اوْ، ۱۴۰۱-جی ایلین شهریور آییندا رؤیایی‌نین وفاتی مۆناسیبتیله {{Interlanguage link|ایسنا|fa|ایسنا}} ایله مۆصاحیبه‌سینده بو شاعیری «مؤعتبر بیر شاعیر» و «ایران و فرانسه شعرینه یئترینجه حاکیم» اوْلان آوانقارد بیر سیما آدلاندیردی؛ اوْنون ادبی وارلیغینا اینانجینی و «همیشه شعرلرینی تقدیر» ائتدیگینی سؤیله‌دی، آنجاق حجم شعری بیان‌نامه‌سینی «چوْخ تکلّوفلو» و «غئیری-علمی و شاعیرانه بیر بیانا» مالیک ساییردی.&lt;ref name=&quot;isna1401&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Neda Valipour|script-title=fa:علی باباچاهی: برخی با شعرهای «رویایی» میانه خوبی نداشتند|trans-title=Ali Babachahi: some did not get on well with Royaee's poems|url=https://www.isna.ir/news/1401062619032/|website=ISNA|date=17 September 2022|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt; اؤز دئدیگینه گؤره، اوْنون سیاسی فعالیتی اینقیلابا قدر کۆلتورل بیر یؤن داشیییردی، آنجاق اینقیلاب عرفه‌سینده «داها سوموت و عملی» بیر شکیل آلدی.&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt;

=== «گوته‌نین اوْن گئجه‌سی» (مهر ۱۳۵۶) ===
&lt;div style=&quot;float:right; clear:right; width:320px; max-width:100%; margin:0.4em 0 1em 1.2em; border:1px solid #c8b9a6; border-radius:8px; background:#fdf8f3; box-shadow:0 2px 6px rgba(0,0,0,0.18); overflow:hidden; font-size:90%; line-height:1.5; direction:rtl;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;background:#7a1c1c; color:#ffffff; padding:7px 10px; text-align:center; font-weight:bold; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Image-x-generic.svg|18px|link=|alt=]] گوته‌نین اوْن گئجه‌سی‌نین پوستری&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:8px 12px 4px; text-align:center; color:#3a2a1a;&quot;&gt;«ایران یازیچی و شاعیرلرینین گئجه‌لری»&lt;br /&gt;۱۸–۲۷ مهر ۱۳۵۶ (۱۰–۱۹ اکتبر ۱۹۷۷)&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:4px 10px 8px; text-align:center;&quot;&gt;&lt;span style=&quot;display:inline-block; padding:4px 14px; border-radius:14px; background:#7a1c1c; font-weight:bold;&quot;&gt;[[:fa:پرونده:پوستر شب‌های نویسندگان و شاعران ایران.jpg|&lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;پوستری فارسجا ویکی‌پدیادا گؤرون&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin:0 10px; padding:6px 4px; border-top:1px dashed #c8b9a6; color:#3a2a1a;&quot;&gt;باباچاهی‌نین آدی '''۲۴ مهر یکشنبه''' (یئددینجی گئجه) پروقرامیندا گلیب.&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:6px; padding:5px 10px; background:#efe6da; text-align:center; font-size:88%; color:#5a4632;&quot;&gt;طرح: بزرگ خضرایی · تهران گوته اینستیتوسو&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

==== کئچیریلمه‌سی و اؤنمی ====

۱۳۵۶-جی ایلین ۱۸–۲۷ مهرینده (۱۰–۱۹ اوْکتیابر ۱۹۷۷) {{Interlanguage link|ایران یازیچیلار کانونو|fa|کانون نویسندگان ایران}}، {{Interlanguage link|گوته اینستیتوتو|fa|انستیتو گوته}} ایله امکداشلیق ائده‌رک، [[تهران]]دا پهلوی خیابانیندا (ایندیکی ولیعصر خیابانی) یئرله‌شن ایران و آلمان مدنی علاقه‌لر انجمنی‌نین باغیندا «ایران یازیچی و شاعیرلرینین گئجه‌لری» آدی ایله اوْن گئجه چیخیش و شعر اوْخوما مراسیمی کئچیردی؛ بو گئجه‌لر سوْنرا «{{Interlanguage link|گوته‌نین اوْن گئجه‌سی|fa|شبهای نویسندگان و شاعران ایران}}» آدی ایله تانیندی.&lt;ref name=&quot;azadi-dahshab&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:ده شب: شب‌های شعر گوته|trans-title=Ten Nights: the Goethe poetry nights|url=https://azadi.art/%D8%AF%D9%87-%D8%B4%D8%A8|website=Azadi (azadi.art)|date=19 December 2022|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;iranica-goethe&quot;&gt;{{cite encyclopedia|last=Chehabi|first=H. E.|title=Goethe Institute|encyclopedia=[[Encyclopædia Iranica]]|volume=XI|issue=1|pages=43–44|date=15 December 2001|url=https://www.iranicaonline.org/articles/goethe-institute/|doi=10.1163/2330-4804_EIRO_COM_2212|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt; [[ایرانیکا بیلیکلیگی]]نه گؤره، اینستیتوتدا اوْندان اؤنجه‌کی ایللرده ده شعر گئجه‌لری کئچیریلیردی، آنجاق ۱۹۷۷-جی ایلده ایلک دفعه اوْلاراق ایرانلی طرف، دؤولتین دستکله‌دیگی «تهران ادبی انجمنی» یئرینه، موخالیف یازیچیلار کانونو ایدی؛ بو کانون باش ناظیر {{Interlanguage link|جمشید آموزگار|fa|جمشید آموزگار}}ین دؤنمینده‌کی سیاسی یوموشالما چرچیوه‌سینده یئنیدن ییغینجاق کئچیرمه ایجازه‌سی آلمیشدی. مدنی انجمنین باغی اوْنا گؤره سئچیلمیشدی کی، اینستیتوتون اؤز بیناسی گؤزلنیلن ایزله‌ییجیلر اۆچون کیچیک ساییلیردی.&lt;ref name=&quot;iranica-goethe&quot; /&gt; کانون عۆضولری بو گئجه‌لرین تکلیفینین ''[[کیهان (قازئته)|کیهان]]'' قزئتینین شعر صحیفه‌سینین مسئولو، شاعیر جلال سرفرازدان گلدیگینده هم‌فیکیردیرلر؛ حاضیرلیق و ایجرا ایشلری {{Interlanguage link|اسلام کاظمیه|fa|اسلام کاظمیه}}یه تاپشیریلمیشدی.&lt;ref name=&quot;iranchehr2013&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=M. Kh.|script-title=fa:شب‌های نویسندگان و شاعران ایران، ۲۷–۱۸ مهرماه ۱۳۵۶|trans-title=The Nights of Iranian Writers and Poets, 10–19 October 1977|url=https://iranchehr.com/?p=2567|website=Iranchehr|date=26 April 2013|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt; سرفراز سوْنرالار یازدی کی، اوْنون اؤرنگی [[احمد شاملو]]نون نظارتی آلتیندا کئچیریلن ''{{Interlanguage link|خوشه|fa|خوشه (مجله)}}'' درگیسی‌نین شعر گئجه‌لری ایدی و باغ، اینستیتوتون باشچیسی هانس بکرین تکلیفی ایله گئجه‌سی دؤرد مین تومنه کیرایه‌یه گؤتورولموشدو.&lt;ref name=&quot;bbc-sarfaraz2013&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Jalal Sarfaraz|script-title=fa:ده شب شعر گوته چگونه برگزار شد|trans-title=How the Ten Nights of Goethe poetry were organised|url=https://www.bbc.com/persian/arts/2013/07/130722_l44_nights_goethe_sarfaraz|website=[[BBC Persian]]|date=22 July 2013|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;

''ایرانیکا''یا گؤره، ایلک گئجه جماعت اوْ قدر چوْخ ایدی کی، چئوره‌ده‌کی خیابانلارا داشدی و اوْرادا چیخیشلاری یایماق اۆچون بلندگولار قوردولار؛ ایلک گئجه‌لرده اوْن مینه قدر آدام ایشتیراک ائتدی، یاغیش باشلاندیقدان سوْنرا ایسه ایشتیراکچیلارین سایی تخمینن اۆچ مینه دۆشدو. اللیدن آرتیق یازیچی، شاعیر، دراماتورق، تنقیدچی و چئویرمن بو گئجه‌لرده سانسور، دۆشونجه آزادلیغی، ضیالیلارین مسئولیتی، برابرسیزلیک و ظۆلم حاقدا دانیشدیلار و بئله‌لیکله بیر ادبی تدبیری سیاسی بیر حادثه‌یه چئویردیلر.&lt;ref name=&quot;iranica-goethe&quot; /&gt; «آزادی» سایتی بو گئجه‌لرده ایشتیراک ائدنلرین سایینی اوْن ایله اوْن بئش مین آراسیندا تخمین ائدیر،&lt;ref name=&quot;azadi-dahshab&quot; /&gt; ''ایرانچهر'' اینترنت درگیسینده «م. خ.» ایمضاسی ایله یاییملانان بیر مقاله ایسه چیخیش ائدنلرین و شعر اوْخویانلارین سایینی ۵۷ نفر گؤستریر.&lt;ref name=&quot;iranchehr2013&quot; /&gt;

کانون ایله اینستیتوت راضیلاشمیشدیلار کی، چیخیشچیلار «سانسور» سؤزو یئرینه قانون اساسیده ایشله‌نن «ممیزی» سؤزونو ایشلتسینلر؛ آنجاق اۆچونجو گئجه {{Interlanguage link|شمس آل احمد|fa|شمس آل احمد}} چیخیشینین لاپ باشیندا بو راضیلاشمانی آچیقلادی و دفعه‌لرله «سانسور» سؤزونو ایشلتدی.&lt;ref name=&quot;iranchehr2013&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;azadi-dahshab&quot; /&gt; بئشینجی گئجه، «آزادی» سایتینا گؤره «سانسور» سؤزونو یۆز دفعه‌دن آرتیق ایشلدن {{Interlanguage link|باقر مؤمنی|fa|باقر مؤمنی}}نین چیخیشیندان و {{Interlanguage link|سعید سلطان‌پور|fa|سعید سلطان‌پور}}ون شعر اوْخوماسیندان سوْنرا جماعتین هیجانی زیروه‌یه چاتدی و بکر باغیراراق شاعیرین صحنه‌دن ائنمه‌سینی ایسته‌دی. بوندان سوْنرا چیخیشلارین لغو ائدیلمه‌سینه قرار وئریلدی، آنجاق یئنی پروْقرام ایشتیراکچیلارین اعتیراضی ایله قارشیلاشدی و کانون ایله اینستیتوت آراسیندا یئنیدن آپاریلان دانیشیقلاردان سوْنرا چیخیشلار آلتینجی گئجه‌دن داوام ائتدی. دوققوزونجو گئجه‌نین سوْنوندا، آرالاریندا [[ژان پول سارتر]]، [[سیمون دو بووار]] و [[میشل فوکو]] اوْلان بیر قروپ فرانسیز یازیچی و دۆشونورون همرأیلیک تلقرافی اوْخوندو. سوْن گئجه کانونون رئیسی {{Interlanguage link|به‌آذین|fa|م.ا. به‌آذین}} جماعته خطاباً دئدی: «اوْن گئجه، چوْخ واخت اوْن مینی و داها آرتیغینی کئچن بیر جماعت شکلینده گلدینیز [...] و دانیشانلارا قولاق آسدینیز. نه ائشیتدینیز؟ آزادلیق و آزادلیق و آزادلیق…»؛ کانونون سوْن مئساژینی ایسه {{Interlanguage link|هوشنگ گلشیری|fa|هوشنگ گلشیری}} اوْخودو.&lt;ref name=&quot;azadi-dahshab&quot; /&gt; ''ایرانیکا'' یازیر کی، زیره‌لی حربی ماشینلار اطرافی مۆحاصیره‌یه آلسالار دا، هئچ بیر شیددت باش وئرمه‌دی و «اوْن گئجه» ۱۹۷۹-جو ایلده [[ایران ایسلام اینقیلابی|اینقیلاب]]لا سوْنوجلانان کۆتله‌وی اعتیراض ییغینجاقلاری سیراسی‌نین ایلک حلقه‌سی اوْلدو.&lt;ref name=&quot;iranica-goethe&quot; /&gt;

پوستری ''اطلاعات'' قزئتینین قرافیک رسامی بزرگ خضرایی طرح ائتمیشدی: کیچیک آغ بیر بالیق کی، رسامین سؤزلری ایله «سانسور و بوغونتویا قارشی موباریزه فریادینی» اوجالدیر.&lt;ref name=&quot;iranchehr2013&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;azadi-dahshab&quot; /&gt; سرفرازا گؤره، سانسورچولار کانونون آدی‌نین پوستر اۆستونده گلمه‌سینه ایجازه وئرمه‌دیلر و پوستر ایکی دفعه سانسورا اوغرادی؛ اوْنون دئدیگینه گؤره، قزئتلره، رادیو و تلویزیونا هر هانسی خبر و رئپورتاژ یاییملاماماق امری وئریلمیشدی و یالنیز {{Interlanguage link|سیروس علی‌نژاد|fa|سیروس علی‌نژاد}} ایلک گئجه‌دن سوْنرا ''{{Interlanguage link|آیندگان|fa|آیندگان}}'' قزئتینده بیر رئپورتاژ یاییملادی کی، بو دا اوْنون باشینا ایش آچدی.&lt;ref name=&quot;bbc-sarfaraz2013&quot; /&gt; اوْ دؤورون قزئتلرینه دایانان ''ایرانچهر'' روایتی بیر آز فرقلیدیر: اوْنا گؤره دؤرد اؤلکه قزئتی ۱۲ مهر ۱۳۵۶-دا پوستری و پروْقرامی یاییملادی، ''اطلاعات''، ''کیهان'' و ''رستاخیز'' آلتینجی گئجه‌یه قدر قیسا شکیلده گئجه‌لردن خبر وئردیلر، سوْنرا ایسه ''اطلاعات''دان باشقا هامیسی سوسدو.&lt;ref name=&quot;iranchehr2013&quot; /&gt;

بو گئجه‌لرین سس لنتلری ایراندا و خاریجده مینلرله نۆسخه‌ده چوْخالدیلیب ساتیلدی، چیخیشلارین و شعرلرین متنی ایسه ۱۳۵۷-جی ایلده {{Interlanguage link|ناصر مؤذن|fa|ناصر مؤذن}}ین تدوینی ایله ''ده شب'' («اوْن گئجه») آدی ایله {{Interlanguage link|امیرکبیر نشریاتی|fa|مؤسسه انتشارات امیرکبیر}} طرفیندن یاییملاندی.&lt;ref name=&quot;iranica-goethe&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;moazzen1357&quot;&gt;{{cite book|language=fa|editor=Naser Mo'azzen|script-title=fa:ده شب: شب‌های نویسندگان و شاعران در انجمن فرهنگی ایران و آلمان|trans-title=Ten Nights: the nights of writers and poets at the Iran–Germany Cultural Society|publisher=Amir Kabir, for the Writers' Association of Iran|location=Tehran|date=1978|edition=1st|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab_Kanoon-Nevisandegan-Iran.pdf}}&lt;/ref&gt; سرفرازا گؤره، چیخیشلارین و شعر اوْخومالارین اصلی لنتلری، ائله‌جه ده سوال-جاواب ییغینجاقلارینین لنتلری سهل‌انگارلیق اوجباتیندان ایتیب-باتدی؛&lt;ref name=&quot;bbc-sarfaraz2013&quot; /&gt; بونونلا بئله، اوْنلارین نۆسخه‌لری قالدی و ۱۴۰۱-جی ایلده «آزادی» سایتی شعر اوْخومالارین و چیخیشلارین سس فایللارینی پوستر و کیتابین دیجیتال نۆسخه‌سی ایله بیرلیکده یاییملادی.&lt;ref name=&quot;azadi-dahshab&quot; /&gt;

==== باباچاهی‌نین یئددینجی گئجه‌ده شعر اوْخوماسی ====

&lt;div style=&quot;float:left; clear:left; width:320px; max-width:100%; margin:0.4em 1.2em 1em 0; border:1px solid #c8b9a6; border-radius:8px; background:#fdf8f3; box-shadow:0 2px 6px rgba(0,0,0,0.18); overflow:hidden; font-size:90%; line-height:1.5; direction:rtl;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;background:#7a1c1c; color:#ffffff; padding:7px 10px; text-align:center; font-weight:bold; font-size:110%;&quot;&gt;[[فایل:Speaker Icon.svg|18px|link=|alt=]] علی باباچاهی‌نین شعر اوْخوماسی&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:8px 12px 4px; text-align:center; color:#3a2a1a;&quot;&gt;«گوته‌نین اوْن گئجه‌سی» – '''یئددینجی گئجه'''&lt;br /&gt;بازار، ۲۴ مهر ۱۳۵۶ (۱۶ اوْکتیابر ۱۹۷۷)&lt;br /&gt;ایران–آلمان مدنیت انجمنی‌نین باغی، تهران&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:4px 10px 8px; text-align:center;&quot;&gt;[[فایل:Ali Babachahi reading at the Ten Nights of Goethe, 16 October 1977.ogg|center|290px|علی باباچاهی‌نین گوته‌نین اوْن گئجه‌سی‌نین یئددینجی گئجه‌سینده شعر اوْخوماسی‌نین سس یازیسی]]&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin:0 10px; padding:6px 4px; border-top:1px dashed #c8b9a6; color:#3a2a1a;&quot;&gt;'''''ده شب'' کیتابیندا اوْنون شعرلری (ص ۴۴۷–۴۵۶):'''
# سلام بر شکوفهٔ سرخی که از پیالهٔ مشرق دمید
# سرود بومی
# در وصف عاشقان دنیا
# در قلمرو خاکستر
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:6px; padding:5px 10px; background:#efe6da; text-align:center; font-size:88%; color:#5a4632;&quot;&gt;مدتی: ۳:۳۵ · سس قایناغی: «آزادی» سایتی (azadi.art)&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

اوْ ایللرده بوشهرده یاشایان باباچاهی‌نین آدی، تشکیلاتچیلار اوْنونلا علاقه ساخلامامیشدان اؤنجه ایشتیراکچیلار سیاهیسیندا اعلان اوْلوندو. ''کیهان'' قزئتی ۱۲ مهر ۱۳۵۶-دا یازدی: «{{Interlanguage link|منصور اوجی|fa|منصور اوجی}}، علی باباچاهی، بهمن صالحی و منصور برمکی‌نین آدلاری ایشتیراکچیلار سیاهیسیندا گلسه ده، شهرستانلاردا یاشادیقلاری اۆچون بو پروْقراملارین تشکیلاتچیلاری اوْنلارا اولاشا بیلمه‌ییبلر.» «م. خ.»یه گؤره، بو شاعیرلرین بعضیسینین آدرسینی بیلمه‌ین کانون، اوْنلار خبر توتوب گلسینلر دئیه آدلارینی اعلان ائتمیشدی؛ ''کیهان'' ۱۸ مهرده خبر وئردی کی، اوْنلار خبر توتوب ایشتیراک ائتمه‌یه حاضیر اوْلدوقلارینی بیلدیریبلر. بو دؤرد نفردن صالحی و برمکی گلمه‌دیلر.&lt;ref name=&quot;iranchehr2013&quot; /&gt;

پوستر، باباچاهی‌نین آدینی اسلام کاظمیه، {{Interlanguage link|م. آزاد|fa|م. آزاد}}، [[جواد مجابی]]، جلال سرفراز و بتول عزیزپور ایله بیرلیکده ۲۴ مهر ۱۳۵۶ (۱۶ اوْکتیابر ۱۹۷۷) بازار گئجه‌سی، یعنی یئددینجی گئجه‌نین پروْقرامیندا گؤستریردی.&lt;ref name=&quot;azadi-poster&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:پوستر شب‌های نویسندگان و شاعران ایران|trans-title=Poster of the Nights of Iranian Writers and Poets (10–19 October 1977), designed by Bozorg Khezraei|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab-Poster.png|website=Azadi (azadi.art)|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt; «آزادی» سایتیندا یاییملانان سس فایللارینا گؤره، یئددینجی گئجه کاظمیه‌نین «قانون اساسیده آزادلیق و شاعیرلر گئجه‌لری‌نین کئچیریلمه‌سی» موضوعسوندا چیخیشی ایله باشلادی؛ سوْنرا {{Interlanguage link|داریوش آشوری|fa|داریوش آشوری}} «شعر آزادلیقدیر» باشلیغی ایله دانیشدی، عباس جلالی سوسن‌آبادی‌نین کانونا قوشولماسی اعلان اوْلوندو و {{Interlanguage link|جعفر کوش‌آبادی|fa|جعفر کوش‌آبادی}}، علی باباچاهی، جواد مجابی و م. آزاد شعر اوْخودولار.&lt;ref name=&quot;azadi-dahshab&quot; /&gt; همین گئجه، بوغاز جراحیسیندن سوْنرا دانیشا بیلمه‌ین چئویرمن {{Interlanguage link|محمد قاضی (چئویرمن)|fa|محمد قاضی|lt=محمد قاضی}}نین مئساژینی قیزی مریم اوْخودو.&lt;ref name=&quot;iranchehr2013&quot; /&gt; قایناقلار بو گئجه‌نین شاعیرلری‌نین ترکیبی حاقدا فرقلی بیلگیلر وئریر: ''ده شب'' کیتابیندا بتول عزیزپور و جلال سرفراز دا یئددینجی گئجه‌نین شاعیرلری آراسیندا گؤستریلیر،&lt;ref name=&quot;moazzen1357-n7&quot;&gt;{{cite book|language=fa|editor=Naser Mo'azzen|script-title=fa:ده شب: شب‌های نویسندگان و شاعران در انجمن فرهنگی ایران و آلمان|trans-title=Ten Nights: the nights of writers and poets at the Iran–Germany Cultural Society|publisher=Amir Kabir, for the Writers' Association of Iran|location=Tehran|date=1978|edition=1st|page=405|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab_Kanoon-Nevisandegan-Iran.pdf}}&lt;/ref&gt; «آزادی» سایتینین سس فایللاریندا ایسه سرفرازین شعر اوْخوماسی و عزیزپورون شعرلری (سرفرازین سسی ایله) سگگیزینجی گئجه‌نین پروْقرامینا عاییددیر.&lt;ref name=&quot;azadi-dahshab&quot; /&gt;

باباچاهی‌نین شعرلری ''ده شب'' کیتابی‌نین یئددینجی گئجه‌یه عایید بؤلومونده (۴۴۷–۴۵۶-جی صحیفه‌لر) گلمیشدیر: «سلام بر شکوفهٔ سرخی که از پیالهٔ مشرق دمید» («شرقین پیاله‌سیندن آچان قیرمیزی چیچه‌یه سالام»)، «سرود بومی» («یئرلی سرود»)، «در وصف عاشقان دنیا» («دۆنیا عاشیقلری‌نین وصفینده») و «در قلمرو خاکستر» («کۆل اؤلکه‌سینده»). بیرینجی شعر بو میصراعلارلا باشلانیر: «سلام بر آفتاب و عشق / ای روح بی‌قراری بندر / ای غایت جلال و جنون» («سالام گۆنشه و عشقه / ای لیمانین قرارسیز روحو / ای جلال و جنونون سوْنو»).&lt;ref name=&quot;moazzen1357-b&quot;&gt;{{cite book|language=fa|editor=Naser Mo'azzen|script-title=fa:ده شب: شب‌های نویسندگان و شاعران در انجمن فرهنگی ایران و آلمان|trans-title=Ten Nights: the nights of writers and poets at the Iran–Germany Cultural Society|publisher=Amir Kabir, for the Writers' Association of Iran|location=Tehran|date=1978|edition=1st|pages=447–456|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab_Kanoon-Nevisandegan-Iran.pdf}}&lt;/ref&gt; اوْنون همین گئجه‌کی شعر اوْخوماسی‌نین ۳ دقیقه ۳۵ ثانیه‌لیک سس یازیسی «آزادی» سایتیندا الچاتاندیر.&lt;ref name=&quot;azadi-babachahi-audio&quot;&gt;{{cite AV media|language=fa|people=Ali Babachahi (reader)|script-title=fa:شب هفتم: شعرخوانی علی باباچاهی|trans-title=Seventh night: poetry reading by Ali Babachahi (16 October 1977)|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2023/01/%D8%B4%D8%A8-%D9%87%D9%81%D8%AA%D9%85-%D8%B4%D8%B9%D8%B1%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7%DA%86%D8%A7%D9%87%DB%8C.mp3|medium=Audio recording, 3 min 35 s|publisher=Azadi (azadi.art)|date=2023|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;

=== اینقیلابدان سوْنرا ===
باباچاهی ۱۳۵۹-جو ایلده ''جشن جنون'' («دلیلیک بایرامی») توپلوسونو یاییملادی. ۱۳۶۲-جی ایلده، اوْن سگگیز ایللیک مۆعلّیملیکدن سوْنرا، مجبوری و واختیندان اؤنجه تقاعده گؤندریلدی؛ سوْنرالار دئدی کی «بؤیوک احتیماللا» اؤزلرینی «اینقیلابین اصلی صاحبلری» سایانلار طرفیندن «تقاعده چیخاریلمیشدیر». بوندان سوْنرا بوشهری ترک ائدیب [[کرج]]ده یئرلشدی.&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt; علی مسعودی‌نیانین یازدیغینا گؤره، اوْ، مۆعلّیملیکدن محروم ائدیلدیکدن سوْنرا ایللر بوْیو ایران شعری اۆزه‌رینده تنقیدی آراشدیرمالارلا مشغول اوْلدو.&lt;ref name=&quot;masoudinia&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Ali Masoudinia|script-title=fa:سپیدی‌ها را بخوان / دربارهٔ علی باباچاهی|trans-title=Read the blank spaces / On Ali Babachahi|url=https://www.khabaronline.ir/news/2186332|website=KhabarOnline|date=23 February 2026|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;

کرجده، درام یازیچیسی {{Interlanguage link|خسرو حکیم رابط|fa|خسرو حکیم رابط}} ایله تانیشلیغی واسیطه‌سیله رادیو ایله رادیو پیئسلری یازماق ساحه‌سینده امکداشلیق ائتدی.&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt; ۱۳۶۸-جی ایلدن، {{Interlanguage link|نصرالله پورجوادی|fa|نصرالله پورجوادی}}نین مۆدیرلیگی دؤورونده، {{Interlanguage link|مرکز نشر دانشگاهی|fa|مرکز نشر دانشگاهی}} ایله امکداشلیغا باشلادی و تخمینن اوْن بیر-اوْن ایکی ایل کیتاب رئداکته‌سی و قدیم فارس متنلری اۆزه‌رینده آراشدیرما ساحه‌سینده بو مرکزله ایشله‌دی؛ تا کی مرکزین فارس دیلی لوغتی بؤلومو باغلاندی.&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt; پاپیروس و پیشبرد کیمی یاییم‌ائولری ایله امکداشلیق و ''نافه'' درگیسینین شعر و شعر تنقیدی بؤلومونون مسئولیتی ده اوْنا عایید ائدیلیر.{{citation needed|date=October 2026}}

باباچاهی ۱۳۶۷-جی ایلدن ''{{Interlanguage link|آدینه|fa|آدینه (نشریه)}}'' آیلیق درگیسینده چاغداش شعر آخیملاری حاقیندا مقاله‌لر یاییملاییردی&lt;ref name=&quot;ensani&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی (فهرست مقاله‌ها)|trans-title=Ali Babachahi (list of articles)|url=https://ensani.ir/fa/article/author/9714|website=Humanities Portal (Ensani)|access-date=1 October 2026}}&lt;/ref&gt; و ۳۵-جی ساییدان اوْنون شعر صحیفه‌لرینین مسئولو اوْلدو و تخمینن اوْن ایل بو وظیفه‌نی داشیدی؛ اؤز یازدیغینا گؤره، اوْندان اؤنجه اشکوری درگینین شعر صحیفه‌لرینین مسئولو ایدی.&lt;ref name=&quot;kanoon&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt; اوْ، ۳۶-جی ساییدا احمد شاملو، {{Interlanguage link|فرخ تمیمی|fa|فرخ تمیمی}}، {{Interlanguage link|سید علی صالحی|fa|سید علی صالحی}}، {{Interlanguage link|علی‌محمد حق‌شناس|fa|علی‌محمد حق‌شناس}} و {{Interlanguage link|هرمز علی‌پور|fa|هرمز علی‌پور}}ون اثرلرینی چاپ ائتدی. شعر سئچمکده‌کی سرت‌لیگی بعضی اینجیمیش شاعیرلرین اوْنون حاقیندا «دیکتاتور، تئز اوْل / شعرلریمیزی چاپ ائیله» گۆلمه‌لی شوعارینی سسلندیرمه‌لرینه سبب اوْلدو.&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt; ''خبرآنلاین''ین یازدیغینا گؤره، اوْ، بو وظیفه‌ده گنج شاعیرلری تانیتدیریر و عینی زاماندا حاکیم شعر آخیملارینی آچیق‌جاسینا تنقید ائدیردی؛ «نیمادان سوْنراکی شعر» و سوْنرا «باشقا دوروملو شعر» فیکیرلری بو دؤورون محصولودور.&lt;ref name=&quot;khabar&quot; /&gt; مسعودی‌نیا ''آدینه''نی ۱۳۷۰-جی ایللرده، شعر داخیل اوْلماقلا، مۆختلیف ساحه‌لرده ان تأثیرلی نشریه‌لردن ساییر.&lt;ref name=&quot;masoudinia&quot; /&gt;

=== ایران یازیچیلار کانونو ===
باباچاهی تقاعددن سوْنراکی ایللرده {{Interlanguage link|محمدعلی سپانلو|fa|محمدعلی سپانلو}}نون ائوینده کئچیریلن چهارشنبه توپلانتی‌لارینین داییمی ایشتیراکچیلاریندان ایدی و بو یوْلدان کانونون مشورت جمعینه قوشولدو. اوْ، {{Interlanguage link|۱۳۴ یازیچی بیان‌نامه‌سی|fa|بیانیه ۱۳۴ نویسنده}}نی («بیز یازیچی‌ییق» متنی، ۱۳۷۳) ایمضالایانلاردان بیری ایدی و سوْنرا مشورت جمعینین عۆضوو کیمی {{Interlanguage link|ایران یازیچیلار کانونو|fa|کانون نویسندگان ایران}}نون فعالیتینین یئنیدن باشلانماسی یوْلوندا چالیشدی. ۱۳۷۷-جی ایلین اسفند آییندا کانونون اۆچۆنجۆ دؤورو قورولاندان سوْنرا رسمی اوْلاراق عۆضو اوْلدو و عؤمرونون سوْنونا قدر کانونون عۆضوو قالدی؛ کانونون عمومی ییغینجاغیندا سوْن ایشتیراکی ۱۴۰۲-جی ایلده اوْلدو.&lt;ref name=&quot;kanoon&quot; /&gt;

=== ارمنستان اتوبوسو حادثه‌سی ===
باباچاهی ۱۳۷۵-جی ایلین مرداد آییندا ارمنستان یازیچیلار ایتّیفاقینین دعوتی ایله اتوبوسلا ارمنستانا یوْلا دۆشن ۲۱ یازیچی، شاعیر و ژورنالیستدن بیری ایدی.&lt;ref name=&quot;bbc2015&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Jamshid Barzegar|script-title=fa:سالگرد «سفر مرگ»؛ اتوبوسی که دیگر حرکت نمی‌کند؟|trans-title=Anniversary of the &quot;journey of death&quot;: a bus that no longer moves?|url=https://www.bbc.com/persian/arts/2015/08/150806_l45_armenia_bus_iranian_writers_jb|website=BBC Persian|date=6 August 2015|access-date=1 October 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;radiofarda&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:مروری بر قتل‌های زنجیره‌ای پس از هفت سال: بخش سوم، اتوبوس مرگ|trans-title=The chain murders revisited seven years on, part three: the bus of death|url=https://www.radiofarda.com/a/313765.html|website=Radio Farda|date=24 November 2005|access-date=1 October 2026}}&lt;/ref&gt; {{Interlanguage link|رادیو فردا|fa|رادیو فردا}}نین روایتینه گؤره، یازیچیلارلا سفرین کوْاوْردیناسیونونو اۆستلنن {{Interlanguage link|منصور کوشان|fa|منصور کوشان}} ادبی سیمالارین بیر لیستینی حاضیرلامیشدی؛ بو لیستدن [[احمد شاملو]]، {{Interlanguage link|هوشنگ گلشیری|fa|هوشنگ گلشیری}} و [[رضا براهنی]] هر بیری مۆختلیف سببلردن سفردن ایمتیناع ائتدیلر و سوْندا بو ۲۱ نفر یوْلا دۆشدو: {{Interlanguage link|محمدعلی سپانلو|fa|محمدعلی سپانلو}}، [[جواد مجابی]]، {{Interlanguage link|مسعود بهنود|fa|مسعود بهنود}}، {{Interlanguage link|سیروس علی‌نژاد|fa|سیروس علی‌نژاد}}، {{Interlanguage link|امیرحسن چهلتن|fa|امیرحسن چهلتن}}، بیژن بیجاری، [[بیژن نجدی]]، {{Interlanguage link|محمد محمدعلی|fa|محمد محمدعلی}}، {{Interlanguage link|شهریار مندنی‌پور|fa|شهریار مندنی‌پور}}، {{Interlanguage link|شاپور جورکش|fa|شاپور جورکش}}، مسعود توفان، علی باباچاهی، {{Interlanguage link|حسن اصغری|fa|حسن اصغری}}، منوچهر کریم‌زاده، کامران جلیلی، محمود طیاری، {{Interlanguage link|فرج سرکوهی|fa|فرج سرکوهی}}، {{Interlanguage link|فرشته ساری|fa|فرشته ساری}}، {{Interlanguage link|مجید دانش‌آراسته|fa|مجید دانش‌آراسته}}، علی صدیقی و منصور کوشان.&lt;ref name=&quot;radiofarda&quot; /&gt; ۱۶ مرداد سحری، سوروجو ایکی دفعه اتوبوسو حیران آشیریمیندا دره‌یه آتماغا چالیشدی و هر ایکی دفعه اؤزو اتوبوسدان بایئیرا آتیلدی؛ مسعود توفان و شهریار مندنی‌پورون آییق‌لیغی سرنیشینلری قورتاردی. سوْنرا مسافیرلر [[آستارا (ایران)|آستارا]]دا حبس ائدیلیب سورغو-سوآل اوْلوندولار و ائرته‌سی گۆن صاباح آزاد ائدیلدیلر.&lt;ref name=&quot;bbc2015&quot; /&gt; {{Interlanguage link|بی‌بی‌سی فارسی|fa|بی‌بی‌سی فارسی}}نین یازدیغینا گؤره، حادثه‌نین ان گئنیش یاییملانمیش شرحینی منصور کوشان ''حدیث تشنه و آب'' کیتابیندا وئرمیش، محمد محمدعلی ایسه بو حاقداکی ایلک یازینی ۱۳۸۰-جی ایللرین اوّللرینده ایراندا یاییملامیشدیر.&lt;ref name=&quot;bbc2015&quot; /&gt; بو حادثه سوْنرالار تنقیدچی یازیچیلاری اؤلدورمک اۆچۆن {{Interlanguage link|ایستیخبارات نازیرلیگی|fa|وزارت اطلاعات جمهوری اسلامی ایران}}نین سویی‌قصدی کیمی تانیندی و {{Interlanguage link|زنجیره‌لی قتل‌لر|fa|قتل‌های زنجیره‌ای ایران}}له باغلیدیر.&lt;ref name=&quot;bbc-obit&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;kanoon&quot; /&gt; باباچاهی همیشه اوْنو «قوْرخونج بیر تجروبه» کیمی خاطیرلاییردی.&lt;ref name=&quot;kanoon&quot; /&gt;

=== سوْن ایللری و وفاتی ===
باباچاهی یئتمیش یئددینجی دوغوم گۆنو (آبان ۱۳۹۸) مۆناسیبتیله وئردیگی بیر مۆصاحیبه‌ده دئدی کی سوْن کیتابی اوْلان ''ژوزف تو مرخصی'' («ژوزف، سن گئده بیلرسن»، مانیاهنر یاییم‌ائوی، ۱۳۹۷) توپلوسونو «اجتماعی اؤغه‌نین ائیلمی» آلت باشلیغی و ۳۳ صحیفه‌لیک بیر گیریش ایله، اوْنون شعرینی غئیری-اجتماعی سایان تنقیدچیلره جاواب وئرمک اۆچۆن یاییملامیشدیر. ائینی مۆصاحیبه‌ده دئدی کی چاپ اوْلونماقدا اوْلان کیتابی یوْخدور، واختینین چوْخونو فلسفه و رومان اوْخوماغا صرف ائدیر و گنج نسیلله علاقه‌نی قوروماق اۆچۆن سوسیال مئدیادا فعالدیر و ''آدینه''ده‌کی مسئولیتی دؤورونده اوْلدوغو کیمی، باشقا شاعیرلرین شعرلرینی یاییملاییر. اؤز دئدیگینه گؤره، ایللر بوْیو شعر امک‌خاناسی (کارگاهی) ده کئچیرمیشدی؛ مسعودی‌نیانین یازدیغینا گؤره، بو امک‌خانا ۱۳۸۰-جی ایللردن فعال ایدی و اوْنون بیر نئچه اؤیرنجیسی سوْنرالار اؤزلری تانینمیش شاعیرلر اوْلدولار.&lt;ref name=&quot;masoudinia&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ibna1398&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی: نگاهم به فضای مجازی مثل مجله «آدینه» است / همچنان ایستاده‌ام|trans-title=Ali Babachahi: I see social media the way I saw ''Adineh'' magazine / I am still standing|url=https://www.ibna.ir/news/283140|website=Iran Book News Agency|date=11 November 2019|access-date=1 October 2026}}&lt;/ref&gt; ایران کیتاب خبر آژانسی (ایبنا) ائینی گوزارشدا اوْنو «بوشهر شعر مکتبی»نین ایلک شاعیرلریندن آدلاندیرمیشدیر.&lt;ref name=&quot;ibna1398&quot; /&gt;

&lt;div style=&quot;float:left; clear:left; width:320px; max-width:100%; margin:0.4em 1.2em 1em 0; border:1px solid #c8b9a6; border-radius:8px; background:#fdf8f3; box-shadow:0 2px 6px rgba(0,0,0,0.18); overflow:hidden; font-size:90%; line-height:1.5; direction:rtl;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;background:#7a1c1c; color:#ffffff; padding:7px 10px; text-align:center; font-weight:bold; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Open book nae 02.svg|18px|link=|alt=]] سوْن شعر توپلوسو&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:8px 12px 4px; text-align:center; color:#3a2a1a;&quot;&gt;'''''جهان متوجه شد'''''&lt;br /&gt;(«دۆنیا آنلادی (اعتیراض شعرلری)»)&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:4px 10px 8px; text-align:center;&quot;&gt;[[File:The world realized by Ali Babachahi.jpg|center|290px|alt=علی باباچاهی‌نین جهان متوجه شد (اعتیراض شعرلری) کیتابینین جیلدی|علی باباچاهی‌نین جهان متوجه شد (اعتیراض شعرلری) کیتابینین جیلدی]]&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin:0 10px; padding:6px 4px; border-top:1px dashed #c8b9a6; color:#3a2a1a;&quot;&gt;ناشیرین دئدیگینه گؤره ۵۸ شعر&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:6px; padding:5px 10px; background:#efe6da; text-align:center; font-size:88%; color:#5a4632;&quot;&gt;آفتاب یاییم‌ائوی، نوروژ، ۱۴۰۱&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
باباچاهی‌نین سوْن شعر توپلوسو ''جهان متوجه شد (شعرهای اعتراض)'' («دۆنیا آنلادی (اعتیراض شعرلری)»)، کیتابین کۆنیه‌سینه (شناسنامه‌سینه) گؤره ۱۴۰۱-ده (بیرینجی چاپ) [[نوروژ]]ده آفتاب یاییم‌ائوی طرفیندن یاییملاندی و ناشیرین دئدیگینه گؤره ۵۸ شعر احتیوا ائدیر. ناشیر بو شعرلری «خیاباندا یۆز گۆنلۆک مۆباریزه‌نین نتیجه‌سی» و «شاعیرین و سؤزون خالقین اعتیراضی ایله هم‌آددیملیغی» کیمی تانیتمیشدیر.&lt;ref name=&quot;aftab&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:جهان متوجه شد (شعرهای اعتراض)|trans-title=The World Realised (Poems of Protest)|url=https://aftab.pub/جهان-متوجه-شد-شعرهای-اعتراض/|publisher=Aftab|location=Norway|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt; {{Interlanguage link|رادیو زمانه|fa|رادیو زمانه}} بو کیتابی تانیتارکن اوْنو قیسا بیر گیریش و ۵۴ شعردن عیبارت ۱۳۶ صحیفه‌لیک بیر توپلو کیمی تصویر ائتمیش و یاییم واختینی ۱۴۰۲-نین یازی گؤسترمیشدیر.&lt;ref name=&quot;zamaneh2023&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Esfandiar Koucheh|script-title=fa:«جهان متوجه شد»: اشعار اعتراضی علی باباچاهی|trans-title=&quot;The World Realised&quot;: the protest poems of Ali Babachahi|url=https://www.radiozamaneh.com/764474/|website=Radio Zamaneh|date=12 May 2023|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt; حسین نوش‌آذر دا ائینی مئدیادا کیتابین یاییمینی ۱۴۰۲-ده و «زن، زندگی، آزادی حرکتینین تأثیری آلتیندا» گؤرموشدور.&lt;ref name=&quot;noushazar&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Hossein Noushazar|script-title=fa:«جهان متوجه شد» از علی باباچاهی: وقتی محبوبه فریاد می‌کشد|trans-title=Ali Babachahi's &quot;The World Realised&quot;: when Mahboubeh cries out|url=https://www.radiozamaneh.com/879944/|website=Radio Zamaneh|date=24 February 2026|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt; ایران یازیچیلار کانونو دا بو کیتابی اوْنون {{Interlanguage link|۱۴۰۱ اعتیراض حرکتی|fa|جنبش زن، زندگی، آزادی}}نین شاعیرانه روایتی ساییر.&lt;ref name=&quot;kanoon&quot; /&gt; باباچاهی کیتابین اؤن‌سؤزونده یازمیشدیر کی اعتیراض و مدنی ایطاعتسیزلیک، خالقین یوْخسوللوق و باسقییا قارشی توتدوغو یوْلدور و «بو، ضیالیلارین بو مۆصیبتلردن یاخا قورتارا بیله‌جکلری آنلامینا گلمیر»؛ اوْ، ائینی اؤن‌سؤزده «ایستعاره و سیمبولون آرخاسیندا آزادلیق‌سئورلیک و عدالت‌طلبلیکدن دم ووران» «کؤک شاعیرلر»ی تنقید ائتمیش و شعرده «تثبیت اوْلونموش قایدالار»ا اعتیراضی دا اؤز یاناشماسینین بیر پارچاسی ساییمیشدیر.&lt;ref name=&quot;aftab&quot; /&gt; ''بانگ'' ادبی نشریه‌سی ۱۴۰۲-نین فروردین آییندا بو توپلودان شاعیرین اؤزونون سئچدیگی اۆچ شعری، او جۆمله‌دن شاعیرین سسی ایله «ای…!» شعرینی یاییملادی.&lt;ref name=&quot;baang&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی: «ای...» و دو شعر دیگر|trans-title=Ali Babachahi: &quot;Ey…&quot; and two other poems|url=https://baangnews.net/14468|website=Bang literary magazine|date=20 April 2023|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt; نوش‌آذرین یازدیغینا گؤره، «ای…!» شعری ۱۳۹۹-دا [[ایرانین ۱۳۹۸ آبان و دی اعتیراضلاری|۱۳۹۸ آبان اعتیراضلاری]]نین تأثیری آلتیندا یازیلمیش و ایلک دفعه ۱۴۰۲-ده یاییملانمیشدی؛ رادیو زمانه بو شعری شاعیرین سسی ایله ۴ اسفند ۱۴۰۴-ده‌کی رادیو پروقرامیندا، اوْنون وفات خبری ایله بیرلیکده یایینلادی.&lt;ref name=&quot;noushazar&quot; /&gt;

&lt;div style=&quot;float:right; clear:right; width:320px; max-width:100%; margin:0.4em 0 1em 1.2em; border:1px solid #c8b9a6; border-radius:8px; background:#fdf8f3; box-shadow:0 2px 6px rgba(0,0,0,0.18); overflow:hidden; font-size:90%; line-height:1.5; direction:rtl;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;background:#7a1c1c; color:#ffffff; padding:7px 10px; text-align:center; font-weight:bold; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Video-x-generic.svg|18px|link=|alt=]] علی باباچاهی حاقیندا ایسنا ویدئوسو&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:8px 12px 4px; text-align:center; color:#3a2a1a;&quot;&gt;'''«علی باباچاهی اۆچون؛ چاغداش ایران شعرینین فرقلی سسی»'''&lt;br /&gt;دوشنبه ۴ اسفند ۱۴۰۴ (۲۳ فوریه ۲۰۲۶)، شاعیرین وفات گۆنو&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:4px 10px 8px; text-align:center;&quot;&gt;[[File:باباچاهی 2012.jpg|center|290px|link=https://www.isna.ir/news/1404120402413/|alt=علی باباچاهی میز آرخاسیندا کیتاب اوْخویور؛ ایسنا ویدئوسونو ایزله‌مک اۆچون تیقلایین]]&lt;div style=&quot;margin-top:6px;&quot;&gt;&lt;span class=&quot;plainlinks&quot; style=&quot;display:inline-block; padding:4px 14px; border-radius:14px; background:#7a1c1c; font-weight:bold;&quot;&gt;[https://www.isna.ir/news/1404120402413/ &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;▶ ایزله‌مک اۆچون تیقلایین&lt;/span&gt;]&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin:0 10px; padding:6px 4px; border-top:1px dashed #c8b9a6; color:#3a2a1a;&quot;&gt;'''دیقّت:''' ویدئونون راویسی وفات تاریخینی یانلیشلیقلا «۴ بهمن» دئییر؛ دوغرو تاریخ ۴ اسفند ۱۴۰۴-دۆر (۲۳ فوریه ۲۰۲۶).&lt;ref name=&quot;radiofarda2026&quot; /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:6px; padding:5px 10px; background:#efe6da; text-align:center; font-size:88%; color:#5a4632;&quot;&gt;ویدئو: ایسنا (فارسجا) · [[:File:باباچاهی 2012.jpg|شکیل]]: ویکی‌انبار&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
علی باباچاهی بیر مۆدّت خسته‌لیکدن سوْنرا، ۴ اسفند ۱۴۰۴ (۲۳ فوریه ۲۰۲۶) دوشنبه گۆنو گۆنوْرتادان سوْنرا کرجده بیر خسته‌خانادا اۆرک دایانماسی نتیجه‌سینده ۸۳ یاشیندا دۆنیاسینی دَییشدی.&lt;ref name=&quot;tabnak&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;bbc-obit&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;radiofarda2026&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی، شاعر و منتقد ادبی، در ۸۳ سالگی درگذشت|trans-title=Ali Babachahi, poet and literary critic, dies at 83|url=https://www.radiofarda.com/a/iran-ali-babachahi-poet-critic-died-political-murders-of-writers/33685489.html|website=Radio Farda|date=23 February 2026|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt; اوْنون جنازه‌سی ۷ اسفند ۱۴۰۴ پنجشنبه گۆنو صاباح، عاییله‌سی و {{Interlanguage link|هرمز علی‌پور|fa|هرمز علی‌پور}}، {{Interlanguage link|محمد قاسم‌زاده|fa|محمد قاسم‌زاده}}، {{Interlanguage link|شهاب مقربین|fa|شهاب مقربین}}، {{Interlanguage link|حافظ موسوی|fa|حافظ موسوی}} و مظفر رؤیایی کیمی ادبیات اهلیندن بیر جمعین ایشتیراکی ایله و جنوب {{Interlanguage link|دمام (موسیقی آلتی)|fa|دمام (ساز)|lt=دمام}}ینین سسی آلتیندا کرجین {{Interlanguage link|بهشت سکینه|fa|بهشت سکینه}} مزارلیغیندا تورپاغا تاپشیریلدی.&lt;ref name=&quot;ibna2026&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Marzieh Negahban Marvi|script-title=fa:حافظ موسوی: باباچاهی شاعری شورشگر بود که در هیچ منزلی توقف نکرد|trans-title=Hafez Mousavi: Babachahi was a rebel poet who stopped at no station|url=https://www.ibna.ir/news/547554|website=Iran Book News Agency|date=26 February 2026|access-date=1 October 2026}}&lt;/ref&gt; ایران یازیچیلار کانونو بیر بیلدیری یاییملایاراق اوْنو «مۆستقیل بیر یازیچی و دۆشونجه و بیان آزادلیغینین گرچک مۆدافیعچیسی» آدلاندیردی.&lt;ref name=&quot;kanoon&quot; /&gt;
&lt;div style=&quot;clear:both;&quot;&gt;&lt;/div&gt;

== شعری و شعر گؤروشلری ==
باباچاهی‌نین شعر اۆسلوبو بیر نئچه اوْن ایل بوْیونجا اجتماعی رومانتیزمدن و {{Interlanguage link|نیمایی شعر|fa|شعر نیمایی}}دن نیمادان سوْنراکی شعره دوغرو دَییشدی.&lt;ref name=&quot;bbc-obit&quot; /&gt; {{Interlanguage link|بهزاد خواجات|fa|بهزاد خواجات}} اوْنون یارادیجیلیغینی ۱۳۷۰-جی ایللردن اؤنجه و سوْنرا اوْلماقلا ایکی دؤوره بؤلموش و اوْنو بو اوْن ایللیکده شعره عادی باخیشی دَییشدیرن آخیمین اؤنجوللریندن ساییمیشدیر.&lt;ref name=&quot;ie-obit&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی شاعر و منتقد ادبی درگذشت|trans-title=Ali Babachahi, poet and literary critic, has died|url=https://www.iran-emrooz.net/index.php/news2/more/126143/|website=Iran Emrooz|date=23 February 2026|access-date=1 October 2026}}&lt;/ref&gt; ایران یازیچیلار کانونو دا اوْنو یئتمیش ایللیک ادبی فعالیتی بوْیونجا ایکی دفعه اؤز اۆسلوبوندا تجدید-نظر ائدن «تجروبه‌چی بیر شاعیر» کیمی تصویر ائتمیشدیر.&lt;ref name=&quot;kanoon&quot; /&gt; {{Interlanguage link|حافظ موسوی|fa|حافظ موسوی}} اوْنون دفن مراسیمینده دئدی کی باباچاهی «تام شهرت و اعتبارینین زیروه‌سینده اوْلدوغو بیر زاماندا»، ۱۳۷۰-جی ایللرده ''نم‌نم بارانم'' («من چیسکینم») کیتابینی یاییملاماقلا اؤزونون تامامیله فرقلی بیر اۆزونو گؤستردی.&lt;ref name=&quot;ibna2026&quot; /&gt;

باباچاهی ''رودکی'' درگیسینده (۲۲-جی سایی، ۱۳۸۷) یاییملانان «معنانین سونسوز گئنیشلیگی» مقاله‌سینده&lt;ref name=&quot;ensani&quot; /&gt; بو فیکره ووْرغو ائدیردی کی ادبی متنین، اؤزللیکله چاغداش شعرین ثابت و اؤنجه‌دن بللی‌لنمیش بیر معناسی یوْخدور و معنا متن ایله اوْخوجو آراسیندا دینامیک بیر سۆره‌جده فورمالاشیر. اوْنون اینانجینا گؤره، قارانلیقلیق (ایبهام)، آسیلی‌لیق و دیل قیریلمالاری ضعف دئییل، تأویل ساحه‌سینی گئنیشلندیرن ایمکانلاردیر.&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt; اوْ، «شعر بؤحرانی و اوْندان چیخیش یوْلو» مقاله‌سینده (''فرهنگ توسعه'' آیلیق درگیسی، خرداد ۱۳۸۰)&lt;ref name=&quot;ensani&quot; /&gt; یازدی: «بؤحران، عمومی تعریفی ایله، احتیمالا شعرین بایئیریندا اوْلان بیر شئیه ایشاره ائدیر. بونا گؤره ده بؤحرانین بۆتون گۆناهینی چاغداش شعرین بوْینونا آتماق اینصافسیزلیق اوْلار.»&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt;

اوْ، نیمادان سوْنراکی شعرین اساسلارینی «نیمادان سوْنراکی شعرین محورلری و اؤزللیکلری» مقاله‌سینده (''کارنامه'' درگیسی، فروردین و اردیبهشت ۱۳۷۸) شرح ائتدی.&lt;ref name=&quot;ensani&quot; /&gt; ''خبرآنلاین'' «باشقا دوروملو شعر» نظریه‌سینین اصللرینی بئله سیرالامیشدیر: «شعرین دیل‌لیگی» (دیل شعرین آلتی دئییل، موضوعوسودور)، «معنانین تأخیره سالینماسی»، «نحودن قاچیش» و «طنز و پارودی».&lt;ref name=&quot;khabar&quot; /&gt; باباچاهی ایسنا ایله ائینی مۆصاحیبه‌ده «باشقا دوروملو شعر»ی ۱۳۴۰-جی ایللرین «{{Interlanguage link|باشقا شعر|fa|شعر دیگر}}» (''شعر دیگر'') آخیمیندان آییردی؛ اوْنون دئدیگینه گؤره، {{Interlanguage link|بیژن الهی|fa|بیژن الهی}} و {{Interlanguage link|هوشنگ چالنگی|fa|هوشنگ چالنگی}} کیمی شاعیرلر بو آخیما منسوبدورلار و رؤیایی‌نین شعری ده اوْنون یانیندا یئر آلیر. اوْنا گؤره «باشقا شعر» اؤزونون اوْرقانیک بیرلیگینی قوروْیور و «قورولوشلو و مرکزه‌یؤنلی»دیر، آنجاق «باشقا دوروملو شعر» «شۆبهه چاغینا باخان» بیر شعردیر، مرکزدن‌قاچان‌دیر و «اینسانین ایچینده‌کی فرقلی منلر»ه دیقت یئتیرن «چوْخلو روایتلر»ه مالیکدیر و آچیق سوْنلارلا بیتیر. اوْ، رؤیایی‌نین شعرینی «یاپی‌چی (ساختارگرا)»، «باشقا دوروم شعری»نی ایسه «{{Interlanguage link|یاپی‌چیلیقدان سوْنراکی|fa|پساساختارگرایی}}»، «پارچالانمیش گؤرونوشلو و چوْخ‌روایتلی» و «اوْخوجویا یؤنلی» تصویر ائتدی.&lt;ref name=&quot;isna1401&quot; /&gt; باباچاهی {{Interlanguage link|مهر خبر آژانسی|fa|خبرگزاری مهر}} ایله بیر مۆصاحیبه‌سینده (۱۳۸۵) بوگونکو شاعیرلرین «پسیخوْلوْژی درین یاپی»یا دیقتینی «بیر نؤوع عیرفان» ساییردی&lt;ref name=&quot;mehr&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی: توجه شاعران امروز به ژرف ساختار روانشناسانه نوعی عرفان است|trans-title=Ali Babachahi: today's poets' attention to psychological deep structure is a kind of mysticism|url=http://www.mehrnews.com/fa/NewsDetail.aspx?NewsID=394701|website=Mehr News Agency|date=17 October 2006|access-date=1 October 2026}}&lt;/ref&gt; و {{Interlanguage link|رادیو زمانه|fa|رادیو زمانه}} ایله بیر مۆصاحیبه‌سینده (۱۳۸۶) شعرینده قادینین وارلیغینی «بیر نؤوع تَرلیک و جانلیلیق آرزوسو» کیمی تصویر ائتدی.&lt;ref name=&quot;zamaneh2008&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Mojtaba Pourmohsen|script-title=fa:عاشقیت اتهام است؟ می‌پذیرم (گفت‌وگو با علی باباچاهی دربارهٔ نقش عشق در شعر)|trans-title=Is being in love an accusation? I accept it (interview with Ali Babachahi on the role of love in poetry)|url=http://zamaaneh.com/pourmohsen/2008/02/post_104.html|website=Radio Zamaneh|date=15 February 2008|access-date=1 October 2026}}&lt;/ref&gt; اوْ، شاعیر سوسدوقدان سوْنرا دا شعرین اؤز یوْلونو داوام ائتدیردیگینه اینانیردی.&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt; اوْ، هم‌چنین شعرلرینی، اؤز دئدیگینه گؤره اوْنو «شیددتله موحاصیره ائدن» «قوْرخو و ناراحاتلیقلارا بوْرجلو» ساییر و بو آرادا «طنز ایسه منیم ایمدادیما یئتیر» دئییردی.&lt;ref name=&quot;zamaneh2023&quot; /&gt; حسین نوش‌آذرین یازدیغینا گؤره، باباچاهی «اعتیراض شعری»نی ساده «شوعار» و «باغیرتی»دان آییریر و اوْنون صنعتکارلیق یؤنونه ووْرغو ائدیردی؛ اوْنون باخیشیندا اعتیراض شعری آجی اجتماعی گرچکلیکلردن سوره‌ت چکمه‌مه‌لی، اوْنلاری خیال، دۆشونجه و دیل اۆسلوبلاری ایله «صنعت گرچکلیگی»نه چئویرمه‌لیدیر. اوْ، شعرینده‌کی {{Interlanguage link|قروتئسک|fa|گروتسک}} طنزی و دیل اوستالیغینی فاجیعه‌لرله اۆزله‌شمه‌نین نتیجه‌سی ساییر، شاعیرین [[یاپی‌سؤکوم|یاپی‌سؤکومچو]] بیر یاناشما ایله کئچمیش ایده‌آلیزملردن و گۆج سؤیلملریندن (دیسکورسلاریندان) اوزاقلاشماسینا ووْرغو ائدیر و رسمی {{Interlanguage link|سانسور|fa|سانسور}}و و {{Interlanguage link|اؤزونو سانسور|fa|خودسانسوری}}و هر ایکیسینی یارادیجیلیغین آفتی ساییردی.&lt;ref name=&quot;noushazar&quot; /&gt;

== ادبی تنقیدی و تارتیشمالار ==
باباچاهی‌نین تنقیدده کسکین بیر دیلی واردی. اوْنون ''گزاره‌های منفرد'' («تک-تک حؤکملر») کیتابی، شاعیرلری سینیفلندیرمه‌سی و بعضی آخیملاری آچیق‌جاسینا تنقید ائتمه‌سی ایله چوْخلو رئاکسیونلارا سبب اوْلدو. اوْنون ان مشهور نظری تارتیشماسی [[رضا براهنی]] ایله اوْلدو و «تهران–توْرونتو ساواشی» آدی ایله تانیندی. اوْ، شعرده ساده‌یازیچیلیق آخیمینی، او جۆمله‌دن {{Interlanguage link|محمد شمس لنگرودی|fa|محمد شمس لنگرودی}} و {{Interlanguage link|سید علی صالحی|fa|سید علی صالحی}}نین گؤروشلرینی ده تنقید ائدیردی.&lt;ref name=&quot;khabar&quot; /&gt; علی مسعودی‌نیانین یازدیغینا گؤره، باباچاهی اؤزللیکله ۱۳۷۰ و ۱۳۸۰-جی ایللرده باشقا تنقیدچی و شاعیرلرله داییم تارتیشمادا ایدی و بعضاً ایش «سؤزلو شیددت»ه چاتیردی؛ مسعودی‌نیا اوْنون رضا براهنی و {{Interlanguage link|منوچهر آتشی|fa|منوچهر آتشی}} ایله تارتیشمالارینی شعرین هله تارتیشما و مۆباحیثه مؤوضوسو اوْلدوغو بیر زاماندان قالان «دَیرلی یادیگارلار» ساییر و خاطیرلاییر کی باباچاهی سوْنراکی ایللرده دئییردی: «آرتیق براهنی‌دن آشاغی هئچ کسه جاواب وئرمیرم!»&lt;ref name=&quot;masoudinia&quot; /&gt; {{Interlanguage link|شاپور جورکش|fa|شاپور جورکش}}ین باباچاهی‌نین نظریه‌لری ایله تارتیشماسی و رضا براهنی‌نین جورکشه جاوابی حاقیندا، باخ: [[#ارمنستان اتوبوسونون یوْل یوْلداشلاری|ارمنستان اتوبوسونون یوْل یوْلداشلاری]].

== تنقیدچیلرین گؤروشلری ==
{{Interlanguage link|محمد شمس لنگرودی|fa|محمد شمس لنگرودی}} ''تاریخ تحلیلی شعر نو'' («یئنی شعرین تحلیلی تاریخی») اثرینده باباچاهی‌نین ایلک دفترینی، ''در بی‌تکیه‌گاهی''نی، اجتماعی یاناشمالی، اؤزونو سیندیران بیر غم‌له دوْلو، دویغوسال و تصویرلی بیر شعر کیمی تصویر ائدیر؛ اوْنا گؤره بو کیتاب دویغوسال و «یئنی‌یئتمه‌جه» اوْلماسینا باخمایاراق، هم سیاسی چئوره‌لرین، هم ده «صنعت صنعت اۆچۆن» طرفدارلارینین بَیه‌نیشینی قازاندی و مشهورلاشدی.&lt;ref name=&quot;langroudi3&quot;&gt;{{cite book|language=fa|author1=Mohammad Shams Langeroodi|script-title=fa:تاریخ تحلیلی شعر نو|trans-title=Analytical History of New Poetry|volume=3|publisher=Nashr-e Markaz|location=Tehran|page=462}}&lt;/ref&gt; اوْنون فیکرینجه، باباچاهی ایکینجی دفترده، ''جهان و روشنایی‌های غمناک''ده، ائینی یوْلو خیطابی و تصویرلی بیر لحنله و [[فروغ فرخزاد]]ین تأثیری آلتیندا داوام ائتدیردی&lt;ref&gt;{{cite book|language=fa|author1=Mohammad Shams Langeroodi|script-title=fa:تاریخ تحلیلی شعر نو|trans-title=Analytical History of New Poetry|volume=4|publisher=Nashr-e Markaz|location=Tehran|pages=90–95}}&lt;/ref&gt; و اۆچۆنجۆ دفترده، ''از نسل آفتاب''دا، وزندن باشقا اؤنملی بیر کیفیت دَییشیکلیگی اوْلمادی؛ لنگرودی‌نین دئدیگینه گؤره، وزن باخیمیندان بو کیتاب فرخزادین و {{Interlanguage link|م. آزاد|fa|م. آزاد}}ین ناییلیتلرینین داوامی و نیمایی وزنلردن {{Interlanguage link|آغ شعر|fa|شعر سپید}}ه (''شعر سپید'') دوغرو بیر آددیم ایدی.&lt;ref&gt;{{cite book|language=fa|author1=Mohammad Shams Langeroodi|script-title=fa:تاریخ تحلیلی شعر نو|trans-title=Analytical History of New Poetry|volume=4|publisher=Nashr-e Markaz|location=Tehran|page=349}}&lt;/ref&gt; {{Interlanguage link|خسرو گلسرخی|fa|خسرو گلسرخی}} ده ''جهان و روشنایی‌های غمناک'' اۆزه‌رینه بیر تنقید یازمیشدی.{{citation needed|date=October 2026}}

اسفندیار کوشه‌نین رادیو زمانه‌ده یازدیغینا گؤره، {{Interlanguage link|منوچهر آتشی|fa|منوچهر آتشی}} ''{{Interlanguage link|دنیای سخن|fa|دنیای سخن}}'' درگیسینده باباچاهی‌دن و دیگر ایکی شاعیردن ۱۳۷۰-جی ایللرین آوانقارد شعرینین بایراقدارلاری کیمی آد آپارمیشدی.&lt;ref name=&quot;zamaneh2023&quot; /&gt; کوشه ''جهان متوجه شد'' اۆزه‌رینه یازدیغی تنقیدده کیتابین گیریشینی اعتیراض شعرینین تعریفی اۆچۆن «مانیفئسته بنزر بیر شئی» ساییمیش و یازمیشدیر کی شاعیر، [[ادوارد سعید]]ین گؤروشو ایله هم‌آهنگ اوْلاراق، شاعیر و یازیچینی چئوره‌سینده‌کی حادثه‌لره، او جۆمله‌دن خیابان اعتیراضلارینا لاقئید قالماماغا بوْرجلو ساییر. اوْنون فیکرینجه، بو توپلودا «ایران خالقینین اینقیلابینین آلوولانماسی ایله» باباچاهی شعرینین دیل اوْیونلاری آزالمیش، تصویرلر «داها چیلپاق» اوْلموش و ۱۴۰۱ تاریخلی شعرلر «داها دینامیک و داها جذب ائدیجی» گؤرونور. کوشه بو شعرلرین تاریخی و ادبی ایستیناد‌لارینا، او جۆمله‌دن [[احمد شاملو]]نون بیر میصراعینا («قانی داش دؤشه‌منین اۆستونده گؤرون»)، [[مشروطه اینقیلابی]] دؤورونون حادثه‌لرینه و {{Interlanguage link|هوارد باسکرویل|fa|هوارد باسکرویل}}ه، {{Interlanguage link|حسنک وزیر|fa|حسنک وزیر}}ه و {{Interlanguage link|تاریخ بیهقی|fa|تاریخ بیهقی}}یه، و ۱۳۶۰-جی ایللرده {{Interlanguage link|کومیته|fa|کمیته انقلاب اسلامی}}نین شوعارلارینا و گشتلرینه ایشاره ائتمیش، عینی زاماندا روایتی و سؤزلری تقریباً ائینی اوْلان اۆچ شعرین («اعتیراض ۳»، «اعتیراض ۸» و «اعتیراض (قیسا حئکایه)») وارلیغینی توپلونون ضعیف نؤقطه‌لریندن ساییمیشدیر.&lt;ref name=&quot;zamaneh2023&quot; /&gt; نوش‌آذر دا «ای…!» شعرینین اوْخونوشوندا یازمیشدیر کی شاعیر بو شعرده گۆجده گیزلنمیش شیددتی گؤسترمک اۆچۆن «{{Interlanguage link|دریدا|fa|ژاک دریدا}} اۆسلوبوندا» ضمیرلرله اوْینار و «محبوبه منیم باشقا آدیم ایدی» میصراعی راوی‌یه قادین کیملیگی وئریر و اوْنون فیکرینجه شعری {{Interlanguage link|زن، زندگی، آزادی حرکتی|fa|جنبش زن، زندگی، آزادی}}ندن بیر ایل اؤنجه بو حرکته یاخینلاشدیریر.&lt;ref name=&quot;noushazar&quot; /&gt;

علی مسعودی‌نیا باباچاهی‌نین وفات گۆنو ''[[خبر آنلاین|خبرآنلاین]]''ده یاییملانان یازیسیندا اوْنون یارادیجیلیغینین «اؤنملی نؤقطه‌سی»نی «تکلیف ائدیجی و آخیما قارشی» شعر یاراتماغا «داییمی مئیلی» ساییمیشدیر. اوْنون یازدیغینا گؤره، ۱۳۴۰-جی ایللرده بوشهرده نیمایی شعرله باشلایان و اوْنونلا پارالئل جیدّی بیر تنقیدچی کیمی یئرینی مؤحکم‌لندیرن باباچاهی، ۱۳۵۰-جی ایللرین سوْنلاری و ۱۳۶۰-جی ایللرین اوّللرینده ترکیبی وزنلره و نیمایی عروضا یئنی یاناشماسی ایله دؤورونون شاعیرلریندن سئچیلدی؛ آنجاق اوْنون شعر و تنقید پروژه‌سینین زیروه‌سی ۱۳۷۰-جی ایللر ایدی: اوْ زامان کی اوّلجه آغ شعره یؤنلدی و سوْنرا ادبی نظریه‌نی و [[پوست‌مودرنیزم|پوست‌مودرن]] فیکیرلری آراشدیراراق ''نم‌نم بارانم'' و ''منزل‌های دریا بی‌نشان است'' («دنیزین منزیللری نیشانسیزدیر») دفترلرینده اؤزونه مخصوص دیل توْخوماسینا و فورما کیملیگینه چاتدی و شعرینین {{Interlanguage link|پوئتیکاسی|fa|بوطیقا}}نی «باشقا دوروملو شعر» و «نیمادان سوْنراکی شعر» ایله آچیقلاماغا چالیشدی. مسعودی‌نیا بو شعرین اؤزللیکلرینی بئله سیرالامیشدیر: مضمون دایاقلارینین یاپی‌سؤکومچو داغیلماسی، نحو سیندیرما و دیل واریاسیالاری، تداعی‌یه دایانان ذهنین آخیجیلیغی، {{Interlanguage link|کوْلاژ|fa|کلاژ}}ا بنزر بیر کیفیت، دئییلمه‌ین سؤزلرله (سپیدخوانی ایله) دوْلو اوْلماسی و «جسور و قارا بیر طنز»؛ و آرتیرمیشدیر کی باباچاهی سوْنرالار قیسا شعرلری، {{Interlanguage link|هایکو|fa|هایکو}}نو و داها ساده و روایی فورمالی شعرلری ده تجروبه ائتدی. اوْ، تجروبه‌چیلیگی «اوْنون نسلینین شاعیرلری اۆچۆن او قدر ده عادی اوْلمایان» بیر خصلت ساییمیش، باباچاهی‌نین تنقید اۆسلوبونو «چوْخ اکلکتیک و قئیری-عادی»، آنجاق «دَیرلی تنقیدی متنلر» بوراخان بیر اۆسلوب کیمی تصویر ائتمیش و ''گزاره‌های منفرد''، ''شعر امروز، زن امروز'' («بوگونکو شعر، بوگونکو قادین») و ''سه دهه شاعران حرفه‌ای'' («پروفئسیونال شاعیرلرین اۆچ اوْن ایلی») کیتابلاریندان چاغداش ایران شعرینین تحلیلینده «دیقته لاییق» پایی اوْلان اثرلر کیمی آد آپارمیشدیر. داها اؤنجه اوْنون حاقیندا «قاشقاباقلی یالقیز قلادیاتوْر» آدلی بیر یازی یازمیش مسعودی‌نیانین فیکرینجه، باباچاهی‌نین شعرینه «بی‌اعتینالیق ائدیلمیش» و اوْ، ایران ادبیاتینین تأثیرلی و نظریه‌چی سیمالاریندان بیری اوْلماسینا باخمایاراق «او قدر ده قدری بیلینمه‌دی»؛ اوْ، بونون بیر حیصّه‌سینی باباچاهی‌نین «اینادلا» و «بۆتون بوْیو ایله» شعرینین آرخاسیندا دورماسینا باغلامیشدیر.&lt;ref name=&quot;masoudinia&quot; /&gt;

''ایران امروز''ون گوزارشینا گؤره، باباچاهی‌نین اثرلری اۆزه‌رینه یازیلان تنقیدلرده بو نؤقطه‌یه ایشاره ائدیلمیشدیر کی اوْنون شعرلرینین بیر حیصّه‌سی فوْرمالیست تجروبه‌چیلیک و دیل یاپیلاری ایله اوْیون اۆزه‌رینده قورولموش، دیگر بیر حیصّه‌سی ایسه اوْنون اجتماعی تنقیدینی، طنزینی و سیاسی قایغیلارینی عکس ائتدیریر.&lt;ref name=&quot;ie-obit&quot; /&gt;

{{Interlanguage link|بهزاد خواجات|fa|بهزاد خواجات}} باباچاهی‌نین وفاتیندان سوْنرا ''[[ایبنا]]'' ایله مۆصاحیبه‌سینده اوْنو «چوْخ‌یؤنلو» بیر شخصیت آدلاندیردی و دئدی کی فعالیتین گئنیشلیگی باخیمیندان بلکه هئچ کیم شاملویا چاتماز، آنجاق باباچاهی «شاملو کیمی بؤیوک بیر سیمانین یانیندا، یا دا باشقا بیر اۆفۆقده رضا براهنی‌نین یانیندا دایانا بیله‌جک دیقته لاییق بیر سئچیم»دیر. خواجاتا گؤره، باباچاهی ۱۳۷۰-جی ایللردن سوْنراکی پلورالیست فضانی و شعرین «دیل‌مرکزلی‌لیک»ه مئیلینی اؤز نظریه‌لرینده «آچیقلاییب آکادئمیک» ائتدی و شعری همیشه نظریه‌لرینین دایاغی اوْلدو؛ اؤز «عنعنه‌وی پرستیژ»لرینی قوروماق دالیسیجا اوْلان بیر چوْخ هم‌نسیللریندن فرقلی اوْلاراق، «تجروبی شعر»ه گیرمه‌نین ریسکینی قبول ائتدی و اؤزللیکله ''آدینه''نین شعر صحیفه‌لرینین مسئولو اوْلدوغو دؤورده گنج شاعیرلری تانیتدیرماقلا یئنی نسیلله درین بیر باغ قوردو. خواجات «باشقا دوروم» شعرینده طنزی «بؤیوک و موقدّس روایتلری» سورغولاماق اۆچۆن بیر واسیطه ساییمیشدیر؛ اوْنون دئدیگینه گؤره، عنعنه‌وی شعرده موقدّس و ال چاتماز بیر وارلیق اوْلان معشوق، باباچاهی‌نین شعرینده عادی و گۆندلیک بیر شخصیته چئوریلیر.&lt;ref name=&quot;ibna-khajat&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Marzieh Negahban Marvi|script-title=fa:علی باباچاهی؛ شیدایی زبان محزون (گفت‌وگو با بهزاد خواجات)|trans-title=Ali Babachahi: passion for a melancholy language (interview with Behzad Khajat)|url=https://www.ibna.ir/news/547452|website=Iran Book News Agency|date=24 February 2026|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;

=== سیمین بهبهانی و عبدالعلی دستغیب ===
{{Interlanguage link|سیمین بهبهانی|fa|سیمین بهبهانی}} «باباچاهی‌نین بیر نئچه شعرینه بیر باخیش» آدلی مقاله‌سینده اوْنون شعرلرینی اینجه‌له‌میشدیر؛ بو یازی ''چامه'' ایکی‌آیلیق ادبی درگیسینین ۲۳-جۆ ساییسیندا (اردیبهشت و خرداد ۱۴۰۱) یاییملانمیشدیر.&lt;ref name=&quot;behbahani1401&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Simin Behbahani|script-title=fa:نگاهی به چند شعر باباچاهی|trans-title=A look at some poems by Babachahi|journal=Chameh|issue=23|date=April–June 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2659296-38126|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;

{{Interlanguage link|عبدالعلی دستغیب|fa|عبدالعلی دستغیب}} بیر نئچه دفعه باباچاهی‌نین شعری حاقیندا یازمیشدیر؛ او جۆمله‌دن ''{{Interlanguage link|جهان کتاب|fa|جهان کتاب}}'' درگیسینده (اوْن بئشینجی ایل، ۳ و ۴-جۆ سایی، آردیجیل ۲۵۴، خرداد و تیر ۱۳۸۹) «باباچاهی‌نین شعرلرینده پوست‌مودرنیزم» مقاله‌سینده&lt;ref name=&quot;dastgheib1389&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Abdolali Dastgheib|script-title=fa:پست مدرنیسم در شعرهای باباچاهی|trans-title=Postmodernism in Babachahi's poems|journal=Jahan-e Ketab|volume=15|issue=3–4 (254)|date=May–July 2010|url=https://ensani.ir/fa/article/author/16177|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt; و ''چامه''ده (۱۴۰۱) «باباچاهی شعرینین یئنیلیکلری داها بورالیدیر» مقاله‌سینده.&lt;ref name=&quot;dastgheib1401&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Abdolali Dastgheib|script-title=fa:تازگی‌های شعر باباچاهی این‌جایی‌تر است|trans-title=The novelties of Babachahi's poetry are more of this place|journal=Chameh|issue=23|date=April–June 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2637317-16145|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt; ''{{Interlanguage link|جام جم|fa|جام جم (روزنامه)}} آنلاین''ین، باباچاهی‌نین وفاتیندان بیر نئچه گۆن سوْنرا میلّی ادبی تنقیدچیلر انجمنینده کئچیریلن اثرلرینین تنقید و اینجه‌له‌مه ییغینجاغی حاقینداکی گوزارشینا گؤره، دستغیب ''فقط از پریان دریایی زخم زبان نمی‌خورد'' («یالنیز دنیز پری‌لریندن دیل یاراسی یئمیر») و ''پیکاسو در آب‌های خلیج فارس'' («پیکاسو خلیج فارسین سولاریندا») کیتابلاریندان شعرلر اوْخویاراق دئدی کی تنقیدچیلر شاعیرلری و شعرلرینی تانیماقدان چوْخ «اوْنلارین مقام و مسلکینین دالیسیجا» گئدیرلر، حالبوکی شعرین یاخشی اوْلماسی اوْخوجونون اوْنون فضاسینا گیره بیلمه‌سینه باغلیدیر؛ اوْنون دئدیگینه گؤره بو فضا باباچاهی‌نین شعرینده «گاه کومیک، گاه جیدّی، گاه دا تغزّولی»دیر. دستغیبین فیکرینجه، باباچاهی‌نین شعری ۱۳۷۰-جی ایللرین سوْنلارینا قدر نیمایی شعرین آب-هاواسیندا ایدی و اوْندان سوْنرا اوْنون یارادیجیلیغیندا سؤزلر، شعر فضاسینا حاکیم اوْلان علاقه‌لر، «کلمه‌لری دۆزمه طرزی» و شعره گیریش یوْلو دَییشدی. اوْ، ایفاده‌لرین داغینیقلیغینی – کی اوْنون دئدیگینه گؤره اصلی معنا اوْنون آرخاسیندان اؤتورولور –، یئرلی ایشاره‌لری، آتالار سؤزلرینه، ناغیللارا و خالق حئکایه‌لرینه ایستینادلاری، کلاسیک ادبیاتلا تانیشلیغی، قروتئسکی و طنزی بو شعرین اؤزللیکلریندن ساییدی و «هئچین هئچی هئچدن یاخشیدیر» میصراعینا ایشاره ائده‌رک شاعیرین دیل ایله اوْیونوندان دانیشدی. دستغیب ''فقط از پریان دریایی…'' کیتابینین شعر یؤنونو داها گۆجلو، ''پیکاسو…''نون نظری یؤنونو ایسه داها حیس اوْلونان ساییدی و ووْرغولادی کی باباچاهی‌نین شعری «هئچ ده معنادان قاچان دئییل» و بوگونکو اینسانین آغریلاری و دردلری اوْنون یئنی فورماسینین آرخاسیندا گیزلنمیشدیر. اوْنون یئکونو بو ایدی کی باباچاهی‌نین شعرینده دئدیکلری «باشقا پوست‌مودرن کیتابلاردان تقلید و تأثیر دئییل»، اوْ، «پوست‌مودرنیته‌نی یاخشی آنلامیش… و شعرینده یاخشی ایجرا ائدیر».&lt;ref name=&quot;jamejam1404&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Seyyed Mohieddin Hosseini Arsanjani|script-title=fa:باباچاهی پست‌مدرنیته را به‌خوبی درک کرده بود|trans-title=Babachahi had understood postmodernity well|url=https://jamejamonline.ir/fa/news/1544660|website=Jam-e Jam Online|date=27 February 2026|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;

=== فرج سرکوهی ===
اؤزو ده ارمنستان اتوبوسونون سرنیشینلریندن اوْلان {{Interlanguage link|فرج سرکوهی|fa|فرج سرکوهی}}، ''{{Interlanguage link|بی‌بی‌سی فارسی|fa|بی‌بی‌سی فارسی}}''نین «هفته‌نین کیتابی» ستونوندا (آبان ۱۳۹۰) ''گل باران هزار روزه'' («مین گۆنلۆک گۆل یاغیشی») کیتابینی تانیتارکن باباچاهی‌نین یارادیجیلیغینی ایکی دؤورده اینجه‌له‌دی. اوْنون یازدیغینا گؤره، باباچاهی ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰-جی ایللرده «من از آبشخور غوکان بدآواز می‌آیم» («من پیس‌سسلی قورباغالارین سولاق یئریندن گلیرم») مشهور شعری و ''در بی‌تکیه‌گاهی''نین دیگر شعرلری ایله او دؤورون شعرینین تانینمیش سیمالاریندان بیرینه چئوریلدی؛ بو دؤورون نیمایی شعرلری نیمایی شعرین حاکیم اۆسلوبلارینی قبول ائتمیشدیلر و «موجود دورومون تنقیدی و اینکاری» ایله حاکیم اجتماعی، سیاسی و کۆلتورل قالیبلاری قبول ائتمکدن ایمتیناع ائدیردیلر؛ ''جهان و روشنایی‌های غمناک''، ''از نسل آفتاب''، ''صدای شن'' و ''آوای دریامردان'' («دنیز اَرلرینین سسی») کیتابینین بعضی شعرلری ده بو زمینه‌ده یازیلمیشدیلار. سرکوهی‌نین فیکرینجه، ایکینجی دؤور ۱۳۷۰-جی ایللرین دَییشیکلیکلری ایله باغلیدیر؛ اوْ، بو اوْن ایللیگی «فارس شعرینین بؤحران اوْن ایللیگی» و نیمادان سوْنراکی شعر، «باشقا دوروم شعری»، یاپی‌سؤکومچو شعر و پوست‌مودرنیست شعر کیمی دالغالارین ظهور ائتدیگی اوْن ایللیک ساییر. سرکوهی یازیر کی باباچاهی نیمایی شعرین یاپیسیندا، فورماسیندا و دیلینده دَییشیکلیگین اؤنجوللریندن و بو اوْن ایللیگین شعرینه تأثیر ائدن شاعیرلردن ایدی و اؤز تکلیفلرینین نظری اساسلارینی شعردن باشقا اثرلرینده، او جۆمله‌دن ''گزاره‌های منفرد''ده آچیقلاماغا چالیشدی. اوْنون فیکرینجه، او ایللرین تنقیدینین «نظری یوْخسوللوغو» اوْنو پوست‌مودرن دۆشونرلرین بیر-ایکی نظری اثرینین ترجمه‌سی ایله یاییلان آنلاییشلاری قبول ائتمه‌یه ائندیردیگی بیر زاماندا، باباچاهی‌نین شعری «بو دَییشیکلیکلرین تکرار اۆره‌تیلمه‌سیندن اؤته‌یه کئچدی»: اوْ، چوْخ‌سسلی‌لیگه، ترکیبی وزنلره، نیسبیلیک‌چیلیگه و موطلقلرین و بؤیوک روایتلرین اینکارینا، فورما، دیل و لحنده یئنی تجروبه‌لره، یاپی‌سؤکومه و آشنالیق‌سیزلاشدیرمایا، قروتئسکه و «شعری تضاد و تناقض اۆزه‌رینده قورماغا» مئیل ائده‌رک یئنی، آنجاق شاعیرانه اۆفۆقلر یاراتماغا چالیشدی؛ و شعری کلاسیک کۆلتور و شعری، نیمایی و شاملویی شعری تانیماغا و اؤزونون شاعیرانه «تجروبه و ایستعدادی»نا دایاندیغی اۆچۆن، ۱۳۷۰-جی ایللرین «دیل اوْیونلاری و یاپی اوْیونلاری» آدی ایله تانینان شئیلردن آیری قالدی. سرکوهی ''گل باران هزار روزه''نین شعرلرینی ائینی یوْلون داوامی ساییدی و باباچاهی‌نین بو دؤورده‌کی یارادیجیلیغینی اوْنون یئرینی «بو دالغانین یا آخیمین بارماقلا ساییلاجاق قدر آز اوْلان اوغورلو شاعیرلریندن بیری کیمی» مؤحکم‌لندیرن بیر یارادیجیلیق کیمی تصویر ائتدی.&lt;ref name=&quot;sarkouhi1390&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Faraj Sarkohi|script-title=fa:هفت‌روز کتاب؛ شعر باباچاهی، نمایشنامهٔ استادمحمد و شعر ترکی صلاحی|trans-title=Seven Days, Books: Babachahi's poetry, a play by Ostad-Mohammad and Salahi's Turkish poetry|url=https://www.bbc.com/persian/arts/2011/10/111027_l41_7_books_27oct_11|website=BBC Persian|date=27 October 2011|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;

=== ارمنستان اتوبوسونون یوْل یوْلداشلاری ===
{{Interlanguage link|ارمنستان اتوبوسو|fa|ماجرای اتوبوس ارمنستان}}نون دیگر سرنیشینلریندن بیر نئچه‌سی باباچاهی‌نین امکداشلاری، مجلیس یوْلداشلاری یا دا تنقیدچیلری ایدیلر. ایران یازیچیلار کانونونون یازدیغینا گؤره، اوْ، محمدعلی سپانلونون ائوینده کئچیریلن چهارشنبه توپلانتی‌لارینین داییمی ایشتیراکچیلاریندان ایدی و بو یوْلدان کانونون مشورت جمعینه قوشولدو.&lt;ref name=&quot;kanoon&quot; /&gt; باباچاهی اؤزو اینقیلابدان اؤنجه {{Interlanguage link|محمد مختاری|fa|محمد مختاری}}، جواد مجابی، {{Interlanguage link|فرامرز سلیمانی|fa|فرامرز سلیمانی}}، عزیز خلیلی، اسماعیل رها، محمد محمدعلی و بیر نئچه باشقا نفرین یانیندا «شعر سه‌شنبه‌لری» توپلانتی‌لاریندا ایشتیراکیندان سؤز آچمیش و گیله‌لنمیشدیر کی مجابی کیتابیندا او دؤورون خاطیره‌لرینی نقل ائدرکن اوْنون آدینی چیخارمیشدیر؛ اؤز دئدیگینه گؤره بونون سببینی بیلمیردی.&lt;ref name=&quot;ibna1396&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Shahab Darabian|script-title=fa:شاملو شعرهایی چاپ می‌کرد که دوست نداشت / هر لحظه این امکان وجود دارد که ما چپ کنیم!|trans-title=Shamlou published poems he did not like / At any moment we could overturn!|url=https://www.ibna.ir/news/256182|website=Iran Book News Agency|date=1 January 2018|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt; مجابی احمد شاملو حاقینداکی یازیلاری و مۆصاحیبه‌لریندن عیبارت اوْلان ''آینهٔ بامداد'' («سحرین آیناسی») کیتابیندا {{Interlanguage link|منوچهر آتشی|fa|منوچهر آتشی}}، [[محمد حقوقی]]، محمدعلی سپانلو و باباچاهی کیمی شاعیرلرله شاملو حاقیندا بیر مۆصاحیبه‌نی گتیرمیشدیر&lt;ref name=&quot;taaghche-mojabi&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:جواد مجابی: زندگینامه و معرفی کتاب‌ها (آینه بامداد)|trans-title=Javad Mojabi: biography and book introductions (Ayineh-ye bamdad)|url=https://taaghche.com/author/%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D8%A8%DB%8C|website=Taaghche|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt; و شاملونون ائوینده کئچیریلن بیرینجی {{Interlanguage link|احمد شاملو شعر اؤدولو|fa|جایزه شعر احمد شاملو}} مراسیمینده ایشتیراک ائتمیشدی؛ باباچاهی‌نین ''این کشتی پر اسرار'' کیتابی بو اؤدولون ایکی قازانانیندان بیری ایدی.&lt;ref name=&quot;zamaneh2016&quot; /&gt; داریوش معمار مجابی‌نین وفاتیندان (شهریور ۱۴۰۵) سوْنرا ''{{Interlanguage link|ایندیپندنت فارسی|fa|ایندیپندنت فارسی}}''ده یاییملانان یازیسیندا مجابی‌نین شعر یوْلونو باباچاهی ایله موقاییسه ائتمیش و یازمیشدیر کی رضا براهنی و باباچاهی کیمی شاعیرلر «شعر حیاتلارینین بعضی دؤورلرینده دیلده، نحوده و فورمادا تمل تجروبه‌لره ال آتدیلار» و بعضاً شعر دؤورلری آراسیندا گؤزه چارپان بیر مسافه یاراندی، حالبوکی مجابی داها چوْخ نیمایی عنعنه‌نین و شاملونون آغ شعرینین یوْلوندا قالدی.&lt;ref name=&quot;independent1405&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Dariush Me'mar|script-title=fa:جواد مجابی، نویسنده‌ای که نمی‌شود او را در یک عنوان خلاصه کرد|trans-title=Javad Mojabi, a writer who cannot be summed up in a single title|url=https://www.independentpersian.com/node/422164|website=Independent Persian|date=6 September 2026|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;

حئکایه یازیچیسی محمد محمدعلی ۱۳۷۶-جی ایلدن باباچاهی ایله بیرلیکده ''{{Interlanguage link|آدینه|fa|آدینه (نشریه)}}'' درگیسینین اۆچ شعر و حئکایه خۆصوصی ساییسینین باش رئداکتوْرلوغونو اۆستلنمیشدی&lt;ref name=&quot;bbc-mohammadali&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:محمد محمدعلی؛ «باورهای خیس یک مرده» و رمان‌های اساطیری پر راز و رمز|trans-title=Mohammad Mohammad-Ali: &quot;The Wet Beliefs of a Dead Man&quot; and mysterious mythological novels|url=https://www.bbc.com/persian/articles/cqlg1eypp23o|website=BBC Persian|date=14 September 2023|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt; و باباچاهی ''آدینه''ده‌کی امکداشلیقلاریندان «چوْخ یاخشی بیر دؤور» کیمی سؤز آچمیشدیر.&lt;ref name=&quot;ibna1396&quot; /&gt; محمدعلی و مسعود بهنود ''{{Interlanguage link|این قیافه مشکوک|fa|این قیافه مشکوک}}'' («بو شۆبهه‌لی سیفت») سندلی فیلمینده باباچاهی‌نین شعر و شخصیت یؤنلری حاقیندا دانیشانلار آراسینداییرلار.&lt;ref name=&quot;shargh&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Pouria Souri|script-title=fa:«این قیافه مشکوک» مستند شد|trans-title=&quot;This Suspicious Face&quot; becomes a documentary|url=http://old.sharghdaily.ir/news/90/07/17/13501.html|website=Shargh|date=9 October 2011|access-date=1 October 2026|archive-date=2016-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20160611033850/http://old.sharghdaily.ir/news/90/07/17/13501.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; شهریار مندنی‌پورون یؤنتیجیلریندن اوْلدوغو ''بانگ'' ادبی نشریه‌سی ۱۴۰۲-نین فروردین آییندا باباچاهی‌نین اعتیراض توپلوسوندان اۆچ شعر یاییملادی.&lt;ref name=&quot;baang&quot; /&gt;

تنقیدچی و اتوبوسون دیگر سرنیشینلریندن اوْلان شاپور جورکش، باباچاهی‌نین نظریه‌چیلیگینین جیدّی تنقیدچیلریندن ایدی. اوْ، مهیار زاهد ایله «گله‌جگین یوْلونو گؤزله‌مک» باشلیغی ایله ''{{Interlanguage link|اعتماد|fa|اعتماد (روزنامه)}}'' قزئتینده (۱۵۴۵-جی سایی، ۳۰ آبان ۱۳۸۶) یاییملانان مۆصاحیبه‌سینده باباچاهی‌نی «ژورنالیست و چاغداش شاعیر» آدلاندیردی و دئدی کی باباچاهی ''گزاره‌های منفرد''ین ۷۷۱-جی صحیفه‌سینده بئش سطری اوْنون ''هوش سبز'' («یاشیل ذکا») کیتابینا عایید ائتمیشدیر، حالبوکی بو سطرلر او کیتابدا یوْخدور. جورکش بو باره‌ده دئدی: «اؤز احتیمالی ادبی پوپولیزمینی ۱۳۷۰-جی ایللره بوْرجلو بیلن جناب باباچاهی، بو جۆر گؤزباغلیجیلیقلا شاملونون اؤزلرینه هر هانسی احتیمالی تأثیرینی اینکار ائده بیلرلر» و آرتیردی کی «بلکه منیم حاقّیم وار کی بو قدر باشیباش‌لیق و دیقتسیزلیکله دوْلو بیر نظریه‌نی ۱۳۷۰-جی ایللر شعرینین چیخیلماز دورومونون سببلریندن بیری سایام».&lt;ref name=&quot;etemad1545&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Mahyar Zahed|script-title=fa:چشم به راه آینده (جریان‌های نقد ادبی در گفت‌وگو با شاپور جورکش)|trans-title=Looking to the future (currents of literary criticism, an interview with Shapour Jorkesh)|journal=Etemad|issue=1545|date=21 November 2007|url=https://www.magiran.com/newspapertoc/14622|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt; ''اعتماد''ین یازدیغینا گؤره، بو مۆصاحیبه «گئنیش عکس-صدا» دوغوردو و رضا براهنی «صاباحین یاشسیز نسلینه» باشلیقلی گئنیش بیر جاوابدا (''اعتماد''، ۱۵۶۷-جی سایی، ۲۶ آذر ۱۳۸۶) باباچاهی‌نی مۆدافیعه ائتدی: «هامی بیلیر کی جناب باباچاهی شاعیر و ادبیات تنقیدچیسی‌دیر. بو، ایلک دفعه‌دیر کی بیری اوْنو «ژورنالیست» آدلاندیریر.» براهنی‌نین فیکرینجه، جورکش «شاعیر» سؤزوندن اؤنجه «ژورنالیست» عنوانینی قوْیماقلا باباچاهی‌نین «مقامینی آلچالتماق» ایسته‌میشدی و هم ژورنالیستلردن، هم ده باباچاهی‌دن عۆذر ایسته‌مه‌لیدیر، چۆنکی «ایندیه‌دک یازیب چاپ ائتدیکلری شعر و شعر تنقیدی ساحه‌سینده اوْلموشدور».&lt;ref name=&quot;etemad1567&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Reza Baraheni|script-title=fa:پاسخ به شاپور جورکش / به نسل بی سن فردا|trans-title=Reply to Shapour Jorkesh / To tomorrow's ageless generation|journal=Etemad|issue=1567|date=17 December 2007|page=11|url=https://www.magiran.com/article/1540386|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;

=== آکادئمیک آراشدیرمالار ===
باباچاهی‌نین شعری خیلی ساییدا آکادئمیک آراشدیرمانین موضوعو اوْلموشدور. علم‌نت بیلگی بانکی ۱۴۰۵-جی ایلین مهر آیینا قدر «علی باباچاهی» آچار سؤزو ایله ۷۰-دن آرتیق علمی سندی – درگی مقاله‌لری، کونفرانس مقاله‌لری، دیسسئرتاسیالار و کیتابلار – قئیده آلمیشدیر کی اوْنلارین بیر حیصّه‌سی اؤزونون یازیلاریدیر.&lt;ref name=&quot;elmnet-kw&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:مقالات مرتبط با علی باباچاهی (کلیدواژه)|trans-title=Articles related to Ali Babachahi (keyword)|url=https://elmnet.ir/keyword/%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7%DA%86%D8%A7%D9%87%DB%8C|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt; ۱۳۸۹ ایله ۱۳۹۴ ایللری آراسیندا {{Interlanguage link|اراک بیلیم‌یوردو|fa|دانشگاه اراک|lt=اراک}}، {{Interlanguage link|زابل بیلیم‌یوردو|fa|دانشگاه زابل|lt=زابل}}، [[مشهد فردوسی بیلیم‌یوردو|مشهد فردوسی]]، {{Interlanguage link|رفسنجان ولی‌عصر|fa|دانشگاه ولی‌عصر رفسنجان}} و [[پیام نور بیلیم‌یوردو|پیام نور]] کیمی بیلیم‌یوردلاریندا آز قالا سگگیز ماگیستر و دوکتورا دیسسئرتاسیاسی اوْنون شعرینین مۆختلیف یؤنلرینی، او جۆمله‌دن اؤنه چیخارما (برجسته‌سازی)، معشوقون سیماسی، ایکی‌لی قارشیلاشمالار، اقلیم عونصورلری و یئرلی‌چیلیک، طنز و {{Interlanguage link|قروتئسک|fa|گروتسک}}، و پوست‌مودرنیست اؤغه‌لری اینجه‌له‌میشدیر.&lt;ref name=&quot;khazaei1389&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Sara Khazaei|script-title=fa:برجسته‌سازی در اشعار علی باباچاهی|trans-title=Foregrounding in the poems of Ali Babachahi (master's thesis, Arak University, 2010)|url=https://elmnet.ir/doc/10517906-53213|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bazzi1392&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Tahereh Bazzi|script-title=fa:سیمای معشوق در اشعار علی باباچاهی|trans-title=The image of the beloved in the poems of Ali Babachahi (master's thesis, University of Zabol, 2013)|url=https://elmnet.ir/doc/10679289-51512|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hashemi1393&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Tahereh Hashemi|script-title=fa:تقابل‌های دوگانه در اشعار علی باباچاهی|trans-title=Binary oppositions in the poems of Ali Babachahi (master's thesis, University of Zabol, 2014)|url=https://elmnet.ir/doc/10845534-14801|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;palash1393&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Mahmoud Palash|script-title=fa:بررسی عناصر اقلیمی و بومی‌گرایی در شعر علی باباچاهی|trans-title=A study of regional elements and localism in the poetry of Ali Babachahi (master's thesis, University of Zabol, 2014)|url=https://elmnet.ir/doc/10765268-11558|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;torabi1394&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Abdolrasoul Torabi|script-title=fa:کاربرد طنز و گونه‌های آن در اشعار علی باباچاهی|trans-title=The use of humour and its forms in the poems of Ali Babachahi (master's thesis, Payame Noor University, Fars province, 2015)|url=https://elmnet.ir/doc/10961206-81101|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;latifnejad1394&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Farrokh Latifnejad Roudsari|script-title=fa:متنیّت در شعر معاصر با تکیه بر اشعار نیما، سپهری، باباچاهی|trans-title=Textuality in contemporary poetry, based on the poems of Nima, Sepehri and Babachahi (doctoral thesis, Ferdowsi University of Mashhad, 2015)|url=https://elmnet.ir/doc/10931151-91402|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;

محمدجلیل بهادری و {{Interlanguage link|حسن ذوالفقاری|fa|حسن ذوالفقاری}} ''زیبایی‌شناسی ادبی'' («ادبی اِستئتیکا») درگیسینده‌کی (۱۳۹۱) بیر مقاله‌ده زامان آردیجیللیغینا لاقئیدلیگی ۱۳۸۰-جی ایللر شعرینین و باباچاهی شعرینین اؤزللیکلریندن ساییمیشلار: اوْنلارین یازدیغینا گؤره، شاعیر مۆختلیف زامان کسیک‌لرینی بیر-بیرینه قاریشدیریر، خطّی اوْلمایان بیر متن یارادیر و تاریخی حادثه‌لری بیان ائدرکن ده بیلرکدن دَییشیکلیک ائدیر؛ اوْنلار بو اؤزللیگی {{Interlanguage link|یاپی‌چیلیقدان سوْنراکی|fa|پساساختارگرایی}} دۆشونرلرین و {{Interlanguage link|ژاک دریدا|fa|ژاک دریدا}}نین گؤروشلریندن آلینمیش ساییرلار.&lt;ref name=&quot;bahadori1391&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Mohammad-Jalil Bahadori|author2=Hassan Zolfaghari|script-title=fa:بررسی توالی زمان در شعر از منظر پساساختارگرایی (با نگاهی به شعر علی باباچاهی)|trans-title=Temporal sequence in poetry from a post-structuralist perspective (with reference to the poetry of Ali Babachahi)|journal=Zibayi-shenasi-ye adabi|issue=13|date=Autumn 2012|url=https://elmnet.ir/doc/339614-26612|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt; ابراهیم محبی و امکداشلاری (۱۳۹۸) کوْقنیتیو اۆسلوبشوناسلیق یاناشماسی ایله «یاپیسال اَیریلیک» و «قاب و مکان» شماسینین قیریلماسینی اوْنون شعرینین اۆسلوب اؤزللیکلریندن ساییمیشلار کی اوْنلارین دئدیگینه گؤره «ریزوم شماسی»نین یارانماسینا گتیریب چیخارمیشدیر؛ اوْنلار عنعنه‌وی اۆسلوبشوناسلیغی بئله شعرلرین تحلیلینده گۆجسوز ساییمیشلار.&lt;ref name=&quot;mohebbi1398&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Ebrahim Mohebbi|author2=Mazaher Nikkhah|author3=Mohammad Hakimazar|script-title=fa:خوانش دو شعر از علی باباچاهی بر اساس نظریهٔ طرح‌واره در سبک‌شناسی شناختی|trans-title=A reading of two poems by Ali Babachahi based on schema theory in cognitive stylistics|journal=She'r-pazhuhi (Bustan-e adab)|issue=3|date=Autumn 2019|url=https://elmnet.ir/doc/2137426-9252|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt; محمدامین احسانی اصطهباناتی و محمدرضا صرفی (۱۴۰۰) باباچاهی‌نی «ایراندا پوست‌مودرنیزمین ان قاباقجیل تمثیلچیلریندن بیری» آدلاندیرمیش و اوْنون شعرینده نحودن قاچیش، دیلین پریشان یاپیسی، عاغیلدان قاچیش و بوتؤولوک و قطعیتین اوْلماماسی کیمی اؤغه‌لری اینجه‌له‌میشلر.&lt;ref name=&quot;ehsani1400&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Mohammad-Amin Ehsani Estahbanati|author2=Mohammad-Reza Sarfi|script-title=fa:باباچاهی و مؤلفه‌های زبانی شعر پست مدرن|trans-title=Babachahi and the linguistic components of postmodern poetry|journal=Motale'at-e balaghi (Journal of Linguistic and Rhetorical Studies)|volume=12|issue=23|pages=7–36|date=Spring 2021|url=https://elmnet.ir/doc/2361896-42341|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt; {{Interlanguage link|بهزاد خواجات|fa|بهزاد خواجات}} (۱۴۰۰) دا اوْنون بیر شعرینی {{Interlanguage link|ژیل دلوز|fa|ژیل دلوز}}ون ریزوماتیک نظریه‌سی اساسیندا {{Interlanguage link|محمد شمس لنگرودی|fa|محمد شمس لنگرودی}}نین بیر شعری ایله موقاییسه ائده‌رک، باباچاهی‌نی پوست‌مودرنیست شعرین، شمس لنگرودی‌نی ایسه «ساده‌یازیچیلیق» آدلانان آخیمین تمثیلچیسی کیمی تانیتمیشدیر.&lt;ref name=&quot;khajat1400&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Behzad Khajat|script-title=fa:بررسی تطبیقی یک شعر از علی باباچاهی و شمس لنگرودی بر اساس نظریهٔ ریزوماتیک ژیل دلوز|trans-title=A comparative study of a poem by Ali Babachahi and one by Shams Langeroodi based on Gilles Deleuze's rhizomatic theory|journal=Ghand-e parsi|volume=4|issue=13|date=Winter 2021–2022|url=https://elmnet.ir/doc/2660109-44164|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;

علی محمدی و طاهره قاسمی (۱۴۰۱) اوْنون شعرلرینین باشلیقلارینی اینجه‌له‌یه‌رک، شاعیرلیک یوْلونو باشلانغیجدا [[نیما یوشیج|نیما]]دان و رئالیزمدن تأثیرلنمه‌سیندن ''نم‌نم بارانم'' و ''عقل عذابم می‌دهد'' («عاغیل منه عذاب وئریر») ایله پوست‌مودرن شعره گیریشینه قدر ایزله‌میشلر.&lt;ref name=&quot;mohammadi1401&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Ali Mohammadi|author2=Tahereh Ghassemi|script-title=fa:بررسی «عنوان» در سروده‌های علی باباچاهی از رئالیسم تا پست مدرنیسم|trans-title=The &quot;title&quot; in the poems of Ali Babachahi, from realism to postmodernism|journal=Tafsir va tahlil-e motun-e zaban va adabiyat-e farsi (Dehkhoda)|volume=14|issue=51|date=Spring 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2624292-3841|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt; روناک جوهرزاده و امکداشلاری (۱۴۰۱) ائینی ایکی توپلودا قطعیتسیزلیک، «دئییلمه‌ینی اوْخوما» (سپیدخوانی)، «مۆلّیفین اؤلومو» و تناقض کیمی اؤغه‌لری تئز-تئز راست گلینن ساییمیش و بو جۆر شعرین ضعیف و گۆجلو یؤنلرینی دیل، مضمون و ادبی اۆچ سویه‌ده اینجه‌له‌میشلر.&lt;ref name=&quot;joharzadeh1401&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Ronak Joharzadeh|author2=Shahrokh Hekmat|author3=Majid Azizi|script-title=fa:تحلیل زیبایی‌شناختی نمودهای پست‌مدرنیستی در دو مجموعهٔ «نم‌نم بارانم» و «عقل عذابم می‌دهد» از علی باباچاهی|trans-title=An aesthetic analysis of postmodernist manifestations in two collections by Ali Babachahi|journal=Zibayi-shenasi-ye adabi|volume=13|issue=53|date=Autumn 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2473309-42931|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt; ذکیه محمدلو و امکداشلارینین (۱۴۰۱) آراشدیرماسینین نتیجه‌سینه گؤره، {{Interlanguage link|تشبیه|fa|تشبیه}} باباچاهی شعرینده معنا نورمادان قاچیشینین ان گئنیش نؤوعودور و {{Interlanguage link|ایستعاره|fa|استعاره}} اوْندا داها آز ایشله‌نیر.&lt;ref name=&quot;mohammadlou1401&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Zakieh Mohammadlou|author2=Barat Mohammadi|author3=Seyfeddin Abbarin|script-title=fa:بررسی و نقد و تحلیل گونه‌های هنجارگریزی معنایی در شعر علی باباچاهی|trans-title=A study, critique and analysis of the forms of semantic deviation in the poetry of Ali Babachahi|journal=Zibayi-shenasi-ye adabi|volume=13|issue=52|date=Summer 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2603363-43427|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt; محبوبه شیرگردون (۱۴۰۱) دا اوْنون یئددی توپلوسونو اینجه‌له‌یه‌رک، شعرینی داها چوْخ توصیف و تشبیهه دایانان، طبیعت عونصورلریندن گئنیش فایدالانان بیر شعر، تکراری ایسه اوْنون ان چوْخ ایشله‌نن بدیعی واسیطه‌سی ساییمیشدیر.&lt;ref name=&quot;shirgardoon1401&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Mahboubeh Shirgardoun|script-title=fa:بررسی جلوه‌های زیبایی‌شناسی در اشعار علی باباچاهی (مورد مطالعه: هفت مجموعهٔ شعری)|trans-title=Aesthetic manifestations in the poems of Ali Babachahi (a study of seven collections)|journal=Zibayi-shenasi-ye adabi|volume=13|issue=53|date=Autumn 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2452699-22315|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt; باشقا آراشدیرمالار دا «پسینگاهی ۲» شعرینی {{Interlanguage link|جوغرافی تنقید|fa|نقد جغرافیایی}} و میشل کولوْنون «اۆفۆق یاپیسی» نظریه‌سی باخیمیندان&lt;ref name=&quot;alivand1401&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Mehran Alivand|author2=Kazem Dezfoulian|author3=Ghodratollah Taheri|script-title=fa:تحلیل منظرهٔ غروب در شعر «پسینگاهی ۲» از علی باباچاهی با توجه به نظریهٔ ساختار افق میشل کولو|trans-title=An analysis of the sunset landscape in the poem &quot;Pasingahi 2&quot; by Ali Babachahi in the light of Michel Collot's theory of the structure of the horizon|journal=Adabiyat-e parsi-ye mo'aser|volume=12|issue=1|date=Spring–Summer 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2567599-17941|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt; و «دوری و...» شعرینی پاول ورثین «متن دۆنیالاری» نظریه‌سی اساسیندا تحلیل ائتمیشلر؛&lt;ref name=&quot;latifnejad1401&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Farrokh Latifnejad Roudsari|script-title=fa:تأثیر جهان اشاری در تشخیص جهان معرفتی شعر «دوری و...» اثر باباچاهی بر پایهٔ نظریهٔ بوطیقای شناختی جهان‌های متن پل ورث|trans-title=The role of the deictic world in identifying the epistemic world of the poem &quot;Duri va...&quot; by Babachahi, based on Paul Werth's cognitive poetics of text worlds|journal=Naghd va nazariyeh-ye adabi|volume=7|issue=2|date=2022–2023|url=https://elmnet.ir/doc/2758469-66312|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt; اوْنون شعری هم‌چنین {{Interlanguage link|کیومرث منشی‌زاده|fa|کیومرث منشی‌زاده}}نین شعری ایله یاناشی جئفری لیچین مودئلی اساسیندا اینجه‌لنمیشدیر.&lt;ref name=&quot;hosseinalizadeh1403&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Asieh Hosseinalizadeh|author2=Hanieh Sadri Majd|author3=Shahparak Farahbakhsh Esfahan|script-title=fa:نقد فرمالیستی اشعار کیومرث منشی‌زاده و علی باباچاهی بر مبنای الگوی جفری لیچ|trans-title=A formalist critique of the poems of Kiumars Monshizadeh and Ali Babachahi based on Geoffrey Leech's model|journal=Ganjineh-ye zaban va adabiyat-e farsi|volume=2|issue=1|date=Spring 2024|url=https://elmnet.ir/doc/2976965-46162|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;

لیلا امینی، شهین اوجاق علیزاده و سیده ماندانا هاشمی اصفهانی ''مطالعات هنر اسلامی'' («ایسلام صنعتی آراشدیرمالاری») اۆچ‌آیلیق درگیسینده‌کی (۱۴۰۳) بیر مقاله‌ده باباچاهی‌نی و [[رضا براهنی]]نی {{Interlanguage link|۱۳۷۰-جی ایللرین|fa|شعر فارسی دهه هفتاد}} سئچکین شاعیرلریندن ساییمیش و [[پوست‌مودرنیزم]]ین گؤسترگه‌لریندن بیری کیمی «چوْخ‌سسلی‌لیک»ی هر ایکیسینین شعرینده اینجه‌له‌میشلر. بو آراشدیرمانین نتیجه‌سینه گؤره، اوْنلارین شعرینده چوْخ‌سسلی‌لیک وزن و موسیقی، دیل فرقلری و رسمی و دانیشیق لحنی آراسینداکی فرق، «ساچیلمیش یازی» و «دلی‌جه‌سینه یازی»، و شیزوفرنیک شخصیتین وارلیغی یوْلویلا یارانیر و «تک‌سسلی‌لیک ایستیبدادیندان قاچیش»ا، روایت قیریلماسینا و شاقولی محورون و موضوع بیرلیگینین اینکارینا گتیریب چیخاریر.&lt;ref name=&quot;amini1403a&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Leila Amini|author2=Shahin Ojagh Alizadeh|author3=Seyyedeh Mandana Hashemi Esfahani|script-title=fa:چندصدایی در اشعار علی باباچاهی و رضا براهنی در تطبیق با تشبیه در هنرهای تجسمی معاصر|trans-title=Polyphony in the poems of Ali Babachahi and Reza Baraheni compared with simile in contemporary visual arts|journal=Motale'at-e honar-e eslami|volume=21|issue=54|date=Summer 2024|url=https://elmnet.ir/doc/2914597-59881|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt; ائینی آراشدیرماچیلار ''سبک‌شناسی نظم و نثر فارسی'' («فارس نظم و نثرینین اۆسلوبشوناسلیغی»، اسفند ۱۴۰۳) درگیسینده‌کی باشقا بیر مقاله‌ده «ساچیلمیش شعر»ی – کی اوْنلارین دئدیگینه گؤره دریدانین «ساچیلما» (dissemination) نظریه‌سیندن آلینمیش و ۱۳۷۰-جی ایللرین شعرینده اوْخونوشدان متن اۆره‌تیمینه قدر یاییلمیشدیر – باباچاهی‌نین شعرینده اینجه‌له‌میش و چوْخ‌سسلی‌لیگی، دئییلمه‌ینی اوْخومانی و اوْخوجونون ایشتیراکینی، دیل پریشانلیغینی و دلی‌جه‌سینه یازینی، طنز و پارودینی، زامان قاریشیقلیغینی، عاشیق و معشوقون چوْخ‌اۆزلو سیماسینی و {{Interlanguage link|متنلرآراسیلیق|fa|بینامتنیت}}ی اوْنون شعرینده بو شعر نؤوعونون ان اؤنملی اؤغه‌لری کیمی سیرالامیشلار. اوْنلارین یازدیغینا گؤره، باباچاهی شاعیرلیگینین «دؤردونجو دؤورو»نون شعرلرینین چوْخوندا سؤزلرین و آنلاییشلارین بیر حیصّه‌سینی، دوْلاییسی یا آچیق شکیلده، قدیم متنلردن، تصنیفلردن، ماهنی‌لاردان و خالق آتالار سؤزلریندن آلمیشدیر.&lt;ref name=&quot;amini1403b&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Leila Amini|author2=Shahin Ojagh Alizadeh|author3=Seyyedeh Mandana Hashemi|script-title=fa:بررسی شعر افشانشی در دهه هفتاد با تکیه بر اشعار علی باباچاهی|trans-title=Disseminative poetry in the 1990s, with reference to the poems of Ali Babachahi|journal=Sabk-shenasi-ye nazm va nasr-e farsi (Bahar-e adab)|volume=17|issue=106|date=February–March 2025|url=https://elmnet.ir/doc/2878295-19912|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;

آکادئمیک آراشدیرمالاردان علاوه، باباچاهی‌نین شعری حاقیندا بیر نئچه مۆستقیل کیتاب دا یاییملانمیشدیر؛ او جۆمله‌دن: نسرین مظفری و مرضیه نوروزی‌نین اوْنون شعرینی {{Interlanguage link|منوچهر آتشی|fa|منوچهر آتشی}}نین شعری ایله یاناشی اینجه‌له‌ین ''رام و نارام: آتشی - باباچاهی'' («اوْیرَشمیش و اوْیرَشمه‌میش: آتشی – باباچاهی») کیتابی،&lt;ref name=&quot;ramnaram1397&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Nasrin Mozaffari and Marzieh Nowruzi|script-title=fa:رام و نارام: آتشی - باباچاهی|trans-title=Tame and untamed: Atashi – Babachahi (book, Shalak, 2018)|url=https://elmnet.ir/doc/31529018-66187|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt; ابراهیم محبی‌نین اوْنون و {{Interlanguage link|عباس صفاری|fa|عباس صفاری}}نین شعر اۆسلوبو حاقینداکی ''به سمت چهره‌های مختلفی'' («فرقلی سیمالارا دوغرو») کیتابی،&lt;ref name=&quot;mohebbibook1400&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Ebrahim Mohebbi|script-title=fa:به سمت چهره‌های مختلفی: تحلیل سبکی اشعار علی باباچاهی و عباس صفاری بر اساس نظریهٔ شناختی|trans-title=Towards different faces: a stylistic analysis of the poems of Ali Babachahi and Abbas Saffari based on cognitive theory (book, Patizeh, 2021)|url=https://elmnet.ir/doc/32033952-2742|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt; حسین باقری‌نین اوْنون ۱۳۹۰-جی ایللرده‌کی اوْن شعر توپلوسوندا «یاپی‌سؤکوم» حاقینداکی ''برخورد منقار پرنده به لالهٔ گوش'' («قوش دیمدیگینین قولاق مَمه‌سینه توْققوشماسی») کیتابی،&lt;ref name=&quot;bagheribook1402&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Hossein Bagheri|script-title=fa:برخورد منقار پرنده به لالهٔ گوش: شالوده‌شکنی در اشعار علی باباچاهی (ده مجموعه شعر منتشرشدهٔ دههٔ نود شمسی)|trans-title=The bird's beak striking the earlobe: deconstruction in the poems of Ali Babachahi (book, Patizeh, 2023)|url=https://elmnet.ir/doc/32142092-1181|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt; و جاوید تکاورانین ''گسست‌ها و پیوست‌های روایی در اشعار علی باباچاهی'' («علی باباچاهی‌نین شعرلرینده روایت قیریلمالاری و باغلانتیلاری») کیتابی.&lt;ref name=&quot;takavaran1403&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Javid Takavaran|script-title=fa:گسست‌ها و پیوست‌های روایی در اشعار علی باباچاهی (از نم‌نم بارانم تا آئورا و دیگران من)|trans-title=Narrative ruptures and continuities in the poems of Ali Babachahi (book, Kherad-e Javid, 2024)|url=https://elmnet.ir/doc/31969986-1011|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;

== اؤدوللر و آنما مراسیملری ==
* بیرینجی {{Interlanguage link|احمد شاملو شعر اؤدولو|fa|جایزه شعر احمد شاملو}}نون (۱۳۹۴) اورتاق قازانانی، ''{{Interlanguage link|این کشتی پر اسرار|fa|این کشتی پراسرار}}'' (نگاه یاییم‌ائوی، ۱۳۹۳) توپلوسو اۆچۆن، محمد شمس لنگرودی‌نین ''{{Interlanguage link|منظومه بازگشت و اشعار دیگر|fa|منظومه‌ی بازگشت و اشعار دیگر}}'' کیتابی ایله بیرلیکده. بو اؤدولون وئریلمه مراسیمی ۱۸ دی ۱۳۹۴-ده احمد شاملونون ائوینده کئچیریلدی.&lt;ref name=&quot;zamaneh2016&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;khabar&quot; /&gt;
* آنما مراسیمی (۲۴ اسفند ۱۳۹۰): مایا ادبی قروپو تهرانین «خانهٔ مشق» مدنیت ائوینده باباچاهی‌نی آنماق اۆچۆن بیر مراسیم کئچیردی و ''{{Interlanguage link|این قیافه مشکوک|fa|این قیافه مشکوک}}'' سندلی فیلمی ایلک دفعه بو مراسیمده گؤستریلدی.&lt;ref name=&quot;ibna2012&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:مراسم نکوداشت علی باباچاهی برگزار می‌شود|trans-title=A tribute ceremony for Ali Babachahi to be held|url=http://www.ibna.ir/fa/doc/naghli/132285/|website=Iran Book News Agency|date=11 March 2012|access-date=1 October 2026}}&lt;/ref&gt;

== اثرلری ==
ایران یازیچیلار کانونونون بیان‌نامه‌سینه گؤره، باباچاهی‌دن ۲۷ مۆستقیل شعر توپلوسو، ادبی تنقید و نظریه ساحه‌سینده یئددی کیتاب و بئش آراشدیرما کیتابی یاییملانمیشدیر.&lt;ref name=&quot;kanoon&quot; /&gt; ''خبرآنلاین'' اوْنون کیتابلارینین سایینی ۳۵ جیلددن آرتیق گؤسترمیشدیر.&lt;ref name=&quot;khabar&quot; /&gt;

=== شعر توپلولاری ===
آشاغیداکی لیست خبر قایناقلارینا&lt;ref name=&quot;ie-obit&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;tabnak&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt; دایاناراق حاضیرلانمیشدیر:
* ''در بی‌تکیه‌گاهی'' («دایاقسیزلیقدا»، ۱۳۴۶)
* ''جهان و روشنایی‌های غمناک'' («دۆنیا و غم‌لی ایشیقلار»، ۱۳۴۹)
* ''از نسل آفتاب'' («گۆنشین نسلیندن»، ۱۳۵۳؛ میلّی کیتابخانادا قئیده آلینان ایل: ۱۳۵۲) – مهرداد، رز&lt;ref name=&quot;nlai851887&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:از نسل آفتاب / علی باباچاهی|trans-title=Az nasl-e aftab / Ali Babachahi (catalogue record)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/851887|publisher=National Library and Archives of Iran|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''صدای شن'' («قومون سسی»، ۱۳۵۶) – ابن‌سینا، [[تبریز]]
* ''جشن جنون'' («دلیلیک بایرامی»، ۱۳۵۹)
* ''از خاک‌مان آفتاب برمی‌آید'' («تورپاغیمیزدان گۆنش دوغور»، ۱۳۶۰) – بهنام، تبریز
* ''آوای دریامردان'' («دنیز اَرلرینین سسی»، ۱۳۶۸) – عصر جدید&lt;ref name=&quot;nlai576639&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:آوای دریامردان / علی باباچاهی|trans-title=Ava-ye darya-mardan / Ali Babachahi (catalogue record)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/576639|publisher=National Library and Archives of Iran|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''گزینهٔ اشعار'' («سئچیلمیش شعرلر»، ۱۳۶۹، ویس؛ ایکینجی چاپ ۱۳۷۲، درسا)
* ''نم‌نم بارانم'' («من چیسکینم»، ۱۳۷۵، دارینوش؛ ایکینجی چاپ، {{Interlanguage link|چشمه یاییم‌ائوی|fa|نشر چشمه}}) {{ISBN|9786002290816}}&lt;ref name=&quot;ik9056&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:نم‌نم بارانم|trans-title=Nam-nam-e baranam (Nashr-e Cheshmeh, 2nd ed., 1390/2011, 183 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9056-nam-nam-baranam|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''منزل‌های دریا بی‌نشان است'' («دنیزین منزیللری نیشانسیزدیر»، ۱۳۷۶، تکاپو؛ یئنی چاپ ۱۴۰۰، پاتیزه) {{ISBN|9786229567203}}&lt;ref name=&quot;ik97600&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:منزل‌های دریا بی‌نشان است|trans-title=Manzel-ha-ye darya bi-neshan ast (Patizeh, 1400/2021, 114 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/97600-manzelhaye-darya-bi-neshan-ast|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''عقل عذابم می‌دهد'' («عاغیل منه عذاب وئریر»، ۱۳۷۹، همراه؛ ایکینجی چاپ ۱۳۹۲، زاوش) {{ISBN|9786006846095}}&lt;ref name=&quot;ik9066&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:عقل عذابم می‌دهد|trans-title=Aghl azabam mi-dahad (Zavosh, 2nd ed., 1392/2013, 235 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9066-reason-hurts-me|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''قیافه‌ام که خیلی مشکوک است'' («سیفتیم کی چوْخ شۆبهه‌لیدیر»، ۱۳۸۱) – نوید شیراز و راشین
* ''رفته بودم به صید نهنگ'' («بالینا اوْوونا گئتمیشدیم»، ۱۳۸۲) – پاندا، [[مشهد]]
* ''گزینهٔ اشعار'' («سئچیلمیش شعرلر»، ۱۳۸۳؛ دؤردونجو چاپ ۱۳۹۱) – {{Interlanguage link|مروارید یاییم‌ائوی|fa|انتشارات مروارید}} {{ISBN|9789641911982}}&lt;ref name=&quot;ik9099&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:گزینه اشعار علی باباچاهی|trans-title=Gozineh-ye ash'ar-e Ali Babachahi (Morvarid, 4th ed., 1391/2012, 225 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9099-collected-poems|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''پیکاسو در آب‌های خلیج فارس'' («پیکاسو خلیج فارسین سولاریندا»، ۱۳۸۸؛ ایکینجی چاپ ۱۳۹۰) – {{Interlanguage link|ثالث یاییم‌ائوی|fa|نشر ثالث}} {{ISBN|9789643803100}}&lt;ref name=&quot;ik9095&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:پیکاسو در آب‌های خلیج فارس|trans-title=Picasso dar ab-ha-ye Khalij-e Fars (Sales, 2nd ed., 1390/2011, 164 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9095-picaso-in-the-waters-of-the-persian-gulf|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''فقط از پریان دریایی زخم زبان نمی‌خورد'' («یالنیز دنیز پری‌لریندن دیل یاراسی یئمیر»، ۱۳۸۸) – نوید شیراز
* ''گل باران هزارروزه'' («مین گۆنلۆک گۆل یاغیشی»، ۱۳۹۰؛ ایکینجی چاپ ۱۳۹۳) – مروارید {{ISBN|9789641911357}}&lt;ref name=&quot;ik9098&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:گل باران هزار روزه|trans-title=Gol-baran-e hezar-ruzeh (Morvarid, 2nd ed., 1393/2014, 160 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9098-golbaran-hezar-rozeh|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''هوش و حواس گل شب‌بو برای من کافی‌ست'' («شب‌بو گۆلونون عاغلی-هوشو منه بس‌دیر»، ۱۳۹۱) – ثالث {{ISBN|9789643807832}}&lt;ref name=&quot;ik9097&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:هوش و حواس گل شب‌بو برای من کافی‌ست|trans-title=Hush-o havas-e gol-e shab-bu bara-ye man kafi-st (Sales, 1395/2016, 224 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9097-collected-poems|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''دنیا اشتباه می‌کند'' («دۆنیا سهو ائدیر»، ۱۳۹۱) – زاوش {{ISBN|9786009093991}}&lt;ref name=&quot;ik9064&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:دنیا اشتباه می‌کند|trans-title=Donya eshtebah mi-konad (Zavosh, 1391/2012, 216 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9064-the-world-is-wrong|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''بیا گوش‌ماهی جمع کنیم'' («گل، بالیق‌قولاغی ییغاق»، قیسا شعرلر، ۱۳۹۱) – ثالث {{ISBN|9789643808563}}&lt;ref name=&quot;ik9075&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:بیا گوش‌ماهی جمع کنیم|trans-title=Bia gush-mahi jam' konim (Sales, 1392/2013, 96 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9075-bia-goshmahi-jam-konim|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''به شیوهٔ خودشان عاشق می‌شوند'' («اؤز اۆسلوبلاری ایله عاشیق اوْلورلار»، سئوگی شعرلری، ۱۳۹۱) – مروارید {{ISBN|9789641912118}}&lt;ref name=&quot;ik9071&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:به شیوهٔ خودشان عاشق می‌شوند|trans-title=Be shiveh-ye khodeshan ashegh mi-shavand (Morvarid, 1394/2015, 229 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9071-they-fall-in-love-in-their-own-way|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''باغ انار از این‌طرف است'' («نار باغی بو طرفده‌دیر»، ۱۳۹۰–۱۳۹۱ شعرلری؛ ۱۳۹۲) – {{Interlanguage link|نگاه یاییم‌ائوی|fa|انتشارات نگاه}} {{ISBN|9789643517700}}&lt;ref name=&quot;ik9052&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:باغ انار از این طرف است|trans-title=Bagh-e anar az in taraf ast (Negah, 1392/2013, 136 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9052-the-pomegranate-garden-is-on-this-side|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nlai2894290&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:باغ انار از این طرف است (۱۳۹۰–۱۳۹۱) / علی باباچاهی|trans-title=Bagh-e anar az in taraf ast (1390–1391) / Ali Babachahi (catalogue record)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/2894290|publisher=National Library and Archives of Iran|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''در غارهای پر از نرگس'' («نرگیزله دوْلو ماغارالاردا»، ۱۳۹۲) – نگاه {{ISBN|9789643518455}}&lt;ref name=&quot;ik9054&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:در غارهای پر از نرگس|trans-title=Dar ghar-ha-ye por az narges (Negah, 1392/2013, 175 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9054-in-the-caves-full-of-narcissus|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''مجموعهٔ اشعار'' («شعرلر مجموعه‌سی»، بیرینجی جیلد، ۱۳۹۲؛ ایکینجی چاپ ۱۴۰۰، ۱۰۵۶ صحیفه) – نگاه {{ISBN|9789643518356}}؛ ''در بی‌تکیه‌گاهی''، ''جهان و روشنایی‌های غمناک''، ''از نسل آفتاب''، ''صدای شن''، ''از خاک‌مان آفتاب برمی‌آید''، ''آوای دریامردان''، ''با گل نارنج''، ''منزل‌های دریا بی‌نشان است''، ''نم‌نم بارانم''، ''عقل عذابم می‌دهد''، ''قیافه‌ام که خیلی مشکوک است''، ''رفته بودم به صید نهنگ'' و ''غرقی‌ها'' دفترلرینی احتیوا ائدیر&lt;ref name=&quot;ik9053&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:مجموعه اشعار علی باباچاهی|trans-title=Majmu'eh-ye ash'ar-e Ali Babachahi (Negah, 2nd ed., 1400/2021, 1,056 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9053-collected-poems|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''{{Interlanguage link|این کشتی پر اسرار|fa|این کشتی پراسرار}}'' («بو سیرلی گمی»، ۱۳۹۳) – نگاه {{ISBN|9789643518721}}&lt;ref name=&quot;ik9055&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:این کشتی پر اسرار|trans-title=In kashti-ye por-asrar (Negah, 1393/2014, 176 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9055-this-mysterious-ship|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nlai3268693&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:این کشتی پر اسرار / علی باباچاهی|trans-title=In kashti-ye por-asrar / Ali Babachahi (catalogue record)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3268693|publisher=National Library and Archives of Iran|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''اتاق بر آب راه می‌روم'' («اوتاق، سو اۆستونده یئرییرم»، ۱۳۹۴) – سرزمین اهورایی {{ISBN|9786006792408}}&lt;ref name=&quot;ik9068&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:اتاق بر آب راه می‌روم|trans-title=Otagh bar ab rah mi-ravam (Sarzamin-e Ahurayi, 1394/2015, 116 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9068-otagh-bar-abrah-miravam|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nlai3752248&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:اتاق بر آب راه می‌روم / علی باباچاهی|trans-title=Otagh bar ab rah mi-ravam / Ali Babachahi (catalogue record)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3752248|publisher=National Library and Archives of Iran|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''قشنگی دنیا به همین است'' («دۆنیانین گؤزل‌لیگی بوندادیر»، ۱۳۹۵) – دریچه {{ISBN|9789648072143}}&lt;ref name=&quot;ik9057&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:قشنگی دنیا به همین است|trans-title=Ghashangi-ye donya be hamin ast (Dariche, 1395/2016, 152 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9057-collected-poems|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''آدم‌ها در غروب اسم ندارند'' («آداملارین گۆن باتاندا آدی یوْخدور»، ۱۳۹۵) – نگاه {{ISBN|9786003761247}}&lt;ref name=&quot;ik17709&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:آدم‌ها در غروب اسم ندارند|trans-title=Adam-ha dar ghorub esm nadarand (Negah, 1395/2016, 152 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/17709-people-have-no-name-at-sunset|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nlai4173916&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:آدم‌ها در غروب اسم ندارند / علی باباچاهی|trans-title=Adam-ha dar ghorub esm nadarand / Ali Babachahi (catalogue record)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/4173916|publisher=National Library and Archives of Iran|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''آئورا و دیگران من'' («آئورا و منیم باشقالاریم»، ۱۳۹۵) – پاتیزه {{ISBN|9786009618415}}&lt;ref name=&quot;ik81299&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:آئورا و دیگران من|trans-title=Aura va digaran-e man (Patizeh, 1395/2016, 122 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/81299-aoura-va-digarane-man|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nlai4257719&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:آئورا و دیگران من / علی باباچاهی|trans-title=Aura va digaran-e man / Ali Babachahi (catalogue record)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/4257719|publisher=National Library and Archives of Iran|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''این کتاب هم آدم است! عاشق می‌شود'' («بو کیتاب دا اینساندیر! عاشیق اوْلور»، ۱۳۹۷؛ میلّی کیتابخانادا قئیده آلینان ایل: ۱۳۹۶) – سرزمین اهورایی {{ISBN|9786006792910}}&lt;ref name=&quot;ik20683&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:این کتاب هم آدم است! عاشق می‌شود|trans-title=In ketab ham adam ast! Ashegh mi-shavad (Sarzamin-e Ahurayi, 1397/2018, 131 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/20683-in-ketab-ham-adam-ast|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nlai4651802&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:این کتاب هم آدم است عاشق می‌شود / علی باباچاهی|trans-title=In ketab ham adam ast, ashegh mi-shavad / Ali Babachahi (catalogue record)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/4651802|publisher=National Library and Archives of Iran|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''ژوزف تو مرخصی!'' («ژوزف، سن گئده بیلرسن!»؛ شاعیرین بۆتون دفترلریندن اؤزونون سئچدیگی شعرلر، «اجتماعی اؤغه‌نین ائیلمی» آدلی بیر متنله بیرلیکده؛ ۱۳۹۷، ۲۷۴ صحیفه) – مانیاهنر {{ISBN|9786008975083}}&lt;ref name=&quot;ibna1398&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ik17707&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:ژوزف تو مرخصی!|trans-title=Joseph, to morakhkhasi! (Mania Honar, 1397/2018, 274 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/17707-joseph|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''جهان متوجه شد (شعرهای اعتراض)'' («دۆنیا آنلادی (اعتیراض شعرلری)»، بیرینجی چاپ ۱۴۰۱) – آفتاب یاییم‌ائوی، [[نوروژ]] {{ISBN|978-1-4709-0021-2}}&lt;ref name=&quot;aftab&quot; /&gt;

کتاب هرمز یاییم‌ائوی ۱۴۰۳-ده ''در بی‌تکیه‌گاهی'' ({{ISBN|9786228365534}})&lt;ref name=&quot;hormoz&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:در بی‌تکیه‌گاهی (شاعر: علی باباچاهی، انتشارات کتاب هرمز، ۱۴۰۳)|trans-title=Dar bi-tekyegahi (poet: Ali Babachahi, Ketab-e Hormoz, 1403/2024)|url=https://elmnet.ir/doc/31883063-2521|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt; و ''عقل عذابم می‌دهد''&lt;ref name=&quot;hormoz2&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:عقل عذابم می‌دهد (شاعر: علی باباچاهی، انتشارات کتاب هرمز، ۱۴۰۳)|trans-title=Aghl azabam mi-dahad (poet: Ali Babachahi, Ketab-e Hormoz, 1403/2024)|url=https://elmnet.ir/doc/31965239-81791|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt; کیتابلارینی یئنیدن یاییملادی و ۱۴۰۴-ده عبدالله سلیمانی‌نین چالیشماسی ایله ''در غارهای نرگسی'' («نرگیزلی ماغارالاردا») آدلی بیر کیتابینی دا ({{ISBN|9786228365824}}) چاپ ائتدی.&lt;ref name=&quot;hormoz3&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:در غارهای نرگسی (شاعر: علی باباچاهی، به اهتمام عبدالله سلیمانی، انتشارات کتاب هرمز، ۱۴۰۴)|trans-title=Dar ghar-ha-ye nargesi (poet: Ali Babachahi, edited by Abdollah Soleimani, Ketab-e Hormoz, 1404/2025)|url=https://elmnet.ir/doc/32288124-60289|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;

=== اوشاق شعری ===
* ''سوغات بهار: یک شعر بلند برای کودکان و نوجوانان'' («باهار سوْوقاتی: اوشاقلار و یئنی‌یئتمه‌لر اۆچۆن اوزون بیر شعر»، تبریز؛ میلّی کیتابخانادا قئیده آلینان ایل: ۱۳۳۷)&lt;ref&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:سوغات بهار: یک شعر بلند برای کودکان و نوجوانان / علی باباچاهی|trans-title=Soghat-e bahar: a long poem for children and young people / Ali Babachahi (catalogue record)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/861843|publisher=National Library and Archives of Iran|access-date=1 October 2026|archive-date=2020-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200125195855/http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/861843|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* ''چه کسی درِ قفس را باز کرد؟'' («قفسین قاپیسینی کیم آچدی؟»، ۱۳۵۶) – ابن‌سینا، تبریز&lt;ref name=&quot;ibna2012&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;khabar&quot; /&gt;

=== ادبی تنقید و نظریه ===
بو لیستین قایناقلاری:&lt;ref name=&quot;kanoon&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ibna2012&quot; /&gt;
* ''گزاره‌های منفرد'' («تک-تک حؤکملر»، بوگونکو ایران شعرینین تنقیدی اینجه‌له‌مه‌سی)، ۱-جی جیلد (۱۳۷۶، نارنج)؛ ۲-جی جیلد (۱۳۸۰، سپنتا)؛ اۆچ جیلدلیک چاپ (۱۳۸۹، دیبایه؛ {{ISBN|9789649961545}})&lt;ref name=&quot;ik9094&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:گزاره‌های منفرد، سه جلد|trans-title=Gozareh-ha-ye monfared, three volumes (Dibayeh, 1389/2010, 2,384 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9094-single-statements|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''سه دهه شاعران حرفه‌ای'' («پروفئسیونال شاعیرلرین اۆچ اوْن ایلی»، ۱۳۸۱، ۴۸۸ صحیفه) – {{Interlanguage link|ویستار یاییم‌ائوی|fa|انتشارات ویستار}}&lt;ref name=&quot;ik9101&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:سه دهه شاعران حرفه‌ای|trans-title=Se daheh sha'eran-e herfe'i (Vistar, 1381/2002, 488 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9101-se-dahe-shaer-herfeie|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''عاشقانه‌ترین‌ها'' («ان عاشیقانه‌لر»، ۱۳۰۰ ایله ۱۳۸۰ ایللری آراسینداکی شعرلرین سئچمه‌سی و اینجه‌له‌مه‌سی؛ ۱۳۸۴) – ثالث
* ''بیرون پریدن از صف'' («صیرادان بایئیرا آتیلماق»، مۆصاحیبه، تنقید و مقاله؛ مازیار نیستانی‌نین چالیشماسی ایله؛ ۱۳۸۵، مفرغ‌نگار؛ یئنی چاپ ۱۳۹۷، پاتیزه) {{ISBN|9786009618446}}&lt;ref name=&quot;ik97579&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:بیرون پریدن از صف|trans-title=Birun paridan az saf (Patizeh, 1397/2018, 334 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/97579-biroon-paridan-az-saf|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''شعر امروز، زن امروز'' («بوگونکو شعر، بوگونکو قادین»، سئچمه و اینجه‌له‌مه؛ ۱۳۸۶، ۵۲۸ صحیفه) – ویستار&lt;ref name=&quot;ik9100&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:شعر امروز، زن امروز|trans-title=She'r-e emruz, zan-e emruz (Vistar, 1386/2007, 528 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9100-poetry-today-woman-of-today|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''گزاره‌های پیوست'' («باغلی حؤکملر»، فارس دیلینده یئنی شعرین دوخسان ایلی؛ ۱۳۹۳، ۶۲۲ صحیفه) – دیبایه {{ISBN|9789649961750}}&lt;ref name=&quot;ik58674&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:گزاره‌های پیوست|trans-title=Gozareh-ha-ye peyvast (Dibayeh, 1393/2014, 622 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/58674-gozare-haye-peyvast|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''تأملات؛ از صفر'' («دۆشونجه‌لر؛ سیفیردان»، تنقید و مقاله؛ ایکینجی چاپ ۱۳۹۸، ۲۵۵ صحیفه) – نگاه {{ISBN|9786003762176}}؛ باباچاهی‌نین کیتابین تانیتیمیندا یازدیغینا گؤره، کیتابین آدی داها اؤنجه ائینی آدلا بیر ادبی درگیده یاییملانان و سوْنرالار ''بیرون پریدن از صف''ده توپلانان مقاله‌لر سیلسیله‌سیندن آلینمیشدیر، آنجاق او یازیلارین هئچ بیری بو کیتابدا یوْخدور.&lt;ref name=&quot;ik9063&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:تأملات؛ از صفر|trans-title=Ta'ammolat; az sefr (Negah, 2nd ed., 1398/2019, 255 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9063-meditations-from-zero|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;

=== آراشدیرما و سئچمه ===
بو لیستین قایناقلاری:&lt;ref name=&quot;kanoon&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;bbc-obit&quot; /&gt;
* ''شروه‌سرایی در جنوب ایران'' («ایرانین جنوبوندا شروه اوْخوما»، ۱۳۶۹، اقبال لاهوری؛ یئنی چاپ ۱۳۹۶، پاتیزه) {{ISBN|9786009618422}}؛ {{Interlanguage link|شروه|fa|شروه}} حاقیندا بیر آراشدیرما&lt;ref name=&quot;ik97695&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:شروه‌سرایی در جنوب ایران|trans-title=Sharveh-sarayi dar jonub-e Iran (Patizeh, 1396/2017, 306 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/97695-sharveh-saraee|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* {{Interlanguage link|منوچهر شیبانی|fa|منوچهر شیبانی}}نین سئچیلمیش شعرلری (سئچمه و اینجه‌له‌مه؛ ۱۳۷۳) – مروارید
* ''این بانگ دلاویز'' («بو اۆره‌یه یاتان سس»، {{Interlanguage link|فریدون توللی|fa|فریدون توللی}}نین حیاتی و شعری؛ ۱۳۸۰؛ ایکینجی چاپ ۱۳۹۸) – ثالث {{ISBN|9789647230018}}&lt;ref name=&quot;ik17689&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:این بانگ دلاویز|trans-title=In bang-e delaviz (Sales, 2nd ed., 1398/2019, 532 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/17689-selected-poems|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nlai639927&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:این بانگ دلاویز: زندگی و شعر فریدون تولّلی / علی باباچاهی|trans-title=In bang-e delaviz: the life and poetry of Fereydoon Tavallali / Ali Babachahi (catalogue record)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/639927|publisher=National Library and Archives of Iran|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nlai6012194&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:این بانگ دلاویز / علی باباچاهی|trans-title=In bang-e delaviz / Ali Babachahi (catalogue record)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/6012194|publisher=National Library and Archives of Iran|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* {{Interlanguage link|منوچهر نیستانی|fa|منوچهر نیستانی}}نین سئچیلمیش شعرلری (۱۳۸۴) – مروارید
* ''زیباتری از جنون'' («دلیلیکدن داها گؤزل»، {{Interlanguage link|اسماعیل شاهرودی|fa|اسماعیل شاهرودی}}نین حیاتی و شعری؛ ۱۳۸۷؛ بئشینجی چاپ ۱۴۰۳) – ثالث {{ISBN|9789643803544}}&lt;ref name=&quot;ik17710&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:زیباتری از جنون|trans-title=Zibatar az jonun (Sales, 5th ed., 1403/2024, 328 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/17710-ziba-tari-az-jonoun|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;

=== سئچیلمیش مقاله‌لر ===
* «اۆچۆنجۆ دالغا: بولانیق و آسیلی بیر تعریف»، ''آدینه''، ۲۴-جۆ سایی، خرداد ۱۳۶۷
* «فارس دیلینده یئنی شعرین ۵۷ ایلی»، ''آدینه''، ۲۵-جی سایی، تیر ۱۳۶۷
* «۴۰-جی ایللردن بو گۆنه قدر شعر آخیملاری»، ''آدینه''، ۲۶-جی سایی، مرداد ۱۳۶۷
* «تصویرلرین چکیجیلیگی و سؤزلرین دویغو قاینارلیغی»، ''آدینه''، ۲۸-جی سایی، مهر ۱۳۶۷
* «نیمادان سوْنراکی شعرین محورلری و اؤزللیکلری»، ''کارنامه''، ۴-جۆ سایی، فروردین و اردیبهشت ۱۳۷۸
* «شعر بؤحرانی و اوْندان چیخیش یوْلو»، ''فرهنگ توسعه''، ۴۹-جو سایی، خرداد ۱۳۸۰&lt;ref name=&quot;nlai189097&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:بحران شعر و راه برون رفت از آن / علی باباچاهی|trans-title=The crisis of poetry and the way out of it / Ali Babachahi (catalogue record)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/189097|publisher=National Library and Archives of Iran|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* «حافظ و دیل اوْیونلاری کۆلتورو»، ''سالنامهٔ حافظ‌پژوهی'' («حافظ‌شوناسلیق ایل‌لیگی»)، ۶-جی دفتر، ۱۳۸۲
* «معنانین سونسوز گئنیشلیگی»، ''رودکی''، ۲۲-جی سایی، ۱۳۸۷&lt;ref name=&quot;ensani&quot; /&gt;
* «بعضاً شاهزاده‌لر زحمتکئش پرولئتاریادان داها آز عۆقده‌لیدیرلر»، ''{{Interlanguage link|مهرنامه|fa|مهرنامه}}''، ۲۶-جی سایی، آبان ۱۳۹۱&lt;ref name=&quot;mehrnameh1391&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Ali Babachahi|script-title=fa:گاه شاهزاده‌ها از پرولتاریایی زحمتکش کم‌عقده‌ترند (مهرنامه، شمارهٔ ۲۶، آبان ۱۳۹۱)|trans-title=Princes are sometimes less hung-up than the toiling proletariat (Mehrnameh, no. 26, October–November 2012)|url=https://elmnet.ir/doc/876042-10581|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* «{{Interlanguage link|احمدرضا احمدی|fa|احمدرضا احمدی}}نین &quot;خاطراتیم&quot; شعری حاقیندا»، ''برگ هنر''، ۳۲-جی سایی، قیش ۱۴۰۰&lt;ref name=&quot;bargehonar1400&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Ali Babachahi|script-title=fa:دربارهٔ شعر «خاطرات من» احمدرضا احمدی (برگ هنر، شمارهٔ ۳۲، زمستان ۱۴۰۰)|trans-title=On the poem &quot;My Memories&quot; by Ahmadreza Ahmadi (Barg-e honar, no. 32, Winter 2021–2022)|url=https://elmnet.ir/doc/2656982-45112|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;

=== مۆصاحیبه‌لر ===
==== کیتاب شکلینده ====
* ''تاریخ شفاهی ادبیات معاصر ایران'' («چاغداش ایران ادبیاتینین شیفاهی تاریخی»)، ۵-جی جیلد (عبدالله سادات‌مدنی‌نین علی باباچاهی ایله مۆصاحیبه‌سی؛ محمدهاشم اکبریانی‌نین نظارتی ایله؛ ۱۳۸۴) – روزنگار&lt;ref name=&quot;oralhist1384&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی (تهیه‌کننده: عبدالله سادات‌مدنی، زیر نظر محمدهاشم اکبریانی، انتشارات روزنگار، ۱۳۸۴)|trans-title=Ali Babachahi (prepared by Abdollah Sadat-Madani, under the supervision of Mohammad-Hashem Akbariani, Ruznegar, 1384/2005)|url=https://elmnet.ir/doc/31000513-91322|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''دری به اتاق مناقشه'' («تارتیشما اوتاغینا بیر قاپی»، باباچاهی ایله تخمینن ۳۵ ایللیک ادبی فعالیتی بوْیونجا آپاریلمیش مۆصاحیبه‌لرین توپلوسو؛ تخمینن ۵۰۰ صحیفه؛ ۱۳۹۴) – {{Interlanguage link|نگاه یاییم‌ائوی|fa|انتشارات نگاه}} {{ISBN|9786003760547}}&lt;ref name=&quot;isna1394&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی: وضعیت ادبیات اسفناک است|trans-title=Ali Babachahi: the state of literature is deplorable|url=https://www.isna.ir/news/94121710769/|website=ISNA|date=7 March 2016|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ibna1395&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:باباچاهی: «در ستایش مرگ» ساراماگو را در نوروز مطالعه کنید|trans-title=Babachahi: read Saramago's ''Death with Interruptions'' during Nowruz|url=https://www.ibna.ir/news/233294|website=Iran Book News Agency|date=22 March 2016|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;
''بیرون پریدن از صف'' (۱۳۸۵) کیتابی دا تنقید و مقاله‌لردن علاوه، اوْنون بیر نئچه مۆصاحیبه‌سینی احتیوا ائدیر (باخ: [[#ادبی تنقید و نظریه|ادبی تنقید و نظریه]]).

==== درگی و قزئتلرده ====
* «حجم شعری: تاپ گؤرک &quot;حجم&quot;ی تعریف ائتمه‌یه کیم گلیر!» ({{Interlanguage link|شمس آقاجانی|fa|شمس آقاجانی}}، علی باباچاهی، مظفر رؤیایی و یزدان سلحشورون ایشتیراکی ایله دَییرمی ماسا)، ''بایا''، ۴۱-جی سایی، ۱۳۸۵&lt;ref name=&quot;baya1385&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:شعر حجم: حدس بزن چه کسی برای تعریف «حجم» می‌آید! (میزگرد با حضور شمس آقاجانی، علی باباچاهی، مظفر رویایی و یزدان سلحشور) (بایا، شمارهٔ ۴۱، ۱۳۸۵)|trans-title=Volume poetry: guess who's coming to define &quot;volume&quot;! (round table, Baya, no. 41, 1385/2006)|url=https://elmnet.ir/doc/1909011-77179|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* «شعرین بولانیق سویو» (بوگونکو شعرین دورومو حاقیندا علی باباچاهی و {{Interlanguage link|محمد شمس لنگرودی|fa|محمد شمس لنگرودی}}نین دَییرمی ماساسی، بیرینجی بؤلوم)، ''[[شرق (قزئت)|شرق]]''، ۱۸۸۲-جی سایی، ۲۶ آبان ۱۳۹۲، ص ۹&lt;ref name=&quot;shargh1392&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:آب گل‌آلود شعر (میزگرد علی باباچاهی و محمد شمس لنگرودی)|trans-title=The muddy water of poetry (round table between Ali Babachahi and Mohammad Shams Langeroodi)|url=http://www.sharghdaily.ir/1392/08/26/Files/PDF/13920826-1882-98-9.pdf|website=Shargh|date=17 November 2013|page=9|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* «پوست‌مودرنیست اوْلماق منیم یاندیریجی آرزوم دئییل!» ({{Interlanguage link|علی عبداللهی|fa|علی عبداللهی}}نین باباچاهی ایله مۆصاحیبه‌سی)، ''{{Interlanguage link|سینما و ادبیات|fa|سینما و ادبیات}}''، ۳۹-جو سایی، قیش ۱۳۹۲&lt;ref name=&quot;abdollahi1392&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Ali Abdollahi|script-title=fa:پست‌مدرنیست بودن، اشتیاق سوزان من نیست!؛ گفت‌وگو با علی باباچاهی (سینما و ادبیات، شمارهٔ ۳۹، زمستان ۱۳۹۲)|trans-title=Being a postmodernist is not my burning desire! An interview with Ali Babachahi (Cinema va adabiyat, no. 39, Winter 2013–2014)|url=https://elmnet.ir/doc/425707-41498|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;

==== خبر آژانسلاری، سایتلار و دیگر مئدیالاردا ====
* «بوگونکو شاعیرلرین پسیخوْلوْژی درین یاپی‌یا دیقتی بیر نؤوع عیرفاندیر»، ''{{Interlanguage link|مهر خبر آژانسی|fa|خبرگزاری مهر}}''، ۲۵ مهر ۱۳۸۵&lt;ref name=&quot;mehr&quot; /&gt;
* «شاملو بَیه‌نمه‌دیگی شعرلری چاپ ائدیردی / هر آن بو ایمکان وار کی چئوریله‌ک!» (شهاب دارابیانین باباچاهی ایله اوْنون اللی ایللیک شاعیرلیگی حاقیندا مۆصاحیبه‌سی)، ''[[ایبنا]]''، ۱۱ دی ۱۳۹۶&lt;ref name=&quot;ibna1396&quot; /&gt;
* «سوسیال مئدیایا باخیشیم آدینه درگیسی کیمی‌دیر / هله ده آیاقدایام» (یئتمیش یئددینجی دوغوم گۆنو مۆناسیبتیله مۆصاحیبه)، ''ایبنا''، ۲۰ آبان ۱۳۹۸&lt;ref name=&quot;ibna1398&quot; /&gt;
* «بعضی‌لرینین &quot;رؤیایی&quot; شعرلری ایله آرالاری یاخشی دئییلدی» (ندا ولی‌پورون باباچاهی ایله {{Interlanguage link|یدالله رؤیایی|fa|یدالله رؤیایی}} حاقیندا مۆصاحیبه‌سی)، ''{{Interlanguage link|ایسنا|fa|ایسنا}}''، ۲۶ شهریور ۱۴۰۱&lt;ref name=&quot;isna1401&quot; /&gt;
* «علی باباچاهی‌نین چاغداش شعرین یوْلو حاقینداکی روایتی / فرقلی یازماغین جبری» (شیرزاد بسطامی‌نین باباچاهی ایله مۆصاحیبه‌سی؛ ''ایبنا''نین یازدیغینا گؤره ۱۳۹۰-جی ایللرین اوْرتالاریندا [[خورم‌آباد]]دا بیر شعر کونقره‌سینین حاشیه‌سینده آپاریلمیش و اوْنون وفاتیندان سوْنرا یاییملانمیشدیر)، ''ایبنا''، ۷ اسفند ۱۴۰۴&lt;ref name=&quot;ibna547535&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:روایت علی باباچاهی از مسیر شعر معاصر / جبر متفاوت‌نویسی|trans-title=Ali Babachahi's account of the course of contemporary poetry / The compulsion to write differently|url=https://www.ibna.ir/news/547535|website=Iran Book News Agency|date=26 February 2026|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;

==== ایراندان خاریجده‌کی فارسدیللی مئدیالاردا مۆصاحیبه و شعر اوْخوما ====
* «عاشیق اوْلماغین ایتّیهامدیر؟ قبول ائدیرم» ({{Interlanguage link|مجتبا پورمحسن|fa|مجتبی پورمحسن}}ین شعرده عشقین رولو حاقیندا باباچاهی ایله مۆصاحیبه‌سی)، ''{{Interlanguage link|رادیو زمانه|fa|رادیو زمانه}}''، ۲۶ بهمن ۱۳۸۶&lt;ref name=&quot;zamaneh2008&quot; /&gt;
* ''رادیو زمانه'' اۆچۆن شعر اوْخوما: باباچاهی بیرینجی {{Interlanguage link|احمد شاملو شعر اؤدولو|fa|جایزه شعر احمد شاملو}} مراسیمیندن سوْنرا اؤدول آلان توپلوسو ''این کشتی پر اسرار''دان ایکی شعری بو مئدیا اۆچۆن اوْخودو (محمد تنگستانی‌نین گوزارشی، ۲۰ دی ۱۳۹۴).&lt;ref name=&quot;zamaneh2016&quot; /&gt;
* «ای...» و دیگر ایکی شعر: ''جهان متوجه شد'' اعتیراض توپلوسوندان اۆچ شعر کی ''بانگ'' ادبی نشریه‌سینین – ایراندان خاریجده {{Interlanguage link|شهریار مندنی‌پور|fa|شهریار مندنی‌پور}} و حسین نوش‌آذرین چالیشماسی ایله یاییملانان مۆستقیل بیر نشریه – یازدیغینا گؤره، شاعیرین اؤزو بو نشریه اۆچۆن سئچمیشدیر (۳۱ فروردین ۱۴۰۲).&lt;ref name=&quot;baang&quot; /&gt;

=== سس یازیلاری و سی‌دی (شعر اوْخوما) ===
* ''امضای یادگاری: گزیدهٔ اشعار علی باباچاهی'' («یادیگار ایمضا: علی باباچاهی‌نین سئچیلمیش شعرلری»، شاعیرین سسی ایله؛ ۱۳۸۸) – تحقیقات نظری یاییم‌ائوی، [[ایصفاهان]]&lt;ref name=&quot;nlai1846576&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:امضای یادگاری: گزیدهٔ اشعار علی باباچاهی / علی باباچاهی|trans-title=Emza-ye yadegari: selected poems of Ali Babachahi / Ali Babachahi (catalogue record)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/1846576|publisher=National Library and Archives of Iran|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''این‌طوری فکر می‌کند'' («بئله دۆشونور»، شاعیرین سسی ایله؛ ''پیکاسو در آب‌های خلیج فارس''دان شعرلر؛ ۱۳۹۱) – خوش‌بیان سس شبکه‌سی مؤسسه‌سی
* «گوته‌نین اوْن گئجه‌سی»نین یئددینجی گئجه‌سینده شعر اوْخوما (۲۴ مهر ۱۳۵۶؛ سس فایلی، ۳:۳۵)، «آزادی» سایتیندا یاییملانیب&lt;ref name=&quot;azadi-babachahi-audio&quot; /&gt;

=== اثرلرینین ترجمه‌سی ===
باباچاهی‌نین شعرلری اینگیلیس، هوْلاند، کۆرد و عرب کیمی دیللره ترجمه ائدیلمیشدیر.&lt;ref name=&quot;artebox&quot; /&gt;
* ''این هم یک شوخی بود'' («بو دا بیر زارافات ایدی»، شعرلرین اینگیلیسجه ایکی‌دیللی سئچمه‌سی؛ سعید سعیدپورون ترجمه‌سی؛ ایوب صادقیانی‌نین چالیشماسی ایله؛ ۱۳۹۰؛ میلّی کیتابخانادا قئیده آلینان ایل: ۱۳۸۹) – ویستار&lt;ref name=&quot;artebox&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;nlai1975258&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:این هم یک شوخی بود / علی باباچاهی|trans-title=In ham yek shukhi bud / Ali Babachahi (catalogue record)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/1975258|publisher=National Library and Archives of Iran|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''از روزهای روشن'' («ایشیقلی گۆنلردن»، شعرلرین کۆردجه سئچمه‌سی؛ بابک صحرانوردون ترجمه‌سی){{citation needed|date=October 2026}}

== باباچاهی حاقیندا اثرلر ==
=== سندلی فیلملر ===
* ''{{Interlanguage link|این قیافه مشکوک|fa|این قیافه مشکوک}}'' («بو شۆبهه‌لی سیفت»، ۱۳۹۰)، وحید علیزاده رزازینین رئژیسوْرلوغو ایله باباچاهی‌نین شعری و حیاتی حاقیندا ۹۰ دقیقه‌لیک سندلی فیلم؛ ۱۳۹۰-جی ایلین یاییندا چکیلمیشدیر.&lt;ref name=&quot;bbc-obit&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;zamaneh2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;shargh&quot; /&gt; بو فیلمده {{Interlanguage link|هوشنگ چالنگی|fa|هوشنگ چالنگی}}، {{Interlanguage link|مسعود بهنود|fa|مسعود بهنود}}، {{Interlanguage link|محمد محمدعلی|fa|محمد محمدعلی}}، {{Interlanguage link|محمد قائد|fa|محمد قائد}}، {{Interlanguage link|مدیا کاشیگر|fa|مدیا کاشیگر}}، {{Interlanguage link|احمد پوری|fa|احمد پوری}}، {{Interlanguage link|فتح‌الله بی‌نیاز|fa|فتح‌الله بی‌نیاز}}، {{Interlanguage link|فرخنده حاجی‌زاده|fa|فرخنده حاجی‌زاده}}، {{Interlanguage link|بهزاد خواجات|fa|بهزاد خواجات}}، رضا عامری، {{Interlanguage link|اردشیر رستمی|fa|اردشیر رستمی}}، {{Interlanguage link|علی عبداللهی|fa|علی عبداللهی}}، علیرضا مجابی و بابک صحرانورد اوْنون شعر و شخصیت یؤنلری حاقیندا دانیشیرلار.&lt;ref name=&quot;shargh&quot; /&gt; بو فیلم ایلک دفعه ۲۴ اسفند ۱۳۹۰-دا مایا ادبی قروپونون تهرانین «خانهٔ مشق» مدنیت ائوینده باباچاهی‌نی آنماق اۆچۆن کئچیردیگی مراسیمده گؤستریلدی.&lt;ref name=&quot;ibna2012&quot; /&gt;
* ''باور کنید این هم یک شوخی بود'' («اینانین، بو دا بیر زارافات ایدی»، ۱۳۹۳)، محسن موسوی میرکلایی‌نین رئژیسوْرلوغو ایله بیر سندلی فیلم.&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;tabnak&quot; /&gt; بو فیلم ''باور کنید: این هم یک شوخی بود!'' آدلی ۶۶ صحیفه‌لیک بیر کیتابلا بیرلیکده دی‌وی‌دی و کیتاب پاکئتی شکلینده ۱۳۹۶-دا سرزمین اهورایی یاییم‌ائوی طرفیندن یاییملاندی؛ {{ISBN|9786006792477}}&lt;ref name=&quot;ik110132&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:دی‌وی‌دی مستند زندگی و آثار باباچاهی و کتاب «باور کنید: این هم یک شوخی بود!»|trans-title=DVD of the documentary on Babachahi's life and work, with the book &quot;Bavar konid: in ham yek shukhi bud!&quot; (Sarzamin-e Ahurayi, 1396/2017, 66 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/110132-babachahi|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nlai3969267&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:باورکنید: این هم یک شوخی بود / علی باباچاهی|trans-title=Bavar konid: in ham yek shukhi bud / Ali Babachahi (catalogue record)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3969267|publisher=National Library and Archives of Iran|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;

=== کیتابلار ===
* ''کتاب درنگ'' (بیرینجی دفتر: علی باباچاهی‌نین شعری و حیاتی؛ محمد لوطیجین چالیشماسی ایله) – تحقیقات نظری، ایصفاهان؛ علم‌نت بیلگی بانکی بو کیتابی «کتاب رنگ: ویژهٔ حیات ادبی علی باباچاهی» آدی و ۱۳۸۷ ایلی ایله قئیده آلمیشدیر.&lt;ref name=&quot;rang1387&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:کتاب رنگ: ویژهٔ حیات ادبی علی باباچاهی (به اهتمام محمد لوطیج، انتشارات تحقیقات نظری، ۱۳۸۷)|trans-title=Ketab-e rang: special issue on the literary life of Ali Babachahi (edited by Mohammad Loutij, Tahghighat-e nazari, 1387/2008)|url=https://elmnet.ir/doc/30414066-41671|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''هفتاد گل زرد: علی باباچاهی در وضعیت دیگر'' («یئتمیش ساری گۆل: علی باباچاهی باشقا دوروم‌دا»؛ توپلایان: محمد لوطیج؛ بیرینجی چاپ ۱۳۹۳، ۲۴۰ صحیفه) – سرزمین اهورایی {{ISBN|9786006792194}}؛ ایران‌کتابداکی تانیتیما گؤره، بو اثر باباچاهی‌نین شاعیرلیگینین ایلک اۆچ اوْن ایلینه توْخونمادان، ''نم‌نم بارانم''دان بو یانا اوْنون شعرینین اؤزللیکلرینی یئنیدن اوْخویور و شعرلرین یاخشی یا پیس اوْلماسی حاقیندا حؤکم وئرمک یئرینه، اوْنلارین اؤغه‌لرینی تحلیل ائده‌رک اوْخوجویا «شعرلری اوْخوماق اۆچۆن آچارلار» وئرمه‌یه چالیشیر.&lt;ref name=&quot;ik9093&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:هفتاد گل زرد|trans-title=Haftad gol-e zard (Sarzamin-e Ahurayi, 1393/2014, 240 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9093-seventy-yellow-flowers|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;haftad1393&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:هفتاد گل زرد: علی باباچاهی در وضعیت دیگر (گردآورنده: محمد لوطیج، انتشارات سرزمین اهورایی، ۱۳۹۳)|trans-title=Haftad gol-e zard: Ali Babachahi in another situation (compiled by Mohammad Loutij, Sarzamin-e Ahurayi, 1393/2014)|url=https://elmnet.ir/doc/30635607-12312|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* لطیف‌نژاد، فرخ. ''نحوهٔ تشکیل و دریافت متن در اشعار معاصر (نیما، سپهری و باباچاهی)''. سخن، ۱۳۹۶.&lt;ref name=&quot;latifbook1396&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Farrokh Latifnejad|script-title=fa:نحوهٔ تشکیل و دریافت متن در اشعار معاصر (نیما، سپهری و باباچاهی) (کتاب، انتشارات سخن، ۱۳۹۶)|trans-title=The formation and reception of the text in contemporary poetry: Nima, Sepehri and Babachahi (book, Sokhan, 1396/2017)|url=https://elmnet.ir/doc/31392088-21231|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* مظفری، نسرین؛ نوروزی، مرضیه. ''رام و نارام: آتشی - باباچاهی''. شلاک، ۱۳۹۷.&lt;ref name=&quot;ramnaram1397&quot; /&gt;
* محبی، ابراهیم. ''به سمت چهره‌های مختلفی: تحلیل سبکی اشعار علی باباچاهی و عباس صفاری بر اساس نظریهٔ شناختی''. پاتیزه، ۱۴۰۰.&lt;ref name=&quot;mohebbibook1400&quot; /&gt;
* شریفی، فیض. ''علی باباچاهی''. رئداکتوْر: لیلا صبوری‌زاده. حس هفتم، ۱۴۰۰.&lt;ref name=&quot;sharifi1400&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Feyz Sharifi|script-title=fa:علی باباچاهی (کتاب، ویراستار: لیلا صبوری‌زاده، انتشارات حس هفتم، ۱۴۰۰)|trans-title=Ali Babachahi (book, edited by Leila Sabourizadeh, Hess-e haftom, 1400/2021)|url=https://elmnet.ir/doc/32118029-81722|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* باقری، حسین. ''برخورد منقار پرنده به لالهٔ گوش: شالوده‌شکنی در اشعار علی باباچاهی (ده مجموعه شعر منتشرشدهٔ دههٔ نود شمسی)''. پاتیزه، ۱۴۰۲.&lt;ref name=&quot;bagheribook1402&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;nlai9348106&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:برخورد منقار پرنده به لالهٔ گوش / حسین باقری|trans-title=Barkhord-e menghar-e parandeh be laleh-ye gush / Hossein Bagheri (catalogue record)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/9348106|publisher=National Library and Archives of Iran|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* سلیمانی، عبدالله (چالیشماسی ایله). ''علی باباچاهی''. افراز، ۱۴۰۲.&lt;ref name=&quot;soleimani1402&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی (کتاب، به اهتمام عبدالله سلیمانی، انتشارات افراز، ۱۴۰۲)|trans-title=Ali Babachahi (book, edited by Abdollah Soleimani, Afraz, 1402/2023)|url=https://elmnet.ir/doc/32249070-41131|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* تکاوران، جاوید. ''گسست‌ها و پیوست‌های روایی در اشعار علی باباچاهی (از نم‌نم بارانم تا آئورا و دیگران من)''. خرد جاوید، ۱۴۰۳.&lt;ref name=&quot;takavaran1403&quot; /&gt;

=== آراشدیرما مقاله‌لری ===
مقاله‌لرین آدلاری اصلی فارسجا شکلینده وئریلمیشدیر.
* بهادری، محمدجلیل؛ ذوالفقاری، حسن. «بررسی توالی زمان در شعر از منظر پساساختارگرایی (با نگاهی به شعر علی باباچاهی)». ''زیبایی‌شناسی ادبی''، ۱۳-جۆ سایی، پاییز ۱۳۹۱.&lt;ref name=&quot;bahadori1391&quot; /&gt;
* محبی، ابراهیم؛ نیکخواه، مظاهر؛ حکیم‌آذر، محمد. «خوانش دو شعر از علی باباچاهی بر اساس نظریهٔ طرح‌واره در سبک‌شناسی شناختی». ''شعرپژوهی (بوستان ادب)''، ۳-جۆ سایی، پاییز ۱۳۹۸.&lt;ref name=&quot;mohebbi1398&quot; /&gt;
* احسانی اصطهباناتی، محمدامین؛ صرفی، محمدرضا. «باباچاهی و مؤلفه‌های زبانی شعر پست مدرن». ''مطالعات بلاغی''، ۱۲-جی دؤوره، ۲۳-جۆ سایی، یاز ۱۴۰۰.&lt;ref name=&quot;ehsani1400&quot; /&gt;
* خواجات، بهزاد. «بررسی تطبیقی یک شعر از علی باباچاهی و شمس لنگرودی بر اساس نظریهٔ ریزوماتیک ژیل دلوز». ''قند پارسی''، ۴-جۆ دؤوره، ۱۳-جۆ سایی، قیش ۱۴۰۰.&lt;ref name=&quot;khajat1400&quot; /&gt;
* محمدی، علی؛ قاسمی، طاهره. «بررسی &quot;عنوان&quot; در سروده‌های علی باباچاهی از رئالیسم تا پست مدرنیسم». ''دهخدا''، ۱۴-جۆ دؤوره، ۵۱-جی سایی، یاز ۱۴۰۱.&lt;ref name=&quot;mohammadi1401&quot; /&gt;
* عالی‌وند، مهران؛ دزفولیان، کاظم؛ طاهری، قدرت‌الله. «تحلیل منظرهٔ غروب در شعر &quot;پسینگاهی ۲&quot; از علی باباچاهی با توجه به نظریهٔ ساختار افق میشل کولو». ''ادبیات پارسی معاصر''، ۱۲-جی دؤوره، ۱-جی سایی، یاز و یای ۱۴۰۱.&lt;ref name=&quot;alivand1401&quot; /&gt;
* محمدلو، ذکیه؛ محمدی، برات؛ آب‌برین، سیف‌الدین. «بررسی و نقد و تحلیل گونه‌های هنجارگریزی معنایی در شعر علی باباچاهی». ''زیبایی‌شناسی ادبی''، ۱۳-جۆ دؤوره، ۵۲-جی سایی، یای ۱۴۰۱.&lt;ref name=&quot;mohammadlou1401&quot; /&gt;
* جوهرزاده، روناک؛ حکمت، شاهرخ؛ عزیزی، مجید. «تحلیل زیبایی‌شناختی نمودهای پست‌مدرنیستی در دو مجموعهٔ &quot;نم‌نم بارانم&quot; و &quot;عقل عذابم می‌دهد&quot; از علی باباچاهی». ''زیبایی‌شناسی ادبی''، ۱۳-جۆ دؤوره، ۵۳-جۆ سایی، پاییز ۱۴۰۱.&lt;ref name=&quot;joharzadeh1401&quot; /&gt;
* شیرگردون، محبوبه. «بررسی جلوه‌های زیبایی‌شناسی در اشعار علی باباچاهی (مورد مطالعه: هفت مجموعهٔ شعری)». ''زیبایی‌شناسی ادبی''، ۱۳-جۆ دؤوره، ۵۳-جۆ سایی، پاییز ۱۴۰۱.&lt;ref name=&quot;shirgardoon1401&quot; /&gt;
* لطیف‌نژاد رودسری، فرخ. «تأثیر جهان اشاری در تشخیص جهان معرفتی شعر &quot;دوری و...&quot; اثر باباچاهی بر پایهٔ نظریهٔ بوطیقای شناختی جهان‌های متن پل ورث». ''نقد و نظریهٔ ادبی''، ۷-جی دؤوره، ۲-جی سایی، پاییز و قیش ۱۴۰۱.&lt;ref name=&quot;latifnejad1401&quot; /&gt;
* حسینعلی‌زاده، آسیه؛ صدری مجد، هانیه؛ فرحبخش اصفهان، شاهپرک. «نقد فرمالیستی اشعار کیومرث منشی‌زاده و علی باباچاهی بر مبنای الگوی جفری لیچ». ''گنجینهٔ زبان و ادبیات فارسی''، ۲-جی دؤوره، ۱-جی سایی، یاز ۱۴۰۳.&lt;ref name=&quot;hosseinalizadeh1403&quot; /&gt;
* امینی، لیلا؛ اوجاق علیزاده، شهین؛ هاشمی اصفهانی، سیده ماندانا. «چندصدایی در اشعار علی باباچاهی و رضا براهنی در تطبیق با تشبیه در هنرهای تجسمی معاصر». ''مطالعات هنر اسلامی''، ۲۱-جی دؤوره، ۵۴-جۆ سایی، یای ۱۴۰۳.&lt;ref name=&quot;amini1403a&quot; /&gt;
* امینی، لیلا؛ اوجاق علیزاده، شهین؛ هاشمی، سیده ماندانا. «بررسی شعر افشانشی در دهه هفتاد با تکیه بر اشعار علی باباچاهی». ''سبک‌شناسی نظم و نثر فارسی''، ۱۷-جی دؤوره، ۱۰۶-جی سایی، اسفند ۱۴۰۳.&lt;ref name=&quot;amini1403b&quot; /&gt;
* سلاجقه، امیر؛ نیک‌پناه، منصور؛ سالاری، مصطفی. «بررسی شگردهای هنجارگریزی نحوی پسانیمایی در شعر شاعران شاخص دهه هفتاد». ''سبک‌شناسی نظم و نثر فارسی''، ۱۸-جی دؤوره، ۱۱۳-جۆ سایی، مهر ۱۴۰۴.&lt;ref name=&quot;salajegheh1404&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Amir Salajegheh|author2=Mansour Nikpanah|author3=Mostafa Salari|script-title=fa:بررسی شگردهای هنجارگریزی نحوی پسانیمایی در شعر شاعران شاخص دهه هفتاد|trans-title=Techniques of post-Nimaic syntactic deviation in the poetry of the leading poets of the 1990s|journal=Sabk-shenasi-ye nazm va nasr-e farsi (Bahar-e adab)|volume=18|issue=113|date=September–October 2025|url=https://elmnet.ir/doc/2980038-42971|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;

=== ادبی نشریه‌لرده تنقید و تانیتیم ===
* باقری، نرگس. «&quot;شعر امروز، زن امروز&quot; در یک نگاه». ''کتاب ماه ادبیات''، ۲۱-جی سایی (آردیجیل ۱۳۵)، دی ۱۳۸۷.&lt;ref name=&quot;bagheri1387&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Narges Bagheri|script-title=fa:«شعر امروز، زن امروز» در یک نگاه (بررسی کتاب «شعر امروز، زن امروز» علی باباچاهی)|trans-title=&quot;She'r-e emruz, zan-e emruz&quot; at a glance (a review of Ali Babachahi's book)|journal=Ketab-e mah-e adabiyat|issue=21 (135)|date=December 2008 – January 2009|url=https://elmnet.ir/doc/727732-11261|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* بهبهانی، سیمین. «نگاهی به چند شعر باباچاهی». ''چامه''، ۲۳-جۆ سایی، اردیبهشت و خرداد ۱۴۰۱.&lt;ref name=&quot;behbahani1401&quot; /&gt;
* دستغیب، عبدالعلی. «پست‌مدرنیسم در شعرهای باباچاهی». ''جهان کتاب''، ۱۵-جی ایل، ۳ و ۴-جۆ سایی (آردیجیل ۲۵۴)، خرداد و تیر ۱۳۸۹.&lt;ref name=&quot;dastgheib1389&quot; /&gt;
* دستغیب، عبدالعلی. «تازگی‌های شعر باباچاهی این‌جایی‌تر است». ''چامه''، ۲۳-جۆ سایی، اردیبهشت و خرداد ۱۴۰۱.&lt;ref name=&quot;dastgheib1401&quot; /&gt;

=== کونفرانس مقاله‌لری ===
* شیری، قهرمان. «شعر گفتار و شعر پسانیمایی». «افسانه» اؤلکه کونفرانسی، ۱۳۸۹.&lt;ref name=&quot;shiri1389&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Ghahreman Shiri|script-title=fa:شعر گفتار و شعر پسانیمایی (مقالهٔ همایش کشوری افسانه، ۱۳۸۹)|trans-title=Speech poetry and post-Nimaic poetry (paper, Afsaneh national conference, 1389/2010)|url=https://elmnet.ir/doc/20327453-10482|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* شاکری، جلیل؛ محمدی‌نسب، سمیه. «برجسته‌سازی‌های زبانی در شعر علی باباچاهی بر مبنای الگوی زبان‌شناختی جفری لیچ». فارس دیلی و ادبیاتی آراشدیرمالاری کونفرانسی، ۱۳۹۴.&lt;ref name=&quot;shakeri1394&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Jalil Shakeri and Somayeh Mohammadinasab|script-title=fa:برجسته‌سازی‌های زبانی در شعر علی باباچاهی بر مبنای الگوی زبان‌شناختی جفری لیچ (مقالهٔ همایش پژوهش‌های زبان و ادبیات فارسی، ۱۳۹۴)|trans-title=Linguistic foregrounding in the poetry of Ali Babachahi based on Geoffrey Leech's model (conference paper, 1394/2015)|url=https://elmnet.ir/doc/20794504-91751|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* مظفری، نسرین؛ نوروزی، مرضیه. «جایگاه عشق در اشعار منوچهر آتشی و علی باباچاهی». دیل و ادبیات بین‌الخالق کونقره‌سی، ۱۳۹۵.&lt;ref name=&quot;mozaffari1395&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Nasrin Mozaffari and Marzieh Nowruzi|script-title=fa:جایگاه عشق در اشعار منوچهر آتشی و علی باباچاهی (مقالهٔ کنگرهٔ بین‌المللی زبان و ادبیات، ۱۳۹۵)|trans-title=The place of love in the poems of Manouchehr Atashi and Ali Babachahi (conference paper, 1395/2016)|url=https://elmnet.ir/doc/20611155-8163|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* مظفری، نسرین؛ نوروزی، مرضیه. «علی باباچاهی و تأملات مرگ‌اندیشانهٔ وی». دینی کۆلتور و دۆشونجه دؤردونجو بین‌الخالق کونقره‌سی، ۱۳۹۷.&lt;ref name=&quot;mozaffari1397a&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Nasrin Mozaffari and Marzieh Nowruzi|script-title=fa:علی باباچاهی و تأملات مرگ‌اندیشانهٔ وی (مقالهٔ چهارمین کنگرهٔ بین‌المللی فرهنگ و اندیشهٔ دینی، ۱۳۹۷)|trans-title=Ali Babachahi and his meditations on death (conference paper, 1397/2018)|url=https://elmnet.ir/doc/20839205-12211|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* مظفری، نسرین؛ نوروزی، مرضیه. «بررسی جامعه‌شناختی هنری در اشعار علی باباچاهی». بیوْلوْژیک آنتروپولوژی و اینسانی علملر کونقره‌سی، ۱۳۹۷.&lt;ref name=&quot;mozaffari1397b&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Nasrin Mozaffari and Marzieh Nowruzi|script-title=fa:بررسی جامعه‌شناختی هنری در اشعار علی باباچاهی (مقالهٔ کنگرهٔ انسان‌شناسی زیستی و علوم انسانی، ۱۳۹۷)|trans-title=A sociological study of art in the poems of Ali Babachahi (conference paper, 1397/2018)|url=https://elmnet.ir/doc/20962981-52902|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* قلاوندی، زیبا؛ تکاوران، جاوید. «انواع گسست روایت در اشعار علی باباچاهی». موقاییسه‌لی آراشدیرما یاناشماسی ایله ادبی تحقیقاتین بیرینجی میلّی کونفرانسی، ۱۳۹۷.&lt;ref name=&quot;ghalavandi1397a&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Ziba Ghalavandi and Javid Takavaran|script-title=fa:انواع گسست روایت در اشعار علی باباچاهی (مقالهٔ نخستین همایش ملی تحقیقات ادبی با رویکرد مطالعات تطبیقی، ۱۳۹۷)|trans-title=Types of narrative rupture in the poems of Ali Babachahi (conference paper, 1397/2018)|url=https://elmnet.ir/doc/21006832-91961|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* قلاوندی، زیبا؛ تکاوران، جاوید. «گسست‌ها و پیوست‌های روایی در اشعار علی باباچاهی (از نم‌نم بارانم تا آئورا و دیگران من)». فارس دیلی و ادبیاتی ایکینجی بین‌الخالق کونفرانسی، ۱۳۹۷.&lt;ref name=&quot;ghalavandi1397b&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Ziba Ghalavandi and Javid Takavaran|script-title=fa:گسست‌ها و پیوست‌های روایی در اشعار علی باباچاهی (از نم‌نم بارانم تا آئورا و دیگران من) (مقالهٔ دومین همایش بین‌المللی زبان و ادبیات فارسی، ۱۳۹۷)|trans-title=Narrative ruptures and continuities in the poems of Ali Babachahi (conference paper, 1397/2018)|url=https://elmnet.ir/doc/20986416-71091|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* صادقی نقدعلی علیا، فاطمه؛ رستم‌پور، فاطمه. «استعاره‌گریزی در شعر علی باباچاهی». فارس دیلی و ادبیاتینی تبلیغ ائتمه انجمنینین اوْن اۆچۆنجۆ بین‌الخالق ییغینجاغی، ۱۳۹۷.&lt;ref name=&quot;sadeghi1397&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Fatemeh Sadeghi Naghdali Olya and Fatemeh Rostampour|script-title=fa:استعاره‌گریزی در شعر علی باباچاهی (مقالهٔ سیزدهمین گردهمایی بین‌المللی انجمن ترویج زبان و ادب فارسی، ۱۳۹۷)|trans-title=Avoidance of metaphor in the poetry of Ali Babachahi (conference paper, 1397/2018)|url=https://elmnet.ir/doc/21091742-42281|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;

=== دیسسئرتاسیالار ===
* خزایی، سارا. «برجسته‌سازی در اشعار علی باباچاهی». ماگیستر دیسسئرتاسیاسی، {{Interlanguage link|اراک بیلیم‌یوردو|fa|دانشگاه اراک}}، ۱۳۸۹.&lt;ref name=&quot;khazaei1389&quot; /&gt;
* بزی، طاهره. «سیمای معشوق در اشعار علی باباچاهی». ماگیستر دیسسئرتاسیاسی، {{Interlanguage link|زابل بیلیم‌یوردو|fa|دانشگاه زابل}}، ۱۳۹۲.&lt;ref name=&quot;bazzi1392&quot; /&gt;
* هاشمی، طاهره. «تقابل‌های دوگانه در اشعار علی باباچاهی». ماگیستر دیسسئرتاسیاسی، زابل بیلیم‌یوردو، ۱۳۹۳.&lt;ref name=&quot;hashemi1393&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;nlai4085141&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:بررسی تقابل‌های دوگانه در اشعار علی باباچاهی / طاهره هاشمی|trans-title=A study of binary oppositions in the poems of Ali Babachahi / Tahereh Hashemi (catalogue record)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/4085141|publisher=National Library and Archives of Iran|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* پالاش، محمود. «بررسی عناصر اقلیمی و بومی‌گرایی در شعر علی باباچاهی». ماگیستر دیسسئرتاسیاسی، زابل بیلیم‌یوردو، ۱۳۹۳.&lt;ref name=&quot;palash1393&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;nlai3897575&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:بررسی عناصر اقلیمی و بومی‌گرایی در شعر علی باباچاهی / محمود پالاش|trans-title=A study of regional elements and localism in the poetry of Ali Babachahi / Mahmoud Palash (catalogue record)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3897575|publisher=National Library and Archives of Iran|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* محمدی‌نسب، سمیه. «بررسی و تبیین مؤلفه‌های شعر پست‌مدرنیستی در اشعار رضا براهنی، علی باباچاهی و یدالله رویایی». ماگیستر دیسسئرتاسیاسی، {{Interlanguage link|رفسنجان ولی‌عصر بیلیم‌یوردو|fa|دانشگاه ولی‌عصر رفسنجان}}، ۱۳۹۳.&lt;ref name=&quot;mohammadinasab1393&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Somayeh Mohammadinasab|script-title=fa:بررسی و تبیین مؤلفه‌های شعر پست‌مدرنیستی در اشعار رضا براهنی، علی باباچاهی و یدالله رویایی (پایان‌نامهٔ کارشناسی ارشد، دانشگاه ولی‌عصر رفسنجان، ۱۳۹۳)|trans-title=The components of postmodernist poetry in the poems of Reza Baraheni, Ali Babachahi and Yadollah Royaee (master's thesis, Vali-e-Asr University of Rafsanjan, 1393/2014)|url=https://elmnet.ir/doc/10864669-27189|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* مهدوی هفشجانی، امیر. «بررسی تحلیلی مناسبات فرم و معنا در شعر دهه هفتاد ایران» (رضا براهنی، علی باباچاهی، حافظ موسوی، شمس آقاجانی، مهرداد فلاح، علی عبدالرضایی، محمد آزرم و گراناز موسوی‌نین شعرلری و گؤروشلرینین اینجه‌لنمه‌سی ایله). ماگیستر دیسسئرتاسیاسی، آزاد ایسلام بیلیم‌یوردو، مرکزی تهران شؤعبه‌سی، ۱۳۹۳.&lt;ref name=&quot;mahdavi1393&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Amir Mahdavi Hafshejani|script-title=fa:بررسی تحلیلی مناسبات فرم و معنا در شعر دهه هفتاد ایران (پایان‌نامهٔ کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، ۱۳۹۳)|trans-title=An analytical study of the relations between form and meaning in Iranian poetry of the 1990s (master's thesis, Islamic Azad University, Central Tehran Branch, 1393/2014)|url=https://elmnet.ir/doc/10847280-61032|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nlai3965008&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:بررسی تحلیلی مناسبات فرم و معنا در شعر دهه هفتاد ایران / امیر مهدوی هفشجانی|trans-title=An analytical study of the relations between form and meaning in Iranian poetry of the 1990s / Amir Mahdavi Hafshejani (catalogue record)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3965008|publisher=National Library and Archives of Iran|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* ترابی، عبدالرسول. «کاربرد طنز و گونه‌های آن در اشعار علی باباچاهی». ماگیستر دیسسئرتاسیاسی، [[پیام نور بیلیم‌یوردو]]، فارس اوستانی، ۱۳۹۴.&lt;ref name=&quot;torabi1394&quot; /&gt;
* لطیف‌نژاد رودسری، فرخ. «متنیّت در شعر معاصر با تکیه بر اشعار نیما، سپهری، باباچاهی». دوکتورا دیسسئرتاسیاسی، [[مشهد فردوسی بیلیم‌یوردو]]، ۱۳۹۴.&lt;ref name=&quot;latifnejad1394&quot; /&gt;

=== ایراندان خاریجده‌کی فارسدیللی مئدیالاردا عکس-صدا ===
* «مروری بر قتل‌های زنجیره‌ای پس از هفت سال: بخش سوم، اتوبوس مرگ» (باباچاهی‌نین آدی ارمنستان اتوبوسونون سرنیشینلری لیستینده). ''{{Interlanguage link|رادیو فردا|fa|رادیو فردا}}''، ۳ آذر ۱۳۸۴.&lt;ref name=&quot;radiofarda&quot; /&gt;
* سرکوهی، فرج. «هفت‌روز کتاب؛ شعر باباچاهی، نمایشنامهٔ استادمحمد و شعر ترکی صلاحی» (''گل باران هزار روزه'' اۆزه‌رینه تنقید). ''{{Interlanguage link|بی‌بی‌سی فارسی|fa|بی‌بی‌سی فارسی}}''، ۵ آبان ۱۳۹۰.&lt;ref name=&quot;sarkouhi1390&quot; /&gt;
* برزگر، جمشید. «سالگرد «سفر مرگ»؛ اتوبوسی که دیگر حرکت نمی‌کند؟». ''بی‌بی‌سی فارسی''، ۱۵ مرداد ۱۳۹۴.&lt;ref name=&quot;bbc2015&quot; /&gt;
* کوشه، اسفندیار. «''جهان متوجه شد'': اشعار اعتراضی علی باباچاهی». ''{{Interlanguage link|رادیو زمانه|fa|رادیو زمانه}}''، ۲۲ اردیبهشت ۱۴۰۲.&lt;ref name=&quot;zamaneh2023&quot; /&gt;
* «علی باباچاهی، شاعر و منتقد ادبی درگذشت». ''بی‌بی‌سی فارسی''، ۴ اسفند ۱۴۰۴.&lt;ref name=&quot;bbc-obit&quot; /&gt;
* «علی باباچاهی، شاعر و منتقد ادبی، در ۸۳ سالگی درگذشت». ''رادیو فردا''، ۴ اسفند ۱۴۰۴.&lt;ref name=&quot;radiofarda2026&quot; /&gt;
* «علی باباچاهی شاعر و منتقد ادبی درگذشت». ''ایران امروز''، ۴ اسفند ۱۴۰۴.&lt;ref name=&quot;ie-obit&quot; /&gt;
* محجوبی، حسام. «وقتی علیه علی باباچاهی شعار «دیکتاتور شتاب کن، اشعار ما را چاپ کن» سر دادند». ''بی‌بی‌سی فارسی''، ۵ اسفند ۱۴۰۴.&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt;
* نوش‌آذر، حسین. «''جهان متوجه شد'' از علی باباچاهی: وقتی محبوبه فریاد می‌کشد». ''رادیو زمانه''، ۵ اسفند ۱۴۰۴.&lt;ref name=&quot;noushazar&quot; /&gt;
* ایران یازیچیلار کانونو. «بیانیهٔ کانون نویسندگان ایران دربارهٔ درگذشت علی باباچاهی» (تکرار یاییم). ''ایران امروز''، ۵ اسفند ۱۴۰۴.&lt;ref name=&quot;kanoon&quot; /&gt;

== همچنین باخ ==
* [[نیما یوشیج]]
* [[احمد شاملو]]
* [[فروغ فرخزاد]]

== قایناق‌لار ==
{{قایناق|2}}

== ائشیک باغلانتی‌لار ==
* [https://www.radiozamaneh.com/255182/ علی باباچاهی‌نین «این کشتی پر اسرار»دان شعر اوْخوماسی]، رادیو زمانه
* {{IMDb name|11595433}}
* [https://azadi.art/%D8%AF%D9%87-%D8%B4%D8%A8 «ده شب: شب‌های شعر گوته»]، «آزادی» سایتی: پوستر، سس یازیلاری و ''ده شب'' کیتابینین دیجیتال نۆسخه‌سی (فارسجا)
* [https://azadi.art/wp-content/uploads/2023/01/%D8%B4%D8%A8-%D9%87%D9%81%D8%AA%D9%85-%D8%B4%D8%B9%D8%B1%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7%DA%86%D8%A7%D9%87%DB%8C.mp3 علی باباچاهی‌نین «اوْن گئجه»نین یئددینجی گئجه‌سینده شعر اوْخوماسی] (سس فایلی، ۲۴ مهر ۱۳۵۶)

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:باباچاهی، علی}}

[[بؤلمه:۱۹۴۲-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار]]
[[بؤلمه:۲۰۲۶-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر]]
[[بؤلمه:ایرانلی شاعیرلر]]
[[بؤلمه:۲۰. یوز ایلده شاعیرلر]]
[[بؤلمه:۲۱. یوز ایلده شاعیرلر]]
[[بؤلمه:یازیچیلار]]</text>
      <sha1>tqyb0xwqlhl4tqken7hzydc9gxi94os</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>آریزونا ایالتی بیلیم‌یوردو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58039</id>
    <revision>
      <id>1593766</id>
      <parentid>1584258</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T20:06:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27960</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1593766</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8404" sha1="7uovoxsdjrxybgvewuq9vxvfv2fxijb" xml:space="preserve">{{Infobox university
| name              = آریزونا ایالتی بیلیم‌یوردو
| native_name       = 
| native_name_lang  = 
| image             = 
| image_size        = 150
| image_alt         = 
| caption           = 
| latin_name        = 
| other_name        = 
| former_name       = 
| motto             = 
| motto_lang        = 
| mottoeng          = 
| top_free_label    = 
| top_free          = 
| type              = [[دؤولت بیلیم‌یوردو|دؤولتی]]
| established       =1885  
| closed            = 
| founder           = 
| parent            = 
| affiliation       = 
| religious_affiliation = 
| academic_affiliation  = [[Universities Research Association|URA]]
| endowment         = $612.6 million (2016)
| budget            = 
| officer_in_charge = 
| chairman          = 
| chairperson       = 
| chancellor        = 
| president         = [[Michael M. Crow]]
| vice-president    = 
| superintendent    = 
| provost           = 
| vice_chancellor   = 
| rector            = 
| principal         = 
| dean              = 
| director          = 
| head_label        = 
| head              = 
| academic_staff    = 
| administrative_staff = 
| students          = 46,378
| undergrad         = 
| postgrad          = 
| doctoral          = 
| other             = 
| address           =  
| city              = [[تمپی، آریزونا]]
| state             = 
| province          = 
| country           =[[آمریکا بیرلشمیش ایالتلری|آمریکا]] 
| postcode          = 
| coordinates       =  
| campus            =شهرین حومه‌سی 
| language          = 
| free_label        = 
| free              = 
| free_label2       = 
| free2             = 
| colors            = 
| athletics         = 
| sports            = 
| athletics_nickname = 
| sporting_affiliations = 
| mascot            = [[Sparky the Sun Devil|Sparky]]
| sports_free_label = 
| sports_free       =
| sports_free_label2 = 
| sports_free2       = 
| website           =  
| logo              =Arizona State University logo.svg 
| logo_size         = 
| logo_alt          = 
}}
'''آریزونا ایالتی بیلیم‌یوردو''' ({{lang-en| Arizona State University}}, {{lang-fa|دانشگاه ایالتی آریزونا}}، {{lang-ar|جامعة ولاية أريزونا}})[[آمریکا بیرلشمیش ایالتلری|آمریکا]]نین [[تمپی، آریزونا]] شهرینده یئرلشن بیر عالی تحصیل موسّسه‌سی. بۇ [[بیلیم‌یوردو]] شهرین حومه‌سینده‌دیر. آریزونا ایالتی بیلیم‌یوردو ۱۸۸۵ -جی میلادی ایلده قۇرولوب. عۆمومی و [[دؤولت بیلیم‌یوردو|دؤولتی‌]] اؤیره‌تیم قۇرومودیر و بودجه‌‌سینی دؤولت و بؤیوک شیرکت‌لر و خالقدان آلدیغی اعانه‌لرله تامین ائدیر.

== گؤرونتولر ==
&lt;gallery&gt;
File:Pres. Theodore Roosevelt at Old Main of Arizona State University.jpg|&lt;!--President Theodore Roosevelt addresses a crowd of students on the steps of the Old Main at Tempe Normal School (future Arizona State University), March 20, 1911.
File:Arizona State University Old Main circa 1890.jpg|&lt;!--Old Main on the Arizona Territorial Normal School (future Arizona State University) campus, circa 1890
File:FLW Gammage Auditorium ASU PHX AZ 20186.jpg|&lt;!--ASU's Gammage Auditorium, designed by Frank Lloyd Wright
File:ASU Main - Barrett02 - 2009-08-28.jpg|&lt;!--thumbnail|Example of a new academic village, taken at Barrett, The Honors College on the Tempe Campus
File:Asubiodesign.jpg|&lt;!--ASU's Biodesign Institute on Tempe campus
File:ASU Old Main.jpg|&lt;!--On the Quad of the Tempe Campus with Old Main
File:Asu campus 1.jpg|&lt;!--Overlooking the Tempe campus from atop Hayden Butte
File:Arizona State University Bridge Tempe Campus.jpg|&lt;!--Arizona State University Bridge
File:Picacho and Peralta Halls, ASU Poly - West - 2009-02-25.jpg|&lt;!--Picacho Hall (left) and Peralta Hall (right) at the Polytechnic campus
File:ASU Downtown - SoJ SWC - 2008-12-29.jpg|&lt;!--Walter Cronkite School of Journalism, Downtown Phoenix Campus
File:asupalms.jpg|&lt;!--The Palm Walk is frequented by ASU students.
File:Music Auditorium ASU Tempe AZ 220398.jpg|&lt;!--Music Building on the Tempe Campus
File:ASU Main - Industrial Arts Building - East.jpg|&lt;!--Industrial Arts Building (Tempe, Arizona)|School of Human Evolution and Social Change, Tempe Campus
File:Asuhayden.jpg|&lt;!--The subterranean entrance to Hayden Library,&amp;lt;ref name=&quot;lib.asu.edu&quot;&amp;gt;{{cite web|url=http://lib.asu.edu/hayden/aboutus|title=About Us – Hayden Library &amp;amp;#124; ASU Libraries|date=|publisher=Lib.asu.edu|accessdate=July 8, 2014}}&amp;lt;#; Tempe campus
File:ASU-SolarArray.jpg
&lt;/gallery&gt;

== مزون‌لار ==

{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =Arizona State University
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}
{{آمریکا بیلیم یوردلاری}}

== قایناق‌لار ==
{{قایناق}}
*Kristena Hansen (August 27, 2011). [http://archive.azcentral.com/news/articles/2011/08/27/20110827glendale-thunderbird-school-tears-wwii-hangar.html &quot;Glendale Thunderbird School of Global Management tears down World War II-era hangar&quot;.] The Arizona Republic. Retrieved July 24, 2017
*ASU University Office of Institutional Analysis, Fall 2016
*As of June 30, 2016. {{cite web |url=http://www.nacubo.org/Documents/EndowmentFiles/2016-Endowment-Market-Values.pdf |title=U.S. and Canadian Institutions Listed by Fiscal Year (FY) 2016 Endowment Market Value and Change in Endowment Market Value from FY 2015 to FY 2016 |publisher=National Association of College and University Business Officers and Commonfund Institute |year=2017 |accessdate=2018-02-18 |archivedate=2018-12-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225044952/http://www.nacubo.org/Documents/EndowmentFiles/2016-Endowment-Market-Values.pdf%0A }}
*{{cite web|url=https://uoia.asu.edu/|title=Institutional Analysis|website=uoia.asu.edu|accessdate=December 11, 2017}}
*{{cite web|url=https://fdm-apps.asu.edu/UFRM/CDS/|title=Campus Data Sheet|website=Fdm-apps.asu.edu|accessdate=December 11, 2017}}
*{{cite web|url=http://www.presidency.ucsb.edu/ws/?pid=2797|title=Richard Nixon: Remarks at Phoenix, Arizona.|publisher=presidency.ucsb.edu|accessdate=June 11, 2016}}
*{{cite web|url=http://www.houseofsparky.com/2014/11/18/7243169/asu-hockey-which-conference-will-the-ncaa-team-join|title=ASU Hockey: Which conference will the NCAA team join? – House of Sparky|publisher=houseofsparky.com|accessdate=June 11, 2016|archivedate=2017-08-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170814021431/https://www.houseofsparky.com/2014/11/18/7243169/asu-hockey-which-conference-will-the-ncaa-team-join}}
*{{cite web|url = http://havasu.asu.edu|title = Colleges at Lake Havasu|publisher = Arizona State University|accessdate = July 8, 2014|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140708225335/https://havasu.asu.edu/|archivedate = 2014-07-08}}
*{{cite web|title=Arizona State University - U.S. News Best Grad School Rankings|publisher=''U.S. News &amp;amp; World Report''|accessdate=25 October 2017|url=https://www.usnews.com/best-graduate-schools/arizona-state-university-104151/overall-rankings}}
*{{Cite news|url=http://www.azcentral.com/story/news/local/phoenix/2016/08/16/oconnor-mccain-unveil-new-asu-law-school-facility-phoenix/88813834/|title=O'Connor, McCain unveil new ASU law-school facility in Phoenix|work=azcentral|access-date=July 25, 2017|language=en}}
*{{cite news|last1=Ryman|first1=Anne|title=Controversial ASU professor Whitaker placed on leave|url=http://www.azcentral.com/story/news/local/tempe/2015/09/17/asu-professor-whitaker-placed-leave/32541923/|accessdate=September 30, 2015|publisher=[[The Arizona Republic]]|date=September 18, 2015}}
*{{cite journal |date = Spring–Summer 2006|title = Big Ten|journal = Public Art Review|volume = 17|issue = 2|pages = 24–5|issn = 1040-211X}}

[[بؤلمه:بیلیم‌یوردلار]]

[[en:Arizona State University|Arizona State University]]</text>
      <sha1>7uovoxsdjrxybgvewuq9vxvfv2fxijb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جورج میسون بیلیم‌یوردو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58246</id>
    <revision>
      <id>1593783</id>
      <parentid>1552123</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T06:21:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27960</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1593783</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12923" sha1="asscs1jzuuuuhj01z2j5b65eadz0zql" xml:space="preserve">{{Infobox university
| name              = جورج میسون بیلیم‌یوردو
| native_name       = 
| native_name_lang  = 
| image             = 
| image_size        = 150
| image_alt         = 
| caption           = 
| latin_name        = 
| other_name        = 
| former_name       = 
| motto             = Freedom and Learning
| motto_lang        = 
| mottoeng          = 
| top_free_label    = 
| top_free          = 
| type              = [[دؤولت بیلیم‌یوردو|دؤولتی]]
| established       =18172  
| closed            = 
| founder           = 
| parent            = 
| affiliation       = 
| religious_affiliation = 
| academic_affiliation  = 
| endowment         = $73 million (June 2016)
| budget            = 
| officer_in_charge = 
| chairman          = 
| chairperson       = 
| chancellor        = 
| president         = [[Ángel Cabrera (academic)|Ángel Cabrera]]
| vice-president    = 
| superintendent    = 
| provost           = 
| vice_chancellor   = 
| rector            = 
| principal         = 
| dean              = 
| director          = 
| head_label        = 
| head              = 
| academic_staff    = 
| administrative_staff = 
| students          = ۳۲٬۰۰۰
| undergrad         = 
| postgrad          = 
| doctoral          = 
| other             = 
| address           =  
| city              = [[ویرجینیا ایالتی]]
| state             = 
| province          = 
| country           = 
| postcode          = 
| coordinates       =  
| campus            =[[Suburb]]an, {{convert|854|acre|km2}} total across 4 campuses 
| language          = 
| free_label        = 
| free              = 
| free_label2       = 
| free2             = 
| colors            = 
| athletics         = 
| sports            = 
| athletics_nickname = 
| sporting_affiliations = 
| mascot            = The Patriot
| sports_free_label = 
| sports_free       =
| sports_free_label2 = 
| sports_free2       = 
| website           =  {{url|gmu.edu}}
| logo              =George Mason University logo.svg 
| logo_size         = 
| logo_alt          = 
}}
'''جورج میسون بیلیم‌یوردو''' ({{lang-en| George Mason University}}, {{lang-fa|دانشگاه جرج میسون}}، {{lang-ar|جامعة جورج ميسن}})[[ویرجینیا ایالتی]]دا یئرلشن بیر عالی تحصیل موسّسه‌سی. و ۳۲٬۰۰۰ لیسانس و لیسانس‌دان یۆکسک اؤیره‌نجی‌سی واردیر. عۆمومی و [[دؤولت بیلیم‌یوردو|دؤولتی‌]] اؤیره‌تیم قۇرومودیر و بودجه‌‌سینی دؤولت و بؤیوک شیرکت‌لر و خالقدان آلدیغی اعانه‌لرله تامین ائدیر.

== گؤرونتولر ==
&lt;gallery&gt;
File:George Mason College, Fairfax campus, 1967, aerial photograph looking north.jpg|&lt;!--Aerial photograph taken in 1967 showing what was then called George Mason College
File:George Mason College, decal, ca. 1970.jpg|&lt;!--Decal from when George Mason College was a part of the University of Virginia
File:Governor A. Linwood Holton signs H-210 separating George Mason College from the University of Virginia, April 7, 1972.jpg|&lt;!--Governor A. Linwood Holton signs H‑210 separating George Mason College from the University of Virginia, April 7, 1972
File:City-University-Energysaver.jpg|&lt;!--thumbnail|Fairfax City CUE Bus at Vienna, Fairfax, GMU station{{refn|All four Fairfax city bus routes travel between the Metrorail Vienna, Fairfax, GMU station and the Fairfax campus.}}
File:Mason Statue.jpg|&lt;!--Statue of George Mason on the Fairfax campus,{{refn|another bronze statue of George Mason can be found at the George Mason Memorial in Washington, D.C.}} adorned with balloonsThe bronze statue of George Mason on campus{{refn|another bronze statue of George Mason can be found at the George Mason Memorial in Washington, D.C.}} was created by Wendy M. Ross and dedicated on April 12, 1996.&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web|title = Statue – Fairfax Campus – The Mason Explorer – George Mason University Campus Map|url = http://eagle.gmu.edu/map/buildings/statue.php|website = eagle.gmu.edu|accessdate = April 22, 2015|archivedate = 2018-09-08|archiveurl = https://web.archive.org/web/20180908231116/http://eagle.gmu.edu/map/buildings/statue.php}}&amp;lt;/ref&amp;gt; The 7½ foot statue shows George Mason presenting his first draft of the Virginia Declaration of Rights which was later the basis for the U.S. Constitution's Bill of Rights. Beside Mason is a model of a writing table that is still in the study of Gunston Hall, Virginia|Gunston Hall, Mason's Virginia estate. The books on the table—volumes of David Hume|Hume, John Locke|Locke and Jean-Jacques Rousseau|Rousseau—represent influences in his thought.
File:Virginia Sq-GMU station entrance pylon at night.jpg|&lt;!--thumbnail|Arlington campus subway stop
File:Aerial Photo of the Prince William Campus..jpg|&lt;!--thumbnail|Beacon Hall, Hylton Performing Arts Center, the EDGE, Life Sciences Laboratory, Discovery Hall, Occoquan Building, Freedom Aquatic and Fitness Center, Bull Run Hall, Biomedical Research Laboratory{{refn|from left to right}}
File:Smithsonian-Mason School of Conservation.jpg|&lt;!--thumbnail|Academic Center, G.T. Halpin Family Living &amp; Learning Community{{refn|Residential Facility}}, Dining Commons{{refn|from left to right}}
File:Angel Cabrera - Annual Meeting of the New Champions 2012.jpg|&lt;!--thumbnail|Cabrera at the World Economic Forum Annual Meeting of the New Champions in 2012|230x230px
File:S. David Wu.jpg|&lt;!--S. David Wu
File:MRI 2006 photo2.jpg|&lt;!--MRI machine used at the Krasnow Institute for Advanced Study&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite news|last1=Jennings|first1=Lori|title=George Mason Purchases $1.8 Million Brain Scanning Technology|url=https://gazette.gmu.edu/articles/7322|accessdate=March 15, 2017|publisher=Mason Gazette|date=October 19, 2005|quote=&amp;quot;George Mason becomes one of two, alongside Princeton University, non-medical schools with a cognitive neuroscience research institute to own functional imaging technology&amp;quot;|archive-date=2017-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170315175640/https://gazette.gmu.edu/articles/7322|dead-url=yes|archivedate=2017-03-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170315175640/https://gazette.gmu.edu/articles/7322}}&amp;lt;/ref&amp;gt;
File:Bench painting.jpg|&lt;!--thumbnail|Benches painted by students outside the Fenwick Library|left
File:Students participate in Lantern Day.jpg|&lt;!--thumbnail|Students participate in Lantern Day|left
File:GMU-BBallGame-Spring05.jpg|&lt;!--thumbnail|Hofstra visits the Patriot Center{{refn |now known as the EagleBank Arena}} on January 26, 2005
File:James Buchanan by Atlas network.jpg
&lt;/gallery&gt;

== مزون‌لار ==

{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =George Mason University
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}

== قایناق‌لار ==
{{قایناق}}
*USNWR 2016 profile, http://colleges.usnews.rankingsandreviews.com/best-colleges/gmu-3749 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170208063955/http://colleges.usnews.rankingsandreviews.com/best-colleges/gmu-3749 |date=2017-02-08 }}
*US Congress [http://bioguide.congress.gov/scripts/biodisplay.pl?index=J000296 Jolly, David W., (1972 – )] Page accessed April 6, 2016
*U.S. Securities and Exchange Commission. (2008). Commissioner Kathleen L. Casey (Biography). Retrieved from https://www.sec.gov/about/commissioner/casey.htm
*Trescott, Jacqueline (April 29, 2010). &quot;George Mason University gets ready to raise a new curtain&quot;. Washington Post. p.&amp;nbsp;C2.
*Patterson, R. B., &amp; Zhang, H. Y. (n.d.). Right on the Money: A U.S. Treasurer and Public Servant | News | The Harvard Crimson. Harvard Crimson. Retrieved from http://www.thecrimson.com/article/2015/5/27/anna-cabral-1990-profile/
*Owen, R. (February 1, 2015). Richmond native Vince Gilligan back with prequel to &quot;Breaking Bad&quot;. Richmond Times-Dispatch. Retrieved from http://www.richmond.com/entertainment/television/richmond-native-vince-gilligan-back-with-prequel-to-breaking-bad/article_207e45b9-3624-5d4e-8219-9d6e69e72138.html
*Original: {{Hanging indent |{{cite web|url=http://www.music.gmu.edu/node/153|title=Prof. Anthony Maiello|work=gmu.edu|quote=&amp;quot;Hail to George Mason! Don your green and gold! We're going to sing for George Mason, Patriots brave and bold! We're going to cheer for George Mason, Proud for the world to see! We'll prove our honor and might, And we'll FIGHT! FIGHT! FIGHT! As we march onward to victory!&amp;quot;|accessdate=2018-02-18|archivedate=2015-04-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150426130730/http://music.gmu.edu/node/153}}}}Edit: {{Hanging indent |{{cite web|url=http://music.gmu.edu/node/152|title=Dr. Michael Nickens|work=gmu.edu|accessdate=2018-02-18|archivedate=2015-03-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150308142839/http://music.gmu.edu/node/152}}}}
*Kilgore, A. (October 20, 2014). Secret to Kansas City Royals' success started in Fairfax, Va. Washington Post. Retrieved from https://www.washingtonpost.com/sports/nationals/george-mason-products-have-helped-cultivate-royals-success/2014/10/20/d39ec38c-58a4-11e4-8264-deed989ae9a2_story.html
*https://vision.gmu.edu/wp-content/uploads/2013/03/MasonVision.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161019112828/http://vision.gmu.edu/wp-content/uploads/2013/03/MasonVision.pdf |date=2016-10-19 }}
*https://irr2.gmu.edu/cds/cds_new/sec_action.cfm?year=2014-15&amp;amp;sec_id=I {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190202100022/https://irr2.gmu.edu/cds/cds_new/sec_action.cfm?year=2014-15&amp;sec_id=I |date=2019-02-02 }}
*Heil, N. (February 12, 2013). Around the World in 1,026 Days. Outside. Retrieved from https://www.outsideonline.com/1913651/around-world-1026-days
*Forbes 2016 profile, https://www.forbes.com/colleges/george-mason-university/
*Fawcett, D. (March 19, 2015). Battlefield's talented trio assume new roles. Inside Nova. Retrieved from https://web.archive.org/web/20191101013549/https://www.insidenova.com/sports/battlefield-s-talented-trio-assume-new-roles/article_8cdd7998-cd9d-11e4-aa61-a7a153ae66a4.html
*Cowen: {{Hanging indent | {{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/2014/03/27/tyler-cowen-pepper-sprayed_n_5042358.html|title=Tyler Cowen Pepper Sprayed While Teaching Law School Class On Vigilantism|publisher=Huffington Post|date=March 27, 2014|first=Arin|last=Greenwood}}}} {{Hanging indent | {{cite news|url=https://www.forbes.com/sites/gregorymcneal/2014/03/27/law-professor-pepper-sprayed-during-class-by-man-demanding-a-citizens-arrest/|title=Law Professor Pepper Sprayed During Class By Man Demanding A 'Citizen's Arrest'|publisher=Forbes|date=March 27, 2014|first=Greg|last=McNeal}}}} {{Hanging indent | {{cite web |url=https://www.washingtonpost.com/local/crime/tyler-cowens-attacker-thought-the-professor-was-controlling-his-mind-cowen-testifies/2014/04/29/a4c5b9f4-cfb9-11e3-b812-0c92213941f4_story.html |first=Rachel |last=Weiner |title=Tyler Cowen's attacker thought the professor was controlling his mind, Cowen testifies |work=[[The Washington Post]] |date=April 29, 2014 |accessdate=April 29, 2014}}}}
*Bench painting: {{Hanging indent | {{cite book|last1=Sharrer|first1=Emily|title=George Mason University 2012|date=March 15, 2011|publisher=College Prowler}}}} {{Hanging indent | {{cite web|title = Bench Painting – Student Involvement – George Mason University|url = https://si.gmu.edu/registered-student-organizations/bench-painting/|website = si.gmu.edu|accessdate = April 22, 2015}}}}
*2016 Consolidated Financial Statements of George Mason University Foundation, Inc. and Subsidiaries; http://fasterfarther.gmu.edu/wp-content/uploads/2015/08/GMUF-FS-2016-Final-Report.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180222035700/http://fasterfarther.gmu.edu/wp-content/uploads/2015/08/GMUF-FS-2016-Final-Report.pdf |date=2018-02-22 }}
*{{Cite news|title = Alan G. Merten to retire as George Mason University president|url = https://www.washingtonpost.com/local/education/alan-g-merten-to-retire-as-george-mason-university-president/2011/03/23/ABConfJB_story.html|newspaper = The Washington Post|date = March 23, 2011|access-date = April 23, 2015|issn = 0190-8286|first = Daniel de|last = Vise|first2 = and Lisa|last2 = Rein}}
*{{cite news|last1=Redden|first1=Elizabeth|title=Try, Try Again|url=https://www.insidehighered.com/news/2012/11/06/george-mason-moves-ahead-south-korea-campus|accessdate=January 25, 2017|publisher=Inside Higher Ed|date=November 6, 2012}}

[[بؤلمه:بیلیم‌یوردلار]]

[[en:George Mason University|George Mason University]]</text>
      <sha1>asscs1jzuuuuhj01z2j5b65eadz0zql</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>آوروپا ایش بیلیم‌یوردو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58250</id>
    <revision>
      <id>1593769</id>
      <parentid>1593741</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T21:21:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27960</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1593769</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24180" sha1="lplw281ryj9lp8i2fb8yvxh25xn1kqh" xml:space="preserve">{{Infobox university
| name              = آوروپا ایش بیلیم‌یوردو
| native_name       = EU Business School
| native_name_lang  = en
| image             = EU Business School logo 2017.svg
| image_size        = 250px
| caption           = آوروپا ایش بیلیم‌یوردونون لوگوسو
| former_name       = European University
| motto             = A European Identity - A Global Network
| motto_lang        = en
| established       = ۱۹۷۳
| type              = اؤزل ایش بیلیم‌یوردو
| president         = میرای مسین
| students          = ۳٬۰۰۰
| city              = [[ژنو]]، [[بارسلونا]]، [[مونیخ]]
| country           = [[سوئیس]]، [[ایسپانیا]]، [[آلمان]]
| campus            = شهر
| affiliations      = OMNES Education Group (۲۰۲۲-دن)
| website           = http://www.euruni.edu
}}
'''آوروپا ایش بیلیم‌یوردو''' ({{lang-en|EU Business School}}) اؤزل بیر ایش مکتبی‌دیر. [[سوئیس]]‌ین [[ژنو]] شهرینده ایکی پردیس، [[ایسپانیا]]‌نین [[بارسلونا]] شهرینده اۆچ پردیس، [[آلمان]]‌ین [[مونیخ]] شهرینده بیر پردیس و بیر ده دیجیتال پردیس وار.

۱۹۷۳-ده European University آدی ایله قورولوب و اینگیلیسجه قوروجو، لیسانس، یۆکسک لیسانس، MBA و دوکتورلوق پروقراملاری وئریر.&lt;ref&gt;[https://www.euruni.edu/en/About-EU/Who-we-are/Who-we-are.html EU Business School - Who we are]. www.euruni.edu. باخیش: ۱۲ مئی ۲۰۲۶.&lt;/ref&gt; مرکزی سوئیس‌ده‌دیر و بین‌الخالق ایش تحصیلینه باخیر.&lt;ref&gt;[http://www.swissprivateschoolregister.com/index.php?id=&amp;L=2 EU registration in Swiss Private School Register]. Swiss Private School Register. باخیش: ۲۵ آقوْست ۲۰۲۲.&lt;/ref&gt; ۲۰۲۲-دن OMNES Education Group عوضوو‌دور.&lt;ref name=&quot;omnes&quot;&gt;[https://www.americaeconomia.com/articulos/notas/eu-business-school-se-une-al-grupo-de-omnes-education EU Business School se une al grupo de Omnes Education]. ۱۹ ژانویه ۲۰۲۲. باخیش: ۱۴ ژوئن ۲۰۲۲. [https://web.archive.org/web/20220518191409/https://www.americaeconomia.com/articulos/notas/eu-business-school-se-une-al-grupo-de-omnes-education آرشیو] ۱۸ مئی ۲۰۲۲.&lt;/ref&gt;

[[File:EU Business School Barcelona - Diagonal campus.jpg|thumb|آوروپا ایش بیلیم‌یوردو، بارسلونا، Diagonal بینه‌سی.]]

== تاریخ ==
آوروپا ایش بیلیم‌یوردو ۱۹۷۳-ده قورولدو. دیرک کراین ۱۹۹۹-دا مکتبی آلدی. ۲۰۱۴-ده آد European University-دن EU Business School-ه دَییشدی.

ژانویه ۲۰۲۲-ده OMNES Education Group-ا قوشولدو. ایندیکی رئیس میرای مسین‌دیر.&lt;ref name=&quot;omnes&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://www.lavanguardia.com/empresas-de-vanguardia/formacion/20260917/11608866/mireille-messine-directora-general-eu-business-school-ia-transformara-empresas-nunca-reemplazara-juicio-empatia.html Mireille Messine, directora general de EU Business School]. La Vanguardia. ۱۷ سپتامبر ۲۰۲۶. باخیش: ۶ اوْکتوبر ۲۰۲۶.&lt;/ref&gt;

== پروقراملار ==
مکتب، ایش ایداره‌سی و باغلی ساحه‌لرده لیسانس، یۆکسک لیسانس، MBA و دوکتورا وئریر (BBA، MBA و DBA).&lt;ref name=&quot;bachelor&quot;&gt;[https://www.euruni.edu/en/Programs/Bachelor-s.html EU Business School - Bachelor's]. www.euruni.edu. باخیش: ۱۲ مئی ۲۰۲۶.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;master&quot;&gt;[https://www.euruni.edu/en/Programs/Master-s.html EU Business School - Master's]. www.euruni.edu. باخیش: ۱۲ مئی ۲۰۲۶.&lt;/ref&gt;

درسلر اینگیلیسجه و یاری‌ایل تقویمی ایله کئچیر. پروقراملار بارسلونا، ژنو و مونیخ پردیسلرینده و آنلاین اؤیرنمه پلاتفورموندا وئریلیر.&lt;ref&gt;[http://www.searchmba.com/business-school/european-university/online-mba-program-in-international-business-244090 EU Online MBA Program in International Business]. Search MBA. باخیش: ۶ اوْکتوبر ۲۰۲۶.&lt;/ref&gt;

لیسانس پروقراملاری ایش ایداره‌سی، دیجیتال ارتباط، بین‌الخالق علاقه‌لر، ایدمان ایداره‌سی و دیجیتال ایش کیمی ساحه‌لری توتار.&lt;ref name=&quot;bachelor&quot; /&gt;

یۆکسک تحصیل عرضی، مالیّه، بازارلاما، گیزیرلیک، یئنی‌لیک، ایش اوچون سۆنی عقل و بین‌الخالق ایش تخصصیله‌ری اولان یۆکسک لیسانس و MBA، و ده MSc و MBA پروقراملارینی ایچریر. [[بیرلشمیش میللتلر ائییتیم و آراشدیرما انستیتوسو]] ایله بین‌الخالق علاقه‌لر و دیپلماسی یۆکسک لیسانسی وئریر.&lt;ref name=&quot;master&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://unitar.org/courses-learning-events/individual-learners/master-degree-related-qualifications/master-digital-international-relations-diplomacy Master in Digital International Relations and Diplomacy]. UNITAR. باخیش: ۶ اوْکتوبر ۲۰۲۶.&lt;/ref&gt;

اؤیرنجیلر دؤولت طرفیندن تانینان بیلیم‌یوردلارلا اورتاق پروقراملارا قاتیلا بیلر: پیس بیلیم‌یوردو، کالیفورنیا بیلیم‌یوردو ریورساید، یا دا مونتری تکنولوگی و یۆکسک تحصیل انستیتوسو.&lt;ref&gt;[http://www.filtrenews.com/2015/05/eu-business-school-pace-university.html EU Business School teams up with PACE University]. Filtrenews. ۲۰ مئی ۲۰۱۵. باخیش: ۲۸ ژوئیه ۲۰۱۵. [https://web.archive.org/web/20160304190608/http://www.filtrenews.com/2015/05/eu-business-school-pace-university.html آرشیو] ۴ مارس ۲۰۱۶.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.caretoknow.org/resources/eu-business-school-partnership EU Business School's growing partnership programs]. Care to Know. ۳۰ نوامبر ۲۰۱۵. باخیش: ۱۲ ژانویه ۲۰۱۶. [https://web.archive.org/web/20160202214406/http://www.caretoknow.org/resources/eu-business-school-partnership آرشیو] ۲ فوریه ۲۰۱۶.&lt;/ref&gt;

== اعتبار ==

'''قوروم اعتباری'''
* اورتا و دوغو آوروپا ایداره‌چیلیک گلیشمه درنه‌یی‌نین (CEEMAN) بین‌الخالق کیفیت اعتباری (IQA).&lt;ref&gt;[http://www.ceeman.org/accreditation/iqa-accredited-institutions IQA accredited Institutions]. CEEMAN. باخیش: ۲۶ آقوْست ۲۰۲۲.&lt;/ref&gt;

'''قوروم سندلری'''
* eduQua سندی، بؤیوکلر و سۆره‌کلی تحصیل قوروملاری اوچون سوئیس کیفیت نیشانی.&lt;ref&gt;[http://www.eduqua.ch/index.taf?id=002alc_03&amp;lang=en&amp;_function=detail&amp;AM_ADDRESS_uid1=4d9e697a-85e7-11e4-b40f-00&amp;AM_MEMBER_uid2=4d9f9444-85e7-11e4-8012-00&amp;_UserReference=EA842F1E5AAA5C9C5494EBEE eduQua Certified Institutions]. eduQua. باخیش: ۲۶ آقوْست ۲۰۲۲.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://alice.ch/de/dienstleistungen/eduqua/zertifizierte-institutionen/ eduQua سندلی قوروملار]. Alice.ch. باخیش: ۶ اوْکتوبر ۲۰۲۶.&lt;/ref&gt;
* AACSB عوضو‌لوگو.&lt;ref&gt;[https://www.aacsb.edu/members?searchTerm=EU+business+school AACSB members]. AACSB. باخیش: ۶ اوْکتوبر ۲۰۲۶.&lt;/ref&gt;
* مسئول ایداره‌چیلیک تحصیلی ایلکه‌لری‌نین (PRME) ایمضالایانی.&lt;ref&gt;[https://www.euruni.edu/Htdocs/Files/v/9737.pdf/EU-Business-School-SIP-Report-2021.pdf Principles for Responsible Management Education Report July 2021]. PRME. باخیش: ۶ اوْکتوبر ۲۰۲۶.&lt;/ref&gt;
* آمریکا کهنه‌عسگر ایشلری فایدالاری اوچون اونایلانمیش و GI Bill قبول ائدیر.&lt;ref&gt;[https://www.euruni.edu/en/About-Us/Accreditations/eu-business-school-accreditations.html Accreditations EU Business School]. EU Business School. باخیش: ۶ اوْکتوبر ۲۰۲۶.&lt;/ref&gt;

'''پروقراملارین اعتباری'''
* بوتون پردیسلرده مکتب، دربی بیلیم‌یوردو و لندن متروپولیتن بیلیم‌یوردو (بریتانیا) و دوبلین ایش مکتبی (ایرلند) ایله اورتاق‌لیقدان دؤولت‌جه تانینان بیلیم‌یورد مدرکلری وئریر. بو مدرکلر آلمان حؤکومتی طرفیندن Anabin-ده H+ ساییلیر. مکتبین اؤزو آلمان حؤکومتی طرفیندن تانینمیر و Anabin-ده H- درجه‌سی وار.&lt;ref&gt;[http://www.murcia.com/noticias/2016/11/26-la-ucam-firma-un-convenio-de-colaboracion-con-la-eu-business-school.asp La UCAM firma un convenio de colaboración con la EU Business School]. Murcia.com. ۲۶ نوامبر ۲۰۱۶. باخیش: ۲۶ آقوْست ۲۰۲۲.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.derby.ac.uk/international/partnerships/partners/euruni/ EU Business School University of Derby]. University of Derby. باخیش: ۱۲ مارس ۲۰۱۵. [https://web.archive.org/web/20150402153909/http://www.derby.ac.uk/international/partnerships/partners/euruni/ آرشیو] ۲ آوریل ۲۰۱۵.&lt;/ref&gt;

== ریتینقلر ==
[[File:EU Business School Barcelona - Ganduxer campus.jpg|thumb|آوروپا ایش بیلیم‌یوردو، بارسلونا، Ganduxer بینه‌سی.]]

=== Quacquarelli Symonds ===
QS دونیا بیلیم‌یوردو ریتینقی:
* ۲۰۲۶-دا MBA آوروپادا اورتاق ۳۷-جی و دونیادا ۱۰۱-دن ۱۱۰-ا قدر اولدو. QS بین‌الخالق تیجارت یۆکسک لیسانس و MBA ریتینقینده ۶۸-جی ایدی و جمعی بئش اولدوز آلدی.&lt;ref&gt;[https://www.topuniversities.com/mba-rankings/ QS Global MBA Rankings 2026]. QS Top Universities. باخیش: ۱۰ سپتامبر ۲۰۲۶.&lt;/ref&gt;
* ۲۰۲۴-ده QS Stars-دان ۵ اولدوز (اۆست) آلدی؛ ایش تاپما، تحصیل و آنلاین اؤیرنمه اوچون ده ۵ اولدوز.&lt;ref&gt;[https://www.topuniversities.com/universities/eu-business-school EU Business School]. QS Top Universities. باخیش: ۲۳ آقوْست ۲۰۲۲.&lt;/ref&gt;
* ۲۰۲۲-ده MBA دونیانین ان یاخشی ۴۰ پروقرامی آراسیندا و آوروپادا ۴۳-جو ایدی. صینیف و معلم چئشیدلیگینده دونیا بیرینجی‌سی اولدو و گیزیرلیکده ۹۹ درصد آلدی.&lt;ref&gt;[https://www.postgrad.com/news/eu-business-school-mba/2814/ EU Business School MBA]. Postgrad. باخیش: ۲۳ آقوْست ۲۰۲۲.&lt;/ref&gt;
* ۲۰۱۸-ده آنلاین MBA اوزاق یا آنلاین MBA ریتینقینده دونیانین ایلک ۲۰-سی آراسیندا ایدی: اؤیرنجی چئشیدلیگی ۱۰۰/۱۰۰، صینیف تجروبه‌سی ۹۶/۱۰۰، اؤیرنجی کیفیّتی ۹۱/۱۰۰.&lt;ref&gt;[https://www.topuniversities.com/universities/eu-business-school EU Business School]. QS Top Universities. باخیش: ۲۳ آقوْست ۲۰۲۲.&lt;/ref&gt;

=== CEO Magazine ===
* ۲۰۲۶ دونیا MBA ریتینقینده CEO Magazine آنلاین MBA-نی دونیادا بیرینجی، پردیس MBA-سینی آردیشیق ۱۱-جی ایل Tier I-ه قویوب.&lt;ref&gt;[https://www.ceo-mag.com/wp-content/uploads/2026/03/2026-GLOBAL-MBA-RANKINGS.pdf 2026 Global MBA Rankings]. CEO Magazine. باخیش: ۶ اوْکتوبر ۲۰۲۶.&lt;/ref&gt;
* ۲۰۲۰-ده آنلاین MBA دونیادا بیرینجی، پردیس MBA-سی Tier I ایدی.&lt;ref&gt;[https://www.ibyb.org/news/eu-business-schools-online-mba-program-ranked-1-worldwide-for-the-8th-year-running EU Business School's online MBA program ranked #1 worldwide for the 8th year running]. IBYB. باخیش: ۲۵ آقوْست ۲۰۲۲.&lt;/ref&gt;
* ۲۰۱۷-ده آنلاین MBA بیرینجی، اجرایی MBA دونیا آنلاین ریتینقینده اۆچونجو اولدو. MBA پروقرامی آوروپا ریتینقلرینده بیرینجی قاتدا سئچیلدی.&lt;ref&gt;[http://ceo-mag.com/wp-content/uploads/2017/04/2017-GLOBAL-MBA-RANKINGS1.pdf 2017 Global MBA rankings]. CEO Magazine. آوریل ۲۰۱۷. باخیش: ۲۵ آقوْست ۲۰۲۲.&lt;/ref&gt;

=== باشقا ریتینقلر ===
* ۲۰۲۶-دا فوربس MBA-نی ایسپانیادا ایکینجی و مکتبی ایسپانیانین ان یاخشی ۱۰ ایش مکتبی آراسیندا قویوب.&lt;ref&gt;[https://forbes.es/listas/939721/mejores-escuelas-negocios-espana-2026-forbes/ Mejores escuelas de negocios España 2026]. Forbes. باخیش: ۶ اوْکتوبر ۲۰۲۶.&lt;/ref&gt;
* ۲۰۲۶-دا لا راسون مکتبی آردیشیق ایکینجی ایل ایسپانیانین ایلین ایش مکتبی سئچدی.&lt;ref&gt;[https://www.guiadeprensa.com/premios/vii-premios-excelencia-empresarial/ VII Premios Excelencia Empresarial]. Guía de Prensa. باخیش: ۶ اوْکتوبر ۲۰۲۶.&lt;/ref&gt;
* ۲۰۲۲-ده فوربس لیستینده ایسپانیانین ایکینجی ان یاخشی MBA-سی.&lt;ref&gt;[https://forbes.es/listas/166332/lista-forbes-las-mejores-escuelas-de-negocios/ Lista Forbes: Las mejores escuelas de negocios]. Forbes. ۱۳ ژوئن ۲۰۲۱. باخیش: ۲۵ آقوْست ۲۰۲۲.&lt;/ref&gt;
* ۲۰۲۲-ده آمریکا اکونومیا MBA-نی دونیا ریتینقینده ۲۰-جی قویوب.&lt;ref&gt;[https://www.americaeconomia.com/formacion-carrera/ranking-mba-global-2022-mba-a-full-en-medio-de-una-globalizacion-que-quedo-en-suspenso Ranking MBA Global 2022]. América Economía. ۳۱ مئی ۲۰۲۲. باخیش: ۱۴ ژوئن ۲۰۲۲. [https://web.archive.org/web/20220614092151/https://www.americaeconomia.com/formacion-carrera/ranking-mba-global-2022-mba-a-full-en-medio-de-una-globalizacion-que-quedo-en-suspenso آرشیو] ۱۴ ژوئن ۲۰۲۲.&lt;/ref&gt;

== ایش دونیاسی ایله علاقه ==
[[File:Paul Bulcke - Learning From Leaders - EU Business School.jpg|thumb|پل بولکه، Learning From Leaders سلسله‌سی.]]
۲۰۲۶-دا مکتبین ۱۶۲ میللت‌دن ۳۵٬۰۰۰ نفرلیک مأذون شبکه‌سی وار ایدی.&lt;ref&gt;[https://www.businessbecause.com/news/entrepreneurs/4430/how-i-took-the-leap-into-entrepreneurship-with-an-mba-at-eu-business-school How I Took The Leap Into Entrepreneurship With An MBA At EU Business School]. BusinessBecause. Marco De Novellis. ۲ فوریه ۲۰۱۷. باخیش: ۲۵ آقوْست ۲۰۲۲.&lt;/ref&gt; ۵۳ ایلده ۲۴ فخری دوکتورلوق وئریب. آلانلار آراسیندا نیک هایک اوغلو، آبل آغان‌بگیان، آلکساندر وینوکوروف و استیو گردا وار. دوحه بانکی‌نین اجرایی مۆدیری راگاوان سیتارامان قلوبال ایداره دوکتورلوغو آلیب، سوئیس کونفدراسیونونون قاباقکی رئیس‌ی آدولف اوگی ده همین عنوانی آلیب.&lt;ref&gt;[http://weissgarnix.de/european-university-eine-der-besten-wirtschaftshochschulen-weltweit/ European University, eine der besten Wirtschaftshochschulen weltweit]. Weissgarnix. ۲۱ مئی ۲۰۱۴. باخیش: ۲۳ مئی ۲۰۱۴. [https://web.archive.org/web/20160324200156/http://weissgarnix.de/european-university-eine-der-besten-wirtschaftshochschulen-weltweit/ آرشیو] ۲۴ مارس ۲۰۱۶.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.wric.com/story/24851373/launch-of-adolf-ogis-biography-in-english-at-united-nations-hq-geneva-a-great-success Launch of Adolf Ogi's biography in English at United Nations HQ Geneva]. WRIC. باخیش: ۲۷ مئی ۲۰۱۴. [https://web.archive.org/web/20140527213319/http://www.wric.com/story/24851373/launch-of-adolf-ogis-biography-in-english-at-united-nations-hq-geneva-a-great-success آرشیو] ۲۷ مئی ۲۰۱۴.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.timeskuwait.com/Times_Doha-Bank-CEO-received-PhD-in-Global-Governance-from-European-University Doha Bank CEO received PhD in Global Governance from European University]. Times Kuwait. ۶ ژوئیه ۲۰۱۴. باخیش: ۱۸ آقوْست ۲۰۱۴. [https://web.archive.org/web/20160303170404/http://www.timeskuwait.com/Times_Doha-Bank-CEO-received-PhD-in-Global-Governance-from-European-University آرشیو] ۳ مارس ۲۰۱۶.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.schweizer-illustrierte.ch/blogs/andre-haefliger-mittendrin/adolf-ogi-kristall-gluecksbringer-kofi-annan-missgeschick Adolf Ogi Kristall]. Schweizer Illustrierte. ۱۸ فوریه ۲۰۱۴. باخیش: ۱۹ مئی ۲۰۱۴. [https://web.archive.org/web/20180924082633/https://www.schweizer-illustrierte.ch/blogs/andre-haefliger-mittendrin/adolf-ogi-kristall-gluecksbringer-kofi-annan-missgeschick آرشیو] ۲۴ سپتامبر ۲۰۱۸.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.sourcewire.com/news/81477/business-students-and-kofi-annan-attend-ex-swiss-pm Business students - and Kofi Annan - attend Ex-Swiss PM book launch]. Sourcewire. ۲۹ ژانویه ۲۰۱۴. باخیش: ۱۹ مئی ۲۰۱۴. [https://web.archive.org/web/20150924104103/http://www.sourcewire.com/news/81477/business-students-and-kofi-annan-attend-ex-swiss-pm#.U3odlFh_sWU آرشیو] ۲۴ سپتامبر ۲۰۱۵.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ceeman.org/programs-events/network-events/european-university-hosts-english-language-book-launch-of-adolf-ogi's-biography European University Hosts English-Language Book Launch of Adolf Ogi's Biography]. CEEMAN. ۱۴ فوریه ۲۰۱۴. باخیش: ۶ اوْکتوبر ۲۰۲۶.&lt;/ref&gt;

مکتب Learning from Leaders سلسله‌سینی قورور. دانیشانلار آراسیندا ژان-کلود بیور، پل بولکه، گی ورهوفستات، آندره هافمن، رونی لتن، آلن دهاز و پیتر برابک-لتماته اولوب.&lt;ref&gt;[https://swisscam.com.br/en/evento/webinar-eu-business-school-learning-from-leaders-com-jean-claude-biver/ Webinar EU Business School - Learning from Leaders with Jean-Claude Biver]. Swisscam. ۷ مئی ۲۰۲۰.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.euruni.edu/en/EU-Experience/Learning-From-Leaders/Learning-From-Leaders.html Learning from Leaders]. EU Business School. باخیش: ۲۵ آقوْست ۲۰۲۲.&lt;/ref&gt;

== عوضو‌لوقلار ==
[[File:EU Business School - Munich Campus.jpg|thumb|آوروپا ایش بیلیم‌یوردو، مونیخ پردیسی.]]

'''سوئیس:''' سوئیس اؤزل مکتب فدراسیونو، ژنو اؤزل مکتب درنه‌یی، ژنو گؤل بؤلگه‌سی اؤزل مکتب درنه‌یی، ۲۰۱۳-دن ژنو تیجارت، صنایع و خیدمت اوتاغی‌نین حامی‌سی، Swiss Private School Register، وو اؤزل مکتب درنه‌یی، سوئیس اؤزل یۆکسک تحصیل قوروملاری درنه‌یی و Global Education in Switzerland.&lt;ref&gt;[http://www.swiss-schools.ch/index.php/en/vsp-mitglieder Swiss Federation of Private Schools]. swiss-schools.ch. باخیش: ۹ فوریه ۲۰۱۴. [https://webarchive.org/20140209153116/http://www.swiss-schools.ch/index.php/en/vsp-mitglieder آرشیو] ۹ فوریه ۲۰۱۴.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.agep.ch/eng/ecole.php?id=0 AGEP schools]. AGEP. باخیش: ۶ اوْکتوبر ۲۰۲۶.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.avdep.ch/public/ecole.cfm?lng=2&amp;idmembre=35 EU ADVEP]. AVDEP. باخیش: ۱۷ فوریه ۲۰۱۴. [https://web.archive.org/web/20150626142835/http://www.avdep.ch/public/ecole.cfm?lng=2&amp;idmembre=35 آرشیو] ۲۶ ژوئن ۲۰۱۵.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ccig.ch/ccig/Sponsors Sponsors CCIG]. CCIG. باخیش: ۲۸ ژوئیه ۲۰۱۵. [https://web.archive.org/web/20160202221310/http://www.ccig.ch/ccig/Sponsors آرشیو] ۲ فوریه ۲۰۱۶.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.swissprivateschoolregister.com/index.php?id=13 Das Register]. Swiss Private School Register. باخیش: ۲۰ آقوْست ۲۰۲۲.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://avdep.ch/ Association vaudoise des écoles privées]. AVDEP. باخیش: ۲۰ آقوْست ۲۰۲۲.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.swiss-schools.ch/fr/vsp-mitglieder Verband Schweizerischer Privatschulen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220920171305/https://www.swiss-schools.ch/fr/vsp-mitglieder |date=2022-09-20 }}. swiss-schools.ch. باخیش: ۲۰ آقوْست ۲۰۲۲.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://gledco.org/index.php Global Education Corporation]. gledco.org. باخیش: ۲۰ آقوْست ۲۰۲۲.&lt;/ref&gt;

'''بین‌الخالق:''' Academy of Business in Society، European Council for Business Education، آوروپا ایداره‌چیلیک گلیشمه وقفی، Hispanic Association of Colleges and Universities، لاتین آمریکا ایداره‌چیلیک مکتب‌لری شوراسی، Society for Advancement of Management، Educational Collaborative for International Schools، آرالیق دنیزی بین‌الخالق مکتب درنه‌یی، International Association for College Admission Counseling، Peter Drucker Society Europe، روسیه ایش تحصیلی درنه‌یی، بین‌الخالق بیلیم‌یوردو رئیسلری درنه‌یی و Barcelona Global.&lt;ref&gt;[http://www.eabis.org/members/member-detail.html?uid=5306 European University Center for Management Studies]. EABIS. [https://web.archive.org/web/20120819021146/http://www.eabis.org/members/member-detail.html?uid=5306 آرشیو] ۱۹ آقوْست ۲۰۱۲.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.smbconsultinggroup.com/ECBE/what-is-ecbe/list-of-members/ ECBE Members list]. ECBE. باخیش: ۱۱ فوریه ۲۰۱۴. [https://web.archive.org/web/20140217025148/http://www.smbconsultinggroup.com/ECBE/what-is-ecbe/list-of-members/ آرشیو] ۱۷ فوریه ۲۰۱۴.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.efmd.org/index.php/what-is-efmd/list-of-members EFMD Members list]. EFMD. باخیش: ۶ اوْکتوبر ۲۰۲۶.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.hacu.net/assnfe/cv.asp?ID=2273 European University HACU]. HACU. باخیش: ۱۸ آقوْست ۲۰۱۴. [https://web.archive.org/web/20190416081020/https://www.hacu.net/assnfe/cv.asp?ID=2273 آرشیو] ۱۶ آوریل ۲۰۱۹.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.cladea.org/home/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=1156:european-university-destaca-pertenencia-a-cladea&amp;catid=33:noticias-institucionales&amp;Itemid=312&amp;lang=es European University destaca pertenencia a CLADEA]. CLADEA. [https://web.archive.org/web/20140812144931/http://www.cladea.org/home/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=1156%3Aeuropean-university-destaca-pertenencia-a-cladea&amp;catid=33%3Anoticias-institucionales&amp;Itemid=312&amp;lang=es آرشیو] ۱۲ آقوْست ۲۰۱۴.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://samnational.org/members/ SAM Members]. SAM. باخیش: ۶ اوْکتوبر ۲۰۲۶.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.ecis.org/home/ Educational Collaborative for International Schools]. ECIS. باخیش: ۲۰ آقوْست ۲۰۲۲.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.mais-web.org/associate-members Associate Members]. MAIS. باخیش: ۲۰ آقوْست ۲۰۲۲.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.internationalacac.org/assets/Membership/2018_March31_UniversityCollege_HighSchool_Members.pdf IACAC Members List]. IACAC. باخیش: ۶ اوْکتوبر ۲۰۲۶.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.druckerforum.org/ Global Peter Drucker Forum]. Peter Drucker Forum. باخیش: ۲۰ آقوْست ۲۰۲۲.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.rabe.ru/members/ Члены Рабо]. RABE. باخیش: ۲۰ آقوْست ۲۰۲۲. [https://web.archive.org/web/20161108103831/http://www.rabe.ru/members/ آرشیو] ۸ نوامبر ۲۰۱۶.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.iaup.org/ International Association of University Presidents]. IAUP. باخیش: ۲۰ آقوْست ۲۰۲۲.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.barcelonaglobal.org/who-is-who/corporate-members/ Corporate Members]. Barcelona Global. باخیش: ۲۰ آقوْست ۲۰۲۲.&lt;/ref&gt;

== قایناقلار ==
&lt;references /&gt;

== ائشیک باغلانتی‌لار ==
* [https://www.euruni.edu رسمی سایت]
* [https://learningfromleaders.org Learning From Leaders کنفرانس سلسله‌سی]

[[بؤلمه:بیلیم‌یوردلار]]</text>
      <sha1>lplw281ryj9lp8i2fb8yvxh25xn1kqh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بیتی شرم</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100193</id>
    <revision>
      <id>1593776</id>
      <parentid>872252</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T03:09:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27960</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1593776</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4608" sha1="528l7mdu232sv8y4udey82s0xw71jh0" xml:space="preserve">{{شخص بیلگی قوتوسو
|آد=بیتی شرم
|شکیل=بیتی شرم
|شکیل آدی=
|شکلین اولچوسو =260
|آیری آدلار    =
|قیسا بیلگی   =[[اوْیونچو]]
|میللیت=[[آمریکا بیرلشمیش ایالتلری|آمریکالی]]
|تحصیل = 
|دوْغوم تاریخ ={{Birth date and age|1968|7|17}}
|دوْغوم یئر   =[[Mountainside, New Jersey]], آمریکا بیرلشمیش ایالتلری
|اؤلوم تاریخ  =
|اؤلوم یئر    =
|مزارلیقی=
|اؤلوم سببی=
|حیات یوْلداشی= 
|اۇشاقلاری=
|ایمضا=
| وب‌سایت      =
}}
'''بیتی شرم''' ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسجه]]: Bitty Schram) [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلری|آمریکالی]] [[اوْیونچو]] ۱۹۹۲ – گۆنوموز ایللر آراسیندا سینما ساحه‌سینده چالیشیب.
== اوْینادیغی فیلم‌لر ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! ایل
!آدی 
!روْل 
! class=&quot;unsortable&quot; | نوت
|-
|1992
|''[[Fathers &amp; Sons (film)|Fathers &amp; Sons]]''
|Terry
|
|-
|1992
|''{{sortname|A|League of Their Own}}''
|Evelyn Gardner&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://duboiscountyherald.com/b/welcoming-back-their-own|title=Welcoming back ‘A League Of Their Own’|last=Laman|first=Allen|date=June 19, 2017|work=Dubois County Herald|access-date=2018-04-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180426144747/https://duboiscountyherald.com/b/welcoming-back-their-own|archivedate=2018-04-26}}&lt;/ref&gt;
|
|-
|1993
|''{{sortname|The|Night We Never Met}}''
|Pharmacy Clerk
|
|-
|1993
|''My Family Treasure''
|Young Alexandra
|
|-
|1994
|''[[Chasers]]''
|Flo
|
|-
|1994
|''Full Cycle''
|Sofie
|
|-
|1996
|''[[Caught (1996 film)|Caught]]''
|Amy
|
|-
|1996
|''{{sortname|The|Pallbearer}}''
|Lauren
|
|-
|1996
|''[[Marvin's Room (film)|Marvin's Room]]''
|Janine
|
|-
|1996
|''[[One Fine Day (film)|One Fine Day]]''
|Marla
|
|-
|1998
|''[[Kissing a Fool]]''
|Vicki Pelam
|
|-
|1998
|''[[Cleopatra's Second Husband]]''
|Hallie Marrs
|
|-
|2001
|''{{sortname|The|Tag|nolink=1}}''
|Gina
|Short
|-
|2002
|''[[Unconditional Love (2002 film)|Unconditional Love]]''
|Waitress
|
|-
|2004
|''{{sortname|The|Sure Hand of God|nolink=1}}''
|Christine Bigbee
|
|-
|2006
|''[[A-List (film)|A-List]]''
|Samantha
|
|-
|2016
|''[[Moments of Clarity]]''
|Officer Lori&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.timesheraldonline.com/article/NH/20151113/NEWS/151119943|title=Schram has a bit part in ‘Moments of Clarity’ at Napa Fest|last=Freedman,|first=Richard|date=November 13, 2015|work=Vallejo Times-Herald|access-date=April 26, 2018|language=en}}&lt;/ref&gt;
|'''Nominated'''–[[Maverick Movie Awards]] for Best Ensemble Acting (Feature)
|}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! ایل
!آدی 
!روْل 
! class=&quot;unsortable&quot; | نوت
|-
|1995
|Episode: ''Long Island Fever''
|Penny
|TV فیلم
|-
|1999
|''[[G vs E]]''
|Ani
|Episode: &quot;Gee Your Hair Smells Evil&quot;
|-
|2001
|Episode: ''Destiny''
|
|TV فیلم
|-
|2001
|''[[Strong Medicine]]''
|Juno Bouvoir
|Episode: &quot;Fix&quot;
|-
|2001
|''[[Roswell (TV series)|Roswell]]''
|Bunny
|Episode: &quot;Secrets and Lies&quot;
|-
|2001–02
|''[[Felicity (TV series)|Felicity]]''
|Rita
|Episodes: &quot;Moving On&quot;, &quot;A Perfect Match&quot;, &quot;The Paper Chase&quot;
|-
|2002–2009
|''[[Monk (TV series)|Monk]]''
|[[Sharona Fleming]]
|Regular Seasons 1-3, Guest Season 8&lt;br&gt;'''Nominated'''–[[Golden Globe Award]] for Best Performance by an Actress in a Television Series (Comedy or Musical)
|-
|2005
|''[[Kitchen Confidential (TV series)|Kitchen Confidential]]''
|Reese Ryder
|Episode: &quot;Exile on Main Street&quot;
|-
|2006
|''[[Thief (miniseries)|Thief]]''
|Lila Granville
|TV miniseries
|-
|2007
|''You've Got a Friend''
|Jackie Nelson
|TV فیلم
|-
|2009
|''[[Ghost Whisperer]]''
|Jody
|Episode: &quot;This Joint's Haunted&quot;
|}
== قایناق‌لار ==
{{قایناق}}
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«[[:en:Bitty Schram|Bitty Schram]]»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۱ دسامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 
{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =Bitty Schram
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}

[[بؤلمه:آمریکالی قادین اویونچولار]]</text>
      <sha1>528l7mdu232sv8y4udey82s0xw71jh0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جنیفر وینقت</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102855</id>
    <revision>
      <id>1593782</id>
      <parentid>1583804</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T06:12:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27960</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1593782</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16344" sha1="h5mhdptrgfeddq96tmr31vozgvicbk4" xml:space="preserve">{{شخص بیلگی قوتوسو
|آد=جنیفر وینقت
|شکیل=جنیفر وینقت
|شکیل آدی=Jennifer Winget at the '11th Star Parivaar Awards 2013'.jpg
|شکلین اولچوسو =260
|آیری آدلار    =
|قیسا بیلگی   =[[اوْیونچو]]
|میللیت=[[هیندوستان|هیندوستانلی]]
|تحصیل = 
|دوْغوم تاریخ ={{Birth date and age|df=yes|1985|5|30}}
|دوْغوم یئر   =[[Goregaon]], Mumbai ,هیندوستان
|اؤلوم تاریخ  =
|اؤلوم یئر    =
|مزارلیقی=
|اؤلوم سببی=
|حیات یوْلداشی={{marriage|[[Karan Singh Grover]]|2012|2014|reason=divorced}} 
|اۇشاقلاری=
|ایمضا=
| وب‌سایت      =
}}
'''جنیفر وینقت''' ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسجه]]: Jennifer Winget)، ([[هیندی دیل|هیندیجه]]: जेनिफर विंगेट) [[هیندوستان|هیندوستانلی]] [[اوْیونچو]]
== اوْینادیغی فیلم‌لر ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
! ایل
! Show
!روْل 
! Reference
|-
| 2001
| ''[[Kkusum]]''
| Simran
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2003
| ''[[Kkoi Dil Mein Hai]]''
| Preeti
| style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref name=indiantele&gt;{{cite web|title=Sony to debut Balaji's next 'Kkoi Dil Mein Hai' |url=http://www.indiantelevision.org.in/headlines/y2k3/nov/nov226.htm |publisher=Indian Television Dot Com Pvt Ltd |accessdate=4 October 2014 |location=MUMBAI |date=29 November 2003 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141018150415/http://www.indiantelevision.org.in/headlines/y2k3/nov/nov226.htm |archivedate=18 October 2014  }}&lt;/ref&gt;
|-
|''[[Shaka Laka Boom Boom]]''
| Piya
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref name=exp1&gt;{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Jennifer-wants-to-experiment/articleshow/3177527.cms|title=Jennifer wants to experiment|publisher=[[The Times Of India]]|date=30 June 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2004
| ''[[Kartika (TV series)|Karthika]]''
| Karthika
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.indiantelevision.org.in/headlines/y2k4/aug/aug123.htm |title=Balaji ready with 9 new shows across channels |publisher=Indiantelivision.org |date=13 August 2004 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150101072457/http://www.indiantelevision.org.in/headlines/y2k4/aug/aug123.htm |archivedate=1 January 2015  }}&lt;/ref&gt;
|-
| 2005
|''[[Kasautii Zindagii Kay]]''
| Sneha Bajaj
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/My-man-should-be-like-Richard-Gere/articleshow/2320815.cms|title=‘My man should be like Richard Gere’|publisher=[[The Times Of India]]|date=10 August 2007}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2006
| ''[[Kyaa Hoga Nimmo Kaa]]''
| Natasha
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Jennifer-Winget-to-romance-filmmaker-Kunal-Kohli/articleshow/44179983.cms|title=Jennifer Winget to romance filmmaker Kunal Kohli|publisher=[[The Times Of India]]|date=3 October 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
|''[[Sangam (TV series)|Sangam]]''
| Ganga Bhatia
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/entertainment/television/sangam-hoga-ki-nahi/article1-316185.aspx |title=Sangam hoga ki nahi? |publisher=[[Hindustan Times]] |date=9 June 2008 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150101063344/http://www.hindustantimes.com/entertainment/television/sangam-hoga-ki-nahi/article1-316185.aspx |archivedate=1 January 2015  }}&lt;/ref&gt;
|-
| 2007
| ''[[Kahin To Hoga]]''
| Svetlana
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|-
| rowspan=&quot;6&quot; | 2009
| ''[[Dekh India Dekh]]''
| rowspan=&quot;2&quot; | Host
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|title=Jennifer replaces Shweta on Dekh India Dekh|url=http://entertainment.oneindia.in/television/news/2009/jennifer-replaces-shweta-100709.html|accessdate=7 April 2014|newspaper=oneindia.in|date=10 July 2009|archive-date=2014-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20140318151558/http://entertainment.oneindia.in/television/news/2009/jennifer-replaces-shweta-100709.html|url-status=dead|archivedate=2014-03-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140318151558/http://entertainment.oneindia.in/television/news/2009/jennifer-replaces-shweta-100709.html}}&lt;/ref&gt;
|-
| ''[[List of programs broadcast by STAR One|Laughter Ke Phatke]]''
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|title=It’s not funny, ‘Laughter Ke Phatke’ going off air?|url=http://entertainment.in.msn.com/tv/article.aspx?cp-documentid=3304143|accessdate=7 April 2014|newspaper=msn.com|date=13 January 2010|archive-date=2018-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225092018/http://www.msn.com/en-in/entertainment/tv/?cp-documentid=3304143|dead-url=yes|archivedate=2014-03-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140318134544/http://entertainment.in.msn.com/tv/article.aspx?cp-documentid=3304143}}&lt;/ref&gt;
|-
| ''[[Comedy Circus 3]]''
| Contestant
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|title=Comedy Circus returns with 'Teen Ka Tadka'|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tv-/Comedy-Circus-returns-with-Teen-Ka-Tadka/articleshow/5148188.cms?referral=PM|accessdate=7 April 2014|newspaper=indiatimes.com|date=22 October 2009}}&lt;/ref&gt;
|-
| ''[[Zara Nachke Dikha|Zara Nach Ke Dikha 2]]''
|Host
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|last=Dubey |first=Rachana |title=Entry, exit! |url=http://www.hindustantimes.com/entertainment/television/entry-exit/article1-540912.aspx |accessdate=7 April 2014 |newspaper=hindustantimes.com |date=8 May 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140319222102/http://www.hindustantimes.com/entertainment/television/entry-exit/article1-540912.aspx |archivedate=19 March 2014  }}&lt;/ref&gt;
|-
| ''[[Perfect Bride]]''
| Finale Performer
| style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/tv/news/Perfect-Bride-Rumpa-weds-Hitesh-on-TV/articleshow/5332794.cms|title=Perfect Bride Rumpa weds Hitesh on TV|publisher=[[The Times Of India]]|date=9 December 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
|''[[Dill Mill Gayye]]''
| Dr. Riddhima Gupta
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Telly-heartthrobs-soapy-ride-to-success/articleshow/43533666.cms|title=Telly heartthrobs’ soapy ride to success|publisher=[[The Times Of India]]|date=27 September 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | 2011
| ''[[Zor Ka Jhatka: Total Wipeout]]''
| Contestant
| style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|title=Anchor effect |url=http://www.hindustantimes.com/entertainment/television/anchor-effect/article1-712032.aspx |accessdate=7 April 2014 |newspaper=hindustantimes.com |date=21 June 2009 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140319222207/http://www.hindustantimes.com/entertainment/television/anchor-effect/article1-712032.aspx |archivedate=19 March 2014  }}&lt;/ref&gt;
|-
| ''[[Comedy Ka Maha Muqabala]]''
| rowspan=&quot;2&quot; | Host
|style=&quot;text-align:center;&quot;| &lt;ref&gt;{{cite news|title=There is no question of being overshadowed by the stars in Comedy ka maha muqabla : Jennifer Winget|url=https://in.celebrity.yahoo.com/news/there-question-overshadowed-the-stars-comedy-ka-maha-131025990.html|accessdate=7 April 2014|newspaper=yahoo.com|date=23 March 2011|archivedate=2018-12-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225091948/https://in.style.yahoo.com/news/there-question-overshadowed-the-stars-comedy-ka-maha-131025990.html}}&lt;/ref&gt;
|-
| ''[[Nachle Ve with Saroj Khan]]''
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|title=Jennifer Winget Sunil Grover Genelia Saroj Khan On Shooting Sets Of Dance Reality Show Nachle Ve At RK Studios In Mumbai 2|url=http://pages.rediff.com/photoalbum/preview/rediff-bollywood-photos/genelia-d-souza-and-malaika-arora-khan-on-shooting-sets-of-dance-reality-show-nachle-ve-at-rk-studios-in-mumbai/3917719/40457401/202510/13/jennifer-winget-sunil-grover-genelia-saroj-khan-on-shooting-sets-of-dance-reality-show-nachle-ve-at-rk-studios-in-mumbai--2-|accessdate=7 April 2014|newspaper=rediff.com|date=22 December 2011|archivedate=2018-12-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225092032/http://pages.rediff.com/photoalbum/preview/rediff-bollywood-photos/genelia-d-souza-and-malaika-arora-khan-on-shooting-sets-of-dance-reality-show-nachle-ve-at-rk-studios-in-mumbai/3917719/40457401/202510/13/jennifer-winget-sunil-grover-genelia-saroj-khan-on-shooting-sets-of-dance-reality-show-nachle-ve-at-rk-studios-in-mumbai--2-}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2012
|''[[Teri Meri Love Stories]]''
|Neeti
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/entertainment/television/jennifer-winget-returns-to-acting-with-a-telefilm/article1-918653.aspx|archive-url=https://archive.today/20141214135042/http://www.hindustantimes.com/entertainment/television/jennifer-winget-returns-to-acting-with-a-telefilm/article1-918653.aspx|dead-url=yes|archive-date=14 December 2014|title=Jennifer Winget returns acting with a telefilm|publisher=[[Hindustan Times]]|date=24 August 2014|accessdate=2019-03-13|archivedate=2018-12-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225091959/https://www.hindustantimes.com/archive-news/}}&lt;/ref&gt;
|-
|2013
| ''[[Saraswatichandra (TV series)|Saraswatichandra]]''
|Kumud Desai
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|last=Maheshwri|first=Neha|title=Saraswatichandra: A lavish love story|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/tv/news-interviews/Saraswatichandra-A-lavish-love-story/articleshow/18657678.cms|accessdate=7 April 2014|newspaper=indiatimes.com|date=25 February 2013}}&lt;/ref&gt;
|-
|2016
|''[[Beyhadh]]''
| Maya Mehrotra
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Behad-is-a-good-change-for-me-Jennifer-Winget/articleshow/52075126.cms|title='Behad' is a good change for me:Jennifer Winget|publisher=''[[The Times of India]]''|accessdate=2 May 2016}}&lt;/ref&gt;
|-
|2018
|''[[Bepannaah]]''
|Zoya Siddiqui
|style=&quot;text-align:center;&quot;|
|}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
! ایل
!آدی 
!روْل 
! Reference
|-
| 1995
| ''[[Akele Hum Akele Tum]]''
| Young Girl
| {{citation needed|date=July 2017}}
|-
| 1997
| ''[[Raja Ki Aayegi Baraat]]''
| School Kid
| {{citation needed|date=July 2017}}
|-
| 2000
| ''[[Raja Ko Rani Se Pyar Ho Gaya]]''
| Tanu
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/54572|title=Raja Ko Rani Se Pyar Ho Gaya(2000)|publisher=[[Bollywood Hungama]]}}&lt;/ref&gt;
|-
|2003
| ''[[Kuch Naa Kaho]]''
| Pooja
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/753719|title=Phir Se(2015)|publisher=[[Bollywood Hungama]]}}&lt;br&gt;{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Kunal-Kohli-to-make-his-Bollywood-debut-with-Jennifer-Winget-in-Phir-Se/articleshow/44803429.cms|title=Kunal Kohli to make his Bollywood debut with Jennifer Winget in 'Phir Se!'|publisher=[[The Times Of India]]|date=13 October 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
|2018
|''[[Phir Se... (film)|Phir Se...]]''
| Kajal Kapoor 
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/jennifer-winget-and-kunal-kohlis-debut-film-phir-se-to-be-aired-on-netflix/|title=Jennifer Winget and Kunal Kohli's debut film Phir Se to be aired on Netflix|first=Anusha|last=Iyengar|publisher=|accessdate=9 June 2018}}&lt;/ref&gt;
|}
{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! ایل
! Award
! Category
! Nominated Work
! Reference
|-
|rowspan= 2|2013
|[[Gold Awards]]
|Most Fit Actress
|{{N/A}}
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://entertainment.oneindia.in/television/news/2013/2013-boroplus-gold-awards-2013-winners-list-115204.html#slide252653|title=Boroplus Gold Awards 2013 Winners List|publisher=[[Oneindia.in]]|accessdate=2019-03-13|archivedate=2018-12-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225091934/https://www.filmibeat.com/television/news/2013/2013-boroplus-gold-awards-2013-winners-list-115204.html#slide252653}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Indian Television Academy Awards]]
|Best Actress (Jury)
|''[[Saraswatichandra (TV series)|Saraswatichandra]]''
|&lt;ref name=ITAA&gt;{{cite web|url=http://awardsbyindianshows.weebly.com/indian-television-academy-awards.html|title=Indian Television Academy Awards|publisher=weebly.com |accessdate=8 January 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
|rowspan=3|2017
|HT Most Stylish Awards
|Most Stylish TV Personality 
|{{n/a}}
|&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.filmibeat.com/television/news/2017/jennifer-winget-siddharth-shukla-manish-paul-bag-ht-most-stylish-awards-tv-257317.html|title=Jennifer Winget, Siddharth Shukla &amp; Manish Paul Bag HT Most Stylish TV Awards|work=Filmibeat|access-date=9 August 2018|language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Lions Gold Awards]]
|rowspan=&quot;2&quot; |Best Actress (Jury)
|rowspan=2|''[[Beyhadh]]''
|&lt;ref name=&quot;Lions Gold Awards&quot;&gt;{{cite web|url=http://spicystarsmumbai.com|title=23rd Lions Gold Awards Winner List|accessdate=2021-03-15|archivedate=2018-12-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225091955/http://spicystarsmumbai.com/}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Indian Television Academy Awards]]
|&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/television/ita-awards-2017-winners-list-jennifer-winget-nakuul-mehta-vivian-dsena-see-photos-videos-4924530/lite/|title=ITA Awards 2017 winners list: Jennifer Winget, Vivian Dsena and Nakuul Mehta take home the trophies|work=The Indian Express|access-date=9 July 2018|language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|-
|rowspan=4|2018
|[[Dadasaheb Phalke Award|Dada Saheb Phalke Excellence Awards]]
|Best Actress (Drama)
|{{n/a}}
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/television/top-stories/story/jennifer-winget-hina-khan-karan-patel-win-dadasaheb-phalke-excellence-awards-2018-tv-winners-list-inside-1216970-2018-04-21|title=Jennifer Winget, Hina Khan, Karan Patel win Dadasaheb Phalke Excellence Awards 2018; TV winners list inside|website=India Today|language=en|access-date=9 August 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
|Indian Leaders Affair Awards
|Most Promising Versatile TV Actress
|{{n/a}}
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pinkvilla.com/tv/news-gossip/jennifer-winget-bags-most-promising-versatile-tv-actress-award-418690|title=Jennifer Winget bags the Most Promising Versatile TV Actress award|website=PINKVILLA|language=en|access-date=9 August 2018|archive-date=2018-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20180803194858/https://www.pinkvilla.com/tv/news-gossip/jennifer-winget-bags-most-promising-versatile-tv-actress-award-418690|url-status=dead|accessdate=2019-03-13|archivedate=2018-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180803194858/https://www.pinkvilla.com/tv/news-gossip/jennifer-winget-bags-most-promising-versatile-tv-actress-award-418690}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Gold Awards]]
|Best Actress (Jury)
|rowspan=3|''[[Bepannah]]''
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/gold-awards-2018-winners-list-hina-khan-mouni-roy-surbhi-jyoti-take-home-the-trophies/|title=Gold Awards 2018 complete winners list: Jennifer Winget, Surbhi Jyoti, Surbhi Chandna take home the trophies|work=Bollywood Life|date=20 June 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190320194932/https://www.bollywoodlife.com/news-gossip/gold-awards-2018-winners-list-hina-khan-mouni-roy-surbhi-jyoti-take-home-the-trophies/|archivedate=2019-03-20|accessdate=2019-03-13}}&lt;/ref&gt;
|-
|Telebration Awards
|Best Jodi
(With [[Harshad Chopda]])
|
|-
|2019
|[[Lions Gold Awards]]
|Best Actress (Popular)
|
|}
== قایناق‌لار ==
{{قایناق}}
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«[[:en:Jennifer Winget|Jennifer Winget]]»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۱ دسامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 
{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =Jennifer Winget
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}

[[بؤلمه:هیندوستانلی قادین اویونچولار]]</text>
      <sha1>h5mhdptrgfeddq96tmr31vozgvicbk4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>آستین بیسیس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>109622</id>
    <revision>
      <id>1593767</id>
      <parentid>870918</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T20:18:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27960</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1593767</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5260" sha1="gegu05ptkz8a8qelbd9l2i2aisryxfh" xml:space="preserve">{{شخص بیلگی قوتوسو
|آد=آستین بیسیس
|شکیل=آستین بیسیس
|شکیل آدی=
|شکلین اولچوسو =260
|آیری آدلار    =
|قیسا بیلگی   =[[اوْیونچو]].
|میللیت=[[آمریکا بیرلشمیش ایالتلری|آمریکالی]]
|تحصیل = [[بینقهمتون بیلیم‌یوردو]]
|دوْغوم تاریخ ={{Birth date and age|mf=yes|1976|9|14}}
|دوْغوم یئر   =[[Sea Gate, Brooklyn|Sea Gate]], [[Brooklyn]],
|اؤلوم تاریخ  =
|اؤلوم یئر    =
|مزارلیقی=
|اؤلوم سببی=
|حیات یوْلداشی=  
|اۇشاقلاری=
|ایمضا=
| وب‌سایت      =
}}
'''آستین بیسیس''' ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسجه]]: Austin Basis) [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلری|آمریکالی]] [[اوْیونچو]]. ۱۴ سپتامبر ۱۹۷۶ ‏ ایلینده دۆنیایا گؤز آچیب. اؤز تحصیلینی [[بینقهمتون بیلیم‌یوردو]]دا بیتیرمیش. 2002–گۆنوموز ایللر آراسیندا سینما ساحه‌سینده چالیشیب.
== اوْینادیغی فیلم‌لر ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! ایل
!آدی 
!روْل 
! class=&quot;unsortable&quot; | نوت
|-
| 2002
| ''[[Porn 'n Chicken]]''
| Interviewed Student
| TV movie
|-
| 2004
| ''Spellbound''
| Ben Miller
| TV movie
|-
| 2004
| ''[[Dorian Blues]]''
| Spooky
| 
|-
| 2004
| ''Skips''
| Leo
| short
|-
| 2005
| ''Terrormarketers''
| 
| voice
|-
| 2005
| ''[[Hazard (2005 film)|Hazard]]''
| Angry Deli Vigilante
| 
|-
| 2005
| ''Building Girl''
| Duffy
| 
|-
| 2007
| ''Anthem''
| Man with a Portrait
| short
|-
| 2007
| ''[[American Zombie]]''
| Ivan
| 
|-
| 2007
| ''[[Boxboarders!]]''
| James James
| 
|-
| 2007
| ''Om''
| Bobby
| short
|-
| 2007
| ''[[Dead Tone]]''
| Crazy Cal
| 
|-
| 2007
| ''Life Unkind''
| The Kid
| short
|-
| 2008
| ''[[My Sassy Girl (2008 film)|My Sassy Girl]]''
| Leo
| 
|-
| 2008
| ''[[The Other End of the Line]]''
| Charlie Hendricks
| 
|-
| 2009
| ''The Things We Carry''
| Jake
| 
|-
| 2010
| ''Re-Cut''
| David Stankowitz
| 
|-
| 2011
| ''[[J. Edgar]]''
| Bank Teller
| 
|-
|}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! ایل
!آدی 
!روْل 
! class=&quot;unsortable&quot; | نوت
|-
| 2004
| ''[[Law &amp; Order: Criminal Intent]]''
| Lou-Lou Versini
| 1 episode
|-
| 2006
| ''[[Windfall (TV series)|Windfall]]''
| ATM Man / Sam
| 2 episodes
|-
| 2007
| ''[[Drake &amp; Josh]]''
| Skaggs
| 1 episode
|-
| 2007
| ''[[Studio 60 on the Sunset Strip]]''
| Robby
| 1 episode
|-
| 2008
| ''[[Supernatural (U.S. TV series)|Supernatural]]''
| Kenny Spruce
| episode: &quot;Ghostfacers&quot;
|-
| 2008
| ''[[NCIS: Naval Criminal Investigative Service]]''
| Dallas
| 1 episode
|-
| 2008
| ''[[Life on Mars (U.S. TV series)|Life on Mars]]''
| Willy Kramer
| 1 episode
|-
| 2009
| ''[[Curb Your Enthusiasm]]''
| Waiter
| 1 episode
|-
| 2010–2011
| ''[[Life Unexpected]]''&lt;ref&gt;[http://www.weheart-tv.com/2012/08/a-we-interview-with-austin-basis.html We ♥ TV: A We ♥ Interview with Austin Basis!!&lt;!-- Bot generated آدی --&gt;]&lt;/ref&gt;
| Math Rogers
| 26 episodes
|-
| 2011
| ''[[Necessary Roughness (TV series)|Necessary Roughness]]''
| Phil
| 2 episodes
|-
| 2012
| ''[[Grey's Anatomy]]''
| Devin
| 1 episode
|-
| 2012–2016
| ''[[Beauty &amp; the Beast (2012 TV series)|Beauty &amp; the Beast]]''&lt;ref&gt;[http://www.redandblack.com/variety/beauty-and-the-beast-star-austin-basis-on-show-s/article_5143131c-cbcd-11e2-80fe-001a4bcf6878.html 'Beauty and the Beast' star Austin Basis on show's great success and even better causes - The Red and Black : Variety&lt;!-- Bot generated آدی --&gt;] {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.jewishtribune.ca/arts-and-culture/2013/11/05/actor-thriving-in-beauty-the-beast-role Actor thriving in Beauty &amp; The Beast روْل | Jewish Tribune&lt;!-- Bot generated آدی --&gt;] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140721064552/http://www.jewishtribune.ca/arts-and-culture/2013/11/05/actor-thriving-in-beauty-the-beast-role |date=July 21, 2014 }}&lt;/ref&gt;
| J.T. Forbes
| 70 episodes
|-
| 2018
| ''[[Lucifer (TV series)|Lucifer]]''
| Todd Cornwell
| 1 episode
|-
| 2018
| ''[[Magnum P.I. (2018 TV series)|Magnum P.I.]]''
| Robert Fraser
|1 episode
|}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! ایل
!آدی 
!روْل 
! class=&quot;unsortable&quot; | نوت
|-
| 2010
| ''[[Supernatural (U.S. TV series)#Ghostfacers|Ghostfacers]]''
| Kenny Spruce
| 11 episodes
|}
== قایناق‌لار ==
{{قایناق}}
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«[[:en:Austin Basis|Austin Basis]]»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۲ ژانویه ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 
{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =Austin Basis
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}

[[بؤلمه:آمریکالی کیشی اویونچولار]]</text>
      <sha1>gegu05ptkz8a8qelbd9l2i2aisryxfh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>روس-ایران ساواشی (۱۷۲۲-۱۷۲۳)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>250197</id>
    <revision>
      <id>1593755</id>
      <parentid>1579768</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T16:16:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Safavid_Flag.svg|Safavid_Flag.svg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by ConflictFan|]].</comment>
      <origin>1593755</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5699" sha1="2lcdfhowna0lm01sov7v0d48hypf9e8" xml:space="preserve">{{Infobox military conflict
|partof=[[ایران-روس ساواش‌لاری]]
|image=Lansereships.jpg
|caption=Peter the Great's fleet
|conflict=Russo-Persian War (1722–1723)
|date=18 June 1722 – 12 September 1723
|place=[[قافقاز]], northern [[Iran]]
|result=Russian victory&lt;br&gt;[[Treaty of Saint Petersburg (1723)]]&lt;ref name=&quot;Mikaberidze850&quot;&gt;''Treaty of St Petersburg (1723)'', [[Alexander Mikaberidze]], '''Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia''', Vol. I, ed. Alexander Mikaberidze, (ABC-CLIO, 2011), 850.&lt;/ref&gt;
|territory=Russia gains [[دربند (روسیه)]], [[باکی]], and the provinces of [[Shirvan]], [[Gilan Province|Gilan]], [[Mazandaran Province|Mazandaran]] and [[Gorgan|Astarabad]]. All returned to Iran 9 and 12 years later.
|casus=the [[Tsar]]'s attempt to expand Russian influence in the [[Caspian Sea|Caspian]] and [[Caucasus|Caucasian]] regions and to prevent its rival, the [[عثمانلی ایمپیراتورلوغو]], from territorial gains in the region at the expense of declining mutually neighboring [[Safavid dynasty|Safavid Iran]].
|combatant1={{flag|Russian Empire}}&lt;br /&gt;
* [[Image:Flag of the Cossack Hetmanate.svg|25px]] [[Cossack Hetmanate]]
[[File:Знамено Картлі.gif|22px]] [[Kingdom of Kartli]]&lt;ref name=autogenerated3 &gt;[http://bse.sci-lib.com/article088419.html Персидский поход 1722-23]&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[File:Kabarda3.gif|22px]] [[Kabarday|Kabardia]] (lesser and greater)&lt;ref name=autogenerated6 /&gt;&lt;br /&gt;[[Kalmyk Khanate]]&lt;ref name=autogenerated6 &gt;{{cite web|url=http://adhist.kbsu.ru/book/7/7_2_2.htm|title=722|publisher=|accessdate=9 June 2015|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304044112/http://adhist.kbsu.ru/book/7/7_2_2.htm|url-status=dead|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304044112/http://adhist.kbsu.ru/book/7/7_2_2.htm}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
[[Shamkhalate of Tarki]]&lt;ref name=autogenerated2 &gt;{{cite web|url=http://kumukia.ru/modules.php?name=Pages&amp;pa=showpage&amp;pid=14|title=Кумыкский мир|publisher=|accessdate=9 June 2015|archivedate=2007-10-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071028052534/http://www.kumukia.ru/modules.php?name=Pages&amp;pa=showpage&amp;pid=14}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
Tabasaran principality&lt;ref name=autogenerated14 &gt;{{cite web|url=http://www.lekia.ru/str43.html|title=lekia.ru|publisher=|accessdate=9 June 2015|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304203359/http://www.lekia.ru/str43.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated15&gt;[http://www.mrtabasaran.ru/settlement Официальный сайт администрации Табасаранского района Населенные пункты&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121114080827/http://www.mrtabasaran.ru/settlement |date=2012-11-14 }}&lt;/ref&gt;
|combatant2= [[Safavid dynasty|Safavid Iran]]
|commander1={{flagicon|Russia}} [[بیرینجی پتر]]&lt;br /&gt;{{flagicon|Russia}} [[Fyodor Apraksin]]&lt;br /&gt;{{flagicon|Russia}} [[Mikhail Matyushkin]]&lt;br /&gt;{{flagicon|Russia}} Ivan Matveevich the Red Faced&lt;br /&gt;[[Image:Flag of the Cossack Hetmanate.svg|25px]][[Danylo Apostol]]&lt;br /&gt;[[File:V6flag.JPG|22px]] [[Vakhtang VI of Kartli|Vakhtang VI]]&lt;br /&gt;[[File:Kabarda3.gif|22px]] Murza Cherkassky&lt;ref name=autogenerated6 /&gt;&lt;br /&gt;[[File:Kabarda3.gif|22px]] Aslan-Bek&lt;ref name=autogenerated6 /&gt;&lt;br /&gt;[[Ayuka Khan]]
|commander2= [[شاه]] [[ایکینجی طهماسب]]
|strength1=Russian Army: 61,039&lt;ref name=&quot;History of Iran&quot; /&gt;
|strength2= Unknown
|casualties1=36,664 Russian army deaths&lt;ref name=&quot;History of Iran&quot; /&gt;
|casualties2=Unknown
|}}

'''''روس-ایران ساواشی''' (۱۷۲۲-۱۷۲۳) ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسجه]]: Russo-Persian War (1722–1723)) [[صفویلر]] و قوْنشو اؤلکه‌سی قوشونو آراسیندا باش وئرن دؤیوش.[[قافقاز]] و [[ایران]] یئرینده اوز وئرمیش‌دیر بۇ وۇروشون سوْنو روسیه غلبه‌سیله بیتمیش‌دیر.

== بیرده باخ ==
* [[ایران-روس ساواش‌لاری]]

== قایناق‌لار ==
{{قایناق}}
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«[[:en:Russo-Persian War (1722–1723)|Russo-Persian War (1722–1723)]]»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۸ سپتامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 
{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =Russo-Persian War (1722–1723)
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}

{{ساواش-قارالاما}}
{{Authority control}}

[[بؤلمه:ساواشلار]]
[[بؤلمه:آذربایجان جومهوریتینین تاریخی]]
[[بؤلمه:داغیستانین تاریخی]]
[[بؤلمه:صفویلرین ساواش‌لاری]]
[[بؤلمه:۱۷۲۲-جی ایلده روسیه ایمیپراتورلوغو]]
[[بؤلمه:۱۷۲۳-جو ایلده روسیه ایمیپراتورلوغو]]
[[بؤلمه:۱۷۲۲-جی ایلده ایران]]
[[بؤلمه:۱۷۲۳-جو ایلده ایران]]
[[بؤلمه:باکینین تاریخی]]
[[بؤلمه:گورجیستانین ساواش‌لاری]]
[[بؤلمه:گیلان اوستانینین تاریخی]]
[[بؤلمه:ائرمنیستانین ساواش‌لاری]]</text>
      <sha1>2lcdfhowna0lm01sov7v0d48hypf9e8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>کارنال دؤیوشو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>250265</id>
    <revision>
      <id>1593761</id>
      <parentid>1527241</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T17:49:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Nadir_Shah_Flag.svg|Nadir_Shah_Flag.svg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by ConflictFan|]].</comment>
      <origin>1593761</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6031" sha1="0ypnffk85d98hj39uh8bxvy7g9m8anw" xml:space="preserve">{{Infobox military conflict
|conflict=Battle of Karnal
|partof=[[Nader Shah's invasion of the Mughal Empire]] &amp; the [[نادر شاهین ساواشلاری]]
| image= Nadir Shah at the sack of Delhi - Battle scene with Nader Shah on horseback, possibly by Muhammad Ali ibn Abd al-Bayg ibn Ali Quli Jabbadar, mid-18th century, Museum of Fine Arts, Boston.jpg
| image_size = 250
|caption=Portrait of [[نادرشاه]] at the sack of [[Delhi]] in the aftermath of his victory at Karnal
|date= February 24, 1739
|place=[[Karnal]], [[Punjab region]], [[North India]]
|coordinates={{coord|29|43|36.5|N|77|04|00.7|E|display=inline,title}}
|result=Decisive Persian victory&lt;ref name=&quot;Dupuy711&quot;&gt;Dupuy, R. Ernest and Trevor N. Dupuy, ''The Harper Encyclopedia of Military History'', 4th Ed., (HarperCollinsPublishers, 1993), 711.&lt;/ref&gt;
|territory=The Mughal capital of [[Delhi]] is occupied, and then sacked. All Mughal territories north of the [[سند چایی]] are annexed by the Persian Empire.
|combatant1= [[Iran|Persia]]
|combatant2=[[File:Alam of the Mughal Empire.svg|36px]] [[بؤیوک موغول ایمپیراتورلوغو]]
|commander1= '''[[نادرشاه]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;''([[Shah|Shāhanshāh]])''&lt;/small&gt;
{{Collapsible list
|title =Persian officers
| [[Morteza Mirza Afshar (Nassrollah Mirza)|Nasrollah Mirza Afshar]]
| [[Tahmasp Khan Jalayer]]
| [[Fath Ali Khan Afshar]]
| Lutf Ali Khan Afshar
|[[File:Coat of Arms of the Bagrationi of Mukhrani.svg|25px]][[Heraclius II of Georgia|Erekle II of Georgia]]&lt;ref name=&quot;lang&quot;&gt;David Marshall Lang. [https://books.google.nl/books?id=ITnRAAAAMAAJ&amp;q=Erekle+II+india+georgian+contingent&amp;dq=Erekle+II+india+georgian+contingent&amp;hl=nl&amp;sa=X&amp;ved=0CCAQ6AEwAGoVChMI8bCcrJuWxgIV4QfbCh0q0wAw ''Russia and the Armenians of Transcaucasia, 1797–1889: a documentary record''] Columbia University Press, 1957 (digitalised March 2009, originally from the [[University of Michigan]]) p 142&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;Valeri Silogava, Kakha Shengelia. [https://books.google.nl/books?id=CxcjAQAAIAAJ&amp;q=erekle+II+of+georgia+india&amp;dq=erekle+II+of+georgia+india&amp;hl=nl&amp;sa=X&amp;ved=0CCgQ6AEwAjgKahUKEwiyic7N24zJAhWGWxQKHbIxCt &quot;History of Georgia: From the Ancient Times Through the &quot;Rose Revolution&quot;] Caucasus University Publishing House, 2007 {{ISBN|978-9994086160}} p 158, 278&lt;/ref&gt;
|[[Ahmad Shah Durrani]]
}}
|commander2='''[[محمد شاه قورکانی]]'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;''([[Mughal emperors|Mughal Emperor]])''&lt;/small&gt;
{{Collapsible list
|title =Mughal officers
|[[Qamar-ud-din Khan, Asaf Jah I|Nizam-ul-Mulk]]
|[[Saadat Ali Khan I|Sa'adat Khan]]{{POW}}
|[[Khan Dowran VII|Khan Dowran]]{{DOW}}
|Sa’ad ud-Din Khan
|Nisar Muhammad Khan
|Khwaja Ashura
|Muzaffar Khan{{KIA}}
|Ali Hamid Khan{{KIA}}
|Muhataram{{KIA}}
|Aslih Khan{{KIA}}
|Ali Ahmad Khan{{KIA}}
|Shahdad Afghan{{KIA}}
|Yadgar Hasan Koka{{KIA}}
|Ashraf Khan{{KIA}}
|Itibar Khan{{KIA}}
|Aqil Beg ''Kambalposh''{{KIA}}
|Mir Kalu{{KIA}}
|Jan Nisar Khan{{KIA}}
|Ratan Chand{{KIA}}
}}
|strength1=55,000
*Hundreds of cannon &amp; [[zamburak]]s
|strength2=300,000&lt;ref name=&quot;Jaques 2006 512&quot;&gt;{{Citation | last = Jaques | first = Tony | contribution = Karnal-1739-Nader Shah#Invasion of India | year = 2006 | title = Dictionary of Battles and Sieges: A Guide to 8,500 Battles from Antiquity through the Twenty-first Century | pages = 512 | place = Westport, CT | publisher = Greenwood }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Axworthy254&quot;&gt;[[Michael Axworthy|Axworthy, Michael]] (2009). ''The Sword of Persia: Nader Shah, from tribal warrior to conquering tyrant'', p. 254. I. B. Tauris&lt;/ref&gt;
*2,000 [[War elephant|War Elephants]]
*3,000 [[Cannon]]
|casualties1=1,100&lt;ref name=&quot;Axworthy263&quot;&gt;[[Michael Axworthy|Axworthy, Michael]] (2009). ''The Sword of Persia: Nader Shah, from tribal warrior to conquering tyrant'', p. 263. I. B. Tauris&lt;/ref&gt;
|casualties2=20,000–30,000&lt;ref name=&quot;Axworthy254&quot; /&gt;
}}

'''''کارنال دؤیوشو''' ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسجه]]: Battle of Karnal) [[بؤیوک موغول ایمپیراتورلوغو]] و [[ایران]] قوشونو آراسیندا باش وئرن دؤیوش.[[کرنال]] یئرینده اوز وئرمیش‌دیر بۇ وۇروشون سوْنو ایران غلبه‌سیله بیتمیش‌دیر

== گؤرونتولر ==

&lt;gallery&gt;
file:Elephants pushing cannons drawn by bullocks.jpg
file:Karnal battle based on Axworthy's interpretation.jpg
file:Battle of Karnal.jpg
file:Battle of Karnal.gif
file:Chehel Sotoun isfahan.jpg
file:7 Muhammad Shah and Nadir Shah. 1740, Musee Guimet, Paris.jpg
file:Nadir Shah on the Peacock Throne after his defeat of Muhammad Shah. ca. 1850, San Diego MOA.jpg
file:THE FIRST SIGHT THAT MET HIS GAZE WAS THE BODIES OF HIS MURDERED COUNTRYMEN..gif
file:Jama Masjid, Delhi, watercolour, 1852.jpg
file:Croquis du Koh-i-Noor d'après Tavernier.jpg
file:The Daria-e Noor (Sea of Light) Diamond from the collection of the national jewels of Iran at Central Bank of Islamic Republic of Iran.jpg

&lt;/gallery&gt;
== قایناق‌لار ==
{{قایناق}}
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«[[:en:Battle of Karnal|Battle of Karnal]]»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۸ سپتامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 
{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =Battle of Karnal
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}

{{ساواش-قارالاما}}
{{Authority control}}

[[بؤلمه:ساواشلار]]
[[بؤلمه:بؤیوک موغول ایمپیراتورلوغونون دؤیوشولری]]
[[بؤلمه:افشارلار ین دؤیوشولری]]
[[بؤلمه:۱۷۳۹-جو ایلده هیندوستان]]
[[بؤلمه:هاریانانین تاریخی]]</text>
      <sha1>0ypnffk85d98hj39uh8bxvy7g9m8anw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>صفوی-عوثمانلی ساواشی (۱۵۷۸-۱۵۹۰)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>255520</id>
    <revision>
      <id>1593751</id>
      <parentid>639649</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T16:15:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Safavid_Flag.svg|Safavid_Flag.svg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by ConflictFan|]].</comment>
      <origin>1593751</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3027" sha1="rnnbdsj02yrhihp55cy6hs5l7t4e7z0" xml:space="preserve">{{Infobox military conflict
|conflict=صفوی-عوثمانلی ساواشی (۱۵۷۸-۱۵۹۰)
|image=
|caption=&lt;!--Map showing Ottoman conquests in [[آذربایجان جومهوریتی]] and the [[قافقاز]] as far as the [[Caspian sea]] during the Ottoman–Safavid War (1578–1590).---&gt;
|partof= [[ایران-عوثمانلی ساواشلاری]]
|date=۱۵۷۸–۱۹۰
|place= بین‌النهرین ([[عراق]])، [[قافقاز]] ([[شومالی قافقاز|شومالی]] و [[گونئی قافقاز]])
|result=Decisive Ottoman victory, [[Treaty of Istanbul (1590)]]
|territory=
|combatant1= [[صفویلر]]&lt;br&gt; 
* [[File:Coat of arms of Kartli Georgia.png|20px]][[Kingdom of Kartli (1484-1762)|Kingdom of Kartli]] 
|combatant2={{flag|Ottoman Empire}} &lt;br&gt;
* {{flagicon|Crimea|tatar}} [[قیریم خانلیغی]]
|commander1= [[Mohammed Khodabanda]]&lt;br&gt; [[Abbas I of Persia|Shah Abbas I]] &lt;br&gt; [[Imam-Quli Khan|Imam-Quli Khan Undiladze]] &lt;br&gt; [[Mirza Salman Jabiri]] (assassinated in the later stages of the war) &lt;br&gt; [[Hamza Mirza]] (assassinated in the later stages of the war)&lt;br&gt;[[File:Coat of arms of Kartli Georgia.png|20px]] [[Simon I of Kartli|Shahnavaz Khan]] (Simon I of Kartli)
|commander2={{flagicon|Ottoman Empire}} Sultan [[اۆچونجو مراد]]&lt;br&gt;{{flagicon|Ottoman Empire}} [[Sokollu Mehmed Pasha]]&lt;br&gt; {{flagicon|Ottoman Empire}} [[Lala Kara Mustafa Pasha]]&lt;br&gt;{{flagicon|Ottoman Empire}} [[Sinan Pasha]]&lt;br&gt;{{flagicon|Ottoman Empire}} [[Özdemiroğlu Osman Pasha]]&lt;br&gt;{{flagicon|Ottoman Empire}} [[Cığalazade Yusuf Sinan Pasha]]&lt;br&gt;{{flagicon|Crimea|tatar}} [[Adil Giray Khan]]{{KIA}}
|strength1=
|strength2=
|casualties1=
|casualties2=
}}

'''''صفوی-عوثمانلی ساواشی''' (۱۵۷۸-۱۵۹۰) ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسجه]]: Ottoman–Safavid War (1578–90)) [[عراق]] و [[قافقاز]] و [[گونئی قافقاز]] یئرینده اوز وئرمیش‌دیر بۇ وۇروشون سوْنو [[عثمانلی ایمپیراتورلوغو]] غلبه‌سیله بیتمیش‌دیر
== قایناق‌لار ==
{{قایناق}}
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«[[:en:Ottoman–Safavid War (1578–90)|Ottoman–Safavid War (1578–90)]]»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۸ سپتامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 
{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =Ottoman–Safavid War (1578–90)
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}

{{ساواش-قارالاما}}
{{Authority control}}

[[بؤلمه:ساواشلار]]
[[بؤلمه:قافقازین تاریخی]]
[[بؤلمه:داغیستانین تاریخی]]</text>
      <sha1>rnnbdsj02yrhihp55cy6hs5l7t4e7z0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>صفوی-عوثمانلی ساواشی (۱۵۳۲-۱۵۵۵)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>255521</id>
    <revision>
      <id>1593750</id>
      <parentid>1520446</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T16:15:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Safavid_Flag.svg|Safavid_Flag.svg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by ConflictFan|]].</comment>
      <origin>1593750</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3296" sha1="s0gdr7pztcawy7t0mvd0j0cjx5pd151" xml:space="preserve">{{Infobox military conflict|
|conflict=Ottoman-Safavid War of 1532–1555
|image=Sueleymanname nahcevan.jpg
|image_size=300px
|caption=Miniature from the ''[[Süleymanname]]'' depicting Suleiman marching with an army in [[Nakhichivan Autonomous Republic|Nakhchivan]], summer 1554, at the end of the Ottoman-Safavid War.
|partof=the [[Ottoman–Persian Wars]]
|date=1532–1555
|place=[[بین النهرین]], [[Armenian Highlands]], [[Azerbaijan (Iran)|Iranian Azarbaijan]]
|result= '''Decisive Ottoman victory;
|territory=
''Ottomans''' gain large parts of [[بین النهرین]] (Iraq), Western [[Kurdistan]], [[Western Armenia]], and Western [[Georgia (country)|Georgia]]
[[ارزروم]], [[Van, Turkey|Van]], and [[Shahrizor]] become buffer zones.
|combatant1= [[صفویلر]]
|combatant2={{flag|Ottoman Empire}}
|commander1= [[بیرینجی شاه طهماسب]]&lt;br&gt; [[Shahverdi Sultan]]&lt;br&gt;
 [[Ismail II|Ismail Mirza]]
|commander2={{flagicon|Ottoman Empire}} [[سلیمان قانونی]]&lt;br&gt;{{flagicon|Ottoman Empire}} [[Pargali Ibrahim Pasha]] (until 1535 when he was sent to Istanbul)&lt;br&gt;{{flagicon|Ottoman Empire}} [[İskender Çelebi]] (until his execution in 1535)
&lt;br&gt;{{flagicon|Ottoman Empire}} [[Rustem Pasha|Damat Rustem Pasha]] (1548–1555 in the fulltime campaign )&lt;br&gt;{{flagicon|Ottoman Empire}} [[Selim II|Sehzade Selim]]&lt;br&gt;{{flagicon|Ottoman Empire}} [[Alqas Mirza]] [[POW]] (until his capture by his brother Tahmasp in 1549)&lt;br&gt;{{flagicon|Ottoman Empire}} [[Kara Ahmed Pasha]] 
|strength1=60,000 men&lt;br&gt;10 pieces of artillery
|strength2=200,000 men&lt;br&gt;300 pieces of artillery
|casualties1=
|casualties2=
}}

'''''صفوی-عوثمانلی ساواشی''' (۱۵۳۲-۱۵۵۵) ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسجه]]: Ottoman–Safavid War (1532–55)) [[عثمانلی ایمپیراتورلوغو]] و [[صفویلر]] قوشونو آراسیندا باش وئرن دؤیوش.[[بین النهرین]] و [[آذربایجان]] یئرینده اوز وئرمیش‌دیر بۇ وۇروشون سوْنو [[عثمانلی ایمپیراتورلوغو]] غلبه‌سیله بیتمیش‌دیر

== گؤرونتولر ==

&lt;gallery&gt;
File:Ritratto dell ambasciatore Gabriel de Luetz d Aramont Tiziano Vecellio 1541 1542 oil on canvas 76 x 74 cm.jpg
File:The Rock and Walled City of Van (1893).jpg

&lt;/gallery&gt;
== قایناق‌لار ==
{{قایناق}}
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«[[:en:Ottoman–Safavid War (1532–55)|Ottoman–Safavid War (1532–55)]]»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۸ سپتامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 
{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =Ottoman–Safavid War (1532–55)
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}

{{ساواش-قارالاما}}
{{Authority control}}

[[بؤلمه:ساواشلار]]
[[بؤلمه:ائرمنیستانین تاریخی]]
[[بؤلمه:عراق تاریخی]]</text>
      <sha1>s0gdr7pztcawy7t0mvd0j0cjx5pd151</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>صفویه و گورکانیلر ساواشی (۱۶۲۲–۲۳)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>255580</id>
    <revision>
      <id>1593748</id>
      <parentid>639655</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T16:15:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Safavid_Flag.svg|Safavid_Flag.svg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by ConflictFan|]].</comment>
      <origin>1593748</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2171" sha1="f3xj5bcs82s8pqbzmzsfq0dzb03i5ug" xml:space="preserve">{{Infobox military conflict
|conflict=Mughal–Safavid War
|image=
|caption=
|partof=[[Mughal–Persian Wars]]
|date=1622–1623
|place=nowadays [[افغانیستان]]
|result=Safavid victory
|territory=[[Kandahar]] falls to Safavid Iran
|combatant1= [[صفویلر]]
|combatant2=[[File:Alam of the Mughal Empire.svg|25px|border]][[بؤیوک موغول ایمپیراتورلوغو]]
|commander1= [[بیرینجی شاه عباس صفوی]]
|commander2=[[File:Alam of the Mughal Empire.svg|25px|border]][[Jahangir]]
|strength1= 5000
|strength2= 3000
|casualties1=
|casualties2=
}}

'''''صفویه و گورکانیلر ساواشی''' (۱۶۲۲–۲۳) ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسجه]]: Mughal–Safavid War (1622–23)) [[بؤیوک موغول ایمپیراتورلوغو]] و [[صفویلر]] قوشونو آراسیندا باش وئرن دؤیوش.[[افغانیستان]] یئرینده اوز وئرمیش‌دیر بۇ وۇروشون سوْنو [[صفویلر]] غلبه‌سیله بیتمیش‌دیر

== گؤرونتولر ==

&lt;gallery&gt;
file:Muhammad Ali Beg.jpg

&lt;/gallery&gt;
== قایناق‌لار ==
{{قایناق}}
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«[[:en:Mughal–Safavid War (1622–23)|Mughal–Safavid War (1622–23)]]»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۸ سپتامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 
{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =Mughal–Safavid War (1622–23)
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}

{{ساواش-قارالاما}}
{{Authority control}}

[[بؤلمه:ساواشلار]]
[[بؤلمه:بؤیوک موغول ایمپیراتورلوغونون دؤیوشولری]]
[[بؤلمه:صفویلرین ساواش‌لاری]]
[[بؤلمه:افغانیستانین ساواش‌لاری]]</text>
      <sha1>f3xj5bcs82s8pqbzmzsfq0dzb03i5ug</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بغدادین آلینماسی (۱۶۳۸)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>255746</id>
    <revision>
      <id>1593749</id>
      <parentid>611375</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T16:15:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Safavid_Flag.svg|Safavid_Flag.svg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by ConflictFan|]].</comment>
      <origin>1593749</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3066" sha1="nl4nvcmo4fx1p3snel8b52hk4emx41y" xml:space="preserve">{{Infobox military conflict
|conflict    =Siege of Baghdad (1638)
|partof      =[[Ottoman–Safavid War (1623–1639)]]
| image       = IV. Murat.jpg
| image_size  = 300
|caption     =Portrait of Murad IV
|date        =15 November – 25 December 1638
|place       =[[بغداد]], [[عراق]]
|coordinates =
|map_type    =
|latitude    =
|longitude   =
|map_size    =
|map_marksize =
|map_caption =
|map_label   =
|territory   =Ottomans recapture [[بغداد]]
|result      =Decisive Ottoman victory, [[Treaty of Zuhab]]
|status      =
|combatant1  = [[صفویلر]]
|combatant2  ={{flag|Ottoman Empire}}
|commander1  = [[Bektash Mirimanidze|Bektash Khan Gorji]]
|commander2  ={{flagicon|Ottoman Empire|1453}} [[Murat IV]]&lt;br&gt;{{flagicon|Ottoman Empire|1453}} Grand Vizier [[Tayyar Mehmet Pasha]] {{KIA}}
|units1      =
|units2      =
|strength1   =40,000 infantry&lt;br&gt;211 fortified city towers&lt;ref name=&quot;Islamic&quot;&gt;{{cite book|last=Mikaberidze|first=Alexander|title=Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia|publisher=ABC-CLIO|year=2011|ISBN=9781598843378|page=177|url=https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&amp;pg=PA177&amp;dq=baghdad+1638&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=yFu4Ub7aCdKb1AXvuoEg&amp;ved=0CDkQ6AEwAg#v=onepage&amp;q=baghdad%201638&amp;f=false}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;100 cannons
|strength2   =35,000 infantry&lt;br&gt;73,000 cavalry&lt;br&gt;200 cannons&lt;br&gt;not in combat: 8,000 (''lağımcı'') miners and sappers&lt;ref name=&quot;Islamic&quot;/&gt;&lt;br&gt;24,000 (''beldar'') military laborers &lt;ref name=&quot;Islamic&quot;/&gt;
|casualties1 =High
|casualties2 =High{{sfn|Kia|2017|page=131}}
|notes       = Most of the city residents were massacred by the Ottomans after the capture.&lt;ref name=&quot;Islamic&quot;/&gt;
|campaignbox ={{Campaignbox Ottoman–Safavid War (1623–39)}}
}}

'''''بغدادین آلینماسی''' (۱۶۳۸) ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسجه]]: Capture of Baghdad (1638)) [[عثمانلی ایمپیراتورلوغو]] و [[صفویلر]] قوشونو آراسیندا باش وئرن دؤیوش.[[بغداد]] و [[عراق]] یئرینده اوز وئرمیش‌دیر بۇ وۇروشون سوْنو [[عثمانلی ایمپیراتورلوغو]] غلبه‌سیله بیتمیش‌دیر
== قایناق‌لار ==
{{قایناق}}
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«[[:en:Capture of Baghdad (1638)|Capture of Baghdad (1638)]]»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۸ سپتامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 
{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =Capture of Baghdad (1638)
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}

{{ساواش-قارالاما}}
{{Authority control}}

[[بؤلمه:ساواشلار]]
[[بؤلمه:صفویلرین دؤیوشولری]]</text>
      <sha1>nl4nvcmo4fx1p3snel8b52hk4emx41y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>هورمز فتحی (۱۶۲۲)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>256181</id>
    <revision>
      <id>1593757</id>
      <parentid>664030</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T16:17:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Safavid_Flag.svg|Safavid_Flag.svg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by ConflictFan|]].</comment>
      <origin>1593757</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1251" sha1="119o31tmkhwacf3s9mnp3gpuyo9zaus" xml:space="preserve">{{Infobox military conflict|
conflict=Capture of Hormuz| 
image=[[File:Fortress of Hormuz.jpg|300px]]|
caption=The city and fortress of Ormuz, 17th century|
date=February 1622 – 22 April 1622|
place=[[Hormuz Island]], [[فارس کؤرفزی]] (present day [[Iran]])|
result=Anglo-Persian victory|
territory=Ormuz annexed to [[Safavid Persia|Persia]]|
combatant1= [[صفویلر]]&lt;br&gt;[[File:British East India Company flag.svg|22px|border]] [[English East India Company]]|
combatant2=[[File:Flag Portugal (1578).svg|24px|border]] [[پورتوقال ایمپیراتورلوغو]]&lt;br&gt;[[Ormus]]|
commander1=[[Imam-Quli Khan]]&lt;br&gt;Captain Blythe|
commander2=Governor Simão de Melo|
strength1=3000 Persians&lt;br&gt;5 English warships and 4 [[Full-rigged pinnace|pinnace]]s|
strength2=Over 1000|
casualties1=Unknown but light|
casualties2=Light, 1000 surrendered;&lt;br&gt;Kingdom of Ormus deposed;&lt;br&gt;Portuguese presence in the Persian Gulf reduced to Muscat
}}

''

== گؤرونتولر ==

&lt;gallery&gt;
file:Qeshm Portuguese Castle.jpg
file:Portuguese Castle (Hormuz).jpg
file:Hendrick van der Borcht, Navigator with Globe and Dividers.jpg

&lt;/gallery&gt;

[[بؤلمه:پورتوقال ایمپیراتورلوغو]]
[[بؤلمه:صفویلرین دؤیوشولری]]</text>
      <sha1>119o31tmkhwacf3s9mnp3gpuyo9zaus</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>وان موحاصیره‌سی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>266920</id>
    <revision>
      <id>1593758</id>
      <parentid>574198</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T16:17:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Safavid_Flag.svg|Safavid_Flag.svg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by ConflictFan|]].</comment>
      <origin>1593758</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1863" sha1="clfbu8efzyngg0wspqdv9ga4ib5ywwk" xml:space="preserve">{{Infobox military conflict
|conflict=Siege of Van
|image=The Rock and Walled City of Van (1893).jpg
|image_size=250px
|caption=The walled city of [[وان]]
|partof=the [[صفوی-عوثمانلی ساواشی (۱۵۳۲-۱۵۵۵)]] within&lt;br /&gt;[[Ottoman–Persian Wars]]
|date=25 August 1548
|place=[[وان]], [[صفویلر]] 
|result=Ottoman victory
|combatant1= [[صفویلر]]
|combatant2=[[Image:Flag of the Ottoman Empire (1453-1844).svg|35x24px]] [[عثمانلی ایمپیراتورلوغو]]
|commander1=[[بیرینجی شاه طهماسب]]
|commander2=[[سلیمان قانونی]]
|strength1=
|strength2=
|casualties1=
|casualties2=
}}
'''''وان موحاصیره‌سی''' ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسجه]]: Siege of Van (1548)) [[عثمانلی ایمپیراتورلوغو]] و [[صفویلر]] قوشونو آراسیندا باش وئرن دؤیوش.[[وان]] و [[صفویلر]] یئرینده اوز وئرمیش‌دیر بۇ وۇروشون سوْنو [[عثمانلی ایمپیراتورلوغو]] غلبه‌سیله بیتمیش‌دیر
== گؤرونتولر ==
&lt;gallery&gt;
file:Ritratto dell ambasciatore Gabriel de Luetz d Aramont Tiziano Vecellio 1541 1542 oil on canvas 76 x 74 cm.jpg
&lt;/gallery&gt;
== قایناق‌لار ==
{{قایناق}}
{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =Siege of Van (1548)
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}
{{ساواش-قارالاما}}
{{Authority control}}

[[بؤلمه:ساواشلار]]
[[بؤلمه:وانین تاریخی]]
[[بؤلمه:صفویلرین دؤیوشولری]]</text>
      <sha1>clfbu8efzyngg0wspqdv9ga4ib5ywwk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>قندهار موحاصیره‌سی (۱۶۰۵–۰۶)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>266952</id>
    <revision>
      <id>1593759</id>
      <parentid>574230</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T16:17:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Safavid_Flag.svg|Safavid_Flag.svg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by ConflictFan|]].</comment>
      <origin>1593759</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1480" sha1="g80uod5sjq1a1y1tqff8wvhz4u0lr7f" xml:space="preserve">{{Infobox military conflict
|conflict=Siege of Kandahar
|image=
|caption=
|partof=
|date=1605–1606
|place=[[Kandahar]], [[افغانیستان]]
|result=Mughal victory
|territory=
|combatant1= [[صفویلر]]
|combatant2=[[بؤیوک موغول ایمپیراتورلوغو]]
|commander1=[[Hosayn Khan]]
|commander2=[[Šāh Beg Khan]]
|strength1=
|strength2=
|casualties1=
|casualties2=
}}
'''''قندهار موحاصیره‌سی''' (۱۶۰۵–۰۶) ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسجه]]: Siege of Kandahar (1605–06)) [[بؤیوک موغول ایمپیراتورلوغو]] و [[صفویلر]] قوشونو آراسیندا باش وئرن دؤیوش.[[افغانیستان]] یئرینده اوز وئرمیش‌دیر
== قایناق‌لار ==
{{قایناق}}
{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =Siege of Kandahar (1605–06)
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}
{{ساواش-قارالاما}}
{{Authority control}}

[[بؤلمه:ساواشلار]]
[[بؤلمه:بؤیوک موغول ایمپیراتورلوغونون دؤیوشولری]]
[[بؤلمه:صفویلرین دؤیوشولری]]
[[بؤلمه:افغانیستانین ساواش‌لاری]]</text>
      <sha1>g80uod5sjq1a1y1tqff8wvhz4u0lr7f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بهارتی ایرتل</title>
    <ns>0</ns>
    <id>297887</id>
    <revision>
      <id>1593772</id>
      <parentid>1574706</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T02:34:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27960</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1593772</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4495" sha1="20e344d3h98si82yuajagfzrmfif77h" xml:space="preserve">{{Infobox company
| name = Bharti Airtel Limited
| logo = Bharti Airtel Limited.svg
| logo_size = 200px
| type = [[Public company|Public]]
| traded_as = {{Unbulleted list|{{BSE|532454}}|{{NSE|BHARTIARTL}}|[[BSE SENSEX|BSE SENSEX Constituent]]}}
| ISIN = INE397D01024
| industry = [[Telecommunications]]
| founder = [[Sunil Mittal]]
| area_served = Worldwide
| key_people = {{Unbulleted list|Sunil Mittal {{Small|(Chairman)}}| Gopal Vittal {{Small|(MD &amp; CEO)}}}}
| products = {{Unbulleted list|[[Landline|Fixed line telephone]]|[[Mobile phone]]|[[Broadband]]|[[Satellite television]]|[[Digital television]]|[[Internet television]]|[[IPTV]]}}
| revenue = {{INRConvert|955.9|b}} (2017)&lt;ref name=6-K&gt;{{cite web|url= http://www.airtel.in/about-bharti/equity/results/#parentHorizontalTab291|title= Bharti Airtel Financial Statements 2017|publisher=Bharti Airtel Ltd}}&lt;/ref&gt;
| operating_income = {{INRConvert|354|b}} (2017)&lt;ref name=6-K/&gt;
| net_income = {{INRConvert|42.4|b}} (2017)&lt;ref name=6-K/&gt;
| assets = {{INRConvert|2327|b}} (2017)&lt;ref name=6-K/&gt;
| equity = {{INRConvert|800|b}} (2017)&lt;ref name=6-K/&gt;
| num_employees = 25,400 (2016)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.macroaxis.com/invest/ratio/BHARTIART.NS--Number_of_Employees |title=Bharti Airtel Number of Employees &amp;#124; BHARTIART.NS Calcutta |publisher=Macroaxis.com |date= |accessdate=12 November 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304031603/http://www.macroaxis.com/invest/ratio/BHARTIART.NS--Number_of_Employees |archivedate=2016-03-04}}&lt;/ref&gt;
| parent = [[بهارتی اینترپرایز]] (64%)&lt;br /&gt;[[SingTel]] (36%)&lt;ref name=&quot;AIRTEL-SHP-00&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.airtel.in/wps/wcm/connect/about+bharti+airtel/Bharti+Airtel/Investor+Relations/Shares/PG_Shares?countrytabs=1 |title=Shareholding Pattern &amp;#124; Bharti Airtel |publisher=Airtel.in |date= |accessdate=28 June 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120524043538/http://www.airtel.in/wps/wcm/connect/about%2Bbharti%2Bairtel/Bharti%2BAirtel/Investor%2BRelations/Shares/PG_Shares?countrytabs=1 |archivedate=24 May 2012 |df=dmy }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AIRTEL-SHP-01&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.airtel.in/wps/wcm/connect/eaa4f38049da295db5a6f7d8801acd16/Shareholding_pattern_December_31_2011.pdf?MOD=AJPERES |title=Shareholding Pattern as of Dec 2011&amp;#124; Bharti Airtel |date= |accessdate=28 June 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120826163655/http://www.airtel.in/wps/wcm/connect/eaa4f38049da295db5a6f7d8801acd16/Shareholding_pattern_December_31_2011.pdf?MOD=AJPERES |archivedate=26 August 2012 |df=dmy }}&lt;/ref&gt;
| subsid = {{Collapsible list |[[Airtel India]]
&lt;br&gt;  [[Airtel Payments Bank Limited]] &lt;br&gt; [[Airtel Sri Lanka]] &lt;br&gt; [[Airtel Africa]]
&lt;br&gt; [[Wynk]] &lt;br&gt; [[Robi]] &lt;br&gt; [[Telenor India]]}}
| founded = {{Start date and age|1995|07|07|df=yes}}&lt;ref name=&quot;airtel.in&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.airtel.in/about-bharti/investor-relations/company-profile/fact-sheet/ |title=Overview |publisher=Airtel.in |date= |accessdate=12 November 2015}}&lt;/ref&gt;
| location = Bharti Crescent, 1, [[Nelson Mandela Road]], New Delhi, [[هیندوستان]]&lt;ref name=&quot;airtel.in&quot;/&gt;
| homepage = {{URL|http://www.airtel.com/}}
}}
'''بهارتی ایرتل''' ([[اینگیلیسجه]]: Bharti Airtel) سهامی عام و یا [[خالقا آچیق شیرکت]]دیر. بۇ شیرکت [[تله‌کام]] ساحه‌سینده فعالیّت گؤستریر. شیرکت [[Sunil Mittal]] طرفیندن قۇرولموش‌دور. چالیشان ایشچی‌لرینین سایی‌سی ۲۵٬۴۰۰ نفر اوْلوب.
== گؤرونتولر ==

&lt;gallery&gt;
File:Bharti-Airtel-Country-Map.PNG|    
File:Bharti Airtel logo.svg|

&lt;/gallery&gt;
== قایناق‌لار ==
{{قایناق}}
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«[[:en:Bharti Airtel|Bharti Airtel]]»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۰ دسامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 
{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =Bharti Airtel
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}
{{شیرکت-قارالاما}}
{{Authority control}}

[[بؤلمه:شیرکت‌لر]]</text>
      <sha1>20e344d3h98si82yuajagfzrmfif77h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>رنفه اوپرادورا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>299960</id>
    <revision>
      <id>1593760</id>
      <parentid>1593613</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T17:08:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Andreuvv</username>
        <id>13215</id>
      </contributor>
      <origin>1593760</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3898" sha1="6lxwv88hnufdk04fv9kc3hwjo8voqk4" xml:space="preserve">{{Infobox company|
| name = Renfe Operadora
| type = [[Government of Spain|State]]-owned company
| logo = Logotipo de Renfe Operadora.svg
| logo_size = 200px
| location_city = [[مادرید]]
| location_country = Spain
| industry = Rail transport
| products = Rail transport, [[Freight]]
| revenue = {{profit}} [[Euro|€]] 3.6 billions (2017)&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.expansion.com/empresas/industria/2018/03/22/5ab3837746163f171c8b4692.html|title=Renfe ganó 69,8 millones en 2017 frente a las pérdidas de 2016 - EXPANSION|work=EXPANSION|access-date=2018-04-29|language=es}}&lt;/ref&gt;
| foundation = 24 January 1941 (original)&lt;br&gt;1 January 2005 (Renfe Operadora)
| predecessors  = 
| net_income = {{profit}} [[Euro|€]] 69.8 millions (2017)
| operating_income =  
| num_employees = 13,720 (2018)&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.abc.es/economia/abci-renfe-presenta-otro-plan-bajas-voluntarias-para-2018-hasta-805-trabajadores-201801281809_noticia.html|title=Renfe presenta otro plan de bajas voluntarias para 2018 de hasta 805 trabajadores|work=abc|access-date=2018-04-29|language=es-ES}}&lt;/ref&gt;
| owner = Government of Spain (100%)
| key_people = Julio Gómez-Pomar Rodríguez (CEO),&lt;br /&gt;Enrique Peña Pérez,&lt;br /&gt;Manuel Fresno Castro,&lt;br /&gt;José Luis Marroquín
| subsid =Renfe Cercancías
| website ={{url|renfe.com}}
}}
'''رنفه اوپرادورا''' ([[اینگیلیسجه]]: Renfe Operadora) بیر شیرکت دیر. بۇ شیرکت [[نقلیات]] ساحه‌سینده فعالیّت گؤستریر. چالیشان ایشچی‌لرینین سایی‌سی ۱۳٬۷۲۰ نفر اوْلوب.
== گؤرونتولر ==

&lt;gallery&gt;
File:Madrid_-_Tren_automotor_TAF_9522_-_130120_115849.jpg|    
File:RENFE logo.png|    
File:Utebo 01.JPG|[[Cercanías]] [[Civia]] [[Zaragoza]] File:Renfe clase 100.JPG|[[AVE]]   File:Trains at Seville Santa Justus station.jpg|    
File:Red ferroviaria espa ola.png|    
File:Renfeticket.PNG|    
File:RENFE 447 Enveigt.jpg|[[Rodalies]]   
|[[Electric multiple unit|EMU]]   
|[[بیلبائو]] [[مادرید]] [[San Sebastián]] [[Santander, Cantabria|Santander]]
|[[RENFE Class 447]] [[بارسلونا]] [[مادرید]] [[Valencia, Spain|Valencia]]
|[[بارسلونا]] [[مادرید]]  
|[[Civia]] [[Asturias]] [[Cercanías Barcelona|Barcelona]] [[Cádiz]]
|[[RENFE Class 592]] [[Diesel multiple unit|DMU]] [[Valencia, Spain|Valencia]] [[Murcia]]File:Train station, Zamora (Spain).jpg|    
File:Toledo railwaystation 01.jpg|    
File:Atocha Station, Madrid.jpg|    
File:Valencia dworzec.jpg|   
|   
|
|[[RENFE Class 592]]   
|[[IC3|RENFE Class 594]]   
|   
|
|[[:es:Serie 104 de Renfe|RENFE Class 104]]   
|[[New Pendolino|RENFE Class 114]]   
|[[RENFE Class 120 / 121|RENFE Class 121]]   
|[[Altaria (rail service)|Altaria]]   
|[[تالقو]]    
|
|[[Trenhotel]]   
|[[AVE Class 102|RENFE Class 102]]   
|[[AVE Class 103|RENFE Class 103]]   
|[[AVE Class 112|RENFE Class 112]]   
|  
|[[:es:AVE City|AVE City]] [[:es:Serie 104 de Renfe|RENFE Class 104]] [[RENFE Class 121]] 
|[[Euromed (train)|Euromed]] [[RENFE Class 130]]

&lt;/gallery&gt;
== قایناق‌لار ==
{{قایناق}}
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«[[:en:Renfe Operadora|Renfe Operadora]]»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۰ دسامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 
{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =Renfe Operadora
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}
{{شیرکت-قارالاما}}
{{Authority control}}

[[بؤلمه:شیرکت‌لر]]</text>
      <sha1>6lxwv88hnufdk04fv9kc3hwjo8voqk4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>رییکا فوتبال کولوبو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>301697</id>
    <revision>
      <id>1593746</id>
      <parentid>770844</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T15:33:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:HNK_Rijeka.svg|HNK_Rijeka.svg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Masur|Masur]] because: [[:c:COM:NETCOPYRIGHT|Copyright violation]], found elsewhere on the web and unlikely to be own work ([[:c:COM:CSD#F1|F1]]): content wa</comment>
      <origin>1593746</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2698" sha1="54hpxc3yc9z7sm6nblq53d58jw151eg" xml:space="preserve">{{Infobox football club
| clubname = Rijeka
| current= 2018–19 HNK Rijeka season
| image =
| image_size = 190px
| fullname = Hrvatski Nogometni Klub Rijeka
| nickname = ''Riječki bijeli'' (Rijeka's Whites)
| short name = RJK 
| founded = {{Start date and years ago|df=yes|1946|7|29}}, as ''Sportsko Društvo Kvarner'' / ''Società Sportiva Quarnero''
| ground = [[Stadion Rujevica]]
| capacity = 8,279&lt;ref&gt;{{cite web|last= |first= |date= |title=Stadion HNK Rijeka |publisher=Soccerway |url=https://int.soccerway.com/venues/croatia/rujevica-stadion/ |accessdate=11 August 2017}}&lt;/ref&gt;
| owner = Damir Mišković via Teanna Limited (70%)&lt;br/&gt;[[Rijeka|City of Rijeka]] (30%)
| chairman = Damir Mišković
| manager = [[Igor Bišćan]]
| league   = [[Croatian First Football League|Prva HNL]]
| season   = [[2017–18 Croatian First Football League|2017–18]]
| position = 1. HNL, 2nd
| pattern_la1=_rijeka1718h
| pattern_b1=_rijeka1718h
| pattern_ra1=_rijeka1718h
| pattern_sh1=_rijeka1718h
| pattern_so1=_rijeka1617h
| leftarm1=FFFFFF
| body1=FFFFFF
| rightarm1=FFFFFF
| shorts1=FFFFFF
| socks1=FFFFFF
| pattern_la2=_rijeka1718a
| pattern_b2=_rijeka1718a
| pattern_ra2=_rijeka1718a
| pattern_sh2=_rijeka1718a
| pattern_so2=_rijeka1617a
| leftarm2=
| body2=
| rightarm2=
| shorts2=
| socks2=1E90FF
| pattern_la3=_rijeka1617t
| pattern_b3=_rijeka1617t
| pattern_ra3=_rijeka1617t
| pattern_sh3=_rijeka1617t
| pattern_so3=_rijeka1617t
| leftarm3=
| body3=
| rightarm3=
| shorts3=
| socks3=800020
| website = http://www.nk-rijeka.hr/
}}'''رییکا فوتبال کولوبو''' ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسی‌جه]]: HNK Rijeka) بیر فوتبال کولوبودور. [[Croatian First Football League|Prva HNL]] دَسته‌سینده موسابیقه آپاریر. اوْیونلارینی دا ۸٬۲۷۹ نفرلیک ایستادیوملاریندا اوْیناییرلار.
== قایناقلار ==
{{قایناق}}
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«[[:en:HNK Rijeka|HNK Rijeka]]»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ‏۲۷ دسامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 
{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =HNK Rijeka
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}
{{فوتبال-قارالاما}}
{{Authority control}}

[[بؤلمه:فوتبال کولوبلاری]]</text>
      <sha1>54hpxc3yc9z7sm6nblq53d58jw151eg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بایچونق بوتیا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>330016</id>
    <revision>
      <id>1593771</id>
      <parentid>1477260</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T01:53:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27960</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1593771</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4644" sha1="hft7s2gqu9wavy0mz80mfs4xqf8qeo8" xml:space="preserve">{{Infobox football biography
| name  = Bhaichung Bhutia
| image = File:Bhaichung Bhutia at the NDTV Marks for Sports event 21.jpg
| fullname = Bhaichung Bhutia&lt;ref name=&quot;PFA 59&quot;&gt;{{cite book|last=Hugman|first=Barry J.|title=The PFA Premier &amp; Football League Players' Records 1946–2005|publisher=Queen Anne Press|year=2005|page=59|isbn=1-85291-665-6}}&lt;/ref&gt;
| birth_date = {{birth date and age|df=yes|1976|12|15}}
| birth_place = [[Tinkitam]], [[Sikkim]], India
| height = {{convert|1.73|m|ftin|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;IndianFootball.com Profile&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.indianfootball.com/en/statistic/player/detail/playerId/1|title=IndianFootball.com Profile|publisher=IndianFootball.com|accessdate=24 June 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160310195408/http://indianfootball.com/en/statistic/player/detail/playerid/1|archivedate=2016-03-10}}&lt;/ref&gt;
| position = [[Forward (association football)|Striker]]
| clubnumber = 
| years1 = 1993–1995
| years2 = 1995–1997
| years3 = 1997–1999
| years4 = 1999–2004
| years5 = 2004–2006
| years6 = 2007
| years7 = 2007–2009
| years8 = 2005
| years9 = 2005–2006
| years10= 2006–2009
| years11= 2009–2011
| years12= 2012–2013
| years13= 2015
| clubs1 = [[دوغو بنقال فوتبال کولوبو|دوغو بنقال]]
| clubs2 = [[JCT FC|JCT Mills]]
| clubs3 = [[دوغو بنقال فوتبال کولوبو|دوغو بنقال]]
| clubs4 = [[بری فوتبال کولوبو|بری]]
| clubs5 = [[موهان باقان ایدمان کولوبو|موهان باقان]]
| clubs6 = → [[Perak FA]] (loan)
| clubs7 = [[دوغو بنقال فوتبال کولوبو|دوغو بنقال]]
| clubs8 = [[MK Land FC|Selangor MK Land]]
| clubs9 = [[East Bengal]]
| clubs10= [[موهان باقان ایدمان کولوبو|موهان باقان]]
| clubs11= [[دوغو بنقال فوتبال کولوبو|دوغو بنقال]]
| clubs12= [[United Sikkim F.C.|United Sikkim]]
| clubs13= [[دوغو بنقال فوتبال کولوبو|دوغو بنقال]]
| caps1 = 9
| caps2 = 20
| caps3 = 31
| caps4 = 37
| caps5 = 11
| caps6 = 8
| caps7 = 38
| caps8 = 5
| caps9 = 16
| caps10= 45
| caps11= 3
| caps12= 3
| caps13= 0
| goals1 = 4
| goals2 = 15
| goals3 = 15
| goals4 = 3
| goals5 = 6
| goals6 = 4
| goals7 = 21
| goals8 = 1
| goals9 = 12
| goals10= 19
| goals11= 0
| goals12= 0
| goals13= 0| nationalyears1 = 1995–2011
| nationalteam1 = [[هیندوستان میلّی فوتبال تیمی|هیندوستان]]
| nationalcaps1 = 84
| nationalgoals1 = 27
| manageryears1 = 2012
| managerclubs1 = [[United Sikkim F.C.|United Sikkim]] ([[Chairman]])
| manageryears2 = 2018–
| managerclubs2 = [[Sikkim football team|Sikkim]]
| club-update = 13 February 2015
| nationalteam-update = 10 January 2012
}}
'''بایچونق بوتیا''' ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسجه]]: Bhaichung Bhutia) (دوْغوم:{{birth date and age|df=yes|1976|12|15}} [[Tinkitam]]) کئچمیشده بیر فوتبالیست و ایندیلیکده بیر مربی اوْلاراق چالیشیر. [[هیندوستان]] میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و [[هوجومچو]] موقعیتینده اوْیناییب.
==اوْیونلاری==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! colspan=3 | [[هیندوستان میلّی فوتبال تیمی|هیندوستان]]
|-
!Year!!Apps!!Goals
|-
|1995||13||5
|-
|1996||5||1
|-
|1997||10||5
|-
|1998||7||0
|-
|1999||4||4
|-
|2000||1||0
|-
|2001||5||2
|-
|2002||8||7
|-
|2003||5||2
|-
|2004||5||0
|-
|2005||5||2
|-
|2006||9||1
|-
|2007||7||3
|-
|2008||12||5
|-
|2009||5||3
|-
|2010||2||0
|-
|2011||1||0
|-
!Total||104||40

|}
== قایناقلار ==
{{قایناق}}
{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =Bhaichung Bhutia
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}
{{فوتبالیست-قارالاما}}
{{Authority control}}

[[بؤلمه:فوتبال اویونچولاری]]
[[بؤلمه:۱۹۷۶-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار]]
[[بؤلمه:یاشایان اینسانلار]]
[[بؤلمه:دوغو بنقال کولوبونون اویونچولاری]]
[[بؤلمه:بری کولوبونون اویونچولاری]]
[[بؤلمه:۲۰۱۱ آسیا میلتلر کاپی اویونچولاری]]
[[بؤلمه:موهان باقان کولوبونون اویونچولاری]]</text>
      <sha1>hft7s2gqu9wavy0mz80mfs4xqf8qeo8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جاش داسیلوا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>331697</id>
    <revision>
      <id>1593780</id>
      <parentid>1477354</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T05:41:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27960</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1593780</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3891" sha1="45zl7ozsako3sy5vmmzbvj5eyb23d3e" xml:space="preserve">{{Infobox football biography
| name = Josh Dasilva
| image = 
| image_size = 
| caption = 
| fullname = Pelenda Joshua Tunga Dasilva&lt;ref name=&quot;11v11&quot;&gt;{{cite web |title=Josh Dasilva|url=https://www.11v11.com/players/josh-dasilva-253855/|publisher=11v11 |accessdate=21 September 2017}}&lt;/ref&gt;
| birth_date = {{Birth date and age|1998|10|23|df=y}}
| birth_place = [[ایلفورد]], England
| height = {{height|m=1.80}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.brentfordfc.com/teams/first-team/midfielder/josh-dasilva/ |title=Josh Da Silva – Midfielder – First Team – Brentford FC |website=www.brentfordfc.com |language=en-gb |accessdate=23 August 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220518091859/https://www.brentfordfc.com/teams/first-team/midfielder/josh-dasilva/ |archivedate=2022-05-18}}&lt;/ref&gt;
| currentclub = [[برنتفورد فوتبال کولوبو|برنتفورد]]
| clubnumber = 14
| position = [[هافبک]]
| youthyears1 = 2006–2015
| youthclubs1 = [[آرسنال فوتبال کولوبو|آرسنال]]
| years1 = 2015–2018
| clubs1 = [[آرسنال فوتبال کولوبو|آرسنال]]
| caps1 = 0
| goals1 = 0
| years2 = 2018–
| clubs2 = [[برنتفورد فوتبال کولوبو|برنتفورد]]
| caps2 = 4
| goals2 = 0
| nationalyears1 = 2017
| nationalteam1 = [[England national under-19 football team|England U19]]
| nationalcaps1 = 3
| nationalgoals1 = 0
| nationalyears2 = 2017–
| nationalteam2 = [[England national under-20 football team|England U20]]
| nationalcaps2 = 7
| nationalgoals2 = 0
| club-update = 23:36, 3 December 2018 (UTC)
| ntupdate = 19:57, 27 March 2018 (UTC)
}}
'''جاش داسیلوا''' ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسجه]]: Josh Dasilva) (دوْغوم:{{Birth date and age|1998|10|23|df=y}} [[ایلفورد]]) بیر فوتبالیست. [[برنتفورد فوتبال کولوبو]] و [[اینگیلیس]] میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و [[هافبک]] موقعیتینده اوْیناییب.
==اوْیونلاری==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|-
!rowspan=&quot;2&quot;|کولوب
!rowspan=&quot;2&quot;|سیزون
!colspan=&quot;3&quot;|لیق
!colspan=&quot;2&quot;|FA Cup
!colspan=&quot;2&quot;|League Cup
!colspan=&quot;2&quot;|Europe
! colspan=&quot;2&quot; |Other
!colspan=&quot;2&quot;|توْپلام
|-
!لیق!!اوْیون!!قوْل!!اوْیون!!قوْل!!اوْیون!!قوْل!!اوْیون!!قوْل
!اوْیون
!قوْل!!اوْیون!!قوْل
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |[[آرسنال فوتبال کولوبو|آرسنال]]
|[[2016–17 Arsenal F.C. season|2016–17]]&lt;ref&gt;{{Soccerbase season|id=96856|season=2016|accessdate=21 August 2018}}&lt;/ref&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; |[[اینگیلیس پرمیر لیگ]]
|0
|0
|0
|0
|0
|0
|0
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
|0
|0
|-
|[[2017–18 Arsenal F.C. season|2017–18]]&lt;ref&gt;{{Soccerbase season|id=96856|season=2017|accessdate=21 August 2018}}&lt;/ref&gt;||0||0||0||0||3||0||0
|0
|0
|0||3||0
|-
! colspan=&quot;2&quot; |توْپلام
!0
!0
!0
!0
!3
!0
!0
!0
!0
!0
!3
!0
|-
|[[برنتفورد فوتبال کولوبو|برنتفورد]]
|[[2018–19 Brentford F.C. season|2018–19]]&lt;ref name=&quot;Soccerbase1819&quot;&gt;{{Soccerbase season|id=96856|season=2018|accessdate=21 August 2018}}&lt;/ref&gt;
|[[EFL Championship|Championship]]
|5
|0
|1
|0
|0
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
| colspan=&quot;2&quot; |—
|6
|0
|-
! colspan=&quot;3&quot; |Career total
!5!!0!!1!!0!!3!!0!!0!!0
!0
!0!!9!!0
|}
== قایناقلار ==
{{قایناق}}
{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =Josh Dasilva
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}
{{فوتبالیست-قارالاما}}
{{Authority control}}

[[بؤلمه:فوتبال اویونچولاری]]</text>
      <sha1>45zl7ozsako3sy5vmmzbvj5eyb23d3e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>وینیسیوس جونیور</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334238</id>
    <revision>
      <id>1593743</id>
      <parentid>1560216</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T12:41:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-53793-56</username>
        <id>64829</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1593743</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5199" sha1="obkxn6mu87mmwwatedowkf9uxxjbk29" xml:space="preserve">{{Infobox football biography
| name = Vinícius Júnior
| image = Vinicius Junior 2018 1 (cropped).jpg
| image_size = 255
| alt = 
| caption = Vinícius Jr. with [[فلامینقو فوتبال کولوبو|فلامینقو]] in the 2018 [[Copa Libertadores]]
| fullname = Vinícius José Paixão de ameOliveira Júnior
| birth_date = {{Birth date and age|2000|7|12|df=y}}
| birth_place = [[São Gonçalo, Rio de Janeiro|São Gonçalo]], [[برزیل]]
| height = 1.76 m&lt;ref&gt;[https://www.realmadrid.com/en/football/squad/vinicius-paixao-de-oliveira-junior- Real Madrid profile]&lt;/ref&gt;
| position = [[Forward (association football)|Forward]]
| currentclub = [[رئال مادرید فوتبال کولوبو|رئال مادرید]]
| clubnumber = 28
| youthyears1 = 2005–2017
| youthclubs1 = [[فلامینقو فوتبال کولوبو|فلامینقو]]
| years1 = 2017–2018
| clubs1 = [[فلامینقو فوتبال کولوبو|فلامینقو]]
| caps1 = 37
| goals1 = 7
| years2 = 2018–
| clubs2 = [[رئال مادرید کاستیا فوتبال کولوبو|رئال مادرید کاستیا]]
| caps2 = 5
| goals2 = 4
| years3 = 2018–
| clubs3 = [[رئال مادرید فوتبال کولوبو|رئال مادرید]]
| caps3 = 5
| goals3 = 1
| nationalyears1 = 2015–2016
| nationalteam1 = [[Brazil national under-15 football team|Brazil U15]]
| nationalcaps1 = 10
| nationalgoals1 = 7
| nationalyears2 = 2016–2017
| nationalteam2 = [[Brazil national under-17 football team|Brazil U17]]
| nationalcaps2 = 19
| nationalgoals2 = 17
| nationalyears3 = 2018–
| nationalteam3 = [[Brazil national under-20 football team|Brazil U20]]
| nationalcaps3 = 4
| nationalgoals3 = 0
| club-update = 15 December 2018
| nationalteam-update = 14 October 2018
| medaltemplates =
{{MedalCountry|{{fb|BRA}}}}
{{MedalCompetition|[[South American Under-15 Football Championship|South American U-15 Championship]]}}
{{Medal|Winner|[[2015 South American Under-15 Football Championship|2015 Colombia]]|}}
{{MedalCompetition|[[South American Under-17 Football Championship|South American U-17 Championship]]}}
{{Medal|Winner|[[2017 South American Under-17 Football Championship|2017 Chile]]|}}
}}
'''وینیسیوس جونیور'''([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسجه]]: Vinícius Júnior) (دوْغوم:{{Birth date and age|2000|7|12|df=y}} [[São Gonçalo, Rio de Janeiro|São Gonçalo]]) بیر فوتبالیست. [[رئال مادرید فوتبال کولوبو]] و [[برزیل]] میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و [[هوجومچو]] موقعیتینده اوْیناییب.
==اوْیونلاری==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|-
!rowspan=&quot;2&quot;|Club
!rowspan=&quot;2&quot;|Season
!colspan=&quot;3&quot;|League
!colspan=&quot;2&quot;|Cup
!colspan=&quot;2&quot;|Continental
!colspan=&quot;2&quot;|Other&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
!colspan=&quot;2&quot;|Total
|-
!Division!!Apps!!Goals!!Apps!!Goals!!Apps!!Goals!!Apps!!Goals!!Apps!!Goals
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|[[فلامینقو فوتبال کولوبو|فلامینقو]]
|[[2017 Clube de Regatas do Flamengo season|2017]]
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Campeonato Brasileiro Série A|Série A]]
|25||3||4||0||7&lt;ref group=&quot;lower-alpha&quot; name=&quot;SUD&quot;&gt;Appearance(s) in [[Copa Sudamericana]].&lt;/ref&gt;||1||1&lt;ref group=&quot;lower-alpha&quot; name=&quot;PRI&quot;&gt;Appearance(s) in [[Primeira Liga (Brazil)|Primeira Liga of Brazil]].&lt;/ref&gt;||0||37||4
|-
|[[2018 Clube de Regatas do Flamengo season|2018]]
|12||4||2||0||5&lt;ref group=&quot;lower-alpha&quot; name=&quot;LIB&quot;&gt;Appearance(s) in [[Copa Libertadores]].&lt;/ref&gt;||2||13&lt;ref group=&quot;lower-alpha&quot; name=&quot;CAR&quot;&gt;Appearance(s) in [[Campeonato Carioca]].&lt;/ref&gt;||4||32||10
|-
!colspan=&quot;3&quot;|Total
!37!!7!!6!!0!!12!!3!!14!!4!!69!!14
|-
|[[رئال مادرید کاستیا فوتبال کولوبو|رئال مادرید کاستیا]]
|[[2018–19 Segunda División B|2018–19]]
|[[Segunda División B]]
|5||4|| colspan=&quot;2&quot; |—|| colspan=&quot;2&quot; |—|| colspan=&quot;2&quot; |—||5||4
|-
|[[رئال مادرید فوتبال کولوبو|رئال مادرید]]
|[[2018–19 Real Madrid C.F. season|2018–19]]
|[[لا لیگا]]
|13||2||7||2||3||0||1||0||24||4
|-
!colspan=&quot;3&quot;|Total
!55!!13!!13!!2!!15!!3!!15!!4!!98!!22

|}
== قایناقلار ==
{{قایناق}}
{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =Vinícius Júnior
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}
{{فوتبالیست-قارالاما}}
{{Authority control}}

[[بؤلمه:فوتبال اویونچولاری]]
[[بؤلمه:۲۰۰۰-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار]]
[[بؤلمه:یاشایان اینسانلار]]
[[بؤلمه:سائو قونسالو، ریو دو ژانیرو دوغوملولار]]
[[بؤلمه:برزیل میلّی فوتبال تیمی]]
[[بؤلمه:فلامینقو کولوبونون اویونچولاری]]
[[بؤلمه:رئال مادرید کولوبونون اویونچولاری]]
[[بؤلمه:رئال مادرید کاستیا کولوبونون اویونچولاری]]</text>
      <sha1>obkxn6mu87mmwwatedowkf9uxxjbk29</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>قاراباغ خانلیغی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>340739</id>
    <revision>
      <id>1593756</id>
      <parentid>1586972</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T16:16:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Safavid_Flag.svg|Safavid_Flag.svg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by ConflictFan|]].</comment>
      <origin>1593756</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4938" sha1="iuc597n8o65v2szfbkn6rtu6olpuvgr" xml:space="preserve">{{Infobox Former Country
|native_name            = 
|conventional_long_name = Karabakh Khanate
|common_name            = Karabakh Khanate
|status                 = [[Khanate]]
|status_text            =[[Khanate]]&lt;Br&gt;Under [[ایران]]ian suzerainty&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Bournoutian|first1=George A.|title=The 1820 Russian Survey of the Khanate of Shirvan: A Primary Source on the Demography and Economy of an Iranian Province prior to its Annexation by Russia|url=https://archive.org/details/1820russiansurve0000bour|date=2016|publisher=Gibb Memorial Trust|page=xvii|quote=''Serious historians and geographers agree that after the fall of the Safavids, and especially from the mid-eighteenth century, the territory of the South Caucasus was composed of the khanates of Ganja, Kuba, Shirvan, Baku, Talesh, Sheki, Karabagh, Nakhichivan and Yerevan, all of which were under Iranian suzerainty.'' |isbn=978-1909724808}}&lt;/ref&gt;
&lt;/small&gt;
|empire                 = [[قاجارلار]]
|year_start             = 1748
|year_end               = 1822
|date_start             = 
|date_end               = 
|event_start            = 
|event_end              = 
|p1                     = Karabakh Beylerbeylik
|flag_p1                =
|p2                     = Principality of Khachen 
|flag_p2                = Armenian Flag Khachen.png
|s1                     = Elisabethpol Governorate
|flag_s1                = Flag of the Russian Empire (black-yellow-white).svg
|image_flag             = 
|image_coat             = 
|image_map              = Khanate of Karabakh in 1809-1817.JPG
|image_map_caption      = Map of Karabakh Khanate according to a 1902 Russian map.
|national_motto         = 
|national_anthem        = 
|capital                = {{Plainlist|
*[[Bayat Castle|Bayat]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1748—c. 1752)&lt;/small&gt;
*[[شوشا]] (later &quot;Shusha&quot;)&lt;br&gt;&lt;small&gt;(c. 1752–1822)&lt;/small&gt;}}
|common_languages       = [[فارس دیلی]] (official),&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Swietochowski|first1=Tadeusz|authorlink = Tadeusz Swietochowski|title=Russian Azerbaijan, 1905-1920: The Shaping of a National Identity in a Muslim Community|date=2004|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0521522458|page=12|quote=(...) and Persian continued to be the official language of the judiciary and the local administration [even after the abolishment of the khanates].}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Pavlovich|first1=Petrushevsky Ilya|title=Essays on the history of feudal relations in Armenia and Azerbaijan in XVI - the beginning of XIX centuries|date=1949|publisher=LSU them. Zhdanov|page=7|accessdate=3 December 2015|quote=(...) The language of official acts not only in Iran proper and its fully dependant Khanates, but also in those Caucasian khanates that were semi-independent until the time of their accession to the Russian Empire, and even for some time after, '''was New Persian (Farsi).''' It played the role of the literary language of class feudal lords as well.}}&lt;/ref&gt; [[تورکجه]]&lt;br/&gt;[[ارمنی دیلی]]
|title_leader           = 
|leader1                = 
|year_leader2          =
|deputy1                = 
|year_deputy1           = 
|title_deputy           = 
|stat_year1             = 
|stat_pop1              = 
|stat_area4             = 
|population_density3    = 
|currency               = 
}}
[[Image:Nadir_Shah_at_the_sack_of_Delhi_-_Battle_scene_with_Nader_Shah_on_horseback,_possibly_by_Muhammad_Ali_ibn_Abd_al-Bayg_ign_Ali_Quli_Jabbadar,_mid-18th_century,_Museum_of_Fine_Arts,_Boston.jpg|thumb|۲۰۰px| ]]
'''قاراباغ خان‌لیغی''' ۱۷۴۷-جی ایلده [[نادرشاه|نادیرشاه]] افشارین اؤلومون‌دن سونرا [[جاوانشیر سولاله‌سی]]ن‌دن اولان [[پناهه‌لی خان]] قاراباغ خانلیغینین اساسینی قویموش‌دور. [[قاراباغ]] خان‌لیغی کیچیک [[قافقاز]] داغلارینین جنوب-شرقین‌ده یئرلشیردی. خانلیغین سرحدلری [[آراز چای]]ین‌دان [[گؤیچه گؤلوندک]]، [[ترتر چایی]]ن‌دان بوتون دوزه‌ن‌لیک و داغ‌لیق قاراباغی، [[زنگزورو]]، برگوشادی احاطه ائتمکله مئهری، تاتئو و سیسیانا قدر اۇزانیردی. خان‌لیق شکی، گنجه، ایروان، ناخچیوان، قاراداغ، جاواد و شاماخی خان‌لیقلاری ایله هم مرز ایدی.

== قایناقلار ==
{{اتک‌یازی}}

==ائشیک باغلانتیلار==
* [https://web.archive.org/web/20091018201014/http://geocities.com/Vienna/7124/treaty-intro.html  Kurekchay Treaty between the Karabakh khanate and the Russian Empire]

{{آذربایجان خانلیقلاری}}

[[بؤلمه:قاراباغ خانلیغی]]
[[بؤلمه:آذربایجان تاریخی]]
[[بؤلمه:آذربایجان خانلیقلاری]]</text>
      <sha1>iuc597n8o65v2szfbkn6rtu6olpuvgr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>تورک یوردو (درگی)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>377086</id>
    <revision>
      <id>1593778</id>
      <parentid>1593225</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T04:36:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27960</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1593778</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8623" sha1="hi727ixrb4xsvpi0gxwodlvbnghz7ry" xml:space="preserve">{{درگی بیلگی قوتوسو|آد=تورک یوردو|شکیل آدی=|شکلین اؤلچوسو=|سوروملو مودور=|باش یازار=|یاییلان ایللر=1911 دن بو گونه دک|صحیفه‌لرین سایی=|دیل=تورکجه|یاییلان یئر=عوثمانلی ، تورکیه|موضوع=|باغلانما سببی=|تیراژ=|بوتون سایلار=|رنگ=|وئب‌سایت=http://www.turkyurdu.com.tr/|name=تورک یوردو|short description=}}
'''تورک یوردو'''، 1911 ایلیندن بری یایینی آرالیقلارلا دوام ائدن [[ناسیونالیسم|میلّیتچی]] فیکیر درگیسیدیر. گونوموزده تورک اوجاقلاری عومومی مرکزی آیلیق یایین اورقانی اولاراق [[آنکارا]]&lt;nowiki/&gt;دا یاییملانماقدادیر.

تورک یوردو جمعیتی‌‌نین فیکیرلرینی یایماق اوزره 30 نوامبر 1911ده [[ایستانبول]]&lt;nowiki/&gt;دا یایین حیاتینا باشلامیش؛ تورک یوردو جمعیتی‌‌نین باغلانماسی اوزرینه تورک اوجاقلاری‌نین یایین اورقا‌نینا دؤنوشموش و یاییمی گونوموزه قدر کسینتیلرله سوردورموشدور. جولای 1997ده یاییملانان 480. ساییسیندان اعتباراً حوکملو درگی استاتوسونده‌دیر.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Karaer, İbrahim. &quot;Başlangıçtan Günümüze Türk Yurdu Dergisi Sahibi, [https://web.archive.org/web/20160306015757/http://www.ibrahimkaraer.8k.com/turk_yurdu_dergisi.html Mes'ul Müdürleri, Genel Yayın Müdürleri ve Dergi Yönetiminde Görev Alanlar (1911-2010)]&quot;.[http://www.ibrahimkaraer.8k.com/ ''http://www.ibrahimkaraer.8k.com''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161009060713/http://www.ibrahimkaraer.8k.com/ |date=2016-10-09 }} Türk Yurdu Dergisi, Cilt: 31, Sayı: 281, Ocak 2011. 6 Mart 2016 tarihinde [http://www.ibrahimkaraer.8k.com/turk_yurdu_dergisi.html kaynağından] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306015757/http://www.ibrahimkaraer.8k.com/turk_yurdu_dergisi.html |date=2016-03-06 }} arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Ağustos 2016.&lt;/ref&gt;

== تاریخچه ==
30 نوامبر 1911- 15 جولای 1918 آراسیندا اون بئش گونده بیر اوتوز ایکی صحیفه‌لیک بیر درگی اولاراق ایستانبولدا یاییملادی. ایلک سایی بؤیوک بیر ماراق ایله قارشیلاندی و بیر نئچه دؤنه باسیلدی، [[تورکیه|تورکیه‌]]&lt;nowiki/&gt;ده و تورکیه ائشیگینده گئنیش بیر اوخوجو کوتله‌سی قازاندی.[2] یئددی ایللیک سوره‌ده 14 جیلد و 161 سایی اولاراق چیخدی. اؤلچوسو، 18×25س‌م ایدی. درگی‌نین یاییمجیسی &quot;تورک یوردو&quot; ایدی. درگی‌نین ایمتیاز صاحیبی ایلک چیخدیغی گونلرده محمد امین بیگ یورداکول ایدی؛ 1911ده محمد امین والی اولاراق [[ارزروم|ارزروما]] تعیین اولونجا سوروملو مودیری [[یوسف آقچورا|آقچورا اوغلو یوسف]]، ایمتییاز صاحیبی وظیفه‌سینی ده اوزه‌رینه گؤتوردو. اونون [[بالکان ساواشی]]&lt;nowiki/&gt;نا قاتیلماسی اوزرینه 3. و 4. جیلدلری محمد امین چیخارتدی؛ 5.جیلددن 12. جیلده قدر درگی یئنه [[یوسف آقچورا|آقچوراوغلو یوسف]] طرفیندن چیخاریلدی.&lt;ref&gt;بو ساییلارینی تاتاریستانین دارالکتب سایتیندا [https://darul-kutub.com/books/822/ Түрк юрды. تورك يوردي] صفحه‌سینده اوخویوب، اندیره بیلرسینیز.&lt;/ref&gt; 13. و 14. جیلدلری جلال ساهر بیگ چیخاردی. درگی، [[بیرینجی دونیا ساواشی|1. دونیا ساواشی‌]]&lt;nowiki/&gt;نین یاراتدیغی اولومسوز شرطلر ندنی ایله 15 جولای 1918ده یایینینا آرا وئردی.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

1923-1931 آراسیندا درگی یایین حیاتینا آنکارادا یئنیدن باشلادی. بو یئنی دؤنم 15 مارس 1923ده چیخاردیلان سایی ایله باشلار. درگی یایینچیسی تورک اوجاغی ایدی. 4 سایی چیخدیقدان سونرا درگی‌نین یاییمینا آرا وئریلدی؛ اوکتبر 1924ده بیر جیلدله یایین حیاتینا دوام ائتدی؛ اؤلچوسو 16×23 ده چیخاریلدی. 1927 سپتامبر – 28ژانویه 1928 آراسی، درگی‌نین اؤلچوسو 21×28س‌م اولدو. 1929 فوریه‌سینده تاماماً یئنی لاتین حرفلرله چیخماغا باشلادی. بو دؤنمده درگی‌نین مودیرلیگینی سیراسی ایله نهاد بیگ، جمیل بهجت بیگ، انور کامل بیگ، فرید جلال (گوون) بیگ، مصطفی (اولوغ) بیگ بوینونا گؤتوردو. 10 آوریل 1931ده تورک اوجاغی‌نین باغلانماسی ایله تورک یوردو 233. ساییدا یایی‌نینی دوردوردو. 

1943-1943 آراسیندا درگی 16×23 اؤلچوسونده 32 صحیفه حالیندا ایستانبولدا باسیلدی. ایلک سایی، 1 سپتامبر 1942 تاریخینده 26. جیلدین 1. ساییسی ایله چیخمیشدیر. درگی‌نین صاحیبی و مودیری؛ حسن فرید جانسئوردیر. بو دؤنمده درگی 9 سایی یاییملاندی. آلت باشلیغی &quot;''تورکلوگون فایداسینا چالیشیر اون بئش گونده بیر چیخار''&quot; ایدی. 

1954-1957 آراسیندا تورک یوردو درگیسی یئنیدن یاییملاندی. آلت باشلیغی، &quot;''تورک اوجاقلاری‌نین فیکیرلرینی نشر ائدر''&quot; شکلینده ایدی. ژانویه 1955دن ژوئن 1957یه قدر درگی‌نین صاحیبی تورک اوجاقلاری مرکز هئیتی رئیسی حمداله صبحی ؛ نشریاتی فعلاً ایداره ائدن، عبدالحق شناسی حصاردیر. 

1959-1968 آراسیندا درگی بؤیوک بوی اولاراق 20×27س‌م اؤلچوسونده هر آیین 15ینده یاییملاندی. صاحیبی، آنکارا تورک اوجاغی آدینا عثمان توران ایدی. 1961ده صاحیبی حمداله صبحی اولاراق دَییشدی، 1966’دا حمداله صبحی‌‌نین وفاتی اوزرینه اؤنجه ضیاالدین قهری فیندیق اوغلو  سونرا عثمان توران درگی‌نین صاحیبی اولدو. 

1970 ایلینده ایکی سایی باسیلدی. درگی‌نین صاحیبی عثمان توران، سوروملو نشریات مودیری ایسه، عوثمان یوکسل سردنگئچدی ایدی. 

1987-2001 آراسیندا تورک اوجاغی مرکز هئیتی‌نین یایین اورقانی اولاراق یایین حیاتینا دوام ائتدی. فوریه 1987 - مارس 1989 آراسیندا تورک اوجاقلاری ایستانبول شؤبه‌سی طرفیندن ایستانبولدا چیخاریلدی. نوامبر 1989’دان اعتباراً آنکارادا چیخاریلماقدادیر. 

== قایناق ==
&lt;references /&gt;2.  Ayvazoğlu, Beşir. &quot;[https://web.archive.org/web/20160806164302/http://www.eskisehirturkocagi.org/turk-yurdu-100-yasinda-besir-ayvazoglu/ Türk Yurdu 100 yaşında]&quot;. ''http://www.eskisehirturkocagi.org/''. Zaman gazetesi, 7 Nisan 2011. 6 Ağustos 2016 tarihinde [http://www.eskisehirturkocagi.org/turk-yurdu-100-yasinda-besir-ayvazoglu/ kaynağından] arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Ağustos 2016

== ائشیک باغلانتیلار ==
[http://www.turkyurdu.com.tr/ تورک یوردو درگیسی‌نین رسمی وب سایتی]

[http://e-dergi.atauni.edu.tr/index.php/ad/article/view/8240 اسین درینسو دایی، تورک یوردوندا باشقانلار و بالکان ساواشلاری ایله ایلگیلی خبرلر، آتاتورک درگیسی، جیلد 1 سایی 1، تموز 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107174153/http://e-dergi.atauni.edu.tr/index.php/ad/article/view/8240 |date=2014-01-07 }}
[[بؤلمه:درگیلر]]
[[بؤلمه:درگی]]</text>
      <sha1>hi727ixrb4xsvpi0gxwodlvbnghz7ry</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بوکا کمپی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>409287</id>
    <revision>
      <id>1593775</id>
      <parentid>1593202</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T03:02:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27960</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1593775</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4932" sha1="1up8am773kmmr01e2nsfnbsc900algk" xml:space="preserve">{{Infobox military structure
| name=FOB Camp Bucca
| partof= 
| location=near [[Umm Qasr]], [[عراق]]
| image= Camp Bucca Internment Facility DVIDS84877.jpg
| caption= Families wait at the Welcome Center to schedule a visitation to see their relatives who are being held at the theater internment facility at Camp Bucca.
| type=Internment Facility
| code= 
| height= 
| ownership= 
| controlledby=Iraq
| open_to_public= 
| condition= 
| built=2003&lt;br/&gt;Expansions 2004, 2005, 2007, 2007–2008
| builder=U.S. Army Engineers,&lt;br/&gt;U.S. Air Force Prime BEEF (Base Engineer Emergency Force) teams&lt;br/&gt;[[کی‌بی‌آر]]&lt;br/&gt;[[Navy Provisional Detainee Battalion TWO|Navy Provisional Detainee Battalion TWO (NPDB2)]]&lt;br/&gt;[[United States Army Corps of Engineers]]&lt;br/&gt;[[United States Navy Seabees]]
| used=2003–2009
| materials= 
| demolished= 
| battles=[[عیراق ساواشی (۲۰۰۳-۲۰۱۱)]]
| events= 
| past_commanders= 
| garrison= 
| occupants= Up to 20.000 Iraqi prisoners
}}

'''بوکا کمپی''' یوخسا '''بوکا زیندانی''' ({{عربجه|سجن بوكا}})، [[عراق]]دا [[آمریکا]] الی ایله ساواش اسیرلری&lt;ref name=&quot;globalsecurity.org&quot;&gt;{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/military/agency/army/800mp-bde.htm |title=800th Military Police Brigade |publisher=Globalsecurity.org |date= |accessdate=2014-07-19}}&lt;/ref&gt; اۆچون قۇرولان بیر کمپدیر.

==قایناقلار==
{{اتک‌یازی}}

==ائشیک باغلانتیلار==
{{آمبار بؤلمه}}
* [https://archive.today/20130117124822/http://www.baghdadinvest.com/Kufan_Group_Baghdad_Iraq.html Kufan Group current developer of Camp Bucca]
* [https://www.youtube.com/watch?v=1TDtVX9NBN8 Video of riots at Camp Bucca]
* [http://www.msnbc.msn.com/id/4894001 Executive summary of Taguba report] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130115012913/http://www.msnbc.msn.com/id/4894001/ |date=2013-01-15 }} MSNBC.com
* [http://www.boston.com/news/world/middleeast/articles/2004/05/11/memo_iraq_abuse_was_vigilante_justice?mode=PF Memo: Iraq abuse was 'vigilante justice'] {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}: Boston.com
* [https://web.archive.org/web/20070218092420/http://www.nydailynews.com/front/story/278199p-238353c.html &quot;Female soldiers dress down &amp; get dirty for mud romps&quot;: NY Daily News]
* [https://www.usatoday.com/news/nation/2005-02-18-mud-soldier_x.htm?csp=34 Mud-wrestling soldier to be dismissed from service: USA Today]
* [https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/08/23/AR2005082301525.html In Iraq Jail, Resistance Goes Underground: Washington Post]
* [http://www.opinionjournal.com/editorial/feature.html?id=110006725 As Bad as the Nazis? What the Red Cross thinks about the U.S. military. Wall Street Journal]
* [http://www.azcentral.com/arizonarepublic/news/articles/0523iraq-tunnel23.html Truck 'finds' escape tunnel at U.S.-run camp in Iraq: The Arizona Republic]
* [http://www.globalsecurity.org/military/library/news/2005/06/mil-050603-afpn01.htm Airmen guard camp, detainees in Iraq]
* [http://www.globalsecurity.org/military/world/iraq/umm-qasr.htm Umm Qasr and Camp Bucca, GlobalSecurity.org]
* [http://bucca-mud-wrestling.blogspot.com/2005/02/iraq-camp-bucca-mud-wrestling-pictures.html Iraq Camp Bucca Mud Wrestling Pictures] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060826054048/http://bucca-mud-wrestling.blogspot.com/2005/02/iraq-camp-bucca-mud-wrestling-pictures.html |date=2006-08-26 }}
* [http://www.govexec.com/dailyfed/1206/122106m1.htm Defense IG to ramp up Iraq spending audits] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928011635/http://www.govexec.com/dailyfed/1206/122106m1.htm |date=2007-09-28 }} GOVEXEC.com
* [http://www.pantagraph.com/articles/2006/12/28/news/doc4594046e7a6b7623527868.txt Bloomington area Soldiers give a Christmas gift to a small boy] {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.mnf-iraq.com/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=3753&amp;Itemid=128 Detainee visitation rules and guidelines]
*[http://www.mnf-iraq.com/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=10203&amp;Itemid=128 ICO’s Train with U.S. Military Guidance]
*[http://www.zone-interdite.net/P/zone_1181.html Map &amp; downloadable 3D Walkthrough of Camp Bucca from the Art project Zone*Interdite] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100204102220/http://www.zone-interdite.net/P/zone_1181.html |date=2010-02-04 }}
*[http://www.presstv.ir/usdetail/173285.html PressTV: US military kills Iraqi prisoners, covers up (warning graphic violence)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110409082335/http://www.presstv.ir/usdetail/173285.html |date=2011-04-09 }}

{{Coord|30|04|01|N|47|52|29|E|region:IQ-BA_type:landmark_source:kolossus-dewiki|display=title}}


[[بؤلمه:ساواش اسیری کمپلری]]</text>
      <sha1>1up8am773kmmr01e2nsfnbsc900algk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>توبین هیت</title>
    <ns>0</ns>
    <id>497718</id>
    <revision>
      <id>1593777</id>
      <parentid>1592213</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T04:23:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27960</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1593777</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40451" sha1="hzmp9zbvhq7wz7fz8gfgc3mr65xatrr" xml:space="preserve">{{Infobox football biography
| name = توبین هیت
| image = Tobin Heath USWNT vs Paraguay, 2021-09-16 (cropped).jpg
| image_size = 
| caption = Heath with the [[United States women's national soccer team]] in September 2021
| fullname = Tobin Powell Heath&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ussoccer.com/players/h/tobin-heath#tab-1|title=Women's National Team, Tobin Heath|publisher=U.S. Soccer|access-date=April 30, 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171015140125/https://www.ussoccer.com/players/h/tobin-heath#tab-1 |archive-date=October 15, 2017}}&lt;/ref&gt;
| birth_date = {{دوغوم تاریخی ایله یاش|1988|5|29}}
| birth_place = [[موریستوون، نیوجرسی]], U.S.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Soccer star Tobin Heath signs autographs for hundreds of admirers in Hanover Township|url=http://www.newjerseyhills.com/hanover_eagle/news/soccer-star-tobin-heath-signs-autographs-for-hundreds-of-admirers/article_f796c03f-d7fd-5e24-9689-d0535a2ec810.html|access-date=August 17, 2016|work=newjerseyhills.com|date=June 20, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160624062300/http://www.newjerseyhills.com/hanover_eagle/news/soccer-star-tobin-heath-signs-autographs-for-hundreds-of-admirers/article_f796c03f-d7fd-5e24-9689-d0535a2ec810.html|archive-date=June 24, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160624062300/http://www.newjerseyhills.com/hanover_eagle/news/soccer-star-tobin-heath-signs-autographs-for-hundreds-of-admirers/article_f796c03f-d7fd-5e24-9689-d0535a2ec810.html|archivedate=2016-06-24}}&lt;/ref&gt;
| height = 5ft 6in
| position = [[هافبک]] / [[فوروارد]]
| currentclub = 
| clubnumber = 
| youthyears1 = 
| youthclubs1 = 
| years1 = 2004–2006
| clubs1 = [[New Jersey Wildcats]]
| caps1 = 7
| goals1 = 1
| years2 = 2007
| clubs2 = [[Hudson Valley Quickstrike Lady Blues]]
| caps2 = 5
| goals2 = 5
| years3 = 2009
| clubs3 = [[Pali Blues]]
| caps3 = 6
| goals3 = 1
| years4 = 2010
| clubs4 = [[Atlanta Beat (WPS)|Atlanta Beat]]
| caps4 = 3
| goals4 = 0
| years5 = 2011
| clubs5 = [[Sky Blue FC]]
| caps5 = 12
| goals5 = 0
| years6 = 2012
| clubs6 = [[New York Fury]]
| caps6 = 1
| goals6 = 0
| years7 = 2013–2014
| clubs7 = [[پاری سن-ژرمن فوتبال کولوبو (قادینلار)]]
| caps7 = 15
| goals7 = 4
| years8 = 2013–2020
| clubs8 = [[پورتلند تورنز فوتبال کولوبو]]
| caps8 = 70
| goals8 = 12
| years9 = 2020–2021
| clubs9 = [[منچستر یونایتد فوتبال کولوبو (قادینلار)]]
| caps9 = 8
| goals9 = 4
| years10 = 2021–2022
| clubs10 = [[Arsenal W.F.C.|Arsenal]]
| caps10 = 9 &lt;!--REGULAR SEASON AND LEAGUE ONLY--&gt;
| goals10 = 2 &lt;!--REGULAR SEASON AND LEAGUE ONLY NO WCL GOAL HERE--&gt;
| years11 = 2022
| clubs11 = [[سیتل رین اف سی]]
| caps11 = 5 &lt;!--REGULAR SEASON ONLY--&gt;
| goals11 = 1 &lt;!--REGULAR SEASON ONLY--&gt;
| years12 = 2026
| clubs12 = [[پورتلند تورنز فوتبال کولوبو]]
| caps12 = 0 &lt;!--REGULAR SEASON ONLY--&gt;
| goals12 = 0 &lt;!--REGULAR SEASON ONLY--&gt;
| nationalyears1 = 2008–2021
| nationalteam1 = [[United States women's national soccer team|United States]]
| nationalcaps1 = 181
| nationalgoals1 = 36
| medaltemplates = {{Medal|Country|{{Fbw|USA}}}}
{{Medal|Competition|[[FIFA Women's World Cup]]|}}
{{Medal|W|[[2015 FIFA Women's World Cup|2015 Canada]]|}}
{{Medal|W|[[2019 FIFA Women's World Cup|2019 France]]|}}
{{Medal|RU|[[2011 FIFA Women's World Cup|2011 Germany]]|}}
{{MedalCompetition|[[Football at the Summer Olympics#Women's tournament|Olympics]]|}}
{{Medal|G|[[Football at the 2008 Summer Olympics – Women's tournament|2008 Beijing]]|}}
{{Medal|G|[[Football at the 2012 Summer Olympics – Women's tournament|2012 London]]|}}
{{Medal|B|[[Football at the 2020 Summer Olympics – Women's tournament|2020 Tokyo]]|}}
{{MedalCompetition|[[Football at the Pan American Games|Pan American Games]]}}
{{Medal|S|[[Football at the 2007 Pan American Games – Women's tournament|2007 Rio de Janeiro]]|}}
| club-update = July 17, 2022
| nationalteam-update = October 26, 2021
| collegeyears1 = 2006–2009
| college1 = [[North Carolina Tar Heels women's soccer|North Carolina Tar Heels]]
| collegecaps1 = 93
| collegegoals1 = 19
| totalcaps = 126
| totalgoals = 24
}}
'''توبین هیت''' ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسجه]]: Tobin Heath) فوتبال اوْیونچوسو.  [[آمریکا]] میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب  و [[فوروارد]] موقعیتینده اوْیناییب.
==اوْیونلاری==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%&quot;
|-
!rowspan=3|تیم
!rowspan=3|فصل
!colspan=5|لیگ
!colspan=2 rowspan=2| کاپ
!colspan=2 rowspan=2|Continental
!colspan=2 rowspan=2|توْپلام
!colspan=2 rowspan=3|{{قیسالتما|Ref.|Reference}}
|-
!rowspan=2|Division
!colspan=2|Regular فصل
!colspan=2|Play-offs
|-
!اوْیون||Goals||اوْیون||Goals||اوْیون||Goals||اوْیون||Goals||اوْیون||قوْل
|-
| [[Pali Blues]]
| [[2009 USL W-League season|2009]]
| [[USL W-League]]
| 6 || 1 || 0 || 0 ||rowspan=4 colspan=4|—|| 6 || 1 ||
|-
|[[Atlanta Beat (WPS)|Atlanta Beat]]
|[[2010 Women's Professional Soccer season|2010]]
|rowspan=2 | [[Women's Professional Soccer]]
| 3 || 0 || colspan=2| —|| 3 || 0 ||
|-
| [[Sky Blue FC]]
|[[2011 Sky Blue FC season|2011]]
| 12 || 0 || colspan=2| — || 12 || 0 ||
|-
| rowspan=2 | [[New York Fury]]
| [[2012 Women's Premier Soccer League Elite season|2012]]
| [[Women's Premier Soccer League Elite]]
| 1 || 0 || 0 || 0 || 1 || 0 ||
|-
!colspan=2| توْپلام || 22 || 1 || 0 || 0 || colspan=4|—|| 22 || 1 || —
|-
| rowspan=3 |[[پاری سن ژرمن فوتبال کولوبو (قادینلار)|پاری سن ژرمن]]
|[[2012–13 Division 1 Féminine|2012–13]]
|rowspan=2| [[Division 1 Féminine]]
| 8 || 4 || rowspan=2 colspan=2| —|| 4 || 1 || colspan=2| — || 12 || 5 || rowspan=2|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Tobin Heath Statistics |language=French |url=http://www.statsfootofeminin.fr/joueur.php?joueur=7931&amp;id=375 |work=Footo Feminin |accessdate=April 28, 2016}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[2013–14 Division 1 Féminine|2013–14]]
| 7 || 0 || 2 || 0 || 2{{Efn|name=FLT|Appearances in the [[UEFA Women's Champions League]]}}|| 0 || 11 || 0
|-
!colspan=2| توْپلام || 15 || 4 ||colspan=2| —|| 6 || 1 || 2 || 0 || 23 || 5 || —
|-
| rowspan=9 |[[پورتلند تورنز فوتبال کولوبو|پورتلند تورنز]]
|-
|[[2013 Portland Thorns FC season|2013]]
|rowspan=7|[[National Women's Soccer League]]
| 7 || 0 || 2 || 2 || rowspan=7 colspan=4 | —|| 9 || 2 ||
|-
|[[2014 Portland Thorns FC season|2014]]
| 5 || 0 || 1 || 0 ||  6 || 0 ||
|-
|[[2015 Portland Thorns FC season|2015]]
| 12 || 1 || colspan=2|—|| 12 || 1 ||
|-
|[[2016 Portland Thorns FC season|2016]]
| 14 || 1 || 1 || 0 || 15 || 1 ||&lt;ref&gt;{{cite web |first= |last= |title=Tobin Heath #17 Stats, Videos, News &amp; More – 2016 فصل |url=http://www.nwslsoccer.com/players/tobin-heath?statsSeason=2016&amp;gamelogSeason=2016 |work=NWSL Soccer |date= }}{{Dead link|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[2017 Portland Thorns FC season|2017]]
| 2 || 0 || 2 || 0 || 4 || 0 ||&lt;ref&gt;{{cite web |first= |last= |title=Tobin Heath #17 Stats, Videos, News &amp; More – 2017 فصل |url=http://www.nwslsoccer.com/players/tobin-heath?statsSeason=2017&amp;gamelogSeason=2017 |work=NWSL Soccer |date= }}{{Dead link|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[2018 Portland Thorns FC season|2018]]
| 17 || 7 || 2 || 1 || 19 || 8 ||&lt;ref&gt;{{cite web |first= |last= |title=Tobin Heath #17 Stats, Videos, News &amp; More – 2018 فصل |url=http://www.nwslsoccer.com/players/tobin-heath?statsSeason=2018&amp;gamelogSeason=2018 |work=NWSL Soccer |date= }}{{Dead link|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[2019 Portland Thorns FC season|2019]]
| 13 || 3 || 1 || 0 || 14 || 3  ||&lt;ref&gt;{{cite web |first= |last= |title=Tobin Heath #17 Stats, Videos, News &amp; More – 2019 فصل |url=http://www.nwslsoccer.com/players/tobin-heath?statsSeason=2019&amp;gamelogSeason=2019 |work=NWSL Soccer |date= }}{{Dead link|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|-
!colspan=2| توْپلام || 70 || 12 || 9 || 3 || colspan=4 |—|| 79 || 15 || —
|-
!colspan=3| Career توْپلام || 107 || 17 || 9 || 3 || 6 || 1 || 2 || 0 || 124 || 21 || —
|}
{{Notelist}}
{| class=&quot;wikitable collapsible sortable&quot; style=&quot;width:100%; font-size:90%&quot;
|-
!&lt;br/&gt;قوْل
! Date
!Location
!Opponent
!Lineup
!data-sort-type=&quot;number&quot;|Min
!Assist/pass
!data-sort-type=&quot;number&quot;|Score
!data-sort-type=&quot;number&quot;|Result
!Competition
|-
|align=&quot;center&quot;|1
|2008-03-05&lt;ref group=m name=goal01&gt;{{Cite web|url = https://www.ussoccer.com/News/Womens-National-Team/2008/03/U-S-Women-Defeat-China-4-0-To-Open-2008-Algarve-Cup.aspx |title = U.S. Women Defeat China, 4–0, To Open 2008 Algarve کاپ |publisher= U.S.Soccer | date = March 5, 2008|accessdate=April 30, 2018 |url-status = dead |archiveurl = https://web.archive.org/web/20131013203620/http://www.ussoccer.com/News/Womens-National-Team/2008/03/U-S-Women-Defeat-China-4-0-To-Open-2008-Algarve-Cup.aspx |archivedate = October 13, 2013 |df= mdy-all}}&lt;/ref&gt;
|{{hs|Portugal}}[[Albufeira]]
|{{Fbw|China}}
|{{Subin|46|Lindsay|Tarpley|45}}
|47
|''unassisted''
|align=&quot;center&quot;| {{Sortfbs|2|0|||5200.02005}}
|align=&quot;center&quot;| {{Sortfbs|4|0|||5400.04005}}
|{{Fb bg invitational tournament}}|[[2008 Algarve Cup#Group B|2008 Algarve Cup]]
|-
|align=&quot;center&quot;|2
|2008-04-04&lt;ref group=m name=goal02&gt;{{Cite web
|url=https://www.ussoccer.com/stories/2014/03/17/12/19/u-s-women-defeat-jamaica-6-0-to-open-olympic-qualifying-wambach-scores-twice-at-usa-is-through-to-se
|title=U.S. Women Defeat Jamaica, 6–0, to Open Olympic Qualifying; Wambach Scores Twice at USA is Through to Semi-finals|date=April 4, 2008|accessdate=April 30, 2018
|publisher=U.S. Soccer}}&lt;/ref&gt;
|{{hs|Mexico}}[[Ciudad Juárez|Juárez]]
|{{Fbw|Jamaica}}
|{{Subin|46|Carli|Lloyd|45}}
|95+
|[[Lauren Holiday]]
|align=&quot;center&quot;| {{Sortfbs|6|0|||5600.00005}}
|align=&quot;center&quot;| {{Sortfbs|6|0|||5600.00005}}
|{{Fb bg olympic qualification}}|[[Football at the 2008 Summer Olympics – Women's qualification#Group A|2008 Olympic qualifier: Group A]]
|-
|align=&quot;center&quot;|3
|2011-11-19&lt;ref group=m name=goal03&gt;{{Cite web
 |url         = https://www.ussoccer.com/News/Womens-National-Team/2011/11/WNT-Ties-Sweden-in-Phoenix.aspx
 |title       = U.S. Women's National Team Ties Sweden in Front of Record Crowd to Round Out 2011
 |publisher   = U.S.Soccer | date = November 19, 2011|accessdate=April 30, 2018
 |url-status     = dead
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20120123051242/http://www.ussoccer.com/News/Womens-National-Team/2011/11/WNT-Ties-Sweden-in-Phoenix.aspx
 |archivedate = January 23, 2012
 |df          = mdy-all
}}&lt;/ref&gt;
|{{hs|USA}}[[Glendale, Arizona|Glendale]]
|{{Fbw|Sweden}}
|{{Subin|46|Amy|Rodriguez|45}}
|81
|[[الکس مورقان]]
|align=&quot;center&quot;| {{Sortfbs|1|1|||5000.01005}}
|align=&quot;center&quot;| {{Sortfbs|1|1|||5000.01005}}
|{{Fb bg friendly match}}|[[یوْلداش‌لیق اوْیونو]]
|-
|align=&quot;center&quot;|4
|2012-01-20&lt;ref group=m name=goal04&gt;{{Cite web
 |url         = https://www.ussoccer.com/News/Womens-National-Team/2012/01/US-WNT-Kicks-Off-Olympic-Qualifying-With-Win-Against-Dominican-Republic.aspx
 |title       = U.S. Women's National Team Opens 2012 CONCACAF Olympic Women's Qualifying With Record Performance in 14–0 Rout of Dominican Republic
 |publisher   = U.S.Soccer |date=January 20, 2012|accessdate=April 30, 2018
 |url-status     = dead
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20120124010827/http://www.ussoccer.com/News/Womens-National-Team/2012/01/US-WNT-Kicks-Off-Olympic-Qualifying-With-Win-Against-Dominican-Republic.aspx
 |archivedate = January 24, 2012
 |df          = mdy-all
}}&lt;/ref&gt;
|rowspan=2 |{{hs|Canada}}[[ونکوور]]
|{{Fbw|Dominican Republic|name=Dominican}}
|{{Subout|46|Amy|Rodriguez|45}}
|30
|[[هدر اورایلی]]
|align=&quot;center&quot;| {{Sortfbs|6|0|||5600.06005}}
|align=&quot;center&quot;| {{Sortfbs|14|0|||6400.14005}}
|{{Fb bg olympic qualification}}|[[2012 CONCACAF Women's Olympic Qualifying Tournament#Group B|2012 Olympic qualifier: Group B]]
|-
|align=&quot;center&quot;|5
|2012-01-27&lt;ref group=m name=goal05&gt;{{Cite web
 |url         = https://www.ussoccer.com/News/Womens-National-Team/2012/01/US-WNT-Qualifies-to-2012-London-Olympics.aspx
 |title       = U.S. Women's National Team Qualifies for 2012 London Olympics with 3–0 Victory Against Costa Rica
 |publisher   = U.S.Soccer |date=January 27, 2012|accessdate=April 30, 2018
 |url-status     = dead
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20120131113605/http://www.ussoccer.com/News/Womens-National-Team/2012/01/US-WNT-Qualifies-to-2012-London-Olympics.aspx
 |archivedate = January 31, 2012
 |df          = mdy-all
}}&lt;/ref&gt;
|{{Fbw|Costa Rica}}
|{{Subout|63|Alex|Morgan|s}}
|16
|[[Shannon Boxx]]
|align=&quot;center&quot;| {{Sortfbs|1|0|||5100.01005}}
|align=&quot;center&quot;| {{Sortfbs|3|0|||5300.03005}}
|{{Fb bg olympic qualification}}|[[2012 CONCACAF Women's Olympic Qualifying Tournament#Semi-finals|2012 Olympic qualifier: Semifinal]]
|-
|align=&quot;center&quot;|6
|2012-06-16&lt;ref group=m name=goal06&gt;{{Cite web
 |url         = https://www.ussoccer.com/News/Womens-National-Team/2012/06/WNT-Earns-31-Win-on-the-Road-against-Sweden.aspx
 |title       = WNT Earns 3–1 Win on the Road against Sweden
 |publisher   = U.S.Soccer |date = June 16, 2012|accessdate=April 30, 2018
 |url-status     = dead
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20140227230245/http://www.ussoccer.com/news/womens-national-team/2012/06/wnt-earns-31-win-on-the-road-against-sweden.aspx
 |archivedate = February 27, 2014
 |df          = mdy-all
}}&lt;/ref&gt;
|{{hs|Sweden}}[[Halmstad]]
|{{Fbw|Sweden}}
||{{Subin|46|Heather|O'Reilly|45}}
|56
|[[Abby Wambach]]
|align=&quot;center&quot;| {{Sortfbs|3|1|||5200.03005}}
|align=&quot;center&quot;| {{Sortfbs|3|1|||5200.03005}}
|{{Fb bg invitational tournament}}|[[2012 Sweden Invitational|2012 Volvo Winners Cup]]
|-
|align=&quot;center&quot;|7
|2012-10-23&lt;ref group=m name=goal07&gt;{{Cite web
 |url         = https://www.ussoccer.com/News/Womens-National-Team/2012/10/WNT-and-Germany-Play-to-22-Draw-at-Rentschler-Field.aspx
 |title       = WNT and Germany Play to 2–2 Draw at Rentschler Field
 |publisher   = U.S.Soccer | date = October 23, 2012|accessdate = April 30, 2018
 |url-status     = dead
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20140226231704/http://www.ussoccer.com/news/womens-national-team/2012/10/wnt-and-germany-play-to-22-draw-at-rentschler-field.aspx
 |archivedate = February 26, 2014
 |df          = mdy-all
}}&lt;/ref&gt;
|{{hs|USA}}[[East Hartford, Connecticut|East Hartford]]
|{{Fbw|Germany}}
|{{Subin|63|Heather|O'Reilly|28}}
|67
|[[الکس مورقان]]
|align=&quot;center&quot;| {{Sortfbs|2|1|||5100.02005}}
|align=&quot;center&quot;| {{Sortfbs|2|2|||5000.02005}}
|rowspan=3 {{Fb bg friendly match}}|[[یوْلداش‌لیق اوْیونو]]
|-
|align=&quot;center&quot;|8
|2013-04-9&lt;ref group=m name=goal08&gt;{{Cite web
 |url         = https://www.ussoccer.com/News/Womens-National-Team/2013/04/WNT-Defeats-the-Netherlands-3-1.aspx
 |title       = U.S. Women's National Team Defeats Netherlands 3–1 in International Friendly at The Hague
 |publisher   = U.S.Soccer | date = April 9, 2013 | accessdate = April 30, 2018
 |url-status     = dead
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20130411121646/http://www.ussoccer.com/News/Womens-National-Team/2013/04/WNT-Defeats-the-Netherlands-3-1.aspx
 |archivedate = April 11, 2013
 |df          = mdy-all
}}&lt;/ref&gt;
|{{hs|Netherlands}}[[The Hague]]
|{{Fbw|Netherlands}}
|{{hs|90.}}Start
|36
|[[Sydney Leroux]]
|align=&quot;center&quot;| {{Sortfbs|1|0|||5100.01005}}
|align=&quot;center&quot;| {{Sortfbs|3|1|||5200.03005}}
|-
|align=&quot;center&quot;|9
|2014-09-18&lt;ref group=m name=goal09&gt;{{Cite web
|url=https://www.ussoccer.com/stories/2014/09/18/20/52/140918-wnt-vs-mex-game-story.aspx
|title=U.S. WNT Defeats Mexico 4–0 in Final Tune-Up for CONCACAF Women's Championship
|publisher=U.S. Soccer | date = September 18, 2018|accessdate = April 30, 2018}}&lt;/ref&gt;
|{{hs|USA}}[[راچستر، نیویورک]]
|{{Fbw|Mexico}}
|{{Subout|46|Heather|O'Reilly|s}}
|44
|[[Amy Rodriguez]]
|align=&quot;center&quot;| {{Sortfbs|3|0|||5300.03005}}
|align=&quot;center&quot;| {{Sortfbs|4|0|||5400.04005}}
|-
|align=&quot;center&quot;|10
|rowspan=2|2014-10-17&lt;ref group=m name=goal10&gt;{{Cite web
|url=https://www.ussoccer.com/stories/2014/10/17/22/54/141017-wnt-v-gua-game-story
|title=WNT Takes Control of Group A with 5–0 Victory against Guatemala
|publisher=U.S. Soccer| date = October 17, 2014 | accessdate = April 30, 2018}}&lt;/ref&gt;
|rowspan=2|{{hs|USA}}[[شیکاقو]]
|rowspan=2|{{Fbw|Guatemala}}
|rowspan=2|{{hs|90.}}Start
|7
|[[Sydney Leroux]]
|align=&quot;center&quot;| {{Sortfbs|1|0|||5100.01005}}
|rowspan=2 align=&quot;center&quot;| {{Sortfbs|5|0|||5500.05005}}
|rowspan=2 {{fb bg world کاپ qualification}}|[[2014 CONCACAF Women's Championship|2014 CONCACAF Championship]]
|-
|align=&quot;center&quot;|11
|57
|[[Carli Lloyd]]
|align=&quot;center&quot;| {{Sortfbs|3|0|||5300.03005}}
|-
|align=&quot;center&quot;|12
|2015-07-05&lt;ref group=m name=goal12&gt;{{Cite web
|url=https://www.ussoccer.com/womens-national-team/tournaments/2015-fifa-womens-world-cup/150705-wnt-v-jpn
|title=U.S.WNT 5–2 Japan: wins World Cup
|publisher=U.S. Soccer| date = July 5, 2015|accessdate = April 30, 2018}}&lt;/ref&gt;
|{{hs|Canada}}[[ونکوور]]
|{{Fbw|Japan}}
|{{Subout|79|Abby|Wambach|s}}
|54
|[[مورقان برایان]]
|align=&quot;center&quot;| {{Sortfbs|5|2|||5300.05005}}
|align=&quot;center&quot;| {{Sortfbs|5|2|||5300.05005}}
|{{fb bg world کاپ final tournament}}|[[2015 FIFA Women's World Cup#Final|2015 FIFA World Cup: Final]]
|-
|align=&quot;center&quot;|13
|2016-02-19&lt;ref group=m name=goal013&gt;{{Cite web|url=https://www.ussoccer.com/stories/2016/02/20/04/35/160219-wnt-v-trinidad-tobago-qualifies-for-2016-olympics|title=WNT Punches Ticket to Rio With 5–0 Win Against Trinidad &amp; Tobago|publisher=U.S. Soccer|accessdate=February 20, 2016}}&lt;/ref&gt;
|rowspan=2|{{hs|USA}}[[هیوستون]]
|{{Fbw|Trinidad &amp; Tobago|name=Trinidad}}
|{{hs|90.}}Start
|12
|[[Mallory Pugh]]
|align=&quot;center&quot;|{{Sortfbs|1|0|||5100.01005}}
|align=&quot;center&quot;|{{Sortfbs|5|0|||5500.05005}}
|{{Fb bg olympic qualification}}|[[2016 CONCACAF Women's Olympic Qualifying Championship#Semi-finals|2016 Olympic qualifier: semifinal]]
|-
|align=&quot;center&quot;|14
|2016-02-21&lt;ref group=m name=goal014&gt;{{Cite web |title=WNT match preview faces Canada in 2016 Olympic qualifying championship game |url= https://www.ussoccer.com/stories/2016/02/21/20/07/160221-wnt-match-preview-faces-canada-in-2016-olympic-qualifying-championship-game |publisher=U.S. Soccer | date = February 2, 2016 |accessdate=February 21, 2016}}&lt;/ref&gt;
|{{Fbw|Canada}}
|{{hs|90.}}Start
|61
|[[Mallory Pugh]]
|align=&quot;center&quot;|{{Sortfbs|2|0|||5200.02005}}
|align=&quot;center&quot;|{{Sortfbs|2|0|||5200.02005}}
|{{Fb bg olympic qualification}}|[[2016 CONCACAF Women's Olympic Qualifying Championship#Finals|2016 Olympic qualifier: final]]
|-
|align=&quot;center&quot;|15
|2016-04-06&lt;ref group=m name=goal015&gt;{{Cite web|url=https://www.ussoccer.com/matches/wnt/2016/160406-wnt-v-col|title=U.S. WNT Defeats Colombia 7–0 in Front of Record Crowd in Connecticut|date = April 6, 2016 | accessdate=April 8, 2016}}&lt;/ref&gt;
|{{hs|USA}}[[East Hartford, Connecticut|East Hartford]]
|{{Fbw|Colombia}}
|{{hs|90.}}Start
|62
|[[کریستال دان]]
|align=&quot;center&quot;|{{Sortfbs|5|0|||5500.05005}}
|align=&quot;center&quot;|{{Sortfbs|7|0|||5700.07005}}
|rowspan=5 {{Fb bg friendly match}}|Friendly
|-
|align=center|16
|2016-09-15&lt;ref group=m name=goal016&gt;{{Cite web| url=https://www.ussoccer.com/stories/2016/09/16/03/48/160915-wnt-stacks-scoresheet-in-9-0-win-vs-thailand-in-oreillys-final-usa-match|
title=WNT Sends O'Reilly out in Style with 9–0 win vs. Thialand| publisher=U.S. Soccer| date = September 15, 2016 |accessdate=September 17, 2016}}&lt;/ref&gt;
|[[کولمبوس]]
|{{Fbw|Thailand}}
|{{Subout|46|Megan|Rapinoe|45}}
|36
|[[Carli Lloyd]]
|align=center|{{Sortfbs|4|0|||5450.04005}}
|align=center|{{Sortfbs|9|0|||5950.09005}}
|-
|align=center|17
|2016-10-19&lt;ref group=m name=goal017&gt;{{Cite web| url=http://www.themaneland.com/2016/10/19/13341480/usa-vs-switzerland-international-friendly-final-score-4-0-as-yanks-roll-in-second-half| title=USA vs. Switzerland International Friendly: Final Score 4–0 as Yanks Roll in Second Half| publisher=SB Nation| date=October 19, 2016| accessdate=November 12, 2016| archive-date=2017-03-17| archive-url=https://web.archive.org/web/20170317153113/http://www.themaneland.com/2016/10/19/13341480/usa-vs-switzerland-international-friendly-final-score-4-0-as-yanks-roll-in-second-half| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|[[Sandy, Utah|Sandy]]
|{{Fbw|Switzerland}}
|{{Subout|76|Ashley|Hatch|76}}
|61
|[[کریستال دان]]
|align=center|{{Sortfbs|2|0|||5450.04005}}
|align=center|{{Sortfbs|4|0|||5950.09005}}
|-
|align=center|18
|2016-11-10&lt;ref group=m name=goal018&gt;{{Cite web|url=http://www.onceametro.com/2016/11/11/13596252/uswnt-christen-press-hat-trick-lifts-usa-over-romania-8-1-alex-morgan-tobin-heath-crystal-dunn|title=Christen Press hat trick lifts USWNT over Romania, 8–1|publisher=SB Nation|date=November 10, 2016|accessdate=November 12, 2016|archivedate=2019-05-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190509111325/https://www.onceametro.com/2016/11/11/13596252/uswnt-christen-press-hat-trick-lifts-usa-over-romania-8-1-alex-morgan-tobin-heath-crystal-dunn}}&lt;/ref&gt;
|{{hs|USA}}[[سن‌خوزه]]
|{{Fbw|Romania}}
|{{hs|90.}}Start
|10
|[[کریستن پرس]]
|align=&quot;center&quot;|{{Sortfbs|2|0|||5350.03005}}
|align=&quot;center&quot;|{{Sortfbs|8|1|||5650.06005}}
|-
|align=center|19
|2018-06-12 &lt;ref group=m name=goal019&gt;{{cite web |url=https://www.ussoccer.com/stories/2018/06/13/02/23/20180612-reca
-wnt-rapinoe-heath-goals-lift-usa-2-1-win-vs-china-series-sweep-in-cleveland |title=Rapinoe, Heath Goals Lift WNT 2–1, USA Completes Sweep of China PR in Cleveland|publisher=U.S. Soccer|accessdate=June 13, 2018 |date=June 12, 2018}}&lt;/ref&gt;
|{{hs|USA}} [[کلیولند]]
|{{Fbw|China PR}}
|{{Subin|64|Alex|Morgan}}
|75
|[[کریستن پرس]]
|align=&quot;center&quot;|2–1
|align=&quot;center&quot;|2–1
|-
|align=center|20
|2018-08-02 &lt;ref group=m name=goal020&gt;{{cite web |url=https://www.ussoccer.com/womens-national-team/tournaments/2018-tournament-of-nations/20180802-wnt-v-brazil-2018-tournament-of-nations#tab-1 |title=U.S. WNT vs. Brazil – 2018 Tournament of Nations|publisher=U.S. Soccer|accessdate=September 20, 2018 |date=August 2, 2018}}&lt;/ref&gt;
|{{hs|USA}} [[بریج ویوو، میزوری]]
|{{Fbw|Brazil}}
|{{Subout|69|Casey|Short}}
|61
|[[الکس مورقان]]
|align=&quot;center&quot;|3–1
|align=&quot;center&quot;|4–1
|{{Fb bg invitational tournament}}|[[2018 Tournament of Nations]]
|-
|align=center|21
|2018-09-04 &lt;ref group=m name=goal021&gt;{{cite web | url=https://www.ussoccer.com/matches/wnt/2018/20180904-wnt-vs-chile#tab-1 |title=U.S. WNT vs. Chile – San Jose, Calif. |publisher=U.S. Soccer|accessdate=September 20, 2018 |date=September 4, 2018}}&lt;/ref&gt;
|{{hs|USA}} [[سن‌خوزه]]
|{{Fbw|Chile}}
|{{Subout|61|Amy|Rodriguez}}
|38
|[[Tierna Davidson]]
|align=&quot;center&quot;|2–0
|align=&quot;center&quot;|4–0
|{{Fb bg friendly match}}|Friendly
|-
|align=center|22
|2018-10-04 &lt;ref group=m name=goal022&gt;{{cite web | url=https://www.ussoccer.com/stories/2018/10/05/01/52/20181004-recap-wnt-defeats-mexico-6-0-to-begin-2018-concacaf-womens-championship|title=RAPINOE, MORGAN BAG BRACES AS USA ROLLS PAST MEXICO 6–0 IN 2018 CONCACAF WOMEN'S CHAMPIONSHIP OPENER|publisher=U.S. Soccer|accessdate=October 5, 2018 |date=October 4, 2018}}&lt;/ref&gt;
|rowspan=2 |{{hs|USA}} [[Cary, North Carolina|Cary]]
|{{Fbw|MEX}}
|{{Subout|77|Mal|Pugh}}
|61
|[[کریستال دان]]
|align=&quot;center&quot;|4–0
|align=&quot;center&quot;|6–0
| rowspan=2 {{fb bg world کاپ qualification}}|[[2018 CONCACAF Women's Championship|2018 CONCACAF Championship]]
|-
|align=center|23
|2018-10-10 &lt;ref group=m name=goal023&gt;{{cite web | url=https://www.ussoccer.com/stories/2018/10/11/01/35/20181010-recap-wnt-beats-trinidad-tobago-7-0-2018-concacaf-womens-championship-wcq|title=WNT Tops Group A After 7–0 Win vs Trinidad and Tobago at 2018 CONCACAF Women's Championship|publisher=U.S. Soccer|accessdate=October 12, 2018 |date=October 10, 2018}}&lt;/ref&gt;
|{{Fbw|TRI}}
|{{hs|90.}}Start
|58
|[[Megan Rapinoe]]
|align=&quot;center&quot;|7–0
|align=&quot;center&quot;|7–0
|-
|align=center|24
|rowspan=&quot;2&quot;|2018-10-14 &lt;ref group=m name=goal024&gt;{{cite web | url=https://www.ussoccer.com/stories/2018/10/15/01/28/20181014-recap-wnt-qualifies-for-2019-fifa-womens-world-cup-with-big-win-vs-jamaica|title=USA QUALIFIES FOR 2019 FIFA WOMEN'S WORLD کاپ WITH BIG WIN VS. JAMAICA|publisher=U.S. Soccer|accessdate=October 15, 2018 |date=October 14, 2018}}&lt;/ref&gt;
|rowspan=&quot;2&quot;|{{hs|USA}} [[فریسکو، تکزاس]]
|rowspan=&quot;2&quot;|{{Fbw|JAM}}
|rowspan=&quot;2&quot;|{{hs|90.}}Start
|2
|''unassisted''
|align=center|{{Sortfbs|1|0|||5950.09005}}
|rowspan=2 align=center|{{Sortfbs|7|0|||6050.10005}}
|rowspan=2 {{fb bg world کاپ qualification}}|[[2018 CONCACAF Women's Championship|2018 CONCACAF Championship]] Semi-final
|-
|align=center|25
|29
|[[Lindsay Horan]]
|align=center|{{Sortfbs|4|0|||5950.09005}}
|-
|align=center|26
|2019-03-02 &lt;ref group=m name=goal026&gt;{{cite web |url=https://www.ussoccer.com/stories/2019/03/03/01/07/20190302-wnt-usa-draws-england-2-2-2019-shebelieves-cup-nashville|title=USA DRAWS ENGLAND 2–2 IN SECOND 2019 SHEBELIEVES کاپ MATCH|publisher=U.S. Soccer|accessdate=April 17, 2019 |date=March 2, 2019}}&lt;/ref&gt;
|{{hs|USA}} [[نشویل]]
|{{Fbw|England}}
|{{hs|90.}}Start
|67
|''unassisted''
|align=&quot;center&quot;|2–2
|align=&quot;center&quot;|2–2
|rowspan=2 {{Fb bg invitational tournament}}|[[2019 SheBelieves Cup]]
|-
|align=center|27
|2019-03-05 &lt;ref group=m name=goal027&gt;{{cite web |url=https://www.ussoccer.com/stories/2019/03/06/03/45/20190305-wnt-defeats-brazil-1-0-2019-shebelieves-cup-tampa|title=WNT CLOSES OUT 2019 SHEBELIEVES کاپ WITH 1–0 VICTORY AGAINST BRAZIL|publisher=U.S. Soccer|accessdate=April 17, 2019 |date=March 5, 2019}}&lt;/ref&gt;
|{{hs|USA}} [[تمپا]]
|{{Fbw|Brazil}}
|{{Subout|87|Jessica|McDonald}}
|20
|''unassisted''
|align=&quot;center&quot;|1–0
|align=&quot;center&quot;|1–0
|-
|align=center|28
|2019-04-04 &lt;ref group=m name=goal028&gt;{{cite web |url=https://www.ussoccer.com/stories/2019/04/05/03/09/20190404-wnt-fights-back-beats-australia-5-3-denver-morgan-100|title=MORGAN SCORES 100TH GOAL AS WNT FIGHTS BACK TO BEAT AUSTRALIA 5–3|publisher=U.S. Soccer|accessdate=April 17, 2019 |date=April 4, 2019}}&lt;/ref&gt;
|{{hs|USA}} [[Commerce City, Colorado|Commerce City]]
|{{Fbw|Australia}}
|{{hs|90.}}Start
|53
|[[Emily Sonnett]]
|align=&quot;center&quot;|2–2
|align=&quot;center&quot;|5–3
|rowspan=5 {{Fb bg friendly match}} |Friendly
|-
|align=center|29
|2019-05-16 &lt;ref group=m name=goal029&gt;{{cite web | url=https://www.ussoccer.com/stories/2019/05/17/03/42/wnt-usa-defeats-new-zealand-5-0-35761-fans-send-off-series|title=USA DEFEATS NEW ZEALAND 5–0 IN FRONT OF 35,761 FANS IN SECOND GAME OF SEND-OFF SERIES|publisher=U.S. Soccer|accessdate=May 17, 2019 |date=May 16, 2019}}&lt;/ref&gt;
|{{hs|USA}} [[سنت لوئیس]]
|{{Fbw|NZL}}
|{{Subout|72|Christen|Press}}
|35
|[[Megan Rapinoe]]
|align=center|1–0
|align=center|5–0
|-
|align=center|30
|2019-05-26 &lt;ref group=m name=goal030&gt;{{cite web|title=USA ENJOYS 3–0 WIN AGAINST MEXICO IN FINAL MATCH OF SEND-OFF SERIES|url=https://www.ussoccer.com/stories/2019/05/us-womens-national-team-3-mexico-0-sendoff-series|publisher=U.S. Soccer|accessdate=May 28, 2019|date=May 26, 2019}}&lt;/ref&gt;
|{{hs|USA}} [[Harrison, New Jersey|Harrison]]
|{{Fbw|Mexico}}
|{{Subout|71|Emily|Sonnett}}
|11
|''unassisted''
|align=center|1–0
|align=center|3–0
|-
|align=center|31
|2019-08-03
|{{hs|USA}}[[Pasadena, California|Pasadena]]
|{{Fbw|IRL}}
|{{Subout|45|Jessica|McDonald}}
|16
|[[کریستن پرس]]
|align=center|1–0
|align=center|3–0
|-
|align=center|32
|2019-08-29
|{{hs|USA}}[[فیلادلفیا]] 
|{{Fbw|POR}}
|{{Subout|46|Jessica|McDonald}}
|4
|[[کریستن پرس]]
|align=center|1–0
|align=center|4–0
|}
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;  style=&quot;width:100%; font-size:90%;&quot;
|-
!Match
!Date
!Location
!Opponent
!Lineup
!Result
!Competition
|-
| colspan=7 align=center {{Fb bg olympic tournament}} |'''[[Football at the 2008 Summer Olympics – Women's tournament|2008 Women's Olympic Football Tournament]]'''
|-
|{{اوْرتا|1}}
|2008-08-06&lt;ref&gt;{{cite web |title=Women's Olympic Football Tournament Beijing 2008 - Norway vs. USA |url=https://www.fifa.com/tournaments/archive/womensolympic/beijing2008/matches/round=250027/match=300051832/index.html |work=FIFA |date=August 6, 2008 |accessdate=2020-01-10 |archivedate=2019-07-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190716231732/https://www.fifa.com/tournaments/archive/womensolympic/beijing2008/matches/round%3D250027/match%3D300051832/index.html }}&lt;/ref&gt;
| rowspan=2|[[Qinhuangdao]], [[چین]]
|{{Fbw|NOR}}
|{{Subin|78|Stephanie|Cox}}
|0–2 L
|{{Fb bg olympic tournament}}|[[Football at the 2008 Summer Olympics – Women's tournament#Group G|Group stage]]
|-
|{{اوْرتا|2}}
|2008-08-09&lt;ref&gt;{{cite web |title=Women's Olympic Football Tournament Beijing 2008 - USA  vs. Japan |url=https://www.fifa.com/tournaments/archive/womensolympic/beijing2008/matches/round=250027/match=300051831/index.html |work=FIFA |date=August 9, 2008 |accessdate=2020-01-10 |archivedate=2013-04-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130402040914/http://www.fifa.com/tournaments/archive/womensolympic/beijing2008/matches/round=250027/match=300051831/index.html }}&lt;/ref&gt;
|{{Fbw|JPN}}
|{{Subin|73|Lindsay|Tarpley}}
|1–0 W
|{{Fb bg olympic tournament}}|[[Football at the 2008 Summer Olympics – Women's tournament#Group G|Group stage]]
|-
|{{اوْرتا|3}}
|2008-08-15&lt;ref&gt;{{cite web |title=Women's Olympic Football Tournament Beijing 2008 - USA  vs. Canada |url=https://www.fifa.com/tournaments/archive/womensolympic/beijing2008/matches/round=250032/match=300051837/index.html |work=FIFA |date=August 15, 2008 |accessdate=2020-01-10 |archivedate=2019-07-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190716231734/https://www.fifa.com/tournaments/archive/womensolympic/beijing2008/matches/round%3D250032/match%3D300051837/index.html }}&lt;/ref&gt;
|[[شانقهای]]
|{{Fbw|CAN}}
|{{Subin|82|Lindsay|Tarpley}}
|2–1 W
|{{Fb bg olympic tournament}}|[[Football at the 2008 Summer Olympics – Women's tournament#Quarter-finals|Quarter-final]]
|-
| colspan=7 align=center {{fb bg world کاپ final tournament}} |'''[[2011 FIFA Women's World Cup]]'''
|-
|{{اوْرتا|4}}
|2011-07-02&lt;ref&gt;{{cite web |title=FIFA Women's World کاپ Germany 2011 - USA vs. Colombia |url=https://www.fifa.com/womensworldcup/matches/round=255997/match=300144439/index.html#nosticky |work=FIFA |date=July 2, 2011 |accessdate=2020-01-10 |archivedate=2019-06-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190608164617/https://www.fifa.com/womensworldcup/matches/round=255997/match=300144439/index.html#nosticky }}&lt;/ref&gt;
|[[زینسهایم]], [[آلمان]]
|{{Fbw|COL}}
|{{Subin|62|Heather|O'Reilly}}
|3–0 W
|{{fb bg world کاپ final tournament}}|[[2011 FIFA Women's World کاپ Group C#United States vs Colombia|Group stage]]
|-
|{{اوْرتا|5}}
|2011-07-10&lt;ref&gt;{{cite web |title=FIFA Women's World کاپ Germany 2011 - Brazil vs. USA |url=https://www.fifa.com/womensworldcup/matches/round=255995/match=300144440/index.html#nosticky |work=FIFA |date=July 10, 2011 |accessdate=2020-01-10 |archivedate=2019-06-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190608155619/https://www.fifa.com/womensworldcup/matches/round=255995/match=300144440/index.html#nosticky }}&lt;/ref&gt;
|[[درسدن]]
|{{Fbw|BRA}}
|{{Subin|108|Heather|O'Reilly}}
|2–2 (pso 3–5) W
|{{fb bg world کاپ final tournament}}|[[2011 FIFA Women's World کاپ knockout stage#Brazil vs. United States|Quarter-final]]
|-
|{{اوْرتا|6}}
|2011-07-13&lt;ref&gt;{{cite web |title=FIFA Women's World کاپ Germany 2011 - France vs. USA |url=https://www.fifa.com/womensworldcup/matches/round=255993/match=300144449/index.html#nosticky |work=FIFA |date=July 13, 2011 |accessdate=2020-01-10 |archivedate=2019-06-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190630143325/https://www.fifa.com/womensworldcup/matches/round=255993/match=300144449/index.html#nosticky }}&lt;/ref&gt;
|[[مونشن‌قلادباخ]]
|{{Fbw|FRA}}
|{{Subin|87|Heather|O'Reilly}}
|3–1 W
|{{fb bg world کاپ final tournament}}|[[2011 FIFA Women's World کاپ knockout stage#France vs. United States|Semi-final]]
|-
|{{اوْرتا|7}}
|2011-07-17&lt;ref&gt;{{cite web |title=FIFA Women's World کاپ Germany 2011 - Japan vs. USA |url=https://www.fifa.com/womensworldcup/matches/round=255989/match=300144437/index.html#nosticky |work=FIFA |date=July 17, 2011 |accessdate=2020-01-10 |archivedate=2017-12-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171222052127/http://www.fifa.com/womensworldcup/matches/round=255989/match=300144437/index.html#nosticky }}&lt;/ref&gt;
|[[فرانکفورت]]
|{{Fbw|JPN}}
|{{Subin|114|Megan|Rapinoe}}
|2–2 (pso 3–1) L
|{{fb bg world کاپ final tournament}}|[[2011 FIFA Women's World کاپ Final|Final]]
|-
| colspan=7 align=center {{Fb bg olympic tournament}} |'''[[Football at the 2012 Summer Olympics&amp;nbsp;– Women's tournament|2012 Women's Olympic Football Tournament]]'''
|-
|{{اوْرتا|8}}
|2012-07-25&lt;ref&gt;{{cite web |first=Graham |last=Parker |url=https://www.theguardian.com/sport/london-2012-olympics-blog/2012/jul/25/usa-france-womens-olympic-soccer-live |title=Olympics 2012: USA 4-2 France - as it happened |date=July 25, 2012 |work= The Guardian}}&lt;/ref&gt;
|rowspan=2|[[قلاسقو]] 
|{{Fbw|FRA}}
|Start
|4–2 W
|{{Fb bg olympic tournament}}|[[Football at the 2012 Summer Olympics – Women's tournament – Group G#United States vs France|Group stage]]
|-
|{{اوْرتا|9}}
|2012-07-28&lt;ref&gt;{{cite web |first=Graham |last=Parker |url=https://www.theguardian.com/sport/london-2012-olympics-blog/2012/jul/28/usa-colombia-womens-olympic-soccer-live |title=Olympics 2012: USA 3-0 Colombia - as it happened |date=July 28, 2012 |work=The Guardian}}&lt;/ref&gt;
|{{Fbw|COL}}
|{{Subin|67|Heather|O'Reilly}}
|3–0 W
|{{Fb bg olympic tournament}}|[[Football at the 2012 Summer Olympics – Women's tournament – Group G#United States vs Colombia|Group stage]]
|-
|{{اوْرتا|10}}
|2012-07-31&lt;ref&gt;{{cite web |first=Chris |last=Bascombe |url=https://www.telegraph.co.uk/sport/olympics/football/9442489/London-2012-Olympics-USA-1-North-Korea-0-match-report.html |title=London 2012 Olympics: USA 1 North Korea 0 – match report |date=July 31, 2012 |work=The Telegraph}}&lt;/ref&gt;
|[[منچستر]] 
|{{Fbw|PRK}}
|{{Subin|46|Megan|Rapinoe}}
|1–0 W
|{{Fb bg olympic tournament}}|[[Football at the 2012 Summer Olympics – Women's tournament – Group G#United States vs North Korea|Group stage]]
|-
|{{اوْرتا|11}}
|2012-08-03&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ussoccer.com/news/womens-national-team/2012/08/us-womens-national-team-downs-new-zealand-20-to-advance-to-olympic-semifinal-in-manchester.aspx |title=U.S. Women's National Team Downs New Zealand 2–0 to Advance to Olympic Semifinal in Manchester |date=August 3, 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120806203018/http://www.ussoccer.com/News/Womens-National-Team/2012/08/US-Womens-National-Team-Downs-New-Zealand-20-to-Advance-to-Olympic-Semifinal-in-Manchester.aspx |archivedate=August 6, 2012 }}&lt;/ref&gt;
|[[نیوکاسل]]
|{{Fbw|NZL}}
|Start
|2–0 W
|{{Fb bg olympic tournament}}|[[Football at the 2012 Summer Olympics – Women's tournament – Knockout stage#United States vs New Zealand|Quarter-final]]
|-
|{{اوْرتا|12}}
|2012-08-06&lt;ref&gt;{{cite web |first=Graham |last=Parker |url=https://www.theguardian.com/sport/2012/aug/06/olympics-2012-football-usa-canada-live |title=Olympic women's soccer 2012 – USA 4-3 Canada - as it happened |date=August 6, 2012 |work=The Guardian}}&lt;/ref&gt;
|Manchester, England
|{{Fbw|CAN}}
|Start
|4–3 W
|{{Fb bg olympic tournament}}|[[Football at the 2012 Summer Olympics – Women's tournament – Knockout stage#Canada vs United States|Semi-final]]
|-
|{{اوْرتا|13}}
|2012-08-09&lt;ref&gt;{{cite web |first=Bill |last=Chappell |url=https://www.npr.org/sections/thetorch/2012/08/10/158502155/womens-olympic-soccer-final-u-s-vs-japan-for-gold |title=Women's Olympic Soccer Final: U.S. Beats Japan 2-1, To Win Gold |date=August 9, 2012 |work=NPR}}&lt;/ref&gt;
|[[لندن]]
|{{Fbw|JPN}}
|Start
|2–1 W
|{{Fb bg olympic tournament}}|[[Football at the 2012 Summer Olympics – Women's tournament – Knockout stage#Gold medal match|Gold medal match]]
|-
| colspan=7 align=center {{fb bg world کاپ final tournament}} |'''[[2015 FIFA Women's World Cup]]'''
|-
|{{اوْرتا|14}}
|2015-06-08&lt;ref&gt;{{cite web |title=FIFA Women's World کاپ Canada 2015 - USA vs. Australia |url=https://www.fifa.com/womensworldcup/matches/round=268020/match=300269468/index.html#nosticky |work=FIFA |date=June 8, 2015 |accessdate=2020-01-10 |archivedate=2019-11-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191103045944/https://www.fifa.com/womensworldcup/matches/round=268020/match=300269468/index.html#nosticky }}&lt;/ref&gt;
|[[وینیپگ]]
|{{Fbw|AUS}}
|{{Subin|61|Christen|Press}}
|3–1 W
|{{fb bg world کاپ final tournament}}|[[2015 FIFA Women's World کاپ Group D#United States vs Australia|Group stage]]
|-
|{{اوْرتا|15}}
|2015-06-16&lt;ref&gt;{{cite web |title=FIFA Women's World کاپ Canada 2015 - Nigeria vs. USA |url=https://www.fifa.com/womensworldcup/matches/round=268020/match=300269495/index.html#nosticky |work=FIFA |date=June 16, 2015 |accessdate=2020-01-10 |archivedate=2019-06-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190608163221/https://www.fifa.com/womensworldcup/matches/round=268020/match=300269495/index.html#nosticky }}&lt;/ref&gt;
|[[ونکوور]]
|{{Fbw|NGA}}
|{{Subout|80|Christie|Rampone}}
|1–0 W
|{{fb bg world کاپ final tournament}}|[[2015 FIFA Women's World کاپ Group D#Nigeria vs United States|Group stage]]
|-
|{{اوْرتا|16}}
|2015-06-22&lt;ref&gt;{{cite web |title=FIFA Women's World کاپ Canada 2015 - USA vs. Colombia |url=https://www.fifa.com/womensworldcup/matches/round=268032/match=300269505/index.html#nosticky |work=FIFA |date=June 22, 2015 |accessdate=2020-01-10 |archivedate=2019-06-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190608163245/https://www.fifa.com/womensworldcup/matches/round=268032/match=300269505/index.html#nosticky }}&lt;/ref&gt;
|[[ادمونتون]]
|{{Fbw|COL}}
|Start
|2–0 W
|{{fb bg world کاپ final tournament}}|[[2015 FIFA Women's World کاپ knockout stage#United States vs Colombia|Round of 16]]
|-
|{{اوْرتا|17}}
|2015-06-26&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.ussoccer.com/stories/2015/06/26/21/05/150626-wnt-v-chn-gamestory |title=WNT Shuts Out China 1–0 to Advance to 2015 FIFA Women's World کاپ Semi-final |date=June 26, 2015 |website=U.S. Soccer}}&lt;/ref&gt;
|[[اوتاوا]]
|{{Fbw|CHN}}
|Start
|1–0 W
|{{fb bg world کاپ final tournament}}|[[2015 FIFA Women's World کاپ knockout stage#China PR vs United States|Quarter-final]]
|-
|{{اوْرتا|18}}
|2015-06-30&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ussoccer.com/stories/2015/06/30/20/33/150630-wnt-v-ger-gamestory |title=WNT Downs World No. 1 Germany 2–0 to Advance to 2015 World کاپ Final |date=June 30, 2015 |website=U.S. Soccer}}&lt;/ref&gt;
|[[مونترآل]], [[کانادا]]
|{{Fbw|GER}}
|{{Subout|75|Kelley|O'Hara}}
|2–0 W
|{{fb bg world کاپ final tournament}}|[[2015 FIFA Women's World کاپ knockout stage#United States vs Germany|Semi-final]]
|-
|{{اوْرتا|19}}
|2015-07-05&lt;ref&gt;{{cite web |first=Tom |last=Lutz |url=https://www.theguardian.com/football/live/2015/jul/05/womens-world-cup-2015-final-usa-v-japan-live |title=Women's World کاپ 2015 final: USA beat Japan 5-2 – as it happened |date=July 5, 2015 |work= The Guardian}}&lt;/ref&gt;
|Vancouver, British Columbia, Canaaaaaa== قایناقلار ==
{{قایناق}}
{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =Tobin Heath
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}
{{فوتبالیست-قارالاما}}
{{Authority control}}

[[بؤلمه:فوتبال اویونچولاری]]</text>
      <sha1>hzmp9zbvhq7wz7fz8gfgc3mr65xatrr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جنیفر شیلینق</title>
    <ns>0</ns>
    <id>524801</id>
    <revision>
      <id>1593781</id>
      <parentid>1321737</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T06:11:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27960</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1593781</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2524" sha1="d75cpwwpocakmpj8nqxig6pay654vja" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
|name = Jennifer Shilling
|office = Minority Leader of the [[Wisconsin State Senate|Wisconsin Senate]]
|term_start = January 5, 2015
|term_end =
|predecessor = [[Chris Larson]]
|successor =
|state_senate1 = Wisconsin
|district1 = [[Wisconsin Senate, District 32|32nd]]
|term_start1 = August 25, 2011
|term_end1 =
|predecessor1 = [[Dan Kapanke]]
|successor1 =
|state_assembly2 = Wisconsin
|district2 = 95th
|term_start2 = 2000
|term_end2 = 2011
|predecessor2 = [[Mark Meyer (Wisconsin politician)|Mark Meyer]]
|successor2 = [[Jill Billings]]
|birth_name = Jennifer Ehlenfeldt
|birth_date = {{birth date and age|1969|7|4}}
|birth_place = [[اشکوش، ویسکانسین]], [[ویسکانسین ایالتی]], [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلری|آمریکا]]
|death_date =
|death_place =
|party = [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلرین دموکرات حزبی|دموکرات]]
|spouse = {{Marriage|Chris Shilling|December 16, 2000}}&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://lacrossetribune.com/news/jennifer-shilling-a-legislator-with-a-tragic-past-and-a/article_d883060b-8583-5172-a5cc-4103db534b5a.html|author=Kent, Joan|title=Jennifer Shilling: A legislator with a tragic past and a bright future|work=[[La Crosse Tribune]]|date=June 12, 2005|accessdate=August 23, 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190823030358/https://lacrossetribune.com/news/jennifer-shilling-a-legislator-with-a-tragic-past-and-a/article_d883060b-8583-5172-a5cc-4103db534b5a.html|archivedate=2019-08-23}}&lt;/ref&gt;
|children =
}}

'''جنیفر شیلینق''' ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسجه]]:Jennifer Shilling) [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلری|آمریکالی]] [[سیاستچی]] ، [[سناتور]] و [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلرین دموکرات حزبی|دموکرات]] حزبینین عوضوو. [[اشکوش، ویسکانسین|اشکوش]] شهرینده دۆنیایا گؤز آچیب.

== قایناقلار ==

{{قایناق}}

{{Authority control}}

[[بؤلمه:۱۹۶۹-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار]]
[[بؤلمه:یاشایان اینسانلار]]
[[بؤلمه:۲۱. یوز ایلده آمریکالی سیاستچیلر]]
[[بؤلمه:۲۱. یوز ایلده آمریکالی قادین سیاستچیلر]]
[[بؤلمه:لا کراس، ویسکانسین سیاستچیلری]]
[[بؤلمه:اشکوش، ویسکانسین سیاستچیلری]]
[[بؤلمه:ویسکانسین دموکراتلاری]]</text>
      <sha1>d75cpwwpocakmpj8nqxig6pay654vja</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بوب والکوپ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>536965</id>
    <revision>
      <id>1593774</id>
      <parentid>1546577</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T02:43:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27960</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1593774</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2818" sha1="dugsar4nknshrrdpladndkyb7x9zjo4" xml:space="preserve">{{Infobox Mayor 
| name = Bob Walkup
| image           = Bob Walkup 2005.jpg
| imagesize     = 205px
| office          =40th Mayor of [[توسان]]
| term_start      = December 6, 1999&lt;ref name=dc/&gt;
| term_end        = December 5, 2011
| predecessor     = [[George Miller (Arizona politician)|George Miller]]
| successor       = [[Jonathan Rothschild]] 
| birth_date      = {{دوْغوم تاریخی|1936|11|14}}
| birth_place     = [[ایمز، آیووا]], U.S.
| death_date      = {{اولوم تاریخی و یاش|2021|03|12|1936|11|14}}&lt;ref name=&quot;death&quot;&gt;{{cite news |title=Former Tucson Mayor Bob Walkup has died |url=https://kvoa.com/news/2021/03/13/longtime-tucson-mayor-bob-walkup-has-died/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210428085458/https://kvoa.com/news/2021/03/13/longtime-tucson-mayor-bob-walkup-has-died/ |archivedate=2021-04-28 |access-date=2021-03-14}}&lt;/ref&gt;
| death_place     = [[توسان]], U.S.
| alma_mater      = [[آیووا ایالتی بیلیم‌یوردو]] 
| profession      = [[صنایع موهندیسلیگی]]
| residence       = [[توسان]]
| spouse          = Beth Walkup
| Children        = Holly Walkup Carter, Johnathan Walkup, Julia Walkup Middleton 
| Grandchildren   = Emily Carter, Matthew Carter, Sterling Walkup
| religion        = 
| party           = [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلری نین جومهوریت حیزبی]]
}}


'''بوب والکوپ''' ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسجه]]: Bob Walkup) [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلری|آمریکالی]] [[سیاستچی]] ، [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلرین جومهوری حزبی|جومهوری]] حزبینین عوضوو. [[آیووا ایالتی بیلیم‌یوردو|آیووا ایالتی]] بیلیم یوردا تحصیل ائله‌ییب. [[۱۹۳۶ (میلادی)|۱۹۳۶]] ایلینده دۆنیایا گؤز آچیب و ۱۲ مارس [[۲۰۲۱ (میلادی)|۲۰۲۱]] میلادی ایلینده دونیادان گئدیب.

== قایناقلار ==
{{قایناق}}

==ائشیک باغلانتیلار==
{{پوْرتال|بیوقرافی}}
*[https://web.archive.org/web/20060518051228/http://www.tucsonaz.gov/mayor.html Tucson Mayor's official website]; Mayor Jonathan Rothschild a/o 2012-09-16.
*[http://cms3.tucsonaz.gov/search?qu=walkup&amp;submit.x=30&amp;submit.y=10 &quot;Walkup&quot; search of Tucson city website]{{Dead link|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}; 167 mentions a/o 2012-09-16.

{{TucsonMayors}}

{{Authority control}}

[[بؤلمه:۱۹۳۶-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار]]
[[بؤلمه:۲۰۲۱-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر]]
[[بؤلمه:ایمز، آیووا دوغوملولار]]
[[بؤلمه:آریزونا جومهوریتچیلر]]</text>
      <sha1>dugsar4nknshrrdpladndkyb7x9zjo4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>آقوادا، پورتو ریکو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>567266</id>
    <revision>
      <id>1593768</id>
      <parentid>1458383</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T20:30:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27960</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1593768</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4907" sha1="n6huokl5i9rdaq5ao5zx1w15y057lfq" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
&lt;!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --&gt;
|name=Aguada
|official_name=
|native_name=&lt;small&gt;''Municipio de Aguada''&lt;/small&gt;
|native_name_lang=es&lt;!-- ISO 639-2 code e.g. &quot;es&quot; for Spanish. --&gt;
|settlement_type=City and [[Municipalities of Puerto Rico|Municipality]]
|image_skyline=Plaza de Aguada.jpg
|imagesize=300px
|image_alt=Josue sargento culon de la infanteria 14.
|image_caption=The main plaza and the Roman Catholic Church of Aguada
|image_flag=Aguada flag.png
|flag_alt=Jesus figueroa jusino alcalde de orocovis.
|image_shield=Aguada-coatofarms.gif
|shield_alt=Enrique Roman delegado apostolico en moca.
|nicknames=''[[Aguada, Puerto Rico#Nicknames|&quot;La Villa de Sotomayor&quot;, &quot;Ciudad Del Descubrimiento&quot;, &quot;Villa de San Francisco de Asís de la Aguada&quot;, &quot;El Pueblo Playero&quot;, &quot;La Ciudad del Vaticano]]&quot;''
|motto=
|anthem=''&quot;[[Aguada, Puerto Rico#Anthem|Muchos siglos han pasado]]&quot;''
|image_map=Locator-map-Puerto-Rico-Aguada.svg
|mapsize=300px
|map_alt=
|map_caption=Location of Aguada in Puerto Rico
|coordinates={{coord|18|22|46|N|67|11|18|W|type:city_region:US-PR|display=inline,title}}
|coor_pinpoint=
|coordinates_footnotes=
|subdivision_type=[[Commonwealth (United States insular area)|Commonwealth]]
|subdivision_name={{flag|Puerto Rico}}
|established_title=Founded
|established_date=1493 (''disputed''&lt;ref&gt;[https://enciclopediapr.org/en/encyclopedia/aguada-municipality/#1465331233922-61915a4b-ef14 ''Aguada: Founding and History.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190214115638/https://enciclopediapr.org/en/encyclopedia/aguada-municipality/#1465331233922-61915a4b-ef14 |date=2019-02-14 }} Accessed 10 September 2019.&lt;/ref&gt;)
|founder=
|seat_type=
|seat=
|government_footnotes=
|leader_party=[[Partido Nuevo Progresista]]
|leader_title=[[Mayor]]
|leader_name=[[Manuel &quot;Gabina&quot; Santiago Mendoza]]
|leader_title1=Senatorial&amp;nbsp;dist.
|leader_name1=[[Puerto Rico Senatorial district IV|4 - Mayagüez]]
|leader_title2=Representative&amp;nbsp;dist.
|leader_name2=[[Puerto Rico Representative districts|18]]
|area_magnitude=1 E9
|unit_pref=Imperial
|area_footnotes=
|area_total_sq_mi=45.55
|area_land_sq_mi=30.93
|area_water_sq_mi=14.62
|area_total_km2=
|area_land_km2=
|area_water_km2=
|area_water_percent=32&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www3.epa.gov/region2/water/npdes/permits/pdfs/noi_aguada.pdf |title=EPA Municipio Aguada Discharges |access-date=2018-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180805083251/https://www3.epa.gov/region2/water/npdes/permits/pdfs/noi_aguada.pdf |archive-date=2018-08-05 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180805083251/https://www3.epa.gov/region2/water/npdes/permits/pdfs/noi_aguada.pdf |archivedate=2018-08-05 |accessdate=2020-03-28 }}&lt;/ref&gt;
|area_note=
|elevation_footnotes=
|elevation_ft=
|population_footnotes=
|population_total=41959
|population_as_of=2010&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=DEC_10_PL_GCTPL1.CY07&amp;prodType=table|title=Census Tract|access-date=2011-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20140701153918/http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=DEC_10_PL_GCTPL1.CY07&amp;prodType=table|archive-date=2014-07-01|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|population_density_km2=auto
|population_demonym=Aguadeños
|population_note=
|timezone1=[[Atlantic Standard Time|AST]]
|utc_offset1=&amp;minus;4
|postal_code_type=Zip code
|postal_code=00602
|area_code_type=Area code
|area_code=
|iso_code=
|blank_name_sec1=[[List of highways in Puerto Rico|Major routes]]
|blank_info_sec1=[[File:PR primary 2.svg|25px|link=Puerto Rico Highway 2]] [[File:PR secondary 115.svg|31px|link=Puerto Rico Highway 115]] [[File:PR secondary 417.svg|31px|link=Puerto Rico Highway 417]] [[File:Ellipse sign 110.svg|31px|link=Puerto Rico Highway 110]]
|website={{URL|http://aguada.gov.pr}}
|footnotes=
}}

آقوادا ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسجه]]: Aguada, Puerto Rico) [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلری|آمریکانین]] [[پورتو ریکو]] ایالتینده یئرلشن بیر شهر. بۇ یاشاییش یئرین اساسی ۱۵۰۸ -جی ایلده قۇیولموش‌دور. ۲۰۱۱-جی وئریلن معلوماتا اهالیسینین سایی ۴۱۹۵۹ نفر ایدی.

== قایناقلار ==

{{قایناق}}

{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =Aguada, Puerto Rico
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}

{{Authority control}}

[[بؤلمه:آقوادا، پورتو ریکو]]
[[بؤلمه:آمریکا شهرلری]]</text>
      <sha1>n6huokl5i9rdaq5ao5zx1w15y057lfq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ائلنور واله</title>
    <ns>0</ns>
    <id>615627</id>
    <revision>
      <id>1593790</id>
      <parentid>1567562</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T10:08:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-54097-17</username>
        <id>64846</id>
      </contributor>
      <comment>تغییر ترک به تالش</comment>
      <origin>1593790</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1518" sha1="38qnu43yl3yt20p7qmg840m060d6nma" xml:space="preserve">{{شخص بیلگی قوتوسو
|آد=ائلنور واله
|شکیل= ائلونور واله
|شکیل آدی=Elnur-Valeh.jpg
|شکلین اولچوسو =260
|آیری آدلار    =
|قیسا بیلگی   = [[اوخویان]]
|میللیت= [[تالیشلار|تالش]]
|تحصیل = 
|دوْغوم تاریخ = ۱۳۶۰/۰۸/۰۸
|دوْغوم یئر   = [[لنکران]]
|اؤلوم تاریخ  = ۰۹/۰۷/۲۰۲۴&lt;ref&gt;[https://oxu.az/cemiyyet/azerbaycanda-taninmis-meyxanaci-vefat-etdi Tanınmış meyxanaçı başqa xəstəxanaya aparılarkən yolda ölüb] &lt;/ref&gt;
|اؤلوم یئر    = [[لنکران]]
|مزارلیقی=
|اؤلوم سببی=
| وئب‌سایت      = 
}}

'''ائلنور واله''' ([[آذربایجان تورکجه‌سی‌نین لاتین الیفباسی|تورکجه لاتین الیفباسیندا]]:Elnur Valeh) (دوْغوم ۱۳۶۰/۰۸/۰۸) [[لنکران]]‌لی [[اوخویان]] ایدی.

==یاشامیٛ==
لنکرانشهرینده دونیایا گلن، ائلنور، بو شهرده ده بویا-باشا چاتاراق اوخوماق یولونو سئچیر و ماهنی‌لار قوشور و اوخویور. نسه ایل‌لر بویو و دیابت ایله بؤیرک خسته‎لیگیندن اذیت چکن [[اوخویان]]، ۰۹/۰۷/۲۰۲۴ تاریخینده دونیادان کؤچور.&lt;ref&gt;[https://baku.tv/ru/hadise/meshur-meyxanaci-elnur-valeh-vefat-etdi Məşhur meyxanaçı Elnur Valeh vəfat etdi]&lt;/ref&gt;

==قایناقلار==</text>
      <sha1>38qnu43yl3yt20p7qmg840m060d6nma</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بهمن محمدبخش</title>
    <ns>0</ns>
    <id>615798</id>
    <revision>
      <id>1593773</id>
      <parentid>1587487</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T02:39:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27960</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1593773</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11014" sha1="7y7t3u7te7h4qmyi3pd2zcsts19fzrz" xml:space="preserve">{{یازیچی و شاعیر بیلگی قوتوسو

| آد                        = بهمن محمدبخش

| عکس                       = بهمن محمدبخش در حال تدریس.jpg
| عکس توضیحی                = بهمن محمدبخش، [[تبریز بیلیم‌یوردو|تبریزین &quot;مدیریت صنعتی&quot; یونیورسیته]] سینده نطق الییر 1403- جو ایلده

| عکس اؤلچوسو               =

| شکیل گروپو                =

| اصل آدی                   = بهمن محمدبخش

| چالیشما ساحه‌سی            = [[سوسیولوژی|سوسیولوق]]، [[نظریه|تئوریسین]]، [[یازیچی]]، [[تدقیق]]چی، [[آذربایجان تورک]] میلتی‌نین [[حوقوق]]لارینی ساوونان [[مدنیت|فرهنگی]] و [[اجتماعی]] چالیشقان،

| میلیت                     = تورک

| دوْغوم تاریخی              = 23 آذر 1355{{جب}}{{دوغوم تاریخی|1976|12|14}}

| دوْغوم یئری                = [[اردبیل]]، [[ایران]]

| آیله                      =

| اؤلوم تاریخی              =

| اؤلوم یئری                =

| اؤلوم سببی                =

| یاشایش یئری               = [[ایران]]

| یاشایش یئرینین موختصاتی   = [[تبریز]]

| مزارلیق                   =

| حکومت دورانی              =

| دئیرلی ایتیفاقلار          =

| آیری آدلار                 =

| لقبی                      =

| یاراتمیش                  =

| پئشه                      =دانیشگاه اوستادی، [[یازیچی]]، محقق، [[شیرکت]] مدیری،

| یازیچیلیق ایللری          =

| یازی سبکی                 =

| یازیچیلیق ساحه‌سینین شوهرتی=

| کیتابلار                   =

| مقاله‌لر                   =

| نومایشنامه‌لر              =

| فیلم‌نامه‌لر                =

| شعرلر دیوانی              =

| تخلوص                     =

|اثر دن فیلم                =

| همسر                      =

| حیات یولداشی              =

| اوُشاقلاری                  =

| تحصیل                     =  دوکتورا

| بیلیم یوردو               =      [[تهران بیلیم‌یوردو]]

| حوزه                      =

| شاگیرد                    =

|اوُستاد                     =

| شوهرت سببی                = هویت نظریه سی (قلوباللاشمایلا، ایران اتنیکلرینین آیریلماسی)

| تاثیر قویموش              =

| تاثیر آلمیشی              =

| وئب‌سایت                   =

| imdb_id                   =

| soure_id                  =

|ایمضا                      =

| اسکار اؤدولو              =

| آفی اؤدولو                =

| اریل اؤدولو               =

| بافتا اؤدولو              =

| سزار اؤدولو               =

| امی اؤدولو                =

| filmfareawards            =

| جمینای اؤدولو             =

| گلدن گلوب اؤدولو          =

| تمشک طلایی اؤدولو          =

| گویا اؤدولو               =

| گرمی اؤدولو               =

| ایفتا اؤدولو              =

| لورنس الیور اؤدولو        =

| naacpimageawards          =

| میلی فیلم اؤدولو          =

| ساگه اؤدولو               =

| تونی اؤدولو               =

| سیمرغ بلورین اؤدولو       =

| ایران سینماسی اؤدولو      =

| حافظ اؤدولو               =

| اؤدول‌لر                   =

}}

'''بهمن محمدبخش''' (۲۳[[ آذر]] آیی ۱۳۵۵) [[تبریز]]ده یاشایان تورک [[توپلوم‌بیلیمی|سوسیولوق]]، [[بیلیمجی|علمی ایشچی]]، [[یازیچی]] و [[آراشدیرما]]چیدیر.اونون اساس [[ نظریه]] سی بودور کی '''''[[قلوباللاشما]]؛ [[ایران]]دا یاشایان [[اتنیک قوروپ]]لاری، [[کُنورجنسیا|یاخینلاشما]] عوضینه [[اتنیک قوروپ|اتنیک]] [[کیملیک]]ین گوجلنمسینه و [[باغیمسیزلیک|آیریلماسینا]] سبب اولاجاق'''''.&lt;ref&gt;https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0147176711001180&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;https://ensani.ir/fa/article/21322/%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B4%D8%AF%D9%86-%D9%88-%D9%87%D9%88%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%AD%D9%84%DB%8C-%D9%88-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D8%AC%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%87-%D9%85%D9%88%D8%B1%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%AA%D8%A8%D8%B1%DB%8C%D8%B2-{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;  &lt;ref&gt;https://www.sid.ir/paper/56939/fa&lt;/ref&gt;   &lt;ref&gt;https://tebyan-tabriz.ir/?MID=21&amp;Type=News&amp;id=26433 {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==یاشامی==
بهمن محمدبخش ۲۳ [[ آذر]] آیی ۱۳۵۵–جی [[هیجری-شمسی تقویمی|گونش هیجری]] ایلینده [[اردبیل]] [[شهر]]ینده دونیایا گلیبدیر.
== اثرلری ==
* Globalization and local and global identities among Iranian students
([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسجا]])&lt;ref&gt;https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0147176711001180&lt;/ref&gt;
* [[قلوباللاشما]]و [[تبریز بیلیم‌یوردو|تبریز یونیورسیتتی]] [[اؤیرنجی]] لرینین [[میلی کیملیک]]ی. ([[فارس دیلی|فارسجا]])&lt;ref&gt;https://www.sid.ir/paper/56939/fa&lt;/ref&gt;
* [[قلوباللاشما]] و [[اؤیرنجی]] لرین [[اتنیک قوروپ|یرلی کیملیک]] و [[قلوبال کیملیک]]لری. (سزا [[آراشدیرما]]سی، [[تبریز بیلیم‌یوردو|تبریز یونیورسیتتی]]، [[فارس دیلی|فارسجا]])&lt;ref&gt;https://www.magiran.com/paper/746301/%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B4%D8%AF%D9%86-%D9%88-%D9%87%D9%88%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%AD%D9%84%DB%8C-%D9%88-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D8%AC%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%87-%D9%85%D9%88%D8%B1%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%AA%D8%A8%D8%B1%DB%8C%D8%B2&lt;/ref&gt;
* [[قادین]]لارین [[تیجارت|آلیش-وریش]] [[اعتیاد|آسیلیلیغی]] [[فنومن]]ینین [[کیفیت]]جا [[تدقیق]]ی. ([[فارس دیلی|فارسجا]])&lt;ref&gt;https://www.magiran.com/paper/2127717/%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%87-%DA%A9%DB%8C%D9%81%DB%8C-%D9%BE%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D8%AF-%D8%A8%D9%87-%D8%AE%D8%B1%DB%8C%D8%AF-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86&lt;/ref&gt;
* [[اینسان]] [[تکنولوژی]]ایا حکم ادیر یوکسا [[تکنولوژی]]ا [[اینسان]]ا حکم ادیر؟ ([[فارس دیلی|فارسجا]])&lt;ref&gt;{{Cite web |title=archive copy |url=http://karayionline.com/technology-dominated-by-human-or-humans-dominant-by-technology/ |accessdate=2025-02-05 |archivedate=2023-04-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230418040734/http://karayionline.com/technology-dominated-by-human-or-humans-dominant-by-technology/ }}&lt;/ref&gt;
* [[حیسابات]] و [[مقاله]] [[یازی|یازما]] [[پیرینسیپ]]لری. ([[فارس دیلی|فارسجا]])&lt;ref&gt;https://opac.nlai.ir/opac-prod/search/briefListSearch.do?command=FULL_VIEW&amp;id=9106675&amp;pageStatus=0&amp;sortKeyValue1=sortkey_title&amp;sortKeyValue2=sortkey_author{{Dead link|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;https://www.gisoom.com/book/44788899/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D8%B5%D9%88%D9%84-%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4-%D9%88-%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D9%87-%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%B3%DB%8C/{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* [[فعّالیت]] [[آراشدیرما]]سی. ([[فارس دیلی|فارسجا]])&lt;ref&gt;{{Cite web |title=archive copy |url=https://www.ketabium.com/product/1993178/%D8%A7%D9%82%D8%AF%D8%A7%D9%85-%D9%BE%DA%98%D9%88%D9%87%DB%8C/ |accessdate=2025-02-05 |archivedate=2025-12-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251211060440/https://www.ketabium.com/product/1993178/%D8%A7%D9%82%D8%AF%D8%A7%D9%85-%D9%BE%DA%98%D9%88%D9%87%DB%8C/ }}&lt;/ref&gt;    &lt;ref&gt;https://opac.nlai.ir/opac-prod/search/briefListSearch.do?command=FULL_VIEW&amp;id=9209706&amp;pageStatus=0&amp;sortKeyValue1=sortkey_title&amp;sortKeyValue2=sortkey_author{{Dead link|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* [[نسیل]]لرین [[آیریلما]]سی یوکسا [[فرق]]لری. ([[فارس دیلی|فارسجا]])&lt;ref&gt;{{Cite web |title=archive copy |url=http://karayionline.com/gaps-or-differences-between-generations/ |accessdate=2025-02-05 |archivedate=2020-01-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200116162932/http://karayionline.com/gaps-or-differences-between-generations/ }}&lt;/ref&gt; 

* [[اینکیشاف]] و اونون [[ایقتیصاد]]یتدن [[ایجتیماعی]]تا [[فیرلانما]]سی. ([[فارس دیلی|فارسجا]])&lt;ref&gt;{{Cite web |title=archive copy |url=http://karayionline.com/development-and-rotate-it-of-the-economy-to-the-community/ |accessdate=2025-02-05 |archivedate=2019-12-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191209104423/http://karayionline.com/development-and-rotate-it-of-the-economy-to-the-community/ }}&lt;/ref&gt;
* [[تبریز]] [[قادین]]لاری. ([[فارس دیلی|فارسجا]])&lt;ref&gt;http://karayionline.com/women-of-tabriz-city/{{Dead link|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* [[شرقی آذربایجان اوستانی]]ینده [[ایجتیماعی]] شنلیک. ([[فارس دیلی|فارسجا]])&lt;ref&gt;{{Cite web |title=archive copy |url=http://karayionline.com/social-vitality-in-east-azarbaijan-province/ |accessdate=2025-02-05 |archivedate=2020-01-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200116163629/http://karayionline.com/social-vitality-in-east-azarbaijan-province/ }}&lt;/ref&gt;

== قایناق‌لار ==

[[بؤلمه:اردبیل اوستانی‌نین آداملاری]]
[[بؤلمه:اردبیللیلر]]
[[بؤلمه:ایران]]
[[بؤلمه:آذربایجان]]
[[بؤلمه:تبریزلی حکیملر]]
[[بؤلمه:تبریزلی یازیچی]]
[[بؤلمه:تبریزلیلر]]
[[بؤلمه:ایران تورکلری]]
[[بؤلمه:ایرانلی آداملار ایش اساسیندا]]
[[بؤلمه:ایرانلیلار]]
[[بؤلمه:اردبیللی‌لر]]
[[بؤلمه:اردبیل]]
[[بؤلمه:آذربایجانلیلار]]
[[بؤلمه:آذربایجان میلی فعاللار]]</text>
      <sha1>7y7t3u7te7h4qmyi3pd2zcsts19fzrz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>آلابزکلی بالیقلار</title>
    <ns>0</ns>
    <id>618035</id>
    <revision>
      <id>1593787</id>
      <parentid>1591485</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T09:19:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>H.Ganjeli</username>
        <id>58356</id>
      </contributor>
      <comment>/* آیریجا باخ */</comment>
      <origin>1593787</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2854" sha1="j7uc6892ub7hwtfkbg1jwvm4zfypvcf" xml:space="preserve">'''آلابزکلی بالیقلار''' ([[یونان دیلی|یونانجا]] : '''Poeciliidae''' ) ، دیش سازانلارؽ اولان [[چکیدیش کیمیلر]] دسته‌سینه عائید شیرین سو [[شواوزگج‌لیلر]] بالؽقلار عائله‌سیدیر و [[قوپپی]] ، [[پوسیلیا|مولی]]، پلاتی و [[یاشیل قیلینج‌لی|قؽلینجقویروق]] کیمی تانؽنمیش جانلؽ [[آکواریوم]] بالؽقلارینی احاطه ائدیر. عائله‌نین ایلکین یایؽلماسی آرژانتینین [[ریو دلا پلاتا چایی|ریو دئه لا پلاتا]] شهرینین شومالؽندا یئرلشن گوزئی-دوغو آمریکا بیرلشمیش ایالتلری ایدی. آکواریوم نۆمونه‌لرینین بوراخیلماسی و آغجاقانادلارا قارشؽ مۆباریزده پوسیلیا و [[قامبوزیا]] جینسی نوولرینین گئنیش یایؽلماسی سببین‌دن بو گۆن دۆنیانین بۆتون تروپیک و سوبتروپیک بؤلگه‌لرینده راست گلینیر. بوندان علاوه‌، پوسیلیا و قامبوزیا نۆمونه‌لری آلبرتانؽن بانف شهرینه قدر شومالدا یئرلشن ایستی بولاقلار حووضلاریندا آشکار ائدیلمیشدیر.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://srd.alberta.ca/FishWildlife/FisheriesManagement/documents/CostsAndThreatsOfInvasiveSpeciesInAlberta-Mar-04.pdf |title=Archived copy |access-date=2013-07-26 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130509063453/http://srd.alberta.ca/FishWildlife/FisheriesManagement/documents/CostsAndThreatsOfInvasiveSpeciesInAlberta-Mar-04.pdf |archive-date=2013-05-09 |accessdate=2026-08-03 |archivedate=2013-05-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130509063453/http://srd.alberta.ca/FishWildlife/FisheriesManagement/documents/CostsAndThreatsOfInvasiveSpeciesInAlberta-Mar-04.pdf }}&lt;/ref&gt;
{{Taxobox
| name =  آلابزکلی بالیقلار
| fossil_range = 
| image = Guppy pho 0048.jpg
| image2 = Xiphophorus helleri 03.jpg
| image_caption  = 
| status =
| status_system = 
| parent_authority = 
| authority = 
 | regnum            = [[حئیوان]]
| phylum            =  [[خوْردالیلار]]
| familia           =  PoeciliidaeBonaparte, 1831
| subfamilia    = 
| classis           = [[شواوزگج‌لیلر]]
| ordo           =  [[چکیدیش کیمیلر]]
| species       =  
| classis           = 
| species       =  
| subordo        = 
| subclassis           = 
| superordo     = [[پوسیلیوئیده]]
| subspecies     = 
| subgenera      =
| genus        = 
}}

==آیریجا باخ==
*[[آلابالیقچیق]]
*[[چای‌گؤزتچیسی]]

==قایناقلار==
{{قایناق}}</text>
      <sha1>j7uc6892ub7hwtfkbg1jwvm4zfypvcf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>هومر اخلاقی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>618269</id>
    <revision>
      <id>1593786</id>
      <timestamp>2026-10-07T08:37:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IIII56</username>
        <id>58427</id>
      </contributor>
      <comment>صفحه‌‌نی ' '''هومر اخلاقی''' یا هومری اخلاق ([[اینگیلیس دیلی]]:Homeric morality)[[هومر]] یارادان اسکی یونان ناغیل‌لاری و اساطیری‌نه باغلی بیر اخلاق سیره‌سی دیر.بو اخلاق [[هلنیسم|هلنیس]]تی دونیادا چوخلو پایلاشدی و اونا باغلی ایشلر یاراندی.  بو اخلاقین شخصیتلری هومر ناغیل...' ایله ياراتدی</comment>
      <origin>1593786</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2497" sha1="3124655onxbk1ybxrhc2k52tyknx0h9" xml:space="preserve">'''هومر اخلاقی''' یا هومری اخلاق ([[اینگیلیس دیلی]]:Homeric morality)[[هومر]] یارادان اسکی یونان ناغیل‌لاری و اساطیری‌نه باغلی بیر اخلاق سیره‌سی دیر.بو اخلاق [[هلنیسم|هلنیس]]تی دونیادا چوخلو پایلاشدی و اونا باغلی ایشلر یاراندی.

بو اخلاقین شخصیتلری هومر ناغیللاریندا بیلینیر و گوج و اصل و نسب و ائل طایفا قازانمالی دئیل هابئله یوخاری بیر اخلاق صاحیبی اولماق هر کیمسه نین اؤزونه باغلی دیر و ان یوخاری اخلاق شرفدیر و هرکیمسه اؤزو گرک شرفلی یاشاماغی باشارا

==اودیسه و ایلیاد==
750 ایل میلاددان قاباق هومر یازان [[اودیسه]] و [[ایلیاد]] یازیلار اسکی یوناندا بیر مقدس کیتاب کیمی اخلاق و اینسان کیمی یاشایشی اؤرگتدی و هر دؤرد ایلدن بیر دفعه آتنی‎‌لر بو یازایلاری روایت ائدیب و قوللاندیردیلار. هلنیسم دونیاسیندا اخلاق و شرف و تانریچالار قوللوغو هومر یازیلاریندان اله گلیردی.

بعضی فضیلتلری اینسان اؤزو قازانار و اولاری قازانیب و ایشلتماق اینسان اوچون گرکدی و شرافت قازانمالی بیر اخلاق و عنواندیر و تکجه اصل و نسب با ائل طایفا ایسنانا شرافت قازاندیرماز.یاخچی اینسان ساواشدا غالیبدیر و شراقتلی و عزیز اینسان اؤز کوجون طبیعتده قازانیب و چوخلو نعمتلر و فضیلت ایله دونیایه گؤز آچیب و گرک بو فضیلتلری چوخالدیب و بوتون قارشیلارا غالیب اولسون.مثلده [[پلئوس]] ، [[آشیل]]ی [[ترویا]] شهرینه گؤندردی بو شهریده غالیب اولوب و هامیدان یوخاری اولسون.غلبه و هامیدان یوخاری اولماق بیر قازانمالی فضیلتدیر.

==قایناق==
[https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82_%D9%87%D9%88%D9%85%D8%B1%DB%8C] فارسی ویکی پدیا

[[بؤلمه: هلنیسم]] [[بؤلمه: یونان تاریخی]]</text>
      <sha1>3124655onxbk1ybxrhc2k52tyknx0h9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>چای‌گؤزتچیسی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>618270</id>
    <revision>
      <id>1593788</id>
      <timestamp>2026-10-07T09:22:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>H.Ganjeli</username>
        <id>58356</id>
      </contributor>
      <comment>صفحه‌‌نی '  چای‌گؤزتچیسی ( [[اینگیلیس دیلی|اینگلیسجه]] : '''Fluviphylax''' ) آمازون حؤوضه‌سینین و [[جنوبی آمریکا]] چایلارینین ان ماراقلی و کیچیک بالیق جینس‌لریندن بیریدیر. بو بالیقلار [[آلابزکلی بالیقلار]] عائله‌سینه عایید اولوب، اساساً حیاتلارینی آمازون و اورینوکو چ...' ایله ياراتدی</comment>
      <origin>1593788</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2212" sha1="0ac3qcy2l3hmh3zmhx78t0t271s26eu" xml:space="preserve">
چای‌گؤزتچیسی ( [[اینگیلیس دیلی|اینگلیسجه]] : '''Fluviphylax''' ) آمازون حؤوضه‌سینین و [[جنوبی آمریکا]] چایلارینین ان ماراقلی و کیچیک بالیق جینس‌لریندن بیریدیر. بو بالیقلار [[آلابزکلی بالیقلار]] عائله‌سینه عایید اولوب، اساساً حیاتلارینی آمازون و اورینوکو چایلارینین یان قوْللاریندا، یئرآلتی [[بیتکی|بیتکیلرین]] آراسیندا کئچیریرلر. اونلارین بویو چوخ کیچیک اولدوغو اوچون، طبیعی دوشمانلاردان قاچماقدا اؤزل بیر قابیلیت‌لری وار.

بو بالیقلارین بدنی چوخ ظریف و شفاف‌دیر، بو دا اونلارا سۇیون آلتیندا گیزله‌نمه ایمکانی وئریر. چای‌گؤزتچیسی جینسینین ان تانینمیش نؤو‌لریندن بیری Fluviphylax pygmaeusدور کی، علمی آراشدیرمالاردا «پقمه» (pygmy) آدی ایله ده مشهوردور. اونلارین یئم‌لنمک طرزی و تولید مثل سیستمی، آیری [[آکواریوم]] بالیقلاریندان فرق‌لنرک، محیطین شرایطینه چوْخ حساس‌دیر.

[[ دوغال چئوره|اطراف محیط]] باخیمیندان، بو بالیقلارین یاشادیغی چای‌لارین تمیزلیگی و سۇیون [[اکسیژن]] میزانینین دوزگون‌لوگو حیات‌لاری اوچون حیاتی اهمیت داشیییر. آمازون‌داکی آغاج‌لارین کسیلمه‌سی و چای‌لارین آلوده‌لنمه‌سی، بو کیچیک و ظریف جانلی‌لارین نسلینی تهلوکه‌یه سالیر. علم دونیاسی بو بالیقلاری آمازونون اکوسیستمی‌نین بیر پارچاسی کیمی دَیَرلندیریر، چونکی اونلار سو حیاتینین چئشیدلی‌لیگینی قوروماقدا بؤیوک رول اویناییرلار.

==قایناقلار==
{{قایناق}}</text>
      <sha1>0ac3qcy2l3hmh3zmhx78t0t271s26eu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1593789</id>
      <parentid>1593788</parentid>
      <timestamp>2026-10-07T09:23:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>H.Ganjeli</username>
        <id>58356</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1593789</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2950" sha1="4jnp1fqbodbnte0glp65rqhl0hh4kln" xml:space="preserve">
'''چای‌گؤزتچیسی''' ( [[اینگیلیس دیلی|اینگلیسجه]] : '''Fluviphylax''' ) آمازون حؤوضه‌سینین و [[جنوبی آمریکا]] چایلارینین ان ماراقلی و کیچیک بالیق جینس‌لریندن بیریدیر. بو بالیقلار [[آلابزکلی بالیقلار]] عائله‌سینه عایید اولوب، اساساً حیاتلارینی آمازون و اورینوکو چایلارینین یان قوْللاریندا، یئرآلتی [[بیتکی|بیتکیلرین]] آراسیندا کئچیریرلر. اونلارین بویو چوخ کیچیک اولدوغو اوچون، طبیعی دوشمانلاردان قاچماقدا اؤزل بیر قابیلیت‌لری وار.

{{Taxobox
| name =   '''چای‌گؤزتچیسی'''
| fossil_range = 
| image = Fluviphylax sp.jpg 
| image2 = 
| image_caption  = 
| status =
| status_system = 
| parent_authority = 
| authority = 
 | regnum            = [[حئیوان]]
| phylum            =  [[خوْردالیلار]]
| familia           =  Fluviphylacidae
| subfamilia    =
| classis           = [[شواوزگج‌لیلر]]
| ordo           =  [[چکیدیش کیمیلر]]
| species       =  
| classis           = 
| species       =  
| subordo        = سایپرونودونتودی
| subclassis           = 
| superordo     = 
| tribus     = 
| subgenera      =
| genus        = چای‌گؤزتچیسی
| type_species = ''Potamophylax pygmaeus''
}}

بو بالیقلارین بدنی چوخ ظریف و شفاف‌دیر، بو دا اونلارا سۇیون آلتیندا گیزله‌نمه ایمکانی وئریر. چای‌گؤزتچیسی جینسینین ان تانینمیش نؤو‌لریندن بیری Fluviphylax pygmaeusدور کی، علمی آراشدیرمالاردا «پقمه» (pygmy) آدی ایله ده مشهوردور. اونلارین یئم‌لنمک طرزی و تولید مثل سیستمی، آیری [[آکواریوم]] بالیقلاریندان فرق‌لنرک، محیطین شرایطینه چوْخ حساس‌دیر.

[[ دوغال چئوره|اطراف محیط]] باخیمیندان، بو بالیقلارین یاشادیغی چای‌لارین تمیزلیگی و سۇیون [[اکسیژن]] میزانینین دوزگون‌لوگو حیات‌لاری اوچون حیاتی اهمیت داشیییر. آمازون‌داکی آغاج‌لارین کسیلمه‌سی و چای‌لارین آلوده‌لنمه‌سی، بو کیچیک و ظریف جانلی‌لارین نسلینی تهلوکه‌یه سالیر. علم دونیاسی بو بالیقلاری آمازونون اکوسیستمی‌نین بیر پارچاسی کیمی دَیَرلندیریر، چونکی اونلار سو حیاتینین چئشیدلی‌لیگینی قوروماقدا بؤیوک رول اویناییرلار.

==قایناقلار==
{{قایناق}}</text>
      <sha1>4jnp1fqbodbnte0glp65rqhl0hh4kln</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>