آشور دیلی

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="azb">
  <siteinfo>
    <sitename>ویکی‌پدیا</sitename>
    <dbname>azbwiki</dbname>
    <base>https://azb.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D9%86%D8%A7_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%87</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.23</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">مدیا</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">اؤزل</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">دانیشیق</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">ایشلدن</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ایشلدن دانیشیغی</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ویکی‌پدیا</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">ویکی‌پدیا دانیشیغی</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">فایل</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">فایل دانیشیغی</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">مدیاویکی</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">مدیاویکی دانیشیغی</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">شابلون</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">شابلون دانیشیغی</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">کؤمک</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">کؤمک دانیشیغی</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">بؤلمه</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">بؤلمه دانیشیغی</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">پوْرتال</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">پوْرتال دانیشیغی</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">ماژول</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">ماژول دانیشیغی</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>آشور دیلی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>449</id>
    <revision>
      <id>1594005</id>
      <parentid>1578915</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T09:23:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing Suret_written_in_Eastern_Syriac_script_(ܣܘܪܝܬ،_ܐܠܦ_ܒܝܬ_ܣܘܪܝܝܐ_ܡܕܢܚܝܐ).png with [[File:Suret_in_Eastern_Syriac_script_(ܣܘܪܝܬ_ܓܘ_ܣܘܪܝܝܐ_ܡܕܢܚܝܐ).png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: More accurat</comment>
      <origin>1594005</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2508" sha1="0gcos3f30s3f4l4hbc97hjpu9lw4kij" xml:space="preserve">{{Infobox language
|name=Assyrian Neo-Aramaic
|nativename=&lt;span dir=&quot;rtl&quot;&gt;ܣܘܼܪܲܝܬ&lt;/span&gt;&amp;nbsp;''Sōreth''
|pronunciation={{IPA-sem|kalˈdɑjɑ], [sorɛθ|}}
|states=[[عراق]], [[ایران]], [[تورکیه]]
|region=[[عراق]]; [[موصول]], [[نینوا اوستانی]], now also [[بغداد]] and [[Basra]].
|speakers= {{sigfig|212,800|3}}
|date=2015
|fam2=[[Semitic languages|Semitic]]
|fam3=[[Central Semitic languages|Central Semitic]]
|fam4=[[Northwest Semitic languages|Northwest Semitic]]
|fam5=[[آرامی دیلی]]
|fam6=[[Eastern Aramaic languages|Eastern Aramaic]]
|fam7=[[Northeastern Neo-Aramaic|Northeastern]]
|script=[[Syriac alphabet|Syriac]] (Madenhaya alphabet)
|iso3=aii
|image= Suret in Eastern Syriac script (ܣܘܪܝܬ ܓܘ ܣܘܪܝܝܐ ܡܕܢܚܝܐ).png
|imagesize=150px
|imagecaption= '''Sûret''' in written Syriac &lt;br&gt;(Madnkhaya script)
|glotto=assy1241	
|glottorefname=Assyrian Neo-Aramaic
}}

'''آسورو دیلی''' و یا یئنی آسورو آرامی دیلی [[سامی دیل عاییله سی]] نه منسوبدور و تخمیناً ۲۲۰۰۰۰ اینسان طرفینده ن دانیشیلماقدادیر و [[آسورو خالقی]] نین [[ایران]]ین [[باتی آذربایجان اوستانی|باتی آذربایجان]] اوستانینده، [[تورکیه]] نین [[حاککاری]] اوستانینده ، [[عیراق]]دا، [[سوریه]] ده،[[ائرمنیستان]]دا و [[گورجوستان]]دا دانیشدیغی دیلدیر. [[ایران]], [[تورکیه]] اؤلکه‌سینده دانیشیلیر. [[آفروآسیا دیللری]]نه باغلی بیر دیل‌دیر.

== سوزلر موقاییسه‌سی ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[آذربایجان تورکجه‌سی]]!!آسورو دیلی!! [[آذربایجان تورکجه‌سی]]!!آسورو دیلی
|-
|ایل  || شیتا||گون|| یوماآ
|-
|آی||یارخا|| یای||قئتاآ
|-
| گوموش||  سیماآ ||ایت|| کئلباآ 
|-
| پیشیک||قاتوو ||آیی|| دیباآ
|-
| بایقوش|| بووما||جئیران||جایران
|-
| رنگ،بویا|| رئنجا||ساری||زئررداآ
|-
| زحمت|| زاآحموت||چتین||چاآتون
|-
| اولدوز|| کوخواآ||دیل||لیشاآناآ
|}

== قایناق‌لار ==
{{قایناق}}
*[http://en.wikipedia.org/wiki/Assyrian_Neo-Aramaic]
*[http://www.learnassyrian.com/home.html]

{{Latın|Asoru dili}}

{{dil-qaralama}}

[[بؤلمه:دیللر]]</text>
      <sha1>0gcos3f30s3f4l4hbc97hjpu9lw4kij</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>علم</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4033</id>
    <revision>
      <id>1593998</id>
      <parentid>1584586</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T19:07:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>E THP</username>
        <id>279</id>
      </contributor>
      <origin>1593998</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="169435" sha1="m95swwaulefvwx18ns0nd7tcu646j3z" xml:space="preserve">{{سئچیلمیش مقاله}}
{{ایشتیباه اولماسین|بیلیک}}
[[File:Tycho instrument sextant mounting 19.jpg|thumb|left|300px|آسترونومی علمی‌نین آیارلاریندان]]
'''بیلیم''' یا '''علم،''' ایدراکێن بیر فورماسی اولماقلا، طبیعت‌ین اؤیرنیلمه‌سی، جمعیتین و تفکۆرۆن اینکیشافی اۆچون یارادیلان [[بیلیک]]لر سیستمی‌دیر. علمین ايجتماعی وظیفه‌سی اینسانلارا طبیعت، جمعیت حاقێندا دقیق، دوُروُست بیلیکلر آشێلاماق، اونلاردا علمی دونیاگؤروشو فورمالاشدێرماق و هرطرفلی، کامیل شخصیت یئتیشدیرمک‌دیر.&lt;ref&gt;AZƏRBAYCAN ETNOQRAFİYASI&quot; Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutu، Şərq-Qərb, Bakı, 2007, səh. 212.
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası, IV c., səh. 40.&lt;/ref&gt;

== علم ندیر؟ ==
بیلیم و یا علم،&lt;ref&gt;[http://www.tdk.gov.tr/TR/sozbul.ASPX?F6E10F8892433CFFAAF6AA849816B2EF05A79F75456518CA&amp;Kelime=ilim &quot;İlim&quot;. ''TDK Güncel Türkçe Sözlük''. Türk Dil Kurumu.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090105140806/http://www.tdk.gov.tr/TR/sozbul.ASPX?F6E10F8892433CFFAAF6AA849816B2EF05A79F75456518CA&amp;Kelime=ilim |date=2009-01-05 }} URL erişim tarihi: 19 may 2008.&lt;/ref&gt; فیزیکی و طبیعی کایناتین قوُروُلوُشوُنوُن و داورانیشلارینین تجرۆبه و مۆشاهیده‌لر واسیطه‌سیله سیستملی بیر شکیلده آراشدێرێلماسێنی ده ایحاطه ائدن اینتللکتوال (ذهنی) و پراکتیک (عملی) ایشلر بۆتۆنۆ.&lt;ref&gt;&quot;science.&quot; Oxford Dictionary of English 2e, Oxford University Press, 2003.&lt;/ref&gt; علم؛ سبب، ماراق و مقصد بسله‌یه‌ن بیر فاکت اولاراق گۆنۆمۆزه قدر بیر چوخ آلت دالا (خولا-بؤلۆمه) بؤلۆنموش، اینسانلارین داها یاخشی حیات شرطلرینه قووۇشماسینا، وار اولمایان فاکتلاری تاپماسینا و یئنی شئیلر اؤیرنمه‌سینه اؤن آیاق اوْلموشدور. بوتون علم ساحه‌لری کایناتین بیر حیصه‌سینی اؤزونه مؤوضوع اولاراق سئچیر، تجرۆبی اۇصۇللارا و حقیقته سؤیکنه‌رک قانوُنلار چیخارماغا چالیشیر.&lt;ref&gt;[http://www.tdkterim.gov.tr/?kelime=bilim&amp;kategori=terim&amp;hng=md. ''TDKBilim ve Sanat Terimleri Ana Sözlüğü''. Türk Dil Kurumu.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110915023818/http://www.tdkterim.gov.tr/?kelime=bilim&amp;kategori=terim&amp;hng=md. |date=2011-09-15 }} URL daxil edilmə tarixi: 16 Ekim 2010.&lt;/ref&gt; علم؛ تمللری سنت طرفیندن آتیلمیش، هر مرحله‌ده سنت و یارادیجیلیقلا بسلنه‌رک اینسانلارین حیات شراییطینی یاخشیلاشدیرماق اۆچون ائدیلن ایشلرین بوتونودور. [[آلبرت آینشتاین|آینشتاین]] علمی، هر جور نیظامدان محروم دویغو معلوماتلاری ایله نیظاملی دوشونجه‌لر آراسیندا اویغونلوق تامین ائتمک چالیشماسی،&lt;ref&gt;Albert Einstein 'The Fundamentals of Theoritical Physics' Science 91-1940&lt;/ref&gt; برتراند راسل ایسه موشاهیده و موشاهیده‌یه سؤیکه‌نن عقل ایجرا ائتمه یولو ایله دونیایا باغلی فاکتلاری بیر-بیرینه باغلایان قانونلاری تاپما چالیشماسی &lt;ref&gt;Bertrand Russell 'Religion and Science'&lt;/ref&gt; اولاراق تعریف‌له ییر.


[[File:Magnet 4.jpg|thumb|275px|left| مایع نیتروژن(نیتروژن) سویودولموش یوکسک-ایستیلی سوپرالتکه‌نین (ابررسانا) اوزرینده آسیلی دایانان بیر ماقنیت (مغناطیس).]]

یوزایللردیر اینسان اوغلونون یئر اوزون‌ده‌کی حیاتا موحیطینه ائشیتدیگی ماراق، حیات سویه‌سی‌نین یوکسلده‌جک بیر فعالیته بورونمه‌یه باشلادی. عادی کیمی گؤرونن حادیثه‌لری آنلاما چالیشماسی، اصلینده دونیانین گیزلملرله دولو بیر یئر اوْلدوغونو و بونلاری حلل ائتمک لازیم اوْلدوغو گئرچه‌گینی دوغورموشدور. عنعنوی (عومومو) علم یالنیز آنلاماغا و حلل ائتمه‌یه احتیاج حیس ائتسه‌ده، ایره‌لی صفحه‌لره بؤلونن علم نؤوعلری یالنیز حلل ائتمه‌یی دئییل حللدن کانار ایره‌لی‌له‌مه‌یی ده ایحاته ائدر. کئچمیشه باخیلدیغیندا ان اهمیتلی ساییلان علم بوداقلارین‌دان بعضیلری ریاضیات، هندسه، گؤی علمی ([[آسترونومی]]) و طیب‌دیر. چوْخ موختلیف ریاضی تحلیل ائتمه سیستملری‌نین اینکیشاف ائتدیریلدیگی ایلک زامانلاردان بۇ یانا هله‌ده یئنی دوْستورلار (فورموللار)، سیستملر، قایدالار گلیشدیریلمکده‌دیر (توسعه‌ده‌دیر) کی، بۇ دا علمین داواملی‌لیغینا بیر نومونه‌دیر.

علمی قانونلار علمین ایمتیناع المنتلری اولسادا، هله‌ده بیر چوْخ علمی قانونون دوغرولوغو موذاکیره ائدیلر سویه‌ده‌دیر. علم تجروبه‌یه چوْخ اهمیت وئرر و علمی اوصول تجروبه‌یه اساسلانیر. بۇ مرحله، ایشلنن مؤوضوعنو داها ایناندیریجی ائتمه‌نین یانیندا معین بیر چرچیوه‌یه اوتوردور. یالنیز کاغیذ اوزرینده بیر کورامکن قانونیاشابیلیر و تمل داش خوصوصیتینه بورونه بیلیر. علمین سونسوز بیر مدت ایچینده دؤییشمه‌سی یادسیناماز بیر وضعیت‌دیر. زامان ایچینده آلت بوداقلارا بؤلونن علم عددی و سوسیال ساحه‌لرده آیری مؤوضوعلارا بورونموش؛ لاکین خوصوصییت باخیمیندان عئینی مقصده خیدمت ائتمه‌یه داوام ائتدیرمیشدیر.

طبیعت، جمعیت و اینسان تفکورو حاقیندا اوبیئکتیو، سیستملی و اسالاندیریلمیش بیلیکلرین الده ائدیلمه‌سینه، دقیقلشدیریلمه‌سینه و یاییلماسینا یؤنلمیش اینسان فعالیت نؤعو. بۇ فعالیتین اساسینی علمی فاکتلارین توپلانماسی، اونلارین داییمن یئنی‌لنمه‌سی و سیستملشدیریلمه‌سی،تنقیدی آنالیزی و بۇ اساسدا علمی بیلیکلرین توپلانماسیدیر. علم تکجه موشاهیده ائدیلن طبیعت و ایجتیماعی حاللارینی تصویر ائتمیر، هم ده اونلارین علاقه‌لی‌لیگینی تاپیر و نتیجه‌نی معین ائده بیلیر.

هر هانسی بیر علم حاقیندا تصور بۇ علمین اوبیئکتینی، پردمتینی، متودونو و پرینسیپینی اؤیرنمک‌دن باشلاییر.

علم آشاغی‌داکی شرط و درک ائتمه کومپوننتلرینی اؤزونده بیرلشدیریر:
* علمی امه‌یین بؤلونمه‌سی و بیرلیکلری‌نین یارانماسی
* علمی موسیسه‌لر،سیناق و لابوراتور آوادان‌لیقلاری
* علمی-تدقیقات ایشلری‌نین متودلاری
* درک ائتمه و کاتقوریا آپاراتی
* علمی اینفورماسیا سیستمی
* اول‌دن توپالنمیش بوتون بیلیکلر مجموعه‌سی.

علم یاراندیغی گوندن اینسانلارین امک محصولدارلیغی‌نین آرتیریلماسی و بونون سایه‌سینده اونون ریفاهی‌نین یاخشیلاشدیریلماسینا خیدمت ائتمیشدیر. علم‌ایله مشغول اوْلان شخصلره &quot;عالیم&quot; دئییلیر. اونلار اینسانلارین آراسیندان اؤز باجاریغی، ساوادی و دوشونجه‌سی ایله فرق‌لننلردیر.

== علم تاریخی ==
علم موعاصیر حالدا XVI-XVII (اون آلتی-اون یئددی) عصرلردن فورمالاشماغا باشلاییب. تاریخی اینکیشافیندا او تکنیک و تکنولوژی چرچیوه‌سین‌دن شیخاراق جمعیتین اینکیشافینا جیددی تاثیر ائدن فاکتورا چئوریلدی. XVII (اون یئددی) عصردن باشلایاراق علمی فعالیت هر ۱۰-۱۵ ایله ایکی دفعه آرتیر (کشفلرین سایی، علمی اینفورماسیالار، علمی ایشچیلرین سایی)&lt;ref&gt;[http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00051/57700.htm &quot;Наука&quot;]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
=== اسكی چاغلاردا علم ===

علمین یازیدان داها اول اورتایا چیخدیغی بیلینمکده‌دیر.&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;&quot;history of science.&quot; &lt;span style=&quot;text-decoration:underline;&quot;&gt;Encyclopædia Britannica&lt;/span&gt;. 2008. Encyclopædia Britannica Online. 09 Haziran 2008 &lt;http://www.britannica.com/EBchecked/topic/528771/history-of-science&gt;.&lt;/ref&gt; بۇ سببله، خوصوصیله آنتیک چاغلارداکی علمی کشف، فیکیر و کشفلری آراشدیرماقدا آرخولوژیانین (باستان شناسی) اهمیتلی بیر یئری واردیر. مثلاً آرخولوژی موختلیف کشفلرین آراشدیریلماسی سوْنراکی تاریخ چاغلارداکی ایلک اینسانلارین موختلیف موشاهیده‌لر ائتدیگی معین اوْلونموشدور؛ مثلاً مؤوسوملری (فصللری) تعقیب ائتمیشلر. آفریقادا اوْلان و ائ.ا ۳۵۰۰۰ ایله م.اؤ. ۲۰۰۰۰ &lt;ref&gt;[http://www.math.buffalo.edu/mad/Ancient-Africa/ishango.html An old mathematical object.] (Eski bir matematik nesnesi.) URL erişim tarihi: 10 Temmuz 2008.&lt;/ref&gt; ایل‌لری منشألی موختلیف تاپینتیلار، زامانی اؤلچمه‌یه داییر موختلیف سیناقلارین ایزلرینی داشیییرلار.&lt;ref&gt;[http://etopia.sintlucas.be/3.14/Ishango_meeting/Mathematics_Africa.pdf Mathematics in (central) Africa before colonization.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120207040200/http://etopia.sintlucas.be/3.14/Ishango_meeting/Mathematics_Africa.pdf |date=2012-02-07 }} (Kolonizasyon öncesi Afrika'da Matematik.) URL erişim tarihi: 10 Temmuz 2008.&lt;/ref&gt;

بونونلا بیرلیکده تکنولوژی اینکیشافین یانیندا علمی فعالیتلرین خوصوصیله م.اؤ. ۲۵۰۰-جی ایلده سیخلاشدیغی و تعجیل قازاندیغی معین ائدیلمیشدیر.&lt;ref name=&quot;britannica&quot;/&gt; بونون خوصوصیله آرخیتکتورا (معماری) بیر چوْخ نومونه‌سی بۇ گون ده گؤروله بیلر؛ استون هنج کیمی بؤیوک ایستروکتورلار (سازه‌لر) معین علمی و تکنولوژی اینکیشاف، خوصوصیله ده موختلیف اینکیشاف ائتمیش ریاضیات معلوماتلاری اولمادان ائدیله بیلمزعابیده‌لری &lt;ref name=&quot;britannica&quot;/&gt;. مثلاً بۇ دؤوردکی چوخو ایستروکتورلار هئچ اولماسا پیفاگور قایداسی اولمادان ائدیله ایستروکتوردور، بونا و بنزری دیگر تاپینتیلارا اساس‌لاناراق، پیفاگور قایداسی‌نین (نظریه فیثاغورث) پیفاگوردان مین‌لرله ایل اول اینسانلار طرفیندن بیلیندیگی معین ائدیلمیشدیر.&lt;ref name=&quot;britannica&quot;/&gt; نئجه‌کی آنتیک میصیرلیلر کیمی بیر چوْخ خالق‌دان چوْخ ائرکن تاریخ‌لرده ریاضی تدبیرلر گؤرولمک‌ده‌دیر. آنتیک میصیرلیلر م.اؤ. ۴۲۰۰-جی ایلده ۳۶۵ گونده‌لیک بیر تقویم چیخارمیش اوْلدوقلاری کیمی، م.اؤ. ۳۱۰۰-جی ایلین تاریخ‌لی بیر گورزه عددی اولاراق میلیونلاری ایفاده ائتمک اۆچون بیر سیستمین ایستیفاده ائدیلدیگی گؤرولموشدور.&lt;ref&gt;[http://www.math.buffalo.edu/mad/Ancient-Africa/mad_ancient_egypt.html The Mathematics of Ancient Egypt.] (Antik Mısır Matematiği.) URL erişim tarihi: 10 Temmuz 2008.&lt;/ref&gt; آنتیک مسوپوتامیادا (بین‌النهرین) ریاضی فعالیت و اینکیشافین وارلیغی، آرخولوژی آراشدیرمالارجا الده ائدیلن گیل لؤوحه‌لر کؤمه‌یی‌له بیلینمکده‌دیر.&lt;ref name=&quot;mat&quot;&gt;&quot;mathematics.&quot; &lt;span style=&quot;text-decoration:underline;&quot;&gt;Encyclopædia Britannica&lt;/span&gt;. 2008. Encyclopædia Britannica Online. 11 Temmuz 2008 &lt;http://www.britannica.com/EBchecked/topic/369194/mathematics&gt;.&lt;/ref&gt; مسوپوتامیادا زامان ایچینده ایقتدارا گلن فرقلی کراللیقلارین آز قالا هامی‌سین‌دان ریاضی فعالیتین تاپینتیلاری قالمیش‌دیر؛ م.اؤ. ۳. مین‌ایللیکدن سومئرلره عاید، م.اؤ. ۲. مین‌ایللیکدن آکاد و بابیل‌لیلر عایید، م.اؤ. ۱. مین‌ایلدن‌سه آسورلولارا عاید.&lt;ref name=&quot;mat&quot;/&gt; بونلارا علاوه اولاراق داها سوْنرا بؤلگه‌ده حاکمیت قوران فارسلارا عاید م.اؤ. ۶. عصردن ۴. عصره قدرکی بیر تاریخه عایید تاپینتیلار دا مؤوجوددور.&lt;ref name=&quot;mat&quot;/&gt; مسوپوتامیاداکی ریاضی فعالیتلر چوْخ موختلیفدیر و پراکتیک پروبلملرین کانارینادا سیخلیقلا کئچمیشدیر؛ خطی و ایکینجی درجه‌دن تنلیکلرین (معادلات) حللینی ائحتیوا ائدن جبر ایشلری ایله موختلیف سایی قایداسینا داییر ایشلر گؤرولموشدور.&lt;ref name=&quot;mat&quot;/&gt; بونلارا علاوه اولاراق بۇ توْرپاقلارداکی فرقلی کراللیقلار طرفیندن زامان ایچینده عدد سیستمی اوْلدوقجا اینکیشاف ائتدیریلمیش‌دیر. سومئرلیلر، آنتیک میصیرلیلرین ایستیفاده ائتدیگینه بنزر اونلوق اکلی بیر سایی سیستمی‌نین تمللرینی آتمیشلار و ایستیفاده.&lt;ref name=&quot;mat&quot;/&gt; بۇ سیستم داها سوْنراکی دؤورلرده فرقلی ایقتیدارلار طرفیندن یارادیلیب، بابیل‌لیلرجه ۶۰ اساسلی بیر سیستمه چاتیلمیش‌دیر.&lt;ref name=&quot;mat&quot;/&gt;
[[File:Ebers7766.jpg|thumb|240px|left| ائبئرس پاپیروسو (تخمیناً م.اؤ. ۱۵۵۰) آنتیک میصیرده‌کی طیبی تطبیقلر و معلوماتلاری ائحتیوا ائدن بیر پاپیروستور. پاپیروسته شیشلرین (تومورلارین) و آبسه‌لری جراحی موعالیجه‌سین‌دن، دئپرئسسیا (افسردگی) و دری خسته‌لیکلرینه قدر چوْخ موختلیف طیبی مؤوضوعلارا توخونولموشدور.]]

م‌اؤ ۳. مین‌ایللیکدن هیند یاریماداسیندا ریاضیاتلا اوغراشیلدیغی و ریاضی حسابلارین ائدیلدیگی بیلینمکده‌دیر.&lt;ref name=&quot;textIndia&quot;&gt;[http://www.textbooksonline.tn.nic.in/Books/10/Maths-EM/CONTENTS.pdf &quot;Preface&quot;. &lt;span style=&quot;text-decoration:underline;&quot;&gt;Mathematics text book – Standard X&lt;/span&gt;. Department of School Education, Govt. of Tamil Nadu, India.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080920174446/http://www.textbooksonline.tn.nic.in/Books/10/Maths-EM/CONTENTS.pdf |date=2008-09-20 }} (Tamil Nadu Hükûmeti, Okul Eğitimi Departmanı, Matematik ders kitabı. Hindistan.) URL erişim tarihi: 10 Temmuz 2008.&lt;/ref&gt; آیریجا بۇ ریاضی فعالیت بؤیوک نیسبت ده اؤلچمه جدول‌لری (مقیاس‌های اندازه‌گیری)، آغیرلیق و عومومو اولاراق اؤلچولر کیمی مؤوضوعلاری‌دا ائحتیوا ائتمک‌ده‌دیر.&lt;ref name=&quot;sko&quot;&gt;[http://www.mff.cuni.cz/veda/konference/wds/contents/pdf06/WDS06_101_m8_Sykorova.pdf Sykorova, I. &quot;Ancient Indian Mathematics.&quot; &lt;span style=&quot;text-decoration:underline;&quot;&gt;WDS'06 Proceedings of Contributed Papers&lt;/span&gt;. 2006.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070625181443/http://www.mff.cuni.cz/veda/konference/wds/contents/pdf06/WDS06_101_m8_Sykorova.pdf |date=2007-06-25 }} URL erişim tarihi: 10 Temmuz 2008.&lt;/ref&gt; بۇ دؤوردکی ریاضی تدبیرلرین عومومو اولاراق آسترونومی ایله ده ایلیشیک اوْلدوغو قارشییا قویولموش‌دور.&lt;ref name=&quot;textIndia&quot;/&gt;

نئجه کی دینی آچی‌لاردا ساخلایان، سیخلیقلا ریاضیات کیمی دیگر علم ساحه‌لری‌له بیرلیک ائدیلن آسترونومی ایشلری آنتیک چاغ‌دالاردا بؤیوک بیر اهمیت و یئر کسب ائدیر.&lt;ref name=&quot;britannica&quot;/&gt; آستونومی‌له علاقه‌لی فئنومئن‌لرین ریاضی تظاهورلرینه آنتیک مسوپوتامیاداکی علمی فعالیتلرده راست گلینمکده‌دیر.&lt;ref name=&quot;britannica&quot;/&gt; چینده تقویم‌سل احتیاج‌لارا جاواب وئره‌جک آسترونومی فعالیتلری اوْلدوغو کیمی، مسوپوتامیادا ریاضی اینکیشاف‌دان فایدالانیلاراق پلانئت‌لرین (گزگت‌لر، سیاره‌لر) دؤنگولرینی (چرخه‌لرینه)، مؤوقع‌لرینه داییر حسابلامالار گورولمكده‌ایدی.&lt;ref name=&quot;britannica&quot;/&gt; ریاضی اینکیشاف‌دان آیری بیر شکیل‌ده آسترونومی ایشلری و آنلاییشی اوْرتا آمریکا مرکزلی مایا سیویلیزاسیاسیندا اؤزونه یئر تاپمیش‌دیر؛ خوصوصیله تقویم‌سل ایشلر و گونش و آی توتولمالاری‌نین حئسابلانماسی موهوم یئر توتموش‌دور.&lt;ref name=&quot;britannica&quot;/&gt;

بونلارین خاریجین‌دکی علملرین ده کؤک‌لرینی آنتیک چاغ‌دا تاپماق مومکون‌دور. مثلاً بیولوژیا (زیست شناسی) سیویلیزاسیانین اینکیشافین‌دان چوْخ اول‌لر ایجتماعی معنادا اهمیتلی بیر رول آلمیش، خوصوصیله اکین‌چی‌لیک باخیمیندان چوْخ موختلیف حادیثه‌لر اوْلموش، اینسانلار بیر چوْخ حئیوانی ائوجیللشدیرمیشدیر (اهلی‌لشدیرمیشدیر).&lt;ref name=&quot;britannica&quot;/&gt; بیتکی‌لرین آراشدیریلماسی نتیجه‌سینده بیر چوْخ شئی کشف ائدیلمیشدیر؛ مثلاً آرخولوژی تاپینتیلارین بابیل‌لیلرین خورما آغاجی‌نین ائشئی‌لی اورئدیغینی (نژاد جنسی) کشف ائتمیش، توزجوق‌لاری چاتیل اوْلدوقلارینی و توزجوق‌لاری دیشیل بیتکی‌لره کؤچوروله‌رک تؤرمه‌نین تامین ائدیله بیله‌جه‌یی‌نی ثبوت ائتمیشلر.&lt;ref name=&quot;britannica&quot;/&gt; آنتیک چاغلاردا آیریجا بیولوژی‌له بیرلیکده اولاراق طیبی ایشلرده ائدیلمیش، چین، میصیر و هیند یاریم‌آداسین‌داکی موختلیف سیویلیزاسیالار فرقلی شفالی بیتکی‌لری معین طیبی و آناتومیک (تشریحی) پروبلملر اۆچون ایستیفاده، بۇ ایستیفاده‌لری‌نی زامان-زامان یازی‌لادا ایفاده ائتمیشلر.&lt;ref name=&quot;biyo&quot;&gt;&quot;biology.&quot; &lt;span style=&quot;text-decoration:underline;&quot;&gt;Encyclopædia Britannica&lt;/span&gt;. 2008. Encyclopædia Britannica Online. 11 Temmuz 2008 &lt;http://www.britannica.com/EBchecked/topic/66054/biology&gt;.&lt;/ref&gt; طیب‌ین ایله یاناشی، کیمیا، جوغرافیا و ژئولوژی (زمین‌شناسی) کیمی علملر ده خوصوصیله چین‌ده بؤیوک اؤلچوده اینکیشاف ائتمیشدیر.&lt;ref name=&quot;britannica&quot;/&gt;

=== علم و فلسفه ===

ایلک چاغلارداکی فیلوسوف‌لارین دونیانی و اطرافی آنلاماغا چالیشماسی، ماراق دویغولاری، معین معیارلارین دوغولماسینا و بونلارین موختلیف ایدئولوژیلره چئوریلمه‌سینه گتیریب چیخارمیش‌دیر. علمین تمللری آتیلینجایا قدر، موذاکیره و تجروبه فاکتی اینسانلار طرفیندن یارادیلیب و بۇ بیر آختاریش حالینا چئوریلمیش‌دیر. ایلک دؤورلرده ديققت‌ه چارپان بیر فلسفه-علم آیری-سئچکی‌لیگی یوخ‌دور و بیر چوْخ بؤیوک علم آدامی عئینی زاماندا فیلوسوف‌دور. تجروبه‌نین و نتیجه‌نین کلیشه حالینا گلمه‌سی علمین آرتیق ایستنیله‌بیلیر سویيه‌یه گلمه‌سینی تامین ائتمیشدیر. 19. عصره قدر اینکیشاف ائدنن علم اصلینده اؤز ایچینده بیر دؤیوش وئرمیش، بیر چوْخ خوصوصی آراشدیرماچی، دوز منطیق‌له حرکت ائدن اوْرتا عصرلر لیدئرلرینه مغلوب اوْلموشدور. آریستونون فیزیکاسین‌دان فرقلی دوشونجه‌لره صاحب اوْلان گالیله اؤز زامانی‌نین علم آدام‌لاری‌لا ترس دوشمه‌یه باشلامیشدی. علم، تاریخی مۆدت ینده بۇ تیپ صحنه‌لره داوام‌لی شاهید اوْلموش، تجروبه و موشاهیده نتیجه‌سینده چؤکن قانونلارین یئرینی باشقالاری آلمیشدیر.

گئرچک و آکتیوین مقصدینی آراش‌دیران فلسفه سیستم‌لی دوشونمه‌یی طلب ائدیر. کلاسیک آنتیک چاغ فلسفه‌سی ایله باشلاییب، تالس &lt;ref&gt;[http://www.iep.utm.edu/t/thales.htm Thales of Miletos] Θαλής ο Μιλήσιος (Tales)&lt;/ref&gt;، آناخیمنس (آناكسيماندر) &lt;ref&gt;[http://www.iep.utm.edu/a/anaximen.htm Anaximenes of Miletus] Άναξιμένης (Miletli Anaksimenes)&lt;/ref&gt;، پیته‌اگوراس (فيثاغورث) &lt;ref&gt;[http://www.iep.utm.edu/p/pythagor.htm Pythagoras] Πυθαγόρας (Pisagor)&lt;/ref&gt;، دئموکریت &lt;ref&gt;[http://www.utm.edu/research/iep/d/democrit.htm Democritus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509105518/http://www.utm.edu/research/iep/d/democrit.htm |date=2008-05-09 }} Δημόκριτος (Demokritos)&lt;/ref&gt;، گورگیاس &lt;ref&gt;[http://www.iep.utm.edu/g/gorgias.htm Gorgias] Γοργίας&lt;/ref&gt;,، امپدوکلس &lt;ref&gt;[http://www.iep.utm.edu/e/empedocl.htm Empedocles] Έμπεδοκλής (Empedokles)&lt;/ref&gt;، هراکلیتوس &lt;ref&gt;[http://www.iep.utm.edu/h/heraclit.htm Heraclitus] Hράκλειτος (Heraklitos)&lt;/ref&gt;، پارمانیدس &lt;ref&gt;[http://www.iep.utm.edu/p/parmenid.htm Parmenides] Παρμενίδης&lt;/ref&gt;، سوقراط، پلوتینوس &lt;ref&gt;[http://www.iep.utm.edu/p/plotinus.htm Plotinus] Πλωτῖνος (Plotinos)&lt;/ref&gt;، پلاتون (افلاطون) &lt;ref&gt;[http://www.iep.utm.edu/p/plato.htm Plato] Πλάτων (Platon)&lt;/ref&gt; و آریستوتل (ارسطو) &lt;ref&gt;[http://www.iep.utm.edu/a/aristotl.htm Aristotle] Ἀριστοτέλης (Aristoteles)&lt;/ref&gt; کیمی فیلوسوف‌لار، گئت-گئده اینکیشاف ائدن و فورمالاشان فلسفی سوال‌لارین فورمالاشماسینی تامین ائتمیشلر. دین مرکزلی اوْرتا عصرلر فلسفه‌سینده مسیحیتین اؤزونه بیر واسیطه‌سی کیمی ایستیفاده ائتدیگی فلسفه، تانری، معلومات، اینانج اکسنلرینده سیخ شکیل‌ده ایستیفاده ائدیلمیشدیر. ایشیقلانما چاغیندا ائدیلن فلسفه‌ده عقل اؤن پلانا چیخمیش‌دیر. دوشونجه سیستمین‌ده‌کی اساس فیکیر، اینسان آغلی‌نین ایشیقلاندیردیغی قطعی دوز دانیشان‌لارا و معلوماتا دوغرو ایره‌لی‌لمک‌دیر. کئچید دؤورو فلسفه‌سی کیمی تانینان اینتیباه فلسفه‌سی، علم‌ده و دوشونجه سیستمین‌دکی یئنی اینکیشاف‌لارین ایشتیراک ائتدیگی بیر دؤورو ایحاته ائدیر. یئنی‌دن دوغوش معناسینی وئرن اینتیباه، اوول‌کی چاغلاردان چوْخ فرقلی بیر دوشونجه سیستمینه کئچیدین کؤرپوسو مؤوقع‌سینده‌دیر.

علم و فلسفه‌نین آیریلماسی موعاصیر چاغا یاخینلاشارکن یاخشیجا بلیرگینلشمیش، بونونلا بیرلیکده فلسفه ایله علم تامامی‌له بیر-بیرین‌دن کوپمامیش و گرک عومومو اولاراق علمین فلسفه‌سی اوْلان علم فلسفه‌سی گرکسه علم ساحه‌لری‌نین بیر-بیر فلسفی جهت‌دن آراشدیریلدیغی فلسفه ساحه‌لری (مثلاً فیزیک فلسفه‌سی) وارلیغینی داوام ائتدیرمک‌ده و گرک علم گرکسه فلسفه ساحه‌لرینده اهمیتلی رول‌لار اویناییر.

=== علم ساحه‌لری‌نین اینکیشافی === 
==== آسترونومی و فیزیک ==== 
[[File:Astrolabe dsc03864.jpg|1569-جی ایلدن قالما بؤیوک بیر اوستورلاب. اوستورلابلار هم آسترونومی هم ده ناویگاسیون‌دان یوکسک‌لیک اؤلچمک اۆچون کوللانیلماکتایدی‌لار.|thumb|200px|left]]
[[File:Copernican heliocentrism.jpg| نیکولاس کوپرنیکین گونش مرکزلی مودئل‌ینی ایضاح ائتدیگی باشیاپیتی ده رئوولوتیونیبوس اوربیوم جوئلئستیوم‌دان اورتایا آتدیغی مودئلین بیر شکی‌لی|thumb|200px]]

گؤی علمی (آسترونومی)، علم ساحه‌لری آراسیندا ان کؤهنه اولان‌لاردان‌دیر و خوصوصیله آنتیک چاغدالاردا ان سیخ معنادا ایجرا ائدیلن، علملرین آناسی اولاراق گؤرولن بیر علم‌دیر. .&lt;ref name=&quot;britannica&quot;/&gt; اینسانلارین سمایا اوْلان ماراغی، یوخاریدا آسیلی دایانان جیسیم‌لری آراشدیرماغا ایتمیش و تلسکوپون تاپیلماسی بۇ موشاهیده‌لر داها تأثیرلی بیر حال آلمیشدیر. بابیل حؤکم‌داری اولگوسال آسترونوم‌لارا نظرن یونان آسترونوم‌لاری، ریاضی دئتال‌لاری اؤزوم‌سه‌یه‌رک بۇ علمین اینکیشافیندا اساس نقطه‌لری مئیدانا گتیرمیش‌لر.

روما ایمپیراتورلوغونون حاکمیتی آلتین‌داکی میصیرده یاشامیش باتلامیوس (بطلمیوس) خوصوصیله آسترونومی تاریخی و عومومو اولاراق علم تاریخی باخیمیندان اهمیتلی بیر مؤوقع‌ه مالیک‌دیر. داها سوْنرالار ایسلام آسترونوم‌لاری طرفیندن ال-مئجیستی اولاراق خاطیرلاناجاق اوْلان هئ مئگالئ سینتاخیس یعنی &quot;بؤیوک رندر&quot; آدلی آسترونومی مؤوضوع‌لو اثری اوْرتا چاغ عرضینده عومومو کئچر قبول گؤرن آسترونومی اثری ایدی و یازی‌چی‌سی اولاراق باتلامیوس آز قالا میتی بیر ایستاتوسا گتیریلمیشدی. .&lt;ref&gt;S. C. McCluskey, ''Astronomies and Cultures in Early Medieval Europe'', Cambridge: Cambridge Univ. Pr. 1998, s. 20-21.&lt;/ref&gt; باتلامیوسون کاینات مودئلی گئوسانتریک یعنی یئرمرکزجیددی و اوزون ایل‌لرجه قبول گؤرن بۇ سیستم‌دن گونش-مرکزلی بیر سیستمه کئچید موذاکیره‌لر دوغورموش‌دور.

پولشالی (لهیستانلی) بیر آسترونوم اوْلان نیکولاس کوپرنیک، دونیانین و دیگر پلانئت‌لرین، گونش اطرافیندا دؤندوک‌لرینی آچیقلامیش؛ هلیوسانتریک یعنی گونش-مرکزلی بیر سیستم اورتایا آتمیشدیر. کوپرنیکوسون سیستمینی کوممئنتاریولوس آدلی بیر ریساله ایله یولداش‌لارینا تانیتمیش داها سوْنرا سیستمینی، پاپا III. پاولوسا اتحاف ائتدیگی دئتال‌لی بیر شکیل‌ده باشیاپیتی ساییلاجاق دِرِوولوتیونیبوس اوربیوم کوئلئستیوم آدلی اثرینده آچیقلامیش‌دیر. بۇ آسترونومی علمینده یئنی بیر دؤور آچیلماسینا سبب اوْلموشدور. تلسکوپو اینکیشاف ائتدیرمه‌سی، ائتدیگی آسترونومیک موشاهیده‌لر و کوپرنیکین سیستمینه وئردیگی دستک ایله تانینان ایتالیان علم آدامی گالیلو گالیله ده آسترونومی و فیزیک تاریخی اۆچون اهمیتلی بیریدیر و زامان ایچری‌سینده موعاصیر موشاهیده‌لرله آسترونومینین آتاسی &lt;ref&gt;{{Citation | title = A Short History of Science to the Nineteenth Century | first = Charles | last = Singer | year = 1941 | publisher = Clarendon Press | url = http://www.google.com.au/books?id=mPIgAAAAMAAJ&amp;pgis=1}} (page 217)&lt;/ref&gt; و مۆعاصیر فیزیک علمی‌نین آتاسی &lt;ref name=&quot;Einstein&quot;&gt;{{قایناق کیتاب|son=Weidhorn|ilk=Manfred|title=The Person of the Millennium: The Unique Impact of Galileo on World History|yıl=2005|yayımcı=iUniverse|isbn=0595368778|sayfa=p. 155}}&lt;/ref&gt; کیمی آتیف‌لارا مظهر اوْلموشدور . ۱۶۷۱-ده ایلک آینالی تلسکوپو ائدن ریاضیات و فیزیکچی آیزاک نیوتون مشغول اوْلدوغو علم ساحه‌لری‌نین اینکیشافینا چوْخ چوخ ایشتیراک ائتمیش دیفئرئنسیال و اینتئقرال حسابین تمللرینی آتمیشدیر. بون‌دان باشقا نیوتونون 5 یول 1687ده نوماییش ائتدیگی، طبیعت فلسفه‌سی‌نین ریاضی قانونلاری &lt;ref&gt;Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica&lt;/ref&gt; کیتابی کلاسسیک مئکانیغین تمللرینی تشکیل نیوتونون حرکت قانونلاری و یئر چکیلیشی کیمی اهمیتلی مؤوضوعلاری ائحتیوا ائدیر.

آلمان نظری فیزیکچی آلبئرت انیشتین انرژی‌نین ایشیق سۆرعتی‌نین کوادراتی کوتله‌نین برابر اوْلدوغونو E=mc² دوستورویلا (فورمولو ایله) ایسپاتلادی.گئنئل نیسبی‌لیک نظریه‌سی و نیسبی‌لیک نظریه‌سی ایله کوتله‌نین کوسموس زامانی بوکدوگونو و زامان، مکان، حرکتین بیر-بیریله آسیلی اوْلدوغونو ایسپاتلاییپ برون brown حرکتی ایله آتومون وارلیغینی ثبوت ائتدی. لئوپولد اینفئلدلا بیرلیکده یازدیغی فیزیکانین تکامولو کیتابی ایله کوانت و مکان کیمی مؤوضوعلاری ائحتیوا ائدیر.

==== کیمیا ====

[[File:Democritus2.jpg|thumb|left| دئموکریت؛ آتومجو دوشونجه‌نین اؤنجولریندن‌دیر.]]

کیمیا، ماده‌نین قورولوشونو و داورانیش‌لارینی آراشدیران بیر علم ساحه‌سی‌دیر. فیزیکوکیمیا، بیوکیمیا، آنالیتیک کیمیا، غئیری-عضوی کیمیا و عضوی کیمیا اساس بوداق‌لاری‌دیر. طیب کیمی بیر چوْخ علم ساحه‌سی‌نین کؤمک‌چی‌سی مؤوقعینده اوْلان کیمیا علمی‌نین قئیدا، درمان، بویا، کوسمئتیک و تئکستیل ساحه‌لرینده ایستیفاده‌سی دولایی‌سی ایله ان بیلینن ساحه‌سی عضوی کیمیادیر.

آنتیک چاغلاردا ماده‌نین معین اساس المنت‌لردن مئیدانا گلدیگی دوشونولر و بیر چوْخ مدنییت‌ده بونلار هاوا، سو، آتش و تورپاغی ایچریردی. بونونلا بیرلیکده آنتیک یونان فیلوسوف‌لاردان بیر قیسمی آتوم فیکرینی اورتایا آتمیش و هر شئیین چوْخ کیچیک یاپیتاش‌لارین‌دان مئیدانا گلدیگینی قارشییا قویموشلار. بۇ فیلوسوف‌لارا داها سوْنرا آتومجو فیلوسوف‌لاردا دئییلمیش‌دیر. چوْخ کؤهنه چاغلاردان بری اینسانلار مئتالورژی ایله اوغراشماق‌دا، موختلیف اشیانین ایستئحصالیندا کیموی حادیثه‌لری و بونلارین نتیجه‌سی اوْلان محصول‌لاری ایستیفاده ائتمک‌ده‌دیرلر؛ مثلاً شوشه‌دن اشیانین ایستئحصالیندا اوْرتا چاغا دوغرو شیمی عنعنه‌سی اورتایا چیخمیش‌دیر. شیمی عنعنه‌سی کیمیانین اؤنجولودور و میستیسیزم، فلسفه کیمی المنت‌لرله کیمیوی موختلیف آراشدیرمالارین قاریشیغیندان عبارتدیر. شیمی‌ده خوصوصیله ایکی موهوم قاورام و مقصدوارایدی: بیری زامان-زامان فلسفه داشی اولاراق دا خاطیرلانان و هر جور ماده‌نین و یا مئتالین آلتینا اعمال ائتمه‌سینه کؤمک اولاجاق افسانوی بیر شئی، دیگری ایسه ایچن آداما اؤلومسوزلوک و یا چوْخ اوزون حیات وعده ائده‌جک اؤلومسوزلوک ایکسیری یعنی آب-حیات.

[[File:Labo-Lavoisier-IMG 0501.jpg| بۇ گون ''Musée des Arts et Métiers'' آدلی فرانسیز موزئیینده اولان، لاوویسیئرین لابوراتوریاسی.|thumb|275px]]

زامانلا سیمیایا اوْلان ماراق داها دا بیلیم‌سل‌لشمیش و سیمیادا آیری اولاراق کیمیا علمی اورتایا چیخمیش‌دیر. موعاصیر کیمیانین شیمی‌ده‌ن آیریلماسی و تمللری‌نین آتیلماسیندا اهمیتلی فعالیتلری اوْلان بیر آد روبئرت بویل‌دیر. بۇ گون خوصوصیله آدینی وئردیگی بویله قانونو ایله تانینان بویل آتومجو فیکیریاتی مودافیعه ائدن بیر علم آدامی ایدی. فرانسیز علم آدامی آنتونیو لاوویسیئر ایسه کوتله‌نین قورونومو قانونو ایله گرک کیمیا ایسترسه ده علم تاریخینده اهمیتلی بیر آددیم آتمیش، کیمیا علمی‌نین آتاسی اولاراق دا خاطیرلاندیغی اوْلموشدور. .&lt;ref&gt;&quot;'''Lavoisier, Antoine'''.&quot; &lt;span style=&quot;text-decoration:underline;&quot;&gt;Encyclopædia Britannica&lt;/span&gt;. 2007. Encyclopædia Britannica Online. 24 July 2007 &lt;http://www.britannica.com/eb/article-9369846&gt;.&lt;/ref&gt; اؤزو آیریجا اوکسیژن و هیدروژن‌دن تثبیت ائدیب آدلان‌دیران‌دیر. 19. عصرین باشینا قدر کیمیانین، او بیری فیزیک علملرین عکسینه، ایندوکسیا (ایندوجتیون) ایستیقامتی‌نین تومدئنگئلیم (دئدوجتیون) جهت‌دن داها باسقین اولماسی، اونون بیولوژی علملره داها یاخین اولماسینا سبب اولوردو. اما ریاضیات و فیزیک اوصوللارین کیمیایا تطبیقی نتیجه‌سینده یئنی بیر علم ساحه‌سی‌نین، یعنی فیزیکوکیمیانین دوغولماسیندا باشدا ویلیام اوستوایلد &lt;ref&gt;[http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1909/ostwald-bio.html nobelprize.org] Nobel Ödülü resmi sitesindeki ''Wilhelm Ostwald'' bölümü. (İngilizce)&lt;/ref&gt;, ، وانت هوفف &lt;ref&gt;[http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1901/hoff-bio.html nobelprize.org] Nobel Ödülü resmi sitesindeki ''Jacobus H. van 't Hoff'' bölümü. (İngilizce)&lt;/ref&gt; و آررهنیوس &lt;ref&gt;[http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1903/arrhenius-bio.html nobelprize.org] Nobel Ödülü resmi sitesindeki ''Svante Arrhenius'' bölümü. (İngilizce)&lt;/ref&gt; 'ون پایلاری بؤیوکدور. کیمیوی ماده‌لرین فیزیکی ده‌ییشمه‌لرینی، فیزیکی حادیثه‌لرین کیمیوی ماده‌لرین اؤزللیکلرینی فایدالانیلاراق آچیقلانماسینی مووضوع آلان و الکتروکیمیا، کوللوید کیمیاسی، نووه کیمیاسی و پولیمر کیمیاسی کیمی قول‌لارا آیریلان فیزیکوکیمیا، بۇ عالیم‌لرین 1881ده ''Zeitschrift Für Physikalische Chemie''&lt;ref&gt;International journal of research in physical chemistry and chemical physics [http://en.wikipedia.org/wiki/Zeitschrift_f%C3%BCr_Physikalische_Chemie İngilizce Vikipedideki sayfası]&lt;/ref&gt; آدلی علم ژورنالینی یایینلامالاری‌لا علم دونیاسیندا کیمیادان آیری بیر بوداق اولاراق یئرینی آلمیشدیر. اینسانلارین اؤیرنمه و آراشدیرما ماراغی زامانلا آنالیتیک (چؤزومله‌مه‌لی) کیمیانین دوغولماسینا سبب اوْلموش، بۇ وضعیت زامان ایچینده کووردیناسیا کیمیاسی‌نین و صنایع آنالیتیک کیمیانین اینکیشافینا زمین حاضیرلامیش‌دیر. آنالیتیک اوْلونان متودلارین کشفی طیب، بیولوژی و ژنتیک ساحه‌سینده کیمیانین ایستیفاده‌سینی چوخالتمیش‌دیر. پئنسیلین و ویتامین‌لرین کشفی ایله کیمیا علمی‌نین اینسانین حیات کئیفیتینی آرتیردیغینی گئرچه‌یی‌نین یانیندا اینکیشاف ائدن تکنولوژینین ایستحصال پروسسلرینده ایستیفاده باشلانماسی، اطراف پروبلملرینه سبب اوْلموش، بۇ وضعیت طبیعی احتیاطلارین ایحتیاتطسیزجا صرف‌ادیلمه‌سی نتیجه‌سینی دوغورموش‌دور. بۇ سببله اطراف کیمیاسی و سو کیمیاسی کیمی آلت علم ساحه‌لری ده اینکیشاف ائتمیشدیر.

==== ریاضیات و ژئومتری ====

آنتیک چاغلارداکی علمی فعاليتلرده ریاضیاتین اهمیتلی بیر رول اوینادیغی، کؤهنه ميصيرلیلر، مسوپوتامیالیلار، هیندلیلر کیمی چوْخ موختلیف قوملارین ریاضیاتلا مشغول اوْلدوقلاری بیلینمکده‌دیر.

یونان ریاضیاتی‌نین ان اهمیتلی آدلارین‌دان اوْلان تالس‌ین هنده‌سينی، ميصيرده قالدیغی مۆدت  ایچری‌سینده اؤیرنمه‌سی و بۇ علمی اطرافین‌داکی‌لارا اؤیرتمه‌سی نتیجه‌سینده اینکیشاف داوام ائتمیشدیر. عددلرین آتاسی اولاراق خاطیرلانان پیساگورون مشهور تئورئمی &lt;ref&gt;[http://jwilson.coe.uga.edu/EMT669/Student.Folders/Morris.Stephanie/EMT.669/Essay.1/Pythagorean.html The Pythagorean Theorem] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130530001616/http://jwilson.coe.uga.edu/emt669/Student.Folders/Morris.Stephanie/EMT.669/Essay.1/Pythagorean.html |date=2013-05-30 }} Pisagor Teoreminin ayrıntılı açıklaması. (İngilizce)&lt;/ref&gt; اونو زامانینین ان بؤیوک علم آدام‌لاری آراسیندا خاطيری سایی‌لار بیر یئره گتیرمیش‌دیر.
[[File:Yupana 1.png|thumb|180px|right| بیر یوپانا؛ اینکالارجا ایستیفاده ائدیلن بیر نؤعو حساب ماشینی. آراشدیرماچی‌لارین تخمین‌لرینه گؤره بۇ آلت‌ده حسابلامالار فیبوناچ‌چی عددلری اساس گؤتوروله‌رک گورولمكده‌دير..&lt;ref&gt;{{Cite web |title=archive copy |url=http://www.quipus.it/english/Andean%20Calculators.pdf |accessdate=2012-08-25 |archivedate=2015-05-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150503005239/http://www.quipus.it/english/Andean%20Calculators.pdf }}&lt;/ref&gt;|left]]

اورتا چاغ، خوصوصیله هیند و ایسلام ریاضیاتچی‌لاری‌نین سیخ ایشلرینه صحنه اوْلموشدور. 499 ایلی قدر ائرکن بیر دؤورده هیندلی ریاضیاتچی آریابهاتا ایلک سینوس تریقونومئتریک حئسابات‌لارینی یاراتمیش، جبر، دیفئرئنسیال تن‌لیکلر و سون‌سوز کیچیک ده‌یه‌رلر اۆچون آلقوریتم‌لر و تئکنیکالار اینکیشاف ائتدیرمیشدیر. 12. عصرده بیر باشقا هیندلی ریاضیاتچی بهاسکارا ایلک دفعه دیفئرئنسیال کالکولوسون و اساس آنلاییش‌لاری‌نین تمللرینی آتمیشدیر. ایسلام علم آدام‌لاری دا اوْرتا چاغ‌دا بیر چوْخ ریاضی گؤروش و کشفه ایمضا آتمیشتیرلار. 9. عصرده ال-خوارزمي هیند-عرب رقم سیستمی و تن‌لیکلرین حل‌لی اوزرینه اهمیتلی اثرلر وئرمیش‌دیر. نئجه کی آلقوریتم سؤزجوگو آدی‌نین لاتینیزاسیونا اوغرامیش حالین‌دان منشأ آلمیشدیر. خوصوصیله جبر ساحه‌سینده کؤهنه کشفلری موحافيظه‌سی و گتیردیگی یئنی اینکیشاف‌لار سبب‌ایله خوارزمي زامان ایچینده جبرین آتاسی اولاراق خاطیرلانمیش‌دیر.&lt;ref&gt;[http://www.ucs.louisiana.edu/~sxw8045/history.htm The History of Algebra] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141009100628/http://www.ucs.louisiana.edu/~sxw8045/history.htm |date=2014-10-09 }}. Louisiana State University.&lt;/ref&gt;  12. عصرده یاشامیش اوْلان بیر باشقا ریاضیاتچی عمر خیام ایسه اؤکلیدین ایشلرینه تنقیدلر گتیرمیش و آنالیتیک هنده‌سه ایله اوکلید خاریجی هنده‌سه‌نین تمللرینی آتمیشدیر. بون‌دان باشقا کوبیک تن‌لیکلره عومومو، هنده‌سی بیر حلل گتیرن ایلک ریاضیاتچی ده اؤزودور.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=archive copy |url=http://matematik.mathilmi.com/unlu_matematikciler/omer_hayyam.php |accessdate=2012-08-25 |archivedate=2008-06-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080612071611/http://matematik.mathilmi.com/unlu_matematikciler/omer_hayyam.php }}&lt;/ref&gt;

اورتا چاغ‌دا قرب‌ده‌کی ان اهمیتلی ریاضیاتچی‌لاردان بیری فیبوناججی‌دیر. سندلر عرب رقم سیستمینی آوروپایا تانیتمیش و یاییلماسینا اؤن آیاق اوْلموش، و بۇ گون فیبوناچ‌چی عددلری اولاراق خاطیرلانان سایی دیزی‌سینی چوخالتمیش‌دیر. اصلینده بۇ سایی دیزی‌سینی ایلک کشف ائدن اؤزو دئییل لاکین اونون کیتابیندا نومونه اولاراق قويولدو سوْنرا قربده اون قازانمیشدیرلار. .&lt;ref&gt;Parmanand Singh. &quot;Acharya Hemachandra and the (so called) Fibonacci Numbers&quot;. Math. Ed. Siwan, 20(1):28-30, 1986. ISSN 0047-6269]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Parmanand Singh,&quot;The So-called Fibonacci numbers in ancient and medieval India.&quot; Historia Mathematica 12(3), 229–44, 1985.&lt;/ref&gt;

[[File:Konigsberg bridges.png| ائولر Eulər طرفیندن اورتایا آتیلان کؤنیگسبئرگین یئددی کؤرپوسو پروبلئمی، گراف نظریه‌سی‌نین تملینی مئیدانا گتیرمیش‌دیر.|thumb|250px|left]]

17. و 18. عصرلرده قربده ریاضیات یوکسلیش‌ه کئچمیش، بیر چوْخ اهمیتلی ریاضی گؤروش رئاللاشمیش‌دیر. ایسکوچ ژوهن ناپیئر طبیعی لوقاریتمالاری آراشدیرمیش، كئپلئر گزگن‌سل حرکت‌لرین ریاضی قانونلارینی اورتایا قویموش، رنه دکارت بۇ گون هله ده تئز-تئز ایستیفاده ائدیلن کارتئزیئن کووردینات سیستمینی و بۇ سببدن آنالیتیک هنده‌سنی اینکیشاف ائتدیرمیشدیر. آلمان ریاضیاتچی گوتتفریئد ويلهلم لئیبنیز کالکولوس اوزرینه بیر چوْخ ایشی‌له کالکولوسون اینکیشاف ائتدیرمیش و بۇ گون کالکولوسته ایستیفاده ائدیلن نوتاسیونون تمللرینی آتمیشدیر. پیئرر ده فئرمات و بلایس پاسکال احتیمال نظریه‌سی‌نین تملینی آتمیشلار و بۇ سببدن علاقه‌دار کومبیناتوریک قایدالارینی کشف ائتمیشلر. پاسکال آيريجا پاسکال نظریه‌سی و (هر نه قدر اؤزون‌دن داها اول شرق‌ده بیلینسه و ایستیفاده ائدیلسه ده &lt;ref&gt;[http://mathworld.wolfram.com/PascalsTriangle.html &quot;Pascal's Triangle.&quot; &lt;span style=&quot;text-decoration:underline;&quot;&gt;Wolfram MathWorld&lt;/span&gt;.] URL erişim tarihi: 12 Temmuz 2008.&lt;/ref&gt;) پاسکال اوچ‌بوجاغی‌نین اینکیشاف ائتدیریجی‌سی و آد آتاسی‌دیر. 18. عصرده ریاضیاتچی لئونهارد ائولئر فونکسیا آنلاییشینی و ریاضیات‌داکی سای‌سیز نوتاسیونو (مثلاً طبیعی لوقاریتما بازاسی اولاراق ائ نوتاسیونونو) اینکیشاف ائتدیرمیشدیر. سایی نظریه‌سی، گراف نظریه‌سی، هنده‌سه کیمی چوْخ موختلیف ساحه‌لرده اهمیتلی اثرلر وئرمیش، اهمیتلی گؤروش‌لره ایمضا آتمیشدیر.

19. عصرده یاشامیش آلمان ریاضیاتچی جارل امپیریکگاوسس ایسه گرک ریاضیات ایسترسه ده دیگر بیر چوْخ علم‌ده اهمیتلی اوغورلارا ایمضا آتمیش؛ اساس جبر نظریه‌سی (و یا جبرین اساس تئورئمی) نی ثبوت ائتمیش، تهورما اگرگیوم‌و اورتایا آتمیش و ثبوت ائتمیش، کومپلئکس ده‌ییشن‌لی فونکسیالاردا اهمیتلی ایشلری اوْلموشدور. یئنه 19. عصرده یاشامیش اوْلان جورج بوول آد آتاسی اوْلدوغو یئنی بیر جبر نؤوعو اوْلان بوول جبرینی اورتایا آتمیشدیر.

==== طیب ==== 
[[File:17th century Persian anatomy.jpg|17. عصردن قالما بیر فارس ال‌یازماسین‌دان بیر تصویر.
|thumb|250px]]
علمین طیب ساحه‌سین‌ده‌کی ایلک اینکیشاف‌لاری آسیا قیطعه‌سینده رئاللاشمیش‌دیر. هیندیستان، میصیر، چین، ایران و یونانیستاندا طیب سیستماتیک بیر فورمادا اینکیشافا باشلامیش و بیر علم ساحه‌سی اولاراق بشریتین ان بؤیوک پروبلملرین‌دن بیری اوْلان ساغلام‌لیق ساحه‌سینده اینکیشاف‌لار عصرلر بویو داوام ائتمیشدیر.

هیندیستان یاریم‌آداسیندا، ایندوس وادی‌سی سیویلیزاسیاسین‌دان بری طیب و دیش حکیملیگی مؤوجود ایدی. نئجه کی، هیند طیبی عنعنه‌سی اوْلان آیوروئدا گون بئله موعاصیر طیبین یاناشی وارلیغینی داوام ائتدیریر. اینگیلیسلرین هیند یاردیم‌آداسی‌نی کولونیلشدیرمه‌سینه قدر بؤلگه‌ده‌کی اساس طیب سیستمی اوْلان آیوروئدا، ایلک دؤورلرینده جیوه-کوکورد اساسلی درمان‌لار ایستیفاده، بون‌دان باشقا، بۇ گون موختلیف طیبی فایدالاری بیلینن زئردئچال کیمی موختلیف بیتکی‌لرده موعالیجه‌لرده کلاسیک هیند طبابتینده ایستیفاده ائدیلمیشدیر.

چین‌ده آنتیک چاغلاردان گونوموزه قدر وارلیغینی سوردئن عنعنوی بیر طیبی عنعنه مؤوجوددور. تائویست حکیم‌لرین ائتدیگی امپیریک (تجروبی) خسته‌لیک و ناراحاتلیق موشاهیده‌لری‌نین و چین دوشونجه‌سی‌نین نتیجه‌سی اوْلان عنعنوی چین طیبی، بیتکی منشألی موعالیجه، آکوپونکتور (اینه‌سل طیب؛ طب سوزنی) و ماساژ کیمی چوْخ موختلیف پراکتیک اوصوللارا مالیک‌دیر. بونلارین خاریجینده بسلنمه موعالیجه‌سی و فئنگ سوی کیمی ذهنی موعالیجه‌لر ده عنعنوی چین طبابتینده ایشتیراک ائتمکده‌دیر.

هیپوکراتئسین (بقراط) خسته‌لره جادو و باطیل اینانج‌لارلا بزدیلمیش بیر موعالیجه تقدیم ائتمک یئرینه، یاخشیلاشدیریجی تأثیرلری ثبوت ائدیلمیش موعالیجه اوصوللارینا مراجعت ائتمه‌یه باشلاماسی، طیب علمینده خسته اهمیتی‌نین قاورانمایا باشلاماسینا سبب اوْلموشدور. ایلک باش‌لاردا بؤلگه‌لره گؤره فرقلی‌لیک گؤسترن موعالیجه اوصوللاری، سون ایکی عصردیر موعاصیرلشمه‌یی باشلامیش و عومومو معنادا اورتاق بیر چالیشمایا چئوریلمیش‌دیر. آوروپاداکی سالگینلاردان (شیوع) سوْنرا داها چوْخ اینکیشاف ائدن طیب علمی، گونوموزده ژنئتیک ایشلری‌نین اینکیشافی‌لا چوْخ یوکسک سوییه‌لره چاتمیش‌دیر.

اورتا چاغ عرضینده اوْرتا شرق باش‌دا اولماق اوزره ایسلامین یاییلدیغی توْرپاقلاردا بیر چوْخ اهمیتلی ایسلام حکیمی یئتیشمیش‌دیر. بونلاردان بیری ایران‌لی رازی، نئیروجرراهییه (مغز و اعصاب) و اوفتالمولوژی (گوز تانیماغی) ساحه‌لرینده تئز-تئز بیر قاباقجیل اولاراق گؤرولموشدور.&lt;ref name=&quot;Safavi-Abbasi&quot;&gt;S Safavi-Abbasi, LBC Brasiliense, RK Workman (2007), &quot;The fate of medical knowledge and the neurosciences during the time of Genghis Khan and the Mongolian Empire&quot;, ''Neurosurg Focus'' '''23''' (1), E13, p. 3.&lt;/ref&gt; تجروبی طیبین اهمیتی‌نی وورغولایان رازی همچینین چوخون‌دان پئدیاتری (اوشاقلار طیبی) ساحه‌سی‌نین‌ده آتاسی‌دیر.&lt;ref name=Tschanz&gt;David W. Tschanz, PhD (2003), &quot;Arab Roots of European Medicine&quot;, ''Heart Views'' '''4''' (2).&lt;/ref&gt; یازدیغی بیر چوْخ اثرده چوْخ موختلیف طیبی معلوماتلار کؤچورن رازی همچینین چیچک خسته‌لیگی (آبله) ایله قیزیلجا خسته‌لیگینی (سرخک) بیر-بیرین‌دن آییران و آچیق بیر شکیلده تعیین ائدیب، دیاگنوزونو (عیبلرله تانیشلیق) ائدن ایلک حکیمدیر. آلرژی و ایممونولوژی (ایمنی تانیتیمی) مؤوضوعلاریندا دا ایلک اثر وئرن حکیم اؤزودور. بیر باشقا تانینمیش موسلمان حکیمده ابن-ی سینانین. 14 جیلدلیک باشیاپیتی (شاهکار) ال-قانون فی-طیب (طیبین قانونو) آدلی اثری طیب باخیمیندان یولوخوجو خسته‌لیکلرین (عفونی مریضلیکلر) و جینسی گؤندر بولاشان خسته‌لیکلرین (مقاربتی مریضلیکلر) کشفی &lt;ref&gt;[[George Sarton]], ''Introduction to the History of Science''.&lt;br/&gt;([[cf.]] Dr. A. Zahoor and Dr. Z. Haq (1997). [http://www.cyberistan.org/islamic/Introl1.html Quotations From Famous Historians of Science] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080203140704/http://www.cyberistan.org/islamic/Introl1.html |date=2008-02-03 }}, Cyberistan.)&lt;/ref&gt;، ائنفئکسیؤز (عفونی) خسته‌لیکلرین یاییلامی‌نین قارشیسی‌نی آلماق مقصدی ایله قرنطینه تطبیقی‌نین اورتایا آتیلماسی &lt;ref&gt;David W. Tschanz, MSPH, PhD (August 2003). &quot;Arab Roots of European Medicine&quot;, ''Heart Views'' '''4''' (2).&lt;/ref&gt;، میکرواورقانیزم‌لرین وارلیغی‌نین وارساییلماسی &lt;ref&gt;[http://www.unani.com/avicenna%20story%203.htm The Canon of Medicine], The American Institute of Unani Medicine, 2003.&lt;/ref&gt; و نؤروپسیخیاتریا &lt;ref name=&quot;Safavi-Abbasi&quot;/&gt; و س.. بیر چوْخ کشفی و کشفی ایچینده ساخلایار.

اورتا چاغ و سوْنراسیندا قربده اهمیتلی طیبی گؤروش‌لر اوْلموشدور. گارجیا ده اوْرتا تروپیک (ایستیلیک) طیبین قاباقجیلی اولاراق اورتایا چیخیب باشدا کولِرا (وبا) اولماق اوزره چوخو تروپیک خسته‌لیگی دوغرو شکیلده تعریف‌لرکن، ویلیام هاروی، قربده قان دؤورانینی (گردش خون) دوغرو و تام بیر شکیل‌ده آچیقلایان ایلک قرب اوْلموشدور. داها سوْنرالار 19. عصرده لویی پاستور ایلک موفقیت‌لی قودوز پئیوندینی (واکسن هاری) تاپمیش، اؤز آدینی آلاجاق اوْلان پاستؤریزاسیون عملیاتینی ده ایلک دفعه اورتایا آتمیشدیر. لویی پاستور عئینی زاماندا روبئرت کوخ و فئردیناند کوهن ایله بیرلیکده میکروبیولوژی ساحه‌سی‌نین آتالاریندان بیری اولاراق قبول ائدیلیر. 1905-جی ایلده نوبئل موکافاتی آلمیش اوْلان روبئرت کوخ عئینی زاماندا توبئرکولوسیس باکیللوس و ویبریو کهولئرا کیمی خسته‌لییه سبب اوْلان اهمیتلی باکتئریالاری ایلک دفعه تجرید ائدن آدام‌دیر. داها سوْنرا اؤز آدی‌لا خاطیرلاناجاق اوْلان کوخ پوستولات‌لارینی اینکیشاف ائتدیرمیشدیر.
[[File:Cheshm manuscript.jpg|گوزون آناتومیسی اوزرینده 1200 ایل‌لیک عربجه بیر ال‌یازماسی.|thumb|200px|left]]

==== بیولوژی ==== 
بیر علم ساحه‌سی اولاراق 19. عصره قدر ایندیکی آلت ساحه‌لری‌له اینکیشاف ائدن بیولوژی، جانلیلارین بوتون خوصوصیت‌لرینی آراشدیران بیر سیستم‌دیر. باش‌دا اینسان اولماق اوزره، بیتکی‌لری آراشدیران بوتانیکا (گیاه‌شناسی)، حئیوان‌لاری آراشدیران زوولوژی (جانور شناسی)، میکرواورقانیزم‌لری آراشدیران میکروبیولوژی (میکروب شناسی) کیمی آلت بوداق‌لارا آیری‌لار.

آریستوتل (ارسطو) طبیعته داییر بیر چوْخ ایش گؤرموش، بیر چوْخ بیتکی و حئیوان نؤوعونو آراشدیرمیش و تصنیف (كاتقورایز، طبقه‌بندی) ائتمیشدیر. آریستوتلین فیکیرلری، اؤزون‌دن سوْنراکی بعضی علم آدام‌لاری‌نین ائتدیگی اک‌لرله بیرلیکده خوصوصیله قربده اوزون بیر مۆدت  نوفوذلو اوْلموشدور.

اورتا چاغدا خوصوصیله ابن نفس، ابن جاهیز و ابن بایتار کیمی موسلمان‌لار علم آدام‌لاری بیولوژی دالینا ایشتیراک ائتمیشلر. خوصوصیله ائرکن تکامول دوشونوشونه ایشتیراک ائتمیش &lt;ref&gt;Mehmet Bayrakdar, &quot;Al-Jahiz And the Rise of Biological Evolutionism&quot;, ''The Islamic Quarterly'', Third Quarter, 1983, [[London]].&lt;/ref&gt; اوْلان ابن جاهیز، قئیدا زنجیری (زنجیره غذایی) فیکرینی ده ایلک دفعه اورتایا آتان آدام‌دیر. .&lt;ref&gt;Frank N. Egerton, &quot;A History of the Ecological Sciences, Part 6: Arabic Language Science – Origins and Zoological&quot;, ''Bulletin of the Ecological Society of America'', April 2002: 142-146 [143]&lt;/ref&gt; 9. عصرده یاشامیش ال-دیناوئری ایسه بیتکی تکامولونو، بیتکی‌لرین اینکیشافینی آراشدیرمیش و کیتابون-نئبات آدلی اثرینده بیر چوْخ نؤوعو تعیین ائده‌رک بوتانیکا علمینه قاتقی‌لاردا تاپیلمیش‌دیر. بیر باشقا علم آدامی اوْلان ال-نباتی‌نین شاگیردی اوْلان ابن بایتار اجزاچیلیغا (دارویی) باغ‌لی (فارماسؤتیک) بیر بیلیملیک حاضیرلامیش و بیر چوْخ بیتکی، یئمک و درمانی اثرینده تعیین ائتمیشدیر. بۇ اثر لاتینجا ترجومه‌سی داها سوْنرا آوروپالی علم آدام‌لاری طرفیندن 18. و 19. عصرلرده ایستیفاده ائدیلمیشدیر. .&lt;ref&gt;Diane Boulanger (2002), &quot;The Islamic Contribution to Science, Mathematics and Technology&quot;, ''OISE Papers'', in ''STSE Education'', Vol. 3.&lt;/ref&gt; ابن نفیس پولمونئر (گردش خوش ریوی)&lt;ref name=Dabbagh&gt;S. A. Al-Dabbagh (1978). &quot;Ibn Al-Nafis and the pulmonary circulation&quot;, ''[[The Lancet]]'' '''1''', p. 1148.&lt;/ref&gt;  و تاج دؤورانی (گردش خون کرونر) &lt;ref&gt;Husain F. Nagamia (2003), &quot;Ibn al-Nafīs: A Biographical Sketch of the Discoverer of Pulmonary and Coronary Circulation&quot;, ''Journal of the International Society for the History of Islamic Medicine'' '''1''', p. 22–28.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Matthijs Oudkerk (2004), ''Coronary Radiology'', &quot;Preface&quot;, [[Springer Science+Business Media]], ISBN 3-540-43640-5.&lt;/ref&gt; دوغرو بیر شکیل‌ده تثبیت ائتمیش، ماده‌لر موبادیله‌سی آنلاییشینی تعیین ائتمیشدیر.&lt;ref name=Roubi&gt;Dr. Abu Shadi Al-Roubi (1982), &quot;Ibn Al-Nafis as a philosopher&quot;, ''Symposium on Ibn al-Nafis'', Second International Conference on Islamic Medicine: Islamic Medical Organization, Kuwait ([[cf.]] [http://www.islamset.com/isc/nafis/drroubi.html Ibn al-Nafis As a Philosopher] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080206072116/http://www.islamset.com/isc/nafis/drroubi.html |date=2008-02-06 }}, ''Encyclopedia of Islamic World'').&lt;/ref&gt;

بیولوژی‌نین اساس‌لارین‌دان ساییلان موعاصیر تکامول نظریه‌سی (ائوریم تئوریسی)، چارلز داروین &lt;ref&gt;[http://darwin-online.org.uk/biography.html Charles Darwin biography]&lt;/ref&gt; 'ین گؤروش‌لری‌نین اوزرینه اینشاء ائدیلمیشدیر. داروین، نؤوعلرین منشایی &lt;ref&gt;[http://darwin-online.org.uk/EditorialIntroductions/Freeman_OntheOriginofSpecies.htm On the Origin of Species]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;، اینسانین تؤره‌ییشی (هبوط)، و آختاریرسیز مخصوص سئچمه &lt;ref&gt;[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F937.1&amp;viewtype=text&amp;pageseq=1 The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex Vol. 1]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F937.2&amp;viewtype=text&amp;pageseq=1 The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex Vol. 2]&lt;/ref&gt;، اینسان و حئیوان‌لاردا دویغولارین ایفاده‌سی &lt;ref&gt;[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F1142&amp;viewtype=text&amp;pageseq=1 The Expression of the Emotions in Man and Animals]&lt;/ref&gt; اثرلرینده فیکیرلرینی ایفاده ائتمیشدیر. موناستیرین (صومعه) باغچاسین‌داکی بئزلیلری (نخود فرنگی) بیر-بیرلری‌له ائشلشدیررک (تطبيق ائدرک) ژنئتیک علمین تمللرینی آتان گرئگور مندل کلاسیک ژنئتیک قانونلاری‌نین یاپیتاش‌لارینی یاراتمیش‌دیر.
[[File:Auguste Comte.jpg|thumb|right|Auguste Comte]]

==== سوسیولوژی (توپلوم‌بیلیم‌سل) ====

هر نه قدر دیگر علم ساحه‌لرینه نیسبتن یئنی بیر علم ساحه‌سی اولاراق تانیملانسادا، سوسیولوژی یعنی توپلوم‌بیلیم‌سل ایشلر و موشاهیده‌لر آنتیك چاغلاردان بری مؤوجوددور. هئرودوت و توکیدیدیس کیمی آدلارین اثرلرینده سوسیولوژی موشاهیده و قیمت‌لندیرمه‌لره راست گلمک مومکون‌دور.

بیر ائرکن دؤور ایسلام سوسیولوژی‌سی‌نین وارلیغینا دایر موختلیف دلیل‌لر واردیر. ایسلام دوشونورو (موتفکیری) ابن‌خلدون‌ون، ائورن‌سل (اونیوئرسال-جهانی) تاریخی آنالیز ائدن یئددی جیلدلیک اثرینه یازدیغی، موقددیمه آدلی اؤن سؤزونده موختلیف سوسیولوژی نظریه‌لری ایلک دفعه فورموله ائده‌رک ایجتماعی فلسفه‌ده و بیر بوداق اولاراق سوسیولوژی‌نین اینکیشافیندا قاباق‌جیل مؤوقع‌سی‌نه گلمیش‌دیر. مثلاً بۇ اثر واسیطه‌سی‌له ابن‌خلدون یئنی بیر علم ساحه‌سی اولاراق علم ال-عومران علمینی اورتایا آتمیش و بئله تعیین ائتمیشدیر: &quot;بو علمین ... اؤزونه خاص بیر مؤوضوع‌سو وار (دیر)؛ یعنی (هومانیتار) جمعیت، و اؤزونه خاص پروبلملری وار (دیر)؛ یعنی جمعیتین طبیعتینده بیر-بیرینی تعقیب ائدن اجتماعی چئوریلمه‌لر ...&quot; &lt;ref name=&quot;IbnHaldunBrit&quot;&gt;&quot;Ibn Khaldūn.&quot; &lt;span style=&quot;text-decoration:underline;&quot;&gt;Encyclopædia Britannica&lt;/span&gt;. 2008. Encyclopædia Britannica Online. 18 Temmuz 2008 &lt;http://www.britannica.com/EBchecked/topic/280788/Ibn-Khaldun&gt;.&lt;/ref&gt; بون‌دان باشقا بۇ اثرین‌دکی دوشونجه‌لری ایله تاریخ علمی و تاریخ فلسفه‌سی باخیمیندان دا اهمیتلی بیر آددیم آتمیشدیر.&lt;ref name=&quot;IbnHaldunBrit&quot;/&gt;

هر نه قدر سوسیولوژی تئرمینی اؤزون‌دن اول ایستیفاده ائدیلمیش اولسادا، &lt;ref&gt;''Des Manuscrits de Sieyès. 1773-1799'', Volumes I and II, published by Christine Fauré, Jacques Guilhaumou, Jacques Vallier et Françoise Weil, Paris, Champion, 1999 and 2007  See also and Jacques Guilhaumou, ''Sieyès et le non-dit de la sociologie : du mot à la chose, in Revue d’histoire des sciences humaines'', Numéro 15, novembre 2006 : Naissances de la science sociale.&lt;/ref&gt; موستقیل اولاراق تکرار تئرمینی اورتایا آتان &lt;ref name=&quot;comte&quot;&gt;''A Dictionary of Sociology'', Article: Comte, Auguste&lt;/ref&gt; و سوسیولوژی‌نین اساسینی موثبت علملرین کرالیچاسی اولاراق گؤره‌رک &lt;ref name=&quot;comte&quot;/&gt; زامان ایچینده سوسیولوژی‌نین آتاسی اولاراق دا خاطیرلانان آد آوگوسته كومته‌دیر (Auguste Comte) &lt;ref name=&quot;comte&quot;/&gt; بونونلا بیرلیکده عومومو اولاراق كومته سوسیولوگیانین قوروجوسو اولاراق گؤرولمز.&lt;ref name=&quot;sosBrit&quot;&gt;&quot;'''sociology'''.&quot; &lt;span style=&quot;text-decoration:underline;&quot;&gt;Encyclopædia Britannica&lt;/span&gt;. 2008. Encyclopædia Britannica Online. 18 Jul. 2008 &lt;http://www.britannica.com/EBchecked/topic/551887/sociology&gt;.&lt;/ref&gt; قرب‌دکی سوسیولوژی ساحه‌سی ایله مشغول اوْلان ایلک آدلار عومومییت‌له داروین‌ین تکامول نظریه‌سین‌دن تاثیرلنمیشلر و خوصوصیله آنالوژیک اولاراق جانلی اورقانیزم ایله جمعیتی قارشیلاشدیرماقداایدی‌لار.&lt;ref name=&quot;sosBrit&quot;/&gt; بۇ آدلارا نومونه وئرمک لازیم اولسا هئربئرت ایسپئنسئر (Herbert Spencer) و لوییز هئنری مورگان (Lewis Henry Morgan) کیمی آدلار ذیکر ائدیله‌بیلر.&lt;ref name=&quot;sosBrit&quot;/&gt; 19. عصرده و 20. عصرین اول‌لرینده ائمیل دورکیم (Émile Durkheim)، ویلفرئدو پارئتو (Vilfredo Pareto)، و ماكس وئبئر (Max Weber) کیمی کلاسسیک سوسیولوق‌لار علمه اهمیتلی قاتقی‌لاردا ائتمیشلر.

==== سیاست علمی ==== 
[[File:Macchiavelli01.jpg|ماكیاولی‌نین (Niccolò Machiavelli) فلورانس، ایتالیاداكی هئیكلی|thumb]]

سیاست علمی چوْخ کؤهنه چاغلاردان بری سیاسی فعالیتلرله بیرلیکده اینکیشاف گؤسترمیش، اهمیتلی بیر اجتماعی علم ساحه‌سی حالینا گلمیش‌دیر. آنتیک هیندیستان‌داکی وئدیک (وئدالار) متن‌لردن، داها سوْنراکی موختلیف بوداایست متن‌لره قدر بیر چوْخ متنده سیاسته داییر آراشدیرمالار و ایشلر ایشتیراک ائدر. هیندلی سیاسی دوشونر چاناکیا (م.اؤ. 350-283) سیاسی دوشونجه، ایقتیصادیات و اجتماعی نیظام کیمی مؤوضوعلاری اله آلان آرتهاسهاسترا (Arthashastra) آدلی اثری‌له تانینیر. بنزری شکیل‌ده آنتیك یونان‌دا دا بیر چوْخ سیاسی فیکره راست گلینیر؛ گرک هومئر (Homeros)، هئسیودوس (Hesiodos) و توکیدیدیس (Tukididis) کیمی ائرکن دؤور مؤلف‌لری‌نین اثرلرینده ایسترسه ده افلاطون و آریستوتل (ارسطو) کیمی فیلوسوف‌لارین اثرلرینده چوْخ موختلیف سیاسی فیکیر و آراشدیرمالارا راست گلینه. افلاطون دؤولت آدلی اثرینده اؤزونجه ایدئال اوْلان سیاسی قورولوشلانما و ایداره فورماسینی آچیقلامیش و آراشدیرمیش‌دیر.

اورتا چاغ‌دا (قرون وسطی) فرقلی سیاسی گؤروش‌لر و دین ایله سیاست علاقه‌لرینی اله آلان موختلیف اثرلر اورتایا چیخمیش‌دیر. آوگوستینوسون (Augustinus) تانری‌نین شهری اثری کیمی اثرلرین فاکتور اوْرتا عصرلردکی دین-سیاست علاقه‌لری آنلاییشینا قاتقی‌سی اوْلموشدور. اوْرتا چاغ‌دا همچینین ایسلام توْرپاقلاریندادا موختلیف سیاسی دوشونمه و آراشدیرمالار اوْلموشدور و بۇ چاغلاردان باش‌لارا سیاستنامه، ایصلاحاتنامه وس. کیمی آدلان‌دیریلان فرقلی یازین عنعنه‌لری اورتایا چیخمیش‌دیر. مثلاً 11. عصرده نیظام‌المولک (نظام‌الملك) طرفیندن یازیلان سیاستنامه دؤولت رهبرلیگی و دؤولت ایشلری مؤوضوع ائدیلمیشدیر. سیاسی یازین و آراشدیرما عنعنه‌سی داها سوْنراکی دؤورلره قدر داوام ائتمیش، مثلاً عوثمان‌لی دؤولتینده سیخ بیر سیاستنامه و ایصلاحاتنامه عنعنه‌لری اورتایا چیخمیش‌دیر، موهیی-ی گولشنی (Muhyî-i Gülşenî)، حسن کافی ال-آک‌حیصاری (Hasan Kâfî el-Akhisârî)، کاتیپ چلبی (Kâtip Çelebi) کیمی آدلار شرق‌ده‌کی سیاست علمینه ایشتیراک ائتمیشلر.

ایتالیان اینتیباه اثناسیندا یازار ماكیاولی (Niccolò Machiavelli) یازدیغی شاه‌زاده (''Il Principe'') آدلی اثری ایله سیاست علمی تاریخی باخیمیندان اهمیتلی بیر یئره گلمیش‌دیر. اثرده موختلیف وضعیت‌لرده اقتدارا گلن حؤکم‌دارین هر وضعیته گؤره نلره (nələrə) قاباق‌دان تانیماسی لازیم اوْلدوغو، نئجه بیر سیاست ایزلمه‌سی لازیم اوْلدوغو آچیق‌لانیر. اوْرتا چاغ‌دا و سوْنراسین‌داکی دؤورده بیر چوْخ فرقلی سیاسی اقتدار فورماسی و دؤولت قورولماسی فرقلی ایسیم‌لرجه مودافیعه. مثلاً فران‌سیز حقوق‌شوناس ژئان بودین (Jean Bodin) اقتدار و دؤولت اوزرینه یازدیغی دؤولت اوزرینه آلتی کیتاب (''Les Six livres de la République'') آدلی اثری ایله تانینمیش، موطلق‌ییت‌چی‌لییه شیددت‌له مودافیعه ائتمیشدیر.

بیر علم اولاراق سیاست علمی خوصوصیله 19. عصرده آکادمیک معنادا قورولوشلانماغا باشلامیش، 1880-جی ایلده آبش-دا ایلک سیاست علمی مکتبی (حیصصه‌سی) قورولموش و داها سوْنرا 1903-جی ایلده آمریکا سیاست علمی بیرلیگی قورولموش‌دور. سیاست علمی اوزرینه آکادمیک ایشلر آرتاراق داوام ائتمیش، بیر چوْخ فرقلی بیلیم‌یورددا سیاست علمی بؤلوم‌لری آچیلمیش‌دیر.

==== پسیكولوژی ==== 
[[File:Canons of medicine.JPG| ابن-ی سینانین ال-قانون فی-تیب (تیببین قانونو) آدلی کیتابی‌نین 1484-جی ایل تاریخ‌لی لاتینجا بیر کوپیاسی. بۇ اثر عومومو اولاراق طیبی مؤوضوع ائتدیگی کیمی ایچینده کلینیکا پسیكولوژی باشدا اولماق اوزره پسیكولوژی ده مؤوضوع ائدیلمیشدیر.|thumb|left]]

بو گون پسیكولوژی (روان شناسی) علمی ایچری‌سینده مؤوضوع ائدیلن چوخو آنلاییش، حادیثه و فئنومئن آنتیک هیندیستان، چین و میصیر کیمی مدنیت‌لرده ده فلسفی ماراغا مظهر اوْلموشدور. افلاطون و آریستوتل (ارسطو) کیمی یونان فیلوسوف‌لاردا پسیكولوژی موختلیف مؤوضوعلارا یازین‌لارین و دوشونجه‌لرینده یئر وئرمیش‌لر.&lt;ref name=&quot;DescAndKant&quot;&gt;[http://www.psychology.sbc.edu/Descartes%20and%20Kant.htm &quot;Descartes and Kant: Philosophical Origins of Psychology.&quot; Sweet Briar College – Department of Psychology.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081202034336/http://www.psychology.sbc.edu/Descartes%20and%20Kant.htm |date=2008-12-02 }} URL erişim tarihi: 26 Temmuz 2008&lt;/ref&gt; بونونلا بیرلیکده پسیكولوژی‌ده کلینیکا &lt;ref&gt;Ibrahim B. Syed PhD, &quot;Islamic Medicine: 1000 years ahead of its times&quot;, ''[[The Islamic Medical Association of North America|Journal of the Islamic Medical Association]]'', 2002 (2), p. 2-9.&lt;/ref&gt; و تجروبی یاناشمالار&lt;ref name=Khaleefa&gt;Omar Khaleefa (Summer 1999). &quot;Who Is the Founder of Psychophysics and Experimental Psychology?&quot;, ''American Journal of Islamic Social Sciences'' '''16''' (2).&lt;/ref&gt; فاکتور اوْرتا عصرلردکی موسلمان علم آدام‌لاری طرفیندن باشلادیلمیش‌دیر.

عقل خسته‌خانالاری اولاراق تعیین اوْلونا بیله‌جک ایلک قوروم‌لار (تشکیلات‌لار) ایسلام توْرپاقلاریندا 8. عصرده اورتایا چیخمیش‌دیر.&lt;ref&gt;Ibrahim B. Syed PhD, &quot;Islamic Medicine: 1000 years ahead of its times&quot;, ''Journal of the International Society for the History of Islamic Medicine'', 2002 (2), p. 2-9 [7-8].&lt;/ref&gt; نئجه کی موسلمان حکیم‌لر ائرکن دؤورلردن اعتیباراً &quot;عقل خسته‌لیگی&quot; اولاراق تعبیر ائتدیک‌لری پوزوقلوق‌لارا قارشی موختلیف موعالیجه‌لر (تراپی‌لر)، اویغون‌لامالار (تطبیق‌لر) اینکیشاف ائتدیرمه‌یه باشلامیش‌دیر.&lt;ref name=Paladin&gt;A. Vanzan Paladin (1998), &quot;Ethics and neurology in the Islamic world: Continuity and change&quot;, ''Italial Journal of Neurological Science'' '''19''': 255-258 [257], Springer-Verlag.&lt;/ref&gt; احمد بین سئهل ال-بلخی (Ahmed bin Sehl el-Belhî) بدن و روح خسته‌لیکلرینی آییران و آیری-آیری آراش‌دیران، موباحیثه ائدن ایلک ایسیم‌لردن‌دیر؛ روحی خسته‌لیکلرین زامان ایچینده بدن‌ین خسته‌لنمه‌سینه‌ده یول آچا بیلجه‌یینی ده اورتایا آتمیشدیر.&lt;ref name=Talib&gt;Nurdeen Deuraseh and Mansor Abu Talib (2005), &quot;Mental health in Islamic medical tradition&quot;, ''The International Medical Journal'' '''4''' (2), p. 76-79.&lt;/ref&gt; بون‌دان باشقا بۇ گون دئپرئسسیا (افسردگی) اولاراق آدلان‌دیریلان پوزوق‌لوغو تعیین ائتمیش و ایکی تیپین‌دن بحث ائتمیشدیر: بیرینجی‌سی بیر ایتکی و یا موفقیت‌سیزلیک کیمی سبب‌لردن میدانا گله بیلن و پسیكولوژی یوللارلا موعالیجه ائدیله بیله‌جک دئپرئسسیا، دیگری ایسه سبب‌لری بیلینمه‌ین لاکین احتیمال‌لا فیزیولوژی سبب‌لردن اوْلان و فیزیکی طیب اوصول‌لاری‌لا موعالیجه ائدیله بیله‌جک اولان‌دیر.&lt;ref name=Talib/&gt; پسیكولوژی ساحه‌سینده بیر باشقا اهمیتلی علم آدامی دا ابن-ی سینادیر. ابن‌سینا، بۇ گون نؤروپسیکیاتریک حال‌لار کیمی معین ائدیلمیش هالوسیناسیون، اینسومنیا، مانع، کابوس، مئلانخولیا، دئمانس، ائپیلئپسیا، ایفلیج و ترئمور کیمی &lt;ref name=&quot;Safavi-Abbasi&quot;/&gt; بیر چوْخ وضعیتی آراشدیرمیش و تعیین ائتمیشدیر.

فیلوسوف رنه دکارت (René Descartes)، باتی‌دا پسیكولوژی‌نین موعاصیر فلسفی فورماسینین تمللری‌نین میدانا گلمه‌سینه ایشتیراک ائتمیشدیر.&lt;ref name=&quot;DescAndKant&quot;/&gt; موختلیف اثرلرینده اهمیتلی پسیكولوژی مساله‌لری اله آلان دکارت اؤزو بیر حکیم اولماسا دا موختلیف آناتومیا ایشلری ائتدیگی بیلینمکده‌دیر. اینگیلیس حکیم توماس ویلیس (Thomas Willis) ایسه طیبی بیر اینتیظام اولاراق پسیكولوژی‌نین اورتایا آتیلماسیندا موهوم رول اوینامیش، بئیین فونکسیالاری ایستیقامتینده پسیكولوژی‌یا یاناشما اولسون ائتدیگی سیخ آناتومیک ایشلرله اولسون پسیكولوژی‌یا بؤیوک قاتقی‌لاردا تاپیلمیش‌دیر. بون‌دان باشقا داها سوْنرالار تجروبی (ده‌نه‌ی‌سل) پسیكولوژی‌نین اینکیشافیندا جان لوک (John Locke) و دیوید هوم (David Hume) کیمی فیلوسوف‌لارین بؤیوک تأثیری اوْلموشدور.&lt;ref name=&quot;DescAndKant&quot;/&gt;

موعاصیر چاغا یاخینلاشارکن اورتایا چیخان و خوصوصیله پسیكولوژی پوزوقلوق وضعیت‌لرینده بیر موعالیجه اولاراق اورتایا چیخان هیپنوتیزم ایله فرئنولوژی کیمی بوداق‌لار موذاکیره مؤوضوع‌سو اوْلموش، خوصوصیله‌ده بونلارین جیددی اولاراق تأثیرلی اوصوللار اوْلوب-اولمادیغی و هر هانسی بیر علمی دایاغی‌نین تاپیلیب-تاپیلمادیغی موذاکیره ائدیلمیشدیر. داها سوْنرالار اورتایا چیخان آلمان تجروبی پسیكولوژی حرکتی پسیكولوژی‌یا اهمیتلی قاتقی‌لاردا تاپیلمیش‌دیر. بۇ زاماندا رئال‌لاشان و خوصوصیله نئورولوژی قورولوشا دایر آناتومیک و فیزیولوژی گؤروش‌لر پسیكولوژی‌نی موثبت تأثیر ائتمیشدیر. آلمان حکیم ویلیام وونت (Wilhelm Wundt) 1879-اونجو ایل‌ده ایلک تجروبی پسیكولوژی لابوراتوریاسینی آچاراق بیر قانونا ایمضا آتمیشدیر.&lt;ref&gt;[http://www.indiana.edu/~intell/wundt.shtml &quot;Wilhelm Wundt.&quot; &lt;span style=&quot;text-decoration:underline;&quot;&gt;Indiana University&lt;/span&gt;. Biographical Profiles; Human Intelligence.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080915133709/http://www.indiana.edu/~intell/wundt.shtml |date=2008-09-15 }} URL erişim tarihi: 26 Temmuz 2008.&lt;/ref&gt; 1890 لاردان باشلایاراق آوستریالی (استرالیالی) حکیم زیگموند فروید (Sigmund Freud) ایسه پسیک‌آنالیز اولاراق آدلاندیردیغی یاناشما ایله پسیكولوژی‌یا یئنی بیر ایستیقامت قازاندیرمیش‌دیر. هر نه قدر پسیک‌آنالیزه علمی مؤوقعیی هله موباحیثه‌لی اولسا دا &lt;ref&gt;[http://allpsych.com/journal/psychoanalysis.html Ventura, Thomas. &quot;Psychoanalysis.&quot; &lt;span style=&quot;text-decoration:underline;&quot;&gt;ALLPsych Online: The Virtual Psychology Classroom&lt;/span&gt;.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081001014144/http://allpsych.com/journal/psychoanalysis.html |date=2008-10-01 }} URL erişim tarihi: 26 Temmuz 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www3.interscience.wiley.com/journal/120056013/abstract?CRETRY=1&amp;SRETRY=0 Bloomfield, T. M.. &quot;Psychoanalysis: A Human Science?&quot; &lt;span style=&quot;text-decoration:underline;&quot;&gt;Journal for the Theory of Social Behaviour&lt;/span&gt;.]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} URL erişim tarihi: 26 Temmuz 2008.&lt;/ref&gt; پسیک‌آنالیزه موختلیف مولاحیظه‌لری و آنلاییش‌لاری عومومو معنادا باتی مدنیتینده اهمیتلی بیر یئر قازانمیش‌دیر. یئنه 1890لاردا ایت‌لرده ائتدیگی تجروبه‌لرله ایوان پاولوف (İvan Pavlov) کلاسیک شرط‌لندیرمه موفقیت‌لی بیر شکیل‌ده گؤسترمیش‌دیر. نئجه کی داها سوْنرادا اینسان خاریجی پریمات‌لار، پیشیک‌لر و ایت‌لر کیمی موختلیف حئیوان‌لار پسیكولوژی تجروبه‌لرینده ایستیفاده ائدیلمیشدیر.

==== آنتروپولوژی ====

هر نه قدر آنتروپولوژیک (اینسان شوناس‌لیق) منشایی قرب‌دکی ایشیقلانما مۆدت ی و داوامین‌داکی ائرکن دؤور موعاصیر دوشونجه‌لری ایلیشکیلندیریلسه ده، بۇ دؤورلردن چوْخ اول بۇ گون آنتروپولوژی ایچری‌سینده ایشتیراک ائدن مؤوضوعلارا داییر آراشدیرمالار ائدیلمیشدیر. مثلاً ال-بیرونی هیند یاریم‌آداسی‌نین خالق‌لاری، عنعنه‌لری و دین‌لری اوزرینه بیر چوْخ آراشدیرمادا تاپیلمیش‌دیر و عومومو اولاراق آنتروپولوژی ساحه‌سینه گیره‌جک چوْخ موختلیف آراشدیرما و ایشلری نتیجه‌سینده زامان-زامان &quot;ایلک آنتروپولوق&quot; اولاراق خاطیرلانمیش‌دیر.&lt;ref&gt;Akbar S. Ahmed (1984). &quot;Al-Beruni: The First Anthropologist&quot;, ''RAIN'' '''60''', p. 9-10.&lt;/ref&gt; بیرونی، اوْرتا دوغو (خاورمیانه)، آرالیق دنیزی (آغ دنیز) حؤوزه‌سی و گونئی آسیا مدنیت و دین‌لری اوزرینه اهمیتلی موقاییسه‌لی آراشدیرمالار ائتمیشدیر. بون‌دان باشقا ابن خلدون ایله بیرلیکده بیرونی بعضی عالیم‌لر طرفیندن ایسلام آنتروپولوژی‌سی‌نه ائتدیک‌لری قاتقی‌لار سببی‌له اؤوولموشدولار.&lt;ref&gt;Richard Tapper (1995). &quot;Islamic Anthropology&quot; and the &quot;Anthropology of Islam&quot;, ''Anthropological Quarterly'' '''68''' (3), Anthropological Analysis and Islamic Texts, p. 185-193.&lt;/ref&gt;

نظری اولاراق آنتروپولوژیک اینکیشافی طبیعت تاریخین‌دن دوغولموش‌دور و ایلک دؤورلرده خوصوصیله آوروپالی گوج‌لرین نظارتینده اوْلان کولونیالارداکی حیاتین، یئرلی اینسانلارین و اونلارلا علاقه‌دار فاکتلاری (مدنیت، دیل، دین کیمی) آراشدیریلماسینی ایچرمیشدیر. آنتروپولوژی 19. عصرده اینکیشاف ائتمیش، خوصوصیله 1860 لارداکی علمی اینکیشاف‌لاردان، خوصوصیله ده بیولوژی و فیلولوژی کیمی بوداق‌لارداکی اینکیشاف‌لاردان، تاثیرلنمیش‌دیر.&lt;ref name=&quot;antroBrit&quot;&gt;&quot;anthropology.&quot; &lt;span style=&quot;text-decoration:underline;&quot;&gt;Encyclopædia Britannica&lt;/span&gt;. 2008. Encyclopædia Britannica Online. 29 Jul. 2008 &lt;http://www.britannica.com/EBchecked/topic/27505/anthropology&gt;. URL erişim tarihi: 29 Temmuz 2008.&lt;/ref&gt; قاباقجیل آنتروپولوگ‌لاردان اینگیلیس‌لی ادوارد بورنئتت تیلور (Edward Burnett Tylor)، داروین‌ین تکامول قایداسینی اساس گؤتوره‌رک آنتروپولوژیک چیخارام‌لار ائتمیش، مدنیتین اینکیشافی ایدراکین اینکیشاف‌ینین دوغرو موطناسیب اوْلدوغونو مودافیعه ائتمیشدیر .&lt;ref name=&quot;antroBrit&quot;/&gt; همچینین موعاصیر بعضی چؤل و یا اووچو-توپلاییجی خالق‌لاری تکامول اینکیشاف باخیمیندان گئری‌ده گؤروب، پریمیتیف یعنی &quot;ایبتیدایی&quot; کیمی قیمتلندیرمیش‌دیر.&lt;ref name=&quot;antroBrit&quot;/&gt; 19. عصر و 20. عصرین اول‌لرینده آنتروپولوژی نیسبی‌لیک ایجتماعی معنادا داها آز اینکیشاف ائتمیش اولاراق گؤرولن خالق‌لار اوزرینه سیخلاشماغا داوام ائتدی.&lt;ref name=&quot;antroBrit&quot;/&gt; 20. عصرین ایکینجی یاری‌سیندا آنتروپولوق‌لار داها اۆچونجو دونیا اؤلکه‌لرین‌دکی داها مورککب ایستروکتورلارلا (سازه‌لرله) ماراقلانماغا باشلامیش، داها سوْنرالار، 1970 لرله بیرلیکده، موعاصیر قرب اؤلکه‌لرینی آنتروپولوژیک اولاراق آراشدیرماغا باشلامیش‌لار کی آنتروپولوژی اۆچون بؤیوک بیر آددیم اوْلموشدور.&lt;ref name=&quot;antroBrit&quot;/&gt; موعاصیر آوروپا و قوزئی آمریکا اؤلکه‌لرینده فوکوس‌لانان آنتروپولوژی ایشلرینده گرک عومومو اولاراق جمعیت، ایسترسه‌ده اتنیک و دینی آزلیق‌لار مؤوضوع ائدیلمیشدیر؛ &lt;ref name=&quot;antroBrit&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://www.indiana.edu/~wanthro/URBAN.htm Al-Zubaidi, Layla. &quot;Urban Anthropology – An Overview.&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080916220034/http://www.indiana.edu/~wanthro/URBAN.htm |date=2008-09-16 }} URL erişim tarihi: 29 Temmuz 2008.&lt;/ref&gt; بونو دا بعضی‌لری باتی، کولونیالاری آراشدیران آنتروپولوژیک قربی آراشدیران و باتی پئرسپئکتیولری، کانی‌لاری باتی اولمایان‌لار داوام‌لی اولاراق سینانان بیر دالا چئوریلمه‌سی اولاراق شرح اوْلونموشدور.&lt;ref name=&quot;antroBrit&quot;/&gt;

=== گونوموزه دوغرو === 
[[File:Solvay conference 1927.jpg|20. عصرین ان اهمیتلی آراشدیرما ساحه‌لرین‌دن کوانتوم مئکانیكی مؤوضوع‌لو سولوای (Solvay) کونفرانسین‌دان بیر فوتوشکیل. شکیل‌دکی شخص‌لر دؤورون اهمیتلی علم آدام‌لاری‌دیر و بؤیوک بیر قیسیمی نوبئل موکافاتی دا آلمیش آدلاردیر. سول‌دان ساغا:&lt;br/&gt;
1. sıra: Auguste Piccard, Émile Henriot, Paul Ehrenfest, Edouard Herzen, Théophile de Donder, Erwin Schrödinger, Jules-Émile Verschaffelt, Wolfgang Pauli, Werner Heisenberg, Ralph H. Fowler, Léon Brillouin,

2. sıra: Peter Debye, Martin Knudsen, William Lawrence Bragg, Hendrik Anthony Kramers, Paul Dirac, Arthur Compton, Louis de Broglie, Max Born, Niels Bohr

3. sıra: Irving Langmuir, Max Planck, Marie Curie, Hendrik A. Lorentz, Albert Einstein, Paul Langevin, Ch. E. Guye, Charles Thomson Rees Wilson, Owen Willans Richardson|thumb|300px]]

20. عصرین باش‌لارین‌دان اعتبارن علم‌ده‌کی ایره‌لی‌له‌ییش‌لر بؤیوک سورعت قازانمیش و آکادمیک موحیطین، داها الوئریش‌لی بیر آراشدیرما موحیطینه قوووشماسی بۇ ایره‌لی‌لمه‌یی تئتیکله‌میشدیر. علم‌ایله مشغول اولماق بیر پرئستیژ حالینا گلمه‌یه باشلامیش و تأثیرلرینی گؤسترمه‌یه باشلامیش‌دیر. آلفرئد نوبئل‌ین (Alfred Nobel) وصیتی اوزرینه 1901 دن اعتباراً وئریلن نوبئل موکافات‌لاری علمین پرئستیژ ایستیقامتینی سرگی‌لر.&lt;ref&gt;[http://nobelprize.org/alfred_nobel/timeline/index.html nobelprize.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080904063535/http://nobelprize.org/alfred_nobel/timeline/index.html |date=2008-09-04 }} Nobel Ödülü resmi sitesindeki ''Alfred Nobel'' bölümü. (İngilizce)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://nobelprize.org/index.html, nobelprize.org]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Nobel Ödülü resmi sitesi.&lt;/ref&gt; بۇ تیپ موکافات‌لارلا، علم‌ه اوْلان تشویق آرتدیریلماقدا و آراشدیرمالار اۆچون لازیم پول‌لار تامین ائدیلمه‌یه چالیشیلیر.

==== علمین مودرن‌لشمه‌سی‌نده رولو اولان‌لار ====

رادیولوژی قوروجوسو اوْلان ماری كوری‌نین (Marie Curie) علمه ائتدیگی قاتقی‌لار کیمیا ساحه‌سینده بؤیوک عکس-صدا اویاندیرمیش‌دیر. رادیواکتیویته ساحه‌سین‌ده‌کی ایشلری اونا، 1903-جی ایل‌ده فیزیک ساحه‌سینده و 1911-جی ایلده کیمیا ساحه‌سینده نوبئل قازاندیرمیش‌دیر.&lt;ref&gt;[http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1903/ nobelprize.org] (The Nobel Prize in Physics 1903) Nobel Ödülü resmi sitesindeki 1903 Fizik Ödülü sayfası. (İngilizce)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1911/ nobelprize.org] (The Nobel Prize in Chemistry 1911) Nobel Ödülü resmi sitesindeki 1911 Kimya Ödülü sayfası. (İngilizce)&lt;/ref&gt; آلبئرت انشتین‌ین آلمان آننالئن دئیر پیسیک (''Annalen der Pysik'') ژورنالیندا نشر اوْلونان ایشیغین مئیدانا گلمه و چئوریلمه‌سی اوزرینه بیر فیکیر، &lt;ref&gt;[[Albert Einstein]] Annalen der Physik 17, 132 (1905), Über einen die Erzeugung und Verwandlung des Lichtes betreffenden heuristischen Gesichtspunkt.&lt;/ref&gt; مولئکول اؤلچولری‌نین یئنی بیر تعیین ائتمه‌سی &lt;ref&gt;[[Albert Einstein]] Annalen der Physik 17, 549 (1905), Über die von der molekularkinetischen Theorie der Wärme geforderte Bewegung von in ruhenden Flüssigkeiten suspendierten Teilchen.&lt;/ref&gt; و حرکت‌لی جیسیم‌لرین الکترودینامیكی &lt;ref&gt;[[Albert Einstein]] Annalen der Physik 17, 891 (1905), Zur Elektrodynamik bewegter Körper.&lt;/ref&gt; باش‌لیق‌لاری آلتین‌داکی مقاله‌لری فیزیک علمی اۆچون یئنی بیر صحیفه‌نین آچیلماسینا سبب اولوردو. عومومو نیسبی‌لیک و خوصوصی نیسبی‌لیک، انشتین طرفیندن فیزیکایا تقدیم ائدیلن ان قاریشیق و ان سیررلی نظریه‌لردن ساییلیر. هله‌ده موذاکیره‌لره سبب اولسا دا عصرین ان اهمیتلی علم آدام‌لارین‌دان ساییلان انشتین، 1921 ده فوتوالکتریک تأثیر حادیثه‌سینه گتیردیگی شرح ایله نوبئل موکافاتینا لاییق گؤرولموشدور.&lt;ref&gt;[http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1921/ nobelprize.org] (The Nobel Prize in Physics 1921) Nobel Ödülü resmi sitesindeki 1921 Fizik Ödülü sayfası. (İngilizce)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://galileo.phys.virginia.edu/classes/252/photoelectric_effect.html The Photoelectric Effect]&lt;/ref&gt;

اوشاقلیغین‌دان اعتبارن ریاضیاتا اوْلان فعالیتلری، كارل فریئدریك گاوسسو (Carl Friedrich Gauss) بۇ علمین یاپیتاش‌لارین‌دان بیری حالینا گتیرمیش‌دیر.&lt;ref&gt;[http://www.corrosion-doctors.org/Biographies/GaussBio.htm Gauss'un biyografisi.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070714225917/http://www.corrosion-doctors.org/Biographies/GaussBio.htm |date=2007-07-14 }} (İngilizce)&lt;/ref&gt; گاوسس، عددلر نظریه‌سی، آنالیز، دیفئرئنسیال هندسه، ژئودئزی، مانیئتیزما و آسترونومی مؤوضوعلاریندا اهمیتلی قاتقی‌لار ائتمیشدیر. ریاضیات ساحه‌سینده‌کی ایره‌لی‌له‌ییش‌لر، گاوسس‌دان اعتبارن داها فرقلی بیر حال آلماغا باشلامیش و اونون شاگیردلرین‌دن اوْلان بئرنهارد ریئماننین (Bernhard Riemann) یاراتدیغی هندسه سایه‌سینده نیسبی‌لیک نظریه‌سی اینکیشاف ائتمیشدیر.&lt;ref&gt;[http://www.usna.edu/Users/math/meh/riemann.html Bernhard Riemann] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071130011725/http://www.usna.edu/Users/math/meh/riemann.html |date=2007-11-30 }} Bernhard Riemann'ın çalışmaları. (İngilizce)&lt;/ref&gt;

20. عصرده سرینیواسان آیانگار رامانوژان (Srinivasa Aiyangar Ramanujan) 3000 ده اوزرینده نظریه اینکیشاف ائتدیرمیش؛ هیپئرگئومئتریک (hipergeometrik seriler) سئری‌لر، ساده عدد نظریه‌سی، قاما فونکسیاسی کیمی ریاضیاتین بیر چوْخ فرقلی بوداغیندا اهمیتلی کشفلری اوْلموشدور. کورت گؤدئل‌ین (Kurt Godel) ائکسیک‌لیک تئورئمی ریاضیات‌دا چوْخ اهمیتلی بیر یئره مالیک‌دیر. گودئل، 20. عصرین ریاضیات باخیش بوجاغینی ده‌ییش‌دیرن تئورئمینی، پرینسیپیا ماتئماتیكا گیبی سیستم‌لرین بیچیم‌سل اولاراق قرار وئریلمه‌یه‌ن مولاحیظه‌لری اوزرینه (''Principia Mathematica Gibi Dizgelerin Biçimsel Olarak Karar Verilemeyen Önermeleri Üzerine'')&lt;ref&gt;Über formal unentscheidbare Sätze der Principia Mathematica und verwandter Systeme I. [http://en.wikipedia.org/wiki/On_Formally_Undecidable_Propositions_of_Principia_Mathematica_and_Related_Systems İngilizce Vikipedideki açıklaması]&lt;/ref&gt; باش‌لیغی آلتین‌داکی حکیمه مقاله‌سینده بیلدیرمیش‌دیر. عومومو اولاراق 20. عصرده کومپلئکس‌لیک نظریه‌سی، اویون نظریه‌سی، توپولوژی کیمی بیر چوْخ یئنی ریاضیات ساحه‌سی و ایش ساحه‌سی مئیدانا چیخمیش‌دیر.

1953-جی ایل‌ده د.ائن.ائی DNA -نین قورولوشونو تاپان علم آدام‌لاری فرانسیس كریك (Francis Crick) &lt;ref&gt;[http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1962/crick-bio.html nobelprize.org] Nobel Ödülü resmi sitesindeki ''Francis Crick'' bölümü. (İngilizce)&lt;/ref&gt;، جئیمز واتسون (James Dewey Watson) &lt;ref&gt;[http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1962/watson-bio.html nobelprize.org] Nobel Ödülü resmi sitesindeki ''James Dewey Watson'' bölümü. (İngilizce)&lt;/ref&gt; و ماریس ویلكینز (Maurice Wilkins) &lt;ref&gt;[http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1962/wilkins-bio.html nobelprize.org] Nobel Ödülü resmi sitesindeki ''Maurice Wilkins'' bölümü. (İngilizce)&lt;/ref&gt; ژنئتیک ساحه‌سینده‌کی اینکیشاف‌لارا بؤیوک ایشتیراک ائتمیشلر. ژنئتیک معلوماتی داشییان د.ائن.ائی DNA نین حللی، عصرین ان اهمیتلی علمی ایشلرین‌دن بیریدیر. ژنتیکنین یئنی تئكنولوژی شرط‌لرده ایره‌لی‌لمه قئیدائتمه‌سی‌له خسته‌لیکلرین داها مئیدانا گلمه‌دن تثبیتی مومکون اولا بیله‌جک.

==== مودرن لشمه‌یه ایستیفاده ائدیلن متودلار ==== 
[[File:Revolving light microscope.jpg|thumb|right|120px| بیر میکروسکوپ]]

علمین آرتدیقجا لازیم‌لی مئكانیزم‌لر چوخالمیش و یئنی متودلار اورتایا چیخمیش‌دیر. آز قالا هر ساحه‌ده ایستیفاده ائدیلمه‌یه باش‌لانان تئكنولوژی، عددی علملرین ان بؤیوک کؤمک‌چی‌لرین‌دن بیری حالینا گلمیش‌دیر. سون زامانلاردا طیب، ژنئتیک و مولکول‌ئر بیولوژی ساحه‌سینده گؤستریلن ایره‌لی‌لمه‌ده تئكنولوژی‌نین پایی بؤیوکدور. ایلک زامانلارا باخدیغیمیزدا فیزیک و کیمیا لابوراتوارلاریندا ایستیفاده ائدیلن ساده جیهازلار اساس داش‌لارین مئیدانا گلمه‌سینه کؤمک‌چی اوْلدولارسادا، یئنی دؤور علمی‌نین ان اوست سوییه‌ده‌کی واسیطه‌لری ایستیفاده ایره‌لی‌لمه‌یی سورعتلندیرمیش و گونوبیرلیک حالا گتیرمیش‌دیر.

میکروسکوپون گلیشدیریلمه‌سی‌له یارادیلان الکترون میکروسکوپ‌لارین علمی واسطه باخیمیندان اهمیتلی بیر ایره‌لی‌لمه‌دیر. شرط‌لرین مئیدانا گلمه‌سی‌له بیرلیکده آرتان سیستماتیک نیظام، علمین ایره‌لی‌لمه‌سی‌نه قاتقی تامین ائتدیگی کیمی اینسان‌لیق ایچینده اهمیتلی اینکیشاف‌لاری اؤزو ایله گتیرمک‌ده‌دیر. تلسکوپون &lt;ref&gt;[http://astronomy.science.ankara.edu.tr/astro/turkce_ast/ders/genel_ders/win_ders11.html Teleskop nedir?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070629203334/http://astronomy.science.ankara.edu.tr/astro/turkce_ast/ders/genel_ders/win_ders11.html |date=2007-06-29 }} (Türkçe)&lt;/ref&gt; ایلک گون‌لرین‌دن بری‌دیر کئچیردیگی تکامول کوسموسون (كیهان) درین‌لیکلرینه چاتمامیزی تامین ائتمیش و قاران‌لیق بیلینمه‌یه‌نین ایچین‌دکی سیرلری چؤزمه‌میزه کؤمک‌چی اوْلموشدور. بیلگی‌سایار (کامپیوتئر) تئكنولوژی‌سی‌نین اینکیشافی علمین فایدا ساحه‌سینه گیرن بیر باشقا سیستم‌لر یوماغینی یارادیر. . بیلگی‌سایار کومکی آسان‌لاشان آنالیزلر و سند خط‌لرینه آسان شکیلده چاتیلماسی، ائدیلن علمی ایشلرده زامان قازانجینی تامین ائدر. بۇ زامان قازانجی طیب ساحه‌سینده اهمیتلی بیر فاکتوردور، خسته‌لیکلرین دیاقنوزو و موعالیجه اوصوللاری‌نین درحال اینکیشافی چوْخ اهمیتلی‌دیر.

== علملرین صینیف‌لاندیریلماسی == 
[[File:Aristoteles Louvre.jpg| مرمر آریستوتل (ارسطو) پورتره‌سی.|thumb|150px]]
[[File:Francis Bacon.jpg|thumb|150px| اینگیلیس فیلوسوف فرانسیس باكون‌ین پورتره‌سی]]

علملرین صینیف‌لاندیریلماسی (و یا علملرین تصنیفی) خوصوصیله علم فلسفه‌سینده اهمیتلی بیر یئر توتموش، بیر چوْخ فیلوسوف فرقلی تمللرده یولا چیخاراق فرقلی علم تصنیفلرینه چاتمیش‌لار. گرک کؤهنه یونان فلسفه‌سی ایسترسه‌ده داها سوْنرا بۇ فلسفه‌نین تمللرینی اینکیشاف ائتدیرن ایسلام فلسفه‌سی‌نین مشائی مکتبینده علملرین تصنیفی اؤزونه یئر تاپمیش‌دیر. علملرین تصنیفی‌له مشغول اوْلان آریستوتل ان اساس علمین فلسفه اوْلدوغو، بیلیم‌لرین‌سه عومومو اولاراق اوچ اساس کاتقوریادا قیمت‌لندیری‌له مودافیعه ائتمیشدیر. بۇ اوچ کاتقوریا نظری، پراکتیکی و پوئتیک علملر کاتقوریالاری‌نین. بونا گؤره نظری علملر کاتقوریاسیندا مئتافیزیک، ریاضیات و فیزیک ایشتیراک ائدرکن، پراکتیک علملرده اینسان فعل‌لری‌نین رهبرلیگی‌له علاقه‌دار علملر ایشتیراک ائدر. سون اولاراق پوئتیک علملر کاتقوریاسی ایله قصد ادبیات‌دیر و شعر و رئتوریک کیمی علملری ائحتیوا ائدیر. ایستواجی‌لاردا علملرین تصنیفین‌دن اوچ اساس کاتقوریایا سؤیکه‌نیرلر، اونلارین ایره‌لی سوردوگو کاتقوریالار فیزیکا، ائتیک و منطیق کاتقوریالاری‌دیر. ارسطوجو فلسفه‌نی اساس ائدن مشائی مکتبین‌دن ابن سینا ایسه علملرین بنزری شکیل‌ده، ایکی اساس کاتقوریایا آییریر: نظری و پراکتیک &lt;ref name=&quot;Sina&quot;&gt;[http://kutuphane.uludag.edu.tr/Univder/PDF/ilh/2000-9(9)/htmpdf/M-24.pdf Peker, Hidayet. &quot;İbn Sina'nın Bilimler Sınıflaması&quot;.]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} T.C. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi. Sayı:9. Cilt:9. 2000. URL erişim tarihi: 21 Mayıs 2008.&lt;/ref&gt;. دؤورده علم فلسفه آیریلماسی اولمادیغی اۆچون، بنزری شکیل‌ده، تمل‌ده وار اوْلان فلسفه‌دیر و نظری فلسفه (و یا نظری فلسفه) مئتافیزیک، ریاضیات و فیزیک علملرینی ائحتیوا ائدرکن، پراکتیک فلسفه (و یا عملی فلسفه) ائو رهبرلیگی، سیاست علمی و اخلاق علمینی ایحاطه ائدر &lt;ref name=&quot;Sina&quot; /&gt;. مشائی ائکولدئکی دیگر فیلوسوف‌لاردا، مثلاً فارابی و ابن روشد، علملر تصنیفین‌دن بنزری بیر شکیل‌ده، بؤیوک اؤلچوده ارسطوجو اساس‌دا اله آلمیش‌لار &lt;ref name=&quot;ihvan&quot;&gt;[http://www.e-sosder.com/dergi/2141-59.pdf Aydın, Hasan. &quot;İhvân es-Safâ'da Bilim Eğitimi, Amacı ve Bilim Sınıflaması.&quot; OMÜ Sinop Egitim Fakültesi.]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} URL erişim tarihi: 21 Mayıs 2008.&lt;/ref&gt;. 10. عصرده اورتایا چیخان ایسلام فلسفه‌سی و علملرینده آنسیکلوپئدیجی قاباقجیل‌لار اوْلان اخوان الصفا حرکتی ائنسیکلوپئدیک کوللیات‌لارینی یارادارکن اورتایا معین بیر علم تصنیفی اورتایا قویموش لاکین بۇ تصنیفی دیگر ایسلام فلسفه مکتبلریندن فرقلی اولاراق تام آریستوتل اساسلی ائتمه‌میش‌لر؛ بۇ تصنیف‌ده آریستوتل‌ین اورتایا قویدوغو علم تصنیفی یالنیز فاکتور تصنیفلردن‌دیر &lt;ref name=&quot;ihvan&quot;/&gt;. اخوان الصفانین اورتایا قویدوغو تصنیف ده اوچ کاتقوریا ایستیفاده: پراکتیک-ائییتیم‌سل علملر کاتقوریاسی (الر-ریاضی)، (قویولموش) شریعت (''es-ser’iyye el-va’ziyye'')، و سون اولاراق حقیقی فلسفه (ال- فلسفه ال-حاکئکیه – ''el-felsefe elhakîkiyye'') &lt;ref name=&quot;ihvan&quot;/&gt;. بۇ کاتقوریالاردان بیرینجی‌سی فردین و جمعیتین پراکتیک حیاتی‌لا علاقه‌دار علملردیر و ائییتیم سل علملری ده ائحتیوا ائدرلر؛ اخلاق علمی (ائتیك) باشدا اولماق اوزره، دیل علملری، شعر و عروض کیمی ادبیات ساحه‌لری، کیمیا و حساب کیمی عددی علملر، تیجارت و زاناات‌لارلا بیرلیکده صنعتلر بۇ کاتقوریایا داخیلدیر &lt;ref name=&quot;ihvan&quot;/&gt;. اخوان الصفا دوشونجه‌سینده میستیک قایدالارین اهمیتلی بیر یئره صاحب اولماسی سببی‌له جادو، آسترولوژی کیمی شئی‌لرده بۇ کاتقوریادا بیر علم اولاراق ساییلمیش‌دیر &lt;ref name=&quot;ihvan&quot;/&gt;. ایکینجی کاتقوریا اوْلان قویولموش شریعت دینی علملری و یوللاری داخیلدیر؛ قوران ایله علاقه‌دار علملر اوْلان تنزیل، شرح کیمی علملرین یانیندا فیقه و احکام کیمی عملی ایسلام علملری و تصوووف ایله یوخو شرحی کیمی داها میستیک دینی یوللار &lt;ref name=&quot;ihvan&quot;/&gt;. حقیقی فلسفه ایسه کلاسیک علملر تصنیفی بنزری بیر تصنیف مالیک‌دیر اؤز ایچینده و دؤرد آنا قولا آیریلیر: ریاضیات، منطیق، طبیعت علملری و ایلاهیات&lt;ref name=&quot;ihvan&quot;/&gt;.

فیلوسوف فرانسیس باكون دا علملرین تصنیفی مؤوضوع‌سونا توخونموش، علملری صینیف‌لاندیریرکن آرالاریندا علاقه قوردوغو اینسانی قابیلیت‌لرله (human faculties''&quot;) اساس آلمیشدیر. بونا گؤره اوچ تمل اینسانی قابیلیت &quot;یادداش&quot;، &quot;خیال گوجو&quot; و &quot;عقل&quot; دیر. یادداش تاریخ علملرینه برابر گلرکن، خیال گوجو پوئتیک علملره عقل ایسه فلسفه‌یه اویغون گلیر &lt;ref name=&quot;db&quot;&gt;[http://www.db.dk/bh/Core%20Concepts%20in%20LIS/articles%20a-z/classification_of_the_sciences.htm &quot;Classification of the sciences&quot;.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100324172907/http://www.db.dk/bh/Core%20Concepts%20in%20LIS/articles%20a-z/classification_of_the_sciences.htm |date=2010-03-24 }} URL erişim tarihi: 21 Mayıs 2008.&lt;/ref&gt;. ائله ائتدیگی تمللر سببی‌له باكونون تصنیفی پسیكولوژی اساسلی بیر تصنیف اولاراق شرح اولونموشدور &lt;ref name=&quot;db&quot;/&gt;. باكونون آیریمی داها سونرالار اورتایا چیخان ائنسیکلوپئدیک ایشلری ایله یاناشی علم تصنیفی ایشلرینده ده تأثیرلی اولموشدور؛ مثلاً فران‌سیز آنسیکلوپئدیست‌لرین (عنعنه‌سی) باكونون تصنیفین‌دن ایستیفاده ائدیب‌لر &lt;ref name=&quot;db&quot;/&gt;.

موعاصیر دؤوره دوغرو ان ایحاطه‌لی و اهمیتلی علم صینیف‌لامالارین‌دان بیری آمریکالی فیلوسوف و علم آدامی ج. س. پئیرجئ طرفیندن ائدیلمیشدیر&lt;ref name=&quot;db&quot;/&gt;. پیرس (C. S. Peirce) علم صینیف‌لاماسیندا، نؤوعلرین تصنیف ائدیلمه‌سینده کوللانی‌لانا پارالئل بیر سیستم قورموش‌دور: بوداق، صینیف، سیرا، فامیلیا، جینس و نؤوع &lt;ref name=&quot;Atkins&quot;&gt;[http://muse.jhu.edu/journals/transactions_of_the_charles_s_peirce_society/v042/42.4atkins.html Atkins, Richard Kenneth. &quot;Restructuring the Sciences: Peirce's Categories and His Classifications of the Sciences.&quot; Fordham University.] URL erişim tarihi: 24 Mayıs 2008.&lt;/ref&gt;. مثلاً 1902-جی ایل تاریخ‌لی صینیفلاندیرماسیندا آریفمئتیک (''Aritmetik'') بیر علم اولاراق نظری ساحه‌سی‌نین، ریاضیات صینیفینده ایشتیراک ائدن سون‌سوز کولئکسیون‌لار کومانداسینین آلت کوماندالارین‌دان بیریدیر &lt;ref name=&quot;Atkins&quot;/&gt;. بۇ صینیف‌لاندیرمادا، ایکی اساس بوداق مؤوجوددور و علم آنلاییشی بۇ ایکی آنا دالا آیری‌لار: نظری و پراکتیک. داها سونرا بۇ ایکی بوداق، باشقا آلت بوداق‌لارا بؤلونور و تصنیف ائتمه صینیف و کوماندالارلا داوام ائدیر &lt;ref name=&quot;Atkins&quot;/&gt;. 1903ده‌کی علمی تصنیفاتی، بنزشمک‌له بیرلیک ده داها فرقلی‌دیر؛ بوتون آیریشمالار اوچ‌لودور و خوصوصیله كومته‌نین علمی صینیفلاماسین‌دان تاثیرلنمیش‌دیر &lt;ref name=&quot;Atkins&quot;/&gt;.

بو گون عومومو کئچر قبول گؤرن بیر علم صینیفلاماسی (یعنی علملرین تصنیفی) یوخ‌دور&lt;ref name=&quot;db&quot;/&gt;؛ نئجه کی بعضی فیلوسوف‌لار علم صینیفلاماسی فیکری باخیمیندان موختلیف پروبلملر اولدوغونو قارشییا قویموش‌دور &lt;ref name=&quot;db&quot;/&gt;. علملرین تصنیف ائدیلمه‌سی اوزرینه ایشلر و ماراق ده 20. عصرین باش‌لاریندا بؤیوک اؤلچوده سونا چاتمیش‌دیر &lt;ref name=&quot;db&quot;/&gt;. علمین اؤیردیلمه‌سینه و اویره‌دیلمه‌سی‌نده، اینضیباتی واحیدلرین آیریشدیرماسیندا موعاصیر بیلیم‌یوردلاردا عومومییت‌له بیر نئچه آنا دال معین ائدیلیر و علاقه‌دار علملر بۇ بوداق‌لارین آلتیندا چالیشیرلار: فن علملری، سوسیال علملر، تئكنولوژی (کی بونا عومومییت‌له موهندیس‌لیک ده داخیل ائدیلیر) و صنعت ایله بشری علملر؛ سیخلیقلا طیب دا اؤز باشینا بیر بوداق اولاراق بۇ دال‌لاشمادا ایشتیراک ائدر&lt;ref name=&quot;db&quot;/&gt;.

== علم فلسفه‌سی ==

علم فلسفه‌سی، علم آنلاییشی‌نین و یا علم ساحه‌لری‌نین مضمون‌لاری‌نی، تمللری‌نی، نتیجه‌لری‌نی، تطبیقلری‌نی و بونلارلا علاقه‌دار یاناشمالاری و اوصوللاری فلسفی معنادا ایرده‌له‌ین فلسفه دالینا وئریلن آددیر &lt;ref name=&quot;philGale1&quot;&gt;Willermet, Cathy. &quot;Science, Philosophy of.&quot; Encyclopedia of Anthropology. Ed. H. James Birx. Vol. 5. Thousand Oaks, CA: Sage Reference, 2006. 2062-2065. Gale Virtual Reference Library. Gale. 28 Mayıs 2008.&lt;/ref&gt;. خوصوصیله علم تاریخی‌نده اهمیتلی بیر یئره صاحب اوْلان علم فلسفه‌سی، عومومو اولاراق &quot;علم&quot; آنلاییشی ایله علاقه‌لی اوْلان بیله‌جه‌یی کیمی معین بیر علم ساحه‌سی ایله علاقه‌لی (مثلاً بیولوژی فلسفه‌سی &lt;ref&gt;Lennox, James. &quot;Philosophy of Biology.&quot; &lt;span style=&quot;text-decoration:underline;&quot;&gt;Encyclopedia of Philosophy&lt;/span&gt;. Ed. Donald M. Borchert. Vol. 7. 2nd ed. Detroit: Macmillan Reference USA, 2006. 337-349. &lt;span style=&quot;text-decoration:underline;&quot;&gt;Gale Virtual Reference Library&lt;/span&gt;. Gale. 28 Mayıs 2008&lt;/ref&gt;، فیزیک فلسفه‌سی &lt;ref&gt;Loewer, Barry. &quot;Philosophy of Physics.&quot; &lt;span style=&quot;text-decoration:underline;&quot;&gt;Encyclopedia of Philosophy&lt;/span&gt;. Ed. Donald M. Borchert. Vol. 7. 2nd ed. Detroit: Macmillan Reference USA, 2006. 473-478. &lt;span style=&quot;text-decoration:underline;&quot;&gt;Gale Virtual Reference Library&lt;/span&gt;. Gale. 28 Mayıs 2008&lt;/ref&gt;، کیمیا فلسفه‌سی &lt;ref&gt;Schummer, Joachim. &quot;Chemistry, Philosophy of.&quot; &lt;span style=&quot;text-decoration:underline;&quot;&gt;Encyclopedia of Philosophy&lt;/span&gt;. Ed. Donald M. Borchert. Vol. 2. 2nd ed. Detroit: Macmillan Reference USA, 2006. 140-144. &lt;span style=&quot;text-decoration:underline;&quot;&gt;Gale Virtual Reference Library&lt;/span&gt;. Gale. 28 Mayıs 2008&lt;/ref&gt; کیمی) ده اولا بیلر &lt;ref name=&quot;philBrit&quot;&gt;[http://www.britannica.com/eb/article-9108542/philosophy-of-science &quot;science, philosophy of.&quot; &lt;span style=&quot;text-decoration:underline;&quot;&gt;Encyclopædia Britannica&lt;/span&gt;. 2008. Encyclopædia Britannica Online.] URL erişim tarihi: 28 Mayıs 2008 &lt;http://www.britannica.com/eb/article-271806{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&gt;.&lt;/ref&gt;.

علم فلسفه‌سی‌نین داها سوبیئکتیو تانیملانابیلمه‌سی ده مومکون‌دور؛ نئجه کی علم فلسفه‌سی ایچری‌سین‌ده‌کی فرقلی جریان‌لار علم فلسفه‌سی‌نی فرقلی تعیین ائتمیشلر &lt;ref name=&quot;philBrit&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ergun&quot;&gt;[http://www.egitim.aku.edu.tr/bilimfelsefesi.pdf Ergün, Mustafa. &quot;Bilim Felsefesi&quot;.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080827174214/http://www.egitim.aku.edu.tr/bilimfelsefesi.pdf |date=2008-08-27 }} URL erişim tarihi: 17 Nisan 2011.&lt;/ref&gt;. علم ایله فلسفه‌نین علم تاریخی‌نین اول‌لرینده قاریشیق بیر شکیل‌ده تطبیق اولونماسی، بیر چوْخ فیلوسوفون عئینی زامان‌دا علم آدام‌لاری اولماسی و فلسفی اثرلرین عئینی زامان‌دا علمی تاپینتیلاری، قایدالاری دا ساخلاماسی موعاصیر چاغا دوغرو سون تاپمیش و علم ایله فلسفه یاخشی‌جا آیریشمایا باشلامیش‌دیر. بۇ گون آیدین معنادا علم فلسفه‌سی‌ده بۇ آییرما سونراسی، فلسفه‌نین و فیلوسوف‌لارین علم آنلاییشی‌نی عقلی باخیم‌دان اله آلماسی ایله باشلامیش دئییله بیلر &lt;ref name=&quot;Ergun&quot;/&gt;. تاریخ بویونجا، بۇ گون علم فلسفه‌سی تاریخی و اینکیشافی‌نین اساسینی تشکیل ائدن بیر چوْخ علم قایداسی ایشلنیب حاضیرلانمیش‌دیر. بونلارین خاریجی‌نده علمین ماهیتی‌نه داییر ده فرقلی آخین‌لار، دوشونجه‌لر علم فلسفه‌سی تاریخینده اؤزونه یئر تاپمیش‌دیر. مثلاً بعضی فیلوسوف‌لار و پوزیتیویزم کیمی آخین‌لار علمین طبیعت و اینسانی ذئهنی ایشلرین بیر محصولو اولدوغونو قارشییا قویارکن، بعضی فیلوسوف و جریان‌لار ایسه بون‌دان فرقلی اولاراق علمین زامانا، مکانا و جمعیته سؤیکه‌نن بیر نؤوع اینسان فعالیتی اولدوغونو مودافیعه ائدیرلر، مثلاً توماس کوهن (Thomas Kuhn) و یورگئن هابئرماس (Jürgen Habermas) بیر فعالیت اولاراق علمین تاریخی و ایجتماعی علاقه‌لرینه و بونلاردان یولا چیخاراق یئنی علم تاریخی آنلاییش‌لاری‌نا و علم تانیم‌لارینا وورغولامیش‌دیر ائتمیشلر &lt;ref name=&quot;Ergun&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kuhn&quot;&gt;[http://plato.stanford.edu/entries/thomas-kuhn/ &quot;Thomas Kuhn&quot;. &lt;span style=&quot;text-decoration:underline;&quot;&gt;Stanford Encyclopedia of Philosophy&lt;/span&gt;.] URL erişim tarihi: 28 Mayıs 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://muse.jhu.edu/journals/philosophy_and_rhetoric/v036/36.1mitchell.pdf Mitchell, Gordon R. &quot;Did Habermas Cede Nature to the Positivists?&quot;.] URL erişim tarihi: 28 Mayıs 2008.&lt;/ref&gt;]. موختلیف علم آنلاییش‌لارین‌دان خوصوصیله پوزیتیویست آنلاییش بیر مۆدت  عومومو قبول ائدیلسه‌ده، 20. عصرین ایکینجی یاری‌سیندا جیددی شکیل‌ده سورقولانمیش، تنقید اولونموش، حاقین‌داکی عومومو قانی ده‌ییشیک‌لیک گؤسترمیش و موعاصیر پوزیتیویزم بعضی حددین‌دن آرتیق ایفاده‌لرین‌دن ایمتیناع ائدیب عومومییت‌له داها اورتا منیمسمه‌یه باشلامیش‌دیر &lt;ref name=&quot;philGale1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;philBrit&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ergun&quot;/&gt; نئجه کی پوست‌مودرنیزمین اورتایا چیخیشی و تأثیرلری، مودرنیست پوزیتیویزمه قارشی‌دیر و موعاصیر علم فلسفه‌سینده اهمیتلی بیر یئره مالیک‌دیر &lt;ref name=&quot;philGale1&quot;/&gt;.

علمی اوصول، علمی تاپینتیلار و علملر ایچری‌سینده ایستیفاده ائدیلن آنلاییش‌لار دا علم فلسفی مؤوضوع‌سو اولموشدور. مثلاً علمی قانونلارین تام اولاراق نه اولدوغو، نئجه تعیین اولونماسی لازیم اولدوغو و اگر وارسا گئرچک علمی قانونلارین، سهواً ائدیلمیش اوبیئکتیو اولاراق عومومو کئچر اولمایان عومومی‌لشدیرمه‌دیر نئجه آیریلماسی لازیم اولدوغو علم فلسفه‌سی داخیلینده موذاکیره ائدیلمیشدیر &lt;ref name=&quot;philBrit&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ergun&quot;/&gt;.

علم فیلوسوف‌لارینجا علمین بۇ خوصوصیت‌لره صاحب اولدوغو گؤستریلیر:
* علم اولگوسال‌دیر. علم، فاکتلارا یؤن‌لنه‌رک تصدیق‌لنه بیلن ایفاده‌لری آراشدیرار.&lt;ref name=&quot;Ergun&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dogan&quot;&gt;[[Doğan Özlem|Özlem, Doğan]]: &quot;Bilim Felsefesi&quot;, sayfa 14, Notos Kitap, Kasım 2010, İstanbul, [[ISBN]] [[Özel:KitapKaynakları&amp;isbn=9786055904272|978-605-5904-27-2]]&lt;/ref&gt;
* علم منطیق‌سال‌دیر. علمی ایفاده‌لر، منطیقی باخیم‌دان دوغرو چیخارام‌لار ایله چاتیلمیش، ضدیت‌سیز ایفاده‌لر اولمالی‌دیر.&lt;ref name=&quot;Ergun&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dogan&quot;/&gt;
* علم اوبژئکتیودیر. علم، سوبیئکتیو (اوزنل) ایفاده‌لر ایله دئییل اوبیئکتیو (نسنل) ایفاده‌لر ایله ماراق‌لانار.&lt;ref name=&quot;Ergun&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dogan&quot;/&gt;
* علم تنقیدی‌دیر. علم‌ده‌کی مؤوجود هر قایدا یئنی فاکتلار ایشیغین‌دان چورودوله و یا ده‌ییش‌دیریله بیلر؛ هر قایدانین یئرینی باشقا بیر قایدایا بوراخا بیلر.&lt;ref name=&quot;Ergun&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dogan&quot;/&gt;
* علم گئنل‌له‌یی‌جی‌دیر (عومومولشدیرن‌دیر). علم، تک تک بوتون فاکتلار ایله علاقه‌دار موشاهیده ائتمز؛ بونلار ایله علاقه‌دار عومومو قایدالار و علاقه‌لی‌دیر تاپماغا چالیشیر.&lt;ref name=&quot;Ergun&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dogan&quot;/&gt;
* علم سئچی‌جی‌دیر. علم، هر جور اولگوی‌لا دئییل یالنیز ماراق ساحه‌سینه گیرن و اهمیتلی فاکتلار ایله ماراق‌لانار.&lt;ref name=&quot;Ergun&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dogan&quot;/&gt;

بو خوصوصیت‌لرین خاریجینده علمین بیر سیرا اینانج‌لارا سؤیکندیگی ایفاده ائدی‌لر:
* علم رئالیست‌دیر. بونا گؤره خاریجی دونیا موبتدادان (اوول‌دن) موستقیل و حقیقت‌دیر.&lt;ref name=&quot;Dogan&quot;/&gt;
* علم راسیونالیست‌دیر. بونا گؤره دونیا آیدین اولا بیلر و آغلا اویغون بیر دونیادیر. بۇ سببله فاکتلاری عقل یولو ایله قاوراماغا الوئریش‌لی بیر نیظامی واردیر.&lt;ref name=&quot;Dogan&quot;/&gt;
* علم ندن‌سل‌جی‌دیر. بونا گؤره طبیعت‌ده‌کی هر شئیین بیر سببی واردیر، طبیعت‌ده‌کی بوتون فاکتلار آراسیندا سبب-نتیجه علاقه‌سی مؤوجوددور.&lt;ref name=&quot;Dogan&quot;/&gt;
* علم نیجل‌جی‌دیر. بونا گؤره وار اوْلان هر شئی اؤلچوله.&lt;ref name=&quot;Dogan&quot;/&gt;

== علمی اوصول (بیلیم‌سل یونتم) ==
[[File:Bilimsel yontem.jpg| علمی اوصولو یئکونلاش‌دیران بیر شماع.|thumb|300px]]

علمی اوصول موختلیف یئنی معلومات الده ائتمک و یا بیلینن بعضی معلوماتلاری تصدیق‌لمک و یا دوزلتمک مقصدی‌له، موختلیف فئنومئن‌لری آراش‌دیرماق اۆچون و کئچمیشده قازانیلمیش، اؤیرنیلمیش بیلگی‌لری تامام‌لاماق اۆچون ایستیفاده ائدیلن اوصوللارین بوتونونه وئریلن آددیر. علمی اوصول (لار) موشاهیده ائدیله بیلر، تجروبی (امپیریک) و اؤلچوله دلیل‌لرین معین بعضی منطیقی پرینسیپ‌لرله آراشدیریلماسینا اساس‌لانیر &lt;ref&gt;Isaac Newton (1687, 1713, 1726). &quot;[4] Rules for the study of natural philosophy&quot;, ''Philosophiae Naturalis Principia Mathematica'', Third Edition. The General Scholium containing the 4 rules follows Book 3, The System of the World. Reprinted on pages 794-796 of I. Bernard Cohen and Anne Whitman's 1999 translation, University of California Press ISBN 0-520-08817-4, 974 pages.&lt;/ref&gt;. علمی اوصول، اوکسفورد اینگیلیس سؤزلوک‌ده بئله تعیین اولونموشدور:

«17. عصردن بری طبیعی علملری خاراکتئریزه ائتمیش، سیستمیک موشاهیده، اؤلچمه، و تجروبه، و فورمولاسیون، تئست ائتمه، و فرضیه‌لر ده‌ییشدیریلمه‌سینی ایحاطه ائدن موحاکیمه ائتمه اوصولودور.&lt;ref&gt;[http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&amp;entry=t140.e68940 &quot;scientific method ''noun''&quot; ''The Oxford Dictionary of English'' (revised edition). Ed. Catherine Soanes and Angus Stevenson. Oxford University Press, 2005. Oxford Reference Online.] Oxford University Press. 3 June 2008 &lt;http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&amp;entry=t140.e68940&gt; URL erişim tarihi: 3 Haziran 2008.&lt;/ref&gt; »

علمی اوصول دیگر بعضی معلومات الده ائتمه اوصوللارین‌دان، علم، تجروبه و منطیق اساسلی اولماسی ایله فرق‌لنیر. عئینی شکیلده علمی اوصول ایله الده ائدیلن معلوماتین، تکرار ائدیله بیلر تجروبه‌لردن سونرا تکرار چاتیلا بیلر اولماسی لازیم‌دیر. بۇ باخیم‌دان علمی اوصول سیخلیق‌لا وحی اساسلی اوْلان دینی اوصول‌دان فرقلی‌دیر؛ دینی معلومات‌دا اساس سیخلیق‌لا وحی‌دیر حالبوکی وحی تکرار ائدیله بیلر بیر تجروبه اولمادیغی اۆچون علمی بیر اوصول دئییل &lt;ref name=&quot;steven&quot;&gt;[http://www.freeinquiry.com/intro-to-sci.html Schafersman, Steven D. &quot;''An Introduction to Science: Scientific Thinking and the Scientific Method.''&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051124132129/http://www.freeinquiry.com/intro-to-sci.html |date=2005-11-24 }} URL erişim tarihi: 3 Haziran 2008.&lt;/ref&gt;. هر نه قدر فرقلی علم ساحه‌لرینده و فرقلی معلومات مؤوضوعلاریندا فرقلی، مؤوضوعا خوصوصی‌لشمیش علمی اوصوللار ایستیفاده ائدیلسه ده عومومو بعضی نوقطه‌لر علمی اوصوللارین تملی‌نی تشکیل ائدیر. عومومییت‌له علم آدام‌لاری، آراشدیرماچی‌لار معین بیر فئنومئنی آچیقلاماق آدینا بؤیوک اؤلچوده ال‌لرین‌ده‌کی معلوماتلاری ایستیفاده ائده‌رک فرضیه‌لر ایره‌لی سورورلر &lt;ref name=&quot;wudka&quot;&gt;[http://phyun5.ucr.edu/~wudka/Physics7/Notes_www/node6.html Wudka, Jose. &quot;''The scientific method''.&quot; ''Physics 7: Relativity and Cosmology''. UC Riverside.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080608142908/http://phyun5.ucr.edu/~wudka/Physics7/Notes_www/node6.html |date=2008-06-08 }} URL erişim tarihi: 3 Haziran 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dye&quot;&gt;[http://www.niu.edu/~jdye/method.html Dye, James. &quot;''Socratic Method vs. Scientific Method''&quot;.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110824120433/http://www.niu.edu/~jdye/method.html |date=2011-08-24 }} URL erişim tarihi: 3 Haziran 2008.&lt;/ref&gt;؛ داها سونرا بۇ فرضیه‌یه تئست ائتمک اۆچون موختلیف تجروبه‌لر حاضیرلاییرلار &lt;ref name=&quot;wudka&quot;/&gt; و تجروبه‌لرین نتیجه‌سینه گؤره بیر فرضیه‌نی دوغرولوغو و یا سهوی اورتایا چیخیر &lt;ref name=&quot;dye&quot;/&gt;. بعضن بیر فرضیه‌نی دوغرولوغو معین تجروبه‌لر نتیجه‌سینده قبول ائدیلسه‌ده، داها سونرا سهو اولدوغو فرقلی تجروبه‌لر یولو ایله ده ثبوت ائدیله بیلر &lt;ref name=&quot;wudka&quot;/&gt;. بۇ سببله هر جور فرضیه، داوام‌لی اولاراق تجروبه‌لره طبیعی توتولا بیلر. علمی اوصول باخیمیندان، علمی اوصوللار نتیجه‌سینده الده ائدیلن معلوماتلارین پایلاشیلماسی و آرشیولنمه‌سی چوْخ اهمیتلی‌دیر چونکی بۇ معلوماتلار ایشیغیندا عئینی و یا موختلیف یوللارلا علاقه‌دار تجروبه و تئست‌لرین تکرار ائدیلمه‌سی، یئنی‌دن اورتیله‌بیلمه‌سی و ائدیله‌بیلمه‌سی علمی اوصول نتیجه‌سینده مئیدانا گله‌جک معلومات باخیمیندان قاچینیلماز بیر واجیب‌دیر – تجروبه‌لرله عئینی نتیجه تکرار تکرار اورتیله‌بیلدییینده فرضیه قایدا اولماغا یاخینلاشیر&lt;ref name=&quot;wudka&quot;/&gt;.

== علم داییره‌لری و جامیعه‌سی ==

علم ایجتیماعییه‌تی بیر چوْخ فرقلی علم ساحه‌سینده ایختیصاص‌لاشمیش، فرقلی بوداق‌لاردا آراشدیرما ائدن بیر چوْخ علم آدامی و علاقه‌دار تشکیلات‌لاردان عبارتدیر.
=== علم ساحه‌لری ===

زامان ایچینده فرقلی علم ساحه‌لری (دال‌لاری)، و یا آلان‌لاری، خوصوصی‌لشمیش و اینکیشاف ائتمیشدیر. سیخلیق‌لا آکادمیک سوییه‌ده علملرین دال‌لاشماسی ایکی آنا کاتقوریادا اله آلینار. طبیعی فئنومئن‌لری آراشدیران و اینجه‌له‌یه‌ن طبیعت علملری (و یا طبیعی علملر) ایله جمعیتی، فردی و اینسانی فعالیتلری و داورانیش‌لاری آراشدیران و اینجه‌له‌یه‌ن ایجتماعی و بشری علملر. بیولوژی، فیزیک و کیمیا کیمی علملر طبیعت علملرینه اؤرنک‌اولدوق‌دا، سوسیولوژی و آنتروپولوژی کیمی علملر اجتماعی علملره نومونه‌دیر. بۇ تمل ساحه‌لر آراسیندا چوْخ موختلیف علاقه‌لر اولموش، موهندیس‌لیک و طیب کیمی بۇ ساحه‌لرله علاقه‌لی بیر چوْخ تطبیقی اینتیظام ده اولدوغو کیمی خوصوصیله سون عصرده بیر چوْخ اینتئر-دیسیپلینئر بوداق دا اورتایا چیخمیش‌دیر؛ سیبئرنئتیک &lt;ref&gt;[http://www.asc-cybernetics.org/foundations/definitions.htm &quot;DEFINING 'CYBERNETICS'.&quot; ''AMERICAN SOCIETY FOR CYBERNETICS''.] URL erişim tarihi: 6 Haziran 2008.&lt;/ref&gt;، ائکونوفیزیک &lt;ref&gt;[http://www.mth.kcl.ac.uk/~tcoolen/Econophys/ &quot;Econophysics Workshop.&quot; ''The European Science Foundation Programme''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070609184445/http://www.mth.kcl.ac.uk/%7Etcoolen/Econophys/ |date=2007-06-09 }} URL erişim tarihi: 6 Haziran 2008.&lt;/ref&gt; و طیبی آنتروپولوژی &lt;ref&gt;[http://www.bu.edu/bhlp/pages/masters/index.html &quot;Medical Anthropology, Health Care Diversity, and Globalization.&quot; ''Boston Healing Landscape Project''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080526033510/http://www.bu.edu/bhlp/pages/masters/index.html |date=2008-05-26 }} URL erişim tarihi: 6 Haziran 2008.&lt;/ref&gt; کیمی .

ریاضیات علمی تئز-تئز بۇ ایکی اساس کاتقوریادان فرقلی اۆچونجو بیر کاتقوریا اوْلان فورمال علملر کاتقوریاسیندا ایشتیراک ائدر، چونکی هم طبیعت علملرینه هم ده اجتماعی علملره یاخین و اوزاق اولدوغو بیر چوْخ نقطه مؤوجوددور. ریاضیات، معین بیر معلومات ساحه‌سی‌نین اوبیئکتیو، دقت‌لی و سیستم‌لی آراشدیریلماسی باره‌سینده طبیعت علملرینه یاخین‌کن، آراشدیرما متودو کیمی امپیریک یعنی تجروبی اوصوللار باریندیرماماسی باخیمیندان آیری‌لار؛ ریاضیات‌دا الده ائدیلن معلومات امپیریک اوصوللارلا دئییل ده ا پریوری (a priori) ایله دوغرولانیر. فورمال علملر کاتقوریاسی ریاضیاتین یانیندا ایستاتیستیک و منطیق علملرینی‌ده ائحتیوا ائتمک‌ده‌دیر. بۇ ایکی علم، ریاضیات ایله بیرلیکده، بوتون علملر، خوصوصیله امپیریک علملر باخیمیندان اهمیتلی بیر یئره مالیک‌دیر؛ مثلاً فورمال بیلیم‌لرده‌کی موختلیف حادیثه‌لر فیزیکی و بیولوژی علملرده ده بؤیوک اینکیشاف‌لارا سبب اولموشدور. نئجه کی فورمال علملر فرضیه، قایدا و قانونلارین فورمالاشماسیندا، هم شئی‌لرین نئجه چالیشدیغی و اولدوغونا ایستیقامت‌لی (طبیعت علملری) هم‌ده اینسانلارین نئجه دوشوندوگو و داوراندیغینا ایستیقامت‌لی (ایجتماعی و بشری علملر) کشف و تانیملامالاردا حیاتی بیر اهمیتی مالیک‌دیر.

اجتماعی علملرین بیر امپیریک علم اولوب اولماماسی وضعیتی 20. عصردن بری موذاکیره مؤوضوع‌سو اولموشدور. بۇ موذاکیره‌لر اطرافیندا اجتماعی و داورانیش بوداق‌لارین بیر قیسمی علمی اولمادیق‌لاری ائلئشدیری‌لریله قارشیلاشمیش‌دیر. حتی بعضی عالیم‌لر (مثلاً نوبئل موکافاتی صاحبی فیزیکچی پئرسی و. بریدگمان (Percy W. Bridgman)، &lt;ref name=&quot;slepman&quot;&gt;{{cite journal | last = Siepmann | first = J. P. | title=What is Science? (Editorial) | journal=Journal of Theoretics | year=1999 | volume=3 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1998RPPh...61...77K | accessdate=2007-07-23}}&lt;/ref&gt;) و بعضی سیاست‌چی‌لر (مثلاً آبش سئناتورو کای بایلئی هوتچینسون (Kay Bailey Hutchinson) &lt;ref name=&quot;staff19&quot;&gt;{{cite web | url = http://www.asanet.org/page.ww?section=Advocacy&amp;name=Social+Sciences+Under+Attack | title = Behavioral and Social Science Are Under Attack in the Senate | erişimtarihi = 2007-07-23 | yayımcı = American Sociological Association | tarih = 19 Mayıs 2006 | yazar = Staff | accessdate = 2012-08-25 | archivedate = 2015-09-12 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150912040643/http://www.asanet.org/page.ww?section=Advocacy&amp;name=Social+Sciences+Under+Attack }}&lt;/ref&gt;)، دیگر بوداق‌لارا نیسبتن ایسپئسیفیک (اوزل-خاص)-اولمایان، موعممالی (معمالی) و یا علمی باخیم‌دان یئرسیز تاپدیق‌لاری بعضی بوداق‌لار اۆچون &quot; علم &quot;سؤزجوگونو ایستیفاده قاچینمیشدیرلار.

[[File:Académie des Sciences 1671.jpg|thumb|150pxFransız Bilimler Akademisi'i ziyareti sırasında [[XIV. Louis]], [[1671]].|left]]

=== موسیسه‌لر ===

علمی فیکیر، تجروبه و تاپینتیلارین موبادیله‌سی، اونسییه‌ت‌ی و تقدیماتی کیمی مقصدلری گودن علم بیرلیکلرینه اینتیباه دؤورون‌دن بری راست گلینمکده‌دیر.&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.scholarly-societies.org/1599andearlier.html | title = Chronicle for Societies Founded from 1323 to 1599 | erişimtarihi = 2007-09-11 | yayımcı = Scholarly Societies Project | tarih = August 9, 2007 | ilk = Jim | son = Parrott | accessdate = 2012-08-25 | archivedate = 2015-04-14 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150414101957/http://www.scholarly-societies.org/1599andearlier.html }}&lt;/ref&gt; بۇ گونه چاتمیش ان قدیم تشکیلات ایسه ایتالیاداکی Accademia dei Lincei دیر &lt;ref&gt;{{cite web | url = http://positivamente.lincei.it/ | title = Benvenuto nel sito dell'Accademia Nazionale dei Lincei | erişimtarihi = 2007-09-11 | yayımcı = Accademia Nazionale dei Lincei | yıl = 2006 | dil = Italian}}&lt;/ref&gt; 1660-جی ایل‌ده اینگیلیس رویال سوساییتی (کرال جمعیتی) &lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.royalsoc.ac.uk/page.asp?id=2176 | title = Brief history of the Society | erişimtarihi = 2007-09-11 | yayımcı = The Royal Society | accessdate = 2012-08-25 | archivedate = 2007-09-30 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070930184639/http://www.royalsoc.ac.uk/page.asp?id=2176 }}&lt;/ref&gt; و 1666-جی ایل‌ده فرانسیز Académie des Sciences &lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.royalsoc.ac.uk/page.asp?id=2176 | title = The French Academy of Sciences, 1666-91: A reassessment of the French Académie royale des sciences under Colbert (1666-83) and Louvois (1683-91) | erişimtarihi = 2007-09-11 | yayımcı = Topics in Scientific &amp; Medical History | ilk = G.G. | son = Meynell | accessdate = 2012-08-25 | archivedate = 2007-09-30 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070930184639/http://www.royalsoc.ac.uk/page.asp?id=2176 }}&lt;/ref&gt; ایله باشلایاراق، میللی علم آکادئمی‌لری، بیرلیکلری بیر چوْخ اؤلکه‌ده اوْلان سئچمه علمی آراشدیرما و معلومات قوروم‌لاردیر.

بیر چوْخ اولوس‌لار آراسی (میلتلرآراسی) علمی تشکیلات، مثلاً میلتلرآراسی علم شوراسی‌نین (''International Council for Science'')، فرقلی میللت‌لرین علم بیرلیکلری، جامیعه‌لری آراسیندا امکداش‌لیغی اینکیشاف ائتدیرمک و تشببوثکار اولماق مقصدی ایله قورولموش‌دور.

=== یازین ===

بو گونه قدر بؤیوک چئشیتلی‌لیک‌ده علمی یازین‌لار نوماییش اوْلونموشدور و نوماییش اوْلونماغا داوام ائدیلیر. .&lt;ref&gt;{{cite journal
 | last=Ziman | first=Bhadriraju
| journal=Science
 | title=The proliferation of scientific literature: a natural process
 | url=https://archive.org/details/sim_science_1980-04-25_208_4442/page/368 | year=1980 | volume=208 | issue=4442
 | pages=369–371
 | doi= 10.1126/science.7367863
 | accessdate=2008-04-23}}&lt;/ref&gt; علمی ژورنال اونیوئرسیتئت‌لرده و دیگر موختلیف آراشدیرما تشکیلات‌لاریندا آپاریلان آراشدیرمالارین نتیجه‌لرینی سندلشدیرمک و چاتدیرماق‌دا؛ علمی آراشدیرمالارین و ایشلرین بۇ سببله ده علمین آرشیوسل بیر قئیدی اولما فونکسیاسینی گؤرمکده‌دیرلر. ایلک علمی ژورنال، ژوورنال دئس ائسچاوانس (Journal des Sçavans) و آردین‌دان گلن فیلوسوفیكال ترانساكشن (Philosophical Transactions)، 1665-جی ایل‌ده یاییملانماغا باشلانمیش‌دیر. او زامان‌دان بویانا نیظام‌لی نشرلرین عومومو سایی دورمادان آرتمیش‌دیر کی 1981-جی ایلده ائدیلن بیر تخمینه گؤره یایینداکی جمعی علمی و تئکنیکی ژورنالین سایی 11.500 'دو.&lt;ref&gt;{{قایناق کیتاب
 | ilk=Krishna | son=Subramanyam
 | coauthors=Subramanyam, Bhadriraju | yıl=1981
 | title=Scientific and Technical Information Resources 
 | yayımcı=CRC Press | isbn=0824782976}}&lt;/ref&gt;

بیر چوْخ علمی ژورنال معین بیر علم ساحه‌سینی ایحاطه ائدیر و او دال‌داکی آراشدیرمالاری یاییم‌لاماق‌دا (نشر اولماق‌دا)، تقدیم ائتمک‌ده‌دیر؛ آراشدیرمالار نورمال‌دا علمی بیر تئز فورماتیندادیر(فرمت‌ینده‌دیر). علم موعاصیر جمعیت‌لرده او قدر مشهور و نوفوذلودور کی عومومییت‌له اوغورلارین، خبرلرین و علم آدام‌لاری‌نین هوس‌لری‌نین داها گئنیش کوتله‌لره کؤچورولمه‌سی لازیم گؤرولور.

علمی ژورنال‌لار، مثلاً نیو سایئنتیست (New Scientist) و یا سایئنتیفیك آمئریكن (Scientific American)، داها گئنیش اوخوجو کوتله‌سی‌نین طلب‌لرینه جاواب وئرمک‌ده و بعضی آراشدیرما ساحه‌لرین‌دکی قئیده‌دیر کشف و حادیثه‌لر داخیل بیر چوْخ مشهور آراشدیرما ساحه‌نین تئکنیکی اولمایان خلاصه‌لرینی تقدیم ائتمک‌ده‌دیر. بون‌دان باشقا، سطحی اولاراق، علم فانتاستیکا نؤوعو، تمل‌ده فانتاستیک بیر طبیعته صاحب اولسا دا، عومومو اولاراق جمعیتین خیال گوجونو جذب‌ائتمک‌ده و بلکه علمی اوصوللاری دئییل اما علمی فیکیرلری چات‌دیرماق‌دادیر.

== تنقیدلر و موذاکیره‌لر == 
=== علم، سؤزده‌بیلیم و علم خاریجی ===

اؤز باشینا قانونی‌لیک قازانامایاجاق اوْلان و بۇ سببله علم کیمی رفتار گئیینه‌رک اؤزونه حاق قازاندیرماغا چالیشان هر هانسی بیر یئرلشمیش معلومات توپلوسونا علم اولاراق قبول ائدیلمز؛ بونلارا عومومییت‌له سرحد-علم (''fringe science'') و یا آلتئرناتیو علم دئییلمک‌ده‌دیر. بونلارین ان بؤیوک چاتیشمازلیغی، طبیعی علملرین تملینی مئیدانا گتیردیگی کیمی طبیعی علملرین اینکیشافینا کؤمک اولان، دیققت‌له نظارت ائدیلن و اطراف‌لیجا آراشدیریلیب، شرح اوْلونان تجروبه‌لردن محروم اولمالاری‌دیر. بیر باشقا تئرمین‌ده زیبیل علم‌دیر. چؤپ علم (''junk science'')، اصلینده قانونی، دوغرو ساییلا بیله‌جک موختلیف علمی نظریه و معلوماتلارین، سهو بیر شکیلده و یا سهواً علئیه‌دار بیر طرفی، مؤوقعی مودافیعه ائتمه مقصدلی ایستیفاده‌سی‌دیر. تئریمین ایستیفاده‌سینده عومومییت‌له ایدئولوژی و یا سیاسی اؤن موحاکیمه و فاکتورلار دا سؤز مؤوضوع‌سودور. تیجارت اعلان‌لارین چوْخ موختلیف بیر قیسیمی‌ده بۇ کاتقوریایا دوشور. سون اولاراق، بۇ تئرمین‌لرین آیری و فرقلی اولاراق، علمی فیکیرلرین یاخشی نیت‌لی اولسادا سهو، کؤهنه‌لمیش، اسکیک و یا چوْخ ساده‌لشدیریلمیش نوماییشی و تظاهورلرینه ده راست‌لانماق اولور.

بیر چوْخ معلومات بوتونو و ساحه‌سی‌نین حقیقتاً علم (ساحه‌سی) اوْلوب اولمادیغی موباحیثه مؤوضوع‌سو اوْلموشدور. بۇ باره‌ده موذاکیره‌لر و فیکیر آیری‌لیق‌لاری اوْلدوقجا بؤیوک سای‌دادیر و سوسیال و داورانیش علملر کیمی بعضی ساحه‌لر موختلیف تنقیدچی‌لر طرفیندن علم‌دن کنار اولماق‌لا گوناه‌لاندیریلمیش‌دیر. موختلیف ساحه‌لردن بیر چوْخ آدام، مثلاً نوبئل موکافاتی صاحبی فیزیکچی پئرس و. بریدگمان (Percy W. Bridgman) &lt;ref name=&quot;slepman&quot;/&gt; کیمی بعضی عالیم‌لر و مثلاً آبش سئناتورو کای بایلئی هوتچینسون (Kay Bailey Hutchinson) &lt;ref name=&quot;staff19&quot;/&gt; کیمی بعضی سیاست‌چی‌لر، دیگر بوداق‌لارا نیسبتن ایسپئسیفیک-اولمایان، موعممالی و یا علمی باخیم‌دان یئرسیز تاپدیق‌لاری بعضی بوداق‌لار اۆچون &quot;علم&quot; سؤزجوگونو ایستیفاده قاچینمیشدیرلار. بعضی فیلوسوف‌لار دا بۇ باخیم‌دان فرقلی فیکیرلر تقدیم ائتمیشلر؛ مثلاً کارل پوپئر (Karl Popper) علمی اوصولون &lt;ref&gt;{{قایناق کیتاب 
 | ilk=Karl | son=Popper | yazarbağlantısı=Karl Popper
 | bölüm=Preface, On the non-existence of scientific method
 | title=Realism and the Aim of Science
 | yıl=1983 | sürüm=1st edition
 | yayımcı=Rowman and Littlefield
 | yer=Totowa, New Jersey}}&lt;/ref&gt; و دلیل‌لرین &lt;ref&gt;''Logik der Forschung'', new appendix ''*XIX'' (''Logic of scientific discovery'' isimli İngilizce sürümde henüz bulunmamaktadır)&lt;/ref&gt; وارلیغینی رد ائتمیشدیر. پوپئره گؤره یالنیز بیر دنه ائورن‌سل (اونیوئرسال) اوصول واردیر؛ منفی سیناق و یانیلما اوصولودور. بو، علم، ریاضیات، فلسفه، سنت وس. داخیل اینسان ذئهنی‌نین بوتون محصول‌لارینی ایحاطه ائتدیگی کیمی، حیاتین تکامولونو ده ایحاطه ائدر.&lt;ref&gt;Karl Popper: ''Objective Knowledge'' (1972)&lt;/ref&gt; همچینین پوپئر، تنقیدی راسیونالیزم (پوپپئر، آلبئرت) ایله فرانکفورت مکتبی (آدورنو، هابئرماس) آراسین‌داکی اجتماعی علملرین متودولوژی‌سینی مؤوضوع آلان فلسفی بیر موذاکیره اولان، پوزیتیویزم موذاکیره‌سینه ده ایشتیراک ائتمیشدیر .&lt;ref&gt;Bu meseledeki çeşitli konumların eleştirel incelenmesi [[Karl R. Popper]]'in &quot; Tarihselciliğin Sefaleti&quot; (''The Poverty of Historicism'') eserinde bulunabilir.&lt;/ref&gt;

=== فلسفی باخیش و مرکز ===

تاریخ‌چی ژاک بارزون (Jacques Barzun) علمی &quot;تاریخ‌ده‌کی هر اینانج قدر فاناتیک بیر اینانج&quot; اولاراق تعیین ائتمیش و اینسان یارانماسی باخیمیندان تامام‌لایان اوْلان معنا دوشونجه‌لرینی باسدیرماق مقصدی‌له علمی دوشونجه‌نین ایستیفاده‌سینه قارشی خبردار ائتمیشدیر.&lt;ref&gt;Jacques Barzun, ''Science: The Glorious Entertainment'', Harper and Row: 1964. p. 15. (quote) and Chapters II and XII.&lt;/ref&gt; كارولین مئرچانت (Carolyn Merchant)، تئودور آدورنو (Theodor Adorno) و ائ. ف. شوماخر (E. F. Schumacher) کیمی بیر چوْخ موعاصیر دوشونر 17. عصرده‌کی علمی اینقیلابین علمی طبیعتی و یا حیکمتی آنلاماغا چالیشان بیر مركزدن، طبیعتی اؤز منفت‌لری اۆچون ایستیفاده ائتمک (مانیپولیاسیا ائتمک) اوداغینا کایدیردیغینی و علمین طبیعتی مانیپولیاسیا ائدیشی‌نین سونوندا قاچینیلماز بیرده اینسانلاری‌دا مانیپولیاسیا ائتمه‌سینه گتیریب چیخاراجاغینی دوشونموش‌لر.&lt;ref name=&quot;UW&quot;&gt;Fritjof Capra, ''Uncommon Wisdom'', ISBN 0-671-47322-0, p. 213&lt;/ref&gt; همچینین، نیجئل اؤلچوم‌لرین علمین مرکزینده اولماسی، علمین دونیانین اهمیتلی نیتئل بوجاق‌لارینی گؤره بیلمه‌دیگی تنقیدلرینه گتیریب چیخارمیش‌دیر.&lt;ref name=UW/&gt;

علمین ایجرااسیندا، ائتیک و ایش اخلاقی‌نین ایدئولوژی بیر شکیل‌ده رد ائدیلمه‌سی‌دیر ساختاکارلیق، اینتیهال و معلومات تحریفی کیمی موختلیف فورمالارداکی نتیجه‌لری بیر چوْخ عالیم طرفیندن تنقید اوْلونموش و یئریلمیشدیر. فیلوسوف بئرنارد روللین (Bernard Rollin)، &quot;علم و ائتیک&quot; (''Science and Ethics'') آدلی اثرینده، ائتیک و اخلاقین علم ایله علاقه و دیققت‌ینی رد ائدن ایدئولوژی فیکیری آراشدیرار و اساس ائتیک آنلاییشی‌نین و قایدالاری‌نین اؤیره‌دیلمه‌سی‌نین، علمی تحصیلین ایمتیناع و آیریلماز بیر عونصورو اوْلدوغونو مودافیعه ائدیر.&lt;ref&gt;{{قایناق کیتاب
 | ilk=Bernard E. | son=Rollin | yıl=2006
 | title=Science and Ethics
 | yayımcı=Cambridge University Press
 | isbn=0521857546}}&lt;/ref&gt;
آ

=== مدیا و علم تارتیشماسی ===

کوتلوی مدیا، بیر-بیری‌له یاریشان فرقلی علمی ایددیعالاری، بۇ ایددیعالارین علمی جامیعه‌ده‌کی قبول اوْلونماسی و گووه‌نیله‌بیلیرلیغینی تام اولاراق، قطعی بیر شکیل‌ده یانسیتمالارینی انگلله‌یه‌ن موختلیف تضییق‌لره معروض قالماقدادیر. علمی بیر موذاکیره‌ده فرقلی طرف‌لره نه قدر آغیرلیق وئریله‌جه‌یینی تعیین ائتمک، موباحیثه‌نین مؤوضوع‌سو حاقّیندا تجروبه و معلوماتی طلب ائدیر.&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.scidev.net/Editorials/index.cfm?fuseaction=readEditorials&amp;itemid=131&amp;language=1 | title = Science journalism must keep a critical edge | erişimtarihi = 2008-02-20 | yayımcı = Science and Development Network | tarih = [[11 Ekim]], [[2004]] | ilk = David | son = Dickson | accessdate = 2012-08-25 | archivedate = 2007-11-09 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20071109203025/http://www.scidev.net/Editorials/index.cfm?fuseaction=readEditorials&amp;itemid=131&amp;language=1 }}&lt;/ref&gt; چوْخ آز ژورنالیست گئرچک معنادا علمی معلوماتا صاحب اوْلدوغو کیمی، معین علمی مسئله‌لر اوزرینه معلوماتا صاحب اوْلان بیر ژورنالیست بئله بیردن خبرینی ائتمه‌سی لازیم اوْلان دیگر علمی مسئله‌لر اوزرینه آز شئی بیلیر اولا بیلر.&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://cjrarchives.org/issues/2004/6/mooney-science.asp | title = Blinded By Science, How 'Balanced' Coverage Lets the Scientific Fringe Hijack Reality | erişimtarihi = 2008-02-20 | yayımcı = Columbia Journalism Review | yıl = 2007 | ilk = Chris | son = Mooney | accessdate = 2012-08-25 | archivedate = 2008-12-29 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20081229050552/http://cjrarchives.org/issues/2004/6/mooney-science.asp }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal
 | last=McIlwaine | first=S. | coauthors=Nguyen, D. A.
 | title=Are Journalism Students Equipped to Write About Science?
 | journal=Australian Studies in Journalism
 | year=2005 | volume=14 | pages=41–60
 | url=http://espace.library.uq.edu.au/view/UQ:8064
 | accessdate=2008-02-20}}&lt;/ref&gt;

=== اپیستمولوژیک چاتیشمازلیق‌لار ===

پسیكولوق كارل یونگ‌ه (Carl Gustav Jung) گؤره هر نه قدر علم طبیعتین هر ایستیقامتینی، تام اولاراق آنلاماغا چالیشسادا ایستیفاده ائدیلن تجروبی اوصوللار آنجاق صونعی و محدود سوال‌لار اورتایا آتاجاق و بۇ سببدن یالنیز قیسمی جاواب‌لارا اولاشیلابیلینه‌جک‌دیر.&lt;ref&gt;{{قایناق کیتاب | isbn = 0691017948 | title = Synchronicity: An Acausal Connecting Principle | sayfa = 35 | yayımcı = Princeton University Press | son = Jung | ilk = Carl | yıl = 1973 | yazarbağlantı = Carl Jung}}&lt;/ref&gt; روبئرت آنتون ویلسون (Robert Anton Wilson)، علمین سوال سوروشماق‌دا ایستیفاده ائتدیگی واسطه‌لرین چیخاردیغی جاواب‌لارین یالنیز ایستیفاده ائدیلن واسیطه‌لر باخیمیندان معنالی جاواب‌لار اوْلدوغونو و علمی کشفلرین اینجه‌لنه‌بیله‌جه‌یی تامامی‌له اوبیئکتیو بیر باخیش بوجاغی‌نین اولمادیغینی قارشییا قویاراق علمی تنقید ائتمیشدیر.

=== علم و دین ===

[[File:Tiffany Education (center).JPG| یالئ بیلیم‌یوردونداكی لوییس كامفورت تیففانی (Louis Comfort Tiffany) ایمضالی بیر ویترای‌دان دئتال: علم و دین آهنگ ایچینده تصویرلنمیش.|thumb|250px|left]]

علم ایله دین آراسین‌داکی علاقه، ایکی‌سی‌ده سون درجه گئنیش مؤوضوعلاری اله آلدیغی اۆچون سون درجه فرقلی فورمالارا مالیک‌دیر. علم و دین بیر-بیرین‌دن فرقلی اوصوللارا و سوال‌لارا مالیک‌دیر. علمی اوصول طبیعی، فیزیکی و مادی مؤوضوعلارا اؤلچمه، حسابلاما و تعیین اساس ائدن امپیریک (تجروبی) بیر شکیل‌ده یاخینلاشار. دینی اوصوللار ایسه کاینات‌داکی روحانی مساله‌لری، وارلیق‌لاری فؤوق‌الطبیعی نوفوذ و ایلاهی وحی کیمی آنلاییش‌لارلا شرحه و آنلاماغا چالیشار. تاریخی اولاراق علمین دین ایله اوْلان علاقه‌سی سون درجه مورککب‌دیر. دینی دوکترینالار و سبب‌لر زامان زامان علمین اینکیشافینی تاثیرلرکن، علمی معلومات‌دا دینی اینانج‌لاری تأثیر ائتمیشدیر.
[[File:Galileo facing the Roman Inquisition.jpg| روما ائنگیزیسیونونون قارشی‌سیندا گالیله.|thumb|250px]]

تاریخ بویو بعضی موتفکیرلر علم ایله دینین اوزلاشاماز و بیر-بیرینه قارشی مشغولیت‌لری اوْلدوغونو قارشییا سورسه‌ده،-کی بۇ عومومو اولاراق علمین سورغولاماغا دایانماسی، دینین ایسه سورغولامادان اینانماغی گرکدیرمه‌سی‌ندن قایناق‌لانماق‌دادیر. – بعضی موتفکیرلرده عکسینی ایددیعا ائتمیشدیر. خوصوصیله 19. عصرین معین دؤورلرینده دین ایله علمین بیر-بیرینه موخالیف اوْلدوغو گؤرونوشو قازانمیش‌دیر. بۇ دؤورلرده اینکیشاف ائتدیریلن موخالیفت، علئیه‌دارلیق تئزی‌سینه گؤره علم ایله دین آراسیندا هر هانسی بیر قارشی‌لیق‌لی تأثیر هر دایم قارشی‌دورمایا گتیریب چیخاراجاق و دین‌ده، یئنی علمی فیکیرلره قارشی، تجاووزکار اوْلان طرف اولاجاق.&lt;ref&gt;David B. Wilson writes about the development of the conflict thesis in &quot;The Historiography of Science and Religion&quot; the second essay in &quot;Gary Ferngren (editor). ''Science &amp; Religion: A Historical Introduction''. Baltimore: Johns Hopkins University Press, 2002. ISBN 0-8018-7038-0.&quot;&lt;/ref&gt; هر نه قدر بۇ آنلاییش 19. عصرده جان ویلیام دراپئر (John William Draper) و آندرو دیجکسون وایت (Andrew Dickson White) کیمی ایسیم‌لرجه یایقین‌لاشدیریلمایا چالیشیلمیش‌سادا علم ایله دین آراسین‌داکی تاریخی و بوگونکو قارشی‌لیق‌لی تأثیری، قارشی‌دورما آنلارین‌دان امکداش‌لیق آنلارینا قدر، شرحه کافی اولمامیش‌دیر.&lt;ref&gt;Gary Ferngren (editor). ''Science &amp; Religion: A Historical Introduction''. Baltimore: Johns Hopkins University Press, 2002. ISBN 0-8018-7038-0&lt;/ref&gt; نئجه کی گرک کوپرنیک (Mikolaj Kopernik)،]],&lt;ref&gt;[http://www.astronomy.ohio-state.edu/~pogge/Ast161/Unit3/response.html Pogge, Richard. &quot;A Brief Note on Religious Objections to Copernicus.&quot; ''Astronomy 161: An Introduction to Solar System Astronomy''] URL erişim tarihi: 19 Ağustos 2008.&lt;/ref&gt; گالیله (Galileo Galilei)، كئپلئر (Johannes Kepler) و بویله (Boyle) کیمی قرب علم تاریخینده یئر آلمیش اهمیتلی آدلار، ایسترسه ده ابن‌سینا &lt;ref&gt;[http://www.muslimphilosophy.com/books/afnan.pdf Afnan, Soheil M.. &quot;Avicenna: His Life and Works.&quot; s. 168.]&lt;/ref&gt; بیرونی &lt;ref&gt;[http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Al-Biruni.html O'Connor, J. J.; Robertson, E. F.. &quot;Abu Arrayhan Muhammad ibn Ahmad al-Biruni.&quot; &lt;span style=&quot;text-decoration:underline;&quot;&gt;The MacTutor History of Mathematics archive&lt;/span&gt;.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080326234632/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Al-Biruni.html |date=2008-03-26 }} URL erişim tarihi: 29 Temmuz 2008.&lt;/ref&gt; و ابن-ی هئیثم &lt;ref&gt;{{Harv|Steffens|2006}} ([[cf.]] {{cite web | url = http://www.ibnalhaytham.net/custom.em?pid=571860 | title = Review of ''Ibn al-Haytham: First Scientist'' | erişimtarihi = 2008-01-23 | tarih = 2006-12-01 | accessdate = 2012-08-25 | archivedate = 2011-07-23 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110723151315/http://www.ibnalhaytham.net/custom.em?pid=571860 }})&lt;/ref&gt; کیمی شرق علم تاریخی‌نده یئر آلمیش اهمیتلی آدلار اوْلدوق‌جا دین‌دار و اینانج‌لی اینسانلار ایدی. بونونلا بیرلیکده، علم ایله دینین تاریخ ایچینده ضد دوشدوگو مسئله‌لر ده اوْلموشدور و علم ایله دینین اوزلاشماسی‌نین مومکون اولمادیغینی مودافیعه ائدن‌لر بۇ گون ده موجوددورلار. مثلاً اینگیلیس تکامول بیولوژی متخصصی ریچارد داوكینز (Richard Dawkins) علم ایله دینین اوزلاشماسینین مومکون اولمادیغینی شیددت‌له مودافیعه ائتمک‌ده‌دیر.&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.pbs.org/faithandreason/transcript/dawk-frame.html | title = Interview with Richard Dawkins | erişimtarihi = 2008-04-12 | yayımcı = PBS}}&lt;/ref&gt; عکس فیکیرده اوْلان علم آدام‌لاری و یازی‌چی‌لار دا مؤوجوددور؛ آبش‌لی بیولوق کئننث آر. میللئر (Kenneth R. Miller) کیمی.&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.pbs.org/wgbh/evolution/library/08/1/l_081_01.html | title = Ken Miller: Reconciling Science and Faith. | erişimtarihi = 2008-07-29 | yayımcı = PBS}}&lt;/ref&gt;

تاریخ بویونجا دین ایله علمی بیرلشدیرمه‌یه چالیشان، بیر-بیری‌له چلیشمه‌یه‌ن اوصوللار اوْلدوغونو ایره‌لی سورن و حتی بیر-بیرلرینی تامام‌لادیغی‌نی دوشونن‌لرده اوْلموشدور. زامان-زامان دینی کانی‌لارین علمی اوصوللارلا و یا علمی کانی‌لارین دینی اوصوللارلا شرحه چالیشان‌لار اوْلموشدور. مسالن، ابن‌سینا تانری‌نین وارلیغینی عقل و منطیق یولو ایله شرحه چالیشمیش‌دیر.&lt;ref name=&quot;Goodman-8-9&quot;&gt;Lenn Evan Goodman (2003), ''Islamic Humanism'', p. 8-9, Oxford University Press, ISBN 0-19-513580-6.&lt;/ref&gt; بونا علاوه اولاراق، خوصوصیله موعاصیر چاغ‌دا، بعضی‌لری علم و دینین بیر-بیرین‌دن موستقیل اوْلدوغونو، هومانیتار تجروبه‌نین بیر-بیری‌له ماراق‌سیز ایستیقامت‌لری‌له مشغول اوْلدوقلاری و بۇ سببله بیر-بیرلری‌نین ساحه‌سینه بولاشمادیق‌جا، اؤز ساحه‌لری ایچری‌سینده، پروبلئم‌سیز بیر شکیل‌ده بیرلیکده وار اولا بیله‌جک‌لرینی ایره‌لی سورموش‌دولر.آما بۇ چوْخ دا مومکون اولمامیش‌دیر.&lt;ref&gt;[[Stephen Jay Gould]]. ''Rocks of Ages: Science and Religion in the fullness of life''. Ballantine Books, 1999.&lt;/ref&gt;

== عالیم‌لر ==
عالیملرین مقصدی مؤوجود ایش شرایطینده بیرباشا و یا دولایی یول‌لا اینسانلارین حیات طرزی‌نین یاخشیلاشدیریلماسین‌دان عبارتدیر. اونا گؤره‌ده، تاریخ بویو عالیم‌لرین ایشلری دؤولت‌لرده سؤز صاحبی اوْلان شخص‌لر و قوروم‌لار طرفیندن دستکلنمیش و نظارت ائدیلمیشدیر. ایلک تشکیل اوْلونموش شکیلده آپاریلان علمی ایشلره قدیم یونانیستاندا، پلاتون آکادئمیاسیندا راست گلینیر. اول‌لر علمله مشغول اوْلان شخص‌لر سارای اعیان‌لاری کیمی خصوصی ایمتیازلارا مالیک اولسالاردا، سوْنرادان اونلارا وئریلن علمی درجه‌لرله جمعیتده ائلیتار بیر طبقه یارانمیش‌دیر.

== علملر دوکتورو ==

علم‌ایله مشغول اولان، بۇ ساحه‌ده هر هانسی بیر پروبلئمی تک‌باشینا، مؤوجود واسیطه‌لرین و اوصوللارین کومک‌ایله حلل ائده بیلن شخص‌لر اوْرتا عصرلردن باشلایاراق قرب مدنیتینده &quot;دوکتور&quot; آدینی داشیمیش‌لار. ایلک دوکتور علمی درجه‌سی، تاریخی منبع‌لره گؤره 12 یول 1219-جو ایلده بولونیادا پاپا III هونوری طرفیندن وئریلمیش‌دیر. دوکتور سؤزو لاتین دیلین‌دکی دوجتوس – &quot;اؤیردیلمیش&quot; سؤزون‌دن‌دیر. بو، علم ساحه‌سینده وئریلمیش ان یوکسک درجه ساییلیر. بۇ علمی درجه‌نی آلماق اۆچون نامیزد حازیرلادیغی دیسسئرتاسیانی (لات. دیسسئرتاتیو – &quot;موذاکیره ائتمک&quot;، &quot;تدقیق ائتمک&quot;) آچیق موذاکیره زامانی موتخصلرین ایشتیراکی ایله تشکیل اوْلونموش شورا و آزاد ایشتیراک‌چی‌لارین قارشی‌سیندا مودافیعه ائتمه‌لی ایدی. اوْرتا عصرلرده مودافیعه پروسسی بیر نئچه آندایچمه پروسسین‌دن عبارت ایدی. بونلاردان اونیوئرسیتئتین رئکتورو قارشی‌سیندا آندایچمه اساس ساییلیردی. بون‌دان علاوه نامیزد بیر گیزلی و بیر آچیق ایمتاحان وئرمه‌لی‌ایدی. گیزلی ایمتاحان دیسسئرتاسیادا قئید اوْلونان تئزیس‌لرین فاکولته پروفئسسورلاری (ماگیستری رئگئنتئس) قارشی‌سیندا، اکثر حال‌لاردا آچیق هاوادا مودافیعه اوْلونماسین‌دان عبارت ایدی. ایمتاحانی وئردیک‌دن سوْنرا نامیزد آچیق موذاکیره‌یه، دیسپوتاتیونا (لات. دیسپوتاتیونئس – &quot;موباحیسه&quot;) بوراخیلیردی. بورادا نامیزد اؤز علمی یئنی‌لیکلرینی پوبلیکا قارشی‌سیندا مودافیعه ائتمه‌لی ایدی. بۇ مرحله‌ده پروفئسسورلاردان علاوه تاماشاچی‌لار آراسیندا اه‌یلشن هر بیر شخص نامیزه‌ده سوال وئرمک حوقوقونا مالیک ایدی. مودافیعه‌دن سوْنرا پروسسین سونونجو و طنطنه‌لی حیصصه‌سی اوْلان ایناوقوراسیا (لات. ایناوگورو – &quot;تعیین ائتمک&quot; (وظیفه‌یه)) کئچیریلیردی. بۇ زامان نامیزد سیموولیک اشیالارلا تلطیف اوْلونوردو. بورایا کیتاب، بیر قیزیل اوزوک و بئرئت فورمالی دوکتور پاپاغی داخیل ایدی. بۇ عادت-عنعنه ایل‌لر کئچسه‌ده، قرب مکتبلرینده اؤز ایلکین فورماسینی قورویوب ساخلایا بیلمیش‌دیر.

== میلتلرآراسی علمی موکافات‌لار ==

علمی نایلیت‌لره گؤره عالیم‌لره آشاغی‌داکی میلتلرآراسی نوفوذلو موکافات‌لار وئریلیر :
* نوبئل موکافاتی — دونیادا ان نوفوذلو علمی موکافات. ایل‌ده بیر دفعه دؤرد علم ساحه‌سی اوزره وئریلیر. اونا پارودیا کیمی شنوبئل موکافاتی ده وئریلیر.
* فیلدسوو موکافاتی — ریاضیات ساحه‌سینده بؤیوک نایلیه‌لره گؤره. ایسپانیا کرالی طرفیندن تقدیم ائدیلیر.
* رولف نئوانلیننی موکافاتی — اینفورماتیکانین ریاضی آسپئکت‌لرینده بؤیوک اوغورلارا گؤره.
* کارل فریدریخ قاوسس موکافاتی — دیگر علملرده کشفلر واسیطه‌سی ایله ریاضیاتا بؤیوک تؤحفه‌لره گؤره.
* کراوفورد موکافاتی — موکافات آشاغی‌داکی ایستیقامت‌لر اوزره وئریلیر: آسترانومیا، ریاضیات، بیولوژی علملر، یئر حاقیندا علملر.
* آبئل موکافاتی — ریاضیاتین اینکیشافینا تؤحفه‌یه گؤره.
* شاو ایفو موکافاتی — آسترانومیا، ریاضیات، طیب و حیات حاقیندا علملره وئریلن بؤیوک تؤحفه‌لره گؤره.
* تیورینق موکافاتی — حسابلاما تئکنیکاسی آسوساسیاسی طرفیندن اینفورماتیکا ساحه‌سینده وئرییلن موکافات.
* میخایل لومونوسوو آدینا بؤیوک قیزیل مئدال— روسیه علملر آکادئمیاسینین عالی موکافاتی.
* دمیتری مئندئلئیئو آدینا بؤیوک قیزیل مئدال — روسیه علملر آکادئمیاسی‌نین کیمیا علمی ساحه‌سینده بؤیوک ناییلییه‌ت‌لره گؤره موکافاتی.

==بیر ده باخ==
[[بیلیک]]

[[بیلگی]]

[[بیلیشیم]]

== قایناقلار ==
{{قایناق}}

{{Authority control}}
{{مین مقاله}}

[[بؤلمه:علم| ]]
[[بؤلمه:بیلیک]]
[[بؤلمه:الیفبا اساسیندا سئچیلمیش مقاله‌لر]]</text>
      <sha1>m95swwaulefvwx18ns0nd7tcu646j3z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1593999</id>
      <parentid>1593998</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T19:11:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>E THP</username>
        <id>279</id>
      </contributor>
      <origin>1593999</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="169429" sha1="e8qokkmi8fvtaifmfrhu0jbs97cu7pd" xml:space="preserve">{{سئچیلمیش مقاله}}
{{ایشتیباه اولماسین|بیلیک}}
[[File:Tycho instrument sextant mounting 19.jpg|thumb|left|300px|آسترونومی علمی‌نین آیارلاریندان]]
'''بیلیم''' یا '''علم،''' ایدراکێن بیر فورماسی اولماقلا، طبیعت‌ین اؤیرنیلمه‌سی، جمعیتین و تفکۆرۆن اینکیشافی اۆچون یارادیلان [[بیلیک]]لر سیستمی‌دیر. علمین ايجتماعی وظیفه‌سی اینسانلارا طبیعت، جمعیت حاقێندا دقیق، دوُروُست بیلیکلر آشێلاماق، اونلاردا علمی دونیاگؤروشو فورمالاشدێرماق و هرطرفلی، کامیل شخصیت یئتیشدیرمک‌دیر.&lt;ref&gt;AZƏRBAYCAN ETNOQRAFİYASI&quot; Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutu، Şərq-Qərb, Bakı, 2007, səh. 212.
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası, IV c., səh. 40.&lt;/ref&gt;

== علم ندیر؟ ==
بیلیم و یا علم،&lt;ref&gt;[http://www.tdk.gov.tr/TR/sozbul.ASPX?F6E10F8892433CFFAAF6AA849816B2EF05A79F75456518CA&amp;Kelime=ilim &quot;İlim&quot;. ''TDK Güncel Türkçe Sözlük''. Türk Dil Kurumu.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090105140806/http://www.tdk.gov.tr/TR/sozbul.ASPX?F6E10F8892433CFFAAF6AA849816B2EF05A79F75456518CA&amp;Kelime=ilim |date=2009-01-05 }} URL erişim tarihi: 19 may 2008.&lt;/ref&gt; فیزیکی و طبیعی کایناتین قورولوشونون و داورانیشلارینین تجرۆبه و موشاهیده‌لر واسیطه‌سیله سیستملی بیر شکیلده آراشدیرێلماسینی ده ایحاطه ائدن اینتللکتوال (ذهنی) و پراکتیک (عملی) ایشلر بۆتۆنۆ.&lt;ref&gt;&quot;science.&quot; Oxford Dictionary of English 2e, Oxford University Press, 2003.&lt;/ref&gt; علم؛ سبب، ماراق و مقصد بسله‌یه‌ن بیر فاکت اولاراق گۆنۆمۆزه قدر بیر چوخ آلت دالا (خولا-بؤلۆمه) بؤلۆنموش، اینسانلارین داها یاخشی حیات شرطلرینه قوووشماسینا، وار اولمایان فاکتلاری تاپماسینا و یئنی شئیلر اؤیرنمه‌سینه اؤن آیاق اوْلموشدور. بوتون علم ساحه‌لری کایناتین بیر حیصه‌سینی اؤزونه مؤوضوع اولاراق سئچیر، تجرۆبی اۇصۇللارا و حقیقته سؤیکه‌نه‌رک قانونلار چیخارماغا چالیشیر.&lt;ref&gt;[http://www.tdkterim.gov.tr/?kelime=bilim&amp;kategori=terim&amp;hng=md. ''TDKBilim ve Sanat Terimleri Ana Sözlüğü''. Türk Dil Kurumu.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110915023818/http://www.tdkterim.gov.tr/?kelime=bilim&amp;kategori=terim&amp;hng=md. |date=2011-09-15 }} URL daxil edilmə tarixi: 16 Ekim 2010.&lt;/ref&gt; علم؛ تمللری سنت طرفیندن آتیلمیش، هر مرحله‌ده سنت و یارادیجیلیقلا بسلنه‌رک اینسانلارین حیات شراییطینی یاخشیلاشدیرماق اۆچون ائدیلن ایشلرین بوتونودور. [[آلبرت آینشتاین|آینشتاین]] علمی، هر جور نیظامدان محروم دویغو معلوماتلاری ایله نیظاملی دوشونجه‌لر آراسیندا اویغونلوق تامین ائتمک چالیشماسی،&lt;ref&gt;Albert Einstein 'The Fundamentals of Theoritical Physics' Science 91-1940&lt;/ref&gt; برتراند راسل ایسه موشاهیده و موشاهیده‌یه سؤیکه‌نن عقل ایجرا ائتمه یولو ایله دونیایا باغلی فاکتلاری بیر-بیرینه باغلایان قانونلاری تاپما چالیشماسی &lt;ref&gt;Bertrand Russell 'Religion and Science'&lt;/ref&gt; اولاراق تعریفله‌ییر.


[[File:Magnet 4.jpg|thumb|275px|left| مایع نیتروژن(نیتروژن) سویودولموش یوکسک-ایستیلی سوپرالتکه‌نین (ابررسانا) اوزرینده آسیلی دایانان بیر ماقنیت (مغناطیس).]]

یوزایللردیر اینسان اوغلونون یئر اوزون‌ده‌کی حیاتا موحیطینه ائشیتدیگی ماراق، حیات سویه‌سی‌نین یوکسلده‌جک بیر فعالیته بورونمه‌یه باشلادی. عادی کیمی گؤرونن حادیثه‌لری آنلاما چالیشماسی، اصلینده دونیانین گیزلملرله دولو بیر یئر اوْلدوغونو و بونلاری حلل ائتمک لازیم اوْلدوغو گئرچه‌گینی دوغورموشدور. عنعنوی (عومومو) علم یالنیز آنلاماغا و حلل ائتمه‌یه احتیاج حیس ائتسه‌ده، ایره‌لی صفحه‌لره بؤلونن علم نؤوعلری یالنیز حلل ائتمه‌یی دئییل حللدن کانار ایره‌لی‌له‌مه‌یی ده ایحاته ائدر. کئچمیشه باخیلدیغیندا ان اهمیتلی ساییلان علم بوداقلارین‌دان بعضیلری ریاضیات، هندسه، گؤی علمی ([[آسترونومی]]) و طیب‌دیر. چوْخ موختلیف ریاضی تحلیل ائتمه سیستملری‌نین اینکیشاف ائتدیریلدیگی ایلک زامانلاردان بۇ یانا هله‌ده یئنی دوْستورلار (فورموللار)، سیستملر، قایدالار گلیشدیریلمکده‌دیر (توسعه‌ده‌دیر) کی، بۇ دا علمین داواملی‌لیغینا بیر نومونه‌دیر.

علمی قانونلار علمین ایمتیناع المنتلری اولسادا، هله‌ده بیر چوْخ علمی قانونون دوغرولوغو موذاکیره ائدیلر سویه‌ده‌دیر. علم تجروبه‌یه چوْخ اهمیت وئرر و علمی اوصول تجروبه‌یه اساسلانیر. بۇ مرحله، ایشلنن مؤوضوعنو داها ایناندیریجی ائتمه‌نین یانیندا معین بیر چرچیوه‌یه اوتوردور. یالنیز کاغیذ اوزرینده بیر کورامکن قانونیاشابیلیر و تمل داش خوصوصیتینه بورونه بیلیر. علمین سونسوز بیر مدت ایچینده دؤییشمه‌سی یادسیناماز بیر وضعیت‌دیر. زامان ایچینده آلت بوداقلارا بؤلونن علم عددی و سوسیال ساحه‌لرده آیری مؤوضوعلارا بورونموش؛ لاکین خوصوصییت باخیمیندان عئینی مقصده خیدمت ائتمه‌یه داوام ائتدیرمیشدیر.

طبیعت، جمعیت و اینسان تفکورو حاقیندا اوبیئکتیو، سیستملی و اسالاندیریلمیش بیلیکلرین الده ائدیلمه‌سینه، دقیقلشدیریلمه‌سینه و یاییلماسینا یؤنلمیش اینسان فعالیت نؤعو. بۇ فعالیتین اساسینی علمی فاکتلارین توپلانماسی، اونلارین داییمن یئنی‌لنمه‌سی و سیستملشدیریلمه‌سی، تنقیدی آنالیزی و بۇ اساسدا علمی بیلیکلرین توپلانماسیدیر. علم تکجه موشاهیده ائدیلن طبیعت و ایجتیماعی حاللارینی تصویر ائتمیر، هم ده اونلارین علاقه‌لی‌لیگینی تاپیر و نتیجه‌نی معین ائده بیلیر.

هر هانسی بیر علم حاقیندا تصور بۇ علمین اوبیئکتینی، پردمتینی، متودونو و پرینسیپینی اؤیرنمک‌دن باشلاییر.

علم آشاغی‌داکی شرط و درک ائتمه کومپوننتلرینی اؤزونده بیرلشدیریر:
* علمی امه‌یین بؤلونمه‌سی و بیرلیکلری‌نین یارانماسی
* علمی موسیسه‌لر، سیناق و لابوراتور آوادان‌لیقلاری
* علمی-تدقیقات ایشلری‌نین متودلاری
* درک ائتمه و کاتقوریا آپاراتی
* علمی اینفورماسیا سیستمی
* اول‌دن توپالنمیش بوتون بیلیکلر مجموعه‌سی.

علم یاراندیغی گوندن اینسانلارین امک محصولدارلیغی‌نین آرتیریلماسی و بونون سایه‌سینده اونون ریفاهی‌نین یاخشیلاشدیریلماسینا خیدمت ائتمیشدیر. علم‌ایله مشغول اوْلان شخصلره &quot;عالیم&quot; دئییلیر. اونلار اینسانلارین آراسیندان اؤز باجاریغی، ساوادی و دوشونجه‌سی ایله فرق‌لننلردیر.

== علم تاریخی ==
علم موعاصیر حالدا XVI-XVII (اون آلتی-اون یئددی) عصرلردن فورمالاشماغا باشلاییب. تاریخی اینکیشافیندا او تکنیک و تکنولوژی چرچیوه‌سین‌دن شیخاراق جمعیتین اینکیشافینا جیددی تاثیر ائدن فاکتورا چئوریلدی. XVII (اون یئددی) عصردن باشلایاراق علمی فعالیت هر ۱۰-۱۵ ایله ایکی دفعه آرتیر (کشفلرین سایی، علمی اینفورماسیالار، علمی ایشچیلرین سایی)&lt;ref&gt;[http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00051/57700.htm &quot;Наука&quot;]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
=== اسكی چاغلاردا علم ===

علمین یازیدان داها اول اورتایا چیخدیغی بیلینمکده‌دیر.&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;&quot;history of science.&quot; &lt;span style=&quot;text-decoration:underline;&quot;&gt;Encyclopædia Britannica&lt;/span&gt;. 2008. Encyclopædia Britannica Online. 09 Haziran 2008 &lt;http://www.britannica.com/EBchecked/topic/528771/history-of-science&gt;.&lt;/ref&gt; بۇ سببله، خوصوصیله آنتیک چاغلارداکی علمی کشف، فیکیر و کشفلری آراشدیرماقدا آرخولوژیانین (باستان شناسی) اهمیتلی بیر یئری واردیر. مثلاً آرخولوژی موختلیف کشفلرین آراشدیریلماسی سوْنراکی تاریخ چاغلارداکی ایلک اینسانلارین موختلیف موشاهیده‌لر ائتدیگی معین اوْلونموشدور؛ مثلاً مؤوسوملری (فصللری) تعقیب ائتمیشلر. آفریقادا اوْلان و ائ.ا ۳۵۰۰۰ ایله م.اؤ. ۲۰۰۰۰ &lt;ref&gt;[http://www.math.buffalo.edu/mad/Ancient-Africa/ishango.html An old mathematical object.] (Eski bir matematik nesnesi.) URL erişim tarihi: 10 Temmuz 2008.&lt;/ref&gt; ایل‌لری منشألی موختلیف تاپینتیلار، زامانی اؤلچمه‌یه داییر موختلیف سیناقلارین ایزلرینی داشیییرلار.&lt;ref&gt;[http://etopia.sintlucas.be/3.14/Ishango_meeting/Mathematics_Africa.pdf Mathematics in (central) Africa before colonization.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120207040200/http://etopia.sintlucas.be/3.14/Ishango_meeting/Mathematics_Africa.pdf |date=2012-02-07 }} (Kolonizasyon öncesi Afrika'da Matematik.) URL erişim tarihi: 10 Temmuz 2008.&lt;/ref&gt;

بونونلا بیرلیکده تکنولوژی اینکیشافین یانیندا علمی فعالیتلرین خوصوصیله م.اؤ. ۲۵۰۰-جی ایلده سیخلاشدیغی و تعجیل قازاندیغی معین ائدیلمیشدیر.&lt;ref name=&quot;britannica&quot;/&gt; بونون خوصوصیله آرخیتکتورا (معماری) بیر چوْخ نومونه‌سی بۇ گون ده گؤروله بیلر؛ استون هنج کیمی بؤیوک ایستروکتورلار (سازه‌لر) معین علمی و تکنولوژی اینکیشاف، خوصوصیله ده موختلیف اینکیشاف ائتمیش ریاضیات معلوماتلاری اولمادان ائدیله بیلمزعابیده‌لری &lt;ref name=&quot;britannica&quot;/&gt;. مثلاً بۇ دؤوردکی چوخو ایستروکتورلار هئچ اولماسا پیفاگور قایداسی اولمادان ائدیله ایستروکتوردور، بونا و بنزری دیگر تاپینتیلارا اساس‌لاناراق، پیفاگور قایداسی‌نین (نظریه فیثاغورث) پیفاگوردان مین‌لرله ایل اول اینسانلار طرفیندن بیلیندیگی معین ائدیلمیشدیر.&lt;ref name=&quot;britannica&quot;/&gt; نئجه‌کی آنتیک میصیرلیلر کیمی بیر چوْخ خالق‌دان چوْخ ائرکن تاریخ‌لرده ریاضی تدبیرلر گؤرولمک‌ده‌دیر. آنتیک میصیرلیلر م.اؤ. ۴۲۰۰-جی ایلده ۳۶۵ گونده‌لیک بیر تقویم چیخارمیش اوْلدوقلاری کیمی، م.اؤ. ۳۱۰۰-جی ایلین تاریخ‌لی بیر گورزه عددی اولاراق میلیونلاری ایفاده ائتمک اۆچون بیر سیستمین ایستیفاده ائدیلدیگی گؤرولموشدور.&lt;ref&gt;[http://www.math.buffalo.edu/mad/Ancient-Africa/mad_ancient_egypt.html The Mathematics of Ancient Egypt.] (Antik Mısır Matematiği.) URL erişim tarihi: 10 Temmuz 2008.&lt;/ref&gt; آنتیک مسوپوتامیادا (بین‌النهرین) ریاضی فعالیت و اینکیشافین وارلیغی، آرخولوژی آراشدیرمالارجا الده ائدیلن گیل لؤوحه‌لر کؤمه‌یی‌له بیلینمکده‌دیر.&lt;ref name=&quot;mat&quot;&gt;&quot;mathematics.&quot; &lt;span style=&quot;text-decoration:underline;&quot;&gt;Encyclopædia Britannica&lt;/span&gt;. 2008. Encyclopædia Britannica Online. 11 Temmuz 2008 &lt;http://www.britannica.com/EBchecked/topic/369194/mathematics&gt;.&lt;/ref&gt; مسوپوتامیادا زامان ایچینده ایقتدارا گلن فرقلی کراللیقلارین آز قالا هامی‌سین‌دان ریاضی فعالیتین تاپینتیلاری قالمیش‌دیر؛ م.اؤ. ۳. مین‌ایللیکدن سومئرلره عاید، م.اؤ. ۲. مین‌ایللیکدن آکاد و بابیل‌لیلر عایید، م.اؤ. ۱. مین‌ایلدن‌سه آسورلولارا عاید.&lt;ref name=&quot;mat&quot;/&gt; بونلارا علاوه اولاراق داها سوْنرا بؤلگه‌ده حاکمیت قوران فارسلارا عاید م.اؤ. ۶. عصردن ۴. عصره قدرکی بیر تاریخه عایید تاپینتیلار دا مؤوجوددور.&lt;ref name=&quot;mat&quot;/&gt; مسوپوتامیاداکی ریاضی فعالیتلر چوْخ موختلیفدیر و پراکتیک پروبلملرین کانارینادا سیخلیقلا کئچمیشدیر؛ خطی و ایکینجی درجه‌دن تنلیکلرین (معادلات) حللینی ائحتیوا ائدن جبر ایشلری ایله موختلیف سایی قایداسینا داییر ایشلر گؤرولموشدور.&lt;ref name=&quot;mat&quot;/&gt; بونلارا علاوه اولاراق بۇ توْرپاقلارداکی فرقلی کراللیقلار طرفیندن زامان ایچینده عدد سیستمی اوْلدوقجا اینکیشاف ائتدیریلمیش‌دیر. سومئرلیلر، آنتیک میصیرلیلرین ایستیفاده ائتدیگینه بنزر اونلوق اکلی بیر سایی سیستمی‌نین تمللرینی آتمیشلار و ایستیفاده.&lt;ref name=&quot;mat&quot;/&gt; بۇ سیستم داها سوْنراکی دؤورلرده فرقلی ایقتیدارلار طرفیندن یارادیلیب، بابیل‌لیلرجه ۶۰ اساسلی بیر سیستمه چاتیلمیش‌دیر.&lt;ref name=&quot;mat&quot;/&gt;
[[File:Ebers7766.jpg|thumb|240px|left| ائبئرس پاپیروسو (تخمیناً م.اؤ. ۱۵۵۰) آنتیک میصیرده‌کی طیبی تطبیقلر و معلوماتلاری ائحتیوا ائدن بیر پاپیروستور. پاپیروسته شیشلرین (تومورلارین) و آبسه‌لری جراحی موعالیجه‌سین‌دن، دئپرئسسیا (افسردگی) و دری خسته‌لیکلرینه قدر چوْخ موختلیف طیبی مؤوضوعلارا توخونولموشدور.]]

م‌اؤ ۳. مین‌ایللیکدن هیند یاریماداسیندا ریاضیاتلا اوغراشیلدیغی و ریاضی حسابلارین ائدیلدیگی بیلینمکده‌دیر.&lt;ref name=&quot;textIndia&quot;&gt;[http://www.textbooksonline.tn.nic.in/Books/10/Maths-EM/CONTENTS.pdf &quot;Preface&quot;. &lt;span style=&quot;text-decoration:underline;&quot;&gt;Mathematics text book – Standard X&lt;/span&gt;. Department of School Education, Govt. of Tamil Nadu, India.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080920174446/http://www.textbooksonline.tn.nic.in/Books/10/Maths-EM/CONTENTS.pdf |date=2008-09-20 }} (Tamil Nadu Hükûmeti, Okul Eğitimi Departmanı, Matematik ders kitabı. Hindistan.) URL erişim tarihi: 10 Temmuz 2008.&lt;/ref&gt; آیریجا بۇ ریاضی فعالیت بؤیوک نیسبت ده اؤلچمه جدول‌لری (مقیاس‌های اندازه‌گیری)، آغیرلیق و عومومو اولاراق اؤلچولر کیمی مؤوضوعلاری‌دا ائحتیوا ائتمک‌ده‌دیر.&lt;ref name=&quot;sko&quot;&gt;[http://www.mff.cuni.cz/veda/konference/wds/contents/pdf06/WDS06_101_m8_Sykorova.pdf Sykorova, I. &quot;Ancient Indian Mathematics.&quot; &lt;span style=&quot;text-decoration:underline;&quot;&gt;WDS'06 Proceedings of Contributed Papers&lt;/span&gt;. 2006.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070625181443/http://www.mff.cuni.cz/veda/konference/wds/contents/pdf06/WDS06_101_m8_Sykorova.pdf |date=2007-06-25 }} URL erişim tarihi: 10 Temmuz 2008.&lt;/ref&gt; بۇ دؤوردکی ریاضی تدبیرلرین عومومو اولاراق آسترونومی ایله ده ایلیشیک اوْلدوغو قارشییا قویولموش‌دور.&lt;ref name=&quot;textIndia&quot;/&gt;

نئجه کی دینی آچی‌لاردا ساخلایان، سیخلیقلا ریاضیات کیمی دیگر علم ساحه‌لری‌له بیرلیک ائدیلن آسترونومی ایشلری آنتیک چاغ‌دالاردا بؤیوک بیر اهمیت و یئر کسب ائدیر.&lt;ref name=&quot;britannica&quot;/&gt; آستونومی‌له علاقه‌لی فئنومئن‌لرین ریاضی تظاهورلرینه آنتیک مسوپوتامیاداکی علمی فعالیتلرده راست گلینمکده‌دیر.&lt;ref name=&quot;britannica&quot;/&gt; چینده تقویم‌سل احتیاج‌لارا جاواب وئره‌جک آسترونومی فعالیتلری اوْلدوغو کیمی، مسوپوتامیادا ریاضی اینکیشاف‌دان فایدالانیلاراق پلانئت‌لرین (گزگت‌لر، سیاره‌لر) دؤنگولرینی (چرخه‌لرینه)، مؤوقع‌لرینه داییر حسابلامالار گورولمكده‌ایدی.&lt;ref name=&quot;britannica&quot;/&gt; ریاضی اینکیشاف‌دان آیری بیر شکیل‌ده آسترونومی ایشلری و آنلاییشی اوْرتا آمریکا مرکزلی مایا سیویلیزاسیاسیندا اؤزونه یئر تاپمیش‌دیر؛ خوصوصیله تقویم‌سل ایشلر و گونش و آی توتولمالاری‌نین حئسابلانماسی موهوم یئر توتموش‌دور.&lt;ref name=&quot;britannica&quot;/&gt;

بونلارین خاریجین‌دکی علملرین ده کؤک‌لرینی آنتیک چاغ‌دا تاپماق مومکون‌دور. مثلاً بیولوژیا (زیست شناسی) سیویلیزاسیانین اینکیشافین‌دان چوْخ اول‌لر ایجتماعی معنادا اهمیتلی بیر رول آلمیش، خوصوصیله اکین‌چی‌لیک باخیمیندان چوْخ موختلیف حادیثه‌لر اوْلموش، اینسانلار بیر چوْخ حئیوانی ائوجیللشدیرمیشدیر (اهلی‌لشدیرمیشدیر).&lt;ref name=&quot;britannica&quot;/&gt; بیتکی‌لرین آراشدیریلماسی نتیجه‌سینده بیر چوْخ شئی کشف ائدیلمیشدیر؛ مثلاً آرخولوژی تاپینتیلارین بابیل‌لیلرین خورما آغاجی‌نین ائشئی‌لی اورئدیغینی (نژاد جنسی) کشف ائتمیش، توزجوق‌لاری چاتیل اوْلدوقلارینی و توزجوق‌لاری دیشیل بیتکی‌لره کؤچوروله‌رک تؤرمه‌نین تامین ائدیله بیله‌جه‌یی‌نی ثبوت ائتمیشلر.&lt;ref name=&quot;britannica&quot;/&gt; آنتیک چاغلاردا آیریجا بیولوژی‌له بیرلیکده اولاراق طیبی ایشلرده ائدیلمیش، چین، میصیر و هیند یاریم‌آداسین‌داکی موختلیف سیویلیزاسیالار فرقلی شفالی بیتکی‌لری معین طیبی و آناتومیک (تشریحی) پروبلملر اۆچون ایستیفاده، بۇ ایستیفاده‌لری‌نی زامان-زامان یازی‌لادا ایفاده ائتمیشلر.&lt;ref name=&quot;biyo&quot;&gt;&quot;biology.&quot; &lt;span style=&quot;text-decoration:underline;&quot;&gt;Encyclopædia Britannica&lt;/span&gt;. 2008. Encyclopædia Britannica Online. 11 Temmuz 2008 &lt;http://www.britannica.com/EBchecked/topic/66054/biology&gt;.&lt;/ref&gt; طیب‌ین ایله یاناشی، کیمیا، جوغرافیا و ژئولوژی (زمین‌شناسی) کیمی علملر ده خوصوصیله چین‌ده بؤیوک اؤلچوده اینکیشاف ائتمیشدیر.&lt;ref name=&quot;britannica&quot;/&gt;

=== علم و فلسفه ===

ایلک چاغلارداکی فیلوسوف‌لارین دونیانی و اطرافی آنلاماغا چالیشماسی، ماراق دویغولاری، معین معیارلارین دوغولماسینا و بونلارین موختلیف ایدئولوژیلره چئوریلمه‌سینه گتیریب چیخارمیش‌دیر. علمین تمللری آتیلینجایا قدر، موذاکیره و تجروبه فاکتی اینسانلار طرفیندن یارادیلیب و بۇ بیر آختاریش حالینا چئوریلمیش‌دیر. ایلک دؤورلرده ديققت‌ه چارپان بیر فلسفه-علم آیری-سئچکی‌لیگی یوخ‌دور و بیر چوْخ بؤیوک علم آدامی عئینی زاماندا فیلوسوف‌دور. تجروبه‌نین و نتیجه‌نین کلیشه حالینا گلمه‌سی علمین آرتیق ایستنیله‌بیلیر سویيه‌یه گلمه‌سینی تامین ائتمیشدیر. 19. عصره قدر اینکیشاف ائدنن علم اصلینده اؤز ایچینده بیر دؤیوش وئرمیش، بیر چوْخ خوصوصی آراشدیرماچی، دوز منطیق‌له حرکت ائدن اوْرتا عصرلر لیدئرلرینه مغلوب اوْلموشدور. آریستونون فیزیکاسین‌دان فرقلی دوشونجه‌لره صاحب اوْلان گالیله اؤز زامانی‌نین علم آدام‌لاری‌لا ترس دوشمه‌یه باشلامیشدی. علم، تاریخی مۆدت ینده بۇ تیپ صحنه‌لره داوام‌لی شاهید اوْلموش، تجروبه و موشاهیده نتیجه‌سینده چؤکن قانونلارین یئرینی باشقالاری آلمیشدیر.

گئرچک و آکتیوین مقصدینی آراش‌دیران فلسفه سیستم‌لی دوشونمه‌یی طلب ائدیر. کلاسیک آنتیک چاغ فلسفه‌سی ایله باشلاییب، تالس &lt;ref&gt;[http://www.iep.utm.edu/t/thales.htm Thales of Miletos] Θαλής ο Μιλήσιος (Tales)&lt;/ref&gt;، آناخیمنس (آناكسيماندر) &lt;ref&gt;[http://www.iep.utm.edu/a/anaximen.htm Anaximenes of Miletus] Άναξιμένης (Miletli Anaksimenes)&lt;/ref&gt;، پیته‌اگوراس (فيثاغورث) &lt;ref&gt;[http://www.iep.utm.edu/p/pythagor.htm Pythagoras] Πυθαγόρας (Pisagor)&lt;/ref&gt;، دئموکریت &lt;ref&gt;[http://www.utm.edu/research/iep/d/democrit.htm Democritus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509105518/http://www.utm.edu/research/iep/d/democrit.htm |date=2008-05-09 }} Δημόκριτος (Demokritos)&lt;/ref&gt;، گورگیاس &lt;ref&gt;[http://www.iep.utm.edu/g/gorgias.htm Gorgias] Γοργίας&lt;/ref&gt;,، امپدوکلس &lt;ref&gt;[http://www.iep.utm.edu/e/empedocl.htm Empedocles] Έμπεδοκλής (Empedokles)&lt;/ref&gt;، هراکلیتوس &lt;ref&gt;[http://www.iep.utm.edu/h/heraclit.htm Heraclitus] Hράκλειτος (Heraklitos)&lt;/ref&gt;، پارمانیدس &lt;ref&gt;[http://www.iep.utm.edu/p/parmenid.htm Parmenides] Παρμενίδης&lt;/ref&gt;، سوقراط، پلوتینوس &lt;ref&gt;[http://www.iep.utm.edu/p/plotinus.htm Plotinus] Πλωτῖνος (Plotinos)&lt;/ref&gt;، پلاتون (افلاطون) &lt;ref&gt;[http://www.iep.utm.edu/p/plato.htm Plato] Πλάτων (Platon)&lt;/ref&gt; و آریستوتل (ارسطو) &lt;ref&gt;[http://www.iep.utm.edu/a/aristotl.htm Aristotle] Ἀριστοτέλης (Aristoteles)&lt;/ref&gt; کیمی فیلوسوف‌لار، گئت-گئده اینکیشاف ائدن و فورمالاشان فلسفی سوال‌لارین فورمالاشماسینی تامین ائتمیشلر. دین مرکزلی اوْرتا عصرلر فلسفه‌سینده مسیحیتین اؤزونه بیر واسیطه‌سی کیمی ایستیفاده ائتدیگی فلسفه، تانری، معلومات، اینانج اکسنلرینده سیخ شکیل‌ده ایستیفاده ائدیلمیشدیر. ایشیقلانما چاغیندا ائدیلن فلسفه‌ده عقل اؤن پلانا چیخمیش‌دیر. دوشونجه سیستمین‌ده‌کی اساس فیکیر، اینسان آغلی‌نین ایشیقلاندیردیغی قطعی دوز دانیشان‌لارا و معلوماتا دوغرو ایره‌لی‌لمک‌دیر. کئچید دؤورو فلسفه‌سی کیمی تانینان اینتیباه فلسفه‌سی، علم‌ده و دوشونجه سیستمین‌دکی یئنی اینکیشاف‌لارین ایشتیراک ائتدیگی بیر دؤورو ایحاته ائدیر. یئنی‌دن دوغوش معناسینی وئرن اینتیباه، اوول‌کی چاغلاردان چوْخ فرقلی بیر دوشونجه سیستمینه کئچیدین کؤرپوسو مؤوقع‌سینده‌دیر.

علم و فلسفه‌نین آیریلماسی موعاصیر چاغا یاخینلاشارکن یاخشیجا بلیرگینلشمیش، بونونلا بیرلیکده فلسفه ایله علم تامامی‌له بیر-بیرین‌دن کوپمامیش و گرک عومومو اولاراق علمین فلسفه‌سی اوْلان علم فلسفه‌سی گرکسه علم ساحه‌لری‌نین بیر-بیر فلسفی جهت‌دن آراشدیریلدیغی فلسفه ساحه‌لری (مثلاً فیزیک فلسفه‌سی) وارلیغینی داوام ائتدیرمک‌ده و گرک علم گرکسه فلسفه ساحه‌لرینده اهمیتلی رول‌لار اویناییر.

=== علم ساحه‌لری‌نین اینکیشافی === 
==== آسترونومی و فیزیک ==== 
[[File:Astrolabe dsc03864.jpg|1569-جی ایلدن قالما بؤیوک بیر اوستورلاب. اوستورلابلار هم آسترونومی هم ده ناویگاسیون‌دان یوکسک‌لیک اؤلچمک اۆچون کوللانیلماکتایدی‌لار.|thumb|200px|left]]
[[File:Copernican heliocentrism.jpg| نیکولاس کوپرنیکین گونش مرکزلی مودئل‌ینی ایضاح ائتدیگی باشیاپیتی ده رئوولوتیونیبوس اوربیوم جوئلئستیوم‌دان اورتایا آتدیغی مودئلین بیر شکی‌لی|thumb|200px]]

گؤی علمی (آسترونومی)، علم ساحه‌لری آراسیندا ان کؤهنه اولان‌لاردان‌دیر و خوصوصیله آنتیک چاغدالاردا ان سیخ معنادا ایجرا ائدیلن، علملرین آناسی اولاراق گؤرولن بیر علم‌دیر. .&lt;ref name=&quot;britannica&quot;/&gt; اینسانلارین سمایا اوْلان ماراغی، یوخاریدا آسیلی دایانان جیسیم‌لری آراشدیرماغا ایتمیش و تلسکوپون تاپیلماسی بۇ موشاهیده‌لر داها تأثیرلی بیر حال آلمیشدیر. بابیل حؤکم‌داری اولگوسال آسترونوم‌لارا نظرن یونان آسترونوم‌لاری، ریاضی دئتال‌لاری اؤزوم‌سه‌یه‌رک بۇ علمین اینکیشافیندا اساس نقطه‌لری مئیدانا گتیرمیش‌لر.

روما ایمپیراتورلوغونون حاکمیتی آلتین‌داکی میصیرده یاشامیش باتلامیوس (بطلمیوس) خوصوصیله آسترونومی تاریخی و عومومو اولاراق علم تاریخی باخیمیندان اهمیتلی بیر مؤوقع‌ه مالیک‌دیر. داها سوْنرالار ایسلام آسترونوم‌لاری طرفیندن ال-مئجیستی اولاراق خاطیرلاناجاق اوْلان هئ مئگالئ سینتاخیس یعنی &quot;بؤیوک رندر&quot; آدلی آسترونومی مؤوضوع‌لو اثری اوْرتا چاغ عرضینده عومومو کئچر قبول گؤرن آسترونومی اثری ایدی و یازی‌چی‌سی اولاراق باتلامیوس آز قالا میتی بیر ایستاتوسا گتیریلمیشدی. .&lt;ref&gt;S. C. McCluskey, ''Astronomies and Cultures in Early Medieval Europe'', Cambridge: Cambridge Univ. Pr. 1998, s. 20-21.&lt;/ref&gt; باتلامیوسون کاینات مودئلی گئوسانتریک یعنی یئرمرکزجیددی و اوزون ایل‌لرجه قبول گؤرن بۇ سیستم‌دن گونش-مرکزلی بیر سیستمه کئچید موذاکیره‌لر دوغورموش‌دور.

پولشالی (لهیستانلی) بیر آسترونوم اوْلان نیکولاس کوپرنیک، دونیانین و دیگر پلانئت‌لرین، گونش اطرافیندا دؤندوک‌لرینی آچیقلامیش؛ هلیوسانتریک یعنی گونش-مرکزلی بیر سیستم اورتایا آتمیشدیر. کوپرنیکوسون سیستمینی کوممئنتاریولوس آدلی بیر ریساله ایله یولداش‌لارینا تانیتمیش داها سوْنرا سیستمینی، پاپا III. پاولوسا اتحاف ائتدیگی دئتال‌لی بیر شکیل‌ده باشیاپیتی ساییلاجاق دِرِوولوتیونیبوس اوربیوم کوئلئستیوم آدلی اثرینده آچیقلامیش‌دیر. بۇ آسترونومی علمینده یئنی بیر دؤور آچیلماسینا سبب اوْلموشدور. تلسکوپو اینکیشاف ائتدیرمه‌سی، ائتدیگی آسترونومیک موشاهیده‌لر و کوپرنیکین سیستمینه وئردیگی دستک ایله تانینان ایتالیان علم آدامی گالیلو گالیله ده آسترونومی و فیزیک تاریخی اۆچون اهمیتلی بیریدیر و زامان ایچری‌سینده موعاصیر موشاهیده‌لرله آسترونومینین آتاسی &lt;ref&gt;{{Citation | title = A Short History of Science to the Nineteenth Century | first = Charles | last = Singer | year = 1941 | publisher = Clarendon Press | url = http://www.google.com.au/books?id=mPIgAAAAMAAJ&amp;pgis=1}} (page 217)&lt;/ref&gt; و مۆعاصیر فیزیک علمی‌نین آتاسی &lt;ref name=&quot;Einstein&quot;&gt;{{قایناق کیتاب|son=Weidhorn|ilk=Manfred|title=The Person of the Millennium: The Unique Impact of Galileo on World History|yıl=2005|yayımcı=iUniverse|isbn=0595368778|sayfa=p. 155}}&lt;/ref&gt; کیمی آتیف‌لارا مظهر اوْلموشدور . ۱۶۷۱-ده ایلک آینالی تلسکوپو ائدن ریاضیات و فیزیکچی آیزاک نیوتون مشغول اوْلدوغو علم ساحه‌لری‌نین اینکیشافینا چوْخ چوخ ایشتیراک ائتمیش دیفئرئنسیال و اینتئقرال حسابین تمللرینی آتمیشدیر. بون‌دان باشقا نیوتونون 5 یول 1687ده نوماییش ائتدیگی، طبیعت فلسفه‌سی‌نین ریاضی قانونلاری &lt;ref&gt;Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica&lt;/ref&gt; کیتابی کلاسسیک مئکانیغین تمللرینی تشکیل نیوتونون حرکت قانونلاری و یئر چکیلیشی کیمی اهمیتلی مؤوضوعلاری ائحتیوا ائدیر.

آلمان نظری فیزیکچی آلبئرت انیشتین انرژی‌نین ایشیق سۆرعتی‌نین کوادراتی کوتله‌نین برابر اوْلدوغونو E=mc² دوستورویلا (فورمولو ایله) ایسپاتلادی.گئنئل نیسبی‌لیک نظریه‌سی و نیسبی‌لیک نظریه‌سی ایله کوتله‌نین کوسموس زامانی بوکدوگونو و زامان، مکان، حرکتین بیر-بیریله آسیلی اوْلدوغونو ایسپاتلاییپ برون brown حرکتی ایله آتومون وارلیغینی ثبوت ائتدی. لئوپولد اینفئلدلا بیرلیکده یازدیغی فیزیکانین تکامولو کیتابی ایله کوانت و مکان کیمی مؤوضوعلاری ائحتیوا ائدیر.

==== کیمیا ====

[[File:Democritus2.jpg|thumb|left| دئموکریت؛ آتومجو دوشونجه‌نین اؤنجولریندن‌دیر.]]

کیمیا، ماده‌نین قورولوشونو و داورانیش‌لارینی آراشدیران بیر علم ساحه‌سی‌دیر. فیزیکوکیمیا، بیوکیمیا، آنالیتیک کیمیا، غئیری-عضوی کیمیا و عضوی کیمیا اساس بوداق‌لاری‌دیر. طیب کیمی بیر چوْخ علم ساحه‌سی‌نین کؤمک‌چی‌سی مؤوقعینده اوْلان کیمیا علمی‌نین قئیدا، درمان، بویا، کوسمئتیک و تئکستیل ساحه‌لرینده ایستیفاده‌سی دولایی‌سی ایله ان بیلینن ساحه‌سی عضوی کیمیادیر.

آنتیک چاغلاردا ماده‌نین معین اساس المنت‌لردن مئیدانا گلدیگی دوشونولر و بیر چوْخ مدنییت‌ده بونلار هاوا، سو، آتش و تورپاغی ایچریردی. بونونلا بیرلیکده آنتیک یونان فیلوسوف‌لاردان بیر قیسمی آتوم فیکرینی اورتایا آتمیش و هر شئیین چوْخ کیچیک یاپیتاش‌لارین‌دان مئیدانا گلدیگینی قارشییا قویموشلار. بۇ فیلوسوف‌لارا داها سوْنرا آتومجو فیلوسوف‌لاردا دئییلمیش‌دیر. چوْخ کؤهنه چاغلاردان بری اینسانلار مئتالورژی ایله اوغراشماق‌دا، موختلیف اشیانین ایستئحصالیندا کیموی حادیثه‌لری و بونلارین نتیجه‌سی اوْلان محصول‌لاری ایستیفاده ائتمک‌ده‌دیرلر؛ مثلاً شوشه‌دن اشیانین ایستئحصالیندا اوْرتا چاغا دوغرو شیمی عنعنه‌سی اورتایا چیخمیش‌دیر. شیمی عنعنه‌سی کیمیانین اؤنجولودور و میستیسیزم، فلسفه کیمی المنت‌لرله کیمیوی موختلیف آراشدیرمالارین قاریشیغیندان عبارتدیر. شیمی‌ده خوصوصیله ایکی موهوم قاورام و مقصدوارایدی: بیری زامان-زامان فلسفه داشی اولاراق دا خاطیرلانان و هر جور ماده‌نین و یا مئتالین آلتینا اعمال ائتمه‌سینه کؤمک اولاجاق افسانوی بیر شئی، دیگری ایسه ایچن آداما اؤلومسوزلوک و یا چوْخ اوزون حیات وعده ائده‌جک اؤلومسوزلوک ایکسیری یعنی آب-حیات.

[[File:Labo-Lavoisier-IMG 0501.jpg| بۇ گون ''Musée des Arts et Métiers'' آدلی فرانسیز موزئیینده اولان، لاوویسیئرین لابوراتوریاسی.|thumb|275px]]

زامانلا سیمیایا اوْلان ماراق داها دا بیلیم‌سل‌لشمیش و سیمیادا آیری اولاراق کیمیا علمی اورتایا چیخمیش‌دیر. موعاصیر کیمیانین شیمی‌ده‌ن آیریلماسی و تمللری‌نین آتیلماسیندا اهمیتلی فعالیتلری اوْلان بیر آد روبئرت بویل‌دیر. بۇ گون خوصوصیله آدینی وئردیگی بویله قانونو ایله تانینان بویل آتومجو فیکیریاتی مودافیعه ائدن بیر علم آدامی ایدی. فرانسیز علم آدامی آنتونیو لاوویسیئر ایسه کوتله‌نین قورونومو قانونو ایله گرک کیمیا ایسترسه ده علم تاریخینده اهمیتلی بیر آددیم آتمیش، کیمیا علمی‌نین آتاسی اولاراق دا خاطیرلاندیغی اوْلموشدور. .&lt;ref&gt;&quot;'''Lavoisier, Antoine'''.&quot; &lt;span style=&quot;text-decoration:underline;&quot;&gt;Encyclopædia Britannica&lt;/span&gt;. 2007. Encyclopædia Britannica Online. 24 July 2007 &lt;http://www.britannica.com/eb/article-9369846&gt;.&lt;/ref&gt; اؤزو آیریجا اوکسیژن و هیدروژن‌دن تثبیت ائدیب آدلان‌دیران‌دیر. 19. عصرین باشینا قدر کیمیانین، او بیری فیزیک علملرین عکسینه، ایندوکسیا (ایندوجتیون) ایستیقامتی‌نین تومدئنگئلیم (دئدوجتیون) جهت‌دن داها باسقین اولماسی، اونون بیولوژی علملره داها یاخین اولماسینا سبب اولوردو. اما ریاضیات و فیزیک اوصوللارین کیمیایا تطبیقی نتیجه‌سینده یئنی بیر علم ساحه‌سی‌نین، یعنی فیزیکوکیمیانین دوغولماسیندا باشدا ویلیام اوستوایلد &lt;ref&gt;[http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1909/ostwald-bio.html nobelprize.org] Nobel Ödülü resmi sitesindeki ''Wilhelm Ostwald'' bölümü. (İngilizce)&lt;/ref&gt;, ، وانت هوفف &lt;ref&gt;[http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1901/hoff-bio.html nobelprize.org] Nobel Ödülü resmi sitesindeki ''Jacobus H. van 't Hoff'' bölümü. (İngilizce)&lt;/ref&gt; و آررهنیوس &lt;ref&gt;[http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1903/arrhenius-bio.html nobelprize.org] Nobel Ödülü resmi sitesindeki ''Svante Arrhenius'' bölümü. (İngilizce)&lt;/ref&gt; 'ون پایلاری بؤیوکدور. کیمیوی ماده‌لرین فیزیکی ده‌ییشمه‌لرینی، فیزیکی حادیثه‌لرین کیمیوی ماده‌لرین اؤزللیکلرینی فایدالانیلاراق آچیقلانماسینی مووضوع آلان و الکتروکیمیا، کوللوید کیمیاسی، نووه کیمیاسی و پولیمر کیمیاسی کیمی قول‌لارا آیریلان فیزیکوکیمیا، بۇ عالیم‌لرین 1881ده ''Zeitschrift Für Physikalische Chemie''&lt;ref&gt;International journal of research in physical chemistry and chemical physics [http://en.wikipedia.org/wiki/Zeitschrift_f%C3%BCr_Physikalische_Chemie İngilizce Vikipedideki sayfası]&lt;/ref&gt; آدلی علم ژورنالینی یایینلامالاری‌لا علم دونیاسیندا کیمیادان آیری بیر بوداق اولاراق یئرینی آلمیشدیر. اینسانلارین اؤیرنمه و آراشدیرما ماراغی زامانلا آنالیتیک (چؤزومله‌مه‌لی) کیمیانین دوغولماسینا سبب اوْلموش، بۇ وضعیت زامان ایچینده کووردیناسیا کیمیاسی‌نین و صنایع آنالیتیک کیمیانین اینکیشافینا زمین حاضیرلامیش‌دیر. آنالیتیک اوْلونان متودلارین کشفی طیب، بیولوژی و ژنتیک ساحه‌سینده کیمیانین ایستیفاده‌سینی چوخالتمیش‌دیر. پئنسیلین و ویتامین‌لرین کشفی ایله کیمیا علمی‌نین اینسانین حیات کئیفیتینی آرتیردیغینی گئرچه‌یی‌نین یانیندا اینکیشاف ائدن تکنولوژینین ایستحصال پروسسلرینده ایستیفاده باشلانماسی، اطراف پروبلملرینه سبب اوْلموش، بۇ وضعیت طبیعی احتیاطلارین ایحتیاتطسیزجا صرف‌ادیلمه‌سی نتیجه‌سینی دوغورموش‌دور. بۇ سببله اطراف کیمیاسی و سو کیمیاسی کیمی آلت علم ساحه‌لری ده اینکیشاف ائتمیشدیر.

==== ریاضیات و ژئومتری ====

آنتیک چاغلارداکی علمی فعاليتلرده ریاضیاتین اهمیتلی بیر رول اوینادیغی، کؤهنه ميصيرلیلر، مسوپوتامیالیلار، هیندلیلر کیمی چوْخ موختلیف قوملارین ریاضیاتلا مشغول اوْلدوقلاری بیلینمکده‌دیر.

یونان ریاضیاتی‌نین ان اهمیتلی آدلارین‌دان اوْلان تالس‌ین هنده‌سينی، ميصيرده قالدیغی مۆدت  ایچری‌سینده اؤیرنمه‌سی و بۇ علمی اطرافین‌داکی‌لارا اؤیرتمه‌سی نتیجه‌سینده اینکیشاف داوام ائتمیشدیر. عددلرین آتاسی اولاراق خاطیرلانان پیساگورون مشهور تئورئمی &lt;ref&gt;[http://jwilson.coe.uga.edu/EMT669/Student.Folders/Morris.Stephanie/EMT.669/Essay.1/Pythagorean.html The Pythagorean Theorem] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130530001616/http://jwilson.coe.uga.edu/emt669/Student.Folders/Morris.Stephanie/EMT.669/Essay.1/Pythagorean.html |date=2013-05-30 }} Pisagor Teoreminin ayrıntılı açıklaması. (İngilizce)&lt;/ref&gt; اونو زامانینین ان بؤیوک علم آدام‌لاری آراسیندا خاطيری سایی‌لار بیر یئره گتیرمیش‌دیر.
[[File:Yupana 1.png|thumb|180px|right| بیر یوپانا؛ اینکالارجا ایستیفاده ائدیلن بیر نؤعو حساب ماشینی. آراشدیرماچی‌لارین تخمین‌لرینه گؤره بۇ آلت‌ده حسابلامالار فیبوناچ‌چی عددلری اساس گؤتوروله‌رک گورولمكده‌دير..&lt;ref&gt;{{Cite web |title=archive copy |url=http://www.quipus.it/english/Andean%20Calculators.pdf |accessdate=2012-08-25 |archivedate=2015-05-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150503005239/http://www.quipus.it/english/Andean%20Calculators.pdf }}&lt;/ref&gt;|left]]

اورتا چاغ، خوصوصیله هیند و ایسلام ریاضیاتچی‌لاری‌نین سیخ ایشلرینه صحنه اوْلموشدور. 499 ایلی قدر ائرکن بیر دؤورده هیندلی ریاضیاتچی آریابهاتا ایلک سینوس تریقونومئتریک حئسابات‌لارینی یاراتمیش، جبر، دیفئرئنسیال تن‌لیکلر و سون‌سوز کیچیک ده‌یه‌رلر اۆچون آلقوریتم‌لر و تئکنیکالار اینکیشاف ائتدیرمیشدیر. 12. عصرده بیر باشقا هیندلی ریاضیاتچی بهاسکارا ایلک دفعه دیفئرئنسیال کالکولوسون و اساس آنلاییش‌لاری‌نین تمللرینی آتمیشدیر. ایسلام علم آدام‌لاری دا اوْرتا چاغ‌دا بیر چوْخ ریاضی گؤروش و کشفه ایمضا آتمیشتیرلار. 9. عصرده ال-خوارزمي هیند-عرب رقم سیستمی و تن‌لیکلرین حل‌لی اوزرینه اهمیتلی اثرلر وئرمیش‌دیر. نئجه کی آلقوریتم سؤزجوگو آدی‌نین لاتینیزاسیونا اوغرامیش حالین‌دان منشأ آلمیشدیر. خوصوصیله جبر ساحه‌سینده کؤهنه کشفلری موحافيظه‌سی و گتیردیگی یئنی اینکیشاف‌لار سبب‌ایله خوارزمي زامان ایچینده جبرین آتاسی اولاراق خاطیرلانمیش‌دیر.&lt;ref&gt;[http://www.ucs.louisiana.edu/~sxw8045/history.htm The History of Algebra] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141009100628/http://www.ucs.louisiana.edu/~sxw8045/history.htm |date=2014-10-09 }}. Louisiana State University.&lt;/ref&gt;  12. عصرده یاشامیش اوْلان بیر باشقا ریاضیاتچی عمر خیام ایسه اؤکلیدین ایشلرینه تنقیدلر گتیرمیش و آنالیتیک هنده‌سه ایله اوکلید خاریجی هنده‌سه‌نین تمللرینی آتمیشدیر. بون‌دان باشقا کوبیک تن‌لیکلره عومومو، هنده‌سی بیر حلل گتیرن ایلک ریاضیاتچی ده اؤزودور.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=archive copy |url=http://matematik.mathilmi.com/unlu_matematikciler/omer_hayyam.php |accessdate=2012-08-25 |archivedate=2008-06-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080612071611/http://matematik.mathilmi.com/unlu_matematikciler/omer_hayyam.php }}&lt;/ref&gt;

اورتا چاغ‌دا قرب‌ده‌کی ان اهمیتلی ریاضیاتچی‌لاردان بیری فیبوناججی‌دیر. سندلر عرب رقم سیستمینی آوروپایا تانیتمیش و یاییلماسینا اؤن آیاق اوْلموش، و بۇ گون فیبوناچ‌چی عددلری اولاراق خاطیرلانان سایی دیزی‌سینی چوخالتمیش‌دیر. اصلینده بۇ سایی دیزی‌سینی ایلک کشف ائدن اؤزو دئییل لاکین اونون کیتابیندا نومونه اولاراق قويولدو سوْنرا قربده اون قازانمیشدیرلار. .&lt;ref&gt;Parmanand Singh. &quot;Acharya Hemachandra and the (so called) Fibonacci Numbers&quot;. Math. Ed. Siwan, 20(1):28-30, 1986. ISSN 0047-6269]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Parmanand Singh,&quot;The So-called Fibonacci numbers in ancient and medieval India.&quot; Historia Mathematica 12(3), 229–44, 1985.&lt;/ref&gt;

[[File:Konigsberg bridges.png| ائولر Eulər طرفیندن اورتایا آتیلان کؤنیگسبئرگین یئددی کؤرپوسو پروبلئمی، گراف نظریه‌سی‌نین تملینی مئیدانا گتیرمیش‌دیر.|thumb|250px|left]]

17. و 18. عصرلرده قربده ریاضیات یوکسلیش‌ه کئچمیش، بیر چوْخ اهمیتلی ریاضی گؤروش رئاللاشمیش‌دیر. ایسکوچ ژوهن ناپیئر طبیعی لوقاریتمالاری آراشدیرمیش، كئپلئر گزگن‌سل حرکت‌لرین ریاضی قانونلارینی اورتایا قویموش، رنه دکارت بۇ گون هله ده تئز-تئز ایستیفاده ائدیلن کارتئزیئن کووردینات سیستمینی و بۇ سببدن آنالیتیک هنده‌سنی اینکیشاف ائتدیرمیشدیر. آلمان ریاضیاتچی گوتتفریئد ويلهلم لئیبنیز کالکولوس اوزرینه بیر چوْخ ایشی‌له کالکولوسون اینکیشاف ائتدیرمیش و بۇ گون کالکولوسته ایستیفاده ائدیلن نوتاسیونون تمللرینی آتمیشدیر. پیئرر ده فئرمات و بلایس پاسکال احتیمال نظریه‌سی‌نین تملینی آتمیشلار و بۇ سببدن علاقه‌دار کومبیناتوریک قایدالارینی کشف ائتمیشلر. پاسکال آيريجا پاسکال نظریه‌سی و (هر نه قدر اؤزون‌دن داها اول شرق‌ده بیلینسه و ایستیفاده ائدیلسه ده &lt;ref&gt;[http://mathworld.wolfram.com/PascalsTriangle.html &quot;Pascal's Triangle.&quot; &lt;span style=&quot;text-decoration:underline;&quot;&gt;Wolfram MathWorld&lt;/span&gt;.] URL erişim tarihi: 12 Temmuz 2008.&lt;/ref&gt;) پاسکال اوچ‌بوجاغی‌نین اینکیشاف ائتدیریجی‌سی و آد آتاسی‌دیر. 18. عصرده ریاضیاتچی لئونهارد ائولئر فونکسیا آنلاییشینی و ریاضیات‌داکی سای‌سیز نوتاسیونو (مثلاً طبیعی لوقاریتما بازاسی اولاراق ائ نوتاسیونونو) اینکیشاف ائتدیرمیشدیر. سایی نظریه‌سی، گراف نظریه‌سی، هنده‌سه کیمی چوْخ موختلیف ساحه‌لرده اهمیتلی اثرلر وئرمیش، اهمیتلی گؤروش‌لره ایمضا آتمیشدیر.

19. عصرده یاشامیش آلمان ریاضیاتچی جارل امپیریکگاوسس ایسه گرک ریاضیات ایسترسه ده دیگر بیر چوْخ علم‌ده اهمیتلی اوغورلارا ایمضا آتمیش؛ اساس جبر نظریه‌سی (و یا جبرین اساس تئورئمی) نی ثبوت ائتمیش، تهورما اگرگیوم‌و اورتایا آتمیش و ثبوت ائتمیش، کومپلئکس ده‌ییشن‌لی فونکسیالاردا اهمیتلی ایشلری اوْلموشدور. یئنه 19. عصرده یاشامیش اوْلان جورج بوول آد آتاسی اوْلدوغو یئنی بیر جبر نؤوعو اوْلان بوول جبرینی اورتایا آتمیشدیر.

==== طیب ==== 
[[File:17th century Persian anatomy.jpg|17. عصردن قالما بیر فارس ال‌یازماسین‌دان بیر تصویر.
|thumb|250px]]
علمین طیب ساحه‌سین‌ده‌کی ایلک اینکیشاف‌لاری آسیا قیطعه‌سینده رئاللاشمیش‌دیر. هیندیستان، میصیر، چین، ایران و یونانیستاندا طیب سیستماتیک بیر فورمادا اینکیشافا باشلامیش و بیر علم ساحه‌سی اولاراق بشریتین ان بؤیوک پروبلملرین‌دن بیری اوْلان ساغلام‌لیق ساحه‌سینده اینکیشاف‌لار عصرلر بویو داوام ائتمیشدیر.

هیندیستان یاریم‌آداسیندا، ایندوس وادی‌سی سیویلیزاسیاسین‌دان بری طیب و دیش حکیملیگی مؤوجود ایدی. نئجه کی، هیند طیبی عنعنه‌سی اوْلان آیوروئدا گون بئله موعاصیر طیبین یاناشی وارلیغینی داوام ائتدیریر. اینگیلیسلرین هیند یاردیم‌آداسی‌نی کولونیلشدیرمه‌سینه قدر بؤلگه‌ده‌کی اساس طیب سیستمی اوْلان آیوروئدا، ایلک دؤورلرینده جیوه-کوکورد اساسلی درمان‌لار ایستیفاده، بون‌دان باشقا، بۇ گون موختلیف طیبی فایدالاری بیلینن زئردئچال کیمی موختلیف بیتکی‌لرده موعالیجه‌لرده کلاسیک هیند طبابتینده ایستیفاده ائدیلمیشدیر.

چین‌ده آنتیک چاغلاردان گونوموزه قدر وارلیغینی سوردئن عنعنوی بیر طیبی عنعنه مؤوجوددور. تائویست حکیم‌لرین ائتدیگی امپیریک (تجروبی) خسته‌لیک و ناراحاتلیق موشاهیده‌لری‌نین و چین دوشونجه‌سی‌نین نتیجه‌سی اوْلان عنعنوی چین طیبی، بیتکی منشألی موعالیجه، آکوپونکتور (اینه‌سل طیب؛ طب سوزنی) و ماساژ کیمی چوْخ موختلیف پراکتیک اوصوللارا مالیک‌دیر. بونلارین خاریجینده بسلنمه موعالیجه‌سی و فئنگ سوی کیمی ذهنی موعالیجه‌لر ده عنعنوی چین طبابتینده ایشتیراک ائتمکده‌دیر.

هیپوکراتئسین (بقراط) خسته‌لره جادو و باطیل اینانج‌لارلا بزدیلمیش بیر موعالیجه تقدیم ائتمک یئرینه، یاخشیلاشدیریجی تأثیرلری ثبوت ائدیلمیش موعالیجه اوصوللارینا مراجعت ائتمه‌یه باشلاماسی، طیب علمینده خسته اهمیتی‌نین قاورانمایا باشلاماسینا سبب اوْلموشدور. ایلک باش‌لاردا بؤلگه‌لره گؤره فرقلی‌لیک گؤسترن موعالیجه اوصوللاری، سون ایکی عصردیر موعاصیرلشمه‌یی باشلامیش و عومومو معنادا اورتاق بیر چالیشمایا چئوریلمیش‌دیر. آوروپاداکی سالگینلاردان (شیوع) سوْنرا داها چوْخ اینکیشاف ائدن طیب علمی، گونوموزده ژنئتیک ایشلری‌نین اینکیشافی‌لا چوْخ یوکسک سوییه‌لره چاتمیش‌دیر.

اورتا چاغ عرضینده اوْرتا شرق باش‌دا اولماق اوزره ایسلامین یاییلدیغی توْرپاقلاردا بیر چوْخ اهمیتلی ایسلام حکیمی یئتیشمیش‌دیر. بونلاردان بیری ایران‌لی رازی، نئیروجرراهییه (مغز و اعصاب) و اوفتالمولوژی (گوز تانیماغی) ساحه‌لرینده تئز-تئز بیر قاباقجیل اولاراق گؤرولموشدور.&lt;ref name=&quot;Safavi-Abbasi&quot;&gt;S Safavi-Abbasi, LBC Brasiliense, RK Workman (2007), &quot;The fate of medical knowledge and the neurosciences during the time of Genghis Khan and the Mongolian Empire&quot;, ''Neurosurg Focus'' '''23''' (1), E13, p. 3.&lt;/ref&gt; تجروبی طیبین اهمیتی‌نی وورغولایان رازی همچینین چوخون‌دان پئدیاتری (اوشاقلار طیبی) ساحه‌سی‌نین‌ده آتاسی‌دیر.&lt;ref name=Tschanz&gt;David W. Tschanz, PhD (2003), &quot;Arab Roots of European Medicine&quot;, ''Heart Views'' '''4''' (2).&lt;/ref&gt; یازدیغی بیر چوْخ اثرده چوْخ موختلیف طیبی معلوماتلار کؤچورن رازی همچینین چیچک خسته‌لیگی (آبله) ایله قیزیلجا خسته‌لیگینی (سرخک) بیر-بیرین‌دن آییران و آچیق بیر شکیلده تعیین ائدیب، دیاگنوزونو (عیبلرله تانیشلیق) ائدن ایلک حکیمدیر. آلرژی و ایممونولوژی (ایمنی تانیتیمی) مؤوضوعلاریندا دا ایلک اثر وئرن حکیم اؤزودور. بیر باشقا تانینمیش موسلمان حکیمده ابن-ی سینانین. 14 جیلدلیک باشیاپیتی (شاهکار) ال-قانون فی-طیب (طیبین قانونو) آدلی اثری طیب باخیمیندان یولوخوجو خسته‌لیکلرین (عفونی مریضلیکلر) و جینسی گؤندر بولاشان خسته‌لیکلرین (مقاربتی مریضلیکلر) کشفی &lt;ref&gt;[[George Sarton]], ''Introduction to the History of Science''.&lt;br/&gt;([[cf.]] Dr. A. Zahoor and Dr. Z. Haq (1997). [http://www.cyberistan.org/islamic/Introl1.html Quotations From Famous Historians of Science] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080203140704/http://www.cyberistan.org/islamic/Introl1.html |date=2008-02-03 }}, Cyberistan.)&lt;/ref&gt;، ائنفئکسیؤز (عفونی) خسته‌لیکلرین یاییلامی‌نین قارشیسی‌نی آلماق مقصدی ایله قرنطینه تطبیقی‌نین اورتایا آتیلماسی &lt;ref&gt;David W. Tschanz, MSPH, PhD (August 2003). &quot;Arab Roots of European Medicine&quot;, ''Heart Views'' '''4''' (2).&lt;/ref&gt;، میکرواورقانیزم‌لرین وارلیغی‌نین وارساییلماسی &lt;ref&gt;[http://www.unani.com/avicenna%20story%203.htm The Canon of Medicine], The American Institute of Unani Medicine, 2003.&lt;/ref&gt; و نؤروپسیخیاتریا &lt;ref name=&quot;Safavi-Abbasi&quot;/&gt; و س.. بیر چوْخ کشفی و کشفی ایچینده ساخلایار.

اورتا چاغ و سوْنراسیندا قربده اهمیتلی طیبی گؤروش‌لر اوْلموشدور. گارجیا ده اوْرتا تروپیک (ایستیلیک) طیبین قاباقجیلی اولاراق اورتایا چیخیب باشدا کولِرا (وبا) اولماق اوزره چوخو تروپیک خسته‌لیگی دوغرو شکیلده تعریف‌لرکن، ویلیام هاروی، قربده قان دؤورانینی (گردش خون) دوغرو و تام بیر شکیل‌ده آچیقلایان ایلک قرب اوْلموشدور. داها سوْنرالار 19. عصرده لویی پاستور ایلک موفقیت‌لی قودوز پئیوندینی (واکسن هاری) تاپمیش، اؤز آدینی آلاجاق اوْلان پاستؤریزاسیون عملیاتینی ده ایلک دفعه اورتایا آتمیشدیر. لویی پاستور عئینی زاماندا روبئرت کوخ و فئردیناند کوهن ایله بیرلیکده میکروبیولوژی ساحه‌سی‌نین آتالاریندان بیری اولاراق قبول ائدیلیر. 1905-جی ایلده نوبئل موکافاتی آلمیش اوْلان روبئرت کوخ عئینی زاماندا توبئرکولوسیس باکیللوس و ویبریو کهولئرا کیمی خسته‌لییه سبب اوْلان اهمیتلی باکتئریالاری ایلک دفعه تجرید ائدن آدام‌دیر. داها سوْنرا اؤز آدی‌لا خاطیرلاناجاق اوْلان کوخ پوستولات‌لارینی اینکیشاف ائتدیرمیشدیر.
[[File:Cheshm manuscript.jpg|گوزون آناتومیسی اوزرینده 1200 ایل‌لیک عربجه بیر ال‌یازماسی.|thumb|200px|left]]

==== بیولوژی ==== 
بیر علم ساحه‌سی اولاراق 19. عصره قدر ایندیکی آلت ساحه‌لری‌له اینکیشاف ائدن بیولوژی، جانلیلارین بوتون خوصوصیت‌لرینی آراشدیران بیر سیستم‌دیر. باش‌دا اینسان اولماق اوزره، بیتکی‌لری آراشدیران بوتانیکا (گیاه‌شناسی)، حئیوان‌لاری آراشدیران زوولوژی (جانور شناسی)، میکرواورقانیزم‌لری آراشدیران میکروبیولوژی (میکروب شناسی) کیمی آلت بوداق‌لارا آیری‌لار.

آریستوتل (ارسطو) طبیعته داییر بیر چوْخ ایش گؤرموش، بیر چوْخ بیتکی و حئیوان نؤوعونو آراشدیرمیش و تصنیف (كاتقورایز، طبقه‌بندی) ائتمیشدیر. آریستوتلین فیکیرلری، اؤزون‌دن سوْنراکی بعضی علم آدام‌لاری‌نین ائتدیگی اک‌لرله بیرلیکده خوصوصیله قربده اوزون بیر مۆدت  نوفوذلو اوْلموشدور.

اورتا چاغدا خوصوصیله ابن نفس، ابن جاهیز و ابن بایتار کیمی موسلمان‌لار علم آدام‌لاری بیولوژی دالینا ایشتیراک ائتمیشلر. خوصوصیله ائرکن تکامول دوشونوشونه ایشتیراک ائتمیش &lt;ref&gt;Mehmet Bayrakdar, &quot;Al-Jahiz And the Rise of Biological Evolutionism&quot;, ''The Islamic Quarterly'', Third Quarter, 1983, [[London]].&lt;/ref&gt; اوْلان ابن جاهیز، قئیدا زنجیری (زنجیره غذایی) فیکرینی ده ایلک دفعه اورتایا آتان آدام‌دیر. .&lt;ref&gt;Frank N. Egerton, &quot;A History of the Ecological Sciences, Part 6: Arabic Language Science – Origins and Zoological&quot;, ''Bulletin of the Ecological Society of America'', April 2002: 142-146 [143]&lt;/ref&gt; 9. عصرده یاشامیش ال-دیناوئری ایسه بیتکی تکامولونو، بیتکی‌لرین اینکیشافینی آراشدیرمیش و کیتابون-نئبات آدلی اثرینده بیر چوْخ نؤوعو تعیین ائده‌رک بوتانیکا علمینه قاتقی‌لاردا تاپیلمیش‌دیر. بیر باشقا علم آدامی اوْلان ال-نباتی‌نین شاگیردی اوْلان ابن بایتار اجزاچیلیغا (دارویی) باغ‌لی (فارماسؤتیک) بیر بیلیملیک حاضیرلامیش و بیر چوْخ بیتکی، یئمک و درمانی اثرینده تعیین ائتمیشدیر. بۇ اثر لاتینجا ترجومه‌سی داها سوْنرا آوروپالی علم آدام‌لاری طرفیندن 18. و 19. عصرلرده ایستیفاده ائدیلمیشدیر. .&lt;ref&gt;Diane Boulanger (2002), &quot;The Islamic Contribution to Science, Mathematics and Technology&quot;, ''OISE Papers'', in ''STSE Education'', Vol. 3.&lt;/ref&gt; ابن نفیس پولمونئر (گردش خوش ریوی)&lt;ref name=Dabbagh&gt;S. A. Al-Dabbagh (1978). &quot;Ibn Al-Nafis and the pulmonary circulation&quot;, ''[[The Lancet]]'' '''1''', p. 1148.&lt;/ref&gt;  و تاج دؤورانی (گردش خون کرونر) &lt;ref&gt;Husain F. Nagamia (2003), &quot;Ibn al-Nafīs: A Biographical Sketch of the Discoverer of Pulmonary and Coronary Circulation&quot;, ''Journal of the International Society for the History of Islamic Medicine'' '''1''', p. 22–28.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Matthijs Oudkerk (2004), ''Coronary Radiology'', &quot;Preface&quot;, [[Springer Science+Business Media]], ISBN 3-540-43640-5.&lt;/ref&gt; دوغرو بیر شکیل‌ده تثبیت ائتمیش، ماده‌لر موبادیله‌سی آنلاییشینی تعیین ائتمیشدیر.&lt;ref name=Roubi&gt;Dr. Abu Shadi Al-Roubi (1982), &quot;Ibn Al-Nafis as a philosopher&quot;, ''Symposium on Ibn al-Nafis'', Second International Conference on Islamic Medicine: Islamic Medical Organization, Kuwait ([[cf.]] [http://www.islamset.com/isc/nafis/drroubi.html Ibn al-Nafis As a Philosopher] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080206072116/http://www.islamset.com/isc/nafis/drroubi.html |date=2008-02-06 }}, ''Encyclopedia of Islamic World'').&lt;/ref&gt;

بیولوژی‌نین اساس‌لارین‌دان ساییلان موعاصیر تکامول نظریه‌سی (ائوریم تئوریسی)، چارلز داروین &lt;ref&gt;[http://darwin-online.org.uk/biography.html Charles Darwin biography]&lt;/ref&gt; 'ین گؤروش‌لری‌نین اوزرینه اینشاء ائدیلمیشدیر. داروین، نؤوعلرین منشایی &lt;ref&gt;[http://darwin-online.org.uk/EditorialIntroductions/Freeman_OntheOriginofSpecies.htm On the Origin of Species]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;، اینسانین تؤره‌ییشی (هبوط)، و آختاریرسیز مخصوص سئچمه &lt;ref&gt;[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F937.1&amp;viewtype=text&amp;pageseq=1 The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex Vol. 1]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F937.2&amp;viewtype=text&amp;pageseq=1 The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex Vol. 2]&lt;/ref&gt;، اینسان و حئیوان‌لاردا دویغولارین ایفاده‌سی &lt;ref&gt;[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F1142&amp;viewtype=text&amp;pageseq=1 The Expression of the Emotions in Man and Animals]&lt;/ref&gt; اثرلرینده فیکیرلرینی ایفاده ائتمیشدیر. موناستیرین (صومعه) باغچاسین‌داکی بئزلیلری (نخود فرنگی) بیر-بیرلری‌له ائشلشدیررک (تطبيق ائدرک) ژنئتیک علمین تمللرینی آتان گرئگور مندل کلاسیک ژنئتیک قانونلاری‌نین یاپیتاش‌لارینی یاراتمیش‌دیر.
[[File:Auguste Comte.jpg|thumb|right|Auguste Comte]]

==== سوسیولوژی (توپلوم‌بیلیم‌سل) ====

هر نه قدر دیگر علم ساحه‌لرینه نیسبتن یئنی بیر علم ساحه‌سی اولاراق تانیملانسادا، سوسیولوژی یعنی توپلوم‌بیلیم‌سل ایشلر و موشاهیده‌لر آنتیك چاغلاردان بری مؤوجوددور. هئرودوت و توکیدیدیس کیمی آدلارین اثرلرینده سوسیولوژی موشاهیده و قیمت‌لندیرمه‌لره راست گلمک مومکون‌دور.

بیر ائرکن دؤور ایسلام سوسیولوژی‌سی‌نین وارلیغینا دایر موختلیف دلیل‌لر واردیر. ایسلام دوشونورو (موتفکیری) ابن‌خلدون‌ون، ائورن‌سل (اونیوئرسال-جهانی) تاریخی آنالیز ائدن یئددی جیلدلیک اثرینه یازدیغی، موقددیمه آدلی اؤن سؤزونده موختلیف سوسیولوژی نظریه‌لری ایلک دفعه فورموله ائده‌رک ایجتماعی فلسفه‌ده و بیر بوداق اولاراق سوسیولوژی‌نین اینکیشافیندا قاباق‌جیل مؤوقع‌سی‌نه گلمیش‌دیر. مثلاً بۇ اثر واسیطه‌سی‌له ابن‌خلدون یئنی بیر علم ساحه‌سی اولاراق علم ال-عومران علمینی اورتایا آتمیش و بئله تعیین ائتمیشدیر: &quot;بو علمین ... اؤزونه خاص بیر مؤوضوع‌سو وار (دیر)؛ یعنی (هومانیتار) جمعیت، و اؤزونه خاص پروبلملری وار (دیر)؛ یعنی جمعیتین طبیعتینده بیر-بیرینی تعقیب ائدن اجتماعی چئوریلمه‌لر ...&quot; &lt;ref name=&quot;IbnHaldunBrit&quot;&gt;&quot;Ibn Khaldūn.&quot; &lt;span style=&quot;text-decoration:underline;&quot;&gt;Encyclopædia Britannica&lt;/span&gt;. 2008. Encyclopædia Britannica Online. 18 Temmuz 2008 &lt;http://www.britannica.com/EBchecked/topic/280788/Ibn-Khaldun&gt;.&lt;/ref&gt; بون‌دان باشقا بۇ اثرین‌دکی دوشونجه‌لری ایله تاریخ علمی و تاریخ فلسفه‌سی باخیمیندان دا اهمیتلی بیر آددیم آتمیشدیر.&lt;ref name=&quot;IbnHaldunBrit&quot;/&gt;

هر نه قدر سوسیولوژی تئرمینی اؤزون‌دن اول ایستیفاده ائدیلمیش اولسادا، &lt;ref&gt;''Des Manuscrits de Sieyès. 1773-1799'', Volumes I and II, published by Christine Fauré, Jacques Guilhaumou, Jacques Vallier et Françoise Weil, Paris, Champion, 1999 and 2007  See also and Jacques Guilhaumou, ''Sieyès et le non-dit de la sociologie : du mot à la chose, in Revue d’histoire des sciences humaines'', Numéro 15, novembre 2006 : Naissances de la science sociale.&lt;/ref&gt; موستقیل اولاراق تکرار تئرمینی اورتایا آتان &lt;ref name=&quot;comte&quot;&gt;''A Dictionary of Sociology'', Article: Comte, Auguste&lt;/ref&gt; و سوسیولوژی‌نین اساسینی موثبت علملرین کرالیچاسی اولاراق گؤره‌رک &lt;ref name=&quot;comte&quot;/&gt; زامان ایچینده سوسیولوژی‌نین آتاسی اولاراق دا خاطیرلانان آد آوگوسته كومته‌دیر (Auguste Comte) &lt;ref name=&quot;comte&quot;/&gt; بونونلا بیرلیکده عومومو اولاراق كومته سوسیولوگیانین قوروجوسو اولاراق گؤرولمز.&lt;ref name=&quot;sosBrit&quot;&gt;&quot;'''sociology'''.&quot; &lt;span style=&quot;text-decoration:underline;&quot;&gt;Encyclopædia Britannica&lt;/span&gt;. 2008. Encyclopædia Britannica Online. 18 Jul. 2008 &lt;http://www.britannica.com/EBchecked/topic/551887/sociology&gt;.&lt;/ref&gt; قرب‌دکی سوسیولوژی ساحه‌سی ایله مشغول اوْلان ایلک آدلار عومومییت‌له داروین‌ین تکامول نظریه‌سین‌دن تاثیرلنمیشلر و خوصوصیله آنالوژیک اولاراق جانلی اورقانیزم ایله جمعیتی قارشیلاشدیرماقداایدی‌لار.&lt;ref name=&quot;sosBrit&quot;/&gt; بۇ آدلارا نومونه وئرمک لازیم اولسا هئربئرت ایسپئنسئر (Herbert Spencer) و لوییز هئنری مورگان (Lewis Henry Morgan) کیمی آدلار ذیکر ائدیله‌بیلر.&lt;ref name=&quot;sosBrit&quot;/&gt; 19. عصرده و 20. عصرین اول‌لرینده ائمیل دورکیم (Émile Durkheim)، ویلفرئدو پارئتو (Vilfredo Pareto)، و ماكس وئبئر (Max Weber) کیمی کلاسسیک سوسیولوق‌لار علمه اهمیتلی قاتقی‌لاردا ائتمیشلر.

==== سیاست علمی ==== 
[[File:Macchiavelli01.jpg|ماكیاولی‌نین (Niccolò Machiavelli) فلورانس، ایتالیاداكی هئیكلی|thumb]]

سیاست علمی چوْخ کؤهنه چاغلاردان بری سیاسی فعالیتلرله بیرلیکده اینکیشاف گؤسترمیش، اهمیتلی بیر اجتماعی علم ساحه‌سی حالینا گلمیش‌دیر. آنتیک هیندیستان‌داکی وئدیک (وئدالار) متن‌لردن، داها سوْنراکی موختلیف بوداایست متن‌لره قدر بیر چوْخ متنده سیاسته داییر آراشدیرمالار و ایشلر ایشتیراک ائدر. هیندلی سیاسی دوشونر چاناکیا (م.اؤ. 350-283) سیاسی دوشونجه، ایقتیصادیات و اجتماعی نیظام کیمی مؤوضوعلاری اله آلان آرتهاسهاسترا (Arthashastra) آدلی اثری‌له تانینیر. بنزری شکیل‌ده آنتیك یونان‌دا دا بیر چوْخ سیاسی فیکره راست گلینیر؛ گرک هومئر (Homeros)، هئسیودوس (Hesiodos) و توکیدیدیس (Tukididis) کیمی ائرکن دؤور مؤلف‌لری‌نین اثرلرینده ایسترسه ده افلاطون و آریستوتل (ارسطو) کیمی فیلوسوف‌لارین اثرلرینده چوْخ موختلیف سیاسی فیکیر و آراشدیرمالارا راست گلینه. افلاطون دؤولت آدلی اثرینده اؤزونجه ایدئال اوْلان سیاسی قورولوشلانما و ایداره فورماسینی آچیقلامیش و آراشدیرمیش‌دیر.

اورتا چاغ‌دا (قرون وسطی) فرقلی سیاسی گؤروش‌لر و دین ایله سیاست علاقه‌لرینی اله آلان موختلیف اثرلر اورتایا چیخمیش‌دیر. آوگوستینوسون (Augustinus) تانری‌نین شهری اثری کیمی اثرلرین فاکتور اوْرتا عصرلردکی دین-سیاست علاقه‌لری آنلاییشینا قاتقی‌سی اوْلموشدور. اوْرتا چاغ‌دا همچینین ایسلام توْرپاقلاریندادا موختلیف سیاسی دوشونمه و آراشدیرمالار اوْلموشدور و بۇ چاغلاردان باش‌لارا سیاستنامه، ایصلاحاتنامه وس. کیمی آدلان‌دیریلان فرقلی یازین عنعنه‌لری اورتایا چیخمیش‌دیر. مثلاً 11. عصرده نیظام‌المولک (نظام‌الملك) طرفیندن یازیلان سیاستنامه دؤولت رهبرلیگی و دؤولت ایشلری مؤوضوع ائدیلمیشدیر. سیاسی یازین و آراشدیرما عنعنه‌سی داها سوْنراکی دؤورلره قدر داوام ائتمیش، مثلاً عوثمان‌لی دؤولتینده سیخ بیر سیاستنامه و ایصلاحاتنامه عنعنه‌لری اورتایا چیخمیش‌دیر، موهیی-ی گولشنی (Muhyî-i Gülşenî)، حسن کافی ال-آک‌حیصاری (Hasan Kâfî el-Akhisârî)، کاتیپ چلبی (Kâtip Çelebi) کیمی آدلار شرق‌ده‌کی سیاست علمینه ایشتیراک ائتمیشلر.

ایتالیان اینتیباه اثناسیندا یازار ماكیاولی (Niccolò Machiavelli) یازدیغی شاه‌زاده (''Il Principe'') آدلی اثری ایله سیاست علمی تاریخی باخیمیندان اهمیتلی بیر یئره گلمیش‌دیر. اثرده موختلیف وضعیت‌لرده اقتدارا گلن حؤکم‌دارین هر وضعیته گؤره نلره (nələrə) قاباق‌دان تانیماسی لازیم اوْلدوغو، نئجه بیر سیاست ایزلمه‌سی لازیم اوْلدوغو آچیق‌لانیر. اوْرتا چاغ‌دا و سوْنراسین‌داکی دؤورده بیر چوْخ فرقلی سیاسی اقتدار فورماسی و دؤولت قورولماسی فرقلی ایسیم‌لرجه مودافیعه. مثلاً فران‌سیز حقوق‌شوناس ژئان بودین (Jean Bodin) اقتدار و دؤولت اوزرینه یازدیغی دؤولت اوزرینه آلتی کیتاب (''Les Six livres de la République'') آدلی اثری ایله تانینمیش، موطلق‌ییت‌چی‌لییه شیددت‌له مودافیعه ائتمیشدیر.

بیر علم اولاراق سیاست علمی خوصوصیله 19. عصرده آکادمیک معنادا قورولوشلانماغا باشلامیش، 1880-جی ایلده آبش-دا ایلک سیاست علمی مکتبی (حیصصه‌سی) قورولموش و داها سوْنرا 1903-جی ایلده آمریکا سیاست علمی بیرلیگی قورولموش‌دور. سیاست علمی اوزرینه آکادمیک ایشلر آرتاراق داوام ائتمیش، بیر چوْخ فرقلی بیلیم‌یورددا سیاست علمی بؤلوم‌لری آچیلمیش‌دیر.

==== پسیكولوژی ==== 
[[File:Canons of medicine.JPG| ابن-ی سینانین ال-قانون فی-تیب (تیببین قانونو) آدلی کیتابی‌نین 1484-جی ایل تاریخ‌لی لاتینجا بیر کوپیاسی. بۇ اثر عومومو اولاراق طیبی مؤوضوع ائتدیگی کیمی ایچینده کلینیکا پسیكولوژی باشدا اولماق اوزره پسیكولوژی ده مؤوضوع ائدیلمیشدیر.|thumb|left]]

بو گون پسیكولوژی (روان شناسی) علمی ایچری‌سینده مؤوضوع ائدیلن چوخو آنلاییش، حادیثه و فئنومئن آنتیک هیندیستان، چین و میصیر کیمی مدنیت‌لرده ده فلسفی ماراغا مظهر اوْلموشدور. افلاطون و آریستوتل (ارسطو) کیمی یونان فیلوسوف‌لاردا پسیكولوژی موختلیف مؤوضوعلارا یازین‌لارین و دوشونجه‌لرینده یئر وئرمیش‌لر.&lt;ref name=&quot;DescAndKant&quot;&gt;[http://www.psychology.sbc.edu/Descartes%20and%20Kant.htm &quot;Descartes and Kant: Philosophical Origins of Psychology.&quot; Sweet Briar College – Department of Psychology.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081202034336/http://www.psychology.sbc.edu/Descartes%20and%20Kant.htm |date=2008-12-02 }} URL erişim tarihi: 26 Temmuz 2008&lt;/ref&gt; بونونلا بیرلیکده پسیكولوژی‌ده کلینیکا &lt;ref&gt;Ibrahim B. Syed PhD, &quot;Islamic Medicine: 1000 years ahead of its times&quot;, ''[[The Islamic Medical Association of North America|Journal of the Islamic Medical Association]]'', 2002 (2), p. 2-9.&lt;/ref&gt; و تجروبی یاناشمالار&lt;ref name=Khaleefa&gt;Omar Khaleefa (Summer 1999). &quot;Who Is the Founder of Psychophysics and Experimental Psychology?&quot;, ''American Journal of Islamic Social Sciences'' '''16''' (2).&lt;/ref&gt; فاکتور اوْرتا عصرلردکی موسلمان علم آدام‌لاری طرفیندن باشلادیلمیش‌دیر.

عقل خسته‌خانالاری اولاراق تعیین اوْلونا بیله‌جک ایلک قوروم‌لار (تشکیلات‌لار) ایسلام توْرپاقلاریندا 8. عصرده اورتایا چیخمیش‌دیر.&lt;ref&gt;Ibrahim B. Syed PhD, &quot;Islamic Medicine: 1000 years ahead of its times&quot;, ''Journal of the International Society for the History of Islamic Medicine'', 2002 (2), p. 2-9 [7-8].&lt;/ref&gt; نئجه کی موسلمان حکیم‌لر ائرکن دؤورلردن اعتیباراً &quot;عقل خسته‌لیگی&quot; اولاراق تعبیر ائتدیک‌لری پوزوقلوق‌لارا قارشی موختلیف موعالیجه‌لر (تراپی‌لر)، اویغون‌لامالار (تطبیق‌لر) اینکیشاف ائتدیرمه‌یه باشلامیش‌دیر.&lt;ref name=Paladin&gt;A. Vanzan Paladin (1998), &quot;Ethics and neurology in the Islamic world: Continuity and change&quot;, ''Italial Journal of Neurological Science'' '''19''': 255-258 [257], Springer-Verlag.&lt;/ref&gt; احمد بین سئهل ال-بلخی (Ahmed bin Sehl el-Belhî) بدن و روح خسته‌لیکلرینی آییران و آیری-آیری آراش‌دیران، موباحیثه ائدن ایلک ایسیم‌لردن‌دیر؛ روحی خسته‌لیکلرین زامان ایچینده بدن‌ین خسته‌لنمه‌سینه‌ده یول آچا بیلجه‌یینی ده اورتایا آتمیشدیر.&lt;ref name=Talib&gt;Nurdeen Deuraseh and Mansor Abu Talib (2005), &quot;Mental health in Islamic medical tradition&quot;, ''The International Medical Journal'' '''4''' (2), p. 76-79.&lt;/ref&gt; بون‌دان باشقا بۇ گون دئپرئسسیا (افسردگی) اولاراق آدلان‌دیریلان پوزوق‌لوغو تعیین ائتمیش و ایکی تیپین‌دن بحث ائتمیشدیر: بیرینجی‌سی بیر ایتکی و یا موفقیت‌سیزلیک کیمی سبب‌لردن میدانا گله بیلن و پسیكولوژی یوللارلا موعالیجه ائدیله بیله‌جک دئپرئسسیا، دیگری ایسه سبب‌لری بیلینمه‌ین لاکین احتیمال‌لا فیزیولوژی سبب‌لردن اوْلان و فیزیکی طیب اوصول‌لاری‌لا موعالیجه ائدیله بیله‌جک اولان‌دیر.&lt;ref name=Talib/&gt; پسیكولوژی ساحه‌سینده بیر باشقا اهمیتلی علم آدامی دا ابن-ی سینادیر. ابن‌سینا، بۇ گون نؤروپسیکیاتریک حال‌لار کیمی معین ائدیلمیش هالوسیناسیون، اینسومنیا، مانع، کابوس، مئلانخولیا، دئمانس، ائپیلئپسیا، ایفلیج و ترئمور کیمی &lt;ref name=&quot;Safavi-Abbasi&quot;/&gt; بیر چوْخ وضعیتی آراشدیرمیش و تعیین ائتمیشدیر.

فیلوسوف رنه دکارت (René Descartes)، باتی‌دا پسیكولوژی‌نین موعاصیر فلسفی فورماسینین تمللری‌نین میدانا گلمه‌سینه ایشتیراک ائتمیشدیر.&lt;ref name=&quot;DescAndKant&quot;/&gt; موختلیف اثرلرینده اهمیتلی پسیكولوژی مساله‌لری اله آلان دکارت اؤزو بیر حکیم اولماسا دا موختلیف آناتومیا ایشلری ائتدیگی بیلینمکده‌دیر. اینگیلیس حکیم توماس ویلیس (Thomas Willis) ایسه طیبی بیر اینتیظام اولاراق پسیكولوژی‌نین اورتایا آتیلماسیندا موهوم رول اوینامیش، بئیین فونکسیالاری ایستیقامتینده پسیكولوژی‌یا یاناشما اولسون ائتدیگی سیخ آناتومیک ایشلرله اولسون پسیكولوژی‌یا بؤیوک قاتقی‌لاردا تاپیلمیش‌دیر. بون‌دان باشقا داها سوْنرالار تجروبی (ده‌نه‌ی‌سل) پسیكولوژی‌نین اینکیشافیندا جان لوک (John Locke) و دیوید هوم (David Hume) کیمی فیلوسوف‌لارین بؤیوک تأثیری اوْلموشدور.&lt;ref name=&quot;DescAndKant&quot;/&gt;

موعاصیر چاغا یاخینلاشارکن اورتایا چیخان و خوصوصیله پسیكولوژی پوزوقلوق وضعیت‌لرینده بیر موعالیجه اولاراق اورتایا چیخان هیپنوتیزم ایله فرئنولوژی کیمی بوداق‌لار موذاکیره مؤوضوع‌سو اوْلموش، خوصوصیله‌ده بونلارین جیددی اولاراق تأثیرلی اوصوللار اوْلوب-اولمادیغی و هر هانسی بیر علمی دایاغی‌نین تاپیلیب-تاپیلمادیغی موذاکیره ائدیلمیشدیر. داها سوْنرالار اورتایا چیخان آلمان تجروبی پسیكولوژی حرکتی پسیكولوژی‌یا اهمیتلی قاتقی‌لاردا تاپیلمیش‌دیر. بۇ زاماندا رئال‌لاشان و خوصوصیله نئورولوژی قورولوشا دایر آناتومیک و فیزیولوژی گؤروش‌لر پسیكولوژی‌نی موثبت تأثیر ائتمیشدیر. آلمان حکیم ویلیام وونت (Wilhelm Wundt) 1879-اونجو ایل‌ده ایلک تجروبی پسیكولوژی لابوراتوریاسینی آچاراق بیر قانونا ایمضا آتمیشدیر.&lt;ref&gt;[http://www.indiana.edu/~intell/wundt.shtml &quot;Wilhelm Wundt.&quot; &lt;span style=&quot;text-decoration:underline;&quot;&gt;Indiana University&lt;/span&gt;. Biographical Profiles; Human Intelligence.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080915133709/http://www.indiana.edu/~intell/wundt.shtml |date=2008-09-15 }} URL erişim tarihi: 26 Temmuz 2008.&lt;/ref&gt; 1890 لاردان باشلایاراق آوستریالی (استرالیالی) حکیم زیگموند فروید (Sigmund Freud) ایسه پسیک‌آنالیز اولاراق آدلاندیردیغی یاناشما ایله پسیكولوژی‌یا یئنی بیر ایستیقامت قازاندیرمیش‌دیر. هر نه قدر پسیک‌آنالیزه علمی مؤوقعیی هله موباحیثه‌لی اولسا دا &lt;ref&gt;[http://allpsych.com/journal/psychoanalysis.html Ventura, Thomas. &quot;Psychoanalysis.&quot; &lt;span style=&quot;text-decoration:underline;&quot;&gt;ALLPsych Online: The Virtual Psychology Classroom&lt;/span&gt;.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081001014144/http://allpsych.com/journal/psychoanalysis.html |date=2008-10-01 }} URL erişim tarihi: 26 Temmuz 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www3.interscience.wiley.com/journal/120056013/abstract?CRETRY=1&amp;SRETRY=0 Bloomfield, T. M.. &quot;Psychoanalysis: A Human Science?&quot; &lt;span style=&quot;text-decoration:underline;&quot;&gt;Journal for the Theory of Social Behaviour&lt;/span&gt;.]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} URL erişim tarihi: 26 Temmuz 2008.&lt;/ref&gt; پسیک‌آنالیزه موختلیف مولاحیظه‌لری و آنلاییش‌لاری عومومو معنادا باتی مدنیتینده اهمیتلی بیر یئر قازانمیش‌دیر. یئنه 1890لاردا ایت‌لرده ائتدیگی تجروبه‌لرله ایوان پاولوف (İvan Pavlov) کلاسیک شرط‌لندیرمه موفقیت‌لی بیر شکیل‌ده گؤسترمیش‌دیر. نئجه کی داها سوْنرادا اینسان خاریجی پریمات‌لار، پیشیک‌لر و ایت‌لر کیمی موختلیف حئیوان‌لار پسیكولوژی تجروبه‌لرینده ایستیفاده ائدیلمیشدیر.

==== آنتروپولوژی ====

هر نه قدر آنتروپولوژیک (اینسان شوناس‌لیق) منشایی قرب‌دکی ایشیقلانما مۆدت ی و داوامین‌داکی ائرکن دؤور موعاصیر دوشونجه‌لری ایلیشکیلندیریلسه ده، بۇ دؤورلردن چوْخ اول بۇ گون آنتروپولوژی ایچری‌سینده ایشتیراک ائدن مؤوضوعلارا داییر آراشدیرمالار ائدیلمیشدیر. مثلاً ال-بیرونی هیند یاریم‌آداسی‌نین خالق‌لاری، عنعنه‌لری و دین‌لری اوزرینه بیر چوْخ آراشدیرمادا تاپیلمیش‌دیر و عومومو اولاراق آنتروپولوژی ساحه‌سینه گیره‌جک چوْخ موختلیف آراشدیرما و ایشلری نتیجه‌سینده زامان-زامان &quot;ایلک آنتروپولوق&quot; اولاراق خاطیرلانمیش‌دیر.&lt;ref&gt;Akbar S. Ahmed (1984). &quot;Al-Beruni: The First Anthropologist&quot;, ''RAIN'' '''60''', p. 9-10.&lt;/ref&gt; بیرونی، اوْرتا دوغو (خاورمیانه)، آرالیق دنیزی (آغ دنیز) حؤوزه‌سی و گونئی آسیا مدنیت و دین‌لری اوزرینه اهمیتلی موقاییسه‌لی آراشدیرمالار ائتمیشدیر. بون‌دان باشقا ابن خلدون ایله بیرلیکده بیرونی بعضی عالیم‌لر طرفیندن ایسلام آنتروپولوژی‌سی‌نه ائتدیک‌لری قاتقی‌لار سببی‌له اؤوولموشدولار.&lt;ref&gt;Richard Tapper (1995). &quot;Islamic Anthropology&quot; and the &quot;Anthropology of Islam&quot;, ''Anthropological Quarterly'' '''68''' (3), Anthropological Analysis and Islamic Texts, p. 185-193.&lt;/ref&gt;

نظری اولاراق آنتروپولوژیک اینکیشافی طبیعت تاریخین‌دن دوغولموش‌دور و ایلک دؤورلرده خوصوصیله آوروپالی گوج‌لرین نظارتینده اوْلان کولونیالارداکی حیاتین، یئرلی اینسانلارین و اونلارلا علاقه‌دار فاکتلاری (مدنیت، دیل، دین کیمی) آراشدیریلماسینی ایچرمیشدیر. آنتروپولوژی 19. عصرده اینکیشاف ائتمیش، خوصوصیله 1860 لارداکی علمی اینکیشاف‌لاردان، خوصوصیله ده بیولوژی و فیلولوژی کیمی بوداق‌لارداکی اینکیشاف‌لاردان، تاثیرلنمیش‌دیر.&lt;ref name=&quot;antroBrit&quot;&gt;&quot;anthropology.&quot; &lt;span style=&quot;text-decoration:underline;&quot;&gt;Encyclopædia Britannica&lt;/span&gt;. 2008. Encyclopædia Britannica Online. 29 Jul. 2008 &lt;http://www.britannica.com/EBchecked/topic/27505/anthropology&gt;. URL erişim tarihi: 29 Temmuz 2008.&lt;/ref&gt; قاباقجیل آنتروپولوگ‌لاردان اینگیلیس‌لی ادوارد بورنئتت تیلور (Edward Burnett Tylor)، داروین‌ین تکامول قایداسینی اساس گؤتوره‌رک آنتروپولوژیک چیخارام‌لار ائتمیش، مدنیتین اینکیشافی ایدراکین اینکیشاف‌ینین دوغرو موطناسیب اوْلدوغونو مودافیعه ائتمیشدیر .&lt;ref name=&quot;antroBrit&quot;/&gt; همچینین موعاصیر بعضی چؤل و یا اووچو-توپلاییجی خالق‌لاری تکامول اینکیشاف باخیمیندان گئری‌ده گؤروب، پریمیتیف یعنی &quot;ایبتیدایی&quot; کیمی قیمتلندیرمیش‌دیر.&lt;ref name=&quot;antroBrit&quot;/&gt; 19. عصر و 20. عصرین اول‌لرینده آنتروپولوژی نیسبی‌لیک ایجتماعی معنادا داها آز اینکیشاف ائتمیش اولاراق گؤرولن خالق‌لار اوزرینه سیخلاشماغا داوام ائتدی.&lt;ref name=&quot;antroBrit&quot;/&gt; 20. عصرین ایکینجی یاری‌سیندا آنتروپولوق‌لار داها اۆچونجو دونیا اؤلکه‌لرین‌دکی داها مورککب ایستروکتورلارلا (سازه‌لرله) ماراقلانماغا باشلامیش، داها سوْنرالار، 1970 لرله بیرلیکده، موعاصیر قرب اؤلکه‌لرینی آنتروپولوژیک اولاراق آراشدیرماغا باشلامیش‌لار کی آنتروپولوژی اۆچون بؤیوک بیر آددیم اوْلموشدور.&lt;ref name=&quot;antroBrit&quot;/&gt; موعاصیر آوروپا و قوزئی آمریکا اؤلکه‌لرینده فوکوس‌لانان آنتروپولوژی ایشلرینده گرک عومومو اولاراق جمعیت، ایسترسه‌ده اتنیک و دینی آزلیق‌لار مؤوضوع ائدیلمیشدیر؛ &lt;ref name=&quot;antroBrit&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://www.indiana.edu/~wanthro/URBAN.htm Al-Zubaidi, Layla. &quot;Urban Anthropology – An Overview.&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080916220034/http://www.indiana.edu/~wanthro/URBAN.htm |date=2008-09-16 }} URL erişim tarihi: 29 Temmuz 2008.&lt;/ref&gt; بونو دا بعضی‌لری باتی، کولونیالاری آراشدیران آنتروپولوژیک قربی آراشدیران و باتی پئرسپئکتیولری، کانی‌لاری باتی اولمایان‌لار داوام‌لی اولاراق سینانان بیر دالا چئوریلمه‌سی اولاراق شرح اوْلونموشدور.&lt;ref name=&quot;antroBrit&quot;/&gt;

=== گونوموزه دوغرو === 
[[File:Solvay conference 1927.jpg|20. عصرین ان اهمیتلی آراشدیرما ساحه‌لرین‌دن کوانتوم مئکانیكی مؤوضوع‌لو سولوای (Solvay) کونفرانسین‌دان بیر فوتوشکیل. شکیل‌دکی شخص‌لر دؤورون اهمیتلی علم آدام‌لاری‌دیر و بؤیوک بیر قیسیمی نوبئل موکافاتی دا آلمیش آدلاردیر. سول‌دان ساغا:&lt;br/&gt;
1. sıra: Auguste Piccard, Émile Henriot, Paul Ehrenfest, Edouard Herzen, Théophile de Donder, Erwin Schrödinger, Jules-Émile Verschaffelt, Wolfgang Pauli, Werner Heisenberg, Ralph H. Fowler, Léon Brillouin,

2. sıra: Peter Debye, Martin Knudsen, William Lawrence Bragg, Hendrik Anthony Kramers, Paul Dirac, Arthur Compton, Louis de Broglie, Max Born, Niels Bohr

3. sıra: Irving Langmuir, Max Planck, Marie Curie, Hendrik A. Lorentz, Albert Einstein, Paul Langevin, Ch. E. Guye, Charles Thomson Rees Wilson, Owen Willans Richardson|thumb|300px]]

20. عصرین باش‌لارین‌دان اعتبارن علم‌ده‌کی ایره‌لی‌له‌ییش‌لر بؤیوک سورعت قازانمیش و آکادمیک موحیطین، داها الوئریش‌لی بیر آراشدیرما موحیطینه قوووشماسی بۇ ایره‌لی‌لمه‌یی تئتیکله‌میشدیر. علم‌ایله مشغول اولماق بیر پرئستیژ حالینا گلمه‌یه باشلامیش و تأثیرلرینی گؤسترمه‌یه باشلامیش‌دیر. آلفرئد نوبئل‌ین (Alfred Nobel) وصیتی اوزرینه 1901 دن اعتباراً وئریلن نوبئل موکافات‌لاری علمین پرئستیژ ایستیقامتینی سرگی‌لر.&lt;ref&gt;[http://nobelprize.org/alfred_nobel/timeline/index.html nobelprize.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080904063535/http://nobelprize.org/alfred_nobel/timeline/index.html |date=2008-09-04 }} Nobel Ödülü resmi sitesindeki ''Alfred Nobel'' bölümü. (İngilizce)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://nobelprize.org/index.html, nobelprize.org]{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Nobel Ödülü resmi sitesi.&lt;/ref&gt; بۇ تیپ موکافات‌لارلا، علم‌ه اوْلان تشویق آرتدیریلماقدا و آراشدیرمالار اۆچون لازیم پول‌لار تامین ائدیلمه‌یه چالیشیلیر.

==== علمین مودرن‌لشمه‌سی‌نده رولو اولان‌لار ====

رادیولوژی قوروجوسو اوْلان ماری كوری‌نین (Marie Curie) علمه ائتدیگی قاتقی‌لار کیمیا ساحه‌سینده بؤیوک عکس-صدا اویاندیرمیش‌دیر. رادیواکتیویته ساحه‌سین‌ده‌کی ایشلری اونا، 1903-جی ایل‌ده فیزیک ساحه‌سینده و 1911-جی ایلده کیمیا ساحه‌سینده نوبئل قازاندیرمیش‌دیر.&lt;ref&gt;[http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1903/ nobelprize.org] (The Nobel Prize in Physics 1903) Nobel Ödülü resmi sitesindeki 1903 Fizik Ödülü sayfası. (İngilizce)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1911/ nobelprize.org] (The Nobel Prize in Chemistry 1911) Nobel Ödülü resmi sitesindeki 1911 Kimya Ödülü sayfası. (İngilizce)&lt;/ref&gt; آلبئرت انشتین‌ین آلمان آننالئن دئیر پیسیک (''Annalen der Pysik'') ژورنالیندا نشر اوْلونان ایشیغین مئیدانا گلمه و چئوریلمه‌سی اوزرینه بیر فیکیر، &lt;ref&gt;[[Albert Einstein]] Annalen der Physik 17, 132 (1905), Über einen die Erzeugung und Verwandlung des Lichtes betreffenden heuristischen Gesichtspunkt.&lt;/ref&gt; مولئکول اؤلچولری‌نین یئنی بیر تعیین ائتمه‌سی &lt;ref&gt;[[Albert Einstein]] Annalen der Physik 17, 549 (1905), Über die von der molekularkinetischen Theorie der Wärme geforderte Bewegung von in ruhenden Flüssigkeiten suspendierten Teilchen.&lt;/ref&gt; و حرکت‌لی جیسیم‌لرین الکترودینامیكی &lt;ref&gt;[[Albert Einstein]] Annalen der Physik 17, 891 (1905), Zur Elektrodynamik bewegter Körper.&lt;/ref&gt; باش‌لیق‌لاری آلتین‌داکی مقاله‌لری فیزیک علمی اۆچون یئنی بیر صحیفه‌نین آچیلماسینا سبب اولوردو. عومومو نیسبی‌لیک و خوصوصی نیسبی‌لیک، انشتین طرفیندن فیزیکایا تقدیم ائدیلن ان قاریشیق و ان سیررلی نظریه‌لردن ساییلیر. هله‌ده موذاکیره‌لره سبب اولسا دا عصرین ان اهمیتلی علم آدام‌لارین‌دان ساییلان انشتین، 1921 ده فوتوالکتریک تأثیر حادیثه‌سینه گتیردیگی شرح ایله نوبئل موکافاتینا لاییق گؤرولموشدور.&lt;ref&gt;[http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1921/ nobelprize.org] (The Nobel Prize in Physics 1921) Nobel Ödülü resmi sitesindeki 1921 Fizik Ödülü sayfası. (İngilizce)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://galileo.phys.virginia.edu/classes/252/photoelectric_effect.html The Photoelectric Effect]&lt;/ref&gt;

اوشاقلیغین‌دان اعتبارن ریاضیاتا اوْلان فعالیتلری، كارل فریئدریك گاوسسو (Carl Friedrich Gauss) بۇ علمین یاپیتاش‌لارین‌دان بیری حالینا گتیرمیش‌دیر.&lt;ref&gt;[http://www.corrosion-doctors.org/Biographies/GaussBio.htm Gauss'un biyografisi.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070714225917/http://www.corrosion-doctors.org/Biographies/GaussBio.htm |date=2007-07-14 }} (İngilizce)&lt;/ref&gt; گاوسس، عددلر نظریه‌سی، آنالیز، دیفئرئنسیال هندسه، ژئودئزی، مانیئتیزما و آسترونومی مؤوضوعلاریندا اهمیتلی قاتقی‌لار ائتمیشدیر. ریاضیات ساحه‌سینده‌کی ایره‌لی‌له‌ییش‌لر، گاوسس‌دان اعتبارن داها فرقلی بیر حال آلماغا باشلامیش و اونون شاگیردلرین‌دن اوْلان بئرنهارد ریئماننین (Bernhard Riemann) یاراتدیغی هندسه سایه‌سینده نیسبی‌لیک نظریه‌سی اینکیشاف ائتمیشدیر.&lt;ref&gt;[http://www.usna.edu/Users/math/meh/riemann.html Bernhard Riemann] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071130011725/http://www.usna.edu/Users/math/meh/riemann.html |date=2007-11-30 }} Bernhard Riemann'ın çalışmaları. (İngilizce)&lt;/ref&gt;

20. عصرده سرینیواسان آیانگار رامانوژان (Srinivasa Aiyangar Ramanujan) 3000 ده اوزرینده نظریه اینکیشاف ائتدیرمیش؛ هیپئرگئومئتریک (hipergeometrik seriler) سئری‌لر، ساده عدد نظریه‌سی، قاما فونکسیاسی کیمی ریاضیاتین بیر چوْخ فرقلی بوداغیندا اهمیتلی کشفلری اوْلموشدور. کورت گؤدئل‌ین (Kurt Godel) ائکسیک‌لیک تئورئمی ریاضیات‌دا چوْخ اهمیتلی بیر یئره مالیک‌دیر. گودئل، 20. عصرین ریاضیات باخیش بوجاغینی ده‌ییش‌دیرن تئورئمینی، پرینسیپیا ماتئماتیكا گیبی سیستم‌لرین بیچیم‌سل اولاراق قرار وئریلمه‌یه‌ن مولاحیظه‌لری اوزرینه (''Principia Mathematica Gibi Dizgelerin Biçimsel Olarak Karar Verilemeyen Önermeleri Üzerine'')&lt;ref&gt;Über formal unentscheidbare Sätze der Principia Mathematica und verwandter Systeme I. [http://en.wikipedia.org/wiki/On_Formally_Undecidable_Propositions_of_Principia_Mathematica_and_Related_Systems İngilizce Vikipedideki açıklaması]&lt;/ref&gt; باش‌لیغی آلتین‌داکی حکیمه مقاله‌سینده بیلدیرمیش‌دیر. عومومو اولاراق 20. عصرده کومپلئکس‌لیک نظریه‌سی، اویون نظریه‌سی، توپولوژی کیمی بیر چوْخ یئنی ریاضیات ساحه‌سی و ایش ساحه‌سی مئیدانا چیخمیش‌دیر.

1953-جی ایل‌ده د.ائن.ائی DNA -نین قورولوشونو تاپان علم آدام‌لاری فرانسیس كریك (Francis Crick) &lt;ref&gt;[http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1962/crick-bio.html nobelprize.org] Nobel Ödülü resmi sitesindeki ''Francis Crick'' bölümü. (İngilizce)&lt;/ref&gt;، جئیمز واتسون (James Dewey Watson) &lt;ref&gt;[http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1962/watson-bio.html nobelprize.org] Nobel Ödülü resmi sitesindeki ''James Dewey Watson'' bölümü. (İngilizce)&lt;/ref&gt; و ماریس ویلكینز (Maurice Wilkins) &lt;ref&gt;[http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1962/wilkins-bio.html nobelprize.org] Nobel Ödülü resmi sitesindeki ''Maurice Wilkins'' bölümü. (İngilizce)&lt;/ref&gt; ژنئتیک ساحه‌سینده‌کی اینکیشاف‌لارا بؤیوک ایشتیراک ائتمیشلر. ژنئتیک معلوماتی داشییان د.ائن.ائی DNA نین حللی، عصرین ان اهمیتلی علمی ایشلرین‌دن بیریدیر. ژنتیکنین یئنی تئكنولوژی شرط‌لرده ایره‌لی‌لمه قئیدائتمه‌سی‌له خسته‌لیکلرین داها مئیدانا گلمه‌دن تثبیتی مومکون اولا بیله‌جک.

==== مودرن لشمه‌یه ایستیفاده ائدیلن متودلار ==== 
[[File:Revolving light microscope.jpg|thumb|right|120px| بیر میکروسکوپ]]

علمین آرتدیقجا لازیم‌لی مئكانیزم‌لر چوخالمیش و یئنی متودلار اورتایا چیخمیش‌دیر. آز قالا هر ساحه‌ده ایستیفاده ائدیلمه‌یه باش‌لانان تئكنولوژی، عددی علملرین ان بؤیوک کؤمک‌چی‌لرین‌دن بیری حالینا گلمیش‌دیر. سون زامانلاردا طیب، ژنئتیک و مولکول‌ئر بیولوژی ساحه‌سینده گؤستریلن ایره‌لی‌لمه‌ده تئكنولوژی‌نین پایی بؤیوکدور. ایلک زامانلارا باخدیغیمیزدا فیزیک و کیمیا لابوراتوارلاریندا ایستیفاده ائدیلن ساده جیهازلار اساس داش‌لارین مئیدانا گلمه‌سینه کؤمک‌چی اوْلدولارسادا، یئنی دؤور علمی‌نین ان اوست سوییه‌ده‌کی واسیطه‌لری ایستیفاده ایره‌لی‌لمه‌یی سورعتلندیرمیش و گونوبیرلیک حالا گتیرمیش‌دیر.

میکروسکوپون گلیشدیریلمه‌سی‌له یارادیلان الکترون میکروسکوپ‌لارین علمی واسطه باخیمیندان اهمیتلی بیر ایره‌لی‌لمه‌دیر. شرط‌لرین مئیدانا گلمه‌سی‌له بیرلیکده آرتان سیستماتیک نیظام، علمین ایره‌لی‌لمه‌سی‌نه قاتقی تامین ائتدیگی کیمی اینسان‌لیق ایچینده اهمیتلی اینکیشاف‌لاری اؤزو ایله گتیرمک‌ده‌دیر. تلسکوپون &lt;ref&gt;[http://astronomy.science.ankara.edu.tr/astro/turkce_ast/ders/genel_ders/win_ders11.html Teleskop nedir?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070629203334/http://astronomy.science.ankara.edu.tr/astro/turkce_ast/ders/genel_ders/win_ders11.html |date=2007-06-29 }} (Türkçe)&lt;/ref&gt; ایلک گون‌لرین‌دن بری‌دیر کئچیردیگی تکامول کوسموسون (كیهان) درین‌لیکلرینه چاتمامیزی تامین ائتمیش و قاران‌لیق بیلینمه‌یه‌نین ایچین‌دکی سیرلری چؤزمه‌میزه کؤمک‌چی اوْلموشدور. بیلگی‌سایار (کامپیوتئر) تئكنولوژی‌سی‌نین اینکیشافی علمین فایدا ساحه‌سینه گیرن بیر باشقا سیستم‌لر یوماغینی یارادیر. . بیلگی‌سایار کومکی آسان‌لاشان آنالیزلر و سند خط‌لرینه آسان شکیلده چاتیلماسی، ائدیلن علمی ایشلرده زامان قازانجینی تامین ائدر. بۇ زامان قازانجی طیب ساحه‌سینده اهمیتلی بیر فاکتوردور، خسته‌لیکلرین دیاقنوزو و موعالیجه اوصوللاری‌نین درحال اینکیشافی چوْخ اهمیتلی‌دیر.

== علملرین صینیف‌لاندیریلماسی == 
[[File:Aristoteles Louvre.jpg| مرمر آریستوتل (ارسطو) پورتره‌سی.|thumb|150px]]
[[File:Francis Bacon.jpg|thumb|150px| اینگیلیس فیلوسوف فرانسیس باكون‌ین پورتره‌سی]]

علملرین صینیف‌لاندیریلماسی (و یا علملرین تصنیفی) خوصوصیله علم فلسفه‌سینده اهمیتلی بیر یئر توتموش، بیر چوْخ فیلوسوف فرقلی تمللرده یولا چیخاراق فرقلی علم تصنیفلرینه چاتمیش‌لار. گرک کؤهنه یونان فلسفه‌سی ایسترسه‌ده داها سوْنرا بۇ فلسفه‌نین تمللرینی اینکیشاف ائتدیرن ایسلام فلسفه‌سی‌نین مشائی مکتبینده علملرین تصنیفی اؤزونه یئر تاپمیش‌دیر. علملرین تصنیفی‌له مشغول اوْلان آریستوتل ان اساس علمین فلسفه اوْلدوغو، بیلیم‌لرین‌سه عومومو اولاراق اوچ اساس کاتقوریادا قیمت‌لندیری‌له مودافیعه ائتمیشدیر. بۇ اوچ کاتقوریا نظری، پراکتیکی و پوئتیک علملر کاتقوریالاری‌نین. بونا گؤره نظری علملر کاتقوریاسیندا مئتافیزیک، ریاضیات و فیزیک ایشتیراک ائدرکن، پراکتیک علملرده اینسان فعل‌لری‌نین رهبرلیگی‌له علاقه‌دار علملر ایشتیراک ائدر. سون اولاراق پوئتیک علملر کاتقوریاسی ایله قصد ادبیات‌دیر و شعر و رئتوریک کیمی علملری ائحتیوا ائدیر. ایستواجی‌لاردا علملرین تصنیفین‌دن اوچ اساس کاتقوریایا سؤیکه‌نیرلر، اونلارین ایره‌لی سوردوگو کاتقوریالار فیزیکا، ائتیک و منطیق کاتقوریالاری‌دیر. ارسطوجو فلسفه‌نی اساس ائدن مشائی مکتبین‌دن ابن سینا ایسه علملرین بنزری شکیل‌ده، ایکی اساس کاتقوریایا آییریر: نظری و پراکتیک &lt;ref name=&quot;Sina&quot;&gt;[http://kutuphane.uludag.edu.tr/Univder/PDF/ilh/2000-9(9)/htmpdf/M-24.pdf Peker, Hidayet. &quot;İbn Sina'nın Bilimler Sınıflaması&quot;.]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} T.C. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi. Sayı:9. Cilt:9. 2000. URL erişim tarihi: 21 Mayıs 2008.&lt;/ref&gt;. دؤورده علم فلسفه آیریلماسی اولمادیغی اۆچون، بنزری شکیل‌ده، تمل‌ده وار اوْلان فلسفه‌دیر و نظری فلسفه (و یا نظری فلسفه) مئتافیزیک، ریاضیات و فیزیک علملرینی ائحتیوا ائدرکن، پراکتیک فلسفه (و یا عملی فلسفه) ائو رهبرلیگی، سیاست علمی و اخلاق علمینی ایحاطه ائدر &lt;ref name=&quot;Sina&quot; /&gt;. مشائی ائکولدئکی دیگر فیلوسوف‌لاردا، مثلاً فارابی و ابن روشد، علملر تصنیفین‌دن بنزری بیر شکیل‌ده، بؤیوک اؤلچوده ارسطوجو اساس‌دا اله آلمیش‌لار &lt;ref name=&quot;ihvan&quot;&gt;[http://www.e-sosder.com/dergi/2141-59.pdf Aydın, Hasan. &quot;İhvân es-Safâ'da Bilim Eğitimi, Amacı ve Bilim Sınıflaması.&quot; OMÜ Sinop Egitim Fakültesi.]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} URL erişim tarihi: 21 Mayıs 2008.&lt;/ref&gt;. 10. عصرده اورتایا چیخان ایسلام فلسفه‌سی و علملرینده آنسیکلوپئدیجی قاباقجیل‌لار اوْلان اخوان الصفا حرکتی ائنسیکلوپئدیک کوللیات‌لارینی یارادارکن اورتایا معین بیر علم تصنیفی اورتایا قویموش لاکین بۇ تصنیفی دیگر ایسلام فلسفه مکتبلریندن فرقلی اولاراق تام آریستوتل اساسلی ائتمه‌میش‌لر؛ بۇ تصنیف‌ده آریستوتل‌ین اورتایا قویدوغو علم تصنیفی یالنیز فاکتور تصنیفلردن‌دیر &lt;ref name=&quot;ihvan&quot;/&gt;. اخوان الصفانین اورتایا قویدوغو تصنیف ده اوچ کاتقوریا ایستیفاده: پراکتیک-ائییتیم‌سل علملر کاتقوریاسی (الر-ریاضی)، (قویولموش) شریعت (''es-ser’iyye el-va’ziyye'')، و سون اولاراق حقیقی فلسفه (ال- فلسفه ال-حاکئکیه – ''el-felsefe elhakîkiyye'') &lt;ref name=&quot;ihvan&quot;/&gt;. بۇ کاتقوریالاردان بیرینجی‌سی فردین و جمعیتین پراکتیک حیاتی‌لا علاقه‌دار علملردیر و ائییتیم سل علملری ده ائحتیوا ائدرلر؛ اخلاق علمی (ائتیك) باشدا اولماق اوزره، دیل علملری، شعر و عروض کیمی ادبیات ساحه‌لری، کیمیا و حساب کیمی عددی علملر، تیجارت و زاناات‌لارلا بیرلیکده صنعتلر بۇ کاتقوریایا داخیلدیر &lt;ref name=&quot;ihvan&quot;/&gt;. اخوان الصفا دوشونجه‌سینده میستیک قایدالارین اهمیتلی بیر یئره صاحب اولماسی سببی‌له جادو، آسترولوژی کیمی شئی‌لرده بۇ کاتقوریادا بیر علم اولاراق ساییلمیش‌دیر &lt;ref name=&quot;ihvan&quot;/&gt;. ایکینجی کاتقوریا اوْلان قویولموش شریعت دینی علملری و یوللاری داخیلدیر؛ قوران ایله علاقه‌دار علملر اوْلان تنزیل، شرح کیمی علملرین یانیندا فیقه و احکام کیمی عملی ایسلام علملری و تصوووف ایله یوخو شرحی کیمی داها میستیک دینی یوللار &lt;ref name=&quot;ihvan&quot;/&gt;. حقیقی فلسفه ایسه کلاسیک علملر تصنیفی بنزری بیر تصنیف مالیک‌دیر اؤز ایچینده و دؤرد آنا قولا آیریلیر: ریاضیات، منطیق، طبیعت علملری و ایلاهیات&lt;ref name=&quot;ihvan&quot;/&gt;.

فیلوسوف فرانسیس باكون دا علملرین تصنیفی مؤوضوع‌سونا توخونموش، علملری صینیف‌لاندیریرکن آرالاریندا علاقه قوردوغو اینسانی قابیلیت‌لرله (human faculties''&quot;) اساس آلمیشدیر. بونا گؤره اوچ تمل اینسانی قابیلیت &quot;یادداش&quot;، &quot;خیال گوجو&quot; و &quot;عقل&quot; دیر. یادداش تاریخ علملرینه برابر گلرکن، خیال گوجو پوئتیک علملره عقل ایسه فلسفه‌یه اویغون گلیر &lt;ref name=&quot;db&quot;&gt;[http://www.db.dk/bh/Core%20Concepts%20in%20LIS/articles%20a-z/classification_of_the_sciences.htm &quot;Classification of the sciences&quot;.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100324172907/http://www.db.dk/bh/Core%20Concepts%20in%20LIS/articles%20a-z/classification_of_the_sciences.htm |date=2010-03-24 }} URL erişim tarihi: 21 Mayıs 2008.&lt;/ref&gt;. ائله ائتدیگی تمللر سببی‌له باكونون تصنیفی پسیكولوژی اساسلی بیر تصنیف اولاراق شرح اولونموشدور &lt;ref name=&quot;db&quot;/&gt;. باكونون آیریمی داها سونرالار اورتایا چیخان ائنسیکلوپئدیک ایشلری ایله یاناشی علم تصنیفی ایشلرینده ده تأثیرلی اولموشدور؛ مثلاً فران‌سیز آنسیکلوپئدیست‌لرین (عنعنه‌سی) باكونون تصنیفین‌دن ایستیفاده ائدیب‌لر &lt;ref name=&quot;db&quot;/&gt;.

موعاصیر دؤوره دوغرو ان ایحاطه‌لی و اهمیتلی علم صینیف‌لامالارین‌دان بیری آمریکالی فیلوسوف و علم آدامی ج. س. پئیرجئ طرفیندن ائدیلمیشدیر&lt;ref name=&quot;db&quot;/&gt;. پیرس (C. S. Peirce) علم صینیف‌لاماسیندا، نؤوعلرین تصنیف ائدیلمه‌سینده کوللانی‌لانا پارالئل بیر سیستم قورموش‌دور: بوداق، صینیف، سیرا، فامیلیا، جینس و نؤوع &lt;ref name=&quot;Atkins&quot;&gt;[http://muse.jhu.edu/journals/transactions_of_the_charles_s_peirce_society/v042/42.4atkins.html Atkins, Richard Kenneth. &quot;Restructuring the Sciences: Peirce's Categories and His Classifications of the Sciences.&quot; Fordham University.] URL erişim tarihi: 24 Mayıs 2008.&lt;/ref&gt;. مثلاً 1902-جی ایل تاریخ‌لی صینیفلاندیرماسیندا آریفمئتیک (''Aritmetik'') بیر علم اولاراق نظری ساحه‌سی‌نین، ریاضیات صینیفینده ایشتیراک ائدن سون‌سوز کولئکسیون‌لار کومانداسینین آلت کوماندالارین‌دان بیریدیر &lt;ref name=&quot;Atkins&quot;/&gt;. بۇ صینیف‌لاندیرمادا، ایکی اساس بوداق مؤوجوددور و علم آنلاییشی بۇ ایکی آنا دالا آیری‌لار: نظری و پراکتیک. داها سونرا بۇ ایکی بوداق، باشقا آلت بوداق‌لارا بؤلونور و تصنیف ائتمه صینیف و کوماندالارلا داوام ائدیر &lt;ref name=&quot;Atkins&quot;/&gt;. 1903ده‌کی علمی تصنیفاتی، بنزشمک‌له بیرلیک ده داها فرقلی‌دیر؛ بوتون آیریشمالار اوچ‌لودور و خوصوصیله كومته‌نین علمی صینیفلاماسین‌دان تاثیرلنمیش‌دیر &lt;ref name=&quot;Atkins&quot;/&gt;.

بو گون عومومو کئچر قبول گؤرن بیر علم صینیفلاماسی (یعنی علملرین تصنیفی) یوخ‌دور&lt;ref name=&quot;db&quot;/&gt;؛ نئجه کی بعضی فیلوسوف‌لار علم صینیفلاماسی فیکری باخیمیندان موختلیف پروبلملر اولدوغونو قارشییا قویموش‌دور &lt;ref name=&quot;db&quot;/&gt;. علملرین تصنیف ائدیلمه‌سی اوزرینه ایشلر و ماراق ده 20. عصرین باش‌لاریندا بؤیوک اؤلچوده سونا چاتمیش‌دیر &lt;ref name=&quot;db&quot;/&gt;. علمین اؤیردیلمه‌سینه و اویره‌دیلمه‌سی‌نده، اینضیباتی واحیدلرین آیریشدیرماسیندا موعاصیر بیلیم‌یوردلاردا عومومییت‌له بیر نئچه آنا دال معین ائدیلیر و علاقه‌دار علملر بۇ بوداق‌لارین آلتیندا چالیشیرلار: فن علملری، سوسیال علملر، تئكنولوژی (کی بونا عومومییت‌له موهندیس‌لیک ده داخیل ائدیلیر) و صنعت ایله بشری علملر؛ سیخلیقلا طیب دا اؤز باشینا بیر بوداق اولاراق بۇ دال‌لاشمادا ایشتیراک ائدر&lt;ref name=&quot;db&quot;/&gt;.

== علم فلسفه‌سی ==

علم فلسفه‌سی، علم آنلاییشی‌نین و یا علم ساحه‌لری‌نین مضمون‌لاری‌نی، تمللری‌نی، نتیجه‌لری‌نی، تطبیقلری‌نی و بونلارلا علاقه‌دار یاناشمالاری و اوصوللاری فلسفی معنادا ایرده‌له‌ین فلسفه دالینا وئریلن آددیر &lt;ref name=&quot;philGale1&quot;&gt;Willermet, Cathy. &quot;Science, Philosophy of.&quot; Encyclopedia of Anthropology. Ed. H. James Birx. Vol. 5. Thousand Oaks, CA: Sage Reference, 2006. 2062-2065. Gale Virtual Reference Library. Gale. 28 Mayıs 2008.&lt;/ref&gt;. خوصوصیله علم تاریخی‌نده اهمیتلی بیر یئره صاحب اوْلان علم فلسفه‌سی، عومومو اولاراق &quot;علم&quot; آنلاییشی ایله علاقه‌لی اوْلان بیله‌جه‌یی کیمی معین بیر علم ساحه‌سی ایله علاقه‌لی (مثلاً بیولوژی فلسفه‌سی &lt;ref&gt;Lennox, James. &quot;Philosophy of Biology.&quot; &lt;span style=&quot;text-decoration:underline;&quot;&gt;Encyclopedia of Philosophy&lt;/span&gt;. Ed. Donald M. Borchert. Vol. 7. 2nd ed. Detroit: Macmillan Reference USA, 2006. 337-349. &lt;span style=&quot;text-decoration:underline;&quot;&gt;Gale Virtual Reference Library&lt;/span&gt;. Gale. 28 Mayıs 2008&lt;/ref&gt;، فیزیک فلسفه‌سی &lt;ref&gt;Loewer, Barry. &quot;Philosophy of Physics.&quot; &lt;span style=&quot;text-decoration:underline;&quot;&gt;Encyclopedia of Philosophy&lt;/span&gt;. Ed. Donald M. Borchert. Vol. 7. 2nd ed. Detroit: Macmillan Reference USA, 2006. 473-478. &lt;span style=&quot;text-decoration:underline;&quot;&gt;Gale Virtual Reference Library&lt;/span&gt;. Gale. 28 Mayıs 2008&lt;/ref&gt;، کیمیا فلسفه‌سی &lt;ref&gt;Schummer, Joachim. &quot;Chemistry, Philosophy of.&quot; &lt;span style=&quot;text-decoration:underline;&quot;&gt;Encyclopedia of Philosophy&lt;/span&gt;. Ed. Donald M. Borchert. Vol. 2. 2nd ed. Detroit: Macmillan Reference USA, 2006. 140-144. &lt;span style=&quot;text-decoration:underline;&quot;&gt;Gale Virtual Reference Library&lt;/span&gt;. Gale. 28 Mayıs 2008&lt;/ref&gt; کیمی) ده اولا بیلر &lt;ref name=&quot;philBrit&quot;&gt;[http://www.britannica.com/eb/article-9108542/philosophy-of-science &quot;science, philosophy of.&quot; &lt;span style=&quot;text-decoration:underline;&quot;&gt;Encyclopædia Britannica&lt;/span&gt;. 2008. Encyclopædia Britannica Online.] URL erişim tarihi: 28 Mayıs 2008 &lt;http://www.britannica.com/eb/article-271806{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&gt;.&lt;/ref&gt;.

علم فلسفه‌سی‌نین داها سوبیئکتیو تانیملانابیلمه‌سی ده مومکون‌دور؛ نئجه کی علم فلسفه‌سی ایچری‌سین‌ده‌کی فرقلی جریان‌لار علم فلسفه‌سی‌نی فرقلی تعیین ائتمیشلر &lt;ref name=&quot;philBrit&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ergun&quot;&gt;[http://www.egitim.aku.edu.tr/bilimfelsefesi.pdf Ergün, Mustafa. &quot;Bilim Felsefesi&quot;.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080827174214/http://www.egitim.aku.edu.tr/bilimfelsefesi.pdf |date=2008-08-27 }} URL erişim tarihi: 17 Nisan 2011.&lt;/ref&gt;. علم ایله فلسفه‌نین علم تاریخی‌نین اول‌لرینده قاریشیق بیر شکیل‌ده تطبیق اولونماسی، بیر چوْخ فیلوسوفون عئینی زامان‌دا علم آدام‌لاری اولماسی و فلسفی اثرلرین عئینی زامان‌دا علمی تاپینتیلاری، قایدالاری دا ساخلاماسی موعاصیر چاغا دوغرو سون تاپمیش و علم ایله فلسفه یاخشی‌جا آیریشمایا باشلامیش‌دیر. بۇ گون آیدین معنادا علم فلسفه‌سی‌ده بۇ آییرما سونراسی، فلسفه‌نین و فیلوسوف‌لارین علم آنلاییشی‌نی عقلی باخیم‌دان اله آلماسی ایله باشلامیش دئییله بیلر &lt;ref name=&quot;Ergun&quot;/&gt;. تاریخ بویونجا، بۇ گون علم فلسفه‌سی تاریخی و اینکیشافی‌نین اساسینی تشکیل ائدن بیر چوْخ علم قایداسی ایشلنیب حاضیرلانمیش‌دیر. بونلارین خاریجی‌نده علمین ماهیتی‌نه داییر ده فرقلی آخین‌لار، دوشونجه‌لر علم فلسفه‌سی تاریخینده اؤزونه یئر تاپمیش‌دیر. مثلاً بعضی فیلوسوف‌لار و پوزیتیویزم کیمی آخین‌لار علمین طبیعت و اینسانی ذئهنی ایشلرین بیر محصولو اولدوغونو قارشییا قویارکن، بعضی فیلوسوف و جریان‌لار ایسه بون‌دان فرقلی اولاراق علمین زامانا، مکانا و جمعیته سؤیکه‌نن بیر نؤوع اینسان فعالیتی اولدوغونو مودافیعه ائدیرلر، مثلاً توماس کوهن (Thomas Kuhn) و یورگئن هابئرماس (Jürgen Habermas) بیر فعالیت اولاراق علمین تاریخی و ایجتماعی علاقه‌لرینه و بونلاردان یولا چیخاراق یئنی علم تاریخی آنلاییش‌لاری‌نا و علم تانیم‌لارینا وورغولامیش‌دیر ائتمیشلر &lt;ref name=&quot;Ergun&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kuhn&quot;&gt;[http://plato.stanford.edu/entries/thomas-kuhn/ &quot;Thomas Kuhn&quot;. &lt;span style=&quot;text-decoration:underline;&quot;&gt;Stanford Encyclopedia of Philosophy&lt;/span&gt;.] URL erişim tarihi: 28 Mayıs 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://muse.jhu.edu/journals/philosophy_and_rhetoric/v036/36.1mitchell.pdf Mitchell, Gordon R. &quot;Did Habermas Cede Nature to the Positivists?&quot;.] URL erişim tarihi: 28 Mayıs 2008.&lt;/ref&gt;]. موختلیف علم آنلاییش‌لارین‌دان خوصوصیله پوزیتیویست آنلاییش بیر مۆدت  عومومو قبول ائدیلسه‌ده، 20. عصرین ایکینجی یاری‌سیندا جیددی شکیل‌ده سورقولانمیش، تنقید اولونموش، حاقین‌داکی عومومو قانی ده‌ییشیک‌لیک گؤسترمیش و موعاصیر پوزیتیویزم بعضی حددین‌دن آرتیق ایفاده‌لرین‌دن ایمتیناع ائدیب عومومییت‌له داها اورتا منیمسمه‌یه باشلامیش‌دیر &lt;ref name=&quot;philGale1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;philBrit&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ergun&quot;/&gt; نئجه کی پوست‌مودرنیزمین اورتایا چیخیشی و تأثیرلری، مودرنیست پوزیتیویزمه قارشی‌دیر و موعاصیر علم فلسفه‌سینده اهمیتلی بیر یئره مالیک‌دیر &lt;ref name=&quot;philGale1&quot;/&gt;.

علمی اوصول، علمی تاپینتیلار و علملر ایچری‌سینده ایستیفاده ائدیلن آنلاییش‌لار دا علم فلسفی مؤوضوع‌سو اولموشدور. مثلاً علمی قانونلارین تام اولاراق نه اولدوغو، نئجه تعیین اولونماسی لازیم اولدوغو و اگر وارسا گئرچک علمی قانونلارین، سهواً ائدیلمیش اوبیئکتیو اولاراق عومومو کئچر اولمایان عومومی‌لشدیرمه‌دیر نئجه آیریلماسی لازیم اولدوغو علم فلسفه‌سی داخیلینده موذاکیره ائدیلمیشدیر &lt;ref name=&quot;philBrit&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ergun&quot;/&gt;.

علم فیلوسوف‌لارینجا علمین بۇ خوصوصیت‌لره صاحب اولدوغو گؤستریلیر:
* علم اولگوسال‌دیر. علم، فاکتلارا یؤن‌لنه‌رک تصدیق‌لنه بیلن ایفاده‌لری آراشدیرار.&lt;ref name=&quot;Ergun&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dogan&quot;&gt;[[Doğan Özlem|Özlem, Doğan]]: &quot;Bilim Felsefesi&quot;, sayfa 14, Notos Kitap, Kasım 2010, İstanbul, [[ISBN]] [[Özel:KitapKaynakları&amp;isbn=9786055904272|978-605-5904-27-2]]&lt;/ref&gt;
* علم منطیق‌سال‌دیر. علمی ایفاده‌لر، منطیقی باخیم‌دان دوغرو چیخارام‌لار ایله چاتیلمیش، ضدیت‌سیز ایفاده‌لر اولمالی‌دیر.&lt;ref name=&quot;Ergun&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dogan&quot;/&gt;
* علم اوبژئکتیودیر. علم، سوبیئکتیو (اوزنل) ایفاده‌لر ایله دئییل اوبیئکتیو (نسنل) ایفاده‌لر ایله ماراق‌لانار.&lt;ref name=&quot;Ergun&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dogan&quot;/&gt;
* علم تنقیدی‌دیر. علم‌ده‌کی مؤوجود هر قایدا یئنی فاکتلار ایشیغین‌دان چورودوله و یا ده‌ییش‌دیریله بیلر؛ هر قایدانین یئرینی باشقا بیر قایدایا بوراخا بیلر.&lt;ref name=&quot;Ergun&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dogan&quot;/&gt;
* علم گئنل‌له‌یی‌جی‌دیر (عومومولشدیرن‌دیر). علم، تک تک بوتون فاکتلار ایله علاقه‌دار موشاهیده ائتمز؛ بونلار ایله علاقه‌دار عومومو قایدالار و علاقه‌لی‌دیر تاپماغا چالیشیر.&lt;ref name=&quot;Ergun&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dogan&quot;/&gt;
* علم سئچی‌جی‌دیر. علم، هر جور اولگوی‌لا دئییل یالنیز ماراق ساحه‌سینه گیرن و اهمیتلی فاکتلار ایله ماراق‌لانار.&lt;ref name=&quot;Ergun&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dogan&quot;/&gt;

بو خوصوصیت‌لرین خاریجینده علمین بیر سیرا اینانج‌لارا سؤیکندیگی ایفاده ائدی‌لر:
* علم رئالیست‌دیر. بونا گؤره خاریجی دونیا موبتدادان (اوول‌دن) موستقیل و حقیقت‌دیر.&lt;ref name=&quot;Dogan&quot;/&gt;
* علم راسیونالیست‌دیر. بونا گؤره دونیا آیدین اولا بیلر و آغلا اویغون بیر دونیادیر. بۇ سببله فاکتلاری عقل یولو ایله قاوراماغا الوئریش‌لی بیر نیظامی واردیر.&lt;ref name=&quot;Dogan&quot;/&gt;
* علم ندن‌سل‌جی‌دیر. بونا گؤره طبیعت‌ده‌کی هر شئیین بیر سببی واردیر، طبیعت‌ده‌کی بوتون فاکتلار آراسیندا سبب-نتیجه علاقه‌سی مؤوجوددور.&lt;ref name=&quot;Dogan&quot;/&gt;
* علم نیجل‌جی‌دیر. بونا گؤره وار اوْلان هر شئی اؤلچوله.&lt;ref name=&quot;Dogan&quot;/&gt;

== علمی اوصول (بیلیم‌سل یونتم) ==
[[File:Bilimsel yontem.jpg| علمی اوصولو یئکونلاش‌دیران بیر شماع.|thumb|300px]]

علمی اوصول موختلیف یئنی معلومات الده ائتمک و یا بیلینن بعضی معلوماتلاری تصدیق‌لمک و یا دوزلتمک مقصدی‌له، موختلیف فئنومئن‌لری آراش‌دیرماق اۆچون و کئچمیشده قازانیلمیش، اؤیرنیلمیش بیلگی‌لری تامام‌لاماق اۆچون ایستیفاده ائدیلن اوصوللارین بوتونونه وئریلن آددیر. علمی اوصول (لار) موشاهیده ائدیله بیلر، تجروبی (امپیریک) و اؤلچوله دلیل‌لرین معین بعضی منطیقی پرینسیپ‌لرله آراشدیریلماسینا اساس‌لانیر &lt;ref&gt;Isaac Newton (1687, 1713, 1726). &quot;[4] Rules for the study of natural philosophy&quot;, ''Philosophiae Naturalis Principia Mathematica'', Third Edition. The General Scholium containing the 4 rules follows Book 3, The System of the World. Reprinted on pages 794-796 of I. Bernard Cohen and Anne Whitman's 1999 translation, University of California Press ISBN 0-520-08817-4, 974 pages.&lt;/ref&gt;. علمی اوصول، اوکسفورد اینگیلیس سؤزلوک‌ده بئله تعیین اولونموشدور:

«17. عصردن بری طبیعی علملری خاراکتئریزه ائتمیش، سیستمیک موشاهیده، اؤلچمه، و تجروبه، و فورمولاسیون، تئست ائتمه، و فرضیه‌لر ده‌ییشدیریلمه‌سینی ایحاطه ائدن موحاکیمه ائتمه اوصولودور.&lt;ref&gt;[http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&amp;entry=t140.e68940 &quot;scientific method ''noun''&quot; ''The Oxford Dictionary of English'' (revised edition). Ed. Catherine Soanes and Angus Stevenson. Oxford University Press, 2005. Oxford Reference Online.] Oxford University Press. 3 June 2008 &lt;http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&amp;entry=t140.e68940&gt; URL erişim tarihi: 3 Haziran 2008.&lt;/ref&gt; »

علمی اوصول دیگر بعضی معلومات الده ائتمه اوصوللارین‌دان، علم، تجروبه و منطیق اساسلی اولماسی ایله فرق‌لنیر. عئینی شکیلده علمی اوصول ایله الده ائدیلن معلوماتین، تکرار ائدیله بیلر تجروبه‌لردن سونرا تکرار چاتیلا بیلر اولماسی لازیم‌دیر. بۇ باخیم‌دان علمی اوصول سیخلیق‌لا وحی اساسلی اوْلان دینی اوصول‌دان فرقلی‌دیر؛ دینی معلومات‌دا اساس سیخلیق‌لا وحی‌دیر حالبوکی وحی تکرار ائدیله بیلر بیر تجروبه اولمادیغی اۆچون علمی بیر اوصول دئییل &lt;ref name=&quot;steven&quot;&gt;[http://www.freeinquiry.com/intro-to-sci.html Schafersman, Steven D. &quot;''An Introduction to Science: Scientific Thinking and the Scientific Method.''&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051124132129/http://www.freeinquiry.com/intro-to-sci.html |date=2005-11-24 }} URL erişim tarihi: 3 Haziran 2008.&lt;/ref&gt;. هر نه قدر فرقلی علم ساحه‌لرینده و فرقلی معلومات مؤوضوعلاریندا فرقلی، مؤوضوعا خوصوصی‌لشمیش علمی اوصوللار ایستیفاده ائدیلسه ده عومومو بعضی نوقطه‌لر علمی اوصوللارین تملی‌نی تشکیل ائدیر. عومومییت‌له علم آدام‌لاری، آراشدیرماچی‌لار معین بیر فئنومئنی آچیقلاماق آدینا بؤیوک اؤلچوده ال‌لرین‌ده‌کی معلوماتلاری ایستیفاده ائده‌رک فرضیه‌لر ایره‌لی سورورلر &lt;ref name=&quot;wudka&quot;&gt;[http://phyun5.ucr.edu/~wudka/Physics7/Notes_www/node6.html Wudka, Jose. &quot;''The scientific method''.&quot; ''Physics 7: Relativity and Cosmology''. UC Riverside.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080608142908/http://phyun5.ucr.edu/~wudka/Physics7/Notes_www/node6.html |date=2008-06-08 }} URL erişim tarihi: 3 Haziran 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dye&quot;&gt;[http://www.niu.edu/~jdye/method.html Dye, James. &quot;''Socratic Method vs. Scientific Method''&quot;.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110824120433/http://www.niu.edu/~jdye/method.html |date=2011-08-24 }} URL erişim tarihi: 3 Haziran 2008.&lt;/ref&gt;؛ داها سونرا بۇ فرضیه‌یه تئست ائتمک اۆچون موختلیف تجروبه‌لر حاضیرلاییرلار &lt;ref name=&quot;wudka&quot;/&gt; و تجروبه‌لرین نتیجه‌سینه گؤره بیر فرضیه‌نی دوغرولوغو و یا سهوی اورتایا چیخیر &lt;ref name=&quot;dye&quot;/&gt;. بعضن بیر فرضیه‌نی دوغرولوغو معین تجروبه‌لر نتیجه‌سینده قبول ائدیلسه‌ده، داها سونرا سهو اولدوغو فرقلی تجروبه‌لر یولو ایله ده ثبوت ائدیله بیلر &lt;ref name=&quot;wudka&quot;/&gt;. بۇ سببله هر جور فرضیه، داوام‌لی اولاراق تجروبه‌لره طبیعی توتولا بیلر. علمی اوصول باخیمیندان، علمی اوصوللار نتیجه‌سینده الده ائدیلن معلوماتلارین پایلاشیلماسی و آرشیولنمه‌سی چوْخ اهمیتلی‌دیر چونکی بۇ معلوماتلار ایشیغیندا عئینی و یا موختلیف یوللارلا علاقه‌دار تجروبه و تئست‌لرین تکرار ائدیلمه‌سی، یئنی‌دن اورتیله‌بیلمه‌سی و ائدیله‌بیلمه‌سی علمی اوصول نتیجه‌سینده مئیدانا گله‌جک معلومات باخیمیندان قاچینیلماز بیر واجیب‌دیر – تجروبه‌لرله عئینی نتیجه تکرار تکرار اورتیله‌بیلدییینده فرضیه قایدا اولماغا یاخینلاشیر&lt;ref name=&quot;wudka&quot;/&gt;.

== علم داییره‌لری و جامیعه‌سی ==

علم ایجتیماعییه‌تی بیر چوْخ فرقلی علم ساحه‌سینده ایختیصاص‌لاشمیش، فرقلی بوداق‌لاردا آراشدیرما ائدن بیر چوْخ علم آدامی و علاقه‌دار تشکیلات‌لاردان عبارتدیر.
=== علم ساحه‌لری ===

زامان ایچینده فرقلی علم ساحه‌لری (دال‌لاری)، و یا آلان‌لاری، خوصوصی‌لشمیش و اینکیشاف ائتمیشدیر. سیخلیق‌لا آکادمیک سوییه‌ده علملرین دال‌لاشماسی ایکی آنا کاتقوریادا اله آلینار. طبیعی فئنومئن‌لری آراشدیران و اینجه‌له‌یه‌ن طبیعت علملری (و یا طبیعی علملر) ایله جمعیتی، فردی و اینسانی فعالیتلری و داورانیش‌لاری آراشدیران و اینجه‌له‌یه‌ن ایجتماعی و بشری علملر. بیولوژی، فیزیک و کیمیا کیمی علملر طبیعت علملرینه اؤرنک‌اولدوق‌دا، سوسیولوژی و آنتروپولوژی کیمی علملر اجتماعی علملره نومونه‌دیر. بۇ تمل ساحه‌لر آراسیندا چوْخ موختلیف علاقه‌لر اولموش، موهندیس‌لیک و طیب کیمی بۇ ساحه‌لرله علاقه‌لی بیر چوْخ تطبیقی اینتیظام ده اولدوغو کیمی خوصوصیله سون عصرده بیر چوْخ اینتئر-دیسیپلینئر بوداق دا اورتایا چیخمیش‌دیر؛ سیبئرنئتیک &lt;ref&gt;[http://www.asc-cybernetics.org/foundations/definitions.htm &quot;DEFINING 'CYBERNETICS'.&quot; ''AMERICAN SOCIETY FOR CYBERNETICS''.] URL erişim tarihi: 6 Haziran 2008.&lt;/ref&gt;، ائکونوفیزیک &lt;ref&gt;[http://www.mth.kcl.ac.uk/~tcoolen/Econophys/ &quot;Econophysics Workshop.&quot; ''The European Science Foundation Programme''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070609184445/http://www.mth.kcl.ac.uk/%7Etcoolen/Econophys/ |date=2007-06-09 }} URL erişim tarihi: 6 Haziran 2008.&lt;/ref&gt; و طیبی آنتروپولوژی &lt;ref&gt;[http://www.bu.edu/bhlp/pages/masters/index.html &quot;Medical Anthropology, Health Care Diversity, and Globalization.&quot; ''Boston Healing Landscape Project''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080526033510/http://www.bu.edu/bhlp/pages/masters/index.html |date=2008-05-26 }} URL erişim tarihi: 6 Haziran 2008.&lt;/ref&gt; کیمی .

ریاضیات علمی تئز-تئز بۇ ایکی اساس کاتقوریادان فرقلی اۆچونجو بیر کاتقوریا اوْلان فورمال علملر کاتقوریاسیندا ایشتیراک ائدر، چونکی هم طبیعت علملرینه هم ده اجتماعی علملره یاخین و اوزاق اولدوغو بیر چوْخ نقطه مؤوجوددور. ریاضیات، معین بیر معلومات ساحه‌سی‌نین اوبیئکتیو، دقت‌لی و سیستم‌لی آراشدیریلماسی باره‌سینده طبیعت علملرینه یاخین‌کن، آراشدیرما متودو کیمی امپیریک یعنی تجروبی اوصوللار باریندیرماماسی باخیمیندان آیری‌لار؛ ریاضیات‌دا الده ائدیلن معلومات امپیریک اوصوللارلا دئییل ده ا پریوری (a priori) ایله دوغرولانیر. فورمال علملر کاتقوریاسی ریاضیاتین یانیندا ایستاتیستیک و منطیق علملرینی‌ده ائحتیوا ائتمک‌ده‌دیر. بۇ ایکی علم، ریاضیات ایله بیرلیکده، بوتون علملر، خوصوصیله امپیریک علملر باخیمیندان اهمیتلی بیر یئره مالیک‌دیر؛ مثلاً فورمال بیلیم‌لرده‌کی موختلیف حادیثه‌لر فیزیکی و بیولوژی علملرده ده بؤیوک اینکیشاف‌لارا سبب اولموشدور. نئجه کی فورمال علملر فرضیه، قایدا و قانونلارین فورمالاشماسیندا، هم شئی‌لرین نئجه چالیشدیغی و اولدوغونا ایستیقامت‌لی (طبیعت علملری) هم‌ده اینسانلارین نئجه دوشوندوگو و داوراندیغینا ایستیقامت‌لی (ایجتماعی و بشری علملر) کشف و تانیملامالاردا حیاتی بیر اهمیتی مالیک‌دیر.

اجتماعی علملرین بیر امپیریک علم اولوب اولماماسی وضعیتی 20. عصردن بری موذاکیره مؤوضوع‌سو اولموشدور. بۇ موذاکیره‌لر اطرافیندا اجتماعی و داورانیش بوداق‌لارین بیر قیسمی علمی اولمادیق‌لاری ائلئشدیری‌لریله قارشیلاشمیش‌دیر. حتی بعضی عالیم‌لر (مثلاً نوبئل موکافاتی صاحبی فیزیکچی پئرسی و. بریدگمان (Percy W. Bridgman)، &lt;ref name=&quot;slepman&quot;&gt;{{cite journal | last = Siepmann | first = J. P. | title=What is Science? (Editorial) | journal=Journal of Theoretics | year=1999 | volume=3 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1998RPPh...61...77K | accessdate=2007-07-23}}&lt;/ref&gt;) و بعضی سیاست‌چی‌لر (مثلاً آبش سئناتورو کای بایلئی هوتچینسون (Kay Bailey Hutchinson) &lt;ref name=&quot;staff19&quot;&gt;{{cite web | url = http://www.asanet.org/page.ww?section=Advocacy&amp;name=Social+Sciences+Under+Attack | title = Behavioral and Social Science Are Under Attack in the Senate | erişimtarihi = 2007-07-23 | yayımcı = American Sociological Association | tarih = 19 Mayıs 2006 | yazar = Staff | accessdate = 2012-08-25 | archivedate = 2015-09-12 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150912040643/http://www.asanet.org/page.ww?section=Advocacy&amp;name=Social+Sciences+Under+Attack }}&lt;/ref&gt;)، دیگر بوداق‌لارا نیسبتن ایسپئسیفیک (اوزل-خاص)-اولمایان، موعممالی (معمالی) و یا علمی باخیم‌دان یئرسیز تاپدیق‌لاری بعضی بوداق‌لار اۆچون &quot; علم &quot;سؤزجوگونو ایستیفاده قاچینمیشدیرلار.

[[File:Académie des Sciences 1671.jpg|thumb|150pxFransız Bilimler Akademisi'i ziyareti sırasında [[XIV. Louis]], [[1671]].|left]]

=== موسیسه‌لر ===

علمی فیکیر، تجروبه و تاپینتیلارین موبادیله‌سی، اونسییه‌ت‌ی و تقدیماتی کیمی مقصدلری گودن علم بیرلیکلرینه اینتیباه دؤورون‌دن بری راست گلینمکده‌دیر.&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.scholarly-societies.org/1599andearlier.html | title = Chronicle for Societies Founded from 1323 to 1599 | erişimtarihi = 2007-09-11 | yayımcı = Scholarly Societies Project | tarih = August 9, 2007 | ilk = Jim | son = Parrott | accessdate = 2012-08-25 | archivedate = 2015-04-14 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150414101957/http://www.scholarly-societies.org/1599andearlier.html }}&lt;/ref&gt; بۇ گونه چاتمیش ان قدیم تشکیلات ایسه ایتالیاداکی Accademia dei Lincei دیر &lt;ref&gt;{{cite web | url = http://positivamente.lincei.it/ | title = Benvenuto nel sito dell'Accademia Nazionale dei Lincei | erişimtarihi = 2007-09-11 | yayımcı = Accademia Nazionale dei Lincei | yıl = 2006 | dil = Italian}}&lt;/ref&gt; 1660-جی ایل‌ده اینگیلیس رویال سوساییتی (کرال جمعیتی) &lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.royalsoc.ac.uk/page.asp?id=2176 | title = Brief history of the Society | erişimtarihi = 2007-09-11 | yayımcı = The Royal Society | accessdate = 2012-08-25 | archivedate = 2007-09-30 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070930184639/http://www.royalsoc.ac.uk/page.asp?id=2176 }}&lt;/ref&gt; و 1666-جی ایل‌ده فرانسیز Académie des Sciences &lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.royalsoc.ac.uk/page.asp?id=2176 | title = The French Academy of Sciences, 1666-91: A reassessment of the French Académie royale des sciences under Colbert (1666-83) and Louvois (1683-91) | erişimtarihi = 2007-09-11 | yayımcı = Topics in Scientific &amp; Medical History | ilk = G.G. | son = Meynell | accessdate = 2012-08-25 | archivedate = 2007-09-30 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070930184639/http://www.royalsoc.ac.uk/page.asp?id=2176 }}&lt;/ref&gt; ایله باشلایاراق، میللی علم آکادئمی‌لری، بیرلیکلری بیر چوْخ اؤلکه‌ده اوْلان سئچمه علمی آراشدیرما و معلومات قوروم‌لاردیر.

بیر چوْخ اولوس‌لار آراسی (میلتلرآراسی) علمی تشکیلات، مثلاً میلتلرآراسی علم شوراسی‌نین (''International Council for Science'')، فرقلی میللت‌لرین علم بیرلیکلری، جامیعه‌لری آراسیندا امکداش‌لیغی اینکیشاف ائتدیرمک و تشببوثکار اولماق مقصدی ایله قورولموش‌دور.

=== یازین ===

بو گونه قدر بؤیوک چئشیتلی‌لیک‌ده علمی یازین‌لار نوماییش اوْلونموشدور و نوماییش اوْلونماغا داوام ائدیلیر. .&lt;ref&gt;{{cite journal
 | last=Ziman | first=Bhadriraju
| journal=Science
 | title=The proliferation of scientific literature: a natural process
 | url=https://archive.org/details/sim_science_1980-04-25_208_4442/page/368 | year=1980 | volume=208 | issue=4442
 | pages=369–371
 | doi= 10.1126/science.7367863
 | accessdate=2008-04-23}}&lt;/ref&gt; علمی ژورنال اونیوئرسیتئت‌لرده و دیگر موختلیف آراشدیرما تشکیلات‌لاریندا آپاریلان آراشدیرمالارین نتیجه‌لرینی سندلشدیرمک و چاتدیرماق‌دا؛ علمی آراشدیرمالارین و ایشلرین بۇ سببله ده علمین آرشیوسل بیر قئیدی اولما فونکسیاسینی گؤرمکده‌دیرلر. ایلک علمی ژورنال، ژوورنال دئس ائسچاوانس (Journal des Sçavans) و آردین‌دان گلن فیلوسوفیكال ترانساكشن (Philosophical Transactions)، 1665-جی ایل‌ده یاییملانماغا باشلانمیش‌دیر. او زامان‌دان بویانا نیظام‌لی نشرلرین عومومو سایی دورمادان آرتمیش‌دیر کی 1981-جی ایلده ائدیلن بیر تخمینه گؤره یایینداکی جمعی علمی و تئکنیکی ژورنالین سایی 11.500 'دو.&lt;ref&gt;{{قایناق کیتاب
 | ilk=Krishna | son=Subramanyam
 | coauthors=Subramanyam, Bhadriraju | yıl=1981
 | title=Scientific and Technical Information Resources 
 | yayımcı=CRC Press | isbn=0824782976}}&lt;/ref&gt;

بیر چوْخ علمی ژورنال معین بیر علم ساحه‌سینی ایحاطه ائدیر و او دال‌داکی آراشدیرمالاری یاییم‌لاماق‌دا (نشر اولماق‌دا)، تقدیم ائتمک‌ده‌دیر؛ آراشدیرمالار نورمال‌دا علمی بیر تئز فورماتیندادیر(فرمت‌ینده‌دیر). علم موعاصیر جمعیت‌لرده او قدر مشهور و نوفوذلودور کی عومومییت‌له اوغورلارین، خبرلرین و علم آدام‌لاری‌نین هوس‌لری‌نین داها گئنیش کوتله‌لره کؤچورولمه‌سی لازیم گؤرولور.

علمی ژورنال‌لار، مثلاً نیو سایئنتیست (New Scientist) و یا سایئنتیفیك آمئریكن (Scientific American)، داها گئنیش اوخوجو کوتله‌سی‌نین طلب‌لرینه جاواب وئرمک‌ده و بعضی آراشدیرما ساحه‌لرین‌دکی قئیده‌دیر کشف و حادیثه‌لر داخیل بیر چوْخ مشهور آراشدیرما ساحه‌نین تئکنیکی اولمایان خلاصه‌لرینی تقدیم ائتمک‌ده‌دیر. بون‌دان باشقا، سطحی اولاراق، علم فانتاستیکا نؤوعو، تمل‌ده فانتاستیک بیر طبیعته صاحب اولسا دا، عومومو اولاراق جمعیتین خیال گوجونو جذب‌ائتمک‌ده و بلکه علمی اوصوللاری دئییل اما علمی فیکیرلری چات‌دیرماق‌دادیر.

== تنقیدلر و موذاکیره‌لر == 
=== علم، سؤزده‌بیلیم و علم خاریجی ===

اؤز باشینا قانونی‌لیک قازانامایاجاق اوْلان و بۇ سببله علم کیمی رفتار گئیینه‌رک اؤزونه حاق قازاندیرماغا چالیشان هر هانسی بیر یئرلشمیش معلومات توپلوسونا علم اولاراق قبول ائدیلمز؛ بونلارا عومومییت‌له سرحد-علم (''fringe science'') و یا آلتئرناتیو علم دئییلمک‌ده‌دیر. بونلارین ان بؤیوک چاتیشمازلیغی، طبیعی علملرین تملینی مئیدانا گتیردیگی کیمی طبیعی علملرین اینکیشافینا کؤمک اولان، دیققت‌له نظارت ائدیلن و اطراف‌لیجا آراشدیریلیب، شرح اوْلونان تجروبه‌لردن محروم اولمالاری‌دیر. بیر باشقا تئرمین‌ده زیبیل علم‌دیر. چؤپ علم (''junk science'')، اصلینده قانونی، دوغرو ساییلا بیله‌جک موختلیف علمی نظریه و معلوماتلارین، سهو بیر شکیلده و یا سهواً علئیه‌دار بیر طرفی، مؤوقعی مودافیعه ائتمه مقصدلی ایستیفاده‌سی‌دیر. تئریمین ایستیفاده‌سینده عومومییت‌له ایدئولوژی و یا سیاسی اؤن موحاکیمه و فاکتورلار دا سؤز مؤوضوع‌سودور. تیجارت اعلان‌لارین چوْخ موختلیف بیر قیسیمی‌ده بۇ کاتقوریایا دوشور. سون اولاراق، بۇ تئرمین‌لرین آیری و فرقلی اولاراق، علمی فیکیرلرین یاخشی نیت‌لی اولسادا سهو، کؤهنه‌لمیش، اسکیک و یا چوْخ ساده‌لشدیریلمیش نوماییشی و تظاهورلرینه ده راست‌لانماق اولور.

بیر چوْخ معلومات بوتونو و ساحه‌سی‌نین حقیقتاً علم (ساحه‌سی) اوْلوب اولمادیغی موباحیثه مؤوضوع‌سو اوْلموشدور. بۇ باره‌ده موذاکیره‌لر و فیکیر آیری‌لیق‌لاری اوْلدوقجا بؤیوک سای‌دادیر و سوسیال و داورانیش علملر کیمی بعضی ساحه‌لر موختلیف تنقیدچی‌لر طرفیندن علم‌دن کنار اولماق‌لا گوناه‌لاندیریلمیش‌دیر. موختلیف ساحه‌لردن بیر چوْخ آدام، مثلاً نوبئل موکافاتی صاحبی فیزیکچی پئرس و. بریدگمان (Percy W. Bridgman) &lt;ref name=&quot;slepman&quot;/&gt; کیمی بعضی عالیم‌لر و مثلاً آبش سئناتورو کای بایلئی هوتچینسون (Kay Bailey Hutchinson) &lt;ref name=&quot;staff19&quot;/&gt; کیمی بعضی سیاست‌چی‌لر، دیگر بوداق‌لارا نیسبتن ایسپئسیفیک-اولمایان، موعممالی و یا علمی باخیم‌دان یئرسیز تاپدیق‌لاری بعضی بوداق‌لار اۆچون &quot;علم&quot; سؤزجوگونو ایستیفاده قاچینمیشدیرلار. بعضی فیلوسوف‌لار دا بۇ باخیم‌دان فرقلی فیکیرلر تقدیم ائتمیشلر؛ مثلاً کارل پوپئر (Karl Popper) علمی اوصولون &lt;ref&gt;{{قایناق کیتاب 
 | ilk=Karl | son=Popper | yazarbağlantısı=Karl Popper
 | bölüm=Preface, On the non-existence of scientific method
 | title=Realism and the Aim of Science
 | yıl=1983 | sürüm=1st edition
 | yayımcı=Rowman and Littlefield
 | yer=Totowa, New Jersey}}&lt;/ref&gt; و دلیل‌لرین &lt;ref&gt;''Logik der Forschung'', new appendix ''*XIX'' (''Logic of scientific discovery'' isimli İngilizce sürümde henüz bulunmamaktadır)&lt;/ref&gt; وارلیغینی رد ائتمیشدیر. پوپئره گؤره یالنیز بیر دنه ائورن‌سل (اونیوئرسال) اوصول واردیر؛ منفی سیناق و یانیلما اوصولودور. بو، علم، ریاضیات، فلسفه، سنت وس. داخیل اینسان ذئهنی‌نین بوتون محصول‌لارینی ایحاطه ائتدیگی کیمی، حیاتین تکامولونو ده ایحاطه ائدر.&lt;ref&gt;Karl Popper: ''Objective Knowledge'' (1972)&lt;/ref&gt; همچینین پوپئر، تنقیدی راسیونالیزم (پوپپئر، آلبئرت) ایله فرانکفورت مکتبی (آدورنو، هابئرماس) آراسین‌داکی اجتماعی علملرین متودولوژی‌سینی مؤوضوع آلان فلسفی بیر موذاکیره اولان، پوزیتیویزم موذاکیره‌سینه ده ایشتیراک ائتمیشدیر .&lt;ref&gt;Bu meseledeki çeşitli konumların eleştirel incelenmesi [[Karl R. Popper]]'in &quot; Tarihselciliğin Sefaleti&quot; (''The Poverty of Historicism'') eserinde bulunabilir.&lt;/ref&gt;

=== فلسفی باخیش و مرکز ===

تاریخ‌چی ژاک بارزون (Jacques Barzun) علمی &quot;تاریخ‌ده‌کی هر اینانج قدر فاناتیک بیر اینانج&quot; اولاراق تعیین ائتمیش و اینسان یارانماسی باخیمیندان تامام‌لایان اوْلان معنا دوشونجه‌لرینی باسدیرماق مقصدی‌له علمی دوشونجه‌نین ایستیفاده‌سینه قارشی خبردار ائتمیشدیر.&lt;ref&gt;Jacques Barzun, ''Science: The Glorious Entertainment'', Harper and Row: 1964. p. 15. (quote) and Chapters II and XII.&lt;/ref&gt; كارولین مئرچانت (Carolyn Merchant)، تئودور آدورنو (Theodor Adorno) و ائ. ف. شوماخر (E. F. Schumacher) کیمی بیر چوْخ موعاصیر دوشونر 17. عصرده‌کی علمی اینقیلابین علمی طبیعتی و یا حیکمتی آنلاماغا چالیشان بیر مركزدن، طبیعتی اؤز منفت‌لری اۆچون ایستیفاده ائتمک (مانیپولیاسیا ائتمک) اوداغینا کایدیردیغینی و علمین طبیعتی مانیپولیاسیا ائدیشی‌نین سونوندا قاچینیلماز بیرده اینسانلاری‌دا مانیپولیاسیا ائتمه‌سینه گتیریب چیخاراجاغینی دوشونموش‌لر.&lt;ref name=&quot;UW&quot;&gt;Fritjof Capra, ''Uncommon Wisdom'', ISBN 0-671-47322-0, p. 213&lt;/ref&gt; همچینین، نیجئل اؤلچوم‌لرین علمین مرکزینده اولماسی، علمین دونیانین اهمیتلی نیتئل بوجاق‌لارینی گؤره بیلمه‌دیگی تنقیدلرینه گتیریب چیخارمیش‌دیر.&lt;ref name=UW/&gt;

علمین ایجرااسیندا، ائتیک و ایش اخلاقی‌نین ایدئولوژی بیر شکیل‌ده رد ائدیلمه‌سی‌دیر ساختاکارلیق، اینتیهال و معلومات تحریفی کیمی موختلیف فورمالارداکی نتیجه‌لری بیر چوْخ عالیم طرفیندن تنقید اوْلونموش و یئریلمیشدیر. فیلوسوف بئرنارد روللین (Bernard Rollin)، &quot;علم و ائتیک&quot; (''Science and Ethics'') آدلی اثرینده، ائتیک و اخلاقین علم ایله علاقه و دیققت‌ینی رد ائدن ایدئولوژی فیکیری آراشدیرار و اساس ائتیک آنلاییشی‌نین و قایدالاری‌نین اؤیره‌دیلمه‌سی‌نین، علمی تحصیلین ایمتیناع و آیریلماز بیر عونصورو اوْلدوغونو مودافیعه ائدیر.&lt;ref&gt;{{قایناق کیتاب
 | ilk=Bernard E. | son=Rollin | yıl=2006
 | title=Science and Ethics
 | yayımcı=Cambridge University Press
 | isbn=0521857546}}&lt;/ref&gt;
آ

=== مدیا و علم تارتیشماسی ===

کوتلوی مدیا، بیر-بیری‌له یاریشان فرقلی علمی ایددیعالاری، بۇ ایددیعالارین علمی جامیعه‌ده‌کی قبول اوْلونماسی و گووه‌نیله‌بیلیرلیغینی تام اولاراق، قطعی بیر شکیل‌ده یانسیتمالارینی انگلله‌یه‌ن موختلیف تضییق‌لره معروض قالماقدادیر. علمی بیر موذاکیره‌ده فرقلی طرف‌لره نه قدر آغیرلیق وئریله‌جه‌یینی تعیین ائتمک، موباحیثه‌نین مؤوضوع‌سو حاقّیندا تجروبه و معلوماتی طلب ائدیر.&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.scidev.net/Editorials/index.cfm?fuseaction=readEditorials&amp;itemid=131&amp;language=1 | title = Science journalism must keep a critical edge | erişimtarihi = 2008-02-20 | yayımcı = Science and Development Network | tarih = [[11 Ekim]], [[2004]] | ilk = David | son = Dickson | accessdate = 2012-08-25 | archivedate = 2007-11-09 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20071109203025/http://www.scidev.net/Editorials/index.cfm?fuseaction=readEditorials&amp;itemid=131&amp;language=1 }}&lt;/ref&gt; چوْخ آز ژورنالیست گئرچک معنادا علمی معلوماتا صاحب اوْلدوغو کیمی، معین علمی مسئله‌لر اوزرینه معلوماتا صاحب اوْلان بیر ژورنالیست بئله بیردن خبرینی ائتمه‌سی لازیم اوْلان دیگر علمی مسئله‌لر اوزرینه آز شئی بیلیر اولا بیلر.&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://cjrarchives.org/issues/2004/6/mooney-science.asp | title = Blinded By Science, How 'Balanced' Coverage Lets the Scientific Fringe Hijack Reality | erişimtarihi = 2008-02-20 | yayımcı = Columbia Journalism Review | yıl = 2007 | ilk = Chris | son = Mooney | accessdate = 2012-08-25 | archivedate = 2008-12-29 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20081229050552/http://cjrarchives.org/issues/2004/6/mooney-science.asp }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal
 | last=McIlwaine | first=S. | coauthors=Nguyen, D. A.
 | title=Are Journalism Students Equipped to Write About Science?
 | journal=Australian Studies in Journalism
 | year=2005 | volume=14 | pages=41–60
 | url=http://espace.library.uq.edu.au/view/UQ:8064
 | accessdate=2008-02-20}}&lt;/ref&gt;

=== اپیستمولوژیک چاتیشمازلیق‌لار ===

پسیكولوق كارل یونگ‌ه (Carl Gustav Jung) گؤره هر نه قدر علم طبیعتین هر ایستیقامتینی، تام اولاراق آنلاماغا چالیشسادا ایستیفاده ائدیلن تجروبی اوصوللار آنجاق صونعی و محدود سوال‌لار اورتایا آتاجاق و بۇ سببدن یالنیز قیسمی جاواب‌لارا اولاشیلابیلینه‌جک‌دیر.&lt;ref&gt;{{قایناق کیتاب | isbn = 0691017948 | title = Synchronicity: An Acausal Connecting Principle | sayfa = 35 | yayımcı = Princeton University Press | son = Jung | ilk = Carl | yıl = 1973 | yazarbağlantı = Carl Jung}}&lt;/ref&gt; روبئرت آنتون ویلسون (Robert Anton Wilson)، علمین سوال سوروشماق‌دا ایستیفاده ائتدیگی واسطه‌لرین چیخاردیغی جاواب‌لارین یالنیز ایستیفاده ائدیلن واسیطه‌لر باخیمیندان معنالی جاواب‌لار اوْلدوغونو و علمی کشفلرین اینجه‌لنه‌بیله‌جه‌یی تامامی‌له اوبیئکتیو بیر باخیش بوجاغی‌نین اولمادیغینی قارشییا قویاراق علمی تنقید ائتمیشدیر.

=== علم و دین ===

[[File:Tiffany Education (center).JPG| یالئ بیلیم‌یوردونداكی لوییس كامفورت تیففانی (Louis Comfort Tiffany) ایمضالی بیر ویترای‌دان دئتال: علم و دین آهنگ ایچینده تصویرلنمیش.|thumb|250px|left]]

علم ایله دین آراسین‌داکی علاقه، ایکی‌سی‌ده سون درجه گئنیش مؤوضوعلاری اله آلدیغی اۆچون سون درجه فرقلی فورمالارا مالیک‌دیر. علم و دین بیر-بیرین‌دن فرقلی اوصوللارا و سوال‌لارا مالیک‌دیر. علمی اوصول طبیعی، فیزیکی و مادی مؤوضوعلارا اؤلچمه، حسابلاما و تعیین اساس ائدن امپیریک (تجروبی) بیر شکیل‌ده یاخینلاشار. دینی اوصوللار ایسه کاینات‌داکی روحانی مساله‌لری، وارلیق‌لاری فؤوق‌الطبیعی نوفوذ و ایلاهی وحی کیمی آنلاییش‌لارلا شرحه و آنلاماغا چالیشار. تاریخی اولاراق علمین دین ایله اوْلان علاقه‌سی سون درجه مورککب‌دیر. دینی دوکترینالار و سبب‌لر زامان زامان علمین اینکیشافینی تاثیرلرکن، علمی معلومات‌دا دینی اینانج‌لاری تأثیر ائتمیشدیر.
[[File:Galileo facing the Roman Inquisition.jpg| روما ائنگیزیسیونونون قارشی‌سیندا گالیله.|thumb|250px]]

تاریخ بویو بعضی موتفکیرلر علم ایله دینین اوزلاشاماز و بیر-بیرینه قارشی مشغولیت‌لری اوْلدوغونو قارشییا سورسه‌ده،-کی بۇ عومومو اولاراق علمین سورغولاماغا دایانماسی، دینین ایسه سورغولامادان اینانماغی گرکدیرمه‌سی‌ندن قایناق‌لانماق‌دادیر. – بعضی موتفکیرلرده عکسینی ایددیعا ائتمیشدیر. خوصوصیله 19. عصرین معین دؤورلرینده دین ایله علمین بیر-بیرینه موخالیف اوْلدوغو گؤرونوشو قازانمیش‌دیر. بۇ دؤورلرده اینکیشاف ائتدیریلن موخالیفت، علئیه‌دارلیق تئزی‌سینه گؤره علم ایله دین آراسیندا هر هانسی بیر قارشی‌لیق‌لی تأثیر هر دایم قارشی‌دورمایا گتیریب چیخاراجاق و دین‌ده، یئنی علمی فیکیرلره قارشی، تجاووزکار اوْلان طرف اولاجاق.&lt;ref&gt;David B. Wilson writes about the development of the conflict thesis in &quot;The Historiography of Science and Religion&quot; the second essay in &quot;Gary Ferngren (editor). ''Science &amp; Religion: A Historical Introduction''. Baltimore: Johns Hopkins University Press, 2002. ISBN 0-8018-7038-0.&quot;&lt;/ref&gt; هر نه قدر بۇ آنلاییش 19. عصرده جان ویلیام دراپئر (John William Draper) و آندرو دیجکسون وایت (Andrew Dickson White) کیمی ایسیم‌لرجه یایقین‌لاشدیریلمایا چالیشیلمیش‌سادا علم ایله دین آراسین‌داکی تاریخی و بوگونکو قارشی‌لیق‌لی تأثیری، قارشی‌دورما آنلارین‌دان امکداش‌لیق آنلارینا قدر، شرحه کافی اولمامیش‌دیر.&lt;ref&gt;Gary Ferngren (editor). ''Science &amp; Religion: A Historical Introduction''. Baltimore: Johns Hopkins University Press, 2002. ISBN 0-8018-7038-0&lt;/ref&gt; نئجه کی گرک کوپرنیک (Mikolaj Kopernik)،]],&lt;ref&gt;[http://www.astronomy.ohio-state.edu/~pogge/Ast161/Unit3/response.html Pogge, Richard. &quot;A Brief Note on Religious Objections to Copernicus.&quot; ''Astronomy 161: An Introduction to Solar System Astronomy''] URL erişim tarihi: 19 Ağustos 2008.&lt;/ref&gt; گالیله (Galileo Galilei)، كئپلئر (Johannes Kepler) و بویله (Boyle) کیمی قرب علم تاریخینده یئر آلمیش اهمیتلی آدلار، ایسترسه ده ابن‌سینا &lt;ref&gt;[http://www.muslimphilosophy.com/books/afnan.pdf Afnan, Soheil M.. &quot;Avicenna: His Life and Works.&quot; s. 168.]&lt;/ref&gt; بیرونی &lt;ref&gt;[http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Al-Biruni.html O'Connor, J. J.; Robertson, E. F.. &quot;Abu Arrayhan Muhammad ibn Ahmad al-Biruni.&quot; &lt;span style=&quot;text-decoration:underline;&quot;&gt;The MacTutor History of Mathematics archive&lt;/span&gt;.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080326234632/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Al-Biruni.html |date=2008-03-26 }} URL erişim tarihi: 29 Temmuz 2008.&lt;/ref&gt; و ابن-ی هئیثم &lt;ref&gt;{{Harv|Steffens|2006}} ([[cf.]] {{cite web | url = http://www.ibnalhaytham.net/custom.em?pid=571860 | title = Review of ''Ibn al-Haytham: First Scientist'' | erişimtarihi = 2008-01-23 | tarih = 2006-12-01 | accessdate = 2012-08-25 | archivedate = 2011-07-23 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110723151315/http://www.ibnalhaytham.net/custom.em?pid=571860 }})&lt;/ref&gt; کیمی شرق علم تاریخی‌نده یئر آلمیش اهمیتلی آدلار اوْلدوق‌جا دین‌دار و اینانج‌لی اینسانلار ایدی. بونونلا بیرلیکده، علم ایله دینین تاریخ ایچینده ضد دوشدوگو مسئله‌لر ده اوْلموشدور و علم ایله دینین اوزلاشماسی‌نین مومکون اولمادیغینی مودافیعه ائدن‌لر بۇ گون ده موجوددورلار. مثلاً اینگیلیس تکامول بیولوژی متخصصی ریچارد داوكینز (Richard Dawkins) علم ایله دینین اوزلاشماسینین مومکون اولمادیغینی شیددت‌له مودافیعه ائتمک‌ده‌دیر.&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.pbs.org/faithandreason/transcript/dawk-frame.html | title = Interview with Richard Dawkins | erişimtarihi = 2008-04-12 | yayımcı = PBS}}&lt;/ref&gt; عکس فیکیرده اوْلان علم آدام‌لاری و یازی‌چی‌لار دا مؤوجوددور؛ آبش‌لی بیولوق کئننث آر. میللئر (Kenneth R. Miller) کیمی.&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.pbs.org/wgbh/evolution/library/08/1/l_081_01.html | title = Ken Miller: Reconciling Science and Faith. | erişimtarihi = 2008-07-29 | yayımcı = PBS}}&lt;/ref&gt;

تاریخ بویونجا دین ایله علمی بیرلشدیرمه‌یه چالیشان، بیر-بیری‌له چلیشمه‌یه‌ن اوصوللار اوْلدوغونو ایره‌لی سورن و حتی بیر-بیرلرینی تامام‌لادیغی‌نی دوشونن‌لرده اوْلموشدور. زامان-زامان دینی کانی‌لارین علمی اوصوللارلا و یا علمی کانی‌لارین دینی اوصوللارلا شرحه چالیشان‌لار اوْلموشدور. مسالن، ابن‌سینا تانری‌نین وارلیغینی عقل و منطیق یولو ایله شرحه چالیشمیش‌دیر.&lt;ref name=&quot;Goodman-8-9&quot;&gt;Lenn Evan Goodman (2003), ''Islamic Humanism'', p. 8-9, Oxford University Press, ISBN 0-19-513580-6.&lt;/ref&gt; بونا علاوه اولاراق، خوصوصیله موعاصیر چاغ‌دا، بعضی‌لری علم و دینین بیر-بیرین‌دن موستقیل اوْلدوغونو، هومانیتار تجروبه‌نین بیر-بیری‌له ماراق‌سیز ایستیقامت‌لری‌له مشغول اوْلدوقلاری و بۇ سببله بیر-بیرلری‌نین ساحه‌سینه بولاشمادیق‌جا، اؤز ساحه‌لری ایچری‌سینده، پروبلئم‌سیز بیر شکیل‌ده بیرلیکده وار اولا بیله‌جک‌لرینی ایره‌لی سورموش‌دولر.آما بۇ چوْخ دا مومکون اولمامیش‌دیر.&lt;ref&gt;[[Stephen Jay Gould]]. ''Rocks of Ages: Science and Religion in the fullness of life''. Ballantine Books, 1999.&lt;/ref&gt;

== عالیم‌لر ==
عالیملرین مقصدی مؤوجود ایش شرایطینده بیرباشا و یا دولایی یول‌لا اینسانلارین حیات طرزی‌نین یاخشیلاشدیریلماسین‌دان عبارتدیر. اونا گؤره‌ده، تاریخ بویو عالیم‌لرین ایشلری دؤولت‌لرده سؤز صاحبی اوْلان شخص‌لر و قوروم‌لار طرفیندن دستکلنمیش و نظارت ائدیلمیشدیر. ایلک تشکیل اوْلونموش شکیلده آپاریلان علمی ایشلره قدیم یونانیستاندا، پلاتون آکادئمیاسیندا راست گلینیر. اول‌لر علمله مشغول اوْلان شخص‌لر سارای اعیان‌لاری کیمی خصوصی ایمتیازلارا مالیک اولسالاردا، سوْنرادان اونلارا وئریلن علمی درجه‌لرله جمعیتده ائلیتار بیر طبقه یارانمیش‌دیر.

== علملر دوکتورو ==

علم‌ایله مشغول اولان، بۇ ساحه‌ده هر هانسی بیر پروبلئمی تک‌باشینا، مؤوجود واسیطه‌لرین و اوصوللارین کومک‌ایله حلل ائده بیلن شخص‌لر اوْرتا عصرلردن باشلایاراق قرب مدنیتینده &quot;دوکتور&quot; آدینی داشیمیش‌لار. ایلک دوکتور علمی درجه‌سی، تاریخی منبع‌لره گؤره 12 یول 1219-جو ایلده بولونیادا پاپا III هونوری طرفیندن وئریلمیش‌دیر. دوکتور سؤزو لاتین دیلین‌دکی دوجتوس – &quot;اؤیردیلمیش&quot; سؤزون‌دن‌دیر. بو، علم ساحه‌سینده وئریلمیش ان یوکسک درجه ساییلیر. بۇ علمی درجه‌نی آلماق اۆچون نامیزد حازیرلادیغی دیسسئرتاسیانی (لات. دیسسئرتاتیو – &quot;موذاکیره ائتمک&quot;، &quot;تدقیق ائتمک&quot;) آچیق موذاکیره زامانی موتخصلرین ایشتیراکی ایله تشکیل اوْلونموش شورا و آزاد ایشتیراک‌چی‌لارین قارشی‌سیندا مودافیعه ائتمه‌لی ایدی. اوْرتا عصرلرده مودافیعه پروسسی بیر نئچه آندایچمه پروسسین‌دن عبارت ایدی. بونلاردان اونیوئرسیتئتین رئکتورو قارشی‌سیندا آندایچمه اساس ساییلیردی. بون‌دان علاوه نامیزد بیر گیزلی و بیر آچیق ایمتاحان وئرمه‌لی‌ایدی. گیزلی ایمتاحان دیسسئرتاسیادا قئید اوْلونان تئزیس‌لرین فاکولته پروفئسسورلاری (ماگیستری رئگئنتئس) قارشی‌سیندا، اکثر حال‌لاردا آچیق هاوادا مودافیعه اوْلونماسین‌دان عبارت ایدی. ایمتاحانی وئردیک‌دن سوْنرا نامیزد آچیق موذاکیره‌یه، دیسپوتاتیونا (لات. دیسپوتاتیونئس – &quot;موباحیسه&quot;) بوراخیلیردی. بورادا نامیزد اؤز علمی یئنی‌لیکلرینی پوبلیکا قارشی‌سیندا مودافیعه ائتمه‌لی ایدی. بۇ مرحله‌ده پروفئسسورلاردان علاوه تاماشاچی‌لار آراسیندا اه‌یلشن هر بیر شخص نامیزه‌ده سوال وئرمک حوقوقونا مالیک ایدی. مودافیعه‌دن سوْنرا پروسسین سونونجو و طنطنه‌لی حیصصه‌سی اوْلان ایناوقوراسیا (لات. ایناوگورو – &quot;تعیین ائتمک&quot; (وظیفه‌یه)) کئچیریلیردی. بۇ زامان نامیزد سیموولیک اشیالارلا تلطیف اوْلونوردو. بورایا کیتاب، بیر قیزیل اوزوک و بئرئت فورمالی دوکتور پاپاغی داخیل ایدی. بۇ عادت-عنعنه ایل‌لر کئچسه‌ده، قرب مکتبلرینده اؤز ایلکین فورماسینی قورویوب ساخلایا بیلمیش‌دیر.

== میلتلرآراسی علمی موکافات‌لار ==

علمی نایلیت‌لره گؤره عالیم‌لره آشاغی‌داکی میلتلرآراسی نوفوذلو موکافات‌لار وئریلیر :
* نوبئل موکافاتی — دونیادا ان نوفوذلو علمی موکافات. ایل‌ده بیر دفعه دؤرد علم ساحه‌سی اوزره وئریلیر. اونا پارودیا کیمی شنوبئل موکافاتی ده وئریلیر.
* فیلدسوو موکافاتی — ریاضیات ساحه‌سینده بؤیوک نایلیه‌لره گؤره. ایسپانیا کرالی طرفیندن تقدیم ائدیلیر.
* رولف نئوانلیننی موکافاتی — اینفورماتیکانین ریاضی آسپئکت‌لرینده بؤیوک اوغورلارا گؤره.
* کارل فریدریخ قاوسس موکافاتی — دیگر علملرده کشفلر واسیطه‌سی ایله ریاضیاتا بؤیوک تؤحفه‌لره گؤره.
* کراوفورد موکافاتی — موکافات آشاغی‌داکی ایستیقامت‌لر اوزره وئریلیر: آسترانومیا، ریاضیات، بیولوژی علملر، یئر حاقیندا علملر.
* آبئل موکافاتی — ریاضیاتین اینکیشافینا تؤحفه‌یه گؤره.
* شاو ایفو موکافاتی — آسترانومیا، ریاضیات، طیب و حیات حاقیندا علملره وئریلن بؤیوک تؤحفه‌لره گؤره.
* تیورینق موکافاتی — حسابلاما تئکنیکاسی آسوساسیاسی طرفیندن اینفورماتیکا ساحه‌سینده وئرییلن موکافات.
* میخایل لومونوسوو آدینا بؤیوک قیزیل مئدال— روسیه علملر آکادئمیاسینین عالی موکافاتی.
* دمیتری مئندئلئیئو آدینا بؤیوک قیزیل مئدال — روسیه علملر آکادئمیاسی‌نین کیمیا علمی ساحه‌سینده بؤیوک ناییلییه‌ت‌لره گؤره موکافاتی.

==بیر ده باخ==
[[بیلیک]]

[[بیلگی]]

[[بیلیشیم]]

== قایناقلار ==
{{قایناق}}

{{Authority control}}
{{مین مقاله}}

[[بؤلمه:علم| ]]
[[بؤلمه:بیلیک]]
[[بؤلمه:الیفبا اساسیندا سئچیلمیش مقاله‌لر]]</text>
      <sha1>e8qokkmi8fvtaifmfrhu0jbs97cu7pd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1594000</id>
      <parentid>1593999</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T19:16:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>E THP</username>
        <id>279</id>
      </contributor>
      <comment>/* علم تاریخی */</comment>
      <origin>1594000</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="108524" sha1="rdqnupxwdv77xl896rrmj4q4m46srio" xml:space="preserve">{{سئچیلمیش مقاله}}
{{ایشتیباه اولماسین|بیلیک}}
[[File:Tycho instrument sextant mounting 19.jpg|thumb|left|300px|آسترونومی علمی‌نین آیارلاریندان]]
'''بیلیم''' یا '''علم،''' ایدراکێن بیر فورماسی اولماقلا، طبیعت‌ین اؤیرنیلمه‌سی، جمعیتین و تفکۆرۆن اینکیشافی اۆچون یارادیلان [[بیلیک]]لر سیستمی‌دیر. علمین ايجتماعی وظیفه‌سی اینسانلارا طبیعت، جمعیت حاقێندا دقیق، دوُروُست بیلیکلر آشێلاماق، اونلاردا علمی دونیاگؤروشو فورمالاشدێرماق و هرطرفلی، کامیل شخصیت یئتیشدیرمک‌دیر.&lt;ref&gt;AZƏRBAYCAN ETNOQRAFİYASI&quot; Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutu، Şərq-Qərb, Bakı, 2007, səh. 212.
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası, IV c., səh. 40.&lt;/ref&gt;

== علم ندیر؟ ==
بیلیم و یا علم،&lt;ref&gt;[http://www.tdk.gov.tr/TR/sozbul.ASPX?F6E10F8892433CFFAAF6AA849816B2EF05A79F75456518CA&amp;Kelime=ilim &quot;İlim&quot;. ''TDK Güncel Türkçe Sözlük''. Türk Dil Kurumu.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090105140806/http://www.tdk.gov.tr/TR/sozbul.ASPX?F6E10F8892433CFFAAF6AA849816B2EF05A79F75456518CA&amp;Kelime=ilim |date=2009-01-05 }} URL erişim tarihi: 19 may 2008.&lt;/ref&gt; فیزیکی و طبیعی کایناتین قورولوشونون و داورانیشلارینین تجرۆبه و موشاهیده‌لر واسیطه‌سیله سیستملی بیر شکیلده آراشدیرێلماسینی ده ایحاطه ائدن اینتللکتوال (ذهنی) و پراکتیک (عملی) ایشلر بۆتۆنۆ.&lt;ref&gt;&quot;science.&quot; Oxford Dictionary of English 2e, Oxford University Press, 2003.&lt;/ref&gt; علم؛ سبب، ماراق و مقصد بسله‌یه‌ن بیر فاکت اولاراق گۆنۆمۆزه قدر بیر چوخ آلت دالا (خولا-بؤلۆمه) بؤلۆنموش، اینسانلارین داها یاخشی حیات شرطلرینه قوووشماسینا، وار اولمایان فاکتلاری تاپماسینا و یئنی شئیلر اؤیرنمه‌سینه اؤن آیاق اوْلموشدور. بوتون علم ساحه‌لری کایناتین بیر حیصه‌سینی اؤزونه مؤوضوع اولاراق سئچیر، تجرۆبی اۇصۇللارا و حقیقته سؤیکه‌نه‌رک قانونلار چیخارماغا چالیشیر.&lt;ref&gt;[http://www.tdkterim.gov.tr/?kelime=bilim&amp;kategori=terim&amp;hng=md. ''TDKBilim ve Sanat Terimleri Ana Sözlüğü''. Türk Dil Kurumu.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110915023818/http://www.tdkterim.gov.tr/?kelime=bilim&amp;kategori=terim&amp;hng=md. |date=2011-09-15 }} URL daxil edilmə tarixi: 16 Ekim 2010.&lt;/ref&gt; علم؛ تمللری سنت طرفیندن آتیلمیش، هر مرحله‌ده سنت و یارادیجیلیقلا بسلنه‌رک اینسانلارین حیات شراییطینی یاخشیلاشدیرماق اۆچون ائدیلن ایشلرین بوتونودور. [[آلبرت آینشتاین|آینشتاین]] علمی، هر جور نیظامدان محروم دویغو معلوماتلاری ایله نیظاملی دوشونجه‌لر آراسیندا اویغونلوق تامین ائتمک چالیشماسی،&lt;ref&gt;Albert Einstein 'The Fundamentals of Theoritical Physics' Science 91-1940&lt;/ref&gt; برتراند راسل ایسه موشاهیده و موشاهیده‌یه سؤیکه‌نن عقل ایجرا ائتمه یولو ایله دونیایا باغلی فاکتلاری بیر-بیرینه باغلایان قانونلاری تاپما چالیشماسی &lt;ref&gt;Bertrand Russell 'Religion and Science'&lt;/ref&gt; اولاراق تعریفله‌ییر.


[[File:Magnet 4.jpg|thumb|275px|left| مایع نیتروژن(نیتروژن) سویودولموش یوکسک-ایستیلی سوپرالتکه‌نین (ابررسانا) اوزرینده آسیلی دایانان بیر ماقنیت (مغناطیس).]]

یوزایللردیر اینسان اوغلونون یئر اوزون‌ده‌کی حیاتا موحیطینه ائشیتدیگی ماراق، حیات سویه‌سی‌نین یوکسلده‌جک بیر فعالیته بورونمه‌یه باشلادی. عادی کیمی گؤرونن حادیثه‌لری آنلاما چالیشماسی، اصلینده دونیانین گیزلملرله دولو بیر یئر اوْلدوغونو و بونلاری حلل ائتمک لازیم اوْلدوغو گئرچه‌گینی دوغورموشدور. عنعنوی (عومومو) علم یالنیز آنلاماغا و حلل ائتمه‌یه احتیاج حیس ائتسه‌ده، ایره‌لی صفحه‌لره بؤلونن علم نؤوعلری یالنیز حلل ائتمه‌یی دئییل حللدن کانار ایره‌لی‌له‌مه‌یی ده ایحاته ائدر. کئچمیشه باخیلدیغیندا ان اهمیتلی ساییلان علم بوداقلارین‌دان بعضیلری ریاضیات، هندسه، گؤی علمی ([[آسترونومی]]) و طیب‌دیر. چوْخ موختلیف ریاضی تحلیل ائتمه سیستملری‌نین اینکیشاف ائتدیریلدیگی ایلک زامانلاردان بۇ یانا هله‌ده یئنی دوْستورلار (فورموللار)، سیستملر، قایدالار گلیشدیریلمکده‌دیر (توسعه‌ده‌دیر) کی، بۇ دا علمین داواملی‌لیغینا بیر نومونه‌دیر.

علمی قانونلار علمین ایمتیناع المنتلری اولسادا، هله‌ده بیر چوْخ علمی قانونون دوغرولوغو موذاکیره ائدیلر سویه‌ده‌دیر. علم تجروبه‌یه چوْخ اهمیت وئرر و علمی اوصول تجروبه‌یه اساسلانیر. بۇ مرحله، ایشلنن مؤوضوعنو داها ایناندیریجی ائتمه‌نین یانیندا معین بیر چرچیوه‌یه اوتوردور. یالنیز کاغیذ اوزرینده بیر کورامکن قانونیاشابیلیر و تمل داش خوصوصیتینه بورونه بیلیر. علمین سونسوز بیر مدت ایچینده دؤییشمه‌سی یادسیناماز بیر وضعیت‌دیر. زامان ایچینده آلت بوداقلارا بؤلونن علم عددی و سوسیال ساحه‌لرده آیری مؤوضوعلارا بورونموش؛ لاکین خوصوصییت باخیمیندان عئینی مقصده خیدمت ائتمه‌یه داوام ائتدیرمیشدیر.

طبیعت، جمعیت و اینسان تفکورو حاقیندا اوبیئکتیو، سیستملی و اسالاندیریلمیش بیلیکلرین الده ائدیلمه‌سینه، دقیقلشدیریلمه‌سینه و یاییلماسینا یؤنلمیش اینسان فعالیت نؤعو. بۇ فعالیتین اساسینی علمی فاکتلارین توپلانماسی، اونلارین داییمن یئنی‌لنمه‌سی و سیستملشدیریلمه‌سی، تنقیدی آنالیزی و بۇ اساسدا علمی بیلیکلرین توپلانماسیدیر. علم تکجه موشاهیده ائدیلن طبیعت و ایجتیماعی حاللارینی تصویر ائتمیر، هم ده اونلارین علاقه‌لی‌لیگینی تاپیر و نتیجه‌نی معین ائده بیلیر.

هر هانسی بیر علم حاقیندا تصور بۇ علمین اوبیئکتینی، پردمتینی، متودونو و پرینسیپینی اؤیرنمک‌دن باشلاییر.

علم آشاغی‌داکی شرط و درک ائتمه کومپوننتلرینی اؤزونده بیرلشدیریر:
* علمی امه‌یین بؤلونمه‌سی و بیرلیکلری‌نین یارانماسی
* علمی موسیسه‌لر، سیناق و لابوراتور آوادان‌لیقلاری
* علمی-تدقیقات ایشلری‌نین متودلاری
* درک ائتمه و کاتقوریا آپاراتی
* علمی اینفورماسیا سیستمی
* اول‌دن توپالنمیش بوتون بیلیکلر مجموعه‌سی.

علم یاراندیغی گوندن اینسانلارین امک محصولدارلیغی‌نین آرتیریلماسی و بونون سایه‌سینده اونون ریفاهی‌نین یاخشیلاشدیریلماسینا خیدمت ائتمیشدیر. علم‌ایله مشغول اوْلان شخصلره &quot;عالیم&quot; دئییلیر. اونلار اینسانلارین آراسیندان اؤز باجاریغی، ساوادی و دوشونجه‌سی ایله فرق‌لننلردیر.


== علم تاریخی ==
علم موعاصیر حالدا ۱۶-۱۷ (اون آلتی-اون یئددی) عصرلردن فورمالاشماغا باشلاییب. تاریخی اینکیشافین‌دا او تکنیک و تکنولوژی چرچیوه‌سین‌دن شیخاراق جمعیتین اینکیشافینا جیددی تاثیر ائدن فاکتورا چئوریلدی. ۱۷ (اون یئددی) عصردن باشلایاراق علمی فعالیت هر ۱۰-۱۵ ایله ایکی دفعه آرتیر (کشفلرین سایی، علمی اینفورماسیالار، علمی ایشچیلرین سایی)&lt;ref&gt;[http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00051/57700.htm &quot;Наука&quot;]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

=== اسکی چاغلاردا علم ===

علمین یازیدان داها اول اورتایا چیخدیغی بیلینمکده‌دیر.&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;&quot;history of science.&quot; &lt;span style=&quot;text-decoration:underline;&quot;&gt;Encyclopædia Britannica&lt;/span&gt;. 2008. Encyclopædia Britannica Online. 09 Haziran 2008 &lt;http://www.britannica.com/EBchecked/topic/528771/history-of-science&gt;.&lt;/ref&gt; بۇ سببله، خوصوصیله آنتیک چاغلارداکی علمی کشف، فیکیر و کشفلری آراشدیرماقدا آرخولوژیانین (باستان شناسی) اهمیتلی بیر یئری واردیر. مثلاً آرخولوژی موختلیف کشفلرین آراشدیریلماسی سوْنراکی تاریخ چاغلارداکی ایلک اینسانلارین موختلیف موشاهیده‌لر ائتدیگی معین اوْلونموشدور؛ مثلاً مؤوسوملری (فصللری) تعقیب ائتمیشلر. آفریقادا اوْلان و ائ.ا ۳۵٬۰۰۰ ایله م.اؤ. ۲۰٬۰۰۰ &lt;ref&gt;[http://www.math.buffalo.edu/mad/Ancient-Africa/ishango.html An old mathematical object.] (Eski bir matematik nesnesi.) URL erişim tarihi: 10 Temmuz 2008.&lt;/ref&gt; ایل‌لری منشألی موختلیف تاپینتیلار، زامانی اؤلچمه‌یه داییر موختلیف سیناقلارین ایزلرینی داشیییرلار.&lt;ref&gt;[http://etopia.sintlucas.be/3.14/Ishango_meeting/Mathematics_Africa.pdf Mathematics in (central) Africa before colonization.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120207040200/http://etopia.sintlucas.be/3.14/Ishango_meeting/Mathematics_Africa.pdf |date=2012-02-07 }} (Kolonizasyon öncesi Afrika'da Matematik.) URL erişim tarihi: 10 Temmuz 2008.&lt;/ref&gt;

بونونلا بیرلیکده تکنولوژی اینکیشافین یانیندا علمی فعالیتلرین خوصوصیله م.اؤ. ۲٬۵۰۰-جی ایلده سیخلاشدیغی و تعجیل قازاندیغی معین ائدیلمیشدیر.&lt;ref name=&quot;britannica&quot;/&gt; بونون خوصوصیله آرخیتکتورا (معماری) بیر چوْخ نومونه‌سی بۇ گون ده گؤروله بیلر؛ استون هنج کیمی بؤیوک ایستروکتورلار (سازه‌لر) معین علمی و تکنولوژی اینکیشاف، خوصوصیله ده موختلیف اینکیشاف ائتمیش ریاضیات معلوماتلاری اولمادان ائدیله بیلمزعابیده‌لری &lt;ref name=&quot;britannica&quot;/&gt;. مثلاً بۇ دؤوردکی چوخو ایستروکتورلار هئچ اولماسا پیفاگور قایداسی اولمادان ائدیله ایستروکتوردور، بونا و بنزری دیگر تاپینتیلارا اساس‌لاناراق، پیفاگور قایداسی‌نین (نظریه فیثاغورث) پیفاگوردان مین‌لرله ایل اول اینسانلار طرفیندن بیلیندیگی معین ائدیلمیشدیر.&lt;ref name=&quot;britannica&quot;/&gt; نئجه‌کی آنتیک میصیرلیلر کیمی بیر چوْخ خالق‌دان چوْخ ائرکن تاریخ‌لرده ریاضی تدبیرلر گؤرولمک‌ده‌دیر. آنتیک میصیرلیلر م.اؤ. ۴٬۲۰۰-جی ایلده ۳۶۵ گونده‌لیک بیر تقویم چیخارمیش اوْلدوقلاری کیمی، م.اؤ. ۳٬۱۰۰-جو ایلین تاریخ‌لی بیر گورزه عددی اولاراق میلیونلاری ایفاده ائتمک اۆچون بیر سیستمین ایستیفاده ائدیلدیگی گؤرولموشدور.&lt;ref&gt;[http://www.math.buffalo.edu/mad/Ancient-Africa/mad_ancient_egypt.html The Mathematics of Ancient Egypt.] (Antik Mısır Matematiği.) URL erişim tarihi: 10 Temmuz 2008.&lt;/ref&gt; آنتیک مسوپوتامیادا (بین‌النهرین) ریاضی فعالیت و اینکیشافین وارلیغی، آرخولوژی آراشدیرمالارجا الده ائدیلن گیل لؤوحه‌لر کؤمه‌یی‌له بیلینمکده‌دیر.&lt;ref name=&quot;mat&quot;&gt;&quot;mathematics.&quot; &lt;span style=&quot;text-decoration:underline;&quot;&gt;Encyclopædia Britannica&lt;/span&gt;. 2008. Encyclopædia Britannica Online. 11 Temmuz 2008 &lt;http://www.britannica.com/EBchecked/topic/369194/mathematics&gt;.&lt;/ref&gt; مسوپوتامیادا زامان ایچینده ایقتدارا گلن فرقلی کراللیقلارین آز قالا هامی‌سین‌دان ریاضی فعالیتین تاپینتیلاری قالمیش‌دیر؛ م.اؤ. ۳. مین‌ایللیکدن سومئرلره عاید، م.اؤ. ۲. مین‌ایللیکدن آکاد و بابیل‌لیلر عایید، م.اؤ. ۱. مین‌ایلدن‌سه آسورلولارا عاید.&lt;ref name=&quot;mat&quot;/&gt; بونلارا علاوه اولاراق داها سوْنرا بؤلگه‌ده حاکمیت قوران فارسلارا عاید م.اؤ. ۶. عصردن ۴. عصره قدرکی بیر تاریخه عایید تاپینتیلار دا مؤوجوددور.&lt;ref name=&quot;mat&quot;/&gt; مسوپوتامیاداکی ریاضی فعالیتلر چوْخ موختلیفدیر و پراکتیک پروبلملرین کانارینادا سیخلیقلا کئچمیشدیر؛ خطی و ایکینجی درجه‌دن تنلیکلرین (معادلات) حللینی ائحتیوا ائدن جبر ایشلری ایله موختلیف سایی قایداسینا داییر ایشلر گؤرولموشدور.&lt;ref name=&quot;mat&quot;/&gt; بونلارا علاوه اولاراق بۇ توْرپاقلارداکی فرقلی کراللیقلار طرفیندن زامان ایچینده عدد سیستمی اوْلدوقجا اینکیشاف ائتدیریلمیش‌دیر. سومئرلیلر، آنتیک میصیرلیلرین ایستیفاده ائتدیگینه بنزر اونلوق اکلی بیر سایی سیستمی‌نین تمللرینی آتمیشلار و ایستیفاده.&lt;ref name=&quot;mat&quot;/&gt; بۇ سیستم داها سوْنراکی دؤورلرده فرقلی ایقتیدارلار طرفیندن یارادیلیب، بابیل‌لیلرجه ۶۰ اساسلی بیر سیستمه چاتیلمیش‌دیر.&lt;ref name=&quot;mat&quot;/&gt;

[[File:Ebers7766.jpg|thumb|240px|left| ائبئرس پاپیروسو (تخمیناً م.اؤ. ۱۵۵۰) آنتیک میصیرده‌کی طیبی تطبیقلر و معلوماتلاری ائحتیوا ائدن بیر پاپیروستور. پاپیروسته شیشلرین (تومورلارین) و آبسه‌لری جراحی موعالیجه‌سین‌دن، دئپرئسسیا (افسردگی) و دری خسته‌لیکلرینه قدر چوْخ موختلیف طیبی مؤوضوعلارا توخونولموشدور.]]

م‌اؤ ۳. مین‌ایللیکدن هیند یاریماداسیندا ریاضیاتلا اوغراشیلدیغی و ریاضی حسابلارین ائدیلدیگی بیلینمکده‌دیر.&lt;ref name=&quot;textIndia&quot;&gt;[http://www.textbooksonline.tn.nic.in/Books/10/Maths-EM/CONTENTS.pdf &quot;Preface&quot;. &lt;span style=&quot;text-decoration:underline;&quot;&gt;Mathematics text book – Standard X&lt;/span&gt;. Department of School Education, Govt. of Tamil Nadu, India.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080920174446/http://www.textbooksonline.tn.nic.in/Books/10/Maths-EM/CONTENTS.pdf |date=2008-09-20 }} (Tamil Nadu Hükûmeti, Okul Eğitimi Departmanı, Matematik ders kitabı. Hindistan.) URL erişim tarihi: 10 Temmuz 2008.&lt;/ref&gt; آیریجا بۇ ریاضی فعالیت بؤیوک نیسبت ده اؤلچمه جدول‌لری (مقیاس‌های اندازه‌گیری)، آغیرلیق و عومومو اولاراق اؤلچولر کیمی مؤوضوعلاری‌دا ائحتیوا ائتمک‌ده‌دیر.&lt;ref name=&quot;sko&quot;&gt;[http://www.mff.cuni.cz/veda/konference/wds/contents/pdf06/WDS06_101_m8_Sykorova.pdf Sykorova, I. &quot;Ancient Indian Mathematics.&quot; &lt;span style=&quot;text-decoration:underline;&quot;&gt;WDS'06 Proceedings of Contributed Papers&lt;/span&gt;. 2006.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070625181443/http://www.mff.cuni.cz/veda/konference/wds/contents/pdf06/WDS06_101_m8_Sykorova.pdf |date=2007-06-25 }} URL erişim tarihi: 10 Temmuz 2008.&lt;/ref&gt; بۇ دؤوردکی ریاضی تدبیرلرین عومومو اولاراق آسترونومی ایله ده ایلیشیک اوْلدوغو قارشییا قویولموش‌دور.&lt;ref name=&quot;textIndia&quot;/&gt;

نئجه کی دینی آچی‌لاردا ساخلایان، سیخلیقلا ریاضیات کیمی دیگر علم ساحه‌لری‌له بیرلیک ائدیلن آسترونومی ایشلری آنتیک چاغ‌دالاردا بؤیوک بیر اهمیت و یئر کسب ائدیر.&lt;ref name=&quot;britannica&quot;/&gt; آستونومی‌له علاقه‌لی فئنومئن‌لرین ریاضی تظاهورلرینه آنتیک مسوپوتامیاداکی علمی فعالیتلرده راست گلینمکده‌دیر.&lt;ref name=&quot;britannica&quot;/&gt; چینده تقویم‌سل احتیاج‌لارا جاواب وئره‌جک آسترونومی فعالیتلری اوْلدوغو کیمی، مسوپوتامیادا ریاضی اینکیشاف‌دان فایدالانیلاراق پلانئت‌لرین (گزگت‌لر، سیاره‌لر) دؤنگولرینی (چرخه‌لرینه)، مؤوقع‌لرینه داییر حسابلامالار گؤرولمکده‌ایدی.&lt;ref name=&quot;britannica&quot;/&gt; ریاضی اینکیشاف‌دان آیری بیر شکیل‌ده آسترونومی ایشلری و آنلاییشی اوْرتا آمریکا مرکزلی مایا سیویلیزاسیاسیندا اؤزونه یئر تاپمیش‌دیر؛ خوصوصیله تقویم‌سل ایشلر و گونش و آی توتولمالاری‌نین حئسابلانماسی موهوم یئر توتموش‌دور.&lt;ref name=&quot;britannica&quot;/&gt;

بونلارین خاریجین‌دکی علملرین ده کؤک‌لرینی آنتیک چاغ‌دا تاپماق مومکون‌دور. مثلاً بیولوژیا (زیست شناسی) سیویلیزاسیانین اینکیشافین‌دان چوْخ اول‌لر ایجتماعی معنادا اهمیتلی بیر رول آلمیش، خوصوصیله اکین‌چی‌لیک باخیمیندان چوْخ موختلیف حادیثه‌لر اوْلموش، اینسانلار بیر چوْخ حئیوانی ائوجیللشدیرمیشدیر (اهلی‌لشدیرمیشدیر).&lt;ref name=&quot;britannica&quot;/&gt; بیتکی‌لرین آراشدیریلماسی نتیجه‌سینده بیر چوْخ شئی کشف ائدیلمیشدیر؛ مثلاً آرخولوژی تاپینتیلارین بابیل‌لیلرین خورما آغاجی‌نین ائشئی‌لی اورئدیغینی (نژاد جنسی) کشف ائتمیش، توزجوق‌لاری چاتیل اوْلدوقلارینی و توزجوق‌لاری دیشیل بیتکی‌لره کؤچوروله‌رک تؤرمه‌نین تامین ائدیله بیله‌جه‌یی‌نی ثبوت ائتمیشلر.&lt;ref name=&quot;britannica&quot;/&gt; آنتیک چاغلاردا آیریجا بیولوژی‌له بیرلیکده اولاراق طیبی ایشلرده ائدیلمیش، چین، میصیر و هیند یاریم‌آداسین‌داکی موختلیف سیویلیزاسیالار فرقلی شفالی بیتکی‌لری معین طیبی و آناتومیک (تشریحی) پروبلملر اۆچون ایستیفاده، بۇ ایستیفاده‌لری‌نی زامان-زامان یازی‌لادا ایفاده ائتمیشلر.&lt;ref name=&quot;biyo&quot;&gt;&quot;biology.&quot; &lt;span style=&quot;text-decoration:underline;&quot;&gt;Encyclopædia Britannica&lt;/span&gt;. 2008. Encyclopædia Britannica Online. 11 Temmuz 2008 &lt;http://www.britannica.com/EBchecked/topic/66054/biology&gt;.&lt;/ref&gt; طیب‌ین ایله یاناشی، کیمیا، جوغرافیا و ژئولوژی (زمین‌شناسی) کیمی علملر ده خوصوصیله چین‌ده بؤیوک اؤلچوده اینکیشاف ائتمیشدیر.&lt;ref name=&quot;britannica&quot;/&gt;

=== علم و فلسفه ===

ایلک چاغلارداکی فیلوسوف‌لارین دونیانی و اطرافی آنلاماغا چالیشماسی، ماراق دویغولاری، معین معیارلارین دوغولماسینا و بونلارین موختلیف ایدئولوژیلره چئوریلمه‌سینه گتیریب چیخارمیش‌دیر. علمین تمللری آتیلینجایا قدر، موذاکیره و تجروبه فاکتی اینسانلار طرفیندن یارادیلیب و بۇ بیر آختاریش حالینا چئوریلمیش‌دیر. ایلک دؤورلرده ديققت‌ه چارپان بیر فلسفه-علم آیری-سئچکی‌لیگی یوخ‌دور و بیر چوْخ بؤیوک علم آدامی عئینی زاماندا فیلوسوف‌دور. تجروبه‌نین و نتیجه‌نین کلیشه حالینا گلمه‌سی علمین آرتیق ایستنیله‌بیلیر سوییه‌یه گلمه‌سینی تامین ائتمیشدیر. ۱۹. عصره قدر اینکیشاف ائدنن علم اصلینده اؤز ایچینده بیر دؤیوش وئرمیش، بیر چوْخ خوصوصی آراشدیرماچی، دوز منطیق‌له حرکت ائدن اوْرتا عصرلر لیدئرلرینه مغلوب اوْلموشدور. آریستونون فیزیکاسین‌دان فرقلی دوشونجه‌لره صاحب اوْلان گالیله اؤز زامانی‌نین علم آدام‌لاری‌لا ترس دوشمه‌یه باشلامیشدی. علم، تاریخی مودتینده بۇ تیپ صحنه‌لره داوام‌لی شاهید اوْلموش، تجروبه و موشاهیده نتیجه‌سینده چؤکن قانونلارین یئرینی باشقالاری آلمیشدیر.

گئرچک و آکتیوین مقصدینی آراش‌دیران فلسفه سیستم‌لی دوشونمه‌یی طلب ائدیر. کلاسیک آنتیک چاغ فلسفه‌سی ایله باشلاییب، تالس &lt;ref&gt;[http://www.iep.utm.edu/t/thales.htm Thales of Miletos] Θαλής ο Μιλήσιος (Tales)&lt;/ref&gt;، آناخیمنس (آناكسيماندر) &lt;ref&gt;[http://www.iep.utm.edu/a/anaximen.htm Anaximenes of Miletus] Άναξιμένης (Miletli Anaksimenes)&lt;/ref&gt;، پیته‌اگوراس (فيثاغورث) &lt;ref&gt;[http://www.iep.utm.edu/p/pythagor.htm Pythagoras] Πυθαγόρας (Pisagor)&lt;/ref&gt;، دئموکریت &lt;ref&gt;[http://www.utm.edu/research/iep/d/democrit.htm Democritus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509105518/http://www.utm.edu/research/iep/d/democrit.htm |date=2008-05-09 }} Δημόκριτος (Demokritos)&lt;/ref&gt;، گورگیاس &lt;ref&gt;[http://www.iep.utm.edu/g/gorgias.htm Gorgias] Γοργίας&lt;/ref&gt;، امپدوکلس &lt;ref&gt;[http://www.iep.utm.edu/e/empedocl.htm Empedocles] Έμπεδοκλής (Empedokles)&lt;/ref&gt;، هراکلیتوس &lt;ref&gt;[http://www.iep.utm.edu/h/heraclit.htm Heraclitus] Hράκλειτος (Heraklitos)&lt;/ref&gt;، پارمانیدس &lt;ref&gt;[http://www.iep.utm.edu/p/parmenid.htm Parmenides] Παρμενίδης&lt;/ref&gt;، سوقراط، پلوتینوس &lt;ref&gt;[http://www.iep.utm.edu/p/plotinus.htm Plotinus] Πλωτῖνος (Plotinos)&lt;/ref&gt;، پلاتون (افلاطون) &lt;ref&gt;[http://www.iep.utm.edu/p/plato.htm Plato] Πλάτων (Platon)&lt;/ref&gt; و آریستوتل (ارسطو) &lt;ref&gt;[http://www.iep.utm.edu/a/aristotl.htm Aristotle] Ἀριστοτέλης (Aristoteles)&lt;/ref&gt; کیمی فیلوسوف‌لار، گئت-گئده اینکیشاف ائدن و فورمالاشان فلسفی سوال‌لارین فورمالاشماسینی تامین ائتمیشلر. دین مرکزلی اوْرتا عصرلر فلسفه‌سینده مسیحیتین اؤزونه بیر واسیطه‌سی کیمی ایستیفاده ائتدیگی فلسفه، تانری، معلومات، اینانج اکسنلرینده سیخ شکیل‌ده ایستیفاده ائدیلمیشدیر. ایشیقلانما چاغیندا ائدیلن فلسفه‌ده عقل اؤن پلانا چیخمیش‌دیر. دوشونجه سیستمین‌ده‌کی اساس فیکیر، اینسان آغلی‌نین ایشیقلاندیردیغی قطعی دوز دانیشان‌لارا و معلوماتا دوغرو ایره‌لی‌لمک‌دیر. کئچید دؤورو فلسفه‌سی کیمی تانینان اینتیباه فلسفه‌سی، علم‌ده و دوشونجه سیستمین‌دکی یئنی اینکیشاف‌لارین ایشتیراک ائتدیگی بیر دؤورو ایحاته ائدیر. یئنی‌دن دوغوش معناسینی وئرن اینتیباه، اوول‌کی چاغلاردان چوْخ فرقلی بیر دوشونجه سیستمینه کئچیدین کؤرپوسو مؤوقع‌سینده‌دیر.

علم و فلسفه‌نین آیریلماسی موعاصیر چاغا یاخینلاشارکن یاخشیجا بلیرگینلشمیش، بونونلا بیرلیکده فلسفه ایله علم تامامی‌له بیر-بیرین‌دن کوپمامیش و گرک عومومو اولاراق علمین فلسفه‌سی اوْلان علم فلسفه‌سی گرکسه علم ساحه‌لری‌نین بیر-بیر فلسفی جهت‌دن آراشدیریلدیغی فلسفه ساحه‌لری (مثلاً فیزیک فلسفه‌سی) وارلیغینی داوام ائتدیرمک‌ده و گرک علم گرکسه فلسفه ساحه‌لرینده اهمیتلی رول‌لار اویناییر.

=== علم ساحه‌لری‌نین اینکیشافی ===
==== آسترونومی و فیزیک ====
[[File:Astrolabe dsc03864.jpg|۱۵۶۹-جو ایلدن قالما بؤیوک بیر اوستورلاب. اوستورلابلار هم آسترونومی هم ده ناویگاسیون‌دان یوکسک‌لیک اؤلچمک اۆچون کوللانیلماقتایدی‌لار.|thumb|200px|left]]
[[File:Copernican heliocentrism.jpg| نیکولاس کوپرنیکین گونش مرکزلی مودئلینی ایضاح ائتدیگی باشیاپیتی ده رئوولوتیونیبوس اوربیوم جوئلئستیوم‌دان اورتایا آتدیغی مودئلین بیر شکیلی|thumb|200px]]

گؤی علمی (آسترونومی)، علم ساحه‌لری آراسیندا ان کؤهنه اولان‌لاردان‌دیر و خوصوصیله آنتیک چاغدالاردا ان سیخ معنادا ایجرا ائدیلن، علملرین آناسی اولاراق گؤرولن بیر علم‌دیر.&lt;ref name=&quot;britannica&quot;/&gt; اینسانلارین سمایا اوْلان ماراغی، یوخاریدا آسیلی دایانان جیسیم‌لری آراشدیرماغا ایتمیش و تلسکوپون تاپیلماسی بۇ موشاهیده‌لر داها تأثیرلی بیر حال آلمیشدیر. بابیل حؤکم‌داری اولگوسال آسترونوم‌لارا نظرن یونان آسترونوم‌لاری، ریاضی دئتال‌لاری اؤزوم‌سه‌یه‌رک بۇ علمین اینکیشافیندا اساس نقطه‌لری مئیدانا گتیرمیش‌لر.

روما ایمپیراتورلوغونون حاکمیتی آلتین‌داکی میصیرده یاشامیش باتلامیوس (بطلمیوس) خوصوصیله آسترونومی تاریخی و عومومو اولاراق علم تاریخی باخیمیندان اهمیتلی بیر مؤوقعه مالیک‌دیر. داها سوْنرالار ایسلام آسترونوم‌لاری طرفیندن ال-مئجیستی اولاراق خاطیرلاناجاق اوْلان هئ مئگالئ سینتاخیس یعنی &quot;بؤیوک رندر&quot; آدلی آسترونومی مؤوضوع‌لو اثری اوْرتا چاغ عرضینده عومومو کئچر قبول گؤرن آسترونومی اثری ایدی و یازی‌چی‌سی اولاراق باتلامیوس آز قالا میتی بیر ایستاتوسا گتیریلمیشدی.&lt;ref&gt;S. C. McCluskey, ''Astronomies and Cultures in Early Medieval Europe'', Cambridge: Cambridge Univ. Pr. 1998, s. 20-21.&lt;/ref&gt; باتلامیوسون کاینات مودئلی گئوسانتریک یعنی یئرمرکزجیددی و اوزون ایل‌لرجه قبول گؤرن بۇ سیستم‌دن گونش-مرکزلی بیر سیستمه کئچید موذاکیره‌لر دوغورموش‌دور.

پولشالی (لهیستانلی) بیر آسترونوم اوْلان نیکولاس کوپرنیک، دونیانین و دیگر پلانئت‌لرین، گونش اطرافیندا دؤندوک‌لرینی آچیقلامیش؛ هلیوسانتریک یعنی گونش-مرکزلی بیر سیستم اورتایا آتمیشدیر. کوپرنیکوسون سیستمینی کوممئنتاریولوس آدلی بیر ریساله ایله یولداش‌لارینا تانیتمیش داها سوْنرا سیستمینی، پاپا III. پاولوسا اتحاف ائتدیگی دئتال‌لی بیر شکیل‌ده باشیاپیتی ساییلاجاق دِرِوولوتیونیبوس اوربیوم کوئلئستیوم آدلی اثرینده آچیقلامیش‌دیر. بۇ آسترونومی علمینده یئنی بیر دؤور آچیلماسینا سبب اوْلموشدور. تلسکوپو اینکیشاف ائتدیرمه‌سی، ائتدیگی آسترونومیک موشاهیده‌لر و کوپرنیکین سیستمینه وئردیگی دستک ایله تانینان ایتالیان علم آدامی گالیلو گالیله ده آسترونومی و فیزیک تاریخی اۆچون اهمیتلی بیریدیر و زامان ایچری‌سینده موعاصیر موشاهیده‌لرله آسترونومینین آتاسی &lt;ref&gt;{{Citation | title = A Short History of Science to the Nineteenth Century | first = Charles | last = Singer | year = 1941 | publisher = Clarendon Press | url = http://www.google.com.au/books?id=mPIgAAAAMAAJ&amp;pgis=1}} (page 217)&lt;/ref&gt; و مۆعاصیر فیزیک علمی‌نین آتاسی &lt;ref name=&quot;Einstein&quot;&gt;{{قایناق کیتاب|son=Weidhorn|ilk=Manfred|title=The Person of the Millennium: The Unique Impact of Galileo on World History|yıl=2005|yayımcı=iUniverse|isbn=0595368778|sayfa=p. 155}}&lt;/ref&gt; کیمی آتیف‌لارا مظهر اوْلموشدور. ۱۶۷۱-ده ایلک آینالی تلسکوپو ائدن ریاضیات و فیزیکچی آیزاک نیوتون مشغول اوْلدوغو علم ساحه‌لری‌نین اینکیشافینا چوْخ چوخ ایشتیراک ائتمیش دیفئرئنسیال و اینتئقرال حسابین تمللرینی آتمیشدیر. بون‌دان باشقا نیوتونون ۵ یول ۱۶۸۷ده نوماییش ائتدیگی، طبیعت فلسفه‌سی‌نین ریاضی قانونلاری &lt;ref&gt;Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica&lt;/ref&gt; کیتابی کلاسسیک مئکانیغین تمللرینی تشکیل نیوتونون حرکت قانونلاری و یئر چکیلیشی کیمی اهمیتلی مؤوضوعلاری ائحتیوا ائدیر.

آلمان نظری فیزیکچی آلبئرت انیشتین انرژی‌نین ایشیق سۆرعتی‌نین کوادراتی کوتله‌نین برابر اوْلدوغونو E=mc² دوستورویلا (فورمولو ایله) ایسپاتلادی.گئنئل نیسبی‌لیک نظریه‌سی و نیسبی‌لیک نظریه‌سی ایله کوتله‌نین کوسموس زامانی بوکدوگونو و زامان، مکان، حرکتین بیر-بیریله آسیلی اوْلدوغونو ایسپاتلاییپ برون brown حرکتی ایله آتومون وارلیغینی ثبوت ائتدی. لئوپولد اینفئلدلا بیرلیکده یازدیغی فیزیکانین تکامولو کیتابی ایله کوانت و مکان کیمی مؤوضوعلاری ائحتیوا ائدیر.

==== کیمیا ====

[[File:Democritus2.jpg|thumb|left| دئموکریت؛ آتومجو دوشونجه‌نین اؤنجولریندن‌دیر.]]

کیمیا، ماده‌نین قورولوشونو و داورانیش‌لارینی آراشدیران بیر علم ساحه‌سی‌دیر. فیزیکوکیمیا، بیوکیمیا، آنالیتیک کیمیا، غئیری-عضوی کیمیا و عضوی کیمیا اساس بوداق‌لاری‌دیر. طیب کیمی بیر چوْخ علم ساحه‌سی‌نین کؤمک‌چی‌سی مؤوقعینده اوْلان کیمیا علمی‌نین قئیدا، درمان، بویا، کوسمئتیک و تئکستیل ساحه‌لرینده ایستیفاده‌سی دولایی‌سی ایله ان بیلینن ساحه‌سی عضوی کیمیادیر.

آنتیک چاغلاردا ماده‌نین معین اساس المنت‌لردن مئیدانا گلدیگی دوشونولر و بیر چوْخ مدنییت‌ده بونلار هاوا، سو، آتش و تورپاغی ایچریردی. بونونلا بیرلیکده آنتیک یونان فیلوسوف‌لاردان بیر قیسمی آتوم فیکرینی اورتایا آتمیش و هر شئیین چوْخ کیچیک یاپیتاش‌لارین‌دان مئیدانا گلدیگینی قارشییا قویموشلار. بۇ فیلوسوف‌لارا داها سوْنرا آتومجو فیلوسوف‌لاردا دئییلمیش‌دیر. چوْخ کؤهنه چاغلاردان بری اینسانلار مئتالورژی ایله اوغراشماق‌دا، موختلیف اشیانین ایستئحصالیندا کیموی حادیثه‌لری و بونلارین نتیجه‌سی اوْلان محصول‌لاری ایستیفاده ائتمک‌ده‌دیرلر؛ مثلاً شوشه‌دن اشیانین ایستئحصالیندا اوْرتا چاغا دوغرو شیمی عنعنه‌سی اورتایا چیخمیش‌دیر. شیمی عنعنه‌سی کیمیانین اؤنجولودور و میستیسیزم، فلسفه کیمی المنت‌لرله کیمیوی موختلیف آراشدیرمالارین قاریشیغیندان عبارتدیر. شیمی‌ده خوصوصیله ایکی موهوم قاورام و مقصدوارایدی: بیری زامان-زامان فلسفه داشی اولاراق دا خاطیرلانان و هر جور ماده‌نین و یا مئتالین آلتینا اعمال ائتمه‌سینه کؤمک اولاجاق افسانوی بیر شئی، دیگری ایسه ایچن آداما اؤلومسوزلوک و یا چوْخ اوزون حیات وعده ائده‌جک اؤلومسوزلوک ایکسیری یعنی آب-حیات.

[[File:Labo-Lavoisier-IMG 0501.jpg| بۇ گون ''Musée des Arts et Métiers'' آدلی فرانسیز موزئیینده اولان، لاوویسیئرین لابوراتوریاسی.|thumb|275px]]

زامانلا سیمیایا اوْلان ماراق داها دا بیلیم‌سل‌لشمیش و سیمیادا آیری اولاراق کیمیا علمی اورتایا چیخمیش‌دیر. موعاصیر کیمیانین شیمی‌ده‌ن آیریلماسی و تمللری‌نین آتیلماسیندا اهمیتلی فعالیتلری اوْلان بیر آد روبئرت بویل‌دیر. بۇ گون خوصوصیله آدینی وئردیگی بویله قانونو ایله تانینان بویل آتومجو فیکیریاتی مودافیعه ائدن بیر علم آدامی ایدی. فرانسیز علم آدامی آنتونیو لاوویسیئر ایسه کوتله‌نین قورونومو قانونو ایله گرک کیمیا ایسترسه ده علم تاریخینده اهمیتلی بیر آددیم آتمیش، کیمیا علمی‌نین آتاسی اولاراق دا خاطیرلاندیغی اوْلموشدور.&lt;ref&gt;&quot;'''Lavoisier, Antoine'''.&quot; &lt;span style=&quot;text-decoration:underline;&quot;&gt;Encyclopædia Britannica&lt;/span&gt;. 2007. Encyclopædia Britannica Online. 24 July 2007 &lt;http://www.britannica.com/eb/article-9369846&gt;.&lt;/ref&gt; اؤزو آیریجا اوکسیژن و هیدروژن‌دن تثبیت ائدیب آدلان‌دیران‌دیر. ۱۹. عصرین باشینا قدر کیمیانین، او بیری فیزیک علملرین عکسینه، ایندوکسیا (ایندوجتیون) ایستیقامتی‌نین تومدئنگئلیم (دئدوجتیون) جهت‌دن داها باسقین اولماسی، اونون بیولوژی علملره داها یاخین اولماسینا سبب اولوردو. اما ریاضیات و فیزیک اوصوللارین کیمیایا تطبیقی نتیجه‌سینده یئنی بیر علم ساحه‌سی‌نین، یعنی فیزیکوکیمیانین دوغولماسیندا باشدا ویلیام اوستوایلد &lt;ref&gt;[http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1909/ostwald-bio.html nobelprize.org] Nobel Ödülü resmi sitesindeki ''Wilhelm Ostwald'' bölümü. (İngilizce)&lt;/ref&gt;، وانت هوفف &lt;ref&gt;[http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1901/hoff-bio.html nobelprize.org] Nobel Ödülü resmi sitesindeki ''Jacobus H. van 't Hoff'' bölümü. (İngilizce)&lt;/ref&gt; و آررهنیوس &lt;ref&gt;[http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1903/arrhenius-bio.html nobelprize.org] Nobel Ödülü resmi sitesindeki ''Svante Arrhenius'' bölümü. (İngilizce)&lt;/ref&gt; 'ون پایلاری بؤیوکدور. کیمیوی ماده‌لرین فیزیکی ده‌ییشمه‌لرینی، فیزیکی حادیثه‌لرین کیمیوی ماده‌لرین اؤزللیکلرینی فایدالانیلاراق آچیقلانماسینی مووضوع آلان و الکتروکیمیا، کوللوید کیمیاسی، نووه کیمیاسی و پولیمر کیمیاسی کیمی قول‌لارا آیریلان فیزیکوکیمیا، بۇ عالیم‌لرین ۱۸۸۱ده ''Zeitschrift Für Physikalische Chemie''&lt;ref&gt;International journal of research in physical chemistry and chemical physics [http://en.wikipedia.org/wiki/Zeitschrift_f%C3%BCr_Physikalische_Chemie İngilizce Vikipedideki sayfası]&lt;/ref&gt; آدلی علم ژورنالینی یایینلامالاری‌لا علم دونیاسیندا کیمیادان آیری بیر بوداق اولاراق یئرینی آلمیشدیر. اینسانلارین اؤیرنمه و آراشدیرما ماراغی زامانلا آنالیتیک (چؤزومله‌مه‌لی) کیمیانین دوغولماسینا سبب اوْلموش، بۇ وضعیت زامان ایچینده کووردیناسیا کیمیاسی‌نین و صنایع آنالیتیک کیمیانین اینکیشافینا زمین حاضیرلامیش‌دیر. آنالیتیک اوْلونان متودلارین کشفی طیب، بیولوژی و ژنتیک ساحه‌سینده کیمیانین ایستیفاده‌سینی چوخالتمیش‌دیر. پئنسیلین و ویتامین‌لرین کشفی ایله کیمیا علمی‌نین اینسانین حیات کئیفیتینی آرتیردیغینی گئرچه‌یی‌نین یانیندا اینکیشاف ائدن تکنولوژینین ایستحصال پروسسلرینده ایستیفاده باشلانماسی، اطراف پروبلملرینه سبب اوْلموش، بۇ وضعیت طبیعی احتیاطلارین ایحتیاتطسیزجا صرف‌ادیلمه‌سی نتیجه‌سینی دوغورموش‌دور. بۇ سببله اطراف کیمیاسی و سو کیمیاسی کیمی آلت علم ساحه‌لری ده اینکیشاف ائتمیشدیر.

==== ریاضیات و ژئومتری ====

آنتیک چاغلارداکی عل

== علملرین صینیف‌لاندیریلماسی == 
[[File:Aristoteles Louvre.jpg| مرمر آریستوتل (ارسطو) پورتره‌سی.|thumb|150px]]
[[File:Francis Bacon.jpg|thumb|150px| اینگیلیس فیلوسوف فرانسیس باكون‌ین پورتره‌سی]]

علملرین صینیف‌لاندیریلماسی (و یا علملرین تصنیفی) خوصوصیله علم فلسفه‌سینده اهمیتلی بیر یئر توتموش، بیر چوْخ فیلوسوف فرقلی تمللرده یولا چیخاراق فرقلی علم تصنیفلرینه چاتمیش‌لار. گرک کؤهنه یونان فلسفه‌سی ایسترسه‌ده داها سوْنرا بۇ فلسفه‌نین تمللرینی اینکیشاف ائتدیرن ایسلام فلسفه‌سی‌نین مشائی مکتبینده علملرین تصنیفی اؤزونه یئر تاپمیش‌دیر. علملرین تصنیفی‌له مشغول اوْلان آریستوتل ان اساس علمین فلسفه اوْلدوغو، بیلیم‌لرین‌سه عومومو اولاراق اوچ اساس کاتقوریادا قیمت‌لندیری‌له مودافیعه ائتمیشدیر. بۇ اوچ کاتقوریا نظری، پراکتیکی و پوئتیک علملر کاتقوریالاری‌نین. بونا گؤره نظری علملر کاتقوریاسیندا مئتافیزیک، ریاضیات و فیزیک ایشتیراک ائدرکن، پراکتیک علملرده اینسان فعل‌لری‌نین رهبرلیگی‌له علاقه‌دار علملر ایشتیراک ائدر. سون اولاراق پوئتیک علملر کاتقوریاسی ایله قصد ادبیات‌دیر و شعر و رئتوریک کیمی علملری ائحتیوا ائدیر. ایستواجی‌لاردا علملرین تصنیفین‌دن اوچ اساس کاتقوریایا سؤیکه‌نیرلر، اونلارین ایره‌لی سوردوگو کاتقوریالار فیزیکا، ائتیک و منطیق کاتقوریالاری‌دیر. ارسطوجو فلسفه‌نی اساس ائدن مشائی مکتبین‌دن ابن سینا ایسه علملرین بنزری شکیل‌ده، ایکی اساس کاتقوریایا آییریر: نظری و پراکتیک &lt;ref name=&quot;Sina&quot;&gt;[http://kutuphane.uludag.edu.tr/Univder/PDF/ilh/2000-9(9)/htmpdf/M-24.pdf Peker, Hidayet. &quot;İbn Sina'nın Bilimler Sınıflaması&quot;.]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} T.C. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi. Sayı:9. Cilt:9. 2000. URL erişim tarihi: 21 Mayıs 2008.&lt;/ref&gt;. دؤورده علم فلسفه آیریلماسی اولمادیغی اۆچون، بنزری شکیل‌ده، تمل‌ده وار اوْلان فلسفه‌دیر و نظری فلسفه (و یا نظری فلسفه) مئتافیزیک، ریاضیات و فیزیک علملرینی ائحتیوا ائدرکن، پراکتیک فلسفه (و یا عملی فلسفه) ائو رهبرلیگی، سیاست علمی و اخلاق علمینی ایحاطه ائدر &lt;ref name=&quot;Sina&quot; /&gt;. مشائی ائکولدئکی دیگر فیلوسوف‌لاردا، مثلاً فارابی و ابن روشد، علملر تصنیفین‌دن بنزری بیر شکیل‌ده، بؤیوک اؤلچوده ارسطوجو اساس‌دا اله آلمیش‌لار &lt;ref name=&quot;ihvan&quot;&gt;[http://www.e-sosder.com/dergi/2141-59.pdf Aydın, Hasan. &quot;İhvân es-Safâ'da Bilim Eğitimi, Amacı ve Bilim Sınıflaması.&quot; OMÜ Sinop Egitim Fakültesi.]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} URL erişim tarihi: 21 Mayıs 2008.&lt;/ref&gt;. 10. عصرده اورتایا چیخان ایسلام فلسفه‌سی و علملرینده آنسیکلوپئدیجی قاباقجیل‌لار اوْلان اخوان الصفا حرکتی ائنسیکلوپئدیک کوللیات‌لارینی یارادارکن اورتایا معین بیر علم تصنیفی اورتایا قویموش لاکین بۇ تصنیفی دیگر ایسلام فلسفه مکتبلریندن فرقلی اولاراق تام آریستوتل اساسلی ائتمه‌میش‌لر؛ بۇ تصنیف‌ده آریستوتل‌ین اورتایا قویدوغو علم تصنیفی یالنیز فاکتور تصنیفلردن‌دیر &lt;ref name=&quot;ihvan&quot;/&gt;. اخوان الصفانین اورتایا قویدوغو تصنیف ده اوچ کاتقوریا ایستیفاده: پراکتیک-ائییتیم‌سل علملر کاتقوریاسی (الر-ریاضی)، (قویولموش) شریعت (''es-ser’iyye el-va’ziyye'')، و سون اولاراق حقیقی فلسفه (ال- فلسفه ال-حاکئکیه – ''el-felsefe elhakîkiyye'') &lt;ref name=&quot;ihvan&quot;/&gt;. بۇ کاتقوریالاردان بیرینجی‌سی فردین و جمعیتین پراکتیک حیاتی‌لا علاقه‌دار علملردیر و ائییتیم سل علملری ده ائحتیوا ائدرلر؛ اخلاق علمی (ائتیك) باشدا اولماق اوزره، دیل علملری، شعر و عروض کیمی ادبیات ساحه‌لری، کیمیا و حساب کیمی عددی علملر، تیجارت و زاناات‌لارلا بیرلیکده صنعتلر بۇ کاتقوریایا داخیلدیر &lt;ref name=&quot;ihvan&quot;/&gt;. اخوان الصفا دوشونجه‌سینده میستیک قایدالارین اهمیتلی بیر یئره صاحب اولماسی سببی‌له جادو، آسترولوژی کیمی شئی‌لرده بۇ کاتقوریادا بیر علم اولاراق ساییلمیش‌دیر &lt;ref name=&quot;ihvan&quot;/&gt;. ایکینجی کاتقوریا اوْلان قویولموش شریعت دینی علملری و یوللاری داخیلدیر؛ قوران ایله علاقه‌دار علملر اوْلان تنزیل، شرح کیمی علملرین یانیندا فیقه و احکام کیمی عملی ایسلام علملری و تصوووف ایله یوخو شرحی کیمی داها میستیک دینی یوللار &lt;ref name=&quot;ihvan&quot;/&gt;. حقیقی فلسفه ایسه کلاسیک علملر تصنیفی بنزری بیر تصنیف مالیک‌دیر اؤز ایچینده و دؤرد آنا قولا آیریلیر: ریاضیات، منطیق، طبیعت علملری و ایلاهیات&lt;ref name=&quot;ihvan&quot;/&gt;.

فیلوسوف فرانسیس باكون دا علملرین تصنیفی مؤوضوع‌سونا توخونموش، علملری صینیف‌لاندیریرکن آرالاریندا علاقه قوردوغو اینسانی قابیلیت‌لرله (human faculties''&quot;) اساس آلمیشدیر. بونا گؤره اوچ تمل اینسانی قابیلیت &quot;یادداش&quot;، &quot;خیال گوجو&quot; و &quot;عقل&quot; دیر. یادداش تاریخ علملرینه برابر گلرکن، خیال گوجو پوئتیک علملره عقل ایسه فلسفه‌یه اویغون گلیر &lt;ref name=&quot;db&quot;&gt;[http://www.db.dk/bh/Core%20Concepts%20in%20LIS/articles%20a-z/classification_of_the_sciences.htm &quot;Classification of the sciences&quot;.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100324172907/http://www.db.dk/bh/Core%20Concepts%20in%20LIS/articles%20a-z/classification_of_the_sciences.htm |date=2010-03-24 }} URL erişim tarihi: 21 Mayıs 2008.&lt;/ref&gt;. ائله ائتدیگی تمللر سببی‌له باكونون تصنیفی پسیكولوژی اساسلی بیر تصنیف اولاراق شرح اولونموشدور &lt;ref name=&quot;db&quot;/&gt;. باكونون آیریمی داها سونرالار اورتایا چیخان ائنسیکلوپئدیک ایشلری ایله یاناشی علم تصنیفی ایشلرینده ده تأثیرلی اولموشدور؛ مثلاً فران‌سیز آنسیکلوپئدیست‌لرین (عنعنه‌سی) باكونون تصنیفین‌دن ایستیفاده ائدیب‌لر &lt;ref name=&quot;db&quot;/&gt;.

موعاصیر دؤوره دوغرو ان ایحاطه‌لی و اهمیتلی علم صینیف‌لامالارین‌دان بیری آمریکالی فیلوسوف و علم آدامی ج. س. پئیرجئ طرفیندن ائدیلمیشدیر&lt;ref name=&quot;db&quot;/&gt;. پیرس (C. S. Peirce) علم صینیف‌لاماسیندا، نؤوعلرین تصنیف ائدیلمه‌سینده کوللانی‌لانا پارالئل بیر سیستم قورموش‌دور: بوداق، صینیف، سیرا، فامیلیا، جینس و نؤوع &lt;ref name=&quot;Atkins&quot;&gt;[http://muse.jhu.edu/journals/transactions_of_the_charles_s_peirce_society/v042/42.4atkins.html Atkins, Richard Kenneth. &quot;Restructuring the Sciences: Peirce's Categories and His Classifications of the Sciences.&quot; Fordham University.] URL erişim tarihi: 24 Mayıs 2008.&lt;/ref&gt;. مثلاً 1902-جی ایل تاریخ‌لی صینیفلاندیرماسیندا آریفمئتیک (''Aritmetik'') بیر علم اولاراق نظری ساحه‌سی‌نین، ریاضیات صینیفینده ایشتیراک ائدن سون‌سوز کولئکسیون‌لار کومانداسینین آلت کوماندالارین‌دان بیریدیر &lt;ref name=&quot;Atkins&quot;/&gt;. بۇ صینیف‌لاندیرمادا، ایکی اساس بوداق مؤوجوددور و علم آنلاییشی بۇ ایکی آنا دالا آیری‌لار: نظری و پراکتیک. داها سونرا بۇ ایکی بوداق، باشقا آلت بوداق‌لارا بؤلونور و تصنیف ائتمه صینیف و کوماندالارلا داوام ائدیر &lt;ref name=&quot;Atkins&quot;/&gt;. 1903ده‌کی علمی تصنیفاتی، بنزشمک‌له بیرلیک ده داها فرقلی‌دیر؛ بوتون آیریشمالار اوچ‌لودور و خوصوصیله كومته‌نین علمی صینیفلاماسین‌دان تاثیرلنمیش‌دیر &lt;ref name=&quot;Atkins&quot;/&gt;.

بو گون عومومو کئچر قبول گؤرن بیر علم صینیفلاماسی (یعنی علملرین تصنیفی) یوخ‌دور&lt;ref name=&quot;db&quot;/&gt;؛ نئجه کی بعضی فیلوسوف‌لار علم صینیفلاماسی فیکری باخیمیندان موختلیف پروبلملر اولدوغونو قارشییا قویموش‌دور &lt;ref name=&quot;db&quot;/&gt;. علملرین تصنیف ائدیلمه‌سی اوزرینه ایشلر و ماراق ده 20. عصرین باش‌لاریندا بؤیوک اؤلچوده سونا چاتمیش‌دیر &lt;ref name=&quot;db&quot;/&gt;. علمین اؤیردیلمه‌سینه و اویره‌دیلمه‌سی‌نده، اینضیباتی واحیدلرین آیریشدیرماسیندا موعاصیر بیلیم‌یوردلاردا عومومییت‌له بیر نئچه آنا دال معین ائدیلیر و علاقه‌دار علملر بۇ بوداق‌لارین آلتیندا چالیشیرلار: فن علملری، سوسیال علملر، تئكنولوژی (کی بونا عومومییت‌له موهندیس‌لیک ده داخیل ائدیلیر) و صنعت ایله بشری علملر؛ سیخلیقلا طیب دا اؤز باشینا بیر بوداق اولاراق بۇ دال‌لاشمادا ایشتیراک ائدر&lt;ref name=&quot;db&quot;/&gt;.

== علم فلسفه‌سی ==

علم فلسفه‌سی، علم آنلاییشی‌نین و یا علم ساحه‌لری‌نین مضمون‌لاری‌نی، تمللری‌نی، نتیجه‌لری‌نی، تطبیقلری‌نی و بونلارلا علاقه‌دار یاناشمالاری و اوصوللاری فلسفی معنادا ایرده‌له‌ین فلسفه دالینا وئریلن آددیر &lt;ref name=&quot;philGale1&quot;&gt;Willermet, Cathy. &quot;Science, Philosophy of.&quot; Encyclopedia of Anthropology. Ed. H. James Birx. Vol. 5. Thousand Oaks, CA: Sage Reference, 2006. 2062-2065. Gale Virtual Reference Library. Gale. 28 Mayıs 2008.&lt;/ref&gt;. خوصوصیله علم تاریخی‌نده اهمیتلی بیر یئره صاحب اوْلان علم فلسفه‌سی، عومومو اولاراق &quot;علم&quot; آنلاییشی ایله علاقه‌لی اوْلان بیله‌جه‌یی کیمی معین بیر علم ساحه‌سی ایله علاقه‌لی (مثلاً بیولوژی فلسفه‌سی &lt;ref&gt;Lennox, James. &quot;Philosophy of Biology.&quot; &lt;span style=&quot;text-decoration:underline;&quot;&gt;Encyclopedia of Philosophy&lt;/span&gt;. Ed. Donald M. Borchert. Vol. 7. 2nd ed. Detroit: Macmillan Reference USA, 2006. 337-349. &lt;span style=&quot;text-decoration:underline;&quot;&gt;Gale Virtual Reference Library&lt;/span&gt;. Gale. 28 Mayıs 2008&lt;/ref&gt;، فیزیک فلسفه‌سی &lt;ref&gt;Loewer, Barry. &quot;Philosophy of Physics.&quot; &lt;span style=&quot;text-decoration:underline;&quot;&gt;Encyclopedia of Philosophy&lt;/span&gt;. Ed. Donald M. Borchert. Vol. 7. 2nd ed. Detroit: Macmillan Reference USA, 2006. 473-478. &lt;span style=&quot;text-decoration:underline;&quot;&gt;Gale Virtual Reference Library&lt;/span&gt;. Gale. 28 Mayıs 2008&lt;/ref&gt;، کیمیا فلسفه‌سی &lt;ref&gt;Schummer, Joachim. &quot;Chemistry, Philosophy of.&quot; &lt;span style=&quot;text-decoration:underline;&quot;&gt;Encyclopedia of Philosophy&lt;/span&gt;. Ed. Donald M. Borchert. Vol. 2. 2nd ed. Detroit: Macmillan Reference USA, 2006. 140-144. &lt;span style=&quot;text-decoration:underline;&quot;&gt;Gale Virtual Reference Library&lt;/span&gt;. Gale. 28 Mayıs 2008&lt;/ref&gt; کیمی) ده اولا بیلر &lt;ref name=&quot;philBrit&quot;&gt;[http://www.britannica.com/eb/article-9108542/philosophy-of-science &quot;science, philosophy of.&quot; &lt;span style=&quot;text-decoration:underline;&quot;&gt;Encyclopædia Britannica&lt;/span&gt;. 2008. Encyclopædia Britannica Online.] URL erişim tarihi: 28 Mayıs 2008 &lt;http://www.britannica.com/eb/article-271806{{Dead link|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&gt;.&lt;/ref&gt;.

علم فلسفه‌سی‌نین داها سوبیئکتیو تانیملانابیلمه‌سی ده مومکون‌دور؛ نئجه کی علم فلسفه‌سی ایچری‌سین‌ده‌کی فرقلی جریان‌لار علم فلسفه‌سی‌نی فرقلی تعیین ائتمیشلر &lt;ref name=&quot;philBrit&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ergun&quot;&gt;[http://www.egitim.aku.edu.tr/bilimfelsefesi.pdf Ergün, Mustafa. &quot;Bilim Felsefesi&quot;.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080827174214/http://www.egitim.aku.edu.tr/bilimfelsefesi.pdf |date=2008-08-27 }} URL erişim tarihi: 17 Nisan 2011.&lt;/ref&gt;. علم ایله فلسفه‌نین علم تاریخی‌نین اول‌لرینده قاریشیق بیر شکیل‌ده تطبیق اولونماسی، بیر چوْخ فیلوسوفون عئینی زامان‌دا علم آدام‌لاری اولماسی و فلسفی اثرلرین عئینی زامان‌دا علمی تاپینتیلاری، قایدالاری دا ساخلاماسی موعاصیر چاغا دوغرو سون تاپمیش و علم ایله فلسفه یاخشی‌جا آیریشمایا باشلامیش‌دیر. بۇ گون آیدین معنادا علم فلسفه‌سی‌ده بۇ آییرما سونراسی، فلسفه‌نین و فیلوسوف‌لارین علم آنلاییشی‌نی عقلی باخیم‌دان اله آلماسی ایله باشلامیش دئییله بیلر &lt;ref name=&quot;Ergun&quot;/&gt;. تاریخ بویونجا، بۇ گون علم فلسفه‌سی تاریخی و اینکیشافی‌نین اساسینی تشکیل ائدن بیر چوْخ علم قایداسی ایشلنیب حاضیرلانمیش‌دیر. بونلارین خاریجی‌نده علمین ماهیتی‌نه داییر ده فرقلی آخین‌لار، دوشونجه‌لر علم فلسفه‌سی تاریخینده اؤزونه یئر تاپمیش‌دیر. مثلاً بعضی فیلوسوف‌لار و پوزیتیویزم کیمی آخین‌لار علمین طبیعت و اینسانی ذئهنی ایشلرین بیر محصولو اولدوغونو قارشییا قویارکن، بعضی فیلوسوف و جریان‌لار ایسه بون‌دان فرقلی اولاراق علمین زامانا، مکانا و جمعیته سؤیکه‌نن بیر نؤوع اینسان فعالیتی اولدوغونو مودافیعه ائدیرلر، مثلاً توماس کوهن (Thomas Kuhn) و یورگئن هابئرماس (Jürgen Habermas) بیر فعالیت اولاراق علمین تاریخی و ایجتماعی علاقه‌لرینه و بونلاردان یولا چیخاراق یئنی علم تاریخی آنلاییش‌لاری‌نا و علم تانیم‌لارینا وورغولامیش‌دیر ائتمیشلر &lt;ref name=&quot;Ergun&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kuhn&quot;&gt;[http://plato.stanford.edu/entries/thomas-kuhn/ &quot;Thomas Kuhn&quot;. &lt;span style=&quot;text-decoration:underline;&quot;&gt;Stanford Encyclopedia of Philosophy&lt;/span&gt;.] URL erişim tarihi: 28 Mayıs 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://muse.jhu.edu/journals/philosophy_and_rhetoric/v036/36.1mitchell.pdf Mitchell, Gordon R. &quot;Did Habermas Cede Nature to the Positivists?&quot;.] URL erişim tarihi: 28 Mayıs 2008.&lt;/ref&gt;]. موختلیف علم آنلاییش‌لارین‌دان خوصوصیله پوزیتیویست آنلاییش بیر مۆدت  عومومو قبول ائدیلسه‌ده، 20. عصرین ایکینجی یاری‌سیندا جیددی شکیل‌ده سورقولانمیش، تنقید اولونموش، حاقین‌داکی عومومو قانی ده‌ییشیک‌لیک گؤسترمیش و موعاصیر پوزیتیویزم بعضی حددین‌دن آرتیق ایفاده‌لرین‌دن ایمتیناع ائدیب عومومییت‌له داها اورتا منیمسمه‌یه باشلامیش‌دیر &lt;ref name=&quot;philGale1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;philBrit&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ergun&quot;/&gt; نئجه کی پوست‌مودرنیزمین اورتایا چیخیشی و تأثیرلری، مودرنیست پوزیتیویزمه قارشی‌دیر و موعاصیر علم فلسفه‌سینده اهمیتلی بیر یئره مالیک‌دیر &lt;ref name=&quot;philGale1&quot;/&gt;.

علمی اوصول، علمی تاپینتیلار و علملر ایچری‌سینده ایستیفاده ائدیلن آنلاییش‌لار دا علم فلسفی مؤوضوع‌سو اولموشدور. مثلاً علمی قانونلارین تام اولاراق نه اولدوغو، نئجه تعیین اولونماسی لازیم اولدوغو و اگر وارسا گئرچک علمی قانونلارین، سهواً ائدیلمیش اوبیئکتیو اولاراق عومومو کئچر اولمایان عومومی‌لشدیرمه‌دیر نئجه آیریلماسی لازیم اولدوغو علم فلسفه‌سی داخیلینده موذاکیره ائدیلمیشدیر &lt;ref name=&quot;philBrit&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ergun&quot;/&gt;.

علم فیلوسوف‌لارینجا علمین بۇ خوصوصیت‌لره صاحب اولدوغو گؤستریلیر:
* علم اولگوسال‌دیر. علم، فاکتلارا یؤن‌لنه‌رک تصدیق‌لنه بیلن ایفاده‌لری آراشدیرار.&lt;ref name=&quot;Ergun&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dogan&quot;&gt;[[Doğan Özlem|Özlem, Doğan]]: &quot;Bilim Felsefesi&quot;, sayfa 14, Notos Kitap, Kasım 2010, İstanbul, [[ISBN]] [[Özel:KitapKaynakları&amp;isbn=9786055904272|978-605-5904-27-2]]&lt;/ref&gt;
* علم منطیق‌سال‌دیر. علمی ایفاده‌لر، منطیقی باخیم‌دان دوغرو چیخارام‌لار ایله چاتیلمیش، ضدیت‌سیز ایفاده‌لر اولمالی‌دیر.&lt;ref name=&quot;Ergun&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dogan&quot;/&gt;
* علم اوبژئکتیودیر. علم، سوبیئکتیو (اوزنل) ایفاده‌لر ایله دئییل اوبیئکتیو (نسنل) ایفاده‌لر ایله ماراق‌لانار.&lt;ref name=&quot;Ergun&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dogan&quot;/&gt;
* علم تنقیدی‌دیر. علم‌ده‌کی مؤوجود هر قایدا یئنی فاکتلار ایشیغین‌دان چورودوله و یا ده‌ییش‌دیریله بیلر؛ هر قایدانین یئرینی باشقا بیر قایدایا بوراخا بیلر.&lt;ref name=&quot;Ergun&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dogan&quot;/&gt;
* علم گئنل‌له‌یی‌جی‌دیر (عومومولشدیرن‌دیر). علم، تک تک بوتون فاکتلار ایله علاقه‌دار موشاهیده ائتمز؛ بونلار ایله علاقه‌دار عومومو قایدالار و علاقه‌لی‌دیر تاپماغا چالیشیر.&lt;ref name=&quot;Ergun&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dogan&quot;/&gt;
* علم سئچی‌جی‌دیر. علم، هر جور اولگوی‌لا دئییل یالنیز ماراق ساحه‌سینه گیرن و اهمیتلی فاکتلار ایله ماراق‌لانار.&lt;ref name=&quot;Ergun&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dogan&quot;/&gt;

بو خوصوصیت‌لرین خاریجینده علمین بیر سیرا اینانج‌لارا سؤیکندیگی ایفاده ائدی‌لر:
* علم رئالیست‌دیر. بونا گؤره خاریجی دونیا موبتدادان (اوول‌دن) موستقیل و حقیقت‌دیر.&lt;ref name=&quot;Dogan&quot;/&gt;
* علم راسیونالیست‌دیر. بونا گؤره دونیا آیدین اولا بیلر و آغلا اویغون بیر دونیادیر. بۇ سببله فاکتلاری عقل یولو ایله قاوراماغا الوئریش‌لی بیر نیظامی واردیر.&lt;ref name=&quot;Dogan&quot;/&gt;
* علم ندن‌سل‌جی‌دیر. بونا گؤره طبیعت‌ده‌کی هر شئیین بیر سببی واردیر، طبیعت‌ده‌کی بوتون فاکتلار آراسیندا سبب-نتیجه علاقه‌سی مؤوجوددور.&lt;ref name=&quot;Dogan&quot;/&gt;
* علم نیجل‌جی‌دیر. بونا گؤره وار اوْلان هر شئی اؤلچوله.&lt;ref name=&quot;Dogan&quot;/&gt;

== علمی اوصول (بیلیم‌سل یونتم) ==
[[File:Bilimsel yontem.jpg| علمی اوصولو یئکونلاش‌دیران بیر شماع.|thumb|300px]]

علمی اوصول موختلیف یئنی معلومات الده ائتمک و یا بیلینن بعضی معلوماتلاری تصدیق‌لمک و یا دوزلتمک مقصدی‌له، موختلیف فئنومئن‌لری آراش‌دیرماق اۆچون و کئچمیشده قازانیلمیش، اؤیرنیلمیش بیلگی‌لری تامام‌لاماق اۆچون ایستیفاده ائدیلن اوصوللارین بوتونونه وئریلن آددیر. علمی اوصول (لار) موشاهیده ائدیله بیلر، تجروبی (امپیریک) و اؤلچوله دلیل‌لرین معین بعضی منطیقی پرینسیپ‌لرله آراشدیریلماسینا اساس‌لانیر &lt;ref&gt;Isaac Newton (1687, 1713, 1726). &quot;[4] Rules for the study of natural philosophy&quot;, ''Philosophiae Naturalis Principia Mathematica'', Third Edition. The General Scholium containing the 4 rules follows Book 3, The System of the World. Reprinted on pages 794-796 of I. Bernard Cohen and Anne Whitman's 1999 translation, University of California Press ISBN 0-520-08817-4, 974 pages.&lt;/ref&gt;. علمی اوصول، اوکسفورد اینگیلیس سؤزلوک‌ده بئله تعیین اولونموشدور:

«17. عصردن بری طبیعی علملری خاراکتئریزه ائتمیش، سیستمیک موشاهیده، اؤلچمه، و تجروبه، و فورمولاسیون، تئست ائتمه، و فرضیه‌لر ده‌ییشدیریلمه‌سینی ایحاطه ائدن موحاکیمه ائتمه اوصولودور.&lt;ref&gt;[http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&amp;entry=t140.e68940 &quot;scientific method ''noun''&quot; ''The Oxford Dictionary of English'' (revised edition). Ed. Catherine Soanes and Angus Stevenson. Oxford University Press, 2005. Oxford Reference Online.] Oxford University Press. 3 June 2008 &lt;http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&amp;entry=t140.e68940&gt; URL erişim tarihi: 3 Haziran 2008.&lt;/ref&gt; »

علمی اوصول دیگر بعضی معلومات الده ائتمه اوصوللارین‌دان، علم، تجروبه و منطیق اساسلی اولماسی ایله فرق‌لنیر. عئینی شکیلده علمی اوصول ایله الده ائدیلن معلوماتین، تکرار ائدیله بیلر تجروبه‌لردن سونرا تکرار چاتیلا بیلر اولماسی لازیم‌دیر. بۇ باخیم‌دان علمی اوصول سیخلیق‌لا وحی اساسلی اوْلان دینی اوصول‌دان فرقلی‌دیر؛ دینی معلومات‌دا اساس سیخلیق‌لا وحی‌دیر حالبوکی وحی تکرار ائدیله بیلر بیر تجروبه اولمادیغی اۆچون علمی بیر اوصول دئییل &lt;ref name=&quot;steven&quot;&gt;[http://www.freeinquiry.com/intro-to-sci.html Schafersman, Steven D. &quot;''An Introduction to Science: Scientific Thinking and the Scientific Method.''&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051124132129/http://www.freeinquiry.com/intro-to-sci.html |date=2005-11-24 }} URL erişim tarihi: 3 Haziran 2008.&lt;/ref&gt;. هر نه قدر فرقلی علم ساحه‌لرینده و فرقلی معلومات مؤوضوعلاریندا فرقلی، مؤوضوعا خوصوصی‌لشمیش علمی اوصوللار ایستیفاده ائدیلسه ده عومومو بعضی نوقطه‌لر علمی اوصوللارین تملی‌نی تشکیل ائدیر. عومومییت‌له علم آدام‌لاری، آراشدیرماچی‌لار معین بیر فئنومئنی آچیقلاماق آدینا بؤیوک اؤلچوده ال‌لرین‌ده‌کی معلوماتلاری ایستیفاده ائده‌رک فرضیه‌لر ایره‌لی سورورلر &lt;ref name=&quot;wudka&quot;&gt;[http://phyun5.ucr.edu/~wudka/Physics7/Notes_www/node6.html Wudka, Jose. &quot;''The scientific method''.&quot; ''Physics 7: Relativity and Cosmology''. UC Riverside.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080608142908/http://phyun5.ucr.edu/~wudka/Physics7/Notes_www/node6.html |date=2008-06-08 }} URL erişim tarihi: 3 Haziran 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dye&quot;&gt;[http://www.niu.edu/~jdye/method.html Dye, James. &quot;''Socratic Method vs. Scientific Method''&quot;.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110824120433/http://www.niu.edu/~jdye/method.html |date=2011-08-24 }} URL erişim tarihi: 3 Haziran 2008.&lt;/ref&gt;؛ داها سونرا بۇ فرضیه‌یه تئست ائتمک اۆچون موختلیف تجروبه‌لر حاضیرلاییرلار &lt;ref name=&quot;wudka&quot;/&gt; و تجروبه‌لرین نتیجه‌سینه گؤره بیر فرضیه‌نی دوغرولوغو و یا سهوی اورتایا چیخیر &lt;ref name=&quot;dye&quot;/&gt;. بعضن بیر فرضیه‌نی دوغرولوغو معین تجروبه‌لر نتیجه‌سینده قبول ائدیلسه‌ده، داها سونرا سهو اولدوغو فرقلی تجروبه‌لر یولو ایله ده ثبوت ائدیله بیلر &lt;ref name=&quot;wudka&quot;/&gt;. بۇ سببله هر جور فرضیه، داوام‌لی اولاراق تجروبه‌لره طبیعی توتولا بیلر. علمی اوصول باخیمیندان، علمی اوصوللار نتیجه‌سینده الده ائدیلن معلوماتلارین پایلاشیلماسی و آرشیولنمه‌سی چوْخ اهمیتلی‌دیر چونکی بۇ معلوماتلار ایشیغیندا عئینی و یا موختلیف یوللارلا علاقه‌دار تجروبه و تئست‌لرین تکرار ائدیلمه‌سی، یئنی‌دن اورتیله‌بیلمه‌سی و ائدیله‌بیلمه‌سی علمی اوصول نتیجه‌سینده مئیدانا گله‌جک معلومات باخیمیندان قاچینیلماز بیر واجیب‌دیر – تجروبه‌لرله عئینی نتیجه تکرار تکرار اورتیله‌بیلدییینده فرضیه قایدا اولماغا یاخینلاشیر&lt;ref name=&quot;wudka&quot;/&gt;.

== علم داییره‌لری و جامیعه‌سی ==

علم ایجتیماعییه‌تی بیر چوْخ فرقلی علم ساحه‌سینده ایختیصاص‌لاشمیش، فرقلی بوداق‌لاردا آراشدیرما ائدن بیر چوْخ علم آدامی و علاقه‌دار تشکیلات‌لاردان عبارتدیر.
=== علم ساحه‌لری ===

زامان ایچینده فرقلی علم ساحه‌لری (دال‌لاری)، و یا آلان‌لاری، خوصوصی‌لشمیش و اینکیشاف ائتمیشدیر. سیخلیق‌لا آکادمیک سوییه‌ده علملرین دال‌لاشماسی ایکی آنا کاتقوریادا اله آلینار. طبیعی فئنومئن‌لری آراشدیران و اینجه‌له‌یه‌ن طبیعت علملری (و یا طبیعی علملر) ایله جمعیتی، فردی و اینسانی فعالیتلری و داورانیش‌لاری آراشدیران و اینجه‌له‌یه‌ن ایجتماعی و بشری علملر. بیولوژی، فیزیک و کیمیا کیمی علملر طبیعت علملرینه اؤرنک‌اولدوق‌دا، سوسیولوژی و آنتروپولوژی کیمی علملر اجتماعی علملره نومونه‌دیر. بۇ تمل ساحه‌لر آراسیندا چوْخ موختلیف علاقه‌لر اولموش، موهندیس‌لیک و طیب کیمی بۇ ساحه‌لرله علاقه‌لی بیر چوْخ تطبیقی اینتیظام ده اولدوغو کیمی خوصوصیله سون عصرده بیر چوْخ اینتئر-دیسیپلینئر بوداق دا اورتایا چیخمیش‌دیر؛ سیبئرنئتیک &lt;ref&gt;[http://www.asc-cybernetics.org/foundations/definitions.htm &quot;DEFINING 'CYBERNETICS'.&quot; ''AMERICAN SOCIETY FOR CYBERNETICS''.] URL erişim tarihi: 6 Haziran 2008.&lt;/ref&gt;، ائکونوفیزیک &lt;ref&gt;[http://www.mth.kcl.ac.uk/~tcoolen/Econophys/ &quot;Econophysics Workshop.&quot; ''The European Science Foundation Programme''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070609184445/http://www.mth.kcl.ac.uk/%7Etcoolen/Econophys/ |date=2007-06-09 }} URL erişim tarihi: 6 Haziran 2008.&lt;/ref&gt; و طیبی آنتروپولوژی &lt;ref&gt;[http://www.bu.edu/bhlp/pages/masters/index.html &quot;Medical Anthropology, Health Care Diversity, and Globalization.&quot; ''Boston Healing Landscape Project''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080526033510/http://www.bu.edu/bhlp/pages/masters/index.html |date=2008-05-26 }} URL erişim tarihi: 6 Haziran 2008.&lt;/ref&gt; کیمی .

ریاضیات علمی تئز-تئز بۇ ایکی اساس کاتقوریادان فرقلی اۆچونجو بیر کاتقوریا اوْلان فورمال علملر کاتقوریاسیندا ایشتیراک ائدر، چونکی هم طبیعت علملرینه هم ده اجتماعی علملره یاخین و اوزاق اولدوغو بیر چوْخ نقطه مؤوجوددور. ریاضیات، معین بیر معلومات ساحه‌سی‌نین اوبیئکتیو، دقت‌لی و سیستم‌لی آراشدیریلماسی باره‌سینده طبیعت علملرینه یاخین‌کن، آراشدیرما متودو کیمی امپیریک یعنی تجروبی اوصوللار باریندیرماماسی باخیمیندان آیری‌لار؛ ریاضیات‌دا الده ائدیلن معلومات امپیریک اوصوللارلا دئییل ده ا پریوری (a priori) ایله دوغرولانیر. فورمال علملر کاتقوریاسی ریاضیاتین یانیندا ایستاتیستیک و منطیق علملرینی‌ده ائحتیوا ائتمک‌ده‌دیر. بۇ ایکی علم، ریاضیات ایله بیرلیکده، بوتون علملر، خوصوصیله امپیریک علملر باخیمیندان اهمیتلی بیر یئره مالیک‌دیر؛ مثلاً فورمال بیلیم‌لرده‌کی موختلیف حادیثه‌لر فیزیکی و بیولوژی علملرده ده بؤیوک اینکیشاف‌لارا سبب اولموشدور. نئجه کی فورمال علملر فرضیه، قایدا و قانونلارین فورمالاشماسیندا، هم شئی‌لرین نئجه چالیشدیغی و اولدوغونا ایستیقامت‌لی (طبیعت علملری) هم‌ده اینسانلارین نئجه دوشوندوگو و داوراندیغینا ایستیقامت‌لی (ایجتماعی و بشری علملر) کشف و تانیملامالاردا حیاتی بیر اهمیتی مالیک‌دیر.

اجتماعی علملرین بیر امپیریک علم اولوب اولماماسی وضعیتی 20. عصردن بری موذاکیره مؤوضوع‌سو اولموشدور. بۇ موذاکیره‌لر اطرافیندا اجتماعی و داورانیش بوداق‌لارین بیر قیسمی علمی اولمادیق‌لاری ائلئشدیری‌لریله قارشیلاشمیش‌دیر. حتی بعضی عالیم‌لر (مثلاً نوبئل موکافاتی صاحبی فیزیکچی پئرسی و. بریدگمان (Percy W. Bridgman)، &lt;ref name=&quot;slepman&quot;&gt;{{cite journal | last = Siepmann | first = J. P. | title=What is Science? (Editorial) | journal=Journal of Theoretics | year=1999 | volume=3 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1998RPPh...61...77K | accessdate=2007-07-23}}&lt;/ref&gt;) و بعضی سیاست‌چی‌لر (مثلاً آبش سئناتورو کای بایلئی هوتچینسون (Kay Bailey Hutchinson) &lt;ref name=&quot;staff19&quot;&gt;{{cite web | url = http://www.asanet.org/page.ww?section=Advocacy&amp;name=Social+Sciences+Under+Attack | title = Behavioral and Social Science Are Under Attack in the Senate | erişimtarihi = 2007-07-23 | yayımcı = American Sociological Association | tarih = 19 Mayıs 2006 | yazar = Staff | accessdate = 2012-08-25 | archivedate = 2015-09-12 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150912040643/http://www.asanet.org/page.ww?section=Advocacy&amp;name=Social+Sciences+Under+Attack }}&lt;/ref&gt;)، دیگر بوداق‌لارا نیسبتن ایسپئسیفیک (اوزل-خاص)-اولمایان، موعممالی (معمالی) و یا علمی باخیم‌دان یئرسیز تاپدیق‌لاری بعضی بوداق‌لار اۆچون &quot; علم &quot;سؤزجوگونو ایستیفاده قاچینمیشدیرلار.

[[File:Académie des Sciences 1671.jpg|thumb|150pxFransız Bilimler Akademisi'i ziyareti sırasında [[XIV. Louis]], [[1671]].|left]]

=== موسیسه‌لر ===

علمی فیکیر، تجروبه و تاپینتیلارین موبادیله‌سی، اونسییه‌ت‌ی و تقدیماتی کیمی مقصدلری گودن علم بیرلیکلرینه اینتیباه دؤورون‌دن بری راست گلینمکده‌دیر.&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.scholarly-societies.org/1599andearlier.html | title = Chronicle for Societies Founded from 1323 to 1599 | erişimtarihi = 2007-09-11 | yayımcı = Scholarly Societies Project | tarih = August 9, 2007 | ilk = Jim | son = Parrott | accessdate = 2012-08-25 | archivedate = 2015-04-14 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150414101957/http://www.scholarly-societies.org/1599andearlier.html }}&lt;/ref&gt; بۇ گونه چاتمیش ان قدیم تشکیلات ایسه ایتالیاداکی Accademia dei Lincei دیر &lt;ref&gt;{{cite web | url = http://positivamente.lincei.it/ | title = Benvenuto nel sito dell'Accademia Nazionale dei Lincei | erişimtarihi = 2007-09-11 | yayımcı = Accademia Nazionale dei Lincei | yıl = 2006 | dil = Italian}}&lt;/ref&gt; 1660-جی ایل‌ده اینگیلیس رویال سوساییتی (کرال جمعیتی) &lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.royalsoc.ac.uk/page.asp?id=2176 | title = Brief history of the Society | erişimtarihi = 2007-09-11 | yayımcı = The Royal Society | accessdate = 2012-08-25 | archivedate = 2007-09-30 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070930184639/http://www.royalsoc.ac.uk/page.asp?id=2176 }}&lt;/ref&gt; و 1666-جی ایل‌ده فرانسیز Académie des Sciences &lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.royalsoc.ac.uk/page.asp?id=2176 | title = The French Academy of Sciences, 1666-91: A reassessment of the French Académie royale des sciences under Colbert (1666-83) and Louvois (1683-91) | erişimtarihi = 2007-09-11 | yayımcı = Topics in Scientific &amp; Medical History | ilk = G.G. | son = Meynell | accessdate = 2012-08-25 | archivedate = 2007-09-30 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070930184639/http://www.royalsoc.ac.uk/page.asp?id=2176 }}&lt;/ref&gt; ایله باشلایاراق، میللی علم آکادئمی‌لری، بیرلیکلری بیر چوْخ اؤلکه‌ده اوْلان سئچمه علمی آراشدیرما و معلومات قوروم‌لاردیر.

بیر چوْخ اولوس‌لار آراسی (میلتلرآراسی) علمی تشکیلات، مثلاً میلتلرآراسی علم شوراسی‌نین (''International Council for Science'')، فرقلی میللت‌لرین علم بیرلیکلری، جامیعه‌لری آراسیندا امکداش‌لیغی اینکیشاف ائتدیرمک و تشببوثکار اولماق مقصدی ایله قورولموش‌دور.

=== یازین ===

بو گونه قدر بؤیوک چئشیتلی‌لیک‌ده علمی یازین‌لار نوماییش اوْلونموشدور و نوماییش اوْلونماغا داوام ائدیلیر. .&lt;ref&gt;{{cite journal
 | last=Ziman | first=Bhadriraju
| journal=Science
 | title=The proliferation of scientific literature: a natural process
 | url=https://archive.org/details/sim_science_1980-04-25_208_4442/page/368 | year=1980 | volume=208 | issue=4442
 | pages=369–371
 | doi= 10.1126/science.7367863
 | accessdate=2008-04-23}}&lt;/ref&gt; علمی ژورنال اونیوئرسیتئت‌لرده و دیگر موختلیف آراشدیرما تشکیلات‌لاریندا آپاریلان آراشدیرمالارین نتیجه‌لرینی سندلشدیرمک و چاتدیرماق‌دا؛ علمی آراشدیرمالارین و ایشلرین بۇ سببله ده علمین آرشیوسل بیر قئیدی اولما فونکسیاسینی گؤرمکده‌دیرلر. ایلک علمی ژورنال، ژوورنال دئس ائسچاوانس (Journal des Sçavans) و آردین‌دان گلن فیلوسوفیكال ترانساكشن (Philosophical Transactions)، 1665-جی ایل‌ده یاییملانماغا باشلانمیش‌دیر. او زامان‌دان بویانا نیظام‌لی نشرلرین عومومو سایی دورمادان آرتمیش‌دیر کی 1981-جی ایلده ائدیلن بیر تخمینه گؤره یایینداکی جمعی علمی و تئکنیکی ژورنالین سایی 11.500 'دو.&lt;ref&gt;{{قایناق کیتاب
 | ilk=Krishna | son=Subramanyam
 | coauthors=Subramanyam, Bhadriraju | yıl=1981
 | title=Scientific and Technical Information Resources 
 | yayımcı=CRC Press | isbn=0824782976}}&lt;/ref&gt;

بیر چوْخ علمی ژورنال معین بیر علم ساحه‌سینی ایحاطه ائدیر و او دال‌داکی آراشدیرمالاری یاییم‌لاماق‌دا (نشر اولماق‌دا)، تقدیم ائتمک‌ده‌دیر؛ آراشدیرمالار نورمال‌دا علمی بیر تئز فورماتیندادیر(فرمت‌ینده‌دیر). علم موعاصیر جمعیت‌لرده او قدر مشهور و نوفوذلودور کی عومومییت‌له اوغورلارین، خبرلرین و علم آدام‌لاری‌نین هوس‌لری‌نین داها گئنیش کوتله‌لره کؤچورولمه‌سی لازیم گؤرولور.

علمی ژورنال‌لار، مثلاً نیو سایئنتیست (New Scientist) و یا سایئنتیفیك آمئریكن (Scientific American)، داها گئنیش اوخوجو کوتله‌سی‌نین طلب‌لرینه جاواب وئرمک‌ده و بعضی آراشدیرما ساحه‌لرین‌دکی قئیده‌دیر کشف و حادیثه‌لر داخیل بیر چوْخ مشهور آراشدیرما ساحه‌نین تئکنیکی اولمایان خلاصه‌لرینی تقدیم ائتمک‌ده‌دیر. بون‌دان باشقا، سطحی اولاراق، علم فانتاستیکا نؤوعو، تمل‌ده فانتاستیک بیر طبیعته صاحب اولسا دا، عومومو اولاراق جمعیتین خیال گوجونو جذب‌ائتمک‌ده و بلکه علمی اوصوللاری دئییل اما علمی فیکیرلری چات‌دیرماق‌دادیر.

== تنقیدلر و موذاکیره‌لر == 
=== علم، سؤزده‌بیلیم و علم خاریجی ===

اؤز باشینا قانونی‌لیک قازانامایاجاق اوْلان و بۇ سببله علم کیمی رفتار گئیینه‌رک اؤزونه حاق قازاندیرماغا چالیشان هر هانسی بیر یئرلشمیش معلومات توپلوسونا علم اولاراق قبول ائدیلمز؛ بونلارا عومومییت‌له سرحد-علم (''fringe science'') و یا آلتئرناتیو علم دئییلمک‌ده‌دیر. بونلارین ان بؤیوک چاتیشمازلیغی، طبیعی علملرین تملینی مئیدانا گتیردیگی کیمی طبیعی علملرین اینکیشافینا کؤمک اولان، دیققت‌له نظارت ائدیلن و اطراف‌لیجا آراشدیریلیب، شرح اوْلونان تجروبه‌لردن محروم اولمالاری‌دیر. بیر باشقا تئرمین‌ده زیبیل علم‌دیر. چؤپ علم (''junk science'')، اصلینده قانونی، دوغرو ساییلا بیله‌جک موختلیف علمی نظریه و معلوماتلارین، سهو بیر شکیلده و یا سهواً علئیه‌دار بیر طرفی، مؤوقعی مودافیعه ائتمه مقصدلی ایستیفاده‌سی‌دیر. تئریمین ایستیفاده‌سینده عومومییت‌له ایدئولوژی و یا سیاسی اؤن موحاکیمه و فاکتورلار دا سؤز مؤوضوع‌سودور. تیجارت اعلان‌لارین چوْخ موختلیف بیر قیسیمی‌ده بۇ کاتقوریایا دوشور. سون اولاراق، بۇ تئرمین‌لرین آیری و فرقلی اولاراق، علمی فیکیرلرین یاخشی نیت‌لی اولسادا سهو، کؤهنه‌لمیش، اسکیک و یا چوْخ ساده‌لشدیریلمیش نوماییشی و تظاهورلرینه ده راست‌لانماق اولور.

بیر چوْخ معلومات بوتونو و ساحه‌سی‌نین حقیقتاً علم (ساحه‌سی) اوْلوب اولمادیغی موباحیثه مؤوضوع‌سو اوْلموشدور. بۇ باره‌ده موذاکیره‌لر و فیکیر آیری‌لیق‌لاری اوْلدوقجا بؤیوک سای‌دادیر و سوسیال و داورانیش علملر کیمی بعضی ساحه‌لر موختلیف تنقیدچی‌لر طرفیندن علم‌دن کنار اولماق‌لا گوناه‌لاندیریلمیش‌دیر. موختلیف ساحه‌لردن بیر چوْخ آدام، مثلاً نوبئل موکافاتی صاحبی فیزیکچی پئرس و. بریدگمان (Percy W. Bridgman) &lt;ref name=&quot;slepman&quot;/&gt; کیمی بعضی عالیم‌لر و مثلاً آبش سئناتورو کای بایلئی هوتچینسون (Kay Bailey Hutchinson) &lt;ref name=&quot;staff19&quot;/&gt; کیمی بعضی سیاست‌چی‌لر، دیگر بوداق‌لارا نیسبتن ایسپئسیفیک-اولمایان، موعممالی و یا علمی باخیم‌دان یئرسیز تاپدیق‌لاری بعضی بوداق‌لار اۆچون &quot;علم&quot; سؤزجوگونو ایستیفاده قاچینمیشدیرلار. بعضی فیلوسوف‌لار دا بۇ باخیم‌دان فرقلی فیکیرلر تقدیم ائتمیشلر؛ مثلاً کارل پوپئر (Karl Popper) علمی اوصولون &lt;ref&gt;{{قایناق کیتاب 
 | ilk=Karl | son=Popper | yazarbağlantısı=Karl Popper
 | bölüm=Preface, On the non-existence of scientific method
 | title=Realism and the Aim of Science
 | yıl=1983 | sürüm=1st edition
 | yayımcı=Rowman and Littlefield
 | yer=Totowa, New Jersey}}&lt;/ref&gt; و دلیل‌لرین &lt;ref&gt;''Logik der Forschung'', new appendix ''*XIX'' (''Logic of scientific discovery'' isimli İngilizce sürümde henüz bulunmamaktadır)&lt;/ref&gt; وارلیغینی رد ائتمیشدیر. پوپئره گؤره یالنیز بیر دنه ائورن‌سل (اونیوئرسال) اوصول واردیر؛ منفی سیناق و یانیلما اوصولودور. بو، علم، ریاضیات، فلسفه، سنت وس. داخیل اینسان ذئهنی‌نین بوتون محصول‌لارینی ایحاطه ائتدیگی کیمی، حیاتین تکامولونو ده ایحاطه ائدر.&lt;ref&gt;Karl Popper: ''Objective Knowledge'' (1972)&lt;/ref&gt; همچینین پوپئر، تنقیدی راسیونالیزم (پوپپئر، آلبئرت) ایله فرانکفورت مکتبی (آدورنو، هابئرماس) آراسین‌داکی اجتماعی علملرین متودولوژی‌سینی مؤوضوع آلان فلسفی بیر موذاکیره اولان، پوزیتیویزم موذاکیره‌سینه ده ایشتیراک ائتمیشدیر .&lt;ref&gt;Bu meseledeki çeşitli konumların eleştirel incelenmesi [[Karl R. Popper]]'in &quot; Tarihselciliğin Sefaleti&quot; (''The Poverty of Historicism'') eserinde bulunabilir.&lt;/ref&gt;

=== فلسفی باخیش و مرکز ===

تاریخ‌چی ژاک بارزون (Jacques Barzun) علمی &quot;تاریخ‌ده‌کی هر اینانج قدر فاناتیک بیر اینانج&quot; اولاراق تعیین ائتمیش و اینسان یارانماسی باخیمیندان تامام‌لایان اوْلان معنا دوشونجه‌لرینی باسدیرماق مقصدی‌له علمی دوشونجه‌نین ایستیفاده‌سینه قارشی خبردار ائتمیشدیر.&lt;ref&gt;Jacques Barzun, ''Science: The Glorious Entertainment'', Harper and Row: 1964. p. 15. (quote) and Chapters II and XII.&lt;/ref&gt; كارولین مئرچانت (Carolyn Merchant)، تئودور آدورنو (Theodor Adorno) و ائ. ف. شوماخر (E. F. Schumacher) کیمی بیر چوْخ موعاصیر دوشونر 17. عصرده‌کی علمی اینقیلابین علمی طبیعتی و یا حیکمتی آنلاماغا چالیشان بیر مركزدن، طبیعتی اؤز منفت‌لری اۆچون ایستیفاده ائتمک (مانیپولیاسیا ائتمک) اوداغینا کایدیردیغینی و علمین طبیعتی مانیپولیاسیا ائدیشی‌نین سونوندا قاچینیلماز بیرده اینسانلاری‌دا مانیپولیاسیا ائتمه‌سینه گتیریب چیخاراجاغینی دوشونموش‌لر.&lt;ref name=&quot;UW&quot;&gt;Fritjof Capra, ''Uncommon Wisdom'', ISBN 0-671-47322-0, p. 213&lt;/ref&gt; همچینین، نیجئل اؤلچوم‌لرین علمین مرکزینده اولماسی، علمین دونیانین اهمیتلی نیتئل بوجاق‌لارینی گؤره بیلمه‌دیگی تنقیدلرینه گتیریب چیخارمیش‌دیر.&lt;ref name=UW/&gt;

علمین ایجرااسیندا، ائتیک و ایش اخلاقی‌نین ایدئولوژی بیر شکیل‌ده رد ائدیلمه‌سی‌دیر ساختاکارلیق، اینتیهال و معلومات تحریفی کیمی موختلیف فورمالارداکی نتیجه‌لری بیر چوْخ عالیم طرفیندن تنقید اوْلونموش و یئریلمیشدیر. فیلوسوف بئرنارد روللین (Bernard Rollin)، &quot;علم و ائتیک&quot; (''Science and Ethics'') آدلی اثرینده، ائتیک و اخلاقین علم ایله علاقه و دیققت‌ینی رد ائدن ایدئولوژی فیکیری آراشدیرار و اساس ائتیک آنلاییشی‌نین و قایدالاری‌نین اؤیره‌دیلمه‌سی‌نین، علمی تحصیلین ایمتیناع و آیریلماز بیر عونصورو اوْلدوغونو مودافیعه ائدیر.&lt;ref&gt;{{قایناق کیتاب
 | ilk=Bernard E. | son=Rollin | yıl=2006
 | title=Science and Ethics
 | yayımcı=Cambridge University Press
 | isbn=0521857546}}&lt;/ref&gt;
آ

=== مدیا و علم تارتیشماسی ===

کوتلوی مدیا، بیر-بیری‌له یاریشان فرقلی علمی ایددیعالاری، بۇ ایددیعالارین علمی جامیعه‌ده‌کی قبول اوْلونماسی و گووه‌نیله‌بیلیرلیغینی تام اولاراق، قطعی بیر شکیل‌ده یانسیتمالارینی انگلله‌یه‌ن موختلیف تضییق‌لره معروض قالماقدادیر. علمی بیر موذاکیره‌ده فرقلی طرف‌لره نه قدر آغیرلیق وئریله‌جه‌یینی تعیین ائتمک، موباحیثه‌نین مؤوضوع‌سو حاقّیندا تجروبه و معلوماتی طلب ائدیر.&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.scidev.net/Editorials/index.cfm?fuseaction=readEditorials&amp;itemid=131&amp;language=1 | title = Science journalism must keep a critical edge | erişimtarihi = 2008-02-20 | yayımcı = Science and Development Network | tarih = [[11 Ekim]], [[2004]] | ilk = David | son = Dickson | accessdate = 2012-08-25 | archivedate = 2007-11-09 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20071109203025/http://www.scidev.net/Editorials/index.cfm?fuseaction=readEditorials&amp;itemid=131&amp;language=1 }}&lt;/ref&gt; چوْخ آز ژورنالیست گئرچک معنادا علمی معلوماتا صاحب اوْلدوغو کیمی، معین علمی مسئله‌لر اوزرینه معلوماتا صاحب اوْلان بیر ژورنالیست بئله بیردن خبرینی ائتمه‌سی لازیم اوْلان دیگر علمی مسئله‌لر اوزرینه آز شئی بیلیر اولا بیلر.&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://cjrarchives.org/issues/2004/6/mooney-science.asp | title = Blinded By Science, How 'Balanced' Coverage Lets the Scientific Fringe Hijack Reality | erişimtarihi = 2008-02-20 | yayımcı = Columbia Journalism Review | yıl = 2007 | ilk = Chris | son = Mooney | accessdate = 2012-08-25 | archivedate = 2008-12-29 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20081229050552/http://cjrarchives.org/issues/2004/6/mooney-science.asp }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal
 | last=McIlwaine | first=S. | coauthors=Nguyen, D. A.
 | title=Are Journalism Students Equipped to Write About Science?
 | journal=Australian Studies in Journalism
 | year=2005 | volume=14 | pages=41–60
 | url=http://espace.library.uq.edu.au/view/UQ:8064
 | accessdate=2008-02-20}}&lt;/ref&gt;

=== اپیستمولوژیک چاتیشمازلیق‌لار ===

پسیكولوق كارل یونگ‌ه (Carl Gustav Jung) گؤره هر نه قدر علم طبیعتین هر ایستیقامتینی، تام اولاراق آنلاماغا چالیشسادا ایستیفاده ائدیلن تجروبی اوصوللار آنجاق صونعی و محدود سوال‌لار اورتایا آتاجاق و بۇ سببدن یالنیز قیسمی جاواب‌لارا اولاشیلابیلینه‌جک‌دیر.&lt;ref&gt;{{قایناق کیتاب | isbn = 0691017948 | title = Synchronicity: An Acausal Connecting Principle | sayfa = 35 | yayımcı = Princeton University Press | son = Jung | ilk = Carl | yıl = 1973 | yazarbağlantı = Carl Jung}}&lt;/ref&gt; روبئرت آنتون ویلسون (Robert Anton Wilson)، علمین سوال سوروشماق‌دا ایستیفاده ائتدیگی واسطه‌لرین چیخاردیغی جاواب‌لارین یالنیز ایستیفاده ائدیلن واسیطه‌لر باخیمیندان معنالی جاواب‌لار اوْلدوغونو و علمی کشفلرین اینجه‌لنه‌بیله‌جه‌یی تامامی‌له اوبیئکتیو بیر باخیش بوجاغی‌نین اولمادیغینی قارشییا قویاراق علمی تنقید ائتمیشدیر.

=== علم و دین ===

[[File:Tiffany Education (center).JPG| یالئ بیلیم‌یوردونداكی لوییس كامفورت تیففانی (Louis Comfort Tiffany) ایمضالی بیر ویترای‌دان دئتال: علم و دین آهنگ ایچینده تصویرلنمیش.|thumb|250px|left]]

علم ایله دین آراسین‌داکی علاقه، ایکی‌سی‌ده سون درجه گئنیش مؤوضوعلاری اله آلدیغی اۆچون سون درجه فرقلی فورمالارا مالیک‌دیر. علم و دین بیر-بیرین‌دن فرقلی اوصوللارا و سوال‌لارا مالیک‌دیر. علمی اوصول طبیعی، فیزیکی و مادی مؤوضوعلارا اؤلچمه، حسابلاما و تعیین اساس ائدن امپیریک (تجروبی) بیر شکیل‌ده یاخینلاشار. دینی اوصوللار ایسه کاینات‌داکی روحانی مساله‌لری، وارلیق‌لاری فؤوق‌الطبیعی نوفوذ و ایلاهی وحی کیمی آنلاییش‌لارلا شرحه و آنلاماغا چالیشار. تاریخی اولاراق علمین دین ایله اوْلان علاقه‌سی سون درجه مورککب‌دیر. دینی دوکترینالار و سبب‌لر زامان زامان علمین اینکیشافینی تاثیرلرکن، علمی معلومات‌دا دینی اینانج‌لاری تأثیر ائتمیشدیر.
[[File:Galileo facing the Roman Inquisition.jpg| روما ائنگیزیسیونونون قارشی‌سیندا گالیله.|thumb|250px]]

تاریخ بویو بعضی موتفکیرلر علم ایله دینین اوزلاشاماز و بیر-بیرینه قارشی مشغولیت‌لری اوْلدوغونو قارشییا سورسه‌ده،-کی بۇ عومومو اولاراق علمین سورغولاماغا دایانماسی، دینین ایسه سورغولامادان اینانماغی گرکدیرمه‌سی‌ندن قایناق‌لانماق‌دادیر. – بعضی موتفکیرلرده عکسینی ایددیعا ائتمیشدیر. خوصوصیله 19. عصرین معین دؤورلرینده دین ایله علمین بیر-بیرینه موخالیف اوْلدوغو گؤرونوشو قازانمیش‌دیر. بۇ دؤورلرده اینکیشاف ائتدیریلن موخالیفت، علئیه‌دارلیق تئزی‌سینه گؤره علم ایله دین آراسیندا هر هانسی بیر قارشی‌لیق‌لی تأثیر هر دایم قارشی‌دورمایا گتیریب چیخاراجاق و دین‌ده، یئنی علمی فیکیرلره قارشی، تجاووزکار اوْلان طرف اولاجاق.&lt;ref&gt;David B. Wilson writes about the development of the conflict thesis in &quot;The Historiography of Science and Religion&quot; the second essay in &quot;Gary Ferngren (editor). ''Science &amp; Religion: A Historical Introduction''. Baltimore: Johns Hopkins University Press, 2002. ISBN 0-8018-7038-0.&quot;&lt;/ref&gt; هر نه قدر بۇ آنلاییش 19. عصرده جان ویلیام دراپئر (John William Draper) و آندرو دیجکسون وایت (Andrew Dickson White) کیمی ایسیم‌لرجه یایقین‌لاشدیریلمایا چالیشیلمیش‌سادا علم ایله دین آراسین‌داکی تاریخی و بوگونکو قارشی‌لیق‌لی تأثیری، قارشی‌دورما آنلارین‌دان امکداش‌لیق آنلارینا قدر، شرحه کافی اولمامیش‌دیر.&lt;ref&gt;Gary Ferngren (editor). ''Science &amp; Religion: A Historical Introduction''. Baltimore: Johns Hopkins University Press, 2002. ISBN 0-8018-7038-0&lt;/ref&gt; نئجه کی گرک کوپرنیک (Mikolaj Kopernik)،]],&lt;ref&gt;[http://www.astronomy.ohio-state.edu/~pogge/Ast161/Unit3/response.html Pogge, Richard. &quot;A Brief Note on Religious Objections to Copernicus.&quot; ''Astronomy 161: An Introduction to Solar System Astronomy''] URL erişim tarihi: 19 Ağustos 2008.&lt;/ref&gt; گالیله (Galileo Galilei)، كئپلئر (Johannes Kepler) و بویله (Boyle) کیمی قرب علم تاریخینده یئر آلمیش اهمیتلی آدلار، ایسترسه ده ابن‌سینا &lt;ref&gt;[http://www.muslimphilosophy.com/books/afnan.pdf Afnan, Soheil M.. &quot;Avicenna: His Life and Works.&quot; s. 168.]&lt;/ref&gt; بیرونی &lt;ref&gt;[http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Al-Biruni.html O'Connor, J. J.; Robertson, E. F.. &quot;Abu Arrayhan Muhammad ibn Ahmad al-Biruni.&quot; &lt;span style=&quot;text-decoration:underline;&quot;&gt;The MacTutor History of Mathematics archive&lt;/span&gt;.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080326234632/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Al-Biruni.html |date=2008-03-26 }} URL erişim tarihi: 29 Temmuz 2008.&lt;/ref&gt; و ابن-ی هئیثم &lt;ref&gt;{{Harv|Steffens|2006}} ([[cf.]] {{cite web | url = http://www.ibnalhaytham.net/custom.em?pid=571860 | title = Review of ''Ibn al-Haytham: First Scientist'' | erişimtarihi = 2008-01-23 | tarih = 2006-12-01 | accessdate = 2012-08-25 | archivedate = 2011-07-23 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110723151315/http://www.ibnalhaytham.net/custom.em?pid=571860 }})&lt;/ref&gt; کیمی شرق علم تاریخی‌نده یئر آلمیش اهمیتلی آدلار اوْلدوق‌جا دین‌دار و اینانج‌لی اینسانلار ایدی. بونونلا بیرلیکده، علم ایله دینین تاریخ ایچینده ضد دوشدوگو مسئله‌لر ده اوْلموشدور و علم ایله دینین اوزلاشماسی‌نین مومکون اولمادیغینی مودافیعه ائدن‌لر بۇ گون ده موجوددورلار. مثلاً اینگیلیس تکامول بیولوژی متخصصی ریچارد داوكینز (Richard Dawkins) علم ایله دینین اوزلاشماسینین مومکون اولمادیغینی شیددت‌له مودافیعه ائتمک‌ده‌دیر.&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.pbs.org/faithandreason/transcript/dawk-frame.html | title = Interview with Richard Dawkins | erişimtarihi = 2008-04-12 | yayımcı = PBS}}&lt;/ref&gt; عکس فیکیرده اوْلان علم آدام‌لاری و یازی‌چی‌لار دا مؤوجوددور؛ آبش‌لی بیولوق کئننث آر. میللئر (Kenneth R. Miller) کیمی.&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.pbs.org/wgbh/evolution/library/08/1/l_081_01.html | title = Ken Miller: Reconciling Science and Faith. | erişimtarihi = 2008-07-29 | yayımcı = PBS}}&lt;/ref&gt;

تاریخ بویونجا دین ایله علمی بیرلشدیرمه‌یه چالیشان، بیر-بیری‌له چلیشمه‌یه‌ن اوصوللار اوْلدوغونو ایره‌لی سورن و حتی بیر-بیرلرینی تامام‌لادیغی‌نی دوشونن‌لرده اوْلموشدور. زامان-زامان دینی کانی‌لارین علمی اوصوللارلا و یا علمی کانی‌لارین دینی اوصوللارلا شرحه چالیشان‌لار اوْلموشدور. مسالن، ابن‌سینا تانری‌نین وارلیغینی عقل و منطیق یولو ایله شرحه چالیشمیش‌دیر.&lt;ref name=&quot;Goodman-8-9&quot;&gt;Lenn Evan Goodman (2003), ''Islamic Humanism'', p. 8-9, Oxford University Press, ISBN 0-19-513580-6.&lt;/ref&gt; بونا علاوه اولاراق، خوصوصیله موعاصیر چاغ‌دا، بعضی‌لری علم و دینین بیر-بیرین‌دن موستقیل اوْلدوغونو، هومانیتار تجروبه‌نین بیر-بیری‌له ماراق‌سیز ایستیقامت‌لری‌له مشغول اوْلدوقلاری و بۇ سببله بیر-بیرلری‌نین ساحه‌سینه بولاشمادیق‌جا، اؤز ساحه‌لری ایچری‌سینده، پروبلئم‌سیز بیر شکیل‌ده بیرلیکده وار اولا بیله‌جک‌لرینی ایره‌لی سورموش‌دولر.آما بۇ چوْخ دا مومکون اولمامیش‌دیر.&lt;ref&gt;[[Stephen Jay Gould]]. ''Rocks of Ages: Science and Religion in the fullness of life''. Ballantine Books, 1999.&lt;/ref&gt;

== عالیم‌لر ==
عالیملرین مقصدی مؤوجود ایش شرایطینده بیرباشا و یا دولایی یول‌لا اینسانلارین حیات طرزی‌نین یاخشیلاشدیریلماسین‌دان عبارتدیر. اونا گؤره‌ده، تاریخ بویو عالیم‌لرین ایشلری دؤولت‌لرده سؤز صاحبی اوْلان شخص‌لر و قوروم‌لار طرفیندن دستکلنمیش و نظارت ائدیلمیشدیر. ایلک تشکیل اوْلونموش شکیلده آپاریلان علمی ایشلره قدیم یونانیستاندا، پلاتون آکادئمیاسیندا راست گلینیر. اول‌لر علمله مشغول اوْلان شخص‌لر سارای اعیان‌لاری کیمی خصوصی ایمتیازلارا مالیک اولسالاردا، سوْنرادان اونلارا وئریلن علمی درجه‌لرله جمعیتده ائلیتار بیر طبقه یارانمیش‌دیر.

== علملر دوکتورو ==

علم‌ایله مشغول اولان، بۇ ساحه‌ده هر هانسی بیر پروبلئمی تک‌باشینا، مؤوجود واسیطه‌لرین و اوصوللارین کومک‌ایله حلل ائده بیلن شخص‌لر اوْرتا عصرلردن باشلایاراق قرب مدنیتینده &quot;دوکتور&quot; آدینی داشیمیش‌لار. ایلک دوکتور علمی درجه‌سی، تاریخی منبع‌لره گؤره 12 یول 1219-جو ایلده بولونیادا پاپا III هونوری طرفیندن وئریلمیش‌دیر. دوکتور سؤزو لاتین دیلین‌دکی دوجتوس – &quot;اؤیردیلمیش&quot; سؤزون‌دن‌دیر. بو، علم ساحه‌سینده وئریلمیش ان یوکسک درجه ساییلیر. بۇ علمی درجه‌نی آلماق اۆچون نامیزد حازیرلادیغی دیسسئرتاسیانی (لات. دیسسئرتاتیو – &quot;موذاکیره ائتمک&quot;، &quot;تدقیق ائتمک&quot;) آچیق موذاکیره زامانی موتخصلرین ایشتیراکی ایله تشکیل اوْلونموش شورا و آزاد ایشتیراک‌چی‌لارین قارشی‌سیندا مودافیعه ائتمه‌لی ایدی. اوْرتا عصرلرده مودافیعه پروسسی بیر نئچه آندایچمه پروسسین‌دن عبارت ایدی. بونلاردان اونیوئرسیتئتین رئکتورو قارشی‌سیندا آندایچمه اساس ساییلیردی. بون‌دان علاوه نامیزد بیر گیزلی و بیر آچیق ایمتاحان وئرمه‌لی‌ایدی. گیزلی ایمتاحان دیسسئرتاسیادا قئید اوْلونان تئزیس‌لرین فاکولته پروفئسسورلاری (ماگیستری رئگئنتئس) قارشی‌سیندا، اکثر حال‌لاردا آچیق هاوادا مودافیعه اوْلونماسین‌دان عبارت ایدی. ایمتاحانی وئردیک‌دن سوْنرا نامیزد آچیق موذاکیره‌یه، دیسپوتاتیونا (لات. دیسپوتاتیونئس – &quot;موباحیسه&quot;) بوراخیلیردی. بورادا نامیزد اؤز علمی یئنی‌لیکلرینی پوبلیکا قارشی‌سیندا مودافیعه ائتمه‌لی ایدی. بۇ مرحله‌ده پروفئسسورلاردان علاوه تاماشاچی‌لار آراسیندا اه‌یلشن هر بیر شخص نامیزه‌ده سوال وئرمک حوقوقونا مالیک ایدی. مودافیعه‌دن سوْنرا پروسسین سونونجو و طنطنه‌لی حیصصه‌سی اوْلان ایناوقوراسیا (لات. ایناوگورو – &quot;تعیین ائتمک&quot; (وظیفه‌یه)) کئچیریلیردی. بۇ زامان نامیزد سیموولیک اشیالارلا تلطیف اوْلونوردو. بورایا کیتاب، بیر قیزیل اوزوک و بئرئت فورمالی دوکتور پاپاغی داخیل ایدی. بۇ عادت-عنعنه ایل‌لر کئچسه‌ده، قرب مکتبلرینده اؤز ایلکین فورماسینی قورویوب ساخلایا بیلمیش‌دیر.

== میلتلرآراسی علمی موکافات‌لار ==

علمی نایلیت‌لره گؤره عالیم‌لره آشاغی‌داکی میلتلرآراسی نوفوذلو موکافات‌لار وئریلیر :
* نوبئل موکافاتی — دونیادا ان نوفوذلو علمی موکافات. ایل‌ده بیر دفعه دؤرد علم ساحه‌سی اوزره وئریلیر. اونا پارودیا کیمی شنوبئل موکافاتی ده وئریلیر.
* فیلدسوو موکافاتی — ریاضیات ساحه‌سینده بؤیوک نایلیه‌لره گؤره. ایسپانیا کرالی طرفیندن تقدیم ائدیلیر.
* رولف نئوانلیننی موکافاتی — اینفورماتیکانین ریاضی آسپئکت‌لرینده بؤیوک اوغورلارا گؤره.
* کارل فریدریخ قاوسس موکافاتی — دیگر علملرده کشفلر واسیطه‌سی ایله ریاضیاتا بؤیوک تؤحفه‌لره گؤره.
* کراوفورد موکافاتی — موکافات آشاغی‌داکی ایستیقامت‌لر اوزره وئریلیر: آسترانومیا، ریاضیات، بیولوژی علملر، یئر حاقیندا علملر.
* آبئل موکافاتی — ریاضیاتین اینکیشافینا تؤحفه‌یه گؤره.
* شاو ایفو موکافاتی — آسترانومیا، ریاضیات، طیب و حیات حاقیندا علملره وئریلن بؤیوک تؤحفه‌لره گؤره.
* تیورینق موکافاتی — حسابلاما تئکنیکاسی آسوساسیاسی طرفیندن اینفورماتیکا ساحه‌سینده وئرییلن موکافات.
* میخایل لومونوسوو آدینا بؤیوک قیزیل مئدال— روسیه علملر آکادئمیاسینین عالی موکافاتی.
* دمیتری مئندئلئیئو آدینا بؤیوک قیزیل مئدال — روسیه علملر آکادئمیاسی‌نین کیمیا علمی ساحه‌سینده بؤیوک ناییلییه‌ت‌لره گؤره موکافاتی.

==بیر ده باخ==
[[بیلیک]]

[[بیلگی]]

[[بیلیشیم]]

== قایناقلار ==
{{قایناق}}

{{Authority control}}
{{مین مقاله}}

[[بؤلمه:علم| ]]
[[بؤلمه:بیلیک]]
[[بؤلمه:الیفبا اساسیندا سئچیلمیش مقاله‌لر]]</text>
      <sha1>rdqnupxwdv77xl896rrmj4q4m46srio</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ویکی‌پدیا:بوروکراتلار</title>
    <ns>4</ns>
    <id>8696</id>
    <revision>
      <id>1594001</id>
      <parentid>1593841</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T19:41:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>E THP</username>
        <id>279</id>
      </contributor>
      <origin>1594001</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3787" sha1="cnq9oyj8pap9278fbj0ynab6tztcxm9" xml:space="preserve">حال حاضیردا آزب ویکیده بوروکرات یوخدور. هانسیسا ایسته‌گینیزی [[:m:SRP]] دا یازا بیلرسینیز.

[[فایل:Wikipedia bureaucrat.svg|چپ|بندانگشتی|150px]]
'''بروکرات‌لار''' — ویکی‌پدیادا دیگر ایشلدن‌لره نیسبتن داها چوخ تکنیکی گیریشی اولان ایشلدن‌لردیر. بۇ ایمکانلار بونلاردان عبارت‌دیر:
* ایشلدن‌لره داها چوخ گیریش وئرمک، مثلاً: [[ویکی‌پدیا:شابلون دَییشدیرن|شابلون دَییشدیرن‌لر]]، [[وپ:ایداره‌چی‌لر|ایداره‌چی]]، [[وپ:ایشلدن اینترفیسی ایداره‌چی‌سی|ایشلدن اینترفیسی ایداره‌چی‌سی]] یا بروکرات.
* [[وپ:روبوت|روبوت‌لارا]] بایراق وئرمک یا بایراقلی روبوت‌لارین وضعیتینی لغو ائتمک.
* اؤنجه‌دن ایستیعفا وئرمیش ایداره‌چی‌لری، اونلارین فیکری دَییشدیگی صورتده، یئنی‌دن ایداره‌چی ائتمک.
* آدلاری چکیله‌ن گیریشلری آذربایجان ویکی‌پدیاسی‌نین جاری سیاستلری اساسیندا گئری گؤتورمک.&lt;ref&gt;[[ویژه:تفاوت/17636355|آذربایجان ویکی‌پدیاسینداکی بۇ ایجماعا اساساً]]&lt;/ref&gt;

بروکرات‌لار سیاستلره و [[وپ:ایجماع|ایشلدن‌لرین ایجماعینا]] اویغون اولاراق ایشلدن‌لرین گیریشینی ویکی‌بان، ایداره‌چی، ایشلدن اینترفیسی ایداره‌چی‌سی یا بروکرات سوییه‌سینه یوکسلتمه‌لی‌دیرلر. لاکین بۇ آددیم یالنیز ایشلدن‌لر بۇ باره‌ده ایجماعا گلدیگی زامان آتیلا بیلر. بۇ ایجماع [[ویکی‌پدیا:ایداره‌چی اولماق اوچون مراجعت‌لر|ایداره‌چی اولماق اوچون مراجعت‌لر]] صفحه‌سینده ایزله‌نیله بیلر.{{سخ}}
بروکرات‌لاردان گؤزلنیلیر کی، روبوت‌لارا بایراق وئریلمه‌سی یا لغو ائدیلمه‌سی باره‌ده [[ویکی‌پدیا:روبوت ایجازه‌وئرن‌لر گروپو|روبوت ایجازه‌وئرن‌لر گروپونون]] نظرینی و تکلیفینی نظره آلاراق حرکت ائتسینلر.{{سخ}}
همچینین، بروکرات‌لار موذاکیره‌لری ییغیب ایجماعا چاتماق باجاریغینا مالیک اولمالی‌دیرلار. اونلاردان دا گؤزلنیلیر کی، نتیجه‌یه گلمه‌لرینین سببلرینی آیدین شکیلده ایفاده ائتسینلر.

بروکرات‌لار [[ویکی‌پدیا:ایشلدن بازرس‌لری|ایشلدن بازرس‌لری]] یا [[ویکی‌پدیا:پنهانگری|پنهانگرلر]] کیمی دیگر گیریشلری ایشلدن‌لره وئرمک ایمکانینا مالیک دئییللر. بۇ آددیملار [[m:Stewards|ویکی‌بدلر]] طرفیندن آتیلیر.
[[m:stewards|ویکی‌بدلر]] فرقلی میللت‌لردن اوْلان بیر گروپدور کی، ویکی‌مدیا پروژه‌لرینین بوتون خیدمت‌لری اونلار طرفیندن گؤرولور و بعضی‌لری ده ایللیک اولاراق سس وئرمه اساسیندا سئچیلیر. مراجعت اوچون [[m:Requests for permissions|Requests for permissions]] صفحه‌سینه باخا بیلرسینیز.</text>
      <sha1>cnq9oyj8pap9278fbj0ynab6tztcxm9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>فرانکلین دلانو روزولت</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19180</id>
    <revision>
      <id>1593997</id>
      <parentid>1587927</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T18:37:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27960</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1593997</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35895" sha1="e6zvi2ce3wsmp26ohtscz04axpx4si1" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| image               = FDR 1944 Color Portrait.jpg&lt;!-- SEE TALK PAGE --&gt;
| caption             = Photograph by Leon Perskie, 1944
| order               = 32nd
| office              = President of the United States
| vicepresident       = {{Unbulleted list|[[جان نانس قارنر]]&lt;br /&gt;(1933–1941)|[[هنری والاس]]&lt;br /&gt;(1941–1945)|Harry S. Truman&lt;br /&gt;(Jan.–Apr. 1945)}}
| term_start          = March 4, 1933
| term_end            = April 12, 1945
| predecessor1        = [[هربرت هوور]]
| successor1          = [[هری ترومن]]
| order2              = 44th [[Governor of New York]]
| lieutenant2         = Herbert H. Lehman
| term_start2         = January 1, 1929
| term_end2           = December 31, 1932
| predecessor2        = [[ال اسمیت]]
| successor2          = [[هربرت ایچ. لهمن]]
| office3             = [[Assistant Secretary of the Navy]]
| president3          = [[توماس وودرو ویلسون]]
| term_start3         = March 17, 1913
| term_end3           = August 26, 1920
| predecessor3        = [[بیکمن وینتروپ]]
| successor3          = [[Gordon Woodbury]]
| state_senate4       = New York
| district4           = 26th
| term_start4         = January 1, 1911
| term_end4           = March 17, 1913
| preceded4           = [[John F. Schlosser]]
| succeeded4          = [[James E. Towner]]
| birth_name          = Franklin Delano Roosevelt
| birth_date          = {{دوْغوم تاریخی|1882|1|30}}
| birth_place         = [[Hyde Park, New York]], U.S.
| death_date          = {{اولوم تاریخی و یاش|1945|4|12|1882|1|30}}
| death_place         = [[وارم اسپرینق، جورجیا]], U.S.
| death_cause         = [[Cerebral hemorrhage]]
| resting_place       = [[Home of Franklin D. Roosevelt National Historic Site|Springwood Estate]]&lt;br /&gt;Hyde Park, New York, U.S.
| party               = [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلرین دموکرات حزبی]]
| spouse              = {{Marriage|[[النور روزولت]]|March 17, 1905}}
| children            = 6 including [[فرانکلین دلانو رووزولت جر.]], [[Anna Roosevelt Halsted|Anna]], [[Elliott Roosevelt|Elliott]], [[جیمز روزولت]], and [[John Aspinwall Roosevelt|John]]
| parents             = {{Plainlist|
* [[James Roosevelt I]]
* [[Sara Roosevelt]]
}}
| education           = [[هاروارد بیلیم‌یوردو]] ([[Bachelor of Arts|AB]])&lt;br /&gt;
| relatives           = {{Plainlist|
* [[Roosevelt family]]
* [[Delano family]]
}}
| signature           = Franklin Roosevelt Signature.svg
| signature_alt       = Cursive signature in ink
| native_name         = {{Nobold|Franklin D. Roosevelt}}
}}
{{liberalism US}}


[[فایل:Franklin D. Roosevelt - NARA - 535943.jpg|بندانگشتی|فرانکلین دلانو روزولت]]
''' فرانکلین دلانو روزولت''' [[اینگیلیسجه]]: Franklin D. Roosevelt  (دوغوم:۱۸۸۲،اؤلوم:۱۹۴۵) [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلری]] اؤلکه‌سی‌نین ۳۲اینجی جومهورباشقانی . ۱۹۳۳دن ۱۹۴۵ قدر ایش اؤستونده اولدو.


==نوتلار==
{{Notelist|30em}}

==قایناقلار==
{{قایناق|20em}}

===قایناقلامالار===
{{Refbegin|30em}}
* {{Citation| last = Alter | first = Jonathan | author-link = Jonathan Alter | year = 2006 | title = The Defining Moment: FDR's Hundred Days and the Triumph of Hope | publisher = Simon &amp; Schuster | isbn = 978-0-7432-4600-2 | type = popular history | url = https://archive.org/details/definingmomentfd00alte_0 }}
* {{Cite book | last = Black | first = Conrad | author-link = Conrad Black| year = 2005 | origyear = 2003 | title = Franklin Delano Roosevelt: Champion of Freedom |url=https://books.google.com/books?id=lYVCi70HaigC | isbn = 978-1-58648-282-4 |publisher=PublicAffairs| type = interpretive detailed biography|ref= harv}}.
* {{cite book|ref=harv|last=Brands|first=H. W.|authorlink=H. W. Brands|title=Traitor to His Class: The Privileged Life and Radical Presidency of Franklin Delano Roosevelt|url=https://books.google.com/books?id=bmKMa_y3hh0C|year=2009|publisher=Anchor Books|isbn=978-0-307-27794-7}}
* {{cite book|ref=harv|last=Brinkley|first=Douglas|title=Rightful Heritage: Franklin D. Roosevelt and the Land of America|url=https://archive.org/details/rightfulheritage0000brin|url-access=registration|year=2016|publisher=HarperCollins|isbn=978-0-06-208923-6}}
* {{cite book|ref= harv |last= Burns |first= James MacGregor |year= 1956 |title= Roosevelt: The Lion and the Fox |publisher= Easton Press |isbn= 978-0-15-678870-0 |url= https://archive.org/details/rooseveltliont00jame }}
* {{cite book|ref= harv |last= Burns |first= James MacGregor |year= 1970 |title= Roosevelt: The Soldier of Freedom |publisher= Harcourt Brace Jovanovich |isbn= 978-0-15-678870-0 |author-mask= 3 |hdl= 2027/heb.00626 |url= https://archive.org/details/rooseveltliont00jame }}
* {{cite journal|last1=Campbell|first1=James E.|title=Party Systems and Realignments in the United States, 1868–2004|url=https://archive.org/details/sim_social-science-history_fall-2006_30_3/page/359|journal=Social Science History|date=2006|volume=30|issue=3|pages=359–386|doi=10.1215/01455532-2006-002|jstor=40267912|ref=harv}}
* {{Cite Power Broker|ref=harv}}
* {{cite book |ref=harv|last=Churchill |first=Winston |authorlink=Winston Churchill |title=The Grand Alliance |year=1977 |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |isbn = 978-0-395-41057-8|title-link=The Second World War (book series) }}
* {{cite book |ref=harv |last=Dallek |first=Robert |authorlink= Robert Dallek |title=Franklin D. Roosevelt and American Foreign Policy, 1932–1945 |url=https://archive.org/details/franklindrooseve0000dall_d4a7 |publisher=Oxford University |year=1995 |isbn= 978-0-19-509732-0}} [https://archive.org/details/franklindrooseve00robe online free to borrow]
* {{cite book | last = Dallek | first=Robert | author-mask = 3 | title = Franklin D. Roosevelt: A Political Life | url = https://archive.org/details/franklindrooseve0000dall_n0d5 | date = 2017| publisher = Viking | isbn = 978-0-69-818172-4 | ref= harv}}
* Dighe, Ranjit S. &quot;Saving private capitalism: The US bank holiday of 1933.&quot; ''Essays in Economic &amp; Business History'' 29 (2011) [http://www.ebhsoc.org/journal/index.php/journal/article/download/40/37 online]
* {{Citation| last1 = Doenecke | first1 = Justus D | last2 = Stoler | first2 = Mark A | year = 2005 | title = Debating Franklin D. Roosevelt's Foreign Policies, 1933–1945 | publisher = Rowman &amp; Littlefield|isbn=978-0-8476-9415-0}}
* {{Citation| last = Freidel | first = Frank | author-link = Frank Freidel| year = 1952–1973 | title = Franklin D. Roosevelt | volume = 4 volumes | publisher = Little, Brown and Co. | oclc = 459748221}}
** Frank Freidel, ''Franklin D. Roosevelt The Apprenticeship'' (vol 1 1952) to 1918, [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.177661 online]
** Frank Freidel, ''Franklin D. Roosevelt The Ordeal'' (1954), covers 1919 to 1928, [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.151791 online]
** Frank Freidel, ''Franklin D. Roosevelt The Triumph'' (1956) covers 1929–32, [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.156788 online]
** Frank Freidel, ''Franklin D. Roosevelt Launching the New Deal'' (1973).
* {{cite book |last=Fried |first=Albert |title=FDR and His Enemies: A History |url=https://books.google.com/books?id=2_UACwAAQBAJ&amp;pg=PA120 |year=2001 |publisher=St. Martin's Press |isbn=978-1-250-10659-9 |ref=harv|pages=120–23}}
* {{cite book | ref=harv | last=Goldman | first=Armond S. | last2=Goldman | first2=Daniel A. | year=2017 | title=Prisoners of Time: The Misdiagnosis of FDR's 1921 Illness | publisher=EHDP Press | isbn=978-1-939-82403-5 }}
* {{Cite book| last= Goodwin| first= Doris Kearns| authorlink= Doris Kearns Goodwin| year= 1995| publisher= Simon &amp; Schuster| title= No Ordinary Time: Franklin and Eleanor Roosevelt: The Home Front in World War II| isbn= 978-0-684-80448-4| ref= harv| url= https://archive.org/details/noordinarytimef000good}}
* {{Cite book | last = Gunther | first = John |year=1950 | url = https://archive.org/details/rooseveltinretro00gunt | title=Roosevelt in Retrospect | publisher=Harper &amp; Brothers|ref=harv}}
* {{cite book |ref= harv |last=Hawley |first=Ellis | year=1995 | title= The New Deal and the Problem of Monopoly | publisher = Fordham University Press | isbn= 978-0-8232-1609-3}}
* {{cite book|ref=harv|last=Herman|first=Arthur|title=Freedom's Forge: How American Business Produced Victory in World War II|url=https://books.google.com/books?id=p3-H8rexHIoC&amp;pg=PP1|year=2012|publisher=Random House |isbn=978-0-679-60463-1}}
* {{cite book|last1=Herring|first1=George C.|title=From Colony to Superpower; U.S. Foreign Relations Since 1776|date=2008|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-507822-0|ref=harv|url=https://archive.org/details/fromcolonytosupe00herr}}
* {{Citation| last = Jordan | first = David M | year = 2011 | title = FDR, Dewey, and the Election of 1944 | publisher = Indiana University Press | isbn = 978-0-253-35683-3 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/fdrdeweyelection0000jord }}.
* {{Citation| last = Kennedy | first = David M | authorlink = David M. Kennedy (historian) | year = 1999 | title = Freedom From Fear: The American People in Depression and War, 1929–1945 |publisher=Oxford University Press |isbn = 978-0-19-503834-7 | type = wide-ranging survey of national affairs by leading scholar; Pulitzer Prize| title-link = Freedom From Fear: The American People in Depression and War, 1929–1945 }}.
* {{Cite book | author-link = Joseph P. Lash| last = Lash | first = Joseph P | year = 1971 | title = Eleanor and Franklin: The Story of Their Relationship Based on Eleanor Roosevelt's Private Papers | url = https://archive.org/details/eleanorfranklins0000lash| isbn = 978-0-393-07459-8 | publisher=W. W. Norton &amp; Company | ref=harv}}
* {{cite book|last1=Leuchtenburg|first1=William|title=The American President: From Teddy Roosevelt to Bill Clinton|url=https://archive.org/details/americanpresiden0000leuc|date=2015|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0195176162| ref= harv}}
* {{cite book|ref= harv|last= Leuchtenburg|first= William E.|authorlink= William E. Leuchtenburg|year= 1963|title= Franklin D. Roosevelt and the New Deal, 1932–1940|publisher= Harpers|url= https://archive.org/details/franklindrooseve00leuc|isbn= 978-0-06-133025-4}}
* {{cite book|last1=McJimsey|first1=George|title=The Presidency of Franklin Delano Roosevelt|date=2000|publisher=University Press of Kansas|isbn=978-0-7006-1012-9|ref=harv|url=https://archive.org/details/presidencyoffran00mcji}} [https://archive.org/details/presidencyoffran00mcji online free to borrow]
* {{Citation| author-link = Ted Morgan (writer) | last = Morgan | first = Ted | year = 1985 | title = FDR: A Biography | publisher = Simon &amp; Schuster | isbn = 978-0-671-45495-1 | type = popular biography | url = https://archive.org/details/fdrbiography00morg }}.
* {{cite book|last=Norton| first=Mary Beth|title=A People and a Nation: A History of the United States. Since 1865|url=https://books.google.com/books?id=129rne8WpyoC&amp;pg=PA670|year=2009|publisher=Cengage |isbn=978-0547175607|ref=harv}}
* {{Citation| last = Robinson | first = Greg | year = 2001 | title = By Order of the President: FDR and the Internment of Japanese Americans|isbn=978-1522677710 | ref = harv}}
* {{cite book |last1=Roosevelt |first1= Franklin |last2=Roosevelt |first2=Elliott |date= 1970 |title= F.D.R.: His Personal Letters, 1928-1945 |volume=1 |url= https://books.google.com/books?id=MpkOAQAAMAAJ&amp;q=taconic+commission+roosevelt+tender+you+my+resignation&amp;dq=taconic+commission+roosevelt+tender+you+my+resignation |publisher=Duell, Sloan, and Pearce |ref={{SfnRef|F. Roosevelt, E. Roosevelt}}}}
* {{cite book |last=Rowley |first=Hazel |authorlink=Hazel Rowley |year=2010 |title=Franklin and Eleanor: An Extraordinary Marriage |publisher=Farrar, Straus &amp; Giroux |isbn=978-0-374-15857-6 |ref=harv |url-access=registration |url=https://archive.org/details/franklineleanore0000rowl }}
* {{cite book|ref= harv |last= Sainsbury |first= Keith |title= Churchill and Roosevelt at War: The War They Fought and the Peace They Hoped to Make |publisher= New York University Press |year= 1994 |isbn= 978-0-8147-7991-0 |url= https://archive.org/details/churchillrooseve0000sain }}
* {{cite book |last=Savage |first=Sean J. |title=Roosevelt, the Party Leader, 1932–1945 |url=https://books.google.com/books?id=J7QlafgkrnUC&amp;pg=PA160 |year=1991 |publisher=University Press of Kentucky |isbn=978-0-8131-3079-8 |ref=harv}}
* {{cite book|ref=harv|last1=Schweikart|first1=Larry|last2=Allen|first2=Michael |title=A Patriot's History of the United States: From Columbus's Great Discovery to the War on Terror|url=https://books.google.com/books?id=igOXnmTZ_wIC&amp;pg=PP1|date=2004|publisher=Penguin Group US|isbn=978-1-101-21778-8}}
* {{cite book|last=Smith |first=Jean Edward |authorlink=Jean Edward Smith |publisher=Random House |title=FDR |year=2007 |isbn=978-1-4000-6121-1 |ref=harv |url=https://archive.org/details/fdr00smit }}
* {{Citation|first = Bernard |last = Sternsher |title = The Emergence of the New Deal Party System: A Problem in Historical Analysis of Voter Behavior |journal = [[Journal of Interdisciplinary History]] |volume = 6 |number = 1 |date=Summer 1975 |pages = 127–49 |jstor=202828 |doi=10.2307/202828|ref=harv}}
* {{cite book|last=Tobin|first=James|title=The Man He Became: How FDR Defied Polio to Win the Presidency|url=https://archive.org/details/manhebecamehowfd0000tobi|url-access=registration|year=2013|publisher=Simon and Schuster|isbn=978-1-4516-9867-1|pages=[https://archive.org/details/manhebecamehowfd0000tobi/page/4 4]–7|ref=harv}}
* {{cite book |ref= harv |last=Tully |first=Grace |authorlink= Grace Tully | year= 2005 | title= Franklin Delano Roosevelt, My Boss |publisher=Kessinger Publishing | isbn= 978-1-4179-8926-3}}
* {{cite book|last=Underwood|first=Jeffery S.|title=The Wings of Democracy: The Influence of Air Power on the Roosevelt Administration, 1933–1941|url=https://books.google.com/books?id=7BOe6NR-9BsC&amp;pg=PA11|year=1991|publisher=Texas A&amp;M University Press|isbn=978-0-89096-388-3|ref=harv}}
* {{cite book|ref=harv|last1=Ward|first1=Geoffrey C.|authorlink1=Geoffrey C. Ward|last2=Burns|first2=Ken|authorlink2=Ken Burns|title=The Roosevelts: An Intimate History|url=https://books.google.com/books?id=V73CAwAAQBAJ&amp;pg=PP1|year=2014|publisher=Knopf Doubleday Publishing Group|isbn=978-0-385-35306-9}}
* {{cite book |ref= harv |last=Winkler |first= Allan M. | year=2006 | title= Franklin D. Roosevelt and the Making of Modern America |url= https://archive.org/details/franklindrooseve0000wink |publisher=Longman | isbn= 978-0-321-41285-0}}
* {{Citation| author-link = David Wyman| last = Wyman | first = David S | year = 1984 | title = The Abandonment of the Jews: America and the Holocaust 1941–1945 | publisher = Pantheon Books|isbn=978-0394428130| ref = harv| title-link = The Abandonment of the Jews: America and the Holocaust 1941–1945 }}.
{{Refend}}

==Further reading==
{{اساس|Bibliography of Franklin D. Roosevelt}}
{{Refbegin|30em}}

===Biographical===
* {{cite book| last = Daniels | first = Roger | year = 2015 | title = Franklin D. Roosevelt: Road to the New Deal, 1882–1939 | url = https://archive.org/details/franklindrooseve0000dani_j0j9 | publisher = University of Illinois Press | isbn = 978-0-252-03951-5}}.
* {{cite book| last = Daniels | first = Roger | year = 2016 | title = Franklin D. Roosevelt: The War Years, 1939–1945 | url = https://archive.org/details/franklindrooseve0000dani_j0j9 | publisher = University of Illinois Press| isbn = 978-0-252-03952-2 | author-mask = 3}}
* {{Citation| last = Freidel | first = Frank | year = 1990 | title = Franklin D. Roosevelt: A Rendezvous with Destiny | isbn = 978-0-316-29260-3 | volume = one volume | type = scholarly biography }}; covers entire life' [https://archive.org/details/franklindrooseve00frei online free to borrow]
* {{Citation| author-link = Roy Jenkins | last = Jenkins | first = Roy | year = 2003 | title = Franklin Delano Roosevelt | isbn = 978-0-8050-6959-4 | type = short bio from British perspective | url = https://archive.org/details/franklindelanoro00jenk }}.
* {{cite book|ref=harv|editor-last=Pederson|editor-first=William D.|title=A Companion to Franklin D. Roosevelt|url=https://books.google.com/books?id=r4-UnSYARiMC&amp;pg=PP1|year=2011|publisher=John Wiley &amp; Sons|isbn=978-1-4443-9517-4}}; 35 essays by scholars. [https://web.archive.org/web/20150612045201/https://www.questia.com/read/123510939/a-companion-to-franklin-d-roosevelt online]
* {{Citation| author-link = Geoffrey C. Ward | last = Ward | first = Geoffrey C | year = 1985 | title = Before The Trumpet: Young Franklin Roosevelt, 1882–1905 | isbn = 978-0-06-015451-6 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/beforetrumpetyou0000ward }}
* {{Citation| author-link = Geoffrey C. Ward | last = Ward | first = Geoffrey C | year = 1992 | title = A First-Class Temperament: The Emergence of Franklin Roosevelt | isbn = 978-0-06-016066-1 | type = popular biography | author-mask = 3 | url = https://archive.org/details/firstclasstemper00ward }}: covers 1905–32.

===Scholarly topical studies===

* {{Citation| last = Badger | first = Anthony | year = 2008 | title = FDR: The First Hundred Days | isbn = 978-0-8090-4441-2 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/fdrfirsthundredd0000badg }} 200 pp; overview by leading British scholar.
* {{cite book |ref= harv |last=Collins |first=Robert M. | year=2002 | title=More: The Politics of Economic Growth in Postwar America |publisher=Oxford University Press | isbn= 978-0-19-515263-0}}
* {{Citation| last = Leuchtenburg | first = William E | year = 2005 | title = Showdown on the Court | journal = Smithsonian | volume = 36 | number = 2 | pages = 106–13 | issn = 0037-7333 }}.
* {{Citation| last = McMahon | first = Kevin J | year = 2004 | title = Reconsidering Roosevelt on Race: How the Presidency Paved the Road to Brown | isbn = 978-0-226-50088-1 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/reconsi_mcm_2004_00_7222 }}.
* {{cite book|last= Miscamble|first=Wilson D.| year=2007| title=From Roosevelt to Truman: Potsdam, Hiroshima, and the Cold War |url= https://archive.org/details/fromroosevelttot0000misc|publisher=Cambridge University Press | isbn= 978-0-521-86244-8}}
* {{Citation| last = Pederson | first = William D | year = 2011 | title = A Companion to Franklin D. Roosevelt|publisher=Wiley-Blackwell |isbn=978-1-4443-3016-8}}, 768 pages; essays by scholars covering major historiographical themes. [https://web.archive.org/web/20150612045201/https://www.questia.com/read/123510939/a-companion-to-franklin-d-roosevelt online]
* {{Citation| author-link = Eric Rauchway | last = Rauchway | first = Eric | year = 2008 | title = The Great Depression and The New Deal; A Very Short Introduction | isbn = 978-0-19-532634-5 | url = https://archive.org/details/greatdepressionn00rauc }}, balanced summary
* {{Citation| author-link = Donald A. Ritchie| last = Ritchie | first = Donald A | year = 2007 | title = Electing FDR: The New Deal Campaign of 1932 | isbn = 978-0-7006-1687-9}}.
* {{Citation| last = Rosen | first = Elliot A | year = 2005 | title = Roosevelt, the Great Depression, and the Economics of Recovery | isbn = 978-0-8139-2368-0}}.
* {{Citation| author-link = Arthur M. Schlesinger, Jr.| last = Schlesinger | first = Arthur M. Jr | year = 1957–1960 | title = The Age of Roosevelt | volume = 3 volumes | oclc = 466716}}, the classic narrative history. Strongly supports FDR.
* {{Citation| editor1-last = Shaw | editor1-first = Stephen K | editor2-last = Pederson | editor2-first = William D | editor3-last = Williams | editor3-first = Frank J | year = 2004 | title = Franklin D. Roosevelt and the Transformation of the Supreme Court | isbn = 978-0-7656-1033-1}}.
* {{Citation| editor-last = Sitkoff | editor-first = Harvard | year = 1985 | title = Fifty Years Later: The New Deal Evaluated | isbn = 978-0-394-33548-3 | type = essays by scholars | author-mask = 3}}.

===Foreign policy and World War II===

* {{cite book|ref=harv|last1=Berthon|first1=Simon|last2=Potts|first2=Joanna|title=Warlords: An Extraordinary Re-creation of World War II through the Eyes and Minds of Hitler, Churchill, Roosevelt, and Stalin|url=https://books.google.com/books?id=q45EBArmpRYC&amp;pg=PP1|year=2007|publisher=Da Capo Press|isbn=978-0-306-81650-5}}
* {{cite book |last = Beschloss | first = Michael | authorlink= Michael Beschloss| title = The Conquerors: Roosevelt, Truman, and the destruction of Hitler's Germany, 1941–1945 |url = https://archive.org/details/conquerorsroosev0000besc | publisher = Simon &amp; Schuster | year = 2002 | isbn = 978-0-684-81027-0}}
* {{Citation| last = Cole | first = Wayne S | title = American Entry into World War II: A Historiographical Appraisal | journal = The Mississippi Valley Historical Review | volume = 43 | issue = 4 | date=Mar 1957 | pages = 595–617 | jstor = 1902275 | doi=10.2307/1902275| url = https://semanticscholar.org/paper/c9fb9143f70831d974f19845342af11ba4534669 }}.
* Feis, Herbert. ''Churchill-Roosevelt-Stalin: The War they waged and the Peace they sought'' (1953).
* Fenby, Jonathan. ''Alliance: the inside story of how Roosevelt, Stalin and Churchill won one war and began another'' (2015).
* {{Citation| last = Glantz | first = Mary E | title = FDR and the Soviet Union: The President's Battles over Foreign Policy | publisher = U. Press of Kansas | year = 2005 | isbn = 978-0-7006-1365-6}}, 253 pp.
* {{Citation| last = Hamilton |first= Nigel |title=The Mantle of Command: FDR at War, 1941–1942 |publisher= Houghton Mifflin Harcourt|year= 2014|isbn=}} 514 pp.
* Kaiser, David. ''No End Save Victory: How FDR Led the Nation into War'' (2014) {{ISBN|046501982X}}
* {{Citation| author1-link = William L. Langer| last1 = Langer | first1 = William | author2-link = S. Everett Gleason | first2 = S Everett | last2 = Gleason | title = The Challenge to Isolation, 1937–1940 | year = 1952 | oclc = 1448535}}. ''The Undeclared War, 1940–1941'' (1953) {{OCLC|404227}}. highly detailed and influential two-volume semi-official history
* Mayers, David. (2013) ''FDR's Ambassadors and the Diplomacy of Crisis: From the Rise of Hitler to the End of World War II''.
* {{Citation| last = Larrabee | first = Eric | year = 2004 | title = Commander in Chief: Franklin Delano Roosevelt, His Lieutenants, and Their War | isbn = 978-0-06-039050-1 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/commanderinchief0000larr }}.
* {{Citation |last=Reynolds |first=David |authorlink=David Reynolds (English historian) |title=From World War to Cold War: Churchill, Roosevelt, and the International History of the 1940s |year=2006 |url=https://www.questia.com/read/118026998/from-world-war-to-cold-war-churchill-roosevelt |isbn=978-0-19-928411-5 |access-date=2020-06-02 |archive-date=2017-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170706102752/https://www.questia.com/read/118026998/from-world-war-to-cold-war-churchill-roosevelt |url-status=dead }}
* Reynolds, David, and Vladimir Pechatnov, eds. '' The Kremlin Letters: Stalin's Wartime Correspondence with Churchill and Roosevelt'' (2019)
* {{Citation| author-link = Robert E. Sherwood| last = Sherwood | first = Robert E | year = 1949 | title = Roosevelt and Hopkins: an Intimate History | origyear = 1950 | ref = harv| hdl = 2027/heb.00749 | publisher = Harper }}, Pulitzer Prize.
* {{Citation| author-link = Gerhard Weinberg | last = Weinberg | first = Gerhard L | title = A World at Arms: A Global History of World War II | year = 1994 | isbn = 978-0-521-44317-3 | hdl = 2027/heb.00331 | publisher = Cambridge University Press | url = https://archive.org/details/worldatarmsgloba00wein }}. Overall history of the war; strong on diplomacy of FDR and other main leaders.

===Criticism===

* {{Citation| author-link = Harry Elmer Barnes| last = Barnes | first = Harry Elmer | year = 1953 | title = Perpetual War for Perpetual Peace: A Critical Examination of the Foreign Policy of Franklin Delano Roosevelt and Its Aftermath|oclc= 457149}}. A revisionist blames FDR for inciting Japan to attack.
* {{Citation| last = Best | first = Gary Dean | year = 1991 | title = Pride, Prejudice, and Politics: Roosevelt Versus Recovery, 1933–1938 | publisher = Praeger| isbn=978-0-275-93524-5}}; summarizes newspaper editorials.
* {{Citation| last = Best | first = Gary Dean | year = 2002 | title = The Retreat from Liberalism: Collectivists versus Progressives in the New Deal Years|isbn=978-0-275-94656-2 |publisher=Praeger | author-mask = 3}}; criticizes intellectuals who supported FDR.
* {{Citation| last1 = Breitman | first1 = Richard | first2 = Allan J | last2 = Lichtman | author2-link = Allan J. Lichtman | year = 2013 | title = FDR and the Jews | publisher = Harvard University Press|isbn =978-0-674-05026-6 |oclc=812248674}}, 433 pp.
* {{Citation| author-link = Bruce Russett| last = Russett | first = Bruce M | year = 1997 | title = No Clear and Present Danger: A Skeptical View of the United States Entry into World War II | edition = 2nd}}, says US should have let USSR and Germany destroy each other.
* {{Citation|last=Plaud |first=Joseph J |year=2005 |url=http://www.fdrheritage.org/fdr&amp;holocaust.htm |title=Historical Perspectives on Franklin D. Roosevelt, American Foreign Policy, and the Holocaust |publisher=The FDR American Heritage Center Museum |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140112085050/http://www.fdrheritage.org/fdr%26holocaust.htm |archivedate=January 12, 2014 |df= }}.
* {{Citation| author-link = Jim Powell (historian) | last = Powell | first = Jim | year = 2003 | title = FDR's Folly: How Roosevelt and His New Deal Prolonged the Great Depression | isbn = 978-0-7615-0165-7 | url = https://archive.org/details/fdrsfollyhowroos00powe }}.
* {{Citation| author-link = Wolfgang Schivelbusch| last = Schivelbusch | first = Wolfgang | year = 2006 | title = Three New Deals: Reflections on Roosevelt's America, Mussolini's Italy, and Hitler's Germany, 1933–1939}}.
* {{Citation| author-link = Amity Shlaes | last = Shlaes | first = Amity | year = 2007 | title = The Forgotten Man: A New History of the Great Depression }} (A critical evaluation of the effect of the New Deal's policies on the Depression)
* {{Citation| last = Smiley | first = Gene | year = 1993 | title = Rethinking the Great Depression | type = short essay}} by [[Libertarianism|libertarian]] economist who blames both Hoover and FDR.

===FDR's rhetoric===

* {{Citation| editor1-last = Buhite | editor1-first = Russell D | editor2-first = David W | editor2-last = Levy | year = 1993 | title = FDR's Fireside Chats}}.
* {{Citation| last = Craig | first = Douglas B | year = 2005 | title = Fireside Politics: Radio and Political Culture in the United States, 1920–1940}}.
* {{Citation| last = Crowell | first = Laura | year = 1952 | title = Building the 'Four Freedoms' Speech | journal = Communication Monographs | volume = 22 | issue = 5 | pages = 266–83 | doi=10.1080/03637755509375153}}.
* {{Citation| last = Houck | first = Davis W | year = 2001 | title = Rhetoric as Currency: Hoover, Roosevelt, and the Great Depression | publisher = Texas A&amp;M University Press}}.
* {{Citation| last = Houck | first = Davis W | year = 2002 | title = FDR and Fear Itself: The First Inaugural Address | publisher = Texas A&amp;M University Press | author-mask = 3}}.
* {{Citation| last=Roosevelt |first= Franklin D. | author-link = Franklin D. Roosevelt | year=2005 | title= My Friends: Twenty Eight History Making Speeches |publisher= Kessinger Publishing | isbn= 978-1-4179-9610-0}}
* {{Citation| last = Ryan | first = Halford Ross | year = 1988 | title = Franklin D. Roosevelt's Rhetorical Presidency | publisher = Greenwood Press | author-mask = 3}}.

===Historiography===
* Hendrickson, Jr., Kenneth E. &quot;FDR Biographies,&quot; in William D. Pederson, ed. ''A Companion to Franklin D. Roosevelt'' (2011) pp 1–14 [https://web.archive.org/web/20150612045201/https://www.questia.com/read/123510939/a-companion-to-franklin-d-roosevelt online]
* Provizer, Norman W. &quot;Eleanor Roosevelt Biographies,&quot; in William D. Pederson, ed. ''A Companion to Franklin D. Roosevelt'' (2011) pp 15–33 [https://web.archive.org/web/20150612045201/https://www.questia.com/read/123510939/a-companion-to-franklin-d-roosevelt online]

===Primary sources===
* {{Citation| editor1-last = Cantril | editor-first = Hadley | editor2-first = Mildred | editor2-last = Strunk | year = 1951 | title = Public Opinion, 1935–1946}}, massive compilation of many public opinion polls from the US.
* {{Citation| editor1-last = Loewenheim | editor1-first = Francis L | editorlink1 = Francis Loewenheim| editor2-link = Harold D. Langley | editor2-first = Harold D | editor2-last = Langley | title = Roosevelt and Churchill: Their Secret Wartime Correspondence | year = 1975}}.
* {{Citation| last = Roosevelt | first = Franklin Delano | author-link = Franklin D. Roosevelt | editor-last = Rosenman | editor-first = Samuel Irving | title = The Public Papers and Addresses of Franklin D. Roosevelt | volume = 13 volumes | origyear = 1938 | year = 1945}}.
* {{Citation| last = Roosevelt | first = Franklin Delano | editor-last = Zevin | editor-first = BD | title = Nothing to Fear: The Selected Addresses of Franklin Delano Roosevelt, 1932–1945 | year = 1946 | author-mask = 3}}.
* {{Citation| last = Roosevelt | first = Franklin Delano | editor-first = Myron C | editor-last = Taylor | title = Wartime Correspondence Between President Roosevelt and Pope Pius XII | publisher = Kessinger Publishing | origyear = 1947 | type = reprint | year = 2005 | isbn = 978-1-4191-6654-9 | author-mask = 3}}.
* Roosevelt, Franklin. ''Franklin D. Roosevelt and foreign affairs'' (FDR Library, 1969) 14 vol [https://archive.org/search.php?query=title%3A%28franklin%20Roosevelt%20%20foreign%29 online free to borrow]; covers Jan 1933 to Aug 1939; 9 volumes are online
** {{Citation| editor-last = Nixon | editor-first = Edgar B | year = 1969 | title = Franklin D Roosevelt and Foreign Affairs}} (3 vol), covers 1933–37. 2nd series 1937–39 available on microfiche and in a 14 vol print edition at some academic libraries.

{{Refend}}

==ائشیک باغلانتیلار==
&lt;!-- *** Only a limited number of new links should be added to this article.                                
     See [[Wikipedia:External links]] and [[Wikipedia:Spam]] for details --&gt;
* [https://www.whitehouse.gov/1600/presidents/franklindroosevelt White House biography]
* [http://www.fdrlibrary.marist.edu/ Franklin D. Roosevelt Presidential Library and Museum]
* [http://www.nps.gov/frde/ Franklin Delano Roosevelt Memorial], Washington, DC
* [http://millercenter.org/president/speeches#fdroosevelt Full text and audio of a number of Roosevelt's speeches] – [[Miller Center of Public Affairs]]
* {{New York Times topic|people/r/franklin_delano_roosevelt|accessdate=February 17, 2018}}
* [http://www.nysl.nysed.gov/msscfa/vc21154.htm Finding Aid to Franklin Delano Roosevelt Collection, 1914–1945] at the [[New York State Library]], accessed May 18, 2016.
* [https://www.loc.gov/rr/program/bib/presidents/fdroosevelt/index.html Franklin Delano Roosevelt: A Resource Guide] from the [[Library of Congress]]
* [http://www.c-span.org/video/?151628-1/life-portrait-franklin-d-roosevelt &quot;Life Portrait of Franklin D. Roosevelt&quot;], from [[C-SPAN]]'s ''[[American Presidents: Life Portraits]]'', October 11, 1999
* [https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/films/fdr/ ''The Presidents: FDR''] – an ''[[American Experience]]'' documentary
* [https://archive.org/details/FDRSelectionsWritings ''Franklin Delano Roosevelt: Selections from His Writings'']
* {{Gutenberg author| id=Roosevelt,+Franklin+D.+(Franklin+Delano) | name=Franklin D. Roosevelt}}
* {{Librivox author|id=11299}}
* {{Internet Archive author|sname=Franklin Delano Roosevelt}}
* {{C-SPAN|franklinroosevelt}}

{{Franklin D. Roosevelt|state=extended}}
{{New Deal}}
{{Eleanor Roosevelt}}
{{Navboxes
|title=Offices and distinctions
|list1=
{{S-start}}
{{S-par|us-ny-sen}}
{{S-bef|before=John F. Schlosser}}
{{S-ttl|title=Member of the [[New York State Senate|New York Senate]]&lt;br /&gt;from the 26th district|years=1911–1913}}
{{S-aft|after=[[James E. Towner]]}}

{{s-off}}
{{S-bef|before=[[بیکمن وینتروپ]]}}
{{S-ttl|title=[[Assistant Secretary of the Navy]]|years=1913–1920}}
{{S-aft|after=[[Gordon Woodbury]]}}

{{S-bef|before=[[ال اسمیت]]}}
{{S-ttl|title=[[Governor of New York]]|years=1929–1932}}
{{S-aft|after=[[هربرت ایچ. لهمن]]}}

{{S-bef|before=[[هربرت هوور]]}}
{{S-ttl|title=[[President of the United States]]|years=1933–1945}}
{{S-aft|after=[[هری ترومن]]}}

{{S-ppo}}
{{S-bef|before=[[توماس آر. مارشال]]}}
{{S-ttl|title=[[آمریکا بیرلشمیش ایالتلرین دموکرات حزبی]] [[List of United States Democratic Party presidential tickets|nominee]] for [[Vice President of the United States]]|years=[[1920 United States presidential election|1920]]}}
{{S-aft|after=[[چارلز دبلیو. بریان]]}}

{{S-bef|rows=2|before=[[ال اسمیت]]}}
{{S-ttl|title=[[آمریکا بیرلشمیش ایالتلرین دموکرات حزبی]] nominee for [[Governor of New York]]|years=[[1928 New York state election|1928]], [[1930 New York state election|1930]]}}
{{S-aft|after=[[هربرت ایچ. لهمن]]}}

{{S-ttl|title=[[آمریکا بیرلشمیش ایالتلرین دموکرات حزبی]] [[List of United States Democratic Party presidential tickets|nominee]] for President of the United States|years=[[1932 United States presidential election|1932]], [[1936 United States presidential election|1936]], [[1940 United States presidential election|1940]], [[1944 United States presidential election|1944]]}}
{{S-aft|after=[[هری ترومن]]}}

{{S-ach}}
{{S-bef|before=[[René Viviani]]}}
{{S-ttl|title=[[List of covers of Time magazine (1920s)|Cover of ''Time'']]|years=May 28, 1923}}
{{S-aft|after=[[جان ال. لیویس]]}}

{{S-bef|before=[[Donald Wills Douglas Sr.]]}}
{{S-ttl|title=[[List of covers of Time magazine (1940s)|Cover of ''Time'']]|years=November 29, 1943}}
{{S-aft|after=[[Claire Lee Chennault]]}}
{{S-end}}
}}

{{Navboxes
|title= Other articles related to Franklin D. Roosevelt
|list1=
{{آمریکا بیرلشمیش ایالتلری رئیس‌جمهورلاری}}
{{FD Roosevelt cabinet}}
{{United States presidential election, 1920}}
{{United States presidential election, 1932}}
{{United States presidential election, 1936}}
{{United States presidential election, 1940}}
{{United States presidential election, 1944}}
{{Governors of New York}}
{{USSecNavy}}
{{Unsuccessful major party VPOTUS candidates}}
{{Democratic Party (United States)|state=collapsed}}
{{New York State Democratic Committee}}
{{تایم مجله‌سینین ایل آدامی|27–50}}
{{Hall of Fame for Great Americans}}
{{PLH Recipients}}
}}
{{Portal bar|Biography|Liberalism|New York (state)|Politics|Law|Radio|World War II|United States}}
{{Authority control}}


{{مین مقاله}}

[[بؤلمه:آمریکالی سیاستچیلر]]
[[بؤلمه:فرانکلین دلانو روزولت]]
[[بؤلمه:۱۸۸۲-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار]]
[[بؤلمه:۱۹۴۵-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر]]
[[بؤلمه:۲۰. یوز ایلده آمریکالی سیاستچیلر]]
[[بؤلمه:ویدئو کلیپلری اولان مقاله‌لر]]
[[بؤلمه:النور روزولت]]
[[بؤلمه:نیویورک دموکراتلاری]]</text>
      <sha1>e6zvi2ce3wsmp26ohtscz04axpx4si1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>هوفقایزمار</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30852</id>
    <revision>
      <id>1594003</id>
      <parentid>1568834</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T21:26:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Cosal</username>
        <id>2299</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Hofgeismar-David Clemént.JPG]] → [[File:Hofgeismar-David Clément.jpg]]</comment>
      <origin>1594003</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4903" sha1="r3ebw3974iw81wjrab44grh1msjjg27" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|official_name            = هوفقایزمار
|settlement_type          = [[آلمان شهرلرین نۆفوسا گؤره سیرالانماسی|شهر]]
|nickname                 = 
|motto                    =

&lt;!-- Images --&gt;
|image_skyline            = Hofgeismar-Rathaus.JPG
|imagesize                = 
|image_caption            = 
|image_flag               = 
|image_seal               =DEU Hofgeismar COA.svg

&lt;!-- Maps --&gt;
|&lt;!--|pushpin_map            =
|pushpin_label_position =left 
|pushpin_map_caption    =
|pushpin_mapsize        =
|image_map                =  
|mapsize                  = 300px
|map_caption              = 
|image_map1               = 
|mapsize1                 = 
|map_caption1             =

&lt;!-- Location --&gt;
|subdivision_type         = [[دۆنیا اؤلکه‌لری‌|اؤلکه‌]]
|subdivision_name         = {{flagu|آلمان|size=23px}} 
|subdivision_type1        = [[آلمان ایالتلری|ایالت]]
|subdivision_name1        =Hesse
|subdivision_type2        = ناحیه
|subdivision_name2        = Kassel

&lt;!-- Government --&gt;
|government_footnotes     = 
|government_type          = 
|leader_title             = [[بلدیه باشچی‌سی]]
|leader_name              = 
|leader_title1            = 
|leader_name1             = 
|established_title        = 
|established_date         =

&lt;!-- Area --&gt;
|unit_pref  =  
|area_footnotes           = 
|area_magnitude           = 
|area_total_km2           = 86.39
|area_land_km2            = 
|area_water_km2           = 
|area_total_sq_mi         = 
|area_land_sq_mi          = 
|area_water_sq_mi         =

&lt;!-- Population --&gt;
|population_as_of         = 2015
|population_footnotes     = 
|population_total         =17084
|population_density_km2   = auto
|population_density_sq_mi = 
&lt;!-- General information --&gt;
|timezone                 = 
|utc_offset               = 
|timezone_DST             = 
|utc_offset_DST           =
|elevation_footnotes      = 
|elevation_m              =161
|elevation_ft             = 
|coordinates              ={{coord|51|29|N|09|24|E|format=dms|display=inline,title}}
|postal_code_type         = 
|postal_code              = 
|area_code                = 
|blank_name               =
|blank_info               = 
|blank1_name              = پوستال کود
|blank1_info              = 34369
|website                  = [http://www.hofgeismar.de www.hofgeismar.de]
|footnotes                = 
}}
{{Location map|Germany |float = left|width=350 | caption =هوفقایزمار شهرین نقشه اۆستونده یئری| label = هوفقایزمار|position=right|background=white|lat=51.29|long=9.24}}
'''هوفقایزمار''' ({{Lang-de|Hofgeismar}})  [[آلمان|آلمانین]]  [[هسن]] [[ایالت|ایالتینده]] یئر آلان بیر شهردیر و ۱۶۱ متر دنیز سوییه‌سیندن اۇجالیقی وار. ۲۰۱۵-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا  ۱۷۰۸۴ نفر دیر. بۇ شهرین ۸۶٫۳۹ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار.&lt;br /&gt;
== جوغرافی ==
&lt;br /&gt;[[file:DEU Hofgeismar COA.svg|400px|thumb|left| هوفقایزمار شهرین [[آرم|آرمی]]]][[file:Hofgeismar-Rathaus.JPG|400px|thumb|left| هوفقایزمار شهریندن بیر گؤرونتو]]&lt;br /&gt;
== گؤرونتولر ==

&lt;gallery &quot;mode=traditional&quot; &quot;class=cente&quot;&quot;&gt;
Image:DEU Hofgeismar COA.svg
Image:Kurhessen Kr Hofgeismar.png
Image:Hofgeismar De Merian Hassiae.jpg
Image:Hofgeismar-Rathaus.JPG
Image:Altstädter-Kirche.JPG
Image:Hofgeismar-Altstädter_Kirche.JPG
Image:Hofgeismar-Eingang_Altstädter_Kirche.JPG
Image:Hofgeismar-Neustädter_Kirche.JPG
Image:Hofgeismar-Eingang_Neustädter_Kirche.JPG
Image:Hofgeismar-David Clément.jpg
Image:Hofgeismar-St.Petri.JPG
Image:Hofgeismar-Gesundbrunnen.jpg
Image:Hofgeismar-Schönburg2.JPG
Image:Hofgeismar-Schönburg.JPG
Image:Carlsdorf-Kirche.jpg
Image:Friedrichsdorf-Kirche und ehem. Schule.jpg
Image:Kelze-Kirche.jpg
Image:Schöneberg-Kirche.jpg
Image:Carlsbahn Bahnhof Huemme.jpg
Image:Hümme-evangel.Kirche.JPG
Image:Hombressen-Kirchturm.JPG
Image:Beberbeck1.jpg
Image:Sababurg.jpg
Image:Burg-Sababurg.JPG
Image:Löschzug.jpg
Image:TLF16-25.JPG
Image:TLF24-50.JPG
Image:DLK18-12.JPG

&lt;/gallery&gt;
== بیرده باخ ==
* [[آلمان]]
* [[آلمان شهرلرین نۆفوسا گؤره سیرالانماسی]]
== ائشیک باغلانتی‌لار ==
&lt;br /&gt; [http://www.hofgeismar.de www.hofgeismar.de] هوفقایزمار شهرین رسمی وب سایتی&lt;br /&gt;
== قایناق‌لار ==
http://www.statistik-portal.de/Statistik-Portal/de_zs01_hh.asp {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120308232346/http://statistik-portal.de/Statistik-Portal/de_zs01_hh.asp |date=2012-03-08 }} - آلمانین آمار  ایداره سی
{{آلمان شهرلری}}

[[بؤلمه:آلمان شهرلری]]</text>
      <sha1>r3ebw3974iw81wjrab44grh1msjjg27</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>علی باباچاهی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54442</id>
    <revision>
      <id>1593992</id>
      <parentid>1593806</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T18:05:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27960</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 18 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1593992</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="201238" sha1="p80e56x0g60txzsxknyy3nmyozmk4z7" xml:space="preserve">{{Infobox writer
| name             = علی باباچاهی
| image            = A.Babachahi.jpg
| alt              = علی باباچاهی‌نین قارا-آغ شکیلی
| caption          = باباچاهی، ۲۰۱۱
| pseudonym        = ع. فریاد (گنجلیک ایللرینده)
| birth_date       = {{birth date|df=yes|1942|11|11}}&lt;br /&gt;(۲۰ آبان ۱۳۲۱)
| birth_place      = {{Interlanguage link|بندر کنگان|fa|بندر کنگان}}، [[بوشهر اوستانی]]، [[ایران]]
| death_date       = {{death date and age|df=yes|2026|2|23|1942|11|11}}&lt;br /&gt;(۴ اسفند ۱۴۰۴)
| death_place      = [[کرج]]، ایران
| resting_place    = کرج، {{Interlanguage link|بهشت سکینه|fa|بهشت سکینه}}
| occupation       = شاعیر، ادبیات تنقیدچیسی، آراشدیرماچی، یازیچی
| language         = فارسجا
| nationality      = ایرانلی
| education        = [[شیراز بیلیم‌یوردو]]، ادبیات فاکولته‌سی
| organization     = {{Interlanguage link|ایران یازیچیلار کانونو|fa|کانون نویسندگان ایران}}
| spouse           = فرخنده بختیاری
| children         = غزل، بهرنگ
| awards           = {{Interlanguage link|احمد شاملو شعر اؤدولو|fa|جایزه شعر احمد شاملو}} (۱۳۹۴، اورتاق)
}}

'''علی باباچاهی''' (۲۰ آبان ۱۳۲۱ – ۴ اسفند ۱۴۰۴؛ ۱۱ نوْوامبر ۱۹۴۲ – ۲۳ فوریه ۲۰۲۶) ایرانلی [[شاعیر]]، ادبیات [[تنقیدچی|تنقیدچیسی]]، [[آراشدیرما|آراشدیرماچی]] و [[یازیچی]] ایدی.&lt;ref name=&quot;bbc-obit&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی، شاعر و منتقد ادبی درگذشت|trans-title=Ali Babachahi, poet and literary critic, has died|url=https://www.bbc.com/persian/articles/cgjzy7jgpndo|website=BBC Persian|date=23 February 2026|access-date=1 October 2026}}&lt;/ref&gt; اوْ، [[نیما یوشیج|نیما]]دان سوْنراکی نسیلده فارس دیلینده یئنی شعرین تانینمیش سیمالاریندان ساییلیردی و ۱۳۷۰-جی ایللرده «نیمادان سوْنراکی شعر» (''شعر پسانیمایی'') و داها سوْنرا «باشقا دوروملو شعر» (''شعر در وضعیت دیگر'') تئرمینلرینی اوْرتایا آتماقلا، چاغداش ایران شعرینین ان چوْخ تارتیشیلان نظریه‌چیلری و تنقیدچیلریندن بیرینه چئوریلدی.&lt;ref name=&quot;khabar&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Zeynab Kazemkhah|script-title=fa:باباچاهی جسور علیه تکرار / وداع با جان‌به‌دربرده از حادثهٔ سقوط اتوبوس هنرمندان در ارمنستان / شش دهه عصیان و پوست‌اندازی|trans-title=Babachahi, bold against repetition / Farewell to a survivor of the artists' bus incident in Armenia / Six decades of rebellion and renewal|url=https://www.khabaronline.ir/news/2186284|website=KhabarOnline|date=23 February 2026|access-date=1 October 2026}}&lt;/ref&gt; باباچاهی تخمینن اوْن سگگیز ایل [[بوشهر]]ده ادبیات مۆعلّیمی اوْلدو؛ ۱۳۴۶-جی ایلده بو شهرده ''تکاپو'' آدلی ادبی درگینی یاییملادی، بو درگی [[ساواک]]ین باسقیسی آلتیندا باغلاندی. ۱۳۵۶-جی ایلین مهر آییندا تهراندا کئچیریلن «{{Interlanguage link|گوته‌نین اوْن گئجه‌سی|fa|شبهای نویسندگان و شاعران ایران}}»ده شعر اوْخودو. [[ایران ایسلام اینقیلابی|اینقیلاب]]دان سوْنرا، ۱۳۶۲-جی ایلده مجبوری تقاعده گؤندریلدی.&lt;ref name=&quot;bbc-obit&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Hessam Mahjoubi|script-title=fa:وقتی علیه علی باباچاهی شعار «دیکتاتور شتاب کن، اشعار ما را چاپ کن» سر دادند|trans-title=When they chanted against Ali Babachahi: &quot;Dictator, hurry up, print our poems!&quot;|url=https://www.bbc.com/persian/articles/cly83pdqmd9o|website=BBC Persian|date=24 February 2026|access-date=1 October 2026}}&lt;/ref&gt; اوْ، ایللر بوْیو ''{{Interlanguage link|آدینه|fa|آدینه (نشریه)}}'' آیلیق درگیسینین شعر صحیفه‌لرینین رئداکتوْرو اوْلدو، {{Interlanguage link|ایران یازیچیلار کانونو|fa|کانون نویسندگان ایران}}نون عۆضوو ایدی و ۱۳۷۵-جی ایلده {{Interlanguage link|ارمنستان اتوبوسو حادثه‌سی|fa|ماجرای اتوبوس ارمنستان}} زامانی دره‌یه آتیلماسی پلانلاشدیریلان اتوبوسون سرنیشینلریندن بیری ایدی.&lt;ref name=&quot;kanoon&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Writers' Association of Iran|script-title=fa:بیانیه‌ی کانون نویسندگان ایران در مورد درگذشت علی باباچاهی|trans-title=Statement of the Writers' Association of Iran on the death of Ali Babachahi|url=https://www.iran-emrooz.net/index.php/news2/more/126150/|website=Iran Emrooz|date=24 February 2026|access-date=1 October 2026}}&lt;/ref&gt; اوْنون ''{{Interlanguage link|این کشتی پر اسرار|fa|این کشتی پراسرار}}'' («بو سیرلی گمی») آدلی شعر توپلوسو ۱۳۹۴-جۆ ایلده بیرینجی {{Interlanguage link|احمد شاملو شعر اؤدولو|fa|جایزه شعر احمد شاملو}}نون اورتاق قازانانی سئچیلدی.&lt;ref name=&quot;zamaneh2016&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Mohammad Tangestani|script-title=fa:علی باباچاهی: این کشتی پراسرار|trans-title=Ali Babachahi: This Mysterious Ship|url=https://www.radiozamaneh.com/255182/|website=Radio Zamaneh|date=10 January 2016|access-date=1 October 2026}}&lt;/ref&gt; اوْندان شعر، تنقید و آراشدیرما ساحه‌لرینده اوْتوزدان آرتیق کیتاب یاییملانمیشدیر.&lt;ref name=&quot;kanoon&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;khabar&quot; /&gt;

== حیاتی ==
=== اوشاقلیق و گنجلیک ایللری ===
علی باباچاهی ۲۰ آبان ۱۳۲۱-ده (۱۱ نوْوامبر ۱۹۴۲) [[بوشهر اوستانی]]نین {{Interlanguage link|بندر کنگان|fa|بندر کنگان}} شهرینده دۆنیایا گلدی و اوشاقلیغینی جفره کندینده کئچیردی. اوْ، عاییله‌نین سوْن اوشاغی ایدی. اؤز دئدیگینه گؤره، شعرله ایلک تانیشلیغی جفره‌نین کۆچه‌لرینده حلوا و کیتاب ساتان بیر دوره‌گرد واسیطه‌سیله اوْلموشدو؛ بو کیتابلارین آراسیندا {{Interlanguage link|عبید زاکانی|fa|عبید زاکانی}}نین ''{{Interlanguage link|موش و گربه|fa|موش و گربه}}'' («سیچان و پیشیک») اثری ده وار ایدی. قارداشلاری واسیطه‌سیله ده {{Interlanguage link|توده پارتیسی|fa|حزب توده ایران}}نین سیاسی کیتابلاری و ''امید ایران''، ''{{Interlanguage link|سپید و سیاه|fa|سپید و سیاه}}'' و ''روشنفکر'' کیمی درگیلرله تانیش اوْلدو.&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt;

اوْرتا مکتبی بوشهرده اوْخودو و اوْرادا {{Interlanguage link|منوچهر آتشی|fa|منوچهر آتشی}} و {{Interlanguage link|محمدرضا نعمتی‌زاده|fa|محمدرضا نعمتی‌زاده}}نین شاگیردی اوْلدو؛ سوْنرالار نعمتی‌زاده‌نی اؤز شاعیرلیک روحونون فورمالاشماسیندا چوْخ تأثیرلی ساییردی. اؤز روایتینه گؤره، اوْن اۆچ-اوْن دؤرد یاشلاریندا «باران» («یاغیش») آدلی بیر شعری آتشی‌یه اوْخودو و آتشی اوْندان بو شعری صینیفده اوْخوماسینی ایسته‌دی؛ اوْ، بو حادثه‌نی اؤزونون «شاعیر اوْلما ماجراسینین باشلانغیجی» ساییردی. بوشهرین و سوْنرا [[شیراز]]ین اوْرتا مکتبلری آراسیندا کئچیریلن ادبی یاریشمادا بیرینجی یئری توتدو و اوْرتا مکتبین سوْن ایللرینده ایلک شعرلری «ع. فریاد» تخلّوصو ایله ''امید ایران'' و ''{{Interlanguage link|زن روز|fa|زن روز}}'' درگیلرینده چاپ اوْلوندو.&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt; ''امید ایران'' اوْنون شعرلریندن بیرینی «هفته‌نین ان یاخشی شعری» سئچندن سوْنرا، شعرلرینی اؤز اصلی آدی ایله یاییملاماغا باشلادی.&lt;ref name=&quot;khabar&quot; /&gt;

=== بیلیم‌یوردو و مۆعلّیملیک ایللری ===
باباچاهی ۱۳۴۰-جی ایلده، اوْن دوققوز یاشیندا، [[شیراز بیلیم‌یوردو]]نون ادبیات فاکولته‌سینه داخیل اوْلدو&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt; (بعضی قایناقلار اوْنون گیریش ایلینی ۱۳۳۹ گؤسترمیشلر&lt;ref name=&quot;kanoon&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;khabar&quot; /&gt;). بو دؤورده {{Interlanguage link|علیرضا طبایی|fa|علیرضا طبایی}} و {{Interlanguage link|منصور اوجی|fa|منصور اوجی}} کیمی شاعیرلرله تانیش اوْلدو و اوْنلار شیرازین زند خیابانینداکی بیر کافه‌ده شعرلرینی بیر-بیرینه اوْخویوردولار. باباچاهی اؤیرنجیلیک ایللرینده حئکایه ده یازیردی، آنجاق شیرازلی یازیچی محمد مؤذن اوْنا «یاخشی نثر یازیچیسی دئییل» دئدیکدن سوْنرا، حئکایه‌چیلیگی بوراخیب شعره و شعر تنقیدینه یؤنلدی. ۱۳۴۲ و ۱۳۴۳-جۆ ایللرده شعرلرینین ''{{Interlanguage link|فردوسی (درگی)|fa|فردوسی (مجله)|lt=فردوسی}}'' هفته‌لیک درگیسینده یاییملانماسی، اوْنون ادبی یوْلونو داها آیدین ائتدی.&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt;

تحصیلینی و [[ایجباری عسگرلیک|عسگرلیک خیدمتینی]] بیتیردیکدن سوْنرا، ۱۳۴۵-جی ایلده بوشهرده ادبیات مۆعلّیمی کیمی ایشه گؤتورولدو&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt; و تخمینن اوْن سگگیز ایل بو شهرین مکتبلرینده درس دئدی.&lt;ref name=&quot;khabar&quot; /&gt; ایشه گیردیکدن اۆچ ایل سوْنرا (۱۳۴۸) ائولندی.&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt; حیات یوْلداشی فرخنده بختیاری بوشهرین اوْرتا مکتبلرینده مۆعلّیم ایدی&lt;ref name=&quot;artebox&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:هنرمند – علی باباچاهی|trans-title=Artist – Ali Babachahi|url=https://artebox.ir/Artist/Intro/254/|website=Artebox|access-date=1 October 2026}}&lt;/ref&gt; و بو ائولیلیکدن غزل آدلی بیر قیزی و بهرنگ آدلی بیر اوْغلو وار.&lt;ref name=&quot;artebox&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;tabnak&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی درگذشت|trans-title=Ali Babachahi has died|url=https://www.tabnak.ir/fa/news/1359368|website=Tabnak (from ISNA)|date=23 February 2026|access-date=1 October 2026}}&lt;/ref&gt;

=== ''تکاپو'' درگیسی و اینقیلابدان اؤنجه‌کی فعالیتلری ===
باباچاهی ۱۳۴۶-جی ایلین پاییزیندا بوشهرده ''تکاپو'' («چالیشما») ادبی درگیسینین باش رئداکتوْرلوغونو اۆستلندی.&lt;ref name=&quot;khabar&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|language=fa|author1=Seyyed Ghasem Hashemi|script-title=fa:صد سال مطبوعات بوشهر|trans-title=A Hundred Years of the Bushehr Press|page=300}}&lt;/ref&gt; بو درگی [[تهران]]ین ضیالی چئوره‌لرینده ماراقلا قارشیلاندی؛ [[احمد شاملو]]نون رئداکتوْرلوغو ایله چیخان ''{{Interlanguage link|خوشه|fa|خوشه (مجله)}}'' درگیسی اوْندان یازیلار نقل ائتدی و اوْنون امکداشلارینی «بوگونکو ایران شعرینین چالیشقانلاری» آدلاندیردی. بونونلا بئله، ''تکاپو'' یالنیز اۆچ ساییسی چیخاندان سوْنرا، ۱۳۴۷-جی ایلده گۆونلیک قوروملارینین باسقیسی آلتیندا و ایجازه‌سی اوْلمادیغی بهانه‌سیله باغلاندی.&lt;ref name=&quot;khabar&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;bbc-obit&quot; /&gt;

اوْنون ایلک شعر توپلوسو ''در بی‌تکیه‌گاهی'' («دایاقسیزلیقدا») ده ۱۳۴۶-جی ایلده شاعیرین اؤز خرجی ایله یاییملاندی و نیمایی وزنلرده یازیلمیش شعرلری احتیوا ائدیردی. اوْندان سوْنرا ''جهان و روشنایی‌های غمناک'' («دۆنیا و غم‌لی ایشیقلار»، ۱۳۴۹)، ''از نسل آفتاب'' («گۆنشین نسلیندن»، ۱۳۵۳) و ''صدای شن'' («قومون سسی»، ۱۳۵۶) کیتابلارینی یاییملادی و ائینی دؤورده اوشاقلار اۆچۆن ده ایکی شعر کیتابی چاپ ائتدیردی.&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt; اوْنون شعرلری او زامانین ضیالی نشریه‌لرینده، او جۆمله‌دن ''خوشه'' و ''فردوسی''ده چاپ اوْلوردو&lt;ref name=&quot;kanoon&quot; /&gt; و ''روشنفکر'' و ''رودکی'' کیمی درگیلرله امکداشلیق ائدیردی.&lt;ref name=&quot;bbc-obit&quot; /&gt;

باباچاهی بو ایللرده شعر تنقیدی ده یازیردی. اوْنون ''فردوسی''ده چیخان ایلک تنقیدی [[رضا براهنی]]نین بیر مقاله‌سینه جاواب ایدی؛ سوْنرا {{Interlanguage link|یدالله رؤیایی|fa|یدالله رؤیایی}}نین شعرینه قارشی کسکین مقاله‌لر یازدی. اوْ، او دؤورده «{{Interlanguage link|حجم شعری|fa|شعر حجم}}» و «یئنی دالغا» (''موج نو'') آخیملارینین جیدّی تنقیدچیلریندن ایدی و سوْنرالار او ایللر حاقیندا دئدی: «من او ایللرده بیر آز ایدئوْلوْژی‌زده یا دا آب-هاوا‌زده ایدیم»؛ اوْنون بو آخیملار، اؤزللیکله حجم شعری حاقینداکی گؤروشو سوْنراکی اوْن ایللیکلرده دَییشدی.&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt; اوْ، ۱۴۰۱-جی ایلین شهریور آییندا رؤیایی‌نین وفاتی مۆناسیبتیله {{Interlanguage link|ایسنا|fa|ایسنا}} ایله مۆصاحیبه‌سینده بو شاعیری «مؤعتبر بیر شاعیر» و «ایران و فرانسه شعرینه یئترینجه حاکیم» اوْلان آوانقارد بیر سیما آدلاندیردی؛ اوْنون ادبی وارلیغینا اینانجینی و «همیشه شعرلرینی تقدیر» ائتدیگینی سؤیله‌دی، آنجاق حجم شعری بیان‌نامه‌سینی «چوْخ تکلّوفلو» و «غئیری-علمی و شاعیرانه بیر بیانا» مالیک ساییردی.&lt;ref name=&quot;isna1401&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Neda Valipour|script-title=fa:علی باباچاهی: برخی با شعرهای «رویایی» میانه خوبی نداشتند|trans-title=Ali Babachahi: some did not get on well with Royaee's poems|url=https://www.isna.ir/news/1401062619032/|website=ISNA|date=17 September 2022|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt; اؤز دئدیگینه گؤره، اوْنون سیاسی فعالیتی اینقیلابا قدر کۆلتورل بیر یؤن داشیییردی، آنجاق اینقیلاب عرفه‌سینده «داها سوموت و عملی» بیر شکیل آلدی.&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt;

=== «گوته‌نین اوْن گئجه‌سی» (مهر ۱۳۵۶) ===
&lt;div style=&quot;float:right; clear:right; width:320px; max-width:100%; margin:0.4em 0 1em 1.2em; border:1px solid #c8b9a6; border-radius:8px; background:#fdf8f3; box-shadow:0 2px 6px rgba(0,0,0,0.18); overflow:hidden; font-size:90%; line-height:1.5; direction:rtl;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;background:#7a1c1c; color:#ffffff; padding:7px 10px; text-align:center; font-weight:bold; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Image-x-generic.svg|18px|link=|alt=]] گوته‌نین اوْن گئجه‌سی‌نین پوستری&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:8px 12px 4px; text-align:center; color:#3a2a1a;&quot;&gt;«ایران یازیچی و شاعیرلرینین گئجه‌لری»&lt;br /&gt;۱۸–۲۷ مهر ۱۳۵۶ (۱۰–۱۹ اکتبر ۱۹۷۷)&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:4px 10px 8px; text-align:center;&quot;&gt;&lt;span style=&quot;display:inline-block; padding:4px 14px; border-radius:14px; background:#7a1c1c; font-weight:bold;&quot;&gt;[[:fa:پرونده:پوستر شب‌های نویسندگان و شاعران ایران.jpg|&lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;پوستری فارسجا ویکی‌پدیادا گؤرون&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin:0 10px; padding:6px 4px; border-top:1px dashed #c8b9a6; color:#3a2a1a;&quot;&gt;باباچاهی‌نین آدی '''۲۴ مهر یکشنبه''' (یئددینجی گئجه) پروقرامیندا گلیب.&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:6px; padding:5px 10px; background:#efe6da; text-align:center; font-size:88%; color:#5a4632;&quot;&gt;طرح: بزرگ خضرایی · تهران گوته اینستیتوسو&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

==== کئچیریلمه‌سی و اؤنمی ====

۱۳۵۶-جی ایلین ۱۸–۲۷ مهرینده (۱۰–۱۹ اوْکتیابر ۱۹۷۷) {{Interlanguage link|ایران یازیچیلار کانونو|fa|کانون نویسندگان ایران}}، {{Interlanguage link|گوته اینستیتوتو|fa|انستیتو گوته}} ایله امکداشلیق ائده‌رک، [[تهران]]دا پهلوی خیابانیندا (ایندیکی ولیعصر خیابانی) یئرله‌شن ایران و آلمان مدنی علاقه‌لر انجمنی‌نین باغیندا «ایران یازیچی و شاعیرلرینین گئجه‌لری» آدی ایله اوْن گئجه چیخیش و شعر اوْخوما مراسیمی کئچیردی؛ بو گئجه‌لر سوْنرا «{{Interlanguage link|گوته‌نین اوْن گئجه‌سی|fa|شبهای نویسندگان و شاعران ایران}}» آدی ایله تانیندی.&lt;ref name=&quot;azadi-dahshab&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:ده شب: شب‌های شعر گوته|trans-title=Ten Nights: the Goethe poetry nights|url=https://azadi.art/%D8%AF%D9%87-%D8%B4%D8%A8|website=Azadi (azadi.art)|date=19 December 2022|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;iranica-goethe&quot;&gt;{{cite encyclopedia|last=Chehabi|first=H. E.|title=Goethe Institute|encyclopedia=[[Encyclopædia Iranica]]|volume=XI|issue=1|pages=43–44|date=15 December 2001|url=https://www.iranicaonline.org/articles/goethe-institute/|doi=10.1163/2330-4804_EIRO_COM_2212|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt; [[ایرانیکا بیلیکلیگی]]نه گؤره، اینستیتوتدا اوْندان اؤنجه‌کی ایللرده ده شعر گئجه‌لری کئچیریلیردی، آنجاق ۱۹۷۷-جی ایلده ایلک دفعه اوْلاراق ایرانلی طرف، دؤولتین دستکله‌دیگی «تهران ادبی انجمنی» یئرینه، موخالیف یازیچیلار کانونو ایدی؛ بو کانون باش ناظیر {{Interlanguage link|جمشید آموزگار|fa|جمشید آموزگار}}ین دؤنمینده‌کی سیاسی یوموشالما چرچیوه‌سینده یئنیدن ییغینجاق کئچیرمه ایجازه‌سی آلمیشدی. مدنی انجمنین باغی اوْنا گؤره سئچیلمیشدی کی، اینستیتوتون اؤز بیناسی گؤزلنیلن ایزله‌ییجیلر اۆچون کیچیک ساییلیردی.&lt;ref name=&quot;iranica-goethe&quot; /&gt; کانون عۆضولری بو گئجه‌لرین تکلیفینین ''[[کیهان (قازئته)|کیهان]]'' قزئتینین شعر صحیفه‌سینین مسئولو، شاعیر جلال سرفرازدان گلدیگینده هم‌فیکیردیرلر؛ حاضیرلیق و ایجرا ایشلری {{Interlanguage link|اسلام کاظمیه|fa|اسلام کاظمیه}}یه تاپشیریلمیشدی.&lt;ref name=&quot;iranchehr2013&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=M. Kh.|script-title=fa:شب‌های نویسندگان و شاعران ایران، ۲۷–۱۸ مهرماه ۱۳۵۶|trans-title=The Nights of Iranian Writers and Poets, 10–19 October 1977|url=https://iranchehr.com/?p=2567|website=Iranchehr|date=26 April 2013|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt; سرفراز سوْنرالار یازدی کی، اوْنون اؤرنگی [[احمد شاملو]]نون نظارتی آلتیندا کئچیریلن ''{{Interlanguage link|خوشه|fa|خوشه (مجله)}}'' درگیسی‌نین شعر گئجه‌لری ایدی و باغ، اینستیتوتون باشچیسی هانس بکرین تکلیفی ایله گئجه‌سی دؤرد مین تومنه کیرایه‌یه گؤتورولموشدو.&lt;ref name=&quot;bbc-sarfaraz2013&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Jalal Sarfaraz|script-title=fa:ده شب شعر گوته چگونه برگزار شد|trans-title=How the Ten Nights of Goethe poetry were organised|url=https://www.bbc.com/persian/arts/2013/07/130722_l44_nights_goethe_sarfaraz|website=[[BBC Persian]]|date=22 July 2013|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;

''ایرانیکا''یا گؤره، ایلک گئجه جماعت اوْ قدر چوْخ ایدی کی، چئوره‌ده‌کی خیابانلارا داشدی و اوْرادا چیخیشلاری یایماق اۆچون بلندگولار قوردولار؛ ایلک گئجه‌لرده اوْن مینه قدر آدام ایشتیراک ائتدی، یاغیش باشلاندیقدان سوْنرا ایسه ایشتیراکچیلارین سایی تخمینن اۆچ مینه دۆشدو. اللیدن آرتیق یازیچی، شاعیر، دراماتورق، تنقیدچی و چئویرمن بو گئجه‌لرده سانسور، دۆشونجه آزادلیغی، ضیالیلارین مسئولیتی، برابرسیزلیک و ظۆلم حاقدا دانیشدیلار و بئله‌لیکله بیر ادبی تدبیری سیاسی بیر حادثه‌یه چئویردیلر.&lt;ref name=&quot;iranica-goethe&quot; /&gt; «آزادی» سایتی بو گئجه‌لرده ایشتیراک ائدنلرین سایینی اوْن ایله اوْن بئش مین آراسیندا تخمین ائدیر،&lt;ref name=&quot;azadi-dahshab&quot; /&gt; ''ایرانچهر'' اینترنت درگیسینده «م. خ.» ایمضاسی ایله یاییملانان بیر مقاله ایسه چیخیش ائدنلرین و شعر اوْخویانلارین سایینی ۵۷ نفر گؤستریر.&lt;ref name=&quot;iranchehr2013&quot; /&gt;

کانون ایله اینستیتوت راضیلاشمیشدیلار کی، چیخیشچیلار «سانسور» سؤزو یئرینه قانون اساسیده ایشله‌نن «ممیزی» سؤزونو ایشلتسینلر؛ آنجاق اۆچونجو گئجه {{Interlanguage link|شمس آل احمد|fa|شمس آل احمد}} چیخیشینین لاپ باشیندا بو راضیلاشمانی آچیقلادی و دفعه‌لرله «سانسور» سؤزونو ایشلتدی.&lt;ref name=&quot;iranchehr2013&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;azadi-dahshab&quot; /&gt; بئشینجی گئجه، «آزادی» سایتینا گؤره «سانسور» سؤزونو یۆز دفعه‌دن آرتیق ایشلدن {{Interlanguage link|باقر مؤمنی|fa|باقر مؤمنی}}نین چیخیشیندان و {{Interlanguage link|سعید سلطان‌پور|fa|سعید سلطان‌پور}}ون شعر اوْخوماسیندان سوْنرا جماعتین هیجانی زیروه‌یه چاتدی و بکر باغیراراق شاعیرین صحنه‌دن ائنمه‌سینی ایسته‌دی. بوندان سوْنرا چیخیشلارین لغو ائدیلمه‌سینه قرار وئریلدی، آنجاق یئنی پروْقرام ایشتیراکچیلارین اعتیراضی ایله قارشیلاشدی و کانون ایله اینستیتوت آراسیندا یئنیدن آپاریلان دانیشیقلاردان سوْنرا چیخیشلار آلتینجی گئجه‌دن داوام ائتدی. دوققوزونجو گئجه‌نین سوْنوندا، آرالاریندا [[ژان پول سارتر]]، [[سیمون دو بووار]] و [[میشل فوکو]] اوْلان بیر قروپ فرانسیز یازیچی و دۆشونورون همرأیلیک تلقرافی اوْخوندو. سوْن گئجه کانونون رئیسی {{Interlanguage link|به‌آذین|fa|م.ا. به‌آذین}} جماعته خطاباً دئدی: «اوْن گئجه، چوْخ واخت اوْن مینی و داها آرتیغینی کئچن بیر جماعت شکلینده گلدینیز [...] و دانیشانلارا قولاق آسدینیز. نه ائشیتدینیز؟ آزادلیق و آزادلیق و آزادلیق…»؛ کانونون سوْن مئساژینی ایسه {{Interlanguage link|هوشنگ گلشیری|fa|هوشنگ گلشیری}} اوْخودو.&lt;ref name=&quot;azadi-dahshab&quot; /&gt; ''ایرانیکا'' یازیر کی، زیره‌لی حربی ماشینلار اطرافی مۆحاصیره‌یه آلسالار دا، هئچ بیر شیددت باش وئرمه‌دی و «اوْن گئجه» ۱۹۷۹-جو ایلده [[ایران ایسلام اینقیلابی|اینقیلاب]]لا سوْنوجلانان کۆتله‌وی اعتیراض ییغینجاقلاری سیراسی‌نین ایلک حلقه‌سی اوْلدو.&lt;ref name=&quot;iranica-goethe&quot; /&gt;

پوستری ''اطلاعات'' قزئتینین قرافیک رسامی بزرگ خضرایی طرح ائتمیشدی: کیچیک آغ بیر بالیق کی، رسامین سؤزلری ایله «سانسور و بوغونتویا قارشی موباریزه فریادینی» اوجالدیر.&lt;ref name=&quot;iranchehr2013&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;azadi-dahshab&quot; /&gt; سرفرازا گؤره، سانسورچولار کانونون آدی‌نین پوستر اۆستونده گلمه‌سینه ایجازه وئرمه‌دیلر و پوستر ایکی دفعه سانسورا اوغرادی؛ اوْنون دئدیگینه گؤره، قزئتلره، رادیو و تلویزیونا هر هانسی خبر و رئپورتاژ یاییملاماماق امری وئریلمیشدی و یالنیز {{Interlanguage link|سیروس علی‌نژاد|fa|سیروس علی‌نژاد}} ایلک گئجه‌دن سوْنرا ''{{Interlanguage link|آیندگان|fa|آیندگان}}'' قزئتینده بیر رئپورتاژ یاییملادی کی، بو دا اوْنون باشینا ایش آچدی.&lt;ref name=&quot;bbc-sarfaraz2013&quot; /&gt; اوْ دؤورون قزئتلرینه دایانان ''ایرانچهر'' روایتی بیر آز فرقلیدیر: اوْنا گؤره دؤرد اؤلکه قزئتی ۱۲ مهر ۱۳۵۶-دا پوستری و پروْقرامی یاییملادی، ''اطلاعات''، ''کیهان'' و ''رستاخیز'' آلتینجی گئجه‌یه قدر قیسا شکیلده گئجه‌لردن خبر وئردیلر، سوْنرا ایسه ''اطلاعات''دان باشقا هامیسی سوسدو.&lt;ref name=&quot;iranchehr2013&quot; /&gt;

بو گئجه‌لرین سس لنتلری ایراندا و خاریجده مینلرله نۆسخه‌ده چوْخالدیلیب ساتیلدی، چیخیشلارین و شعرلرین متنی ایسه ۱۳۵۷-جی ایلده {{Interlanguage link|ناصر مؤذن|fa|ناصر مؤذن}}ین تدوینی ایله ''ده شب'' («اوْن گئجه») آدی ایله {{Interlanguage link|امیرکبیر نشریاتی|fa|مؤسسه انتشارات امیرکبیر}} طرفیندن یاییملاندی.&lt;ref name=&quot;iranica-goethe&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;moazzen1357&quot;&gt;{{cite book|language=fa|editor=Naser Mo'azzen|script-title=fa:ده شب: شب‌های نویسندگان و شاعران در انجمن فرهنگی ایران و آلمان|trans-title=Ten Nights: the nights of writers and poets at the Iran–Germany Cultural Society|publisher=Amir Kabir, for the Writers' Association of Iran|location=Tehran|date=1978|edition=1st|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab_Kanoon-Nevisandegan-Iran.pdf}}&lt;/ref&gt; سرفرازا گؤره، چیخیشلارین و شعر اوْخومالارین اصلی لنتلری، ائله‌جه ده سوال-جاواب ییغینجاقلارینین لنتلری سهل‌انگارلیق اوجباتیندان ایتیب-باتدی؛&lt;ref name=&quot;bbc-sarfaraz2013&quot; /&gt; بونونلا بئله، اوْنلارین نۆسخه‌لری قالدی و ۱۴۰۱-جی ایلده «آزادی» سایتی شعر اوْخومالارین و چیخیشلارین سس فایللارینی پوستر و کیتابین دیجیتال نۆسخه‌سی ایله بیرلیکده یاییملادی.&lt;ref name=&quot;azadi-dahshab&quot; /&gt;

==== باباچاهی‌نین یئددینجی گئجه‌ده شعر اوْخوماسی ====

&lt;div style=&quot;float:left; clear:left; width:320px; max-width:100%; margin:0.4em 1.2em 1em 0; border:1px solid #c8b9a6; border-radius:8px; background:#fdf8f3; box-shadow:0 2px 6px rgba(0,0,0,0.18); overflow:hidden; font-size:90%; line-height:1.5; direction:rtl;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;background:#7a1c1c; color:#ffffff; padding:7px 10px; text-align:center; font-weight:bold; font-size:110%;&quot;&gt;[[فایل:Speaker Icon.svg|18px|link=|alt=]] علی باباچاهی‌نین شعر اوْخوماسی&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:8px 12px 4px; text-align:center; color:#3a2a1a;&quot;&gt;«گوته‌نین اوْن گئجه‌سی» – '''یئددینجی گئجه'''&lt;br /&gt;بازار، ۲۴ مهر ۱۳۵۶ (۱۶ اوْکتیابر ۱۹۷۷)&lt;br /&gt;ایران–آلمان مدنیت انجمنی‌نین باغی، تهران&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:4px 10px 8px; text-align:center;&quot;&gt;[[فایل:Ali Babachahi reading at the Ten Nights of Goethe, 16 October 1977.ogg|center|290px|علی باباچاهی‌نین گوته‌نین اوْن گئجه‌سی‌نین یئددینجی گئجه‌سینده شعر اوْخوماسی‌نین سس یازیسی]]&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin:0 10px; padding:6px 4px; border-top:1px dashed #c8b9a6; color:#3a2a1a;&quot;&gt;'''''ده شب'' کیتابیندا اوْنون شعرلری (ص ۴۴۷–۴۵۶):'''
# سلام بر شکوفهٔ سرخی که از پیالهٔ مشرق دمید
# سرود بومی
# در وصف عاشقان دنیا
# در قلمرو خاکستر
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:6px; padding:5px 10px; background:#efe6da; text-align:center; font-size:88%; color:#5a4632;&quot;&gt;مدتی: ۳:۳۵ · سس قایناغی: «آزادی» سایتی (azadi.art)&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

اوْ ایللرده بوشهرده یاشایان باباچاهی‌نین آدی، تشکیلاتچیلار اوْنونلا علاقه ساخلامامیشدان اؤنجه ایشتیراکچیلار سیاهیسیندا اعلان اوْلوندو. ''کیهان'' قزئتی ۱۲ مهر ۱۳۵۶-دا یازدی: «{{Interlanguage link|منصور اوجی|fa|منصور اوجی}}، علی باباچاهی، بهمن صالحی و منصور برمکی‌نین آدلاری ایشتیراکچیلار سیاهیسیندا گلسه ده، شهرستانلاردا یاشادیقلاری اۆچون بو پروْقراملارین تشکیلاتچیلاری اوْنلارا اولاشا بیلمه‌ییبلر.» «م. خ.»یه گؤره، بو شاعیرلرین بعضیسینین آدرسینی بیلمه‌ین کانون، اوْنلار خبر توتوب گلسینلر دئیه آدلارینی اعلان ائتمیشدی؛ ''کیهان'' ۱۸ مهرده خبر وئردی کی، اوْنلار خبر توتوب ایشتیراک ائتمه‌یه حاضیر اوْلدوقلارینی بیلدیریبلر. بو دؤرد نفردن صالحی و برمکی گلمه‌دیلر.&lt;ref name=&quot;iranchehr2013&quot; /&gt;

پوستر، باباچاهی‌نین آدینی اسلام کاظمیه، {{Interlanguage link|م. آزاد|fa|م. آزاد}}، [[جواد مجابی]]، جلال سرفراز و بتول عزیزپور ایله بیرلیکده ۲۴ مهر ۱۳۵۶ (۱۶ اوْکتیابر ۱۹۷۷) بازار گئجه‌سی، یعنی یئددینجی گئجه‌نین پروْقرامیندا گؤستریردی.&lt;ref name=&quot;azadi-poster&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:پوستر شب‌های نویسندگان و شاعران ایران|trans-title=Poster of the Nights of Iranian Writers and Poets (10–19 October 1977), designed by Bozorg Khezraei|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab-Poster.png|website=Azadi (azadi.art)|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt; «آزادی» سایتیندا یاییملانان سس فایللارینا گؤره، یئددینجی گئجه کاظمیه‌نین «قانون اساسیده آزادلیق و شاعیرلر گئجه‌لری‌نین کئچیریلمه‌سی» موضوعسوندا چیخیشی ایله باشلادی؛ سوْنرا {{Interlanguage link|داریوش آشوری|fa|داریوش آشوری}} «شعر آزادلیقدیر» باشلیغی ایله دانیشدی، عباس جلالی سوسن‌آبادی‌نین کانونا قوشولماسی اعلان اوْلوندو و {{Interlanguage link|جعفر کوش‌آبادی|fa|جعفر کوش‌آبادی}}، علی باباچاهی، جواد مجابی و م. آزاد شعر اوْخودولار.&lt;ref name=&quot;azadi-dahshab&quot; /&gt; همین گئجه، بوغاز جراحیسیندن سوْنرا دانیشا بیلمه‌ین چئویرمن {{Interlanguage link|محمد قاضی (چئویرمن)|fa|محمد قاضی|lt=محمد قاضی}}نین مئساژینی قیزی مریم اوْخودو.&lt;ref name=&quot;iranchehr2013&quot; /&gt; قایناقلار بو گئجه‌نین شاعیرلری‌نین ترکیبی حاقدا فرقلی بیلگیلر وئریر: ''ده شب'' کیتابیندا بتول عزیزپور و جلال سرفراز دا یئددینجی گئجه‌نین شاعیرلری آراسیندا گؤستریلیر،&lt;ref name=&quot;moazzen1357-n7&quot;&gt;{{cite book|language=fa|editor=Naser Mo'azzen|script-title=fa:ده شب: شب‌های نویسندگان و شاعران در انجمن فرهنگی ایران و آلمان|trans-title=Ten Nights: the nights of writers and poets at the Iran–Germany Cultural Society|publisher=Amir Kabir, for the Writers' Association of Iran|location=Tehran|date=1978|edition=1st|page=405|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab_Kanoon-Nevisandegan-Iran.pdf}}&lt;/ref&gt; «آزادی» سایتینین سس فایللاریندا ایسه سرفرازین شعر اوْخوماسی و عزیزپورون شعرلری (سرفرازین سسی ایله) سگگیزینجی گئجه‌نین پروْقرامینا عاییددیر.&lt;ref name=&quot;azadi-dahshab&quot; /&gt;

باباچاهی‌نین شعرلری ''ده شب'' کیتابی‌نین یئددینجی گئجه‌یه عایید بؤلومونده (۴۴۷–۴۵۶-جی صحیفه‌لر) گلمیشدیر: «سلام بر شکوفهٔ سرخی که از پیالهٔ مشرق دمید» («شرقین پیاله‌سیندن آچان قیرمیزی چیچه‌یه سالام»)، «سرود بومی» («یئرلی سرود»)، «در وصف عاشقان دنیا» («دۆنیا عاشیقلری‌نین وصفینده») و «در قلمرو خاکستر» («کۆل اؤلکه‌سینده»). بیرینجی شعر بو میصراعلارلا باشلانیر: «سلام بر آفتاب و عشق / ای روح بی‌قراری بندر / ای غایت جلال و جنون» («سالام گۆنشه و عشقه / ای لیمانین قرارسیز روحو / ای جلال و جنونون سوْنو»).&lt;ref name=&quot;moazzen1357-b&quot;&gt;{{cite book|language=fa|editor=Naser Mo'azzen|script-title=fa:ده شب: شب‌های نویسندگان و شاعران در انجمن فرهنگی ایران و آلمان|trans-title=Ten Nights: the nights of writers and poets at the Iran–Germany Cultural Society|publisher=Amir Kabir, for the Writers' Association of Iran|location=Tehran|date=1978|edition=1st|pages=447–456|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab_Kanoon-Nevisandegan-Iran.pdf}}&lt;/ref&gt; اوْنون همین گئجه‌کی شعر اوْخوماسی‌نین ۳ دقیقه ۳۵ ثانیه‌لیک سس یازیسی «آزادی» سایتیندا الچاتاندیر.&lt;ref name=&quot;azadi-babachahi-audio&quot;&gt;{{cite AV media|language=fa|people=Ali Babachahi (reader)|script-title=fa:شب هفتم: شعرخوانی علی باباچاهی|trans-title=Seventh night: poetry reading by Ali Babachahi (16 October 1977)|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2023/01/%D8%B4%D8%A8-%D9%87%D9%81%D8%AA%D9%85-%D8%B4%D8%B9%D8%B1%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7%DA%86%D8%A7%D9%87%DB%8C.mp3|medium=Audio recording, 3 min 35 s|publisher=Azadi (azadi.art)|date=2023|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;

=== اینقیلابدان سوْنرا ===
باباچاهی ۱۳۵۹-جو ایلده ''جشن جنون'' («دلیلیک بایرامی») توپلوسونو یاییملادی. ۱۳۶۲-جی ایلده، اوْن سگگیز ایللیک مۆعلّیملیکدن سوْنرا، مجبوری و واختیندان اؤنجه تقاعده گؤندریلدی؛ سوْنرالار دئدی کی «بؤیوک احتیماللا» اؤزلرینی «اینقیلابین اصلی صاحبلری» سایانلار طرفیندن «تقاعده چیخاریلمیشدیر». بوندان سوْنرا بوشهری ترک ائدیب [[کرج]]ده یئرلشدی.&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt; علی مسعودی‌نیانین یازدیغینا گؤره، اوْ، مۆعلّیملیکدن محروم ائدیلدیکدن سوْنرا ایللر بوْیو ایران شعری اۆزه‌رینده تنقیدی آراشدیرمالارلا مشغول اوْلدو.&lt;ref name=&quot;masoudinia&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Ali Masoudinia|script-title=fa:سپیدی‌ها را بخوان / دربارهٔ علی باباچاهی|trans-title=Read the blank spaces / On Ali Babachahi|url=https://www.khabaronline.ir/news/2186332|website=KhabarOnline|date=23 February 2026|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;

کرجده، درام یازیچیسی {{Interlanguage link|خسرو حکیم رابط|fa|خسرو حکیم رابط}} ایله تانیشلیغی واسیطه‌سیله رادیو ایله رادیو پیئسلری یازماق ساحه‌سینده امکداشلیق ائتدی.&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt; ۱۳۶۸-جی ایلدن، {{Interlanguage link|نصرالله پورجوادی|fa|نصرالله پورجوادی}}نین مۆدیرلیگی دؤورونده، {{Interlanguage link|مرکز نشر دانشگاهی|fa|مرکز نشر دانشگاهی}} ایله امکداشلیغا باشلادی و تخمینن اوْن بیر-اوْن ایکی ایل کیتاب رئداکته‌سی و قدیم فارس متنلری اۆزه‌رینده آراشدیرما ساحه‌سینده بو مرکزله ایشله‌دی؛ تا کی مرکزین فارس دیلی لوغتی بؤلومو باغلاندی.&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt; پاپیروس و پیشبرد کیمی یاییم‌ائولری ایله امکداشلیق و ''نافه'' درگیسینین شعر و شعر تنقیدی بؤلومونون مسئولیتی ده اوْنا عایید ائدیلیر.{{citation needed|date=October 2026}}

باباچاهی ۱۳۶۷-جی ایلدن ''{{Interlanguage link|آدینه|fa|آدینه (نشریه)}}'' آیلیق درگیسینده چاغداش شعر آخیملاری حاقیندا مقاله‌لر یاییملاییردی&lt;ref name=&quot;ensani&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی (فهرست مقاله‌ها)|trans-title=Ali Babachahi (list of articles)|url=https://ensani.ir/fa/article/author/9714|website=Humanities Portal (Ensani)|access-date=1 October 2026}}&lt;/ref&gt; و ۳۵-جی ساییدان اوْنون شعر صحیفه‌لرینین مسئولو اوْلدو و تخمینن اوْن ایل بو وظیفه‌نی داشیدی؛ اؤز یازدیغینا گؤره، اوْندان اؤنجه اشکوری درگینین شعر صحیفه‌لرینین مسئولو ایدی.&lt;ref name=&quot;kanoon&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt; اوْ، ۳۶-جی ساییدا احمد شاملو، {{Interlanguage link|فرخ تمیمی|fa|فرخ تمیمی}}، {{Interlanguage link|سید علی صالحی|fa|سید علی صالحی}}، {{Interlanguage link|علی‌محمد حق‌شناس|fa|علی‌محمد حق‌شناس}} و {{Interlanguage link|هرمز علی‌پور|fa|هرمز علی‌پور}}ون اثرلرینی چاپ ائتدی. شعر سئچمکده‌کی سرت‌لیگی بعضی اینجیمیش شاعیرلرین اوْنون حاقیندا «دیکتاتور، تئز اوْل / شعرلریمیزی چاپ ائیله» گۆلمه‌لی شوعارینی سسلندیرمه‌لرینه سبب اوْلدو.&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt; ''خبرآنلاین''ین یازدیغینا گؤره، اوْ، بو وظیفه‌ده گنج شاعیرلری تانیتدیریر و عینی زاماندا حاکیم شعر آخیملارینی آچیق‌جاسینا تنقید ائدیردی؛ «نیمادان سوْنراکی شعر» و سوْنرا «باشقا دوروملو شعر» فیکیرلری بو دؤورون محصولودور.&lt;ref name=&quot;khabar&quot; /&gt; مسعودی‌نیا ''آدینه''نی ۱۳۷۰-جی ایللرده، شعر داخیل اوْلماقلا، مۆختلیف ساحه‌لرده ان تأثیرلی نشریه‌لردن ساییر.&lt;ref name=&quot;masoudinia&quot; /&gt;

=== ایران یازیچیلار کانونو ===
باباچاهی تقاعددن سوْنراکی ایللرده {{Interlanguage link|محمدعلی سپانلو|fa|محمدعلی سپانلو}}نون ائوینده کئچیریلن چهارشنبه توپلانتی‌لارینین داییمی ایشتیراکچیلاریندان ایدی و بو یوْلدان کانونون مشورت جمعینه قوشولدو. اوْ، {{Interlanguage link|۱۳۴ یازیچی بیان‌نامه‌سی|fa|بیانیه ۱۳۴ نویسنده}}نی («بیز یازیچی‌ییق» متنی، ۱۳۷۳) ایمضالایانلاردان بیری ایدی و سوْنرا مشورت جمعینین عۆضوو کیمی {{Interlanguage link|ایران یازیچیلار کانونو|fa|کانون نویسندگان ایران}}نون فعالیتینین یئنیدن باشلانماسی یوْلوندا چالیشدی. ۱۳۷۷-جی ایلین اسفند آییندا کانونون اۆچۆنجۆ دؤورو قورولاندان سوْنرا رسمی اوْلاراق عۆضو اوْلدو و عؤمرونون سوْنونا قدر کانونون عۆضوو قالدی؛ کانونون عمومی ییغینجاغیندا سوْن ایشتیراکی ۱۴۰۲-جی ایلده اوْلدو.&lt;ref name=&quot;kanoon&quot; /&gt;

=== ارمنستان اتوبوسو حادثه‌سی ===
باباچاهی ۱۳۷۵-جی ایلین مرداد آییندا ارمنستان یازیچیلار ایتّیفاقینین دعوتی ایله اتوبوسلا ارمنستانا یوْلا دۆشن ۲۱ یازیچی، شاعیر و ژورنالیستدن بیری ایدی.&lt;ref name=&quot;bbc2015&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Jamshid Barzegar|script-title=fa:سالگرد «سفر مرگ»؛ اتوبوسی که دیگر حرکت نمی‌کند؟|trans-title=Anniversary of the &quot;journey of death&quot;: a bus that no longer moves?|url=https://www.bbc.com/persian/arts/2015/08/150806_l45_armenia_bus_iranian_writers_jb|website=BBC Persian|date=6 August 2015|access-date=1 October 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;radiofarda&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:مروری بر قتل‌های زنجیره‌ای پس از هفت سال: بخش سوم، اتوبوس مرگ|trans-title=The chain murders revisited seven years on, part three: the bus of death|url=https://www.radiofarda.com/a/313765.html|website=Radio Farda|date=24 November 2005|access-date=1 October 2026}}&lt;/ref&gt; {{Interlanguage link|رادیو فردا|fa|رادیو فردا}}نین روایتینه گؤره، یازیچیلارلا سفرین کوْاوْردیناسیونونو اۆستلنن {{Interlanguage link|منصور کوشان|fa|منصور کوشان}} ادبی سیمالارین بیر لیستینی حاضیرلامیشدی؛ بو لیستدن [[احمد شاملو]]، {{Interlanguage link|هوشنگ گلشیری|fa|هوشنگ گلشیری}} و [[رضا براهنی]] هر بیری مۆختلیف سببلردن سفردن ایمتیناع ائتدیلر و سوْندا بو ۲۱ نفر یوْلا دۆشدو: {{Interlanguage link|محمدعلی سپانلو|fa|محمدعلی سپانلو}}، [[جواد مجابی]]، {{Interlanguage link|مسعود بهنود|fa|مسعود بهنود}}، {{Interlanguage link|سیروس علی‌نژاد|fa|سیروس علی‌نژاد}}، {{Interlanguage link|امیرحسن چهلتن|fa|امیرحسن چهلتن}}، بیژن بیجاری، [[بیژن نجدی]]، {{Interlanguage link|محمد محمدعلی|fa|محمد محمدعلی}}، {{Interlanguage link|شهریار مندنی‌پور|fa|شهریار مندنی‌پور}}، {{Interlanguage link|شاپور جورکش|fa|شاپور جورکش}}، مسعود توفان، علی باباچاهی، {{Interlanguage link|حسن اصغری|fa|حسن اصغری}}، منوچهر کریم‌زاده، کامران جلیلی، محمود طیاری، {{Interlanguage link|فرج سرکوهی|fa|فرج سرکوهی}}، {{Interlanguage link|فرشته ساری|fa|فرشته ساری}}، {{Interlanguage link|مجید دانش‌آراسته|fa|مجید دانش‌آراسته}}، علی صدیقی و منصور کوشان.&lt;ref name=&quot;radiofarda&quot; /&gt; ۱۶ مرداد سحری، سوروجو ایکی دفعه اتوبوسو حیران آشیریمیندا دره‌یه آتماغا چالیشدی و هر ایکی دفعه اؤزو اتوبوسدان بایئیرا آتیلدی؛ مسعود توفان و شهریار مندنی‌پورون آییق‌لیغی سرنیشینلری قورتاردی. سوْنرا مسافیرلر [[آستارا (ایران)|آستارا]]دا حبس ائدیلیب سورغو-سوآل اوْلوندولار و ائرته‌سی گۆن صاباح آزاد ائدیلدیلر.&lt;ref name=&quot;bbc2015&quot; /&gt; {{Interlanguage link|بی‌بی‌سی فارسی|fa|بی‌بی‌سی فارسی}}نین یازدیغینا گؤره، حادثه‌نین ان گئنیش یاییملانمیش شرحینی منصور کوشان ''حدیث تشنه و آب'' کیتابیندا وئرمیش، محمد محمدعلی ایسه بو حاقداکی ایلک یازینی ۱۳۸۰-جی ایللرین اوّللرینده ایراندا یاییملامیشدیر.&lt;ref name=&quot;bbc2015&quot; /&gt; بو حادثه سوْنرالار تنقیدچی یازیچیلاری اؤلدورمک اۆچۆن {{Interlanguage link|ایستیخبارات نازیرلیگی|fa|وزارت اطلاعات جمهوری اسلامی ایران}}نین سویی‌قصدی کیمی تانیندی و {{Interlanguage link|زنجیره‌لی قتل‌لر|fa|قتل‌های زنجیره‌ای ایران}}له باغلیدیر.&lt;ref name=&quot;bbc-obit&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;kanoon&quot; /&gt; باباچاهی همیشه اوْنو «قوْرخونج بیر تجروبه» کیمی خاطیرلاییردی.&lt;ref name=&quot;kanoon&quot; /&gt;

=== سوْن ایللری و وفاتی ===
باباچاهی یئتمیش یئددینجی دوغوم گۆنو (آبان ۱۳۹۸) مۆناسیبتیله وئردیگی بیر مۆصاحیبه‌ده دئدی کی سوْن کیتابی اوْلان ''ژوزف تو مرخصی'' («ژوزف، سن گئده بیلرسن»، مانیاهنر یاییم‌ائوی، ۱۳۹۷) توپلوسونو «اجتماعی اؤغه‌نین ائیلمی» آلت باشلیغی و ۳۳ صحیفه‌لیک بیر گیریش ایله، اوْنون شعرینی غئیری-اجتماعی سایان تنقیدچیلره جاواب وئرمک اۆچۆن یاییملامیشدیر. ائینی مۆصاحیبه‌ده دئدی کی چاپ اوْلونماقدا اوْلان کیتابی یوْخدور، واختینین چوْخونو فلسفه و رومان اوْخوماغا صرف ائدیر و گنج نسیلله علاقه‌نی قوروماق اۆچۆن سوسیال مئدیادا فعالدیر و ''آدینه''ده‌کی مسئولیتی دؤورونده اوْلدوغو کیمی، باشقا شاعیرلرین شعرلرینی یاییملاییر. اؤز دئدیگینه گؤره، ایللر بوْیو شعر امک‌خاناسی (کارگاهی) ده کئچیرمیشدی؛ مسعودی‌نیانین یازدیغینا گؤره، بو امک‌خانا ۱۳۸۰-جی ایللردن فعال ایدی و اوْنون بیر نئچه اؤیرنجیسی سوْنرالار اؤزلری تانینمیش شاعیرلر اوْلدولار.&lt;ref name=&quot;masoudinia&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ibna1398&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی: نگاهم به فضای مجازی مثل مجله «آدینه» است / همچنان ایستاده‌ام|trans-title=Ali Babachahi: I see social media the way I saw ''Adineh'' magazine / I am still standing|url=https://www.ibna.ir/news/283140|website=Iran Book News Agency|date=11 November 2019|access-date=1 October 2026}}&lt;/ref&gt; ایران کیتاب خبر آژانسی (ایبنا) ائینی گوزارشدا اوْنو «بوشهر شعر مکتبی»نین ایلک شاعیرلریندن آدلاندیرمیشدیر.&lt;ref name=&quot;ibna1398&quot; /&gt;

&lt;div style=&quot;float:left; clear:left; width:320px; max-width:100%; margin:0.4em 1.2em 1em 0; border:1px solid #c8b9a6; border-radius:8px; background:#fdf8f3; box-shadow:0 2px 6px rgba(0,0,0,0.18); overflow:hidden; font-size:90%; line-height:1.5; direction:rtl;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;background:#7a1c1c; color:#ffffff; padding:7px 10px; text-align:center; font-weight:bold; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Open book nae 02.svg|18px|link=|alt=]] سوْن شعر توپلوسو&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:8px 12px 4px; text-align:center; color:#3a2a1a;&quot;&gt;'''''جهان متوجه شد'''''&lt;br /&gt;(«دۆنیا آنلادی (اعتیراض شعرلری)»)&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:4px 10px 8px; text-align:center;&quot;&gt;[[File:The world realized by Ali Babachahi.jpg|center|290px|alt=علی باباچاهی‌نین جهان متوجه شد (اعتیراض شعرلری) کیتابینین جیلدی|علی باباچاهی‌نین جهان متوجه شد (اعتیراض شعرلری) کیتابینین جیلدی]]&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin:0 10px; padding:6px 4px; border-top:1px dashed #c8b9a6; color:#3a2a1a;&quot;&gt;ناشیرین دئدیگینه گؤره ۵۸ شعر&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:6px; padding:5px 10px; background:#efe6da; text-align:center; font-size:88%; color:#5a4632;&quot;&gt;آفتاب یاییم‌ائوی، نوروژ، ۱۴۰۱&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
باباچاهی‌نین سوْن شعر توپلوسو ''جهان متوجه شد (شعرهای اعتراض)'' («دۆنیا آنلادی (اعتیراض شعرلری)»)، کیتابین کۆنیه‌سینه (شناسنامه‌سینه) گؤره ۱۴۰۱-ده (بیرینجی چاپ) [[نوروژ]]ده آفتاب یاییم‌ائوی طرفیندن یاییملاندی و ناشیرین دئدیگینه گؤره ۵۸ شعر احتیوا ائدیر. ناشیر بو شعرلری «خیاباندا یۆز گۆنلۆک مۆباریزه‌نین نتیجه‌سی» و «شاعیرین و سؤزون خالقین اعتیراضی ایله هم‌آددیملیغی» کیمی تانیتمیشدیر.&lt;ref name=&quot;aftab&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:جهان متوجه شد (شعرهای اعتراض)|trans-title=The World Realised (Poems of Protest)|url=https://aftab.pub/جهان-متوجه-شد-شعرهای-اعتراض/|publisher=Aftab|location=Norway|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt; {{Interlanguage link|رادیو زمانه|fa|رادیو زمانه}} بو کیتابی تانیتارکن اوْنو قیسا بیر گیریش و ۵۴ شعردن عیبارت ۱۳۶ صحیفه‌لیک بیر توپلو کیمی تصویر ائتمیش و یاییم واختینی ۱۴۰۲-نین یازی گؤسترمیشدیر.&lt;ref name=&quot;zamaneh2023&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Esfandiar Koucheh|script-title=fa:«جهان متوجه شد»: اشعار اعتراضی علی باباچاهی|trans-title=&quot;The World Realised&quot;: the protest poems of Ali Babachahi|url=https://www.radiozamaneh.com/764474/|website=Radio Zamaneh|date=12 May 2023|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt; حسین نوش‌آذر دا ائینی مئدیادا کیتابین یاییمینی ۱۴۰۲-ده و «زن، زندگی، آزادی حرکتینین تأثیری آلتیندا» گؤرموشدور.&lt;ref name=&quot;noushazar&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Hossein Noushazar|script-title=fa:«جهان متوجه شد» از علی باباچاهی: وقتی محبوبه فریاد می‌کشد|trans-title=Ali Babachahi's &quot;The World Realised&quot;: when Mahboubeh cries out|url=https://www.radiozamaneh.com/879944/|website=Radio Zamaneh|date=24 February 2026|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt; ایران یازیچیلار کانونو دا بو کیتابی اوْنون {{Interlanguage link|۱۴۰۱ اعتیراض حرکتی|fa|جنبش زن، زندگی، آزادی}}نین شاعیرانه روایتی ساییر.&lt;ref name=&quot;kanoon&quot; /&gt; باباچاهی کیتابین اؤن‌سؤزونده یازمیشدیر کی اعتیراض و مدنی ایطاعتسیزلیک، خالقین یوْخسوللوق و باسقییا قارشی توتدوغو یوْلدور و «بو، ضیالیلارین بو مۆصیبتلردن یاخا قورتارا بیله‌جکلری آنلامینا گلمیر»؛ اوْ، ائینی اؤن‌سؤزده «ایستعاره و سیمبولون آرخاسیندا آزادلیق‌سئورلیک و عدالت‌طلبلیکدن دم ووران» «کؤک شاعیرلر»ی تنقید ائتمیش و شعرده «تثبیت اوْلونموش قایدالار»ا اعتیراضی دا اؤز یاناشماسینین بیر پارچاسی ساییمیشدیر.&lt;ref name=&quot;aftab&quot; /&gt; ''بانگ'' ادبی نشریه‌سی ۱۴۰۲-نین فروردین آییندا بو توپلودان شاعیرین اؤزونون سئچدیگی اۆچ شعری، او جۆمله‌دن شاعیرین سسی ایله «ای…!» شعرینی یاییملادی.&lt;ref name=&quot;baang&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی: «ای...» و دو شعر دیگر|trans-title=Ali Babachahi: &quot;Ey…&quot; and two other poems|url=https://baangnews.net/14468|website=Bang literary magazine|date=20 April 2023|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt; نوش‌آذرین یازدیغینا گؤره، «ای…!» شعری ۱۳۹۹-دا [[ایرانین ۱۳۹۸ آبان و دی اعتیراضلاری|۱۳۹۸ آبان اعتیراضلاری]]نین تأثیری آلتیندا یازیلمیش و ایلک دفعه ۱۴۰۲-ده یاییملانمیشدی؛ رادیو زمانه بو شعری شاعیرین سسی ایله ۴ اسفند ۱۴۰۴-ده‌کی رادیو پروقرامیندا، اوْنون وفات خبری ایله بیرلیکده یایینلادی.&lt;ref name=&quot;noushazar&quot; /&gt;

&lt;div style=&quot;float:right; clear:right; width:320px; max-width:100%; margin:0.4em 0 1em 1.2em; border:1px solid #c8b9a6; border-radius:8px; background:#fdf8f3; box-shadow:0 2px 6px rgba(0,0,0,0.18); overflow:hidden; font-size:90%; line-height:1.5; direction:rtl;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;background:#7a1c1c; color:#ffffff; padding:7px 10px; text-align:center; font-weight:bold; font-size:110%;&quot;&gt;[[File:Video-x-generic.svg|18px|link=|alt=]] علی باباچاهی حاقیندا ایسنا ویدئوسو&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:8px 12px 4px; text-align:center; color:#3a2a1a;&quot;&gt;'''«علی باباچاهی اۆچون؛ چاغداش ایران شعرینین فرقلی سسی»'''&lt;br /&gt;دوشنبه ۴ اسفند ۱۴۰۴ (۲۳ فوریه ۲۰۲۶)، شاعیرین وفات گۆنو&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:4px 10px 8px; text-align:center;&quot;&gt;[[File:باباچاهی 2012.jpg|center|290px|link=https://www.isna.ir/news/1404120402413/|alt=علی باباچاهی میز آرخاسیندا کیتاب اوْخویور؛ ایسنا ویدئوسونو ایزله‌مک اۆچون تیقلایین]]&lt;div style=&quot;margin-top:6px;&quot;&gt;&lt;span class=&quot;plainlinks&quot; style=&quot;display:inline-block; padding:4px 14px; border-radius:14px; background:#7a1c1c; font-weight:bold;&quot;&gt;[https://www.isna.ir/news/1404120402413/ &lt;span style=&quot;color:#ffffff;&quot;&gt;▶ ایزله‌مک اۆچون تیقلایین&lt;/span&gt;]&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin:0 10px; padding:6px 4px; border-top:1px dashed #c8b9a6; color:#3a2a1a;&quot;&gt;'''دیقّت:''' ویدئونون راویسی وفات تاریخینی یانلیشلیقلا «۴ بهمن» دئییر؛ دوغرو تاریخ ۴ اسفند ۱۴۰۴-دۆر (۲۳ فوریه ۲۰۲۶).&lt;ref name=&quot;radiofarda2026&quot; /&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:6px; padding:5px 10px; background:#efe6da; text-align:center; font-size:88%; color:#5a4632;&quot;&gt;ویدئو: ایسنا (فارسجا) · [[:File:باباچاهی 2012.jpg|شکیل]]: ویکی‌انبار&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
علی باباچاهی بیر مۆدّت خسته‌لیکدن سوْنرا، ۴ اسفند ۱۴۰۴ (۲۳ فوریه ۲۰۲۶) دوشنبه گۆنو گۆنوْرتادان سوْنرا کرجده بیر خسته‌خانادا اۆرک دایانماسی نتیجه‌سینده ۸۳ یاشیندا دۆنیاسینی دَییشدی.&lt;ref name=&quot;tabnak&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;bbc-obit&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;radiofarda2026&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی، شاعر و منتقد ادبی، در ۸۳ سالگی درگذشت|trans-title=Ali Babachahi, poet and literary critic, dies at 83|url=https://www.radiofarda.com/a/iran-ali-babachahi-poet-critic-died-political-murders-of-writers/33685489.html|website=Radio Farda|date=23 February 2026|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt; اوْنون جنازه‌سی ۷ اسفند ۱۴۰۴ پنجشنبه گۆنو صاباح، عاییله‌سی و {{Interlanguage link|هرمز علی‌پور|fa|هرمز علی‌پور}}، {{Interlanguage link|محمد قاسم‌زاده|fa|محمد قاسم‌زاده}}، {{Interlanguage link|شهاب مقربین|fa|شهاب مقربین}}، {{Interlanguage link|حافظ موسوی|fa|حافظ موسوی}} و مظفر رؤیایی کیمی ادبیات اهلیندن بیر جمعین ایشتیراکی ایله و جنوب {{Interlanguage link|دمام (موسیقی آلتی)|fa|دمام (ساز)|lt=دمام}}ینین سسی آلتیندا کرجین {{Interlanguage link|بهشت سکینه|fa|بهشت سکینه}} مزارلیغیندا تورپاغا تاپشیریلدی.&lt;ref name=&quot;ibna2026&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Marzieh Negahban Marvi|script-title=fa:حافظ موسوی: باباچاهی شاعری شورشگر بود که در هیچ منزلی توقف نکرد|trans-title=Hafez Mousavi: Babachahi was a rebel poet who stopped at no station|url=https://www.ibna.ir/news/547554|website=Iran Book News Agency|date=26 February 2026|access-date=1 October 2026}}&lt;/ref&gt; ایران یازیچیلار کانونو بیر بیلدیری یاییملایاراق اوْنو «مۆستقیل بیر یازیچی و دۆشونجه و بیان آزادلیغینین گرچک مۆدافیعچیسی» آدلاندیردی.&lt;ref name=&quot;kanoon&quot; /&gt;
&lt;div style=&quot;clear:both;&quot;&gt;&lt;/div&gt;

== شعری و شعر گؤروشلری ==
باباچاهی‌نین شعر اۆسلوبو بیر نئچه اوْن ایل بوْیونجا اجتماعی رومانتیزمدن و {{Interlanguage link|نیمایی شعر|fa|شعر نیمایی}}دن نیمادان سوْنراکی شعره دوغرو دَییشدی.&lt;ref name=&quot;bbc-obit&quot; /&gt; {{Interlanguage link|بهزاد خواجات|fa|بهزاد خواجات}} اوْنون یارادیجیلیغینی ۱۳۷۰-جی ایللردن اؤنجه و سوْنرا اوْلماقلا ایکی دؤوره بؤلموش و اوْنو بو اوْن ایللیکده شعره عادی باخیشی دَییشدیرن آخیمین اؤنجوللریندن ساییمیشدیر.&lt;ref name=&quot;ie-obit&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی شاعر و منتقد ادبی درگذشت|trans-title=Ali Babachahi, poet and literary critic, has died|url=https://www.iran-emrooz.net/index.php/news2/more/126143/|website=Iran Emrooz|date=23 February 2026|access-date=1 October 2026}}&lt;/ref&gt; ایران یازیچیلار کانونو دا اوْنو یئتمیش ایللیک ادبی فعالیتی بوْیونجا ایکی دفعه اؤز اۆسلوبوندا تجدید-نظر ائدن «تجروبه‌چی بیر شاعیر» کیمی تصویر ائتمیشدیر.&lt;ref name=&quot;kanoon&quot; /&gt; {{Interlanguage link|حافظ موسوی|fa|حافظ موسوی}} اوْنون دفن مراسیمینده دئدی کی باباچاهی «تام شهرت و اعتبارینین زیروه‌سینده اوْلدوغو بیر زاماندا»، ۱۳۷۰-جی ایللرده ''نم‌نم بارانم'' («من چیسکینم») کیتابینی یاییملاماقلا اؤزونون تامامیله فرقلی بیر اۆزونو گؤستردی.&lt;ref name=&quot;ibna2026&quot; /&gt;

باباچاهی ''رودکی'' درگیسینده (۲۲-جی سایی، ۱۳۸۷) یاییملانان «معنانین سونسوز گئنیشلیگی» مقاله‌سینده&lt;ref name=&quot;ensani&quot; /&gt; بو فیکره ووْرغو ائدیردی کی ادبی متنین، اؤزللیکله چاغداش شعرین ثابت و اؤنجه‌دن بللی‌لنمیش بیر معناسی یوْخدور و معنا متن ایله اوْخوجو آراسیندا دینامیک بیر سۆره‌جده فورمالاشیر. اوْنون اینانجینا گؤره، قارانلیقلیق (ایبهام)، آسیلی‌لیق و دیل قیریلمالاری ضعف دئییل، تأویل ساحه‌سینی گئنیشلندیرن ایمکانلاردیر.&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt; اوْ، «شعر بؤحرانی و اوْندان چیخیش یوْلو» مقاله‌سینده (''فرهنگ توسعه'' آیلیق درگیسی، خرداد ۱۳۸۰)&lt;ref name=&quot;ensani&quot; /&gt; یازدی: «بؤحران، عمومی تعریفی ایله، احتیمالا شعرین بایئیریندا اوْلان بیر شئیه ایشاره ائدیر. بونا گؤره ده بؤحرانین بۆتون گۆناهینی چاغداش شعرین بوْینونا آتماق اینصافسیزلیق اوْلار.»&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt;

اوْ، نیمادان سوْنراکی شعرین اساسلارینی «نیمادان سوْنراکی شعرین محورلری و اؤزللیکلری» مقاله‌سینده (''کارنامه'' درگیسی، فروردین و اردیبهشت ۱۳۷۸) شرح ائتدی.&lt;ref name=&quot;ensani&quot; /&gt; ''خبرآنلاین'' «باشقا دوروملو شعر» نظریه‌سینین اصللرینی بئله سیرالامیشدیر: «شعرین دیل‌لیگی» (دیل شعرین آلتی دئییل، موضوعوسودور)، «معنانین تأخیره سالینماسی»، «نحودن قاچیش» و «طنز و پارودی».&lt;ref name=&quot;khabar&quot; /&gt; باباچاهی ایسنا ایله ائینی مۆصاحیبه‌ده «باشقا دوروملو شعر»ی ۱۳۴۰-جی ایللرین «{{Interlanguage link|باشقا شعر|fa|شعر دیگر}}» (''شعر دیگر'') آخیمیندان آییردی؛ اوْنون دئدیگینه گؤره، {{Interlanguage link|بیژن الهی|fa|بیژن الهی}} و {{Interlanguage link|هوشنگ چالنگی|fa|هوشنگ چالنگی}} کیمی شاعیرلر بو آخیما منسوبدورلار و رؤیایی‌نین شعری ده اوْنون یانیندا یئر آلیر. اوْنا گؤره «باشقا شعر» اؤزونون اوْرقانیک بیرلیگینی قوروْیور و «قورولوشلو و مرکزه‌یؤنلی»دیر، آنجاق «باشقا دوروملو شعر» «شۆبهه چاغینا باخان» بیر شعردیر، مرکزدن‌قاچان‌دیر و «اینسانین ایچینده‌کی فرقلی منلر»ه دیقت یئتیرن «چوْخلو روایتلر»ه مالیکدیر و آچیق سوْنلارلا بیتیر. اوْ، رؤیایی‌نین شعرینی «یاپی‌چی (ساختارگرا)»، «باشقا دوروم شعری»نی ایسه «{{Interlanguage link|یاپی‌چیلیقدان سوْنراکی|fa|پساساختارگرایی}}»، «پارچالانمیش گؤرونوشلو و چوْخ‌روایتلی» و «اوْخوجویا یؤنلی» تصویر ائتدی.&lt;ref name=&quot;isna1401&quot; /&gt; باباچاهی {{Interlanguage link|مهر خبر آژانسی|fa|خبرگزاری مهر}} ایله بیر مۆصاحیبه‌سینده (۱۳۸۵) بوگونکو شاعیرلرین «پسیخوْلوْژی درین یاپی»یا دیقتینی «بیر نؤوع عیرفان» ساییردی&lt;ref name=&quot;mehr&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی: توجه شاعران امروز به ژرف ساختار روانشناسانه نوعی عرفان است|trans-title=Ali Babachahi: today's poets' attention to psychological deep structure is a kind of mysticism|url=http://www.mehrnews.com/fa/NewsDetail.aspx?NewsID=394701|website=Mehr News Agency|date=17 October 2006|access-date=1 October 2026}}&lt;/ref&gt; و {{Interlanguage link|رادیو زمانه|fa|رادیو زمانه}} ایله بیر مۆصاحیبه‌سینده (۱۳۸۶) شعرینده قادینین وارلیغینی «بیر نؤوع تَرلیک و جانلیلیق آرزوسو» کیمی تصویر ائتدی.&lt;ref name=&quot;zamaneh2008&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Mojtaba Pourmohsen|script-title=fa:عاشقیت اتهام است؟ می‌پذیرم (گفت‌وگو با علی باباچاهی دربارهٔ نقش عشق در شعر)|trans-title=Is being in love an accusation? I accept it (interview with Ali Babachahi on the role of love in poetry)|url=http://zamaaneh.com/pourmohsen/2008/02/post_104.html|website=Radio Zamaneh|date=15 February 2008|access-date=1 October 2026}}&lt;/ref&gt; اوْ، شاعیر سوسدوقدان سوْنرا دا شعرین اؤز یوْلونو داوام ائتدیردیگینه اینانیردی.&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt; اوْ، هم‌چنین شعرلرینی، اؤز دئدیگینه گؤره اوْنو «شیددتله موحاصیره ائدن» «قوْرخو و ناراحاتلیقلارا بوْرجلو» ساییر و بو آرادا «طنز ایسه منیم ایمدادیما یئتیر» دئییردی.&lt;ref name=&quot;zamaneh2023&quot; /&gt; حسین نوش‌آذرین یازدیغینا گؤره، باباچاهی «اعتیراض شعری»نی ساده «شوعار» و «باغیرتی»دان آییریر و اوْنون صنعتکارلیق یؤنونه ووْرغو ائدیردی؛ اوْنون باخیشیندا اعتیراض شعری آجی اجتماعی گرچکلیکلردن سوره‌ت چکمه‌مه‌لی، اوْنلاری خیال، دۆشونجه و دیل اۆسلوبلاری ایله «صنعت گرچکلیگی»نه چئویرمه‌لیدیر. اوْ، شعرینده‌کی {{Interlanguage link|قروتئسک|fa|گروتسک}} طنزی و دیل اوستالیغینی فاجیعه‌لرله اۆزله‌شمه‌نین نتیجه‌سی ساییر، شاعیرین [[یاپی‌سؤکوم|یاپی‌سؤکومچو]] بیر یاناشما ایله کئچمیش ایده‌آلیزملردن و گۆج سؤیلملریندن (دیسکورسلاریندان) اوزاقلاشماسینا ووْرغو ائدیر و رسمی {{Interlanguage link|سانسور|fa|سانسور}}و و {{Interlanguage link|اؤزونو سانسور|fa|خودسانسوری}}و هر ایکیسینی یارادیجیلیغین آفتی ساییردی.&lt;ref name=&quot;noushazar&quot; /&gt;

== ادبی تنقیدی و تارتیشمالار ==
باباچاهی‌نین تنقیدده کسکین بیر دیلی واردی. اوْنون ''گزاره‌های منفرد'' («تک-تک حؤکملر») کیتابی، شاعیرلری سینیفلندیرمه‌سی و بعضی آخیملاری آچیق‌جاسینا تنقید ائتمه‌سی ایله چوْخلو رئاکسیونلارا سبب اوْلدو. اوْنون ان مشهور نظری تارتیشماسی [[رضا براهنی]] ایله اوْلدو و «تهران–توْرونتو ساواشی» آدی ایله تانیندی. اوْ، شعرده ساده‌یازیچیلیق آخیمینی، او جۆمله‌دن {{Interlanguage link|محمد شمس لنگرودی|fa|محمد شمس لنگرودی}} و {{Interlanguage link|سید علی صالحی|fa|سید علی صالحی}}نین گؤروشلرینی ده تنقید ائدیردی.&lt;ref name=&quot;khabar&quot; /&gt; علی مسعودی‌نیانین یازدیغینا گؤره، باباچاهی اؤزللیکله ۱۳۷۰ و ۱۳۸۰-جی ایللرده باشقا تنقیدچی و شاعیرلرله داییم تارتیشمادا ایدی و بعضاً ایش «سؤزلو شیددت»ه چاتیردی؛ مسعودی‌نیا اوْنون رضا براهنی و {{Interlanguage link|منوچهر آتشی|fa|منوچهر آتشی}} ایله تارتیشمالارینی شعرین هله تارتیشما و مۆباحیثه مؤوضوسو اوْلدوغو بیر زاماندان قالان «دَیرلی یادیگارلار» ساییر و خاطیرلاییر کی باباچاهی سوْنراکی ایللرده دئییردی: «آرتیق براهنی‌دن آشاغی هئچ کسه جاواب وئرمیرم!»&lt;ref name=&quot;masoudinia&quot; /&gt; {{Interlanguage link|شاپور جورکش|fa|شاپور جورکش}}ین باباچاهی‌نین نظریه‌لری ایله تارتیشماسی و رضا براهنی‌نین جورکشه جاوابی حاقیندا، باخ: [[#ارمنستان اتوبوسونون یوْل یوْلداشلاری|ارمنستان اتوبوسونون یوْل یوْلداشلاری]].

== تنقیدچیلرین گؤروشلری ==
{{Interlanguage link|محمد شمس لنگرودی|fa|محمد شمس لنگرودی}} ''تاریخ تحلیلی شعر نو'' («یئنی شعرین تحلیلی تاریخی») اثرینده باباچاهی‌نین ایلک دفترینی، ''در بی‌تکیه‌گاهی''نی، اجتماعی یاناشمالی، اؤزونو سیندیران بیر غم‌له دوْلو، دویغوسال و تصویرلی بیر شعر کیمی تصویر ائدیر؛ اوْنا گؤره بو کیتاب دویغوسال و «یئنی‌یئتمه‌جه» اوْلماسینا باخمایاراق، هم سیاسی چئوره‌لرین، هم ده «صنعت صنعت اۆچۆن» طرفدارلارینین بَیه‌نیشینی قازاندی و مشهورلاشدی.&lt;ref name=&quot;langroudi3&quot;&gt;{{cite book|language=fa|author1=Mohammad Shams Langeroodi|script-title=fa:تاریخ تحلیلی شعر نو|trans-title=Analytical History of New Poetry|volume=3|publisher=Nashr-e Markaz|location=Tehran|page=462}}&lt;/ref&gt; اوْنون فیکرینجه، باباچاهی ایکینجی دفترده، ''جهان و روشنایی‌های غمناک''ده، ائینی یوْلو خیطابی و تصویرلی بیر لحنله و [[فروغ فرخزاد]]ین تأثیری آلتیندا داوام ائتدیردی&lt;ref&gt;{{cite book|language=fa|author1=Mohammad Shams Langeroodi|script-title=fa:تاریخ تحلیلی شعر نو|trans-title=Analytical History of New Poetry|volume=4|publisher=Nashr-e Markaz|location=Tehran|pages=90–95}}&lt;/ref&gt; و اۆچۆنجۆ دفترده، ''از نسل آفتاب''دا، وزندن باشقا اؤنملی بیر کیفیت دَییشیکلیگی اوْلمادی؛ لنگرودی‌نین دئدیگینه گؤره، وزن باخیمیندان بو کیتاب فرخزادین و {{Interlanguage link|م. آزاد|fa|م. آزاد}}ین ناییلیتلرینین داوامی و نیمایی وزنلردن {{Interlanguage link|آغ شعر|fa|شعر سپید}}ه (''شعر سپید'') دوغرو بیر آددیم ایدی.&lt;ref&gt;{{cite book|language=fa|author1=Mohammad Shams Langeroodi|script-title=fa:تاریخ تحلیلی شعر نو|trans-title=Analytical History of New Poetry|volume=4|publisher=Nashr-e Markaz|location=Tehran|page=349}}&lt;/ref&gt; {{Interlanguage link|خسرو گلسرخی|fa|خسرو گلسرخی}} ده ''جهان و روشنایی‌های غمناک'' اۆزه‌رینه بیر تنقید یازمیشدی.{{citation needed|date=October 2026}}

اسفندیار کوشه‌نین رادیو زمانه‌ده یازدیغینا گؤره، {{Interlanguage link|منوچهر آتشی|fa|منوچهر آتشی}} ''{{Interlanguage link|دنیای سخن|fa|دنیای سخن}}'' درگیسینده باباچاهی‌دن و دیگر ایکی شاعیردن ۱۳۷۰-جی ایللرین آوانقارد شعرینین بایراقدارلاری کیمی آد آپارمیشدی.&lt;ref name=&quot;zamaneh2023&quot; /&gt; کوشه ''جهان متوجه شد'' اۆزه‌رینه یازدیغی تنقیدده کیتابین گیریشینی اعتیراض شعرینین تعریفی اۆچۆن «مانیفئسته بنزر بیر شئی» ساییمیش و یازمیشدیر کی شاعیر، [[ادوارد سعید]]ین گؤروشو ایله هم‌آهنگ اوْلاراق، شاعیر و یازیچینی چئوره‌سینده‌کی حادثه‌لره، او جۆمله‌دن خیابان اعتیراضلارینا لاقئید قالماماغا بوْرجلو ساییر. اوْنون فیکرینجه، بو توپلودا «ایران خالقینین اینقیلابینین آلوولانماسی ایله» باباچاهی شعرینین دیل اوْیونلاری آزالمیش، تصویرلر «داها چیلپاق» اوْلموش و ۱۴۰۱ تاریخلی شعرلر «داها دینامیک و داها جذب ائدیجی» گؤرونور. کوشه بو شعرلرین تاریخی و ادبی ایستیناد‌لارینا، او جۆمله‌دن [[احمد شاملو]]نون بیر میصراعینا («قانی داش دؤشه‌منین اۆستونده گؤرون»)، [[مشروطه اینقیلابی]] دؤورونون حادثه‌لرینه و {{Interlanguage link|هوارد باسکرویل|fa|هوارد باسکرویل}}ه، {{Interlanguage link|حسنک وزیر|fa|حسنک وزیر}}ه و {{Interlanguage link|تاریخ بیهقی|fa|تاریخ بیهقی}}یه، و ۱۳۶۰-جی ایللرده {{Interlanguage link|کومیته|fa|کمیته انقلاب اسلامی}}نین شوعارلارینا و گشتلرینه ایشاره ائتمیش، عینی زاماندا روایتی و سؤزلری تقریباً ائینی اوْلان اۆچ شعرین («اعتیراض ۳»، «اعتیراض ۸» و «اعتیراض (قیسا حئکایه)») وارلیغینی توپلونون ضعیف نؤقطه‌لریندن ساییمیشدیر.&lt;ref name=&quot;zamaneh2023&quot; /&gt; نوش‌آذر دا «ای…!» شعرینین اوْخونوشوندا یازمیشدیر کی شاعیر بو شعرده گۆجده گیزلنمیش شیددتی گؤسترمک اۆچۆن «{{Interlanguage link|دریدا|fa|ژاک دریدا}} اۆسلوبوندا» ضمیرلرله اوْینار و «محبوبه منیم باشقا آدیم ایدی» میصراعی راوی‌یه قادین کیملیگی وئریر و اوْنون فیکرینجه شعری {{Interlanguage link|زن، زندگی، آزادی حرکتی|fa|جنبش زن، زندگی، آزادی}}ندن بیر ایل اؤنجه بو حرکته یاخینلاشدیریر.&lt;ref name=&quot;noushazar&quot; /&gt;

علی مسعودی‌نیا باباچاهی‌نین وفات گۆنو ''[[خبر آنلاین|خبرآنلاین]]''ده یاییملانان یازیسیندا اوْنون یارادیجیلیغینین «اؤنملی نؤقطه‌سی»نی «تکلیف ائدیجی و آخیما قارشی» شعر یاراتماغا «داییمی مئیلی» ساییمیشدیر. اوْنون یازدیغینا گؤره، ۱۳۴۰-جی ایللرده بوشهرده نیمایی شعرله باشلایان و اوْنونلا پارالئل جیدّی بیر تنقیدچی کیمی یئرینی مؤحکم‌لندیرن باباچاهی، ۱۳۵۰-جی ایللرین سوْنلاری و ۱۳۶۰-جی ایللرین اوّللرینده ترکیبی وزنلره و نیمایی عروضا یئنی یاناشماسی ایله دؤورونون شاعیرلریندن سئچیلدی؛ آنجاق اوْنون شعر و تنقید پروژه‌سینین زیروه‌سی ۱۳۷۰-جی ایللر ایدی: اوْ زامان کی اوّلجه آغ شعره یؤنلدی و سوْنرا ادبی نظریه‌نی و [[پوست‌مودرنیزم|پوست‌مودرن]] فیکیرلری آراشدیراراق ''نم‌نم بارانم'' و ''منزل‌های دریا بی‌نشان است'' («دنیزین منزیللری نیشانسیزدیر») دفترلرینده اؤزونه مخصوص دیل توْخوماسینا و فورما کیملیگینه چاتدی و شعرینین {{Interlanguage link|پوئتیکاسی|fa|بوطیقا}}نی «باشقا دوروملو شعر» و «نیمادان سوْنراکی شعر» ایله آچیقلاماغا چالیشدی. مسعودی‌نیا بو شعرین اؤزللیکلرینی بئله سیرالامیشدیر: مضمون دایاقلارینین یاپی‌سؤکومچو داغیلماسی، نحو سیندیرما و دیل واریاسیالاری، تداعی‌یه دایانان ذهنین آخیجیلیغی، {{Interlanguage link|کوْلاژ|fa|کلاژ}}ا بنزر بیر کیفیت، دئییلمه‌ین سؤزلرله (سپیدخوانی ایله) دوْلو اوْلماسی و «جسور و قارا بیر طنز»؛ و آرتیرمیشدیر کی باباچاهی سوْنرالار قیسا شعرلری، {{Interlanguage link|هایکو|fa|هایکو}}نو و داها ساده و روایی فورمالی شعرلری ده تجروبه ائتدی. اوْ، تجروبه‌چیلیگی «اوْنون نسلینین شاعیرلری اۆچۆن او قدر ده عادی اوْلمایان» بیر خصلت ساییمیش، باباچاهی‌نین تنقید اۆسلوبونو «چوْخ اکلکتیک و قئیری-عادی»، آنجاق «دَیرلی تنقیدی متنلر» بوراخان بیر اۆسلوب کیمی تصویر ائتمیش و ''گزاره‌های منفرد''، ''شعر امروز، زن امروز'' («بوگونکو شعر، بوگونکو قادین») و ''سه دهه شاعران حرفه‌ای'' («پروفئسیونال شاعیرلرین اۆچ اوْن ایلی») کیتابلاریندان چاغداش ایران شعرینین تحلیلینده «دیقته لاییق» پایی اوْلان اثرلر کیمی آد آپارمیشدیر. داها اؤنجه اوْنون حاقیندا «قاشقاباقلی یالقیز قلادیاتوْر» آدلی بیر یازی یازمیش مسعودی‌نیانین فیکرینجه، باباچاهی‌نین شعرینه «بی‌اعتینالیق ائدیلمیش» و اوْ، ایران ادبیاتینین تأثیرلی و نظریه‌چی سیمالاریندان بیری اوْلماسینا باخمایاراق «او قدر ده قدری بیلینمه‌دی»؛ اوْ، بونون بیر حیصّه‌سینی باباچاهی‌نین «اینادلا» و «بۆتون بوْیو ایله» شعرینین آرخاسیندا دورماسینا باغلامیشدیر.&lt;ref name=&quot;masoudinia&quot; /&gt;

''ایران امروز''ون گوزارشینا گؤره، باباچاهی‌نین اثرلری اۆزه‌رینه یازیلان تنقیدلرده بو نؤقطه‌یه ایشاره ائدیلمیشدیر کی اوْنون شعرلرینین بیر حیصّه‌سی فوْرمالیست تجروبه‌چیلیک و دیل یاپیلاری ایله اوْیون اۆزه‌رینده قورولموش، دیگر بیر حیصّه‌سی ایسه اوْنون اجتماعی تنقیدینی، طنزینی و سیاسی قایغیلارینی عکس ائتدیریر.&lt;ref name=&quot;ie-obit&quot; /&gt;

{{Interlanguage link|بهزاد خواجات|fa|بهزاد خواجات}} باباچاهی‌نین وفاتیندان سوْنرا ''[[ایبنا]]'' ایله مۆصاحیبه‌سینده اوْنو «چوْخ‌یؤنلو» بیر شخصیت آدلاندیردی و دئدی کی فعالیتین گئنیشلیگی باخیمیندان بلکه هئچ کیم شاملویا چاتماز، آنجاق باباچاهی «شاملو کیمی بؤیوک بیر سیمانین یانیندا، یا دا باشقا بیر اۆفۆقده رضا براهنی‌نین یانیندا دایانا بیله‌جک دیقته لاییق بیر سئچیم»دیر. خواجاتا گؤره، باباچاهی ۱۳۷۰-جی ایللردن سوْنراکی پلورالیست فضانی و شعرین «دیل‌مرکزلی‌لیک»ه مئیلینی اؤز نظریه‌لرینده «آچیقلاییب آکادئمیک» ائتدی و شعری همیشه نظریه‌لرینین دایاغی اوْلدو؛ اؤز «عنعنه‌وی پرستیژ»لرینی قوروماق دالیسیجا اوْلان بیر چوْخ هم‌نسیللریندن فرقلی اوْلاراق، «تجروبی شعر»ه گیرمه‌نین ریسکینی قبول ائتدی و اؤزللیکله ''آدینه''نین شعر صحیفه‌لرینین مسئولو اوْلدوغو دؤورده گنج شاعیرلری تانیتدیرماقلا یئنی نسیلله درین بیر باغ قوردو. خواجات «باشقا دوروم» شعرینده طنزی «بؤیوک و موقدّس روایتلری» سورغولاماق اۆچۆن بیر واسیطه ساییمیشدیر؛ اوْنون دئدیگینه گؤره، عنعنه‌وی شعرده موقدّس و ال چاتماز بیر وارلیق اوْلان معشوق، باباچاهی‌نین شعرینده عادی و گۆندلیک بیر شخصیته چئوریلیر.&lt;ref name=&quot;ibna-khajat&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Marzieh Negahban Marvi|script-title=fa:علی باباچاهی؛ شیدایی زبان محزون (گفت‌وگو با بهزاد خواجات)|trans-title=Ali Babachahi: passion for a melancholy language (interview with Behzad Khajat)|url=https://www.ibna.ir/news/547452|website=Iran Book News Agency|date=24 February 2026|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;

=== سیمین بهبهانی و عبدالعلی دستغیب ===
{{Interlanguage link|سیمین بهبهانی|fa|سیمین بهبهانی}} «باباچاهی‌نین بیر نئچه شعرینه بیر باخیش» آدلی مقاله‌سینده اوْنون شعرلرینی اینجه‌له‌میشدیر؛ بو یازی ''چامه'' ایکی‌آیلیق ادبی درگیسینین ۲۳-جۆ ساییسیندا (اردیبهشت و خرداد ۱۴۰۱) یاییملانمیشدیر.&lt;ref name=&quot;behbahani1401&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Simin Behbahani|script-title=fa:نگاهی به چند شعر باباچاهی|trans-title=A look at some poems by Babachahi|journal=Chameh|issue=23|date=April–June 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2659296-38126|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;

{{Interlanguage link|عبدالعلی دستغیب|fa|عبدالعلی دستغیب}} بیر نئچه دفعه باباچاهی‌نین شعری حاقیندا یازمیشدیر؛ او جۆمله‌دن ''{{Interlanguage link|جهان کتاب|fa|جهان کتاب}}'' درگیسینده (اوْن بئشینجی ایل، ۳ و ۴-جۆ سایی، آردیجیل ۲۵۴، خرداد و تیر ۱۳۸۹) «باباچاهی‌نین شعرلرینده پوست‌مودرنیزم» مقاله‌سینده&lt;ref name=&quot;dastgheib1389&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Abdolali Dastgheib|script-title=fa:پست مدرنیسم در شعرهای باباچاهی|trans-title=Postmodernism in Babachahi's poems|journal=Jahan-e Ketab|volume=15|issue=3–4 (254)|date=May–July 2010|url=https://ensani.ir/fa/article/author/16177|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt; و ''چامه''ده (۱۴۰۱) «باباچاهی شعرینین یئنیلیکلری داها بورالیدیر» مقاله‌سینده.&lt;ref name=&quot;dastgheib1401&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Abdolali Dastgheib|script-title=fa:تازگی‌های شعر باباچاهی این‌جایی‌تر است|trans-title=The novelties of Babachahi's poetry are more of this place|journal=Chameh|issue=23|date=April–June 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2637317-16145|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt; ''{{Interlanguage link|جام جم|fa|جام جم (روزنامه)}} آنلاین''ین، باباچاهی‌نین وفاتیندان بیر نئچه گۆن سوْنرا میلّی ادبی تنقیدچیلر انجمنینده کئچیریلن اثرلرینین تنقید و اینجه‌له‌مه ییغینجاغی حاقینداکی گوزارشینا گؤره، دستغیب ''فقط از پریان دریایی زخم زبان نمی‌خورد'' («یالنیز دنیز پری‌لریندن دیل یاراسی یئمیر») و ''پیکاسو در آب‌های خلیج فارس'' («پیکاسو خلیج فارسین سولاریندا») کیتابلاریندان شعرلر اوْخویاراق دئدی کی تنقیدچیلر شاعیرلری و شعرلرینی تانیماقدان چوْخ «اوْنلارین مقام و مسلکینین دالیسیجا» گئدیرلر، حالبوکی شعرین یاخشی اوْلماسی اوْخوجونون اوْنون فضاسینا گیره بیلمه‌سینه باغلیدیر؛ اوْنون دئدیگینه گؤره بو فضا باباچاهی‌نین شعرینده «گاه کومیک، گاه جیدّی، گاه دا تغزّولی»دیر. دستغیبین فیکرینجه، باباچاهی‌نین شعری ۱۳۷۰-جی ایللرین سوْنلارینا قدر نیمایی شعرین آب-هاواسیندا ایدی و اوْندان سوْنرا اوْنون یارادیجیلیغیندا سؤزلر، شعر فضاسینا حاکیم اوْلان علاقه‌لر، «کلمه‌لری دۆزمه طرزی» و شعره گیریش یوْلو دَییشدی. اوْ، ایفاده‌لرین داغینیقلیغینی – کی اوْنون دئدیگینه گؤره اصلی معنا اوْنون آرخاسیندان اؤتورولور –، یئرلی ایشاره‌لری، آتالار سؤزلرینه، ناغیللارا و خالق حئکایه‌لرینه ایستینادلاری، کلاسیک ادبیاتلا تانیشلیغی، قروتئسکی و طنزی بو شعرین اؤزللیکلریندن ساییدی و «هئچین هئچی هئچدن یاخشیدیر» میصراعینا ایشاره ائده‌رک شاعیرین دیل ایله اوْیونوندان دانیشدی. دستغیب ''فقط از پریان دریایی…'' کیتابینین شعر یؤنونو داها گۆجلو، ''پیکاسو…''نون نظری یؤنونو ایسه داها حیس اوْلونان ساییدی و ووْرغولادی کی باباچاهی‌نین شعری «هئچ ده معنادان قاچان دئییل» و بوگونکو اینسانین آغریلاری و دردلری اوْنون یئنی فورماسینین آرخاسیندا گیزلنمیشدیر. اوْنون یئکونو بو ایدی کی باباچاهی‌نین شعرینده دئدیکلری «باشقا پوست‌مودرن کیتابلاردان تقلید و تأثیر دئییل»، اوْ، «پوست‌مودرنیته‌نی یاخشی آنلامیش… و شعرینده یاخشی ایجرا ائدیر».&lt;ref name=&quot;jamejam1404&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Seyyed Mohieddin Hosseini Arsanjani|script-title=fa:باباچاهی پست‌مدرنیته را به‌خوبی درک کرده بود|trans-title=Babachahi had understood postmodernity well|url=https://jamejamonline.ir/fa/news/1544660|website=Jam-e Jam Online|date=27 February 2026|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;

=== فرج سرکوهی ===
اؤزو ده ارمنستان اتوبوسونون سرنیشینلریندن اوْلان {{Interlanguage link|فرج سرکوهی|fa|فرج سرکوهی}}، ''{{Interlanguage link|بی‌بی‌سی فارسی|fa|بی‌بی‌سی فارسی}}''نین «هفته‌نین کیتابی» ستونوندا (آبان ۱۳۹۰) ''گل باران هزار روزه'' («مین گۆنلۆک گۆل یاغیشی») کیتابینی تانیتارکن باباچاهی‌نین یارادیجیلیغینی ایکی دؤورده اینجه‌له‌دی. اوْنون یازدیغینا گؤره، باباچاهی ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰-جی ایللرده «من از آبشخور غوکان بدآواز می‌آیم» («من پیس‌سسلی قورباغالارین سولاق یئریندن گلیرم») مشهور شعری و ''در بی‌تکیه‌گاهی''نین دیگر شعرلری ایله او دؤورون شعرینین تانینمیش سیمالاریندان بیرینه چئوریلدی؛ بو دؤورون نیمایی شعرلری نیمایی شعرین حاکیم اۆسلوبلارینی قبول ائتمیشدیلر و «موجود دورومون تنقیدی و اینکاری» ایله حاکیم اجتماعی، سیاسی و کۆلتورل قالیبلاری قبول ائتمکدن ایمتیناع ائدیردیلر؛ ''جهان و روشنایی‌های غمناک''، ''از نسل آفتاب''، ''صدای شن'' و ''آوای دریامردان'' («دنیز اَرلرینین سسی») کیتابینین بعضی شعرلری ده بو زمینه‌ده یازیلمیشدیلار. سرکوهی‌نین فیکرینجه، ایکینجی دؤور ۱۳۷۰-جی ایللرین دَییشیکلیکلری ایله باغلیدیر؛ اوْ، بو اوْن ایللیگی «فارس شعرینین بؤحران اوْن ایللیگی» و نیمادان سوْنراکی شعر، «باشقا دوروم شعری»، یاپی‌سؤکومچو شعر و پوست‌مودرنیست شعر کیمی دالغالارین ظهور ائتدیگی اوْن ایللیک ساییر. سرکوهی یازیر کی باباچاهی نیمایی شعرین یاپیسیندا، فورماسیندا و دیلینده دَییشیکلیگین اؤنجوللریندن و بو اوْن ایللیگین شعرینه تأثیر ائدن شاعیرلردن ایدی و اؤز تکلیفلرینین نظری اساسلارینی شعردن باشقا اثرلرینده، او جۆمله‌دن ''گزاره‌های منفرد''ده آچیقلاماغا چالیشدی. اوْنون فیکرینجه، او ایللرین تنقیدینین «نظری یوْخسوللوغو» اوْنو پوست‌مودرن دۆشونرلرین بیر-ایکی نظری اثرینین ترجمه‌سی ایله یاییلان آنلاییشلاری قبول ائتمه‌یه ائندیردیگی بیر زاماندا، باباچاهی‌نین شعری «بو دَییشیکلیکلرین تکرار اۆره‌تیلمه‌سیندن اؤته‌یه کئچدی»: اوْ، چوْخ‌سسلی‌لیگه، ترکیبی وزنلره، نیسبیلیک‌چیلیگه و موطلقلرین و بؤیوک روایتلرین اینکارینا، فورما، دیل و لحنده یئنی تجروبه‌لره، یاپی‌سؤکومه و آشنالیق‌سیزلاشدیرمایا، قروتئسکه و «شعری تضاد و تناقض اۆزه‌رینده قورماغا» مئیل ائده‌رک یئنی، آنجاق شاعیرانه اۆفۆقلر یاراتماغا چالیشدی؛ و شعری کلاسیک کۆلتور و شعری، نیمایی و شاملویی شعری تانیماغا و اؤزونون شاعیرانه «تجروبه و ایستعدادی»نا دایاندیغی اۆچۆن، ۱۳۷۰-جی ایللرین «دیل اوْیونلاری و یاپی اوْیونلاری» آدی ایله تانینان شئیلردن آیری قالدی. سرکوهی ''گل باران هزار روزه''نین شعرلرینی ائینی یوْلون داوامی ساییدی و باباچاهی‌نین بو دؤورده‌کی یارادیجیلیغینی اوْنون یئرینی «بو دالغانین یا آخیمین بارماقلا ساییلاجاق قدر آز اوْلان اوغورلو شاعیرلریندن بیری کیمی» مؤحکم‌لندیرن بیر یارادیجیلیق کیمی تصویر ائتدی.&lt;ref name=&quot;sarkouhi1390&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Faraj Sarkohi|script-title=fa:هفت‌روز کتاب؛ شعر باباچاهی، نمایشنامهٔ استادمحمد و شعر ترکی صلاحی|trans-title=Seven Days, Books: Babachahi's poetry, a play by Ostad-Mohammad and Salahi's Turkish poetry|url=https://www.bbc.com/persian/arts/2011/10/111027_l41_7_books_27oct_11|website=BBC Persian|date=27 October 2011|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;

=== ارمنستان اتوبوسونون یوْل یوْلداشلاری ===
{{Interlanguage link|ارمنستان اتوبوسو|fa|ماجرای اتوبوس ارمنستان}}نون دیگر سرنیشینلریندن بیر نئچه‌سی باباچاهی‌نین امکداشلاری، مجلیس یوْلداشلاری یا دا تنقیدچیلری ایدیلر. ایران یازیچیلار کانونونون یازدیغینا گؤره، اوْ، محمدعلی سپانلونون ائوینده کئچیریلن چهارشنبه توپلانتی‌لارینین داییمی ایشتیراکچیلاریندان ایدی و بو یوْلدان کانونون مشورت جمعینه قوشولدو.&lt;ref name=&quot;kanoon&quot; /&gt; باباچاهی اؤزو اینقیلابدان اؤنجه {{Interlanguage link|محمد مختاری|fa|محمد مختاری}}، جواد مجابی، {{Interlanguage link|فرامرز سلیمانی|fa|فرامرز سلیمانی}}، عزیز خلیلی، اسماعیل رها، محمد محمدعلی و بیر نئچه باشقا نفرین یانیندا «شعر سه‌شنبه‌لری» توپلانتی‌لاریندا ایشتیراکیندان سؤز آچمیش و گیله‌لنمیشدیر کی مجابی کیتابیندا او دؤورون خاطیره‌لرینی نقل ائدرکن اوْنون آدینی چیخارمیشدیر؛ اؤز دئدیگینه گؤره بونون سببینی بیلمیردی.&lt;ref name=&quot;ibna1396&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Shahab Darabian|script-title=fa:شاملو شعرهایی چاپ می‌کرد که دوست نداشت / هر لحظه این امکان وجود دارد که ما چپ کنیم!|trans-title=Shamlou published poems he did not like / At any moment we could overturn!|url=https://www.ibna.ir/news/256182|website=Iran Book News Agency|date=1 January 2018|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt; مجابی احمد شاملو حاقینداکی یازیلاری و مۆصاحیبه‌لریندن عیبارت اوْلان ''آینهٔ بامداد'' («سحرین آیناسی») کیتابیندا {{Interlanguage link|منوچهر آتشی|fa|منوچهر آتشی}}، [[محمد حقوقی]]، محمدعلی سپانلو و باباچاهی کیمی شاعیرلرله شاملو حاقیندا بیر مۆصاحیبه‌نی گتیرمیشدیر&lt;ref name=&quot;taaghche-mojabi&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:جواد مجابی: زندگینامه و معرفی کتاب‌ها (آینه بامداد)|trans-title=Javad Mojabi: biography and book introductions (Ayineh-ye bamdad)|url=https://taaghche.com/author/%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D8%A8%DB%8C|website=Taaghche|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt; و شاملونون ائوینده کئچیریلن بیرینجی {{Interlanguage link|احمد شاملو شعر اؤدولو|fa|جایزه شعر احمد شاملو}} مراسیمینده ایشتیراک ائتمیشدی؛ باباچاهی‌نین ''این کشتی پر اسرار'' کیتابی بو اؤدولون ایکی قازانانیندان بیری ایدی.&lt;ref name=&quot;zamaneh2016&quot; /&gt; داریوش معمار مجابی‌نین وفاتیندان (شهریور ۱۴۰۵) سوْنرا ''{{Interlanguage link|ایندیپندنت فارسی|fa|ایندیپندنت فارسی}}''ده یاییملانان یازیسیندا مجابی‌نین شعر یوْلونو باباچاهی ایله موقاییسه ائتمیش و یازمیشدیر کی رضا براهنی و باباچاهی کیمی شاعیرلر «شعر حیاتلارینین بعضی دؤورلرینده دیلده، نحوده و فورمادا تمل تجروبه‌لره ال آتدیلار» و بعضاً شعر دؤورلری آراسیندا گؤزه چارپان بیر مسافه یاراندی، حالبوکی مجابی داها چوْخ نیمایی عنعنه‌نین و شاملونون آغ شعرینین یوْلوندا قالدی.&lt;ref name=&quot;independent1405&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Dariush Me'mar|script-title=fa:جواد مجابی، نویسنده‌ای که نمی‌شود او را در یک عنوان خلاصه کرد|trans-title=Javad Mojabi, a writer who cannot be summed up in a single title|url=https://www.independentpersian.com/node/422164|website=Independent Persian|date=6 September 2026|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;

حئکایه یازیچیسی محمد محمدعلی ۱۳۷۶-جی ایلدن باباچاهی ایله بیرلیکده ''{{Interlanguage link|آدینه|fa|آدینه (نشریه)}}'' درگیسینین اۆچ شعر و حئکایه خۆصوصی ساییسینین باش رئداکتوْرلوغونو اۆستلنمیشدی&lt;ref name=&quot;bbc-mohammadali&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:محمد محمدعلی؛ «باورهای خیس یک مرده» و رمان‌های اساطیری پر راز و رمز|trans-title=Mohammad Mohammad-Ali: &quot;The Wet Beliefs of a Dead Man&quot; and mysterious mythological novels|url=https://www.bbc.com/persian/articles/cqlg1eypp23o|website=BBC Persian|date=14 September 2023|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt; و باباچاهی ''آدینه''ده‌کی امکداشلیقلاریندان «چوْخ یاخشی بیر دؤور» کیمی سؤز آچمیشدیر.&lt;ref name=&quot;ibna1396&quot; /&gt; محمدعلی و مسعود بهنود ''{{Interlanguage link|این قیافه مشکوک|fa|این قیافه مشکوک}}'' («بو شۆبهه‌لی سیفت») سندلی فیلمینده باباچاهی‌نین شعر و شخصیت یؤنلری حاقیندا دانیشانلار آراسینداییرلار.&lt;ref name=&quot;shargh&quot;&gt;{{cite web|language=fa|author=Pouria Souri|script-title=fa:«این قیافه مشکوک» مستند شد|trans-title=&quot;This Suspicious Face&quot; becomes a documentary|url=http://old.sharghdaily.ir/news/90/07/17/13501.html|website=Shargh|date=9 October 2011|access-date=1 October 2026|archive-date=2016-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20160611033850/http://old.sharghdaily.ir/news/90/07/17/13501.html|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160611033850/http://old.sharghdaily.ir/news/90/07/17/13501.html|archivedate=2016-06-11|title=archive copy|accessdate=2026-10-03}}&lt;/ref&gt; شهریار مندنی‌پورون یؤنتیجیلریندن اوْلدوغو ''بانگ'' ادبی نشریه‌سی ۱۴۰۲-نین فروردین آییندا باباچاهی‌نین اعتیراض توپلوسوندان اۆچ شعر یاییملادی.&lt;ref name=&quot;baang&quot; /&gt;

تنقیدچی و اتوبوسون دیگر سرنیشینلریندن اوْلان شاپور جورکش، باباچاهی‌نین نظریه‌چیلیگینین جیدّی تنقیدچیلریندن ایدی. اوْ، مهیار زاهد ایله «گله‌جگین یوْلونو گؤزله‌مک» باشلیغی ایله ''{{Interlanguage link|اعتماد|fa|اعتماد (روزنامه)}}'' قزئتینده (۱۵۴۵-جی سایی، ۳۰ آبان ۱۳۸۶) یاییملانان مۆصاحیبه‌سینده باباچاهی‌نی «ژورنالیست و چاغداش شاعیر» آدلاندیردی و دئدی کی باباچاهی ''گزاره‌های منفرد''ین ۷۷۱-جی صحیفه‌سینده بئش سطری اوْنون ''هوش سبز'' («یاشیل ذکا») کیتابینا عایید ائتمیشدیر، حالبوکی بو سطرلر او کیتابدا یوْخدور. جورکش بو باره‌ده دئدی: «اؤز احتیمالی ادبی پوپولیزمینی ۱۳۷۰-جی ایللره بوْرجلو بیلن جناب باباچاهی، بو جۆر گؤزباغلیجیلیقلا شاملونون اؤزلرینه هر هانسی احتیمالی تأثیرینی اینکار ائده بیلرلر» و آرتیردی کی «بلکه منیم حاقّیم وار کی بو قدر باشیباش‌لیق و دیقتسیزلیکله دوْلو بیر نظریه‌نی ۱۳۷۰-جی ایللر شعرینین چیخیلماز دورومونون سببلریندن بیری سایام».&lt;ref name=&quot;etemad1545&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Mahyar Zahed|script-title=fa:چشم به راه آینده (جریان‌های نقد ادبی در گفت‌وگو با شاپور جورکش)|trans-title=Looking to the future (currents of literary criticism, an interview with Shapour Jorkesh)|journal=Etemad|issue=1545|date=21 November 2007|url=https://www.magiran.com/newspapertoc/14622|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt; ''اعتماد''ین یازدیغینا گؤره، بو مۆصاحیبه «گئنیش عکس-صدا» دوغوردو و رضا براهنی «صاباحین یاشسیز نسلینه» باشلیقلی گئنیش بیر جاوابدا (''اعتماد''، ۱۵۶۷-جی سایی، ۲۶ آذر ۱۳۸۶) باباچاهی‌نی مۆدافیعه ائتدی: «هامی بیلیر کی جناب باباچاهی شاعیر و ادبیات تنقیدچیسی‌دیر. بو، ایلک دفعه‌دیر کی بیری اوْنو «ژورنالیست» آدلاندیریر.» براهنی‌نین فیکرینجه، جورکش «شاعیر» سؤزوندن اؤنجه «ژورنالیست» عنوانینی قوْیماقلا باباچاهی‌نین «مقامینی آلچالتماق» ایسته‌میشدی و هم ژورنالیستلردن، هم ده باباچاهی‌دن عۆذر ایسته‌مه‌لیدیر، چۆنکی «ایندیه‌دک یازیب چاپ ائتدیکلری شعر و شعر تنقیدی ساحه‌سینده اوْلموشدور».&lt;ref name=&quot;etemad1567&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Reza Baraheni|script-title=fa:پاسخ به شاپور جورکش / به نسل بی سن فردا|trans-title=Reply to Shapour Jorkesh / To tomorrow's ageless generation|journal=Etemad|issue=1567|date=17 December 2007|page=11|url=https://www.magiran.com/article/1540386|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;

=== آکادئمیک آراشدیرمالار ===
باباچاهی‌نین شعری خیلی ساییدا آکادئمیک آراشدیرمانین موضوعو اوْلموشدور. علم‌نت بیلگی بانکی ۱۴۰۵-جی ایلین مهر آیینا قدر «علی باباچاهی» آچار سؤزو ایله ۷۰-دن آرتیق علمی سندی – درگی مقاله‌لری، کونفرانس مقاله‌لری، دیسسئرتاسیالار و کیتابلار – قئیده آلمیشدیر کی اوْنلارین بیر حیصّه‌سی اؤزونون یازیلاریدیر.&lt;ref name=&quot;elmnet-kw&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:مقالات مرتبط با علی باباچاهی (کلیدواژه)|trans-title=Articles related to Ali Babachahi (keyword)|url=https://elmnet.ir/keyword/%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7%DA%86%D8%A7%D9%87%DB%8C|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt; ۱۳۸۹ ایله ۱۳۹۴ ایللری آراسیندا {{Interlanguage link|اراک بیلیم‌یوردو|fa|دانشگاه اراک|lt=اراک}}، {{Interlanguage link|زابل بیلیم‌یوردو|fa|دانشگاه زابل|lt=زابل}}، [[مشهد فردوسی بیلیم‌یوردو|مشهد فردوسی]]، {{Interlanguage link|رفسنجان ولی‌عصر|fa|دانشگاه ولی‌عصر رفسنجان}} و [[پیام نور بیلیم‌یوردو|پیام نور]] کیمی بیلیم‌یوردلاریندا آز قالا سگگیز ماگیستر و دوکتورا دیسسئرتاسیاسی اوْنون شعرینین مۆختلیف یؤنلرینی، او جۆمله‌دن اؤنه چیخارما (برجسته‌سازی)، معشوقون سیماسی، ایکی‌لی قارشیلاشمالار، اقلیم عونصورلری و یئرلی‌چیلیک، طنز و {{Interlanguage link|قروتئسک|fa|گروتسک}}، و پوست‌مودرنیست اؤغه‌لری اینجه‌له‌میشدیر.&lt;ref name=&quot;khazaei1389&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Sara Khazaei|script-title=fa:برجسته‌سازی در اشعار علی باباچاهی|trans-title=Foregrounding in the poems of Ali Babachahi (master's thesis, Arak University, 2010)|url=https://elmnet.ir/doc/10517906-53213|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bazzi1392&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Tahereh Bazzi|script-title=fa:سیمای معشوق در اشعار علی باباچاهی|trans-title=The image of the beloved in the poems of Ali Babachahi (master's thesis, University of Zabol, 2013)|url=https://elmnet.ir/doc/10679289-51512|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hashemi1393&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Tahereh Hashemi|script-title=fa:تقابل‌های دوگانه در اشعار علی باباچاهی|trans-title=Binary oppositions in the poems of Ali Babachahi (master's thesis, University of Zabol, 2014)|url=https://elmnet.ir/doc/10845534-14801|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;palash1393&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Mahmoud Palash|script-title=fa:بررسی عناصر اقلیمی و بومی‌گرایی در شعر علی باباچاهی|trans-title=A study of regional elements and localism in the poetry of Ali Babachahi (master's thesis, University of Zabol, 2014)|url=https://elmnet.ir/doc/10765268-11558|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;torabi1394&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Abdolrasoul Torabi|script-title=fa:کاربرد طنز و گونه‌های آن در اشعار علی باباچاهی|trans-title=The use of humour and its forms in the poems of Ali Babachahi (master's thesis, Payame Noor University, Fars province, 2015)|url=https://elmnet.ir/doc/10961206-81101|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;latifnejad1394&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Farrokh Latifnejad Roudsari|script-title=fa:متنیّت در شعر معاصر با تکیه بر اشعار نیما، سپهری، باباچاهی|trans-title=Textuality in contemporary poetry, based on the poems of Nima, Sepehri and Babachahi (doctoral thesis, Ferdowsi University of Mashhad, 2015)|url=https://elmnet.ir/doc/10931151-91402|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;

محمدجلیل بهادری و {{Interlanguage link|حسن ذوالفقاری|fa|حسن ذوالفقاری}} ''زیبایی‌شناسی ادبی'' («ادبی اِستئتیکا») درگیسینده‌کی (۱۳۹۱) بیر مقاله‌ده زامان آردیجیللیغینا لاقئیدلیگی ۱۳۸۰-جی ایللر شعرینین و باباچاهی شعرینین اؤزللیکلریندن ساییمیشلار: اوْنلارین یازدیغینا گؤره، شاعیر مۆختلیف زامان کسیک‌لرینی بیر-بیرینه قاریشدیریر، خطّی اوْلمایان بیر متن یارادیر و تاریخی حادثه‌لری بیان ائدرکن ده بیلرکدن دَییشیکلیک ائدیر؛ اوْنلار بو اؤزللیگی {{Interlanguage link|یاپی‌چیلیقدان سوْنراکی|fa|پساساختارگرایی}} دۆشونرلرین و {{Interlanguage link|ژاک دریدا|fa|ژاک دریدا}}نین گؤروشلریندن آلینمیش ساییرلار.&lt;ref name=&quot;bahadori1391&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Mohammad-Jalil Bahadori|author2=Hassan Zolfaghari|script-title=fa:بررسی توالی زمان در شعر از منظر پساساختارگرایی (با نگاهی به شعر علی باباچاهی)|trans-title=Temporal sequence in poetry from a post-structuralist perspective (with reference to the poetry of Ali Babachahi)|journal=Zibayi-shenasi-ye adabi|issue=13|date=Autumn 2012|url=https://elmnet.ir/doc/339614-26612|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt; ابراهیم محبی و امکداشلاری (۱۳۹۸) کوْقنیتیو اۆسلوبشوناسلیق یاناشماسی ایله «یاپیسال اَیریلیک» و «قاب و مکان» شماسینین قیریلماسینی اوْنون شعرینین اۆسلوب اؤزللیکلریندن ساییمیشلار کی اوْنلارین دئدیگینه گؤره «ریزوم شماسی»نین یارانماسینا گتیریب چیخارمیشدیر؛ اوْنلار عنعنه‌وی اۆسلوبشوناسلیغی بئله شعرلرین تحلیلینده گۆجسوز ساییمیشلار.&lt;ref name=&quot;mohebbi1398&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Ebrahim Mohebbi|author2=Mazaher Nikkhah|author3=Mohammad Hakimazar|script-title=fa:خوانش دو شعر از علی باباچاهی بر اساس نظریهٔ طرح‌واره در سبک‌شناسی شناختی|trans-title=A reading of two poems by Ali Babachahi based on schema theory in cognitive stylistics|journal=She'r-pazhuhi (Bustan-e adab)|issue=3|date=Autumn 2019|url=https://elmnet.ir/doc/2137426-9252|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt; محمدامین احسانی اصطهباناتی و محمدرضا صرفی (۱۴۰۰) باباچاهی‌نی «ایراندا پوست‌مودرنیزمین ان قاباقجیل تمثیلچیلریندن بیری» آدلاندیرمیش و اوْنون شعرینده نحودن قاچیش، دیلین پریشان یاپیسی، عاغیلدان قاچیش و بوتؤولوک و قطعیتین اوْلماماسی کیمی اؤغه‌لری اینجه‌له‌میشلر.&lt;ref name=&quot;ehsani1400&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Mohammad-Amin Ehsani Estahbanati|author2=Mohammad-Reza Sarfi|script-title=fa:باباچاهی و مؤلفه‌های زبانی شعر پست مدرن|trans-title=Babachahi and the linguistic components of postmodern poetry|journal=Motale'at-e balaghi (Journal of Linguistic and Rhetorical Studies)|volume=12|issue=23|pages=7–36|date=Spring 2021|url=https://elmnet.ir/doc/2361896-42341|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt; {{Interlanguage link|بهزاد خواجات|fa|بهزاد خواجات}} (۱۴۰۰) دا اوْنون بیر شعرینی {{Interlanguage link|ژیل دلوز|fa|ژیل دلوز}}ون ریزوماتیک نظریه‌سی اساسیندا {{Interlanguage link|محمد شمس لنگرودی|fa|محمد شمس لنگرودی}}نین بیر شعری ایله موقاییسه ائده‌رک، باباچاهی‌نی پوست‌مودرنیست شعرین، شمس لنگرودی‌نی ایسه «ساده‌یازیچیلیق» آدلانان آخیمین تمثیلچیسی کیمی تانیتمیشدیر.&lt;ref name=&quot;khajat1400&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Behzad Khajat|script-title=fa:بررسی تطبیقی یک شعر از علی باباچاهی و شمس لنگرودی بر اساس نظریهٔ ریزوماتیک ژیل دلوز|trans-title=A comparative study of a poem by Ali Babachahi and one by Shams Langeroodi based on Gilles Deleuze's rhizomatic theory|journal=Ghand-e parsi|volume=4|issue=13|date=Winter 2021–2022|url=https://elmnet.ir/doc/2660109-44164|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;

علی محمدی و طاهره قاسمی (۱۴۰۱) اوْنون شعرلرینین باشلیقلارینی اینجه‌له‌یه‌رک، شاعیرلیک یوْلونو باشلانغیجدا [[نیما یوشیج|نیما]]دان و رئالیزمدن تأثیرلنمه‌سیندن ''نم‌نم بارانم'' و ''عقل عذابم می‌دهد'' («عاغیل منه عذاب وئریر») ایله پوست‌مودرن شعره گیریشینه قدر ایزله‌میشلر.&lt;ref name=&quot;mohammadi1401&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Ali Mohammadi|author2=Tahereh Ghassemi|script-title=fa:بررسی «عنوان» در سروده‌های علی باباچاهی از رئالیسم تا پست مدرنیسم|trans-title=The &quot;title&quot; in the poems of Ali Babachahi, from realism to postmodernism|journal=Tafsir va tahlil-e motun-e zaban va adabiyat-e farsi (Dehkhoda)|volume=14|issue=51|date=Spring 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2624292-3841|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt; روناک جوهرزاده و امکداشلاری (۱۴۰۱) ائینی ایکی توپلودا قطعیتسیزلیک، «دئییلمه‌ینی اوْخوما» (سپیدخوانی)، «مۆلّیفین اؤلومو» و تناقض کیمی اؤغه‌لری تئز-تئز راست گلینن ساییمیش و بو جۆر شعرین ضعیف و گۆجلو یؤنلرینی دیل، مضمون و ادبی اۆچ سویه‌ده اینجه‌له‌میشلر.&lt;ref name=&quot;joharzadeh1401&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Ronak Joharzadeh|author2=Shahrokh Hekmat|author3=Majid Azizi|script-title=fa:تحلیل زیبایی‌شناختی نمودهای پست‌مدرنیستی در دو مجموعهٔ «نم‌نم بارانم» و «عقل عذابم می‌دهد» از علی باباچاهی|trans-title=An aesthetic analysis of postmodernist manifestations in two collections by Ali Babachahi|journal=Zibayi-shenasi-ye adabi|volume=13|issue=53|date=Autumn 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2473309-42931|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt; ذکیه محمدلو و امکداشلارینین (۱۴۰۱) آراشدیرماسینین نتیجه‌سینه گؤره، {{Interlanguage link|تشبیه|fa|تشبیه}} باباچاهی شعرینده معنا نورمادان قاچیشینین ان گئنیش نؤوعودور و {{Interlanguage link|ایستعاره|fa|استعاره}} اوْندا داها آز ایشله‌نیر.&lt;ref name=&quot;mohammadlou1401&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Zakieh Mohammadlou|author2=Barat Mohammadi|author3=Seyfeddin Abbarin|script-title=fa:بررسی و نقد و تحلیل گونه‌های هنجارگریزی معنایی در شعر علی باباچاهی|trans-title=A study, critique and analysis of the forms of semantic deviation in the poetry of Ali Babachahi|journal=Zibayi-shenasi-ye adabi|volume=13|issue=52|date=Summer 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2603363-43427|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt; محبوبه شیرگردون (۱۴۰۱) دا اوْنون یئددی توپلوسونو اینجه‌له‌یه‌رک، شعرینی داها چوْخ توصیف و تشبیهه دایانان، طبیعت عونصورلریندن گئنیش فایدالانان بیر شعر، تکراری ایسه اوْنون ان چوْخ ایشله‌نن بدیعی واسیطه‌سی ساییمیشدیر.&lt;ref name=&quot;shirgardoon1401&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Mahboubeh Shirgardoun|script-title=fa:بررسی جلوه‌های زیبایی‌شناسی در اشعار علی باباچاهی (مورد مطالعه: هفت مجموعهٔ شعری)|trans-title=Aesthetic manifestations in the poems of Ali Babachahi (a study of seven collections)|journal=Zibayi-shenasi-ye adabi|volume=13|issue=53|date=Autumn 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2452699-22315|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt; باشقا آراشدیرمالار دا «پسینگاهی ۲» شعرینی {{Interlanguage link|جوغرافی تنقید|fa|نقد جغرافیایی}} و میشل کولوْنون «اۆفۆق یاپیسی» نظریه‌سی باخیمیندان&lt;ref name=&quot;alivand1401&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Mehran Alivand|author2=Kazem Dezfoulian|author3=Ghodratollah Taheri|script-title=fa:تحلیل منظرهٔ غروب در شعر «پسینگاهی ۲» از علی باباچاهی با توجه به نظریهٔ ساختار افق میشل کولو|trans-title=An analysis of the sunset landscape in the poem &quot;Pasingahi 2&quot; by Ali Babachahi in the light of Michel Collot's theory of the structure of the horizon|journal=Adabiyat-e parsi-ye mo'aser|volume=12|issue=1|date=Spring–Summer 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2567599-17941|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt; و «دوری و...» شعرینی پاول ورثین «متن دۆنیالاری» نظریه‌سی اساسیندا تحلیل ائتمیشلر؛&lt;ref name=&quot;latifnejad1401&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Farrokh Latifnejad Roudsari|script-title=fa:تأثیر جهان اشاری در تشخیص جهان معرفتی شعر «دوری و...» اثر باباچاهی بر پایهٔ نظریهٔ بوطیقای شناختی جهان‌های متن پل ورث|trans-title=The role of the deictic world in identifying the epistemic world of the poem &quot;Duri va...&quot; by Babachahi, based on Paul Werth's cognitive poetics of text worlds|journal=Naghd va nazariyeh-ye adabi|volume=7|issue=2|date=2022–2023|url=https://elmnet.ir/doc/2758469-66312|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt; اوْنون شعری هم‌چنین {{Interlanguage link|کیومرث منشی‌زاده|fa|کیومرث منشی‌زاده}}نین شعری ایله یاناشی جئفری لیچین مودئلی اساسیندا اینجه‌لنمیشدیر.&lt;ref name=&quot;hosseinalizadeh1403&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Asieh Hosseinalizadeh|author2=Hanieh Sadri Majd|author3=Shahparak Farahbakhsh Esfahan|script-title=fa:نقد فرمالیستی اشعار کیومرث منشی‌زاده و علی باباچاهی بر مبنای الگوی جفری لیچ|trans-title=A formalist critique of the poems of Kiumars Monshizadeh and Ali Babachahi based on Geoffrey Leech's model|journal=Ganjineh-ye zaban va adabiyat-e farsi|volume=2|issue=1|date=Spring 2024|url=https://elmnet.ir/doc/2976965-46162|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;

لیلا امینی، شهین اوجاق علیزاده و سیده ماندانا هاشمی اصفهانی ''مطالعات هنر اسلامی'' («ایسلام صنعتی آراشدیرمالاری») اۆچ‌آیلیق درگیسینده‌کی (۱۴۰۳) بیر مقاله‌ده باباچاهی‌نی و [[رضا براهنی]]نی {{Interlanguage link|۱۳۷۰-جی ایللرین|fa|شعر فارسی دهه هفتاد}} سئچکین شاعیرلریندن ساییمیش و [[پوست‌مودرنیزم]]ین گؤسترگه‌لریندن بیری کیمی «چوْخ‌سسلی‌لیک»ی هر ایکیسینین شعرینده اینجه‌له‌میشلر. بو آراشدیرمانین نتیجه‌سینه گؤره، اوْنلارین شعرینده چوْخ‌سسلی‌لیک وزن و موسیقی، دیل فرقلری و رسمی و دانیشیق لحنی آراسینداکی فرق، «ساچیلمیش یازی» و «دلی‌جه‌سینه یازی»، و شیزوفرنیک شخصیتین وارلیغی یوْلویلا یارانیر و «تک‌سسلی‌لیک ایستیبدادیندان قاچیش»ا، روایت قیریلماسینا و شاقولی محورون و موضوع بیرلیگینین اینکارینا گتیریب چیخاریر.&lt;ref name=&quot;amini1403a&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Leila Amini|author2=Shahin Ojagh Alizadeh|author3=Seyyedeh Mandana Hashemi Esfahani|script-title=fa:چندصدایی در اشعار علی باباچاهی و رضا براهنی در تطبیق با تشبیه در هنرهای تجسمی معاصر|trans-title=Polyphony in the poems of Ali Babachahi and Reza Baraheni compared with simile in contemporary visual arts|journal=Motale'at-e honar-e eslami|volume=21|issue=54|date=Summer 2024|url=https://elmnet.ir/doc/2914597-59881|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt; ائینی آراشدیرماچیلار ''سبک‌شناسی نظم و نثر فارسی'' («فارس نظم و نثرینین اۆسلوبشوناسلیغی»، اسفند ۱۴۰۳) درگیسینده‌کی باشقا بیر مقاله‌ده «ساچیلمیش شعر»ی – کی اوْنلارین دئدیگینه گؤره دریدانین «ساچیلما» (dissemination) نظریه‌سیندن آلینمیش و ۱۳۷۰-جی ایللرین شعرینده اوْخونوشدان متن اۆره‌تیمینه قدر یاییلمیشدیر – باباچاهی‌نین شعرینده اینجه‌له‌میش و چوْخ‌سسلی‌لیگی، دئییلمه‌ینی اوْخومانی و اوْخوجونون ایشتیراکینی، دیل پریشانلیغینی و دلی‌جه‌سینه یازینی، طنز و پارودینی، زامان قاریشیقلیغینی، عاشیق و معشوقون چوْخ‌اۆزلو سیماسینی و {{Interlanguage link|متنلرآراسیلیق|fa|بینامتنیت}}ی اوْنون شعرینده بو شعر نؤوعونون ان اؤنملی اؤغه‌لری کیمی سیرالامیشلار. اوْنلارین یازدیغینا گؤره، باباچاهی شاعیرلیگینین «دؤردونجو دؤورو»نون شعرلرینین چوْخوندا سؤزلرین و آنلاییشلارین بیر حیصّه‌سینی، دوْلاییسی یا آچیق شکیلده، قدیم متنلردن، تصنیفلردن، ماهنی‌لاردان و خالق آتالار سؤزلریندن آلمیشدیر.&lt;ref name=&quot;amini1403b&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Leila Amini|author2=Shahin Ojagh Alizadeh|author3=Seyyedeh Mandana Hashemi|script-title=fa:بررسی شعر افشانشی در دهه هفتاد با تکیه بر اشعار علی باباچاهی|trans-title=Disseminative poetry in the 1990s, with reference to the poems of Ali Babachahi|journal=Sabk-shenasi-ye nazm va nasr-e farsi (Bahar-e adab)|volume=17|issue=106|date=February–March 2025|url=https://elmnet.ir/doc/2878295-19912|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;

آکادئمیک آراشدیرمالاردان علاوه، باباچاهی‌نین شعری حاقیندا بیر نئچه مۆستقیل کیتاب دا یاییملانمیشدیر؛ او جۆمله‌دن: نسرین مظفری و مرضیه نوروزی‌نین اوْنون شعرینی {{Interlanguage link|منوچهر آتشی|fa|منوچهر آتشی}}نین شعری ایله یاناشی اینجه‌له‌ین ''رام و نارام: آتشی - باباچاهی'' («اوْیرَشمیش و اوْیرَشمه‌میش: آتشی – باباچاهی») کیتابی،&lt;ref name=&quot;ramnaram1397&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Nasrin Mozaffari and Marzieh Nowruzi|script-title=fa:رام و نارام: آتشی - باباچاهی|trans-title=Tame and untamed: Atashi – Babachahi (book, Shalak, 2018)|url=https://elmnet.ir/doc/31529018-66187|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt; ابراهیم محبی‌نین اوْنون و {{Interlanguage link|عباس صفاری|fa|عباس صفاری}}نین شعر اۆسلوبو حاقینداکی ''به سمت چهره‌های مختلفی'' («فرقلی سیمالارا دوغرو») کیتابی،&lt;ref name=&quot;mohebbibook1400&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Ebrahim Mohebbi|script-title=fa:به سمت چهره‌های مختلفی: تحلیل سبکی اشعار علی باباچاهی و عباس صفاری بر اساس نظریهٔ شناختی|trans-title=Towards different faces: a stylistic analysis of the poems of Ali Babachahi and Abbas Saffari based on cognitive theory (book, Patizeh, 2021)|url=https://elmnet.ir/doc/32033952-2742|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt; حسین باقری‌نین اوْنون ۱۳۹۰-جی ایللرده‌کی اوْن شعر توپلوسوندا «یاپی‌سؤکوم» حاقینداکی ''برخورد منقار پرنده به لالهٔ گوش'' («قوش دیمدیگینین قولاق مَمه‌سینه توْققوشماسی») کیتابی،&lt;ref name=&quot;bagheribook1402&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Hossein Bagheri|script-title=fa:برخورد منقار پرنده به لالهٔ گوش: شالوده‌شکنی در اشعار علی باباچاهی (ده مجموعه شعر منتشرشدهٔ دههٔ نود شمسی)|trans-title=The bird's beak striking the earlobe: deconstruction in the poems of Ali Babachahi (book, Patizeh, 2023)|url=https://elmnet.ir/doc/32142092-1181|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt; و جاوید تکاورانین ''گسست‌ها و پیوست‌های روایی در اشعار علی باباچاهی'' («علی باباچاهی‌نین شعرلرینده روایت قیریلمالاری و باغلانتیلاری») کیتابی.&lt;ref name=&quot;takavaran1403&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Javid Takavaran|script-title=fa:گسست‌ها و پیوست‌های روایی در اشعار علی باباچاهی (از نم‌نم بارانم تا آئورا و دیگران من)|trans-title=Narrative ruptures and continuities in the poems of Ali Babachahi (book, Kherad-e Javid, 2024)|url=https://elmnet.ir/doc/31969986-1011|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;

== اؤدوللر و آنما مراسیملری ==
* بیرینجی {{Interlanguage link|احمد شاملو شعر اؤدولو|fa|جایزه شعر احمد شاملو}}نون (۱۳۹۴) اورتاق قازانانی، ''{{Interlanguage link|این کشتی پر اسرار|fa|این کشتی پراسرار}}'' (نگاه یاییم‌ائوی، ۱۳۹۳) توپلوسو اۆچۆن، محمد شمس لنگرودی‌نین ''{{Interlanguage link|منظومه بازگشت و اشعار دیگر|fa|منظومه‌ی بازگشت و اشعار دیگر}}'' کیتابی ایله بیرلیکده. بو اؤدولون وئریلمه مراسیمی ۱۸ دی ۱۳۹۴-ده احمد شاملونون ائوینده کئچیریلدی.&lt;ref name=&quot;zamaneh2016&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;khabar&quot; /&gt;
* آنما مراسیمی (۲۴ اسفند ۱۳۹۰): مایا ادبی قروپو تهرانین «خانهٔ مشق» مدنیت ائوینده باباچاهی‌نی آنماق اۆچۆن بیر مراسیم کئچیردی و ''{{Interlanguage link|این قیافه مشکوک|fa|این قیافه مشکوک}}'' سندلی فیلمی ایلک دفعه بو مراسیمده گؤستریلدی.&lt;ref name=&quot;ibna2012&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:مراسم نکوداشت علی باباچاهی برگزار می‌شود|trans-title=A tribute ceremony for Ali Babachahi to be held|url=http://www.ibna.ir/fa/doc/naghli/132285/|website=Iran Book News Agency|date=11 March 2012|access-date=1 October 2026}}&lt;/ref&gt;

== اثرلری ==
ایران یازیچیلار کانونونون بیان‌نامه‌سینه گؤره، باباچاهی‌دن ۲۷ مۆستقیل شعر توپلوسو، ادبی تنقید و نظریه ساحه‌سینده یئددی کیتاب و بئش آراشدیرما کیتابی یاییملانمیشدیر.&lt;ref name=&quot;kanoon&quot; /&gt; ''خبرآنلاین'' اوْنون کیتابلارینین سایینی ۳۵ جیلددن آرتیق گؤسترمیشدیر.&lt;ref name=&quot;khabar&quot; /&gt;

=== شعر توپلولاری ===
آشاغیداکی لیست خبر قایناقلارینا&lt;ref name=&quot;ie-obit&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;tabnak&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt; دایاناراق حاضیرلانمیشدیر:
* ''در بی‌تکیه‌گاهی'' («دایاقسیزلیقدا»، ۱۳۴۶)
* ''جهان و روشنایی‌های غمناک'' («دۆنیا و غم‌لی ایشیقلار»، ۱۳۴۹)
* ''از نسل آفتاب'' («گۆنشین نسلیندن»، ۱۳۵۳؛ میلّی کیتابخانادا قئیده آلینان ایل: ۱۳۵۲) – مهرداد، رز&lt;ref name=&quot;nlai851887&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:از نسل آفتاب / علی باباچاهی|trans-title=Az nasl-e aftab / Ali Babachahi (catalogue record)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/851887|publisher=National Library and Archives of Iran|access-date=3 October 2026}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* ''صدای شن'' («قومون سسی»، ۱۳۵۶) – ابن‌سینا، [[تبریز]]
* ''جشن جنون'' («دلیلیک بایرامی»، ۱۳۵۹)
* ''از خاک‌مان آفتاب برمی‌آید'' («تورپاغیمیزدان گۆنش دوغور»، ۱۳۶۰) – بهنام، تبریز
* ''آوای دریامردان'' («دنیز اَرلرینین سسی»، ۱۳۶۸) – عصر جدید&lt;ref name=&quot;nlai576639&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:آوای دریامردان / علی باباچاهی|trans-title=Ava-ye darya-mardan / Ali Babachahi (catalogue record)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/576639|publisher=National Library and Archives of Iran|access-date=3 October 2026}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* ''گزینهٔ اشعار'' («سئچیلمیش شعرلر»، ۱۳۶۹، ویس؛ ایکینجی چاپ ۱۳۷۲، درسا)
* ''نم‌نم بارانم'' («من چیسکینم»، ۱۳۷۵، دارینوش؛ ایکینجی چاپ، {{Interlanguage link|چشمه یاییم‌ائوی|fa|نشر چشمه}}) {{ISBN|9786002290816}}&lt;ref name=&quot;ik9056&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:نم‌نم بارانم|trans-title=Nam-nam-e baranam (Nashr-e Cheshmeh, 2nd ed., 1390/2011, 183 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9056-nam-nam-baranam|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''منزل‌های دریا بی‌نشان است'' («دنیزین منزیللری نیشانسیزدیر»، ۱۳۷۶، تکاپو؛ یئنی چاپ ۱۴۰۰، پاتیزه) {{ISBN|9786229567203}}&lt;ref name=&quot;ik97600&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:منزل‌های دریا بی‌نشان است|trans-title=Manzel-ha-ye darya bi-neshan ast (Patizeh, 1400/2021, 114 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/97600-manzelhaye-darya-bi-neshan-ast|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''عقل عذابم می‌دهد'' («عاغیل منه عذاب وئریر»، ۱۳۷۹، همراه؛ ایکینجی چاپ ۱۳۹۲، زاوش) {{ISBN|9786006846095}}&lt;ref name=&quot;ik9066&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:عقل عذابم می‌دهد|trans-title=Aghl azabam mi-dahad (Zavosh, 2nd ed., 1392/2013, 235 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9066-reason-hurts-me|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''قیافه‌ام که خیلی مشکوک است'' («سیفتیم کی چوْخ شۆبهه‌لیدیر»، ۱۳۸۱) – نوید شیراز و راشین
* ''رفته بودم به صید نهنگ'' («بالینا اوْوونا گئتمیشدیم»، ۱۳۸۲) – پاندا، [[مشهد]]
* ''گزینهٔ اشعار'' («سئچیلمیش شعرلر»، ۱۳۸۳؛ دؤردونجو چاپ ۱۳۹۱) – {{Interlanguage link|مروارید یاییم‌ائوی|fa|انتشارات مروارید}} {{ISBN|9789641911982}}&lt;ref name=&quot;ik9099&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:گزینه اشعار علی باباچاهی|trans-title=Gozineh-ye ash'ar-e Ali Babachahi (Morvarid, 4th ed., 1391/2012, 225 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9099-collected-poems|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''پیکاسو در آب‌های خلیج فارس'' («پیکاسو خلیج فارسین سولاریندا»، ۱۳۸۸؛ ایکینجی چاپ ۱۳۹۰) – {{Interlanguage link|ثالث یاییم‌ائوی|fa|نشر ثالث}} {{ISBN|9789643803100}}&lt;ref name=&quot;ik9095&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:پیکاسو در آب‌های خلیج فارس|trans-title=Picasso dar ab-ha-ye Khalij-e Fars (Sales, 2nd ed., 1390/2011, 164 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9095-picaso-in-the-waters-of-the-persian-gulf|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''فقط از پریان دریایی زخم زبان نمی‌خورد'' («یالنیز دنیز پری‌لریندن دیل یاراسی یئمیر»، ۱۳۸۸) – نوید شیراز
* ''گل باران هزارروزه'' («مین گۆنلۆک گۆل یاغیشی»، ۱۳۹۰؛ ایکینجی چاپ ۱۳۹۳) – مروارید {{ISBN|9789641911357}}&lt;ref name=&quot;ik9098&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:گل باران هزار روزه|trans-title=Gol-baran-e hezar-ruzeh (Morvarid, 2nd ed., 1393/2014, 160 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9098-golbaran-hezar-rozeh|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''هوش و حواس گل شب‌بو برای من کافی‌ست'' («شب‌بو گۆلونون عاغلی-هوشو منه بس‌دیر»، ۱۳۹۱) – ثالث {{ISBN|9789643807832}}&lt;ref name=&quot;ik9097&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:هوش و حواس گل شب‌بو برای من کافی‌ست|trans-title=Hush-o havas-e gol-e shab-bu bara-ye man kafi-st (Sales, 1395/2016, 224 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9097-collected-poems|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''دنیا اشتباه می‌کند'' («دۆنیا سهو ائدیر»، ۱۳۹۱) – زاوش {{ISBN|9786009093991}}&lt;ref name=&quot;ik9064&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:دنیا اشتباه می‌کند|trans-title=Donya eshtebah mi-konad (Zavosh, 1391/2012, 216 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9064-the-world-is-wrong|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''بیا گوش‌ماهی جمع کنیم'' («گل، بالیق‌قولاغی ییغاق»، قیسا شعرلر، ۱۳۹۱) – ثالث {{ISBN|9789643808563}}&lt;ref name=&quot;ik9075&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:بیا گوش‌ماهی جمع کنیم|trans-title=Bia gush-mahi jam' konim (Sales, 1392/2013, 96 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9075-bia-goshmahi-jam-konim|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''به شیوهٔ خودشان عاشق می‌شوند'' («اؤز اۆسلوبلاری ایله عاشیق اوْلورلار»، سئوگی شعرلری، ۱۳۹۱) – مروارید {{ISBN|9789641912118}}&lt;ref name=&quot;ik9071&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:به شیوهٔ خودشان عاشق می‌شوند|trans-title=Be shiveh-ye khodeshan ashegh mi-shavand (Morvarid, 1394/2015, 229 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9071-they-fall-in-love-in-their-own-way|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''باغ انار از این‌طرف است'' («نار باغی بو طرفده‌دیر»، ۱۳۹۰–۱۳۹۱ شعرلری؛ ۱۳۹۲) – {{Interlanguage link|نگاه یاییم‌ائوی|fa|انتشارات نگاه}} {{ISBN|9789643517700}}&lt;ref name=&quot;ik9052&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:باغ انار از این طرف است|trans-title=Bagh-e anar az in taraf ast (Negah, 1392/2013, 136 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9052-the-pomegranate-garden-is-on-this-side|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nlai2894290&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:باغ انار از این طرف است (۱۳۹۰–۱۳۹۱) / علی باباچاهی|trans-title=Bagh-e anar az in taraf ast (1390–1391) / Ali Babachahi (catalogue record)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/2894290|publisher=National Library and Archives of Iran|access-date=3 October 2026}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* ''در غارهای پر از نرگس'' («نرگیزله دوْلو ماغارالاردا»، ۱۳۹۲) – نگاه {{ISBN|9789643518455}}&lt;ref name=&quot;ik9054&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:در غارهای پر از نرگس|trans-title=Dar ghar-ha-ye por az narges (Negah, 1392/2013, 175 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9054-in-the-caves-full-of-narcissus|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''مجموعهٔ اشعار'' («شعرلر مجموعه‌سی»، بیرینجی جیلد، ۱۳۹۲؛ ایکینجی چاپ ۱۴۰۰، ۱۰۵۶ صحیفه) – نگاه {{ISBN|9789643518356}}؛ ''در بی‌تکیه‌گاهی''، ''جهان و روشنایی‌های غمناک''، ''از نسل آفتاب''، ''صدای شن''، ''از خاک‌مان آفتاب برمی‌آید''، ''آوای دریامردان''، ''با گل نارنج''، ''منزل‌های دریا بی‌نشان است''، ''نم‌نم بارانم''، ''عقل عذابم می‌دهد''، ''قیافه‌ام که خیلی مشکوک است''، ''رفته بودم به صید نهنگ'' و ''غرقی‌ها'' دفترلرینی احتیوا ائدیر&lt;ref name=&quot;ik9053&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:مجموعه اشعار علی باباچاهی|trans-title=Majmu'eh-ye ash'ar-e Ali Babachahi (Negah, 2nd ed., 1400/2021, 1,056 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9053-collected-poems|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''{{Interlanguage link|این کشتی پر اسرار|fa|این کشتی پراسرار}}'' («بو سیرلی گمی»، ۱۳۹۳) – نگاه {{ISBN|9789643518721}}&lt;ref name=&quot;ik9055&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:این کشتی پر اسرار|trans-title=In kashti-ye por-asrar (Negah, 1393/2014, 176 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9055-this-mysterious-ship|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nlai3268693&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:این کشتی پر اسرار / علی باباچاهی|trans-title=In kashti-ye por-asrar / Ali Babachahi (catalogue record)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3268693|publisher=National Library and Archives of Iran|access-date=3 October 2026}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* ''اتاق بر آب راه می‌روم'' («اوتاق، سو اۆستونده یئرییرم»، ۱۳۹۴) – سرزمین اهورایی {{ISBN|9786006792408}}&lt;ref name=&quot;ik9068&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:اتاق بر آب راه می‌روم|trans-title=Otagh bar ab rah mi-ravam (Sarzamin-e Ahurayi, 1394/2015, 116 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9068-otagh-bar-abrah-miravam|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nlai3752248&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:اتاق بر آب راه می‌روم / علی باباچاهی|trans-title=Otagh bar ab rah mi-ravam / Ali Babachahi (catalogue record)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3752248|publisher=National Library and Archives of Iran|access-date=3 October 2026}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* ''قشنگی دنیا به همین است'' («دۆنیانین گؤزل‌لیگی بوندادیر»، ۱۳۹۵) – دریچه {{ISBN|9789648072143}}&lt;ref name=&quot;ik9057&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:قشنگی دنیا به همین است|trans-title=Ghashangi-ye donya be hamin ast (Dariche, 1395/2016, 152 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9057-collected-poems|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''آدم‌ها در غروب اسم ندارند'' («آداملارین گۆن باتاندا آدی یوْخدور»، ۱۳۹۵) – نگاه {{ISBN|9786003761247}}&lt;ref name=&quot;ik17709&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:آدم‌ها در غروب اسم ندارند|trans-title=Adam-ha dar ghorub esm nadarand (Negah, 1395/2016, 152 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/17709-people-have-no-name-at-sunset|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nlai4173916&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:آدم‌ها در غروب اسم ندارند / علی باباچاهی|trans-title=Adam-ha dar ghorub esm nadarand / Ali Babachahi (catalogue record)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/4173916|publisher=National Library and Archives of Iran|access-date=3 October 2026}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* ''آئورا و دیگران من'' («آئورا و منیم باشقالاریم»، ۱۳۹۵) – پاتیزه {{ISBN|9786009618415}}&lt;ref name=&quot;ik81299&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:آئورا و دیگران من|trans-title=Aura va digaran-e man (Patizeh, 1395/2016, 122 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/81299-aoura-va-digarane-man|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nlai4257719&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:آئورا و دیگران من / علی باباچاهی|trans-title=Aura va digaran-e man / Ali Babachahi (catalogue record)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/4257719|publisher=National Library and Archives of Iran|access-date=3 October 2026}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* ''این کتاب هم آدم است! عاشق می‌شود'' («بو کیتاب دا اینساندیر! عاشیق اوْلور»، ۱۳۹۷؛ میلّی کیتابخانادا قئیده آلینان ایل: ۱۳۹۶) – سرزمین اهورایی {{ISBN|9786006792910}}&lt;ref name=&quot;ik20683&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:این کتاب هم آدم است! عاشق می‌شود|trans-title=In ketab ham adam ast! Ashegh mi-shavad (Sarzamin-e Ahurayi, 1397/2018, 131 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/20683-in-ketab-ham-adam-ast|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nlai4651802&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:این کتاب هم آدم است عاشق می‌شود / علی باباچاهی|trans-title=In ketab ham adam ast, ashegh mi-shavad / Ali Babachahi (catalogue record)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/4651802|publisher=National Library and Archives of Iran|access-date=3 October 2026}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* ''ژوزف تو مرخصی!'' («ژوزف، سن گئده بیلرسن!»؛ شاعیرین بۆتون دفترلریندن اؤزونون سئچدیگی شعرلر، «اجتماعی اؤغه‌نین ائیلمی» آدلی بیر متنله بیرلیکده؛ ۱۳۹۷، ۲۷۴ صحیفه) – مانیاهنر {{ISBN|9786008975083}}&lt;ref name=&quot;ibna1398&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ik17707&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:ژوزف تو مرخصی!|trans-title=Joseph, to morakhkhasi! (Mania Honar, 1397/2018, 274 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/17707-joseph|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''جهان متوجه شد (شعرهای اعتراض)'' («دۆنیا آنلادی (اعتیراض شعرلری)»، بیرینجی چاپ ۱۴۰۱) – آفتاب یاییم‌ائوی، [[نوروژ]] {{ISBN|978-1-4709-0021-2}}&lt;ref name=&quot;aftab&quot; /&gt;

کتاب هرمز یاییم‌ائوی ۱۴۰۳-ده ''در بی‌تکیه‌گاهی'' ({{ISBN|9786228365534}})&lt;ref name=&quot;hormoz&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:در بی‌تکیه‌گاهی (شاعر: علی باباچاهی، انتشارات کتاب هرمز، ۱۴۰۳)|trans-title=Dar bi-tekyegahi (poet: Ali Babachahi, Ketab-e Hormoz, 1403/2024)|url=https://elmnet.ir/doc/31883063-2521|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt; و ''عقل عذابم می‌دهد''&lt;ref name=&quot;hormoz2&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:عقل عذابم می‌دهد (شاعر: علی باباچاهی، انتشارات کتاب هرمز، ۱۴۰۳)|trans-title=Aghl azabam mi-dahad (poet: Ali Babachahi, Ketab-e Hormoz, 1403/2024)|url=https://elmnet.ir/doc/31965239-81791|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt; کیتابلارینی یئنیدن یاییملادی و ۱۴۰۴-ده عبدالله سلیمانی‌نین چالیشماسی ایله ''در غارهای نرگسی'' («نرگیزلی ماغارالاردا») آدلی بیر کیتابینی دا ({{ISBN|9786228365824}}) چاپ ائتدی.&lt;ref name=&quot;hormoz3&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:در غارهای نرگسی (شاعر: علی باباچاهی، به اهتمام عبدالله سلیمانی، انتشارات کتاب هرمز، ۱۴۰۴)|trans-title=Dar ghar-ha-ye nargesi (poet: Ali Babachahi, edited by Abdollah Soleimani, Ketab-e Hormoz, 1404/2025)|url=https://elmnet.ir/doc/32288124-60289|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;

=== اوشاق شعری ===
* ''سوغات بهار: یک شعر بلند برای کودکان و نوجوانان'' («باهار سوْوقاتی: اوشاقلار و یئنی‌یئتمه‌لر اۆچۆن اوزون بیر شعر»، تبریز؛ میلّی کیتابخانادا قئیده آلینان ایل: ۱۳۳۷)&lt;ref&gt;{{cite web|language=fa|script-title=fa:سوغات بهار: یک شعر بلند برای کودکان و نوجوانان / علی باباچاهی|trans-title=Soghat-e bahar: a long poem for children and young people / Ali Babachahi (catalogue record)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/861843|publisher=National Library and Archives of Iran|access-date=1 October 2026|archive-date=2020-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200125195855/http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/861843|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200125195855/http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/861843|archivedate=2020-01-25|title=archive copy|accessdate=2026-10-03}}&lt;/ref&gt;
* ''چه کسی درِ قفس را باز کرد؟'' («قفسین قاپیسینی کیم آچدی؟»، ۱۳۵۶) – ابن‌سینا، تبریز&lt;ref name=&quot;ibna2012&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;khabar&quot; /&gt;

=== ادبی تنقید و نظریه ===
بو لیستین قایناقلاری:&lt;ref name=&quot;kanoon&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ibna2012&quot; /&gt;
* ''گزاره‌های منفرد'' («تک-تک حؤکملر»، بوگونکو ایران شعرینین تنقیدی اینجه‌له‌مه‌سی)، ۱-جی جیلد (۱۳۷۶، نارنج)؛ ۲-جی جیلد (۱۳۸۰، سپنتا)؛ اۆچ جیلدلیک چاپ (۱۳۸۹، دیبایه؛ {{ISBN|9789649961545}})&lt;ref name=&quot;ik9094&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:گزاره‌های منفرد، سه جلد|trans-title=Gozareh-ha-ye monfared, three volumes (Dibayeh, 1389/2010, 2,384 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9094-single-statements|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''سه دهه شاعران حرفه‌ای'' («پروفئسیونال شاعیرلرین اۆچ اوْن ایلی»، ۱۳۸۱، ۴۸۸ صحیفه) – {{Interlanguage link|ویستار یاییم‌ائوی|fa|انتشارات ویستار}}&lt;ref name=&quot;ik9101&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:سه دهه شاعران حرفه‌ای|trans-title=Se daheh sha'eran-e herfe'i (Vistar, 1381/2002, 488 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9101-se-dahe-shaer-herfeie|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''عاشقانه‌ترین‌ها'' («ان عاشیقانه‌لر»، ۱۳۰۰ ایله ۱۳۸۰ ایللری آراسینداکی شعرلرین سئچمه‌سی و اینجه‌له‌مه‌سی؛ ۱۳۸۴) – ثالث
* ''بیرون پریدن از صف'' («صیرادان بایئیرا آتیلماق»، مۆصاحیبه، تنقید و مقاله؛ مازیار نیستانی‌نین چالیشماسی ایله؛ ۱۳۸۵، مفرغ‌نگار؛ یئنی چاپ ۱۳۹۷، پاتیزه) {{ISBN|9786009618446}}&lt;ref name=&quot;ik97579&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:بیرون پریدن از صف|trans-title=Birun paridan az saf (Patizeh, 1397/2018, 334 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/97579-biroon-paridan-az-saf|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''شعر امروز، زن امروز'' («بوگونکو شعر، بوگونکو قادین»، سئچمه و اینجه‌له‌مه؛ ۱۳۸۶، ۵۲۸ صحیفه) – ویستار&lt;ref name=&quot;ik9100&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:شعر امروز، زن امروز|trans-title=She'r-e emruz, zan-e emruz (Vistar, 1386/2007, 528 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9100-poetry-today-woman-of-today|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''گزاره‌های پیوست'' («باغلی حؤکملر»، فارس دیلینده یئنی شعرین دوخسان ایلی؛ ۱۳۹۳، ۶۲۲ صحیفه) – دیبایه {{ISBN|9789649961750}}&lt;ref name=&quot;ik58674&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:گزاره‌های پیوست|trans-title=Gozareh-ha-ye peyvast (Dibayeh, 1393/2014, 622 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/58674-gozare-haye-peyvast|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''تأملات؛ از صفر'' («دۆشونجه‌لر؛ سیفیردان»، تنقید و مقاله؛ ایکینجی چاپ ۱۳۹۸، ۲۵۵ صحیفه) – نگاه {{ISBN|9786003762176}}؛ باباچاهی‌نین کیتابین تانیتیمیندا یازدیغینا گؤره، کیتابین آدی داها اؤنجه ائینی آدلا بیر ادبی درگیده یاییملانان و سوْنرالار ''بیرون پریدن از صف''ده توپلانان مقاله‌لر سیلسیله‌سیندن آلینمیشدیر، آنجاق او یازیلارین هئچ بیری بو کیتابدا یوْخدور.&lt;ref name=&quot;ik9063&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:تأملات؛ از صفر|trans-title=Ta'ammolat; az sefr (Negah, 2nd ed., 1398/2019, 255 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9063-meditations-from-zero|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;

=== آراشدیرما و سئچمه ===
بو لیستین قایناقلاری:&lt;ref name=&quot;kanoon&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;bbc-obit&quot; /&gt;
* ''شروه‌سرایی در جنوب ایران'' («ایرانین جنوبوندا شروه اوْخوما»، ۱۳۶۹، اقبال لاهوری؛ یئنی چاپ ۱۳۹۶، پاتیزه) {{ISBN|9786009618422}}؛ {{Interlanguage link|شروه|fa|شروه}} حاقیندا بیر آراشدیرما&lt;ref name=&quot;ik97695&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:شروه‌سرایی در جنوب ایران|trans-title=Sharveh-sarayi dar jonub-e Iran (Patizeh, 1396/2017, 306 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/97695-sharveh-saraee|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* {{Interlanguage link|منوچهر شیبانی|fa|منوچهر شیبانی}}نین سئچیلمیش شعرلری (سئچمه و اینجه‌له‌مه؛ ۱۳۷۳) – مروارید
* ''این بانگ دلاویز'' («بو اۆره‌یه یاتان سس»، {{Interlanguage link|فریدون توللی|fa|فریدون توللی}}نین حیاتی و شعری؛ ۱۳۸۰؛ ایکینجی چاپ ۱۳۹۸) – ثالث {{ISBN|9789647230018}}&lt;ref name=&quot;ik17689&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:این بانگ دلاویز|trans-title=In bang-e delaviz (Sales, 2nd ed., 1398/2019, 532 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/17689-selected-poems|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nlai639927&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:این بانگ دلاویز: زندگی و شعر فریدون تولّلی / علی باباچاهی|trans-title=In bang-e delaviz: the life and poetry of Fereydoon Tavallali / Ali Babachahi (catalogue record)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/639927|publisher=National Library and Archives of Iran|access-date=3 October 2026}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nlai6012194&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:این بانگ دلاویز / علی باباچاهی|trans-title=In bang-e delaviz / Ali Babachahi (catalogue record)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/6012194|publisher=National Library and Archives of Iran|access-date=3 October 2026}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* {{Interlanguage link|منوچهر نیستانی|fa|منوچهر نیستانی}}نین سئچیلمیش شعرلری (۱۳۸۴) – مروارید
* ''زیباتری از جنون'' («دلیلیکدن داها گؤزل»، {{Interlanguage link|اسماعیل شاهرودی|fa|اسماعیل شاهرودی}}نین حیاتی و شعری؛ ۱۳۸۷؛ بئشینجی چاپ ۱۴۰۳) – ثالث {{ISBN|9789643803544}}&lt;ref name=&quot;ik17710&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:زیباتری از جنون|trans-title=Zibatar az jonun (Sales, 5th ed., 1403/2024, 328 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/17710-ziba-tari-az-jonoun|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;

=== سئچیلمیش مقاله‌لر ===
* «اۆچۆنجۆ دالغا: بولانیق و آسیلی بیر تعریف»، ''آدینه''، ۲۴-جۆ سایی، خرداد ۱۳۶۷
* «فارس دیلینده یئنی شعرین ۵۷ ایلی»، ''آدینه''، ۲۵-جی سایی، تیر ۱۳۶۷
* «۴۰-جی ایللردن بو گۆنه قدر شعر آخیملاری»، ''آدینه''، ۲۶-جی سایی، مرداد ۱۳۶۷
* «تصویرلرین چکیجیلیگی و سؤزلرین دویغو قاینارلیغی»، ''آدینه''، ۲۸-جی سایی، مهر ۱۳۶۷
* «نیمادان سوْنراکی شعرین محورلری و اؤزللیکلری»، ''کارنامه''، ۴-جۆ سایی، فروردین و اردیبهشت ۱۳۷۸
* «شعر بؤحرانی و اوْندان چیخیش یوْلو»، ''فرهنگ توسعه''، ۴۹-جو سایی، خرداد ۱۳۸۰&lt;ref name=&quot;nlai189097&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:بحران شعر و راه برون رفت از آن / علی باباچاهی|trans-title=The crisis of poetry and the way out of it / Ali Babachahi (catalogue record)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/189097|publisher=National Library and Archives of Iran|access-date=3 October 2026}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* «حافظ و دیل اوْیونلاری کۆلتورو»، ''سالنامهٔ حافظ‌پژوهی'' («حافظ‌شوناسلیق ایل‌لیگی»)، ۶-جی دفتر، ۱۳۸۲
* «معنانین سونسوز گئنیشلیگی»، ''رودکی''، ۲۲-جی سایی، ۱۳۸۷&lt;ref name=&quot;ensani&quot; /&gt;
* «بعضاً شاهزاده‌لر زحمتکئش پرولئتاریادان داها آز عۆقده‌لیدیرلر»، ''{{Interlanguage link|مهرنامه|fa|مهرنامه}}''، ۲۶-جی سایی، آبان ۱۳۹۱&lt;ref name=&quot;mehrnameh1391&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Ali Babachahi|script-title=fa:گاه شاهزاده‌ها از پرولتاریایی زحمتکش کم‌عقده‌ترند (مهرنامه، شمارهٔ ۲۶، آبان ۱۳۹۱)|trans-title=Princes are sometimes less hung-up than the toiling proletariat (Mehrnameh, no. 26, October–November 2012)|url=https://elmnet.ir/doc/876042-10581|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* «{{Interlanguage link|احمدرضا احمدی|fa|احمدرضا احمدی}}نین &quot;خاطراتیم&quot; شعری حاقیندا»، ''برگ هنر''، ۳۲-جی سایی، قیش ۱۴۰۰&lt;ref name=&quot;bargehonar1400&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Ali Babachahi|script-title=fa:دربارهٔ شعر «خاطرات من» احمدرضا احمدی (برگ هنر، شمارهٔ ۳۲، زمستان ۱۴۰۰)|trans-title=On the poem &quot;My Memories&quot; by Ahmadreza Ahmadi (Barg-e honar, no. 32, Winter 2021–2022)|url=https://elmnet.ir/doc/2656982-45112|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;

=== مۆصاحیبه‌لر ===
==== کیتاب شکلینده ====
* ''تاریخ شفاهی ادبیات معاصر ایران'' («چاغداش ایران ادبیاتینین شیفاهی تاریخی»)، ۵-جی جیلد (عبدالله سادات‌مدنی‌نین علی باباچاهی ایله مۆصاحیبه‌سی؛ محمدهاشم اکبریانی‌نین نظارتی ایله؛ ۱۳۸۴) – روزنگار&lt;ref name=&quot;oralhist1384&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی (تهیه‌کننده: عبدالله سادات‌مدنی، زیر نظر محمدهاشم اکبریانی، انتشارات روزنگار، ۱۳۸۴)|trans-title=Ali Babachahi (prepared by Abdollah Sadat-Madani, under the supervision of Mohammad-Hashem Akbariani, Ruznegar, 1384/2005)|url=https://elmnet.ir/doc/31000513-91322|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''دری به اتاق مناقشه'' («تارتیشما اوتاغینا بیر قاپی»، باباچاهی ایله تخمینن ۳۵ ایللیک ادبی فعالیتی بوْیونجا آپاریلمیش مۆصاحیبه‌لرین توپلوسو؛ تخمینن ۵۰۰ صحیفه؛ ۱۳۹۴) – {{Interlanguage link|نگاه یاییم‌ائوی|fa|انتشارات نگاه}} {{ISBN|9786003760547}}&lt;ref name=&quot;isna1394&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی: وضعیت ادبیات اسفناک است|trans-title=Ali Babachahi: the state of literature is deplorable|url=https://www.isna.ir/news/94121710769/|website=ISNA|date=7 March 2016|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ibna1395&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:باباچاهی: «در ستایش مرگ» ساراماگو را در نوروز مطالعه کنید|trans-title=Babachahi: read Saramago's ''Death with Interruptions'' during Nowruz|url=https://www.ibna.ir/news/233294|website=Iran Book News Agency|date=22 March 2016|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;
''بیرون پریدن از صف'' (۱۳۸۵) کیتابی دا تنقید و مقاله‌لردن علاوه، اوْنون بیر نئچه مۆصاحیبه‌سینی احتیوا ائدیر (باخ: [[#ادبی تنقید و نظریه|ادبی تنقید و نظریه]]).

==== درگی و قزئتلرده ====
* «حجم شعری: تاپ گؤرک &quot;حجم&quot;ی تعریف ائتمه‌یه کیم گلیر!» ({{Interlanguage link|شمس آقاجانی|fa|شمس آقاجانی}}، علی باباچاهی، مظفر رؤیایی و یزدان سلحشورون ایشتیراکی ایله دَییرمی ماسا)، ''بایا''، ۴۱-جی سایی، ۱۳۸۵&lt;ref name=&quot;baya1385&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:شعر حجم: حدس بزن چه کسی برای تعریف «حجم» می‌آید! (میزگرد با حضور شمس آقاجانی، علی باباچاهی، مظفر رویایی و یزدان سلحشور) (بایا، شمارهٔ ۴۱، ۱۳۸۵)|trans-title=Volume poetry: guess who's coming to define &quot;volume&quot;! (round table, Baya, no. 41, 1385/2006)|url=https://elmnet.ir/doc/1909011-77179|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* «شعرین بولانیق سویو» (بوگونکو شعرین دورومو حاقیندا علی باباچاهی و {{Interlanguage link|محمد شمس لنگرودی|fa|محمد شمس لنگرودی}}نین دَییرمی ماساسی، بیرینجی بؤلوم)، ''[[شرق (قزئت)|شرق]]''، ۱۸۸۲-جی سایی، ۲۶ آبان ۱۳۹۲، ص ۹&lt;ref name=&quot;shargh1392&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:آب گل‌آلود شعر (میزگرد علی باباچاهی و محمد شمس لنگرودی)|trans-title=The muddy water of poetry (round table between Ali Babachahi and Mohammad Shams Langeroodi)|url=http://www.sharghdaily.ir/1392/08/26/Files/PDF/13920826-1882-98-9.pdf|website=Shargh|date=17 November 2013|page=9|access-date=3 October 2026|archive-date=2013-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20131126055139/http://sharghdaily.ir/1392/08/26/Files/PDF/13920826-1882-98-9.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* «پوست‌مودرنیست اوْلماق منیم یاندیریجی آرزوم دئییل!» ({{Interlanguage link|علی عبداللهی|fa|علی عبداللهی}}نین باباچاهی ایله مۆصاحیبه‌سی)، ''{{Interlanguage link|سینما و ادبیات|fa|سینما و ادبیات}}''، ۳۹-جو سایی، قیش ۱۳۹۲&lt;ref name=&quot;abdollahi1392&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Ali Abdollahi|script-title=fa:پست‌مدرنیست بودن، اشتیاق سوزان من نیست!؛ گفت‌وگو با علی باباچاهی (سینما و ادبیات، شمارهٔ ۳۹، زمستان ۱۳۹۲)|trans-title=Being a postmodernist is not my burning desire! An interview with Ali Babachahi (Cinema va adabiyat, no. 39, Winter 2013–2014)|url=https://elmnet.ir/doc/425707-41498|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;

==== خبر آژانسلاری، سایتلار و دیگر مئدیالاردا ====
* «بوگونکو شاعیرلرین پسیخوْلوْژی درین یاپی‌یا دیقتی بیر نؤوع عیرفاندیر»، ''{{Interlanguage link|مهر خبر آژانسی|fa|خبرگزاری مهر}}''، ۲۵ مهر ۱۳۸۵&lt;ref name=&quot;mehr&quot; /&gt;
* «شاملو بَیه‌نمه‌دیگی شعرلری چاپ ائدیردی / هر آن بو ایمکان وار کی چئوریله‌ک!» (شهاب دارابیانین باباچاهی ایله اوْنون اللی ایللیک شاعیرلیگی حاقیندا مۆصاحیبه‌سی)، ''[[ایبنا]]''، ۱۱ دی ۱۳۹۶&lt;ref name=&quot;ibna1396&quot; /&gt;
* «سوسیال مئدیایا باخیشیم آدینه درگیسی کیمی‌دیر / هله ده آیاقدایام» (یئتمیش یئددینجی دوغوم گۆنو مۆناسیبتیله مۆصاحیبه)، ''ایبنا''، ۲۰ آبان ۱۳۹۸&lt;ref name=&quot;ibna1398&quot; /&gt;
* «بعضی‌لرینین &quot;رؤیایی&quot; شعرلری ایله آرالاری یاخشی دئییلدی» (ندا ولی‌پورون باباچاهی ایله {{Interlanguage link|یدالله رؤیایی|fa|یدالله رؤیایی}} حاقیندا مۆصاحیبه‌سی)، ''{{Interlanguage link|ایسنا|fa|ایسنا}}''، ۲۶ شهریور ۱۴۰۱&lt;ref name=&quot;isna1401&quot; /&gt;
* «علی باباچاهی‌نین چاغداش شعرین یوْلو حاقینداکی روایتی / فرقلی یازماغین جبری» (شیرزاد بسطامی‌نین باباچاهی ایله مۆصاحیبه‌سی؛ ''ایبنا''نین یازدیغینا گؤره ۱۳۹۰-جی ایللرین اوْرتالاریندا [[خورم‌آباد]]دا بیر شعر کونقره‌سینین حاشیه‌سینده آپاریلمیش و اوْنون وفاتیندان سوْنرا یاییملانمیشدیر)، ''ایبنا''، ۷ اسفند ۱۴۰۴&lt;ref name=&quot;ibna547535&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:روایت علی باباچاهی از مسیر شعر معاصر / جبر متفاوت‌نویسی|trans-title=Ali Babachahi's account of the course of contemporary poetry / The compulsion to write differently|url=https://www.ibna.ir/news/547535|website=Iran Book News Agency|date=26 February 2026|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;

==== ایراندان خاریجده‌کی فارسدیللی مئدیالاردا مۆصاحیبه و شعر اوْخوما ====
* «عاشیق اوْلماغین ایتّیهامدیر؟ قبول ائدیرم» ({{Interlanguage link|مجتبا پورمحسن|fa|مجتبی پورمحسن}}ین شعرده عشقین رولو حاقیندا باباچاهی ایله مۆصاحیبه‌سی)، ''{{Interlanguage link|رادیو زمانه|fa|رادیو زمانه}}''، ۲۶ بهمن ۱۳۸۶&lt;ref name=&quot;zamaneh2008&quot; /&gt;
* ''رادیو زمانه'' اۆچۆن شعر اوْخوما: باباچاهی بیرینجی {{Interlanguage link|احمد شاملو شعر اؤدولو|fa|جایزه شعر احمد شاملو}} مراسیمیندن سوْنرا اؤدول آلان توپلوسو ''این کشتی پر اسرار''دان ایکی شعری بو مئدیا اۆچۆن اوْخودو (محمد تنگستانی‌نین گوزارشی، ۲۰ دی ۱۳۹۴).&lt;ref name=&quot;zamaneh2016&quot; /&gt;
* «ای...» و دیگر ایکی شعر: ''جهان متوجه شد'' اعتیراض توپلوسوندان اۆچ شعر کی ''بانگ'' ادبی نشریه‌سینین – ایراندان خاریجده {{Interlanguage link|شهریار مندنی‌پور|fa|شهریار مندنی‌پور}} و حسین نوش‌آذرین چالیشماسی ایله یاییملانان مۆستقیل بیر نشریه – یازدیغینا گؤره، شاعیرین اؤزو بو نشریه اۆچۆن سئچمیشدیر (۳۱ فروردین ۱۴۰۲).&lt;ref name=&quot;baang&quot; /&gt;

=== سس یازیلاری و سی‌دی (شعر اوْخوما) ===
* ''امضای یادگاری: گزیدهٔ اشعار علی باباچاهی'' («یادیگار ایمضا: علی باباچاهی‌نین سئچیلمیش شعرلری»، شاعیرین سسی ایله؛ ۱۳۸۸) – تحقیقات نظری یاییم‌ائوی، [[ایصفاهان]]&lt;ref name=&quot;nlai1846576&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:امضای یادگاری: گزیدهٔ اشعار علی باباچاهی / علی باباچاهی|trans-title=Emza-ye yadegari: selected poems of Ali Babachahi / Ali Babachahi (catalogue record)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/1846576|publisher=National Library and Archives of Iran|access-date=3 October 2026}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* ''این‌طوری فکر می‌کند'' («بئله دۆشونور»، شاعیرین سسی ایله؛ ''پیکاسو در آب‌های خلیج فارس''دان شعرلر؛ ۱۳۹۱) – خوش‌بیان سس شبکه‌سی مؤسسه‌سی
* «گوته‌نین اوْن گئجه‌سی»نین یئددینجی گئجه‌سینده شعر اوْخوما (۲۴ مهر ۱۳۵۶؛ سس فایلی، ۳:۳۵)، «آزادی» سایتیندا یاییملانیب&lt;ref name=&quot;azadi-babachahi-audio&quot; /&gt;

=== اثرلرینین ترجمه‌سی ===
باباچاهی‌نین شعرلری اینگیلیس، هوْلاند، کۆرد و عرب کیمی دیللره ترجمه ائدیلمیشدیر.&lt;ref name=&quot;artebox&quot; /&gt;
* ''این هم یک شوخی بود'' («بو دا بیر زارافات ایدی»، شعرلرین اینگیلیسجه ایکی‌دیللی سئچمه‌سی؛ سعید سعیدپورون ترجمه‌سی؛ ایوب صادقیانی‌نین چالیشماسی ایله؛ ۱۳۹۰؛ میلّی کیتابخانادا قئیده آلینان ایل: ۱۳۸۹) – ویستار&lt;ref name=&quot;artebox&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;nlai1975258&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:این هم یک شوخی بود / علی باباچاهی|trans-title=In ham yek shukhi bud / Ali Babachahi (catalogue record)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/1975258|publisher=National Library and Archives of Iran|access-date=3 October 2026}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* ''از روزهای روشن'' («ایشیقلی گۆنلردن»، شعرلرین کۆردجه سئچمه‌سی؛ بابک صحرانوردون ترجمه‌سی){{citation needed|date=October 2026}}

== باباچاهی حاقیندا اثرلر ==
=== سندلی فیلملر ===
* ''{{Interlanguage link|این قیافه مشکوک|fa|این قیافه مشکوک}}'' («بو شۆبهه‌لی سیفت»، ۱۳۹۰)، وحید علیزاده رزازینین رئژیسوْرلوغو ایله باباچاهی‌نین شعری و حیاتی حاقیندا ۹۰ دقیقه‌لیک سندلی فیلم؛ ۱۳۹۰-جی ایلین یاییندا چکیلمیشدیر.&lt;ref name=&quot;bbc-obit&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;zamaneh2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;shargh&quot; /&gt; بو فیلمده {{Interlanguage link|هوشنگ چالنگی|fa|هوشنگ چالنگی}}، {{Interlanguage link|مسعود بهنود|fa|مسعود بهنود}}، {{Interlanguage link|محمد محمدعلی|fa|محمد محمدعلی}}، {{Interlanguage link|محمد قائد|fa|محمد قائد}}، {{Interlanguage link|مدیا کاشیگر|fa|مدیا کاشیگر}}، {{Interlanguage link|احمد پوری|fa|احمد پوری}}، {{Interlanguage link|فتح‌الله بی‌نیاز|fa|فتح‌الله بی‌نیاز}}، {{Interlanguage link|فرخنده حاجی‌زاده|fa|فرخنده حاجی‌زاده}}، {{Interlanguage link|بهزاد خواجات|fa|بهزاد خواجات}}، رضا عامری، {{Interlanguage link|اردشیر رستمی|fa|اردشیر رستمی}}، {{Interlanguage link|علی عبداللهی|fa|علی عبداللهی}}، علیرضا مجابی و بابک صحرانورد اوْنون شعر و شخصیت یؤنلری حاقیندا دانیشیرلار.&lt;ref name=&quot;shargh&quot; /&gt; بو فیلم ایلک دفعه ۲۴ اسفند ۱۳۹۰-دا مایا ادبی قروپونون تهرانین «خانهٔ مشق» مدنیت ائوینده باباچاهی‌نی آنماق اۆچۆن کئچیردیگی مراسیمده گؤستریلدی.&lt;ref name=&quot;ibna2012&quot; /&gt;
* ''باور کنید این هم یک شوخی بود'' («اینانین، بو دا بیر زارافات ایدی»، ۱۳۹۳)، محسن موسوی میرکلایی‌نین رئژیسوْرلوغو ایله بیر سندلی فیلم.&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;tabnak&quot; /&gt; بو فیلم ''باور کنید: این هم یک شوخی بود!'' آدلی ۶۶ صحیفه‌لیک بیر کیتابلا بیرلیکده دی‌وی‌دی و کیتاب پاکئتی شکلینده ۱۳۹۶-دا سرزمین اهورایی یاییم‌ائوی طرفیندن یاییملاندی؛ {{ISBN|9786006792477}}&lt;ref name=&quot;ik110132&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:دی‌وی‌دی مستند زندگی و آثار باباچاهی و کتاب «باور کنید: این هم یک شوخی بود!»|trans-title=DVD of the documentary on Babachahi's life and work, with the book &quot;Bavar konid: in ham yek shukhi bud!&quot; (Sarzamin-e Ahurayi, 1396/2017, 66 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/110132-babachahi|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nlai3969267&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:باورکنید: این هم یک شوخی بود / علی باباچاهی|trans-title=Bavar konid: in ham yek shukhi bud / Ali Babachahi (catalogue record)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3969267|publisher=National Library and Archives of Iran|access-date=3 October 2026}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

=== کیتابلار ===
* ''کتاب درنگ'' (بیرینجی دفتر: علی باباچاهی‌نین شعری و حیاتی؛ محمد لوطیجین چالیشماسی ایله) – تحقیقات نظری، ایصفاهان؛ علم‌نت بیلگی بانکی بو کیتابی «کتاب رنگ: ویژهٔ حیات ادبی علی باباچاهی» آدی و ۱۳۸۷ ایلی ایله قئیده آلمیشدیر.&lt;ref name=&quot;rang1387&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:کتاب رنگ: ویژهٔ حیات ادبی علی باباچاهی (به اهتمام محمد لوطیج، انتشارات تحقیقات نظری، ۱۳۸۷)|trans-title=Ketab-e rang: special issue on the literary life of Ali Babachahi (edited by Mohammad Loutij, Tahghighat-e nazari, 1387/2008)|url=https://elmnet.ir/doc/30414066-41671|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''هفتاد گل زرد: علی باباچاهی در وضعیت دیگر'' («یئتمیش ساری گۆل: علی باباچاهی باشقا دوروم‌دا»؛ توپلایان: محمد لوطیج؛ بیرینجی چاپ ۱۳۹۳، ۲۴۰ صحیفه) – سرزمین اهورایی {{ISBN|9786006792194}}؛ ایران‌کتابداکی تانیتیما گؤره، بو اثر باباچاهی‌نین شاعیرلیگینین ایلک اۆچ اوْن ایلینه توْخونمادان، ''نم‌نم بارانم''دان بو یانا اوْنون شعرینین اؤزللیکلرینی یئنیدن اوْخویور و شعرلرین یاخشی یا پیس اوْلماسی حاقیندا حؤکم وئرمک یئرینه، اوْنلارین اؤغه‌لرینی تحلیل ائده‌رک اوْخوجویا «شعرلری اوْخوماق اۆچۆن آچارلار» وئرمه‌یه چالیشیر.&lt;ref name=&quot;ik9093&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:هفتاد گل زرد|trans-title=Haftad gol-e zard (Sarzamin-e Ahurayi, 1393/2014, 240 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9093-seventy-yellow-flowers|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;haftad1393&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:هفتاد گل زرد: علی باباچاهی در وضعیت دیگر (گردآورنده: محمد لوطیج، انتشارات سرزمین اهورایی، ۱۳۹۳)|trans-title=Haftad gol-e zard: Ali Babachahi in another situation (compiled by Mohammad Loutij, Sarzamin-e Ahurayi, 1393/2014)|url=https://elmnet.ir/doc/30635607-12312|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* لطیف‌نژاد، فرخ. ''نحوهٔ تشکیل و دریافت متن در اشعار معاصر (نیما، سپهری و باباچاهی)''. سخن، ۱۳۹۶.&lt;ref name=&quot;latifbook1396&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Farrokh Latifnejad|script-title=fa:نحوهٔ تشکیل و دریافت متن در اشعار معاصر (نیما، سپهری و باباچاهی) (کتاب، انتشارات سخن، ۱۳۹۶)|trans-title=The formation and reception of the text in contemporary poetry: Nima, Sepehri and Babachahi (book, Sokhan, 1396/2017)|url=https://elmnet.ir/doc/31392088-21231|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* مظفری، نسرین؛ نوروزی، مرضیه. ''رام و نارام: آتشی - باباچاهی''. شلاک، ۱۳۹۷.&lt;ref name=&quot;ramnaram1397&quot; /&gt;
* محبی، ابراهیم. ''به سمت چهره‌های مختلفی: تحلیل سبکی اشعار علی باباچاهی و عباس صفاری بر اساس نظریهٔ شناختی''. پاتیزه، ۱۴۰۰.&lt;ref name=&quot;mohebbibook1400&quot; /&gt;
* شریفی، فیض. ''علی باباچاهی''. رئداکتوْر: لیلا صبوری‌زاده. حس هفتم، ۱۴۰۰.&lt;ref name=&quot;sharifi1400&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Feyz Sharifi|script-title=fa:علی باباچاهی (کتاب، ویراستار: لیلا صبوری‌زاده، انتشارات حس هفتم، ۱۴۰۰)|trans-title=Ali Babachahi (book, edited by Leila Sabourizadeh, Hess-e haftom, 1400/2021)|url=https://elmnet.ir/doc/32118029-81722|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* باقری، حسین. ''برخورد منقار پرنده به لالهٔ گوش: شالوده‌شکنی در اشعار علی باباچاهی (ده مجموعه شعر منتشرشدهٔ دههٔ نود شمسی)''. پاتیزه، ۱۴۰۲.&lt;ref name=&quot;bagheribook1402&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;nlai9348106&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:برخورد منقار پرنده به لالهٔ گوش / حسین باقری|trans-title=Barkhord-e menghar-e parandeh be laleh-ye gush / Hossein Bagheri (catalogue record)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/9348106|publisher=National Library and Archives of Iran|access-date=3 October 2026}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* سلیمانی، عبدالله (چالیشماسی ایله). ''علی باباچاهی''. افراز، ۱۴۰۲.&lt;ref name=&quot;soleimani1402&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی (کتاب، به اهتمام عبدالله سلیمانی، انتشارات افراز، ۱۴۰۲)|trans-title=Ali Babachahi (book, edited by Abdollah Soleimani, Afraz, 1402/2023)|url=https://elmnet.ir/doc/32249070-41131|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* تکاوران، جاوید. ''گسست‌ها و پیوست‌های روایی در اشعار علی باباچاهی (از نم‌نم بارانم تا آئورا و دیگران من)''. خرد جاوید، ۱۴۰۳.&lt;ref name=&quot;takavaran1403&quot; /&gt;

=== آراشدیرما مقاله‌لری ===
مقاله‌لرین آدلاری اصلی فارسجا شکلینده وئریلمیشدیر.
* بهادری، محمدجلیل؛ ذوالفقاری، حسن. «بررسی توالی زمان در شعر از منظر پساساختارگرایی (با نگاهی به شعر علی باباچاهی)». ''زیبایی‌شناسی ادبی''، ۱۳-جۆ سایی، پاییز ۱۳۹۱.&lt;ref name=&quot;bahadori1391&quot; /&gt;
* محبی، ابراهیم؛ نیکخواه، مظاهر؛ حکیم‌آذر، محمد. «خوانش دو شعر از علی باباچاهی بر اساس نظریهٔ طرح‌واره در سبک‌شناسی شناختی». ''شعرپژوهی (بوستان ادب)''، ۳-جۆ سایی، پاییز ۱۳۹۸.&lt;ref name=&quot;mohebbi1398&quot; /&gt;
* احسانی اصطهباناتی، محمدامین؛ صرفی، محمدرضا. «باباچاهی و مؤلفه‌های زبانی شعر پست مدرن». ''مطالعات بلاغی''، ۱۲-جی دؤوره، ۲۳-جۆ سایی، یاز ۱۴۰۰.&lt;ref name=&quot;ehsani1400&quot; /&gt;
* خواجات، بهزاد. «بررسی تطبیقی یک شعر از علی باباچاهی و شمس لنگرودی بر اساس نظریهٔ ریزوماتیک ژیل دلوز». ''قند پارسی''، ۴-جۆ دؤوره، ۱۳-جۆ سایی، قیش ۱۴۰۰.&lt;ref name=&quot;khajat1400&quot; /&gt;
* محمدی، علی؛ قاسمی، طاهره. «بررسی &quot;عنوان&quot; در سروده‌های علی باباچاهی از رئالیسم تا پست مدرنیسم». ''دهخدا''، ۱۴-جۆ دؤوره، ۵۱-جی سایی، یاز ۱۴۰۱.&lt;ref name=&quot;mohammadi1401&quot; /&gt;
* عالی‌وند، مهران؛ دزفولیان، کاظم؛ طاهری، قدرت‌الله. «تحلیل منظرهٔ غروب در شعر &quot;پسینگاهی ۲&quot; از علی باباچاهی با توجه به نظریهٔ ساختار افق میشل کولو». ''ادبیات پارسی معاصر''، ۱۲-جی دؤوره، ۱-جی سایی، یاز و یای ۱۴۰۱.&lt;ref name=&quot;alivand1401&quot; /&gt;
* محمدلو، ذکیه؛ محمدی، برات؛ آب‌برین، سیف‌الدین. «بررسی و نقد و تحلیل گونه‌های هنجارگریزی معنایی در شعر علی باباچاهی». ''زیبایی‌شناسی ادبی''، ۱۳-جۆ دؤوره، ۵۲-جی سایی، یای ۱۴۰۱.&lt;ref name=&quot;mohammadlou1401&quot; /&gt;
* جوهرزاده، روناک؛ حکمت، شاهرخ؛ عزیزی، مجید. «تحلیل زیبایی‌شناختی نمودهای پست‌مدرنیستی در دو مجموعهٔ &quot;نم‌نم بارانم&quot; و &quot;عقل عذابم می‌دهد&quot; از علی باباچاهی». ''زیبایی‌شناسی ادبی''، ۱۳-جۆ دؤوره، ۵۳-جۆ سایی، پاییز ۱۴۰۱.&lt;ref name=&quot;joharzadeh1401&quot; /&gt;
* شیرگردون، محبوبه. «بررسی جلوه‌های زیبایی‌شناسی در اشعار علی باباچاهی (مورد مطالعه: هفت مجموعهٔ شعری)». ''زیبایی‌شناسی ادبی''، ۱۳-جۆ دؤوره، ۵۳-جۆ سایی، پاییز ۱۴۰۱.&lt;ref name=&quot;shirgardoon1401&quot; /&gt;
* لطیف‌نژاد رودسری، فرخ. «تأثیر جهان اشاری در تشخیص جهان معرفتی شعر &quot;دوری و...&quot; اثر باباچاهی بر پایهٔ نظریهٔ بوطیقای شناختی جهان‌های متن پل ورث». ''نقد و نظریهٔ ادبی''، ۷-جی دؤوره، ۲-جی سایی، پاییز و قیش ۱۴۰۱.&lt;ref name=&quot;latifnejad1401&quot; /&gt;
* حسینعلی‌زاده، آسیه؛ صدری مجد، هانیه؛ فرحبخش اصفهان، شاهپرک. «نقد فرمالیستی اشعار کیومرث منشی‌زاده و علی باباچاهی بر مبنای الگوی جفری لیچ». ''گنجینهٔ زبان و ادبیات فارسی''، ۲-جی دؤوره، ۱-جی سایی، یاز ۱۴۰۳.&lt;ref name=&quot;hosseinalizadeh1403&quot; /&gt;
* امینی، لیلا؛ اوجاق علیزاده، شهین؛ هاشمی اصفهانی، سیده ماندانا. «چندصدایی در اشعار علی باباچاهی و رضا براهنی در تطبیق با تشبیه در هنرهای تجسمی معاصر». ''مطالعات هنر اسلامی''، ۲۱-جی دؤوره، ۵۴-جۆ سایی، یای ۱۴۰۳.&lt;ref name=&quot;amini1403a&quot; /&gt;
* امینی، لیلا؛ اوجاق علیزاده، شهین؛ هاشمی، سیده ماندانا. «بررسی شعر افشانشی در دهه هفتاد با تکیه بر اشعار علی باباچاهی». ''سبک‌شناسی نظم و نثر فارسی''، ۱۷-جی دؤوره، ۱۰۶-جی سایی، اسفند ۱۴۰۳.&lt;ref name=&quot;amini1403b&quot; /&gt;
* سلاجقه، امیر؛ نیک‌پناه، منصور؛ سالاری، مصطفی. «بررسی شگردهای هنجارگریزی نحوی پسانیمایی در شعر شاعران شاخص دهه هفتاد». ''سبک‌شناسی نظم و نثر فارسی''، ۱۸-جی دؤوره، ۱۱۳-جۆ سایی، مهر ۱۴۰۴.&lt;ref name=&quot;salajegheh1404&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Amir Salajegheh|author2=Mansour Nikpanah|author3=Mostafa Salari|script-title=fa:بررسی شگردهای هنجارگریزی نحوی پسانیمایی در شعر شاعران شاخص دهه هفتاد|trans-title=Techniques of post-Nimaic syntactic deviation in the poetry of the leading poets of the 1990s|journal=Sabk-shenasi-ye nazm va nasr-e farsi (Bahar-e adab)|volume=18|issue=113|date=September–October 2025|url=https://elmnet.ir/doc/2980038-42971|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;

=== ادبی نشریه‌لرده تنقید و تانیتیم ===
* باقری، نرگس. «&quot;شعر امروز، زن امروز&quot; در یک نگاه». ''کتاب ماه ادبیات''، ۲۱-جی سایی (آردیجیل ۱۳۵)، دی ۱۳۸۷.&lt;ref name=&quot;bagheri1387&quot;&gt;{{cite journal|language=fa|author1=Narges Bagheri|script-title=fa:«شعر امروز، زن امروز» در یک نگاه (بررسی کتاب «شعر امروز، زن امروز» علی باباچاهی)|trans-title=&quot;She'r-e emruz, zan-e emruz&quot; at a glance (a review of Ali Babachahi's book)|journal=Ketab-e mah-e adabiyat|issue=21 (135)|date=December 2008 – January 2009|url=https://elmnet.ir/doc/727732-11261|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* بهبهانی، سیمین. «نگاهی به چند شعر باباچاهی». ''چامه''، ۲۳-جۆ سایی، اردیبهشت و خرداد ۱۴۰۱.&lt;ref name=&quot;behbahani1401&quot; /&gt;
* دستغیب، عبدالعلی. «پست‌مدرنیسم در شعرهای باباچاهی». ''جهان کتاب''، ۱۵-جی ایل، ۳ و ۴-جۆ سایی (آردیجیل ۲۵۴)، خرداد و تیر ۱۳۸۹.&lt;ref name=&quot;dastgheib1389&quot; /&gt;
* دستغیب، عبدالعلی. «تازگی‌های شعر باباچاهی این‌جایی‌تر است». ''چامه''، ۲۳-جۆ سایی، اردیبهشت و خرداد ۱۴۰۱.&lt;ref name=&quot;dastgheib1401&quot; /&gt;

=== کونفرانس مقاله‌لری ===
* شیری، قهرمان. «شعر گفتار و شعر پسانیمایی». «افسانه» اؤلکه کونفرانسی، ۱۳۸۹.&lt;ref name=&quot;shiri1389&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Ghahreman Shiri|script-title=fa:شعر گفتار و شعر پسانیمایی (مقالهٔ همایش کشوری افسانه، ۱۳۸۹)|trans-title=Speech poetry and post-Nimaic poetry (paper, Afsaneh national conference, 1389/2010)|url=https://elmnet.ir/doc/20327453-10482|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* شاکری، جلیل؛ محمدی‌نسب، سمیه. «برجسته‌سازی‌های زبانی در شعر علی باباچاهی بر مبنای الگوی زبان‌شناختی جفری لیچ». فارس دیلی و ادبیاتی آراشدیرمالاری کونفرانسی، ۱۳۹۴.&lt;ref name=&quot;shakeri1394&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Jalil Shakeri and Somayeh Mohammadinasab|script-title=fa:برجسته‌سازی‌های زبانی در شعر علی باباچاهی بر مبنای الگوی زبان‌شناختی جفری لیچ (مقالهٔ همایش پژوهش‌های زبان و ادبیات فارسی، ۱۳۹۴)|trans-title=Linguistic foregrounding in the poetry of Ali Babachahi based on Geoffrey Leech's model (conference paper, 1394/2015)|url=https://elmnet.ir/doc/20794504-91751|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* مظفری، نسرین؛ نوروزی، مرضیه. «جایگاه عشق در اشعار منوچهر آتشی و علی باباچاهی». دیل و ادبیات بین‌الخالق کونقره‌سی، ۱۳۹۵.&lt;ref name=&quot;mozaffari1395&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Nasrin Mozaffari and Marzieh Nowruzi|script-title=fa:جایگاه عشق در اشعار منوچهر آتشی و علی باباچاهی (مقالهٔ کنگرهٔ بین‌المللی زبان و ادبیات، ۱۳۹۵)|trans-title=The place of love in the poems of Manouchehr Atashi and Ali Babachahi (conference paper, 1395/2016)|url=https://elmnet.ir/doc/20611155-8163|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* مظفری، نسرین؛ نوروزی، مرضیه. «علی باباچاهی و تأملات مرگ‌اندیشانهٔ وی». دینی کۆلتور و دۆشونجه دؤردونجو بین‌الخالق کونقره‌سی، ۱۳۹۷.&lt;ref name=&quot;mozaffari1397a&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Nasrin Mozaffari and Marzieh Nowruzi|script-title=fa:علی باباچاهی و تأملات مرگ‌اندیشانهٔ وی (مقالهٔ چهارمین کنگرهٔ بین‌المللی فرهنگ و اندیشهٔ دینی، ۱۳۹۷)|trans-title=Ali Babachahi and his meditations on death (conference paper, 1397/2018)|url=https://elmnet.ir/doc/20839205-12211|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* مظفری، نسرین؛ نوروزی، مرضیه. «بررسی جامعه‌شناختی هنری در اشعار علی باباچاهی». بیوْلوْژیک آنتروپولوژی و اینسانی علملر کونقره‌سی، ۱۳۹۷.&lt;ref name=&quot;mozaffari1397b&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Nasrin Mozaffari and Marzieh Nowruzi|script-title=fa:بررسی جامعه‌شناختی هنری در اشعار علی باباچاهی (مقالهٔ کنگرهٔ انسان‌شناسی زیستی و علوم انسانی، ۱۳۹۷)|trans-title=A sociological study of art in the poems of Ali Babachahi (conference paper, 1397/2018)|url=https://elmnet.ir/doc/20962981-52902|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* قلاوندی، زیبا؛ تکاوران، جاوید. «انواع گسست روایت در اشعار علی باباچاهی». موقاییسه‌لی آراشدیرما یاناشماسی ایله ادبی تحقیقاتین بیرینجی میلّی کونفرانسی، ۱۳۹۷.&lt;ref name=&quot;ghalavandi1397a&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Ziba Ghalavandi and Javid Takavaran|script-title=fa:انواع گسست روایت در اشعار علی باباچاهی (مقالهٔ نخستین همایش ملی تحقیقات ادبی با رویکرد مطالعات تطبیقی، ۱۳۹۷)|trans-title=Types of narrative rupture in the poems of Ali Babachahi (conference paper, 1397/2018)|url=https://elmnet.ir/doc/21006832-91961|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* قلاوندی، زیبا؛ تکاوران، جاوید. «گسست‌ها و پیوست‌های روایی در اشعار علی باباچاهی (از نم‌نم بارانم تا آئورا و دیگران من)». فارس دیلی و ادبیاتی ایکینجی بین‌الخالق کونفرانسی، ۱۳۹۷.&lt;ref name=&quot;ghalavandi1397b&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Ziba Ghalavandi and Javid Takavaran|script-title=fa:گسست‌ها و پیوست‌های روایی در اشعار علی باباچاهی (از نم‌نم بارانم تا آئورا و دیگران من) (مقالهٔ دومین همایش بین‌المللی زبان و ادبیات فارسی، ۱۳۹۷)|trans-title=Narrative ruptures and continuities in the poems of Ali Babachahi (conference paper, 1397/2018)|url=https://elmnet.ir/doc/20986416-71091|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* صادقی نقدعلی علیا، فاطمه؛ رستم‌پور، فاطمه. «استعاره‌گریزی در شعر علی باباچاهی». فارس دیلی و ادبیاتینی تبلیغ ائتمه انجمنینین اوْن اۆچۆنجۆ بین‌الخالق ییغینجاغی، ۱۳۹۷.&lt;ref name=&quot;sadeghi1397&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Fatemeh Sadeghi Naghdali Olya and Fatemeh Rostampour|script-title=fa:استعاره‌گریزی در شعر علی باباچاهی (مقالهٔ سیزدهمین گردهمایی بین‌المللی انجمن ترویج زبان و ادب فارسی، ۱۳۹۷)|trans-title=Avoidance of metaphor in the poetry of Ali Babachahi (conference paper, 1397/2018)|url=https://elmnet.ir/doc/21091742-42281|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;

=== دیسسئرتاسیالار ===
* خزایی، سارا. «برجسته‌سازی در اشعار علی باباچاهی». ماگیستر دیسسئرتاسیاسی، {{Interlanguage link|اراک بیلیم‌یوردو|fa|دانشگاه اراک}}، ۱۳۸۹.&lt;ref name=&quot;khazaei1389&quot; /&gt;
* بزی، طاهره. «سیمای معشوق در اشعار علی باباچاهی». ماگیستر دیسسئرتاسیاسی، {{Interlanguage link|زابل بیلیم‌یوردو|fa|دانشگاه زابل}}، ۱۳۹۲.&lt;ref name=&quot;bazzi1392&quot; /&gt;
* هاشمی، طاهره. «تقابل‌های دوگانه در اشعار علی باباچاهی». ماگیستر دیسسئرتاسیاسی، زابل بیلیم‌یوردو، ۱۳۹۳.&lt;ref name=&quot;hashemi1393&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;nlai4085141&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:بررسی تقابل‌های دوگانه در اشعار علی باباچاهی / طاهره هاشمی|trans-title=A study of binary oppositions in the poems of Ali Babachahi / Tahereh Hashemi (catalogue record)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/4085141|publisher=National Library and Archives of Iran|access-date=3 October 2026}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* پالاش، محمود. «بررسی عناصر اقلیمی و بومی‌گرایی در شعر علی باباچاهی». ماگیستر دیسسئرتاسیاسی، زابل بیلیم‌یوردو، ۱۳۹۳.&lt;ref name=&quot;palash1393&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;nlai3897575&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:بررسی عناصر اقلیمی و بومی‌گرایی در شعر علی باباچاهی / محمود پالاش|trans-title=A study of regional elements and localism in the poetry of Ali Babachahi / Mahmoud Palash (catalogue record)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3897575|publisher=National Library and Archives of Iran|access-date=3 October 2026}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* محمدی‌نسب، سمیه. «بررسی و تبیین مؤلفه‌های شعر پست‌مدرنیستی در اشعار رضا براهنی، علی باباچاهی و یدالله رویایی». ماگیستر دیسسئرتاسیاسی، {{Interlanguage link|رفسنجان ولی‌عصر بیلیم‌یوردو|fa|دانشگاه ولی‌عصر رفسنجان}}، ۱۳۹۳.&lt;ref name=&quot;mohammadinasab1393&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Somayeh Mohammadinasab|script-title=fa:بررسی و تبیین مؤلفه‌های شعر پست‌مدرنیستی در اشعار رضا براهنی، علی باباچاهی و یدالله رویایی (پایان‌نامهٔ کارشناسی ارشد، دانشگاه ولی‌عصر رفسنجان، ۱۳۹۳)|trans-title=The components of postmodernist poetry in the poems of Reza Baraheni, Ali Babachahi and Yadollah Royaee (master's thesis, Vali-e-Asr University of Rafsanjan, 1393/2014)|url=https://elmnet.ir/doc/10864669-27189|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* مهدوی هفشجانی، امیر. «بررسی تحلیلی مناسبات فرم و معنا در شعر دهه هفتاد ایران» (رضا براهنی، علی باباچاهی، حافظ موسوی، شمس آقاجانی، مهرداد فلاح، علی عبدالرضایی، محمد آزرم و گراناز موسوی‌نین شعرلری و گؤروشلرینین اینجه‌لنمه‌سی ایله). ماگیستر دیسسئرتاسیاسی، آزاد ایسلام بیلیم‌یوردو، مرکزی تهران شؤعبه‌سی، ۱۳۹۳.&lt;ref name=&quot;mahdavi1393&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Amir Mahdavi Hafshejani|script-title=fa:بررسی تحلیلی مناسبات فرم و معنا در شعر دهه هفتاد ایران (پایان‌نامهٔ کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، ۱۳۹۳)|trans-title=An analytical study of the relations between form and meaning in Iranian poetry of the 1990s (master's thesis, Islamic Azad University, Central Tehran Branch, 1393/2014)|url=https://elmnet.ir/doc/10847280-61032|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nlai3965008&quot;&gt;{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:بررسی تحلیلی مناسبات فرم و معنا در شعر دهه هفتاد ایران / امیر مهدوی هفشجانی|trans-title=An analytical study of the relations between form and meaning in Iranian poetry of the 1990s / Amir Mahdavi Hafshejani (catalogue record)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3965008|publisher=National Library and Archives of Iran|access-date=3 October 2026}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* ترابی، عبدالرسول. «کاربرد طنز و گونه‌های آن در اشعار علی باباچاهی». ماگیستر دیسسئرتاسیاسی، [[پیام نور بیلیم‌یوردو]]، فارس اوستانی، ۱۳۹۴.&lt;ref name=&quot;torabi1394&quot; /&gt;
* لطیف‌نژاد رودسری، فرخ. «متنیّت در شعر معاصر با تکیه بر اشعار نیما، سپهری، باباچاهی». دوکتورا دیسسئرتاسیاسی، [[مشهد فردوسی بیلیم‌یوردو]]، ۱۳۹۴.&lt;ref name=&quot;latifnejad1394&quot; /&gt;

=== ایراندان خاریجده‌کی فارسدیللی مئدیالاردا عکس-صدا ===
* «مروری بر قتل‌های زنجیره‌ای پس از هفت سال: بخش سوم، اتوبوس مرگ» (باباچاهی‌نین آدی ارمنستان اتوبوسونون سرنیشینلری لیستینده). ''{{Interlanguage link|رادیو فردا|fa|رادیو فردا}}''، ۳ آذر ۱۳۸۴.&lt;ref name=&quot;radiofarda&quot; /&gt;
* سرکوهی، فرج. «هفت‌روز کتاب؛ شعر باباچاهی، نمایشنامهٔ استادمحمد و شعر ترکی صلاحی» (''گل باران هزار روزه'' اۆزه‌رینه تنقید). ''{{Interlanguage link|بی‌بی‌سی فارسی|fa|بی‌بی‌سی فارسی}}''، ۵ آبان ۱۳۹۰.&lt;ref name=&quot;sarkouhi1390&quot; /&gt;
* برزگر، جمشید. «سالگرد «سفر مرگ»؛ اتوبوسی که دیگر حرکت نمی‌کند؟». ''بی‌بی‌سی فارسی''، ۱۵ مرداد ۱۳۹۴.&lt;ref name=&quot;bbc2015&quot; /&gt;
* کوشه، اسفندیار. «''جهان متوجه شد'': اشعار اعتراضی علی باباچاهی». ''{{Interlanguage link|رادیو زمانه|fa|رادیو زمانه}}''، ۲۲ اردیبهشت ۱۴۰۲.&lt;ref name=&quot;zamaneh2023&quot; /&gt;
* «علی باباچاهی، شاعر و منتقد ادبی درگذشت». ''بی‌بی‌سی فارسی''، ۴ اسفند ۱۴۰۴.&lt;ref name=&quot;bbc-obit&quot; /&gt;
* «علی باباچاهی، شاعر و منتقد ادبی، در ۸۳ سالگی درگذشت». ''رادیو فردا''، ۴ اسفند ۱۴۰۴.&lt;ref name=&quot;radiofarda2026&quot; /&gt;
* «علی باباچاهی شاعر و منتقد ادبی درگذشت». ''ایران امروز''، ۴ اسفند ۱۴۰۴.&lt;ref name=&quot;ie-obit&quot; /&gt;
* محجوبی، حسام. «وقتی علیه علی باباچاهی شعار «دیکتاتور شتاب کن، اشعار ما را چاپ کن» سر دادند». ''بی‌بی‌سی فارسی''، ۵ اسفند ۱۴۰۴.&lt;ref name=&quot;mahjoubi&quot; /&gt;
* نوش‌آذر، حسین. «''جهان متوجه شد'' از علی باباچاهی: وقتی محبوبه فریاد می‌کشد». ''رادیو زمانه''، ۵ اسفند ۱۴۰۴.&lt;ref name=&quot;noushazar&quot; /&gt;
* ایران یازیچیلار کانونو. «بیانیهٔ کانون نویسندگان ایران دربارهٔ درگذشت علی باباچاهی» (تکرار یاییم). ''ایران امروز''، ۵ اسفند ۱۴۰۴.&lt;ref name=&quot;kanoon&quot; /&gt;

== همچنین باخ ==
* [[نیما یوشیج]]
* [[احمد شاملو]]
* [[فروغ فرخزاد]]

== قایناق‌لار ==
{{قایناق|2}}

== ائشیک باغلانتی‌لار ==
* [https://www.radiozamaneh.com/255182/ علی باباچاهی‌نین «این کشتی پر اسرار»دان شعر اوْخوماسی]، رادیو زمانه
* {{IMDb name|11595433}}
* [https://azadi.art/%D8%AF%D9%87-%D8%B4%D8%A8 «ده شب: شب‌های شعر گوته»]، «آزادی» سایتی: پوستر، سس یازیلاری و ''ده شب'' کیتابینین دیجیتال نۆسخه‌سی (فارسجا)
* [https://azadi.art/wp-content/uploads/2023/01/%D8%B4%D8%A8-%D9%87%D9%81%D8%AA%D9%85-%D8%B4%D8%B9%D8%B1%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7%DA%86%D8%A7%D9%87%DB%8C.mp3 علی باباچاهی‌نین «اوْن گئجه»نین یئددینجی گئجه‌سینده شعر اوْخوماسی] (سس فایلی، ۲۴ مهر ۱۳۵۶)

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:باباچاهی، علی}}

[[بؤلمه:۱۹۴۲-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار]]
[[بؤلمه:۲۰۲۶-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر]]
[[بؤلمه:ایرانلی شاعیرلر]]
[[بؤلمه:۲۰. یوز ایلده شاعیرلر]]
[[بؤلمه:۲۱. یوز ایلده شاعیرلر]]
[[بؤلمه:یازیچیلار]]</text>
      <sha1>p80e56x0g60txzsxknyy3nmyozmk4z7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ایرانین قصبه‌لری</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57394</id>
    <revision>
      <id>1593994</id>
      <parentid>1518590</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T18:16:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>E THP</username>
        <id>279</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1593994</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11268" sha1="alaixb7qt51mokyaw58nvb6ad7cmtxc" xml:space="preserve">
'''ایرانین قصبه‌لری‌نین لیستی'''

بو مقاله‌ده '''ایرانین قصبه‌لری'''، [[ایران آمار مرکزی|ایرانین آمار مرکزی]]‌نین اساسیندا فهرست اوْلوب.&lt;ref&gt;{{وب قایناقلاماسی |باغلانتی=http://www.amar.org.ir/Default.aspx?tabid=553 |باشلیق= نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن ۱۳۸۵| یازار = درگاه ملی آمار ایران|تاریخ = |یوخلاما تاریخی= ۱ ژانویه ۲۰۱۳|پیوند بایگانی = http://liveweb.archive.org/http://www.amar.org.ir/Default.aspx?tabid=553 | تاریخ بایگانی = ۱ ژانویه ۲۰۱۳}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! ردیف !! قصبه آدی !! [[ایران اوْستانلاری|اوْستان]] !! [[ایران بؤلگه‌لری|بؤلگه]] !! [[ایران بؤلوم‌لری|بؤلوم]] !! اهالی !! ائو ساییسی
|-
| ۱ || [[ابتر قصبه‌سی]] || [[سیستان و بلوچیستان اوستانی]] || [[ایرانشهر بؤلگه‌سی]] || [[ایرانشهر بؤلگه‌سی‌نین مرکزی بؤلومو]] || ۴٬۲۱۴ || ۱٬۱۱۲
|-
| ۲ || [[ابراهیم‌آباد قصبه‌سی]] || [[قزوین اوستانی]] || [[بوئین زهرا بؤلگه‌سی]] || [[رامند بؤلومو]] || ۸٬۶۹۹ || ۱٬۹۹۵
|-
| ۳ || [[ابرج قصبه‌سی]] || [[فارس اوستانی]] || [[مرودشت بؤلگه‌سی]] || [[درودزن بؤلومو]] || ۸٬۳۵۳ || ۱٬۶۹۵
|-
| ۴ || [[ابرشیوه قصبه‌سی]] || [[تهران اوستانی]] || [[دماوند بؤلگه‌سی]] || [[دماوند بؤلگه‌سی‌نین مرکزی بؤلومو]] || ۱۰٬۸۸۲ || ۲٬۷۸۰
|-
| ۵ || [[ابرغان قصبه سی]] || [[شرقی آذربایجان اوستانی]] || [[سراب بؤلگه‌سی]] || [[سراب بؤلگه‌سی‌نین مرکزی بؤلومو]] || ۳٬۰۵۲ || ۱٬۱۱۸
|-
| ۶ || [[ابرو قصبه‌سی]] || [[همدان اوستانی]] || [[همدان بؤلگه‌سی]] || [[همدان بؤلگه‌سی‌نین مرکزی بؤلومو]] || ۲۳٬۹۴۴ || ۵٬۳۵۸
|-
| ۷ || [[ابریشم قصبه‌سی]] || [[ایصفاهان اوستانی]] || [[فلاورجان بؤلگه‌سی]] || [[فلاورجان بؤلگه‌سی‌نین مرکزی بؤلومو]] || ۶٬۱۷۱ || ۱٬۶۳۷
|-
| ۸ || [[ابژدان قصبه‌سی]] || [[خوزیستان اوستانی]] || [[مسجدسلیمان بؤلگه‌سی]] || [[اندیکا بؤلومو]] || ۱۳٬۹۵۸ || ۳٬۶۰۶
|-
| ۹ || [[ابهررود قصبه‌سی]] || [[زنجان اوستانی]] || [[ابهر بؤلگه‌سی]] || [[ابهر بؤلگه‌سی‌نین مرکزی بؤلومو]] || ۶٬۸۱۹ || ۱٬۶۹۶
|-
| ۱۰ || [[ابوالفارس قصبه‌سی]] || [[خوزیستان اوستانی]] || [[رامهرمز بؤلگه‌سی]] || [[رامهرمز بؤلگه‌سی‌نین مرکزی بؤلومو]] || ۲۴٬۰۱۴ || ۵٬۹۷۴
|-
| ۱۱ || [[ابوالوردی قصبه‌سی]] || [[فارس اوستانی]] || [[پاسارگاد بؤلگه‌سی]] || [[هخامنش بؤلومو]] || ۳٬۴۶۳ || ۷۱۶
|-
| ۱۲ || [[ابوغویر قصبه‌سی]] || [[ایلام اوستانی]] || [[دهلران بؤلگه‌سی]] || [[موسیان بؤلومو]] || ۶٬۷۳۹ || ۱٬۶۷۹
|-
| ۱۳ || [[اتاقور قصبه‌سی]] || [[گیلان اوستانی]] || [[لنگرود بؤلگه‌سی]] || [[اتاقور بؤلومو]] || ۱۱٬۶۳۵ || ۲٬۳۴۶
|-
| ۱۴ || [[اترک (گنبد کاووس) قصبه‌سی]] || [[گولوستان اوستانی]] || [[گنبد کاووس بؤلگه‌سی]] || [[داشلی برون بؤلومو]] || ۵٬۰۰۰ || ۱٬۴۳۵
|-
| ۱۵ || [[اترک (مانه و سملقان) قصبه‌سی]] || [[شومالی خوراسان اوستانی]] || [[مانه و سملقان بؤلگه‌سی]] || [[مانه بؤلومو]] || ۶٬۹۹۸ || ۱٬۴۹۵
|-
| ۱۶ || [[احمد سرگوراب قصبه‌سی]] || [[گیلان اوستانی]] || [[شفت بؤلگه‌سی]] || [[احمدسرگوراب بؤلومو]] || ۱۳٬۵۲۹ || ۲٬۹۱۰
|-
| ۱۷ || [[احمد فداله قصبه‌سی]] || [[خوزیستان اوستانی]] || [[دزفول بؤلگه‌سی]] || [[سردشت بؤلومو]] || ۳٬۰۲۵ || ۷۸۸
|-
| ۱۸ || [[احمدآباد (اقلید) قصبه‌سی]] || [[فارس اوستانی]] || [[اقلید بؤلگه‌سی]] || [[حسن‌آباد بؤلومو]] || ۶٬۰۱۸ || ۱٬۸۷۵
|-
| ۱۹ || [[احمدآباد (تکاب) قصبه‌سی]] || [[غربی آذربایجان اوستانی]] || [[تیکان‌تپه بؤلگه‌سی]] || [[تخت سلیمان بؤلومو]] || ۱۱٬۹۶۳ || ۳٬۲۴۱
|-
| ۲۰ || [[احمدآباد (فیروزآباد) قصبه‌سی]] || [[فارس اوستانی]] || [[فیروزآباد بؤلگه‌سی]] || [[فیروزآباد بؤلگه‌سی‌نین مرکزی بؤلومو]] || ۴٬۲۱۷ || ۱٬۱۱۴
|-
| ۲۱ || [[احمدآباد (نظرآباد) قصبه‌سی]] || [[تهران اوستانی]] || [[نظرآباد بؤلگه‌سی]] || [[نظرآباد بؤلگه‌سی‌نین مرکزی بؤلومو]] || ۵٬۹۱۸ || ۱٬۲۹۷
|-
| ۲۲ || [[احمدآباد مستوفی قصبه‌سی]] || [[تهران اوستانی]] || [[اسلامشهر شهریستانی]] || [[اسلام‌شهر بؤلگه‌سی‌نین مرکزی بؤلومو]] || ۲۴٬۳۷۴ || ۴٬۶۳۸
|-
| ۲۳ || [[احمدی قصبه‌سی]] || [[هورموزقان اوستانی]] || [[حاجی‌آباد بؤلگه‌سی]] || [[احمدی بؤلومو]] || ۹٬۴۱۴ || ۲٬۴۴۳
|-
| ۲۴ || [[اخترآباد قصبه‌سی]] || [[تهران اوستانی]] || [[شهریار بؤلگه‌سی]] || [[ملارد بؤلومو]] || ۴٬۹۱۵ || ۱٬۱۸۵
|-
| ۲۵ || [[اختیارآباد قصبه‌سی]] || [[کیرمان اوستانی]] || [[کرمان بؤلگه‌سی]] || [[کرمان بؤلگه‌سی‌نین مرکزی بؤلومو]] || ۱۳٬۶۴۴ || ۳٬۴۳۳
|-
| ۲۶ || [[ادیمی قصبه‌سی]] || [[سیستان و بلوچیستان اوستانی]] || [[زابل بؤلگه‌سی]] || [[پشت آب بؤلومو]] || ۹٬۳۶۴ || ۲٬۰۲۲
|-
| ۲۷ || [[اردلان قصبه سی]] || [[شرقی آذربایجان اوستانی]] || [[سراب بؤلگه‌سی]] || [[مهربان بؤلومو]] || ۵٬۲۷۵ || ۱٬۰۶۷
|-
| ۲۸ || [[اردوغش قصبه‌سی]] || [[رضوی خوراسان اوستانی]] || [[نیشابور بؤلگه‌سی]] || [[زبرخان بؤلومو]] || ۶٬۷۰۸ || ۱٬۴۸۱
|-
| ۲۹ || [[ارزوئیه قصبه‌سی]] || [[کیرمان اوستانی]] || [[بافت بؤلگه‌سی]] || [[ارزوئیه بؤلومو]] || ۱٬۴۸۸ || ۲۴۵
|-
| ۳۰ || [[ارزیل قصبه سی]] || [[شرقی آذربایجان اوستانی]] || [[ورزقان بؤلگه‌سی]] || [[خاروانا بؤلومو]] || ۱۳٬۶۱۲ || ۲٬۴۶۹
|-
| ۳۱ || [[ارشق شرقی قصبه‌سی]] || [[اردبیل اوستانی]] || [[اردبیل بؤلگه‌سی]] || [[اردبیل بؤلگه‌سی‌نین مرکزی بؤلومو]] || ۲٬۴۵۱ || ۵۷۴
|-
| ۳۲ || [[ارشق شمالی قصبه‌سی]] || [[اردبیل اوستانی]] || [[خیاو بولگه‌سی]] || [[ارشق بؤلومو]] || ۵٬۲۶۱ || ۱٬۲۱۵
|-
| ۳۳ || [[ارشق غربی قصبه‌سی]] || [[اردبیل اوستانی]] || [[خیاو بولگه‌سی]] || [[مرادلو بؤلومو]] || ۱۲٬۰۲۴ || ۳٬۳۰۳
|-
| ۳۴ || [[ارشق مرکزی قصبه‌سی]] || [[اردبیل اوستانی]] || [[خیاو بولگه‌سی]] || [[ارشق بؤلومو]] || ۳٬۵۹۸ || ۸۷۶
|-
| ۳۵ || [[ارکوازی قصبه‌سی]] || [[ایلام اوستانی]] || [[ایلام بؤلگه‌سی]] || [[چوار بؤلومو]] || ۴۹۲ || ۱۰۷
|-
| ۳۶ || [[ارم قصبه‌سی]] || [[بوشهر اوستانی]] || [[دشتستان بؤلگه‌سی]] || [[ارم بؤلومو]] || ۱۳٬۹۷۴ || ۳٬۵۶۵
|-
| ۳۷ || [[ارمند قصبه‌سی]] || [[چاهارماحال و بختیاری اوستانی]] || [[لردگان بؤلگه‌سی]] || [[لردگان بؤلگه‌سی‌نین مرکزی بؤلومو]] || ۱۳٬۳۱۷ || ۳٬۰۱۵
|-
| ۳۸ || [[ارمو قصبه‌سی]] || [[ایلام اوستانی]] || [[دره شهر بؤلگه‌سی]] || [[دره شهر بؤلگه‌سی‌نین مرکزی بؤلومو]] || ۴٬۷۵۱ || ۱٬۴۱۰
|-
| ۳۹ || [[ارنان قصبه‌سی]] || [[یزد اوستانی]] || [[مهریز بؤلگه‌سی]] || [[مهریز بؤلگه‌سی‌نین مرکزی بؤلومو]] || ۱۲٬۵۹۶ || ۳٬۳۰۸
|-
| ۴۰ || [[ارودان قصبه‌سی]] || [[فارس اوستانی]] || [[مهر بؤلگه‌سی]] || [[مهر بؤلگه‌سی‌نین مرکزی بؤلومو]] || ۶٬۲۲۷ || ۱٬۱۱۳
|-
| ۴۱ || [[ازغند قصبه‌سی]] || [[رضوی خوراسان اوستانی]] || [[مه ولات بؤلگه‌سی]] || [[شادمهر بؤلومو]] || ۲۷٬۵۷۷ || ۵٬۵۵۱
|-
| ۴۲ || [[ازگله قصبه‌سی]] || [[کیرمانشاه اوستانی]] || [[ثلاث باباجانی بؤلگه‌سی]] || [[ازگله بؤلومو]] || ۴٬۲۹۶ || ۱٬۰۷۳
|-
| ۴۳ || [[ازنا قصبه‌سی]] || [[لوریستان اوستانی]] || [[خرم‌آباد بؤلگه‌سی]] || [[خرم‌آباد بؤلگه‌سی‌نین مرکزی بؤلومو]] || ۱۰٬۴۱۵ || ۲٬۰۴۹
|-
| ۴۴ || [[ازومدل جنوبی قصبه‌سی]] || [[شرقی آذربایجان اوستانی]] || [[ورزقان بؤلگه‌سی]] || [[ورزقان بؤلگه‌سی‌نین مرکزی بؤلومو]] || ۲٬۱۷۵ || ۵۳۶
|-
| ۴۵ || [[ازومدل شمالی قصبه‌سی]] || [[شرقی آذربایجان اوستانی]] || [[ورزقان بؤلگه‌سی]] || [[ورزقان بؤلگه‌سی‌نین مرکزی بؤلومو]] || ۳٬۶۲۵ || ۸۷۴
|-
| ۴۶ || [[اسالم قصبه‌سی]] || [[گیلان اوستانی]] || [[طوالش بؤلگه‌سی]] || [[اسالم بؤلومو]] || ۷٬۷۴۱ || ۱٬۶۹۲
|-
| ۴۷ || [[اسبوکلا قصبه‌سی]] || [[مازندران اوستانی]] || [[بابل بؤلگه‌سی]] || [[بابل بؤلگه‌سی‌نین مرکزی بؤلومو]] || ۹٬۴۸۰ || ۲٬۶۲۵
|-
| ۴۸ || [[اسپران قصبه سی]] || [[شرقی آذربایجان اوستانی]] || [[تبریز شهریستانی]] || [[تبریز بؤلگه‌سی‌نین مرکزی بؤلومو]] || ۸٬۷۲۱ || ۲٬۲۱۶
|-
| ۴۹ || [[استبر قصبه‌سی]] || [[کیرمان اوستانی]] || [[شهربابک بؤلگه‌سی]] || [[شهربابک بؤلگه‌سی‌نین مرکزی بؤلومو]] || ۹٬۵۴۳ || ۲٬۶۴۳
|-
| ۵۰ || [[استخرپشت قصبه‌سی]] || [[مازندران اوستانی]] || [[نکا بؤلگه‌سی]] || [[هزارجریب بؤلومو]] || ۹٬۹۳۶ || ۲٬۳۰۴
|}

==قایناق‌لار==
{{قایناق}}</text>
      <sha1>alaixb7qt51mokyaw58nvb6ad7cmtxc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>دن استیونز</title>
    <ns>0</ns>
    <id>107202</id>
    <revision>
      <id>1593974</id>
      <parentid>1555366</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T12:27:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27960</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1593974</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26415" sha1="bsjst17uugda80ctasgqvovzru6dk9e" xml:space="preserve">{{شخص بیلگی قوتوسو
|آد=دن استیونز
|شکیل=دن استیونز
|شکیل آدی=Dan Stevens (32493693323) (cropped).jpg
|شکلین اولچوسو =260
|آیری آدلار    =
|قیسا بیلگی   =[[اوْیونچو]].
|میللیت=[[بؤیوک بریتانیا|بریتانیالی]]
|تحصیل = 
|دوْغوم تاریخ ={{birth date and age|1982|10|10|df=yes}}
|دوْغوم یئر   =[[کرویدون]], [[لندن]], [[اینگیلیس]], [[بؤیوک بریتانیا]]
|اؤلوم تاریخ  =
|اؤلوم یئر    =
|مزارلیقی=
|اؤلوم سببی=
|حیات یوْلداشی=  
|اۇشاقلاری=
|ایمضا=
| وب‌سایت      =
}}
'''دن استیونز''' ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسجه]]: Dan Stevens) [[بؤیوک بریتانیا|بریتانیالی]] [[اوْیونچو]]. ۱۰ اوْکتوبر ۱۹۸۲ ‏ ایلینده [[لندن]] شهرینده دۆنیایا گؤز آچیب. 2004–گۆنوموز ایللر آراسیندا سینما ساحه‌سینده چالیشیب.
== اوْینادیغی فیلم‌لر ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! ایل
!آدی 
!روْل 
! class=&quot;unsortable&quot; | نوت
|-
| 2009
| ''[[Hilde (film)|Hilde]]''
| David Cameron
|
|-
| rowspan=2|2011
| ''{{sortname|The|North London Book of the Dead|nolink=1}}''
| Speaker
| rowspan=2|Short فیلم
|-
| ''Babysitting''
| Spencer
|-
| rowspan=2| 2012
| ''[[Vamps (film)|Vamps]]''
| Joey
|
|-
| ''Shallow''
| Richard Dove
| Short فیلم
|-
|rowspan=2|2013
| ''[[Summer in February]]''
| Gilbert Evans
| Also executive producer
|-
| ''{{sortname|The|Fifth Estate|dab=film}}''
| [[Ian Katz]]
|
|-
|rowspan=4|2014
| ''{{sortname|The|Guest|dab=film}}''
| David Collins
| 
|-
| ''{{sortname|A|Walk Among the Tombstones|dab=film}}''
| Kenny Kristo
|
|-
| ''{{sortname|The|Cobbler|dab=2014 film}}''
| Emiliano
|
|-
| ''[[Night at the Museum: Secret of the Tomb]]''
| Sir [[Lancelot]]
|
|-
| 2015
| ''[[Criminal Activities]]''
| Noah
| 
|-
| rowspan=3| 2016
| ''[[The Ticket (film)|The Ticket]]''
| James
| 
|-
| ''[[Norman: The Moderate Rise and Tragic Fall of a New York Fixer]]''
| Bill Kavish
| 
|-
| ''[[Colossal (film)|Colossal]]''
| Tim
| 
|-
| rowspan=5| 2017
| ''[[Beauty and the Beast (2017 film)|Beauty and the Beast]]''
| [[Beast (Disney)|Beast]]
| 
|-
| ''[[Permission (film)|Permission]]''
| Will
| 
|-
| ''[[Kill Switch (2017 film)|Kill Switch]]''
| Will Porter
| 
|-
| ''[[Marshall (film)|Marshall]]
| Lorin Willis
| 
|-
| ''[[The Man Who Invented Christmas (film)|The Man Who Invented Christmas]]''
| [[Charles Dickens]]
|
|-
| rowspan=2|2018
| ''[[Her Smell]]''
| Danny Something
| 
|-
| ''[[Apostle (film)|Apostle]]''
| Thomas Richardson
| 
|-
| 2019
| ''[[Call of the Wild (2019 film)|Call of the Wild]]''
|Hal
| ''Post-production''
|-
| TBA
| ''[[Lucy in the Sky (film)|Lucy in the Sky]]''
| Drew Cola
| ''Post-production''
|-
|}
&lt;!-- Per WP:NFF and WP:CRYSTAL, do not add films that are listed as &quot;pre-production&quot; --&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! ایل
!آدی 
!روْل 
! class=&quot;unsortable&quot; | نوت
|-
| 2004
| ''[[Frankenstein (miniseries)|Frankenstein]]''
| Henry Clerval
| 2 episodes
|-
| 2006
| ''{{sortname|The|Line of Beauty|dab=TV series}}''
| Nick Guest
| 3 episodes
|-
| 2006
| ''[[Dracula (2006 film)|Dracula]]''
| [[Arthur Holmwood|Lord Arthur Holmwood]]
| Television فیلم
|-
| 2007
| ''[[Maxwell (film)|Maxwell]]''
| Basil Brookes
| Television فیلم
|-
| 2007
| ''[[Agatha Christie's Marple]]''
| Michael Faber
| Episode: &quot;[[Nemesis (Christie novel)|Nemesis]]&quot;
|-
| 2008
| ''[[Sense and Sensibility (2008 miniseries)|Sense and Sensibility]]''
| [[Edward Ferrars]]
| 3 episodes
|-
| 2009
| ''{{sortname|The|Turn of the Screw|dab=2009 film}}''
| Dr. Fisher
| Television فیلم
|-
| 2010–12
| ''[[Downton Abbey]]''
| [[Matthew Crawley]]
| 25 episodes&lt;br&gt;[[Screen Actors Guild Award for Outstanding Performance by an Ensemble in a Drama Series]] &lt;small&gt;(2013)&lt;/small&gt;&lt;br/&gt;Nominated—[[Monte-Carlo Television Festival|Monte-Carlo Television Festival Award]] for Outstanding Actor in a Drama Series&lt;br&gt;Nominated—[[Huading Award]] for Best Global Actor in a TV Series&lt;br&gt;Nominated–[[Screen Actors Guild Award for Outstanding Performance by an Ensemble in a Drama Series]] &lt;small&gt;(2014)&lt;/small&gt;
|-
| 2012
| ''[[Planet Earth (franchise)|The Making of Planet Earth]]''
| Narrator
| Documentary
|-
| 2012
| ''Forget Me Not''
| Narrator
| Documentary
|-
| 2013
| ''{{sortname|The|Tomorrow People|dab=U.S. TV series}}''
| TIM (voice)
| Uncredited&lt;br/&gt;3 episodes
|-
| 2014
| ''[[Once Upon a Time (TV series)|Once Upon a Time]]: [[List of Once Upon a Time episodes#Specials|Wicked Is Coming]]''
| Narrator (voice)
| Television special
|-
| 2014–17
| ''[[High Maintenance]]''
| Colin
| 3 episodes
|-
| 2015–16
| ''[[SuperMansion]]''
| Bunsen (voice)
| 2 episodes
|-
| 2017–present
| ''[[Legion (TV series)|Legion]]''
| [[Legion (Marvel Comics)|David Haller / Legion]]
| Lead role&lt;br&gt;19 episodes
|-
|}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! ایل
!آدی 
!روْل 
! class=&quot;unsortable&quot; | نوت
|-
| 2004
| ''[[As You Like It]]''
| [[Orlando (As You Like It)|Orlando]]
| [[Rose Theatre, Kingston|Rose Theatre]]&lt;br /&gt;Nominated – [[Ian Charleson Award]]&lt;ref name=&quot;willow&quot; /&gt;
|-
| 2005
| ''[[Much Ado About Nothing]]''&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/theatre/drama/3644842/A-pair-of-British-classics.html|title=A pair of British classics|date=8 July 2005}}&lt;/ref&gt;
| Claudio
| Theatre Royal
|-
| 2006
| ''{{sortname|The|Romans in Britain}}''&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.whatsonstage.com/news/theatre/london/E8821139395522/Brenton%92s+Romans+in+Britain+Faces+Fresh+Protests.html|title=Brenton’s Romans in Britain Faces Fresh Protests|date=8 February 2006|access-date=2019-03-13|archive-date=2013-02-09|archive-url=https://archive.today/20130209102630/http://www.whatsonstage.com/news/theatre/london/E8821139395522/Brenton%92s+Romans+in+Britain+Faces+Fresh+Protests.html|dead-url=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250127005252/https://www.whatsonstage.com/news/theatre/london/E8821139395522/Brenton%92s+Romans+in+Britain+Faces+Fresh+Protests.html/|archivedate=2025-01-27}}&lt;/ref&gt;
| Marban / Maitland
| [[Crucible Theatre]]
|-
| 2006
| ''[[Hay Fever (play)|Hay Fever]]''&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.whatsonstage.com/news/theatre/london/E8821144337916/Flu+Fells+Dench%2C+Hay+Fever+Cancels+Four+Previews.html|title=Flu Fells Dench, Hay Fever Cancels Four Previews|date=6 April 2006|access-date=2019-03-13|archive-date=2012-09-18|archive-url=https://archive.today/20120918173218/http://www.whatsonstage.com/news/theatre/london/E8821144337916/Flu+Fells+Dench,+Hay+Fever+Cancels+Four+Previews.html|dead-url=yes}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
| Simon Bliss
| [[Theatre Royal, Haymarket|Haymarket Theatre]]
|-
| 2008
| ''{{sortname|The|Vortex}}''&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.whatsonstage.com/news/theatre/london/E8821207309626/Divas+%91Dancical%92+Honours+Piaf%2C+Garland+%26+Dietrich.html|title=Divas ‘Dancical’ Honours Piaf, Garland &amp; Dietrich|date=4 April 2008}}{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
| Nicky Lancaster
| [[Apollo Theatre]]
|-
| 2009
| ''[[Every Good Boy Deserves Favour (play)|Every Good Boy Deserves Favour]]''&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.whatsonstage.com/reviews/theatre/london/E8821232358569/Every+Good+Boy+Deserves+Favour.html|title=Every Good Boy Deserves Favour|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101104061441/http://www.whatsonstage.com/reviews/theatre/london/E8821232358569/Every+Good+Boy+Deserves+Favour.html|archivedate=4 November 2010|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| The Doctor
| [[Royal National Theatre]]
|-
| 2009
| ''[[Arcadia (play)|Arcadia]]''&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.whatsonstage.com/index.php?pg=198&amp;story=E8831244481126&amp;title=Review%20Round-up:%20Critics%20Hail%20Stoppard%27s%20Arcadia|title=Critics Hail Stoppard's Arcadia|date=8 June 2009|editor=What's on stage|access-date=2019-03-13|archive-date=2011-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20110810010709/http://www.whatsonstage.com/index.php?pg=198|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
| Septimus Hodge
| [[Duke of York's Theatre]]
|-
| 2012
| ''{{sortname|The|Heiress|dab=1947 play}}''&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://broadwayworld.com/article/DOWNTON-ABBEY-Star-Dan-Stevens-to-Join-Jessica-Chastain-David-Strathairnin-THE-HEIRESS-on-Broadway-October-2012-20120514|title=DOWNTON ABBEY Star Dan Stevens to Join Jessica Chastain &amp; David Strathairn in THE HEIRESS on Broadway - October 2012!}}&lt;/ref&gt;
| Morris Townsend
| [[Walter Kerr Theatre]]
|}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! ایل
!آدی 
! class=&quot;unsortable&quot; | نوت
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | 2007
| ''{{sortname|The|Dragon's Eye|nolink=1}}''&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://www.audible.com/pd/Kids/The-Dragons-Eye-Audiobook/B0032N8W48/ref=a_search_c4_2_19_srTtl?qid=1401921132&amp;sr=2-19|title=The Dragon's Eye|publisher=|accessdate=24 March 2017}}&lt;/ref&gt;
|
|-
| ''Die with Me''&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://www.audible.com/pd/Mysteries-Thrillers/Die-With-Me-Audiobook/B0036IOXG0/ref=a_search_c4_2_17_srTtl?qid=1401921240&amp;sr=2-17|title=Die With Me|publisher=|accessdate=24 March 2017}}&lt;/ref&gt;
|
|-
| ''Strike Back''&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://www.audible.com/pd/Mysteries-Thrillers/Strike-Back-Audiobook/B0032N51WE/ref=a_search_c4_2_13_srTtl?qid=1401915883&amp;sr=2-13|title=Strike Back|publisher=|accessdate=24 March 2017}}&lt;/ref&gt;
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2008
| ''[[Day (Kennedy novel)|Day]]''&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://www.audible.com/pd/Fiction/Day-Audiobook/B0032NA9XK/ref=a_search_c4_2_16_srTtl?qid=1401921497&amp;sr=2-16|title=Day|publisher=|accessdate=24 March 2017}}&lt;/ref&gt;
|
|-
| ''{{sortname|The|Outcast|nolink=1}}''&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://www.audible.com/pd/Fiction/The-Outcast-Audiobook/B0032N4NGY/ref=a_search_c4_2_15_srTtl?qid=1401921564&amp;sr=2-15|title=The Outcast|publisher=|accessdate=24 March 2017|archive-date=2017-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170324175959/http://www.audible.com/pd/Fiction/The-Outcast-Audiobook/B0032N4NGY/ref=a_search_c4_2_15_srTtl?qid=1401921564&amp;sr=2-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|
|-
| rowspan=&quot;4&quot; | 2009
| ''{{sortname|The|Dragon Diary: Dragonology Chronicles, Vol. 2|nolink=1}}''&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://www.audible.com/pd/Kids/The-Dragon-Diary-Audiobook/B0032NABBK/ref=a_search_c4_2_14_srTtl?qid=1401921646&amp;sr=2-14|title=The Dragon Diary: Dragonology Chronicles, Volume 2|publisher=|accessdate=24 March 2017}}&lt;/ref&gt;
|
|-
| ''{{sortname|The|Angel's Game}}''&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://www.audible.com/pd/Fiction/The-Angels-Game-Audiobook/B0032NAC1Y/ref=a_search_c4_2_13_srTtl?qid=1401921708&amp;sr=2-13|title=The Angel's Game|publisher=|accessdate=24 March 2017}}&lt;/ref&gt;
|
|-
| ''{{sortname|A|Week in December}}''&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://www.audible.com/pd/Fiction/A-Week-in-December-Audiobook/B0032N8MXE/ref=a_search_c4_2_10_srTtl?qid=1401921891&amp;sr=2-10|title=A Week in December|publisher=|accessdate=24 March 2017}}&lt;/ref&gt;
|
|-
| ''[[Wolf Hall]]''&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://www.audible.com/pd/Fiction/Wolf-Hall-Audiobook/B0036GTLA0/ref=a_search_c4_2_9_srTtl?qid=1401922008&amp;sr=2-9|title=Wolf Hall|publisher=|accessdate=24 March 2017}}&lt;/ref&gt;
|
|-
| rowspan=&quot;6&quot; | 2010
| ''[[War Horse (novel)|War Horse]]''&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://www.audible.com/pd/Kids/War-Horse-Audiobook/B0036GTLC8/ref=a_search_c4_2_8_srTtl?qid=1401922081&amp;sr=2-8|title=War Horse|publisher=|accessdate=24 March 2017}}&lt;/ref&gt;
|
|-
| ''Blueeyedboy''&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://www.audible.com/pd/Fiction/Blueeyedboy-Audiobook/B003CU4VTG/ref=a_search_c4_2_7_srTtl?qid=1401922143&amp;sr=2-7|title=Blueeyedboy|publisher=|accessdate=24 March 2017}}&lt;/ref&gt;
|
|-
| ''{{sortname|The|Prince of Mist}}''&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://www.audible.com/pd/Kids/The-Prince-of-Mist-Audiobook/B003NGU52G/ref=a_search_c4_2_12_srTtl?qid=1401921437&amp;sr=2-12|title=The Prince of Mist|publisher=|accessdate=24 March 2017}}&lt;/ref&gt;
|
|-
| ''[[Young Sherlock Holmes: Death Cloud]]''&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://www.audible.com/pd/Kids/Young-Sherlock-Holmes-The-Death-Cloud-Audiobook/B003SSWVZ8/ref=a_search_c4_2_5_srTtl?|title=Young Sherlock Holmes: The Death Cloud|publisher=|accessdate=24 March 2017}}&lt;/ref&gt;
|
|-
| ''[[Fall of Giants]]''&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://www.audible.com/pd/Fiction/Fall-of-Giants-Audiobook/B0043BRUYG/ref=a_search_c4_2_4_srTtl?qid=1401922460&amp;sr=2-4|title=Fall of Giants: The Century Trilogy, Book 1|publisher=|accessdate=24 March 2017}}&lt;/ref&gt;
|
|-
| ''[[Young Sherlock Holmes: Red Leech]]''&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://www.audible.com/pd/Kids/Young-Sherlock-Holmes-2-Red-Leech-Audiobook/B004D0KHQK/ref=a_search_c4_2_2_srTtl?qid=1401922555&amp;sr=2-2|title=Young Sherlock Holmes 2: Red Leech|publisher=|accessdate=24 March 2017}}&lt;/ref&gt;
|
|-
| rowspan=&quot;4&quot; | 2011
| ''My Dear, I Wanted to Tell You''&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://www.audible.com/pd/Fiction/My-Dear-I-Wanted-to-Tell-You-Audiobook/B004QJWQ1M/ref=a_search_c4_2_1_srTtl?qid=1401922867&amp;sr=2-1|title=My Dear I Wanted to Tell You|publisher=|accessdate=24 March 2017}}&lt;/ref&gt;
| [[Specsavers National Book Awards|Galaxy National Book Award]] for Audiobook of the Year&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://corporate.harpercollins.co.uk/uk/press-releases/96/my-dear-i-wanted-to-tell-you-wins-inaugural-audi|title=My Dear I Wanted To Tell You wins inaugural audiobook award|publisher=|accessdate=28 May 2017|archivedate=2017-08-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170807235833/http://corporate.harpercollins.co.uk/uk/press-releases/96/my-dear-i-wanted-to-tell-you-wins-inaugural-audi}}&lt;/ref&gt;
|-
| ''{{sortname|The|Midnight Palace|nolink=1}}''&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://www.audible.com/pd/Kids/The-Midnight-Palace-Audiobook/B00528C80U/ref=a_search_c4_1_20_srTtl?qid=1401922941&amp;sr=1-20|title=The Midnight Palace|publisher=|accessdate=24 March 2017}}&lt;/ref&gt;
|
|-
| ''{{sortname|The|History of a Pleasure Seeker|nolink=1}}''&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://www.audible.com/pd/Fiction/History-of-a-Pleasure-Seeker-Audiobook/B005477CXC/ref=a_search_c4_1_19_srTtl?qid=1401923041&amp;sr=1-19|title=History of a Pleasure Seeker|publisher=|accessdate=24 March 2017}}&lt;/ref&gt;
|
|-
| ''{{sortname|The|Invisible Ones|nolink=1}}''&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://www.audible.com/pd/Mysteries-Thrillers/The-Invisible-Ones-Audiobook/B005JU81S4/ref=a_search_c4_1_18_srTtl?qid=1401923159&amp;sr=1-18|title=The Invisible Ones|publisher=|accessdate=24 March 2017}}&lt;/ref&gt;
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2012
| ''{{sortname|The|Time Keeper}}''&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://www.audible.com/pd/Fiction/The-Time-Keeper-Audiobook/B0090O8HLQ/ref=a_search_c4_1_15_srTtl?qid=1401923247&amp;sr=1-15|title=The Time Keeper|publisher=|accessdate=24 March 2017}}&lt;/ref&gt;
|
|-
| ''[[Casino Royale (novel)|Casino Royale]]''&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://mobile.audible.com/productDetail.htm?asin=B00N22TBNU&amp;s=s|title=Casino Royale Audiobook - Ian Fleming - Audible.com|publisher=|accessdate=24 March 2017|archive-date=2014-09-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20140905080009/https://mobile.audible.com/productDetail.htm?asin=B00N22TBNU&amp;s=s|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| Nominated—[[Specsavers National Book Award]] for Audiobook of the Year&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://readingagency.org.uk/adults/news/specsavers-national-book-awards-2012-shortlist.html|title=Specsavers National Book Awards 2012 shortlist|publisher=|accessdate=28 May 2017}}{{Dead link|date=March 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;4&quot; | 2013
| ''Letters from Everest: A First-Hand Account of the Epic First Ascent''&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://www.audible.com/pd/Travel-Adventure/Letters-from-Everest-Audiobook/B00D2WDM7G/ref=a_search_c4_1_14_srTtl?qid=1401923305&amp;sr=1-14|title=Letters from Everest: A First-Hand Account from the Epic First Ascent|publisher=|accessdate=24 March 2017}}&lt;/ref&gt;
|
|-
| ''[[Going Solo]]''&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://www.audible.com/pd/History/Going-Solo-Audiobook/B00F8KIM5C/ref=a_search_c4_1_11_srTtl?qid=1401927125&amp;sr=1-11|title=Going Solo|publisher=|accessdate=24 March 2017}}&lt;/ref&gt;
|
|-
| ''[[Boy (book)|Boy]]''&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://www.audible.com/pd/Kids/Boy-Audiobook/B00F0VL7BK/ref=a_search_c4_1_10_srTtl?qid=1401927089&amp;sr=1-10|title=Boy|publisher=|accessdate=24 March 2017}}&lt;/ref&gt;
|
|-
| ''[[Frankenstein]]''&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://www.audible.com/pd/Classics/Frankenstein-Audiobook/B00FQRCM9O/ref=a_search_c4_1_9_srTtl?qid=1401927029&amp;sr=1-9|title=Frankenstein|publisher=|accessdate=24 March 2017}}&lt;/ref&gt;
| Nominated—[[Audie Awards]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://reviews.libraryjournal.com/2014/02/media/audio/finalists-announced-for-19th-annual-audie-awards/|title=Finalists Announced for 19th Annual Audie Awards|publisher=|accessdate=24 March 2017|archivedate=2017-03-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170324174156/http://reviews.libraryjournal.com/2014/02/media/audio/finalists-announced-for-19th-annual-audie-awards/}}&lt;/ref&gt; Classic &amp; Solo Narration – Male
|-
| rowspan=&quot;9&quot; | 2014
| ''[[Letters to a Young Poet]]''&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://www.audible.com/pd/Classics/Letters-to-a-Young-Poet-Audiobook/B00J9MHLD4/ref=a_search_c4_1_7_srTtl?qid=1401926991&amp;sr=1-7|title=Letters to a Young Poet|publisher=|accessdate=24 March 2017}}&lt;/ref&gt;
|
|-
| ''[[Murder on the Orient Express]]''&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://www.audible.com/pd/Mysteries-Thrillers/Murder-on-the-Orient-Express-Audiobook/B00J3G44KY/ref=a_search_c4_1_6_srTtl?qid=1401926965&amp;sr=1-6|title=Murder on the Orient Express|publisher=|accessdate=24 March 2017}}&lt;/ref&gt;
|
|-
| ''[[And Then There Were None]]''&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://www.audible.com/pd/Mysteries-Thrillers/And-Then-There-Were-None-Audiobook/B00JJY5EJA/ref=a_search_c4_1_5_srTtl?qid=1401926877&amp;sr=1-5|title=And Then There Were None|publisher=|accessdate=24 March 2017}}&lt;/ref&gt;
|
|-
| ''{{sortname|The|Heroes' Welcome|nolink=1}}''&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://www.audible.com/pd/Fiction/The-Heroes-Welcome-Audiobook/B00K6N4H78/ref=a_search_c4_1_3_srTtl?qid=1401923971&amp;sr=1-3|title=The Heroes' Welcome|publisher=|accessdate=24 March 2017}}&lt;/ref&gt;
|
|-
| ''[[Scorpia Rising]]''&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://mobile.audible.com/productDetail.htm?asin=B00LA8TRL4&amp;s=s|title=Scorpia Rising Audiobook - Anthony Horowitz - Audible.com|publisher=|accessdate=24 March 2017|archive-date=2014-09-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20140905074105/https://mobile.audible.com/productDetail.htm?asin=B00LA8TRL4&amp;s=s|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
|
|-
| ''[[Snakehead (novel)|Snakehead]]''&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://mobile.audible.com/productDetail.htm?asin=B00LA8TMGE&amp;s=s|title=Snakehead Audiobook - Anthony Horowitz - Audible.com|publisher=|accessdate=24 March 2017|archive-date=2014-09-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20140905080222/https://mobile.audible.com/productDetail.htm?asin=B00LA8TMGE&amp;s=s|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
|
|-
| ''[[Crocodile Tears]]''&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://mobile.audible.com/p
oductDetail.htm?asin=B00LA8RWVQ&amp;s=s|title=Crocodile Tears Audiobook - Anthony Horowitz - Audible.com|publisher=|accessdate=24 March 2017}}{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|
|-
| ''[[Iliad|The Iliad]]''&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://mobile.audible.com/productDetail.htm?asin=B00HUWO1T2&amp;s=s|title=The Iliad Audiobook -  Homer, Robert Fitzgerald - translator - Audible.com|publisher=|accessdate=24 March 2017}}&lt;/ref&gt;
|
|-
| ''[[Odyssey|The Odyssey]]''&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://mobile.audible.com/productDetail.htm?asin=B00HUBJ5TE&amp;s=s| title=The Odyssey |publisher=Audible.com}}&lt;/ref&gt;
| Nominated—[[Audie Awards|Audie Award]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://reviews.libraryjournal.com/2015/02/media/audio/2015-audie-award-nominees//|title=2015 Audie Award Nominees|publisher=|accessdate=24 March 2017|archivedate=2018-03-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180302044446/https://reviews.libraryjournal.com/2015/02/media/audio/2015-audie-award-nominees/}}&lt;/ref&gt; Classic
|-
|}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! ایل
!آدی 
!روْل 
! class=&quot;unsortable&quot; | نوت
|-
| 2006
| ''{{sortname|A|Question of Attribution}}''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://spiffyjellybean.blogspot.ca/2008/08/dan-stevens-radio-question-of.html|title=spiffy jellybean|publisher=|date=2008-08-02}}&lt;/ref&gt;
| Phillips
| [[BBC Radio 4]]
|-
| rowspan=&quot;4&quot; | 2008
| ''{{sortname|The|Tennis Court|nolink=1}}''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/programmes/b008pcrb |title=Saturday Drama, The Tennis Court |publisher=[[BBC Radio 4]] |date=2010-04-24 |accessdate=2014-04-22}}&lt;/ref&gt;
| Sam Greenwood
| BBC Radio 4
|-
| ''Dickens Confidential'' (series 2)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/programmes/b01ms5x9|title= - Dickens Confidential, Series 2, Gangs of London|publisher=BBC Radio 4 Extra}}&lt;/ref&gt;
| [[Charles Dickens]]
| BBC Radio 4
|-
| ''Anthem for Doomed Youth''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/blogs/theoneshow/onepassions/2008/09/anniversary-of-the-ww1-armisti.html|title=BBC - The One Show - One Passions Blog: WW1 Armistice exhibition. Also: Click here for actor Dan Stevens reading Anthem for Doomed Youth|publisher=}}&lt;/ref&gt;
| Narrator
| BBC Armistice exhibition
|-
| ''{{sortname|The|Josephine Hart Poetry Hour|nolink=1}}'' (episode 1)
| Narrator
| BBC Radio 4
|-
| 2008–2009
| ''Orley Farm''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/programmes/b00g44sl |title= Classic Serial, Orley Farm, Episode 1 |publisher=BBC Radio 4 |date=2009-01-03 |accessdate=2014-04-22}}&lt;/ref&gt;
| Peregrine Orm
| BBC Radio 4
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | 2009
| ''{{sortname|The|Lady of the Camellias}}''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/programmes/b00h4w7j |title=15 Minute Drama, The Lady of the Camellias, Episode 1 |publisher=BBC Radio 4 |date=2009-02-02 |accessdate=2014-04-22}}&lt;/ref&gt;
| Duval
| BBC Radio 4
|-
| ''Guilty Until Proven Innocent''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/programmes/b00p87r4|title=Afternoon Drama, Guilty Until Proved Innocent|publisher=BBC Radio 4}}&lt;/ref&gt;
| Jake
| BBC Radio 4
|-
| ''{{sortname|The|Music Room|nolink=1}}''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/programmes/b00jqdk8|title=Book of the Week, William Fiennes - The Music Room|publisher=BBC Radio 4}}&lt;/ref&gt;
| Narrator
| BBC Radio 4
|-
| rowspan=&quot;5&quot; | 2010
| ''{{sortname|The|Custom of the Country}}''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/programmes/b00pj463 |title=Classic Serial, Edith Wharton - The Custom of the Country, Episode 1 |publisher=BBC Radio 4 |date=2013-09-03 |accessdate=2014-04-22}}&lt;/ref&gt;
| Ralph Marvell
| BBC Radio 4
|-
| ''[[The Secret Pilgrim]]'' (episode 1)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/programmes/b00sn9w4 |title=Classic Serial, The Complete Smiley - The Secret Pilgrim, Episode 1|publisher=BBC Radio 4|date=2010-06-19 |accessdate=2014-04-22}}&lt;/ref&gt;
| Ben Cavendish
| BBC Radio 4
|-
| ''{{sortname|The|Coral Thief|nolink=1}}''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/programmes/b00pqfb3|title= Book at Bedtime, Rebecca Stott - The Coral Thief|publisher=BBC Radio 4}}&lt;/ref&gt;
| Narrator
| BBC Radio 4
|-
| ''{{sortname|The|Story of the Siren – E.M. Forster Short Stories|nolink=1}}''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/programmes/b00rt9gd|title=Afternoon Reading, EM Forster Short Stories, The Story of the Siren|publisher=BBC Radio 4}}&lt;/ref&gt;
| Narrator
| BBC Radio 4
|-
| ''{{sortname|The|Cradle of the Snake}}''
| Rick ausGarten
| [[Big Finish Productions|Big Finish]]
|-
| rowspan=&quot;9&quot; | 2011
| ''{{sortname|A|Thousand Kisses|nolink=1}}''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/programmes/b01063zr|title=BBC Radio 3 - Drama on 3, A Thousand Kisses|publisher=BBC Radio 3}}&lt;/ref&gt;
| Catullus
| [[BBC Radio 3]]
|-
| ''[[Widowers' Houses]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/programmes/b0128md3|title=BBC Radio 3 - Drama on 3, Widowers' Houses|publisher=BBC Radio 3}}&lt;/ref&gt;
| Harry Trench
| BBC Radio 3
|-
| ''Portrait of Winston''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/programmes/b014ffc3|title=Radio 4 - Afternoon Drama, Portrait of Winston|publisher=|accessdate=24 March 2017|archivedate=2011-09-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110928165242/http://www.bbc.co.uk/programmes/b014ffc3}}&lt;/ref&gt;
| Graham Sutherland
| BBC Radio 4
|-
| ''[[King James Bible]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/programmes/b00xc9wf|title=King James Bible, Readings, Episode 6|publisher=BBC Radio 4}}&lt;/ref&gt;
| Narrator
| BBC Radio 4
|-
| ''{{sortname|A|Short History of Vampires – Dracula's Guest|nolink=1}}''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/programmes/b00yhwyc|title=Extra - A Short History of Vampires, Dracula's Guest|publisher=BBC Radio 4}}&lt;/ref&gt;
| [[Bram Stoker]]
| [[BBC Radio 7]]
|-
| ''Words &amp; Music – Money''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/programmes/b00yrhfh|title=Words and Music, Money|publisher=BBC Radio 3}}&lt;/ref&gt;
| Narrator
| BBC Radio 3
|-
| ''Together – Face It''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/programmes/b014q005|title=Afternoon Reading, Face It, Together|publisher=BBC Radio 4}}&lt;/ref&gt;
| Narrator
| BBC Radio 4
|-
| ''{{sortname|The|Spying Game Series – [[The Living Daylights]]|nolink=1}}''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/programmes/b016c7by|title=Extra - The Spying Game, The Living Daylights|publisher=BBC Radio 4}}&lt;/ref&gt;
| Narrator
| BBC Radio 4
|-
| ''Something Understood''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/programmes/b016kgmb|title=Something Understood, Dawn|publisher=BBC Radio 4}}&lt;/ref&gt;
| Reader
| BBC Radio 4
|-
| 2012
| ''{{sortname|The|Old Ways|nolink=1}}''&lt;ref&gt;{{cite web|author=|url=http://www.bbc.co.uk/programmes/b01kltrf |title=Book of the Week, The Old Ways |publisher=BBC Radio 4 |date=2012-07-07 |accessdate=2014-04-22}}&lt;/ref&gt;
| Reader
| BBC Radio 4
|}
== قایناق‌لار ==
{{قایناق}}
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«[[:en:Dan Stevens|Dan Stevens]]»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۲ ژانویه ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 
{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =Dan Stevens
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}

[[بؤلمه:بریتانیالی کیشی اویونچولار]]</text>
      <sha1>bsjst17uugda80ctasgqvovzru6dk9e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سینت هلن، میشیقان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>276631</id>
    <revision>
      <id>1593984</id>
      <parentid>752648</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T17:05:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27960</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1593984</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4363" sha1="k20etfir661e7r2h24rsuw6d2ek57rk" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|official_name            = St. Helen, Michigan
|settlement_type          = [[Census-designated place]] (CDP) &amp; [[Unincorporated area|Unincorporated community]]
|nickname                 = 
|motto                    =
&lt;!-- Images --&gt;
|image_skyline            = 
|imagesize                = 
|image_caption            = 
|image_flag               = 
|image_seal               =
&lt;!-- Maps --&gt;
|image_map = Roscommon_County_Michigan_Incorporated_and_Unincorporated_areas_St._Helen_Highlighted.svg
|mapsize                  = 250px
|map_caption              = Location of St. Helen, Michigan
|image_map1               = 
|mapsize1                 = 
|map_caption1             =
&lt;!-- Location --&gt;
|subdivision_type         = [[List of sovereign states|Country]]
|subdivision_name         = United States
|subdivision_type1        = [[U.S. state|State]]
|subdivision_name1        = [[میشیقان ایالتی]]
|subdivision_type2        = [[List of counties in Michigan|County]]
|subdivision_name2        = [[Roscommon County, Michigan|Roscommon]]
&lt;!-- Government --&gt;
|government_footnotes     = 
|government_type          = 
|leader_title             = 
|leader_name              = 
|leader_title1            = 
|leader_name1             = 
|established_title        = 
|established_date         =
&lt;!-- Area --&gt;
|unit_pref  = Imperial
|area_footnotes           = 
|area_magnitude           = 
|area_total_km2           = 15.3
|area_land_km2            = 13.1
|area_water_km2           = 2.3
|area_total_sq_mi         = 5.9
|area_land_sq_mi          = 5.0
|area_water_sq_mi         = 0.9
&lt;!-- Population --&gt;
|population_as_of         = 2010&lt;ref name=&quot;city-data.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.city-data.com/city/St.-Helen-Michigan.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170107165104/http://www.city-data.com/city/St.-Helen-Michigan.html|archivedate=2017-01-07|title=archive copy|accessdate=2018-12-06}}&lt;/ref&gt;
|population_footnotes     = 
|population_total         = 2,668
|population_density_km2   = 229.2
|population_density_sq_mi = 593.6
&lt;!-- General information --&gt;
|timezone                 = [[North American Eastern Time Zone|Eastern (EST)]]
|utc_offset               = -5
|timezone_DST             = EDT
|utc_offset_DST           = -4
|elevation_footnotes      = 
|elevation_m              = 363
|elevation_ft             = 1191
|coordinates              = {{coord|44|21|49|N|84|24|37|W|region:US-MI_type:adm2nd_source:GNIS|display=inline,title}}
|postal_code_type         = [[ZIP code]]
|postal_code              = 48656
|area_code                = 
|blank_name               = [[Federal Information Processing Standard|FIPS code]]
|blank_info               = 26-70800&lt;ref name=&quot;GR2&quot;&gt;{{cite web|url=http://factfinder2.census.gov|publisher=[[United States Census Bureau]]|accessdate=2008-01-31|title=American FactFinder}}&lt;/ref&gt;
|blank1_name              = [[Geographic Names Information System|GNIS]] feature ID
|blank1_info              = 0636665&lt;ref&gt;{{gnis|0636665}}&lt;/ref&gt;
|website                  = 
|footnotes                = 
}}

'''سینت هلن، میشیقان''' ([[اینگیلیسجه]]:St. Helen, Michigan ) آمریکا اؤلکه‌سینده بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۲۶۶۸ نفر  ایمیش و ۱۵٫۳ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار دنیز سوُلاری سَویه‌سیندن ۳۶۳ متر یۇکسک‏لیکده یئر آلیب و [[میشیقان ایالتی]]نده یئرلشیب.
== قایناق‌لار ==
{{قایناق}}
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«[[:en:St. Helen, Michigan|St. Helen, Michigan]]»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۸ آقوست ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 
{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =St. Helen, Michigan
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}

{{آمریکا-قارالاما}}
{{Authority control}}

[[بؤلمه:آمریکا شهرلری]]</text>
      <sha1>k20etfir661e7r2h24rsuw6d2ek57rk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>دسوتو، میزوری</title>
    <ns>0</ns>
    <id>278995</id>
    <revision>
      <id>1593973</id>
      <parentid>752445</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T12:19:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27960</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1593973</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4817" sha1="qzp176un3hwd8kfi9wuqp25xc00ooe0" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|official_name            = De Soto, Missouri
|settlement_type          = [[شهر]]
|image_skyline            = 
|imagesize                = 
|image_caption            = 
|image_flag               = 
|image_seal               =
&lt;!-- Maps --&gt;
|nickname                 = 
|motto                    =
&lt;!-- Images --&gt;
|image_map = Jefferson_County_Missouri_Incorporated_and_Unincorporated_areas_De_Soto_Highlighted.svg
|mapsize                  = 250x200px
|map_caption              = Location of De Soto, Missouri
|image_map1               = 
|mapsize1                 = 
|map_caption1             =
&lt;!-- Location --&gt;
|coordinates              = {{coord|38|8|26|N|90|33|27|W|region:US-MO|display=inline,title}}
|subdivision_type         = [[List of sovereign states|Country]]
|subdivision_name         = United States
|subdivision_type1        = [[U.S. state|State]]
|subdivision_type2        = [[List of counties in Missouri|County]]
|subdivision_name1        = [[میزوری ایالتی]]
|subdivision_name2        = [[Jefferson County, Missouri|Jefferson]]
|established_title        = [[Municipal corporation|Incorporated]]
|established_date         = 1869
&lt;!-- Area --&gt;
|government_footnotes     = 
|government_type          = 
|leader_title             = 
|leader_name              = 
|leader_title1            = 
|leader_name1             = 
|unit_pref                = Imperial
|area_footnotes           = &lt;ref name =&quot;Gazetteer files&quot;/&gt;
|area_magnitude           = 
|area_total_km2           = 11.14
|area_total_sq_mi         = 4.30
|area_land_km2            = 11.14
|area_land_sq_mi          = 4.30
|area_water_km2           = 0
|area_water_sq_mi         = 0
&lt;!-- Population --&gt;
|elevation_footnotes      = &lt;ref name=&quot;City-Data.com08&quot;&gt;{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181201070306/http://www.city-data.com/city/De-Soto-Missouri.html |archivedate=2018-12-01 |title=De Soto, Missouri (City-Data.com) |url=http://www.city-data.com/city/De-Soto-Missouri.html |accessdate=2018-12-06}}&lt;/ref&gt;
|elevation_m              = 153
|elevation_ft             = 503
|population_total         = 6400
|population_as_of         = [[2010 United States Census|2010]]
|population_footnotes     = &lt;ref name =&quot;FactFinder&quot;/&gt;
|population_density_km2   = auto
|population_density_sq_mi = auto
&lt;!-- General information --&gt;
|population_est           = 6477
|pop_est_as_of            = 2016
|postal_code_type         = [[ZIP code]]
|postal_code              = 63020
|area_code                = [[Area code 636|636 314]]
|website                  = 
|footnotes                = 
|timezone                 = [[North American Central Time Zone|Central (CST)]]
|utc_offset               = -6
|timezone_DST             = CDT
|utc_offset_DST           = -5
|blank_name               = [[Federal Information Processing Standard|FIPS code]]
|blank_info               = 29-19252&lt;ref name=&quot;GR2&quot;&gt;{{cite web |url=http://factfinder2.census.gov |publisher=[[United States Census Bureau]] |accessdate=2008-01-31 |title=American FactFinder |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130911234518/http://factfinder2.census.gov/ |archivedate=2013-09-11 |df= }}&lt;/ref&gt;
|blank1_name              = [[Geographic Names Information System|GNIS]] feature ID
|blank1_info              = 0716761&lt;ref name=&quot;GR3&quot;&gt;{{cite web|url=http://geonames.usgs.gov|accessdate=2008-01-31|title=US Board on Geographic Names|publisher=[[United States Geological Survey]]|date=2007-10-25}}&lt;/ref&gt;
|pop_est_footnotes = &lt;ref name=&quot;USCensusEst2016&quot;/&gt;
}}

'''دسوتو، میزوری''' ([[اینگیلیسجه]]:De Soto, Missouri ) آمریکا اؤلکه‌سینده بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۶۴۰۰ نفر  ایمیش و ۱۱٫۱۴ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار دنیز سوُلاری سَویه‌سیندن ۱۵۳ متر یۇکسک‏لیکده یئر آلیب و [[میزوری ایالتی]]نده یئرلشیب.
== قایناق‌لار ==
{{قایناق}}
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«[[:en:De Soto, Missouri|De Soto, Missouri]]»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۸ آقوست ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 
{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =De Soto, Missouri
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}

{{آمریکا-قارالاما}}
{{Authority control}}

[[بؤلمه:آمریکا شهرلری]]</text>
      <sha1>qzp176un3hwd8kfi9wuqp25xc00ooe0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>البدر بندر کنق فوتبال کولوبو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>301571</id>
    <revision>
      <id>1593986</id>
      <parentid>1477432</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T17:45:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>E THP</username>
        <id>279</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1593986</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1757" sha1="cqyztsj5krgvnxezge4rj86mjmukmrc" xml:space="preserve">
{{Infobox football club
  | clubname   = البدر
  | image      =
  | image_size = 150px
  | fullname   = البدر فوتبال کولوبو
  | nickname   =
  | shortname  =
  | founded    = ۲۰۰۷
  | dissolved  =
  | ground     = [[البدر کنق ایستادیومو]]، &lt;br /&gt;[[کنق، ایران|کنق]]، [[ایران]]
  | capacity   = 
  | chairman   = 
  | mgrtitle   = 
  | manager    = 
| league     = [[ایران فوتبال ۳-جو دسته‌سی|۳-جو دسته]]
| season     = [[۲۰۱۴–۱۵ ایران فوتبال ۲-جی دسته‌سی|۲۰۱۴–۱۵]]
| position   = ۲-جی دسته A قروپو، ۱۰-جو {{small|(دوشدو)}}
  | website    = http://www.albadr.ir
}}'''البدر بندر کنق فوتبال کولوبو''' بیر فوتبال کولوبودور. [[ایران فوتبال ۳-جو دسته‌سی|۳-جو دسته]]ده موسابیقه آپاریر.

== قایناقلار ==
{{قایناق}}
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«[[:en:Albadr Bandar Kong F.C.|Albadr Bandar Kong F.C.]]»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ‏۲۷ دسامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 
{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =Albadr Bandar Kong F.C.
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}
{{فوتبال-قارالاما}}
{{Authority control}}

[[بؤلمه:فوتبال کولوبلاری]]</text>
      <sha1>cqyztsj5krgvnxezge4rj86mjmukmrc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ریکو هنری</title>
    <ns>0</ns>
    <id>333370</id>
    <revision>
      <id>1593979</id>
      <parentid>863529</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T14:41:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27960</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1593979</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4514" sha1="9f7810exzumttctilrsh9ixvusiqf4o" xml:space="preserve">{{Infobox football biography
| name = Rico Henry
| image = Rico Henry, Walsall FC footballer, Bescot Stadium, September 2015.jpg
| image_size = 
| caption = Henry playing for [[Walsall F.C.|Walsall]] in 2015
| fullname = Rico Antonio Henry&lt;ref name=Hugman&gt;{{Hugman|26664|accessdate=27 December 2018}}&lt;/ref&gt;
| birth_date = {{birth date and age|1997|7|8|df=y}}
| birth_place = [[بیرمینگام]], England
| height = {{convert|1.70|m|order=flip}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.brentfordfc.com/teams/first-team/defender/rico-henry/|title=Rico Henry – Defender – First Team – Brentford FC|website=www.brentfordfc.com|access-date=27 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210228055155/https://www.brentfordfc.com/teams/first-team/defender/rico-henry/|archivedate=2021-02-28|accessdate=2019-02-17}}&lt;/ref&gt;
| position = [[مودافع]]
| currentclub = [[برنتفورد فوتبال کولوبو|برنتفورد]]
| clubnumber = 3
| youthyears1 = {{0|0000}}–2014
| youthclubs1 = [[Walsall F.C.|Walsall]]
| years1 = 2014–2016
| clubs1 = [[Walsall F.C.|Walsall]]
| caps1 = 46
| goals1 = 2
| years2 = 2016–
| clubs2 = [[برنتفورد فوتبال کولوبو|برنتفورد]]
| caps2 = 25
| goals2 = 0
| nationalyears1 = 2015–2016
| nationalteam1 = [[England national under-19 football team|England U19]]
| nationalcaps1 = 4
| nationalgoals1 = 0
| nationalyears2 = 2017
| nationalteam2 = [[England national under-20 football team|England U20]]
| nationalcaps2 = 3
| nationalgoals2 = 0
| club-update = 00:22, 27 December 2018 (UTC)
}}
'''ریکو هنری''' ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسجه]]: Rico Henry) (دوْغوم:{{birth date and age|1997|7|8|df=y}} [[بیرمینگام]]) بیر فوتبالیست. [[برنتفورد فوتبال کولوبو]] و [[اینگیلیس]] میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و [[مودافع]] موقعیتینده اوْیناییب.
==اوْیونلاری==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
!rowspan=&quot;2&quot;|کولوب
!rowspan=&quot;2&quot;|سیزون
! colspan=&quot;3&quot; |لیق
! colspan=&quot;2&quot; |FA Cup
! colspan=&quot;2&quot; |League Cup
! colspan=&quot;2&quot; |Other
!colspan=&quot;2&quot;|توْپلام
|-
!لیق
!اوْیون
!قوْل!!اوْیون!!قوْل!!اوْیون!!قوْل!!اوْیون!!قوْل!!اوْیون!!قوْل
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |[[Walsall F.C.|Walsall]]
|[[2014–15 Walsall F.C. season|2014–15]]&lt;ref name=&quot;soccerbase1415&quot;&gt;{{Soccerbase season|77813|2014|name=Rico Henry|access-date=10 November 2015}}&lt;/ref&gt;
| rowspan=&quot;3&quot;|[[Football League One|League One]]
|9||0||0||0||0||0||1&lt;ref group=&quot;lower-alpha&quot; name=&quot;FLT&quot;&gt;Appearance in [[Football League Trophy]].&lt;/ref&gt;||0||10||0
|-
|[[2015–16 Walsall F.C. season|2015–16]]&lt;ref name=&quot;soccerbase1516&quot;&gt;{{Soccerbase season|77813|2015|name=Rico Henry|access-date=10 November 2015}}&lt;/ref&gt;
|35||2||4||0||3||1||2&lt;ref group=&quot;lower-alpha&quot;&gt;Appearances in [[Football League Play-Offs|Football League play-offs]].&lt;/ref&gt;||0||44||3
|-
|[[2016–17 Walsall F.C. season|2016–17]]&lt;ref name=&quot;soccerbase1617&quot; /&gt;
|2
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
|1
|0
|0
|0
|3
|0
|-
! colspan=&quot;2&quot; |توْپلام
!46!!2!!4!!0!!4!!1!!3!!0!!57!!3
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |[[برنتفورد فوتبال کولوبو|برنتفورد]]
|[[2016–17 Brentford F.C. season|2016–17]]&lt;ref name=&quot;soccerbase1617&quot; /&gt;
| rowspan=&quot;3&quot; |[[EFL Championship|Championship]]
|12
|0
|0
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
| colspan=&quot;2&quot; |—
|12
|0
|-
|[[2017–18 Brentford F.C. season|2017–18]]&lt;ref name=&quot;Soccerbase1718&quot;&gt;{{Soccerbase season|77813|2017|access-date=6 August 2017}}&lt;/ref&gt;
|8
|0
|0
|0
|0
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
|8
|0
|-
|[[2018–19 Brentford F.C. season|2018–19]]&lt;ref name=&quot;Soccerbase1819&quot;&gt;{{Soccerbase season|77813|2018|access-date=16 October 2018}}&lt;/ref&gt;
|10
|1
|2
|0
|0
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
|12
|1
|-
! colspan=&quot;2&quot; |توْپلام
!30
!1
!2
!0
!0
!0
! colspan=&quot;2&quot; |—
!32
!1
|-
! colspan=&quot;3&quot; |Career total
!76!!3!!6!!0!!4!!1!!3!!0!!89!!4
|}
{{Reflist|group=lower-alpha}}
== قایناقلار ==
{{قایناق}}
{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =Rico Henry
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}
{{فوتبالیست-قارالاما}}
{{Authority control}}

[[بؤلمه:فوتبال اویونچولاری]]</text>
      <sha1>9f7810exzumttctilrsh9ixvusiqf4o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>دوشان ولاهوویچ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>338084</id>
    <revision>
      <id>1594004</id>
      <parentid>863160</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T21:32:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zafer</username>
        <id>230</id>
      </contributor>
      <comment>Photo changed</comment>
      <origin>1594004</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3599" sha1="0ac9juke295j0vl1adc73gmrtpox8b0" xml:space="preserve">{{Infobox football biography
| name = Dušan Vlahović
| image  =Dušan Vlahović 20261002 (1) (cropped).JPG
| fullname = Dušan Vlahović
| birth_date = {{Birth date and age|2000|1|28|df=y}}
| birth_place  = [[بلقراد]], [[صربیستان و مونته‌نقرو]]
| height = 1.90 m
| position = [[Forward (association football)#Striker|Striker]]
| currentclub  = [[فیورنتینا فوتبال کولوبو|فیورنتینا]]
| clubnumber = 28&lt;ref&gt;http://www.fiorentinastore.com/it/fiorentina-maglia-gara-home-2018-19.html&lt;/ref&gt;
| youthyears1  =
| youthclubs1  = Altina Zemun
| youthyears2  =
| youthclubs2  = [[OFK Beograd]]
| youthyears3  = 2014–2015
| youthclubs3  = [[پارتیزان فوتبال کولوبو|پارتیزان]]
| years1 = 2016–2018
| clubs1 = [[پارتیزان فوتبال کولوبو|پارتیزان]]
| caps1  = 21
| goals1 = 1
| years2 = 2018–
| clubs2 = [[فیورنتینا فوتبال کولوبو|فیورنتینا]]
| caps2  = 4
| goals2 = 0
| nationalyears1 = 2015
| nationalteam1  = [[Serbia national under-15 football team|Serbia U15]]
| nationalcaps1  = 5
| nationalgoals1 = 3
| nationalyears2 = 2015
| nationalteam2  = [[Serbia national under-16 football team|Serbia U16]]
| nationalcaps2  = 3
| nationalgoals2 = 1
| nationalyears3 = 2016–
| nationalteam3  = [[Serbia national under-19 football team|Serbia U19]]
| nationalcaps3  = 10
| nationalgoals3 = 7
| pcupdate = {{date|2018-12-9}}
| ntupdate = {{date|2018-11-20}}
}}
'''دوشان ولاهوویچ''' ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسجه]]: Dušan Vlahović) (دوْغوم:{{Birth date and age|2000|1|28|df=y}} [[بلقراد]]) بیر فوتبالیست. [[فیورنتینا فوتبال کولوبو]] و [[صربیستان]] میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و [[هوجومچو]] موقعیتینده اوْیناییب.
==اوْیونلاری==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center&quot;
|+ Appearances and goals by club, season and competition
|-
!rowspan=&quot;2&quot;|کولوب
!rowspan=&quot;2&quot;|سیزون
!colspan=&quot;3&quot;|لیق
!colspan=&quot;2&quot;|Cup
!colspan=&quot;2&quot;|Continental
!colspan=&quot;2&quot;|Other
!colspan=&quot;2&quot;|توْپلام
|-
!لیق!!اوْیون!!قوْل!!اوْیون!!قوْل!!اوْیون!!قوْل!!اوْیون!!قوْل!!اوْیون!!قوْل
|-
|rowspan=&quot;4&quot;|[[پارتیزان فوتبال کولوبو|پارتیزان]]
|[[2015–16 FK Partizan season|2015–16]]
|rowspan=3|[[Serbian SuperLiga|SuperLiga]]
||14||1||4||2||colspan=&quot;2&quot;|—||colspan=&quot;2&quot;|—||18||3
|-
|[[2016–17 FK Partizan season|2016–17]]
||7||0||1||0||1||0||colspan=&quot;2&quot;|—||9||0
|-
|[[2017–18 FK Partizan season|2017–18]]
||0||0||0||0||0||0||colspan=&quot;2&quot;|—||0||0
|-
!colspan=&quot;2&quot;|توْپلام
!21!!1!!5!!2!!1!!0!!colspan=&quot;2&quot;|—!!27!!3
|-
|rowspan=&quot;1&quot;|[[فیورنتینا فوتبال کولوبو|فیورنتینا]]
|[[2018–19 Serie A|2018–19]]
|rowspan=1|[[سری آ]]
||4||0||0||0||colspan=&quot;2&quot;|—||colspan=&quot;2&quot;|—||4||0
|-
!colspan=&quot;3&quot;|Career total
!25!!1!!5!!2!!1!!0!!colspan=&quot;2&quot;|—!!31!!3
|}
== قایناقلار ==
{{قایناق}}
{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =Dušan Vlahović
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}
{{فوتبالیست-قارالاما}}
{{Authority control}}

[[بؤلمه:فوتبال اویونچولاری]]</text>
      <sha1>0ac9juke295j0vl1adc73gmrtpox8b0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>قیلبرت تامسون</title>
    <ns>0</ns>
    <id>356265</id>
    <revision>
      <id>1593987</id>
      <parentid>893100</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T17:50:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>E THP</username>
        <id>279</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1593987</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2031" sha1="90bj8rgpq4ziccvrukeajc3rmv4gq1c" xml:space="preserve">
{{Infobox Person
  | name         = قیلبرت تامسون
  | image        = Thompson gilbert-600x732.jpg
  | caption      =
  | birth_name   = &lt;!-- قادینلار اوچون قیزلیق آدی --&gt;
  | birth_date   = {{دوغوم تاریخی|1839|03|21}}
  | birth_place  = [[مندون، ماساچوست]]
  | death_date   = {{اولوم تاریخی و یاش|1909|06|08|1839|03|21}}
  | death_place  = [[واشنگتن، دی.سی.]]
  | death_cause  =
  | resting_place =
  | known_for    = ویلر تدقیقاتیندا ایشتیراک، [[نشنال جئوگرافیک جمعیتی]]نین همقوروجوسو اولماق
  | education    =
  | employer     = [[بیرلشیک اوردوسو]]، [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلری‌نین ژئولوژی تدقیقاتلاری]]
  | occupation   = [[سرباز]]، [[چیزیمچی]] و [[یئر اولچمه ایشلری (توپوقرافی)]]
  | title        =
  | term         =
  | predecessor  =
  | successor    =
  | party        =
  | spouse       =
  | children     =
  | parents      =
  | relatives    =
  | signature    =
}}

'''قیلبرت تامسون''' ({{اینگیلیسجه|Gilbert Thompson}})، (دوغوم: ۲۱ مارس ۱۸۳۹ – اؤلوم: ۰۸ ژوئن ۱۹۰۹) بیر [[آمریکا]]لی کاشیف، [[یئر اولچمه ایشلری (توپوقرافی)|توپوقرافچی]] و [[سرباز]] ایدی.&lt;ref&gt;http://newswatch.nationalgeographic.com/2012/08/09/gilbert-thompson-lying-bob-and-the-ballad-of-croppy-the-mule/&lt;/ref&gt;

==قایناقلار==
{{اتک‌یازی}}


==ائشیک باغلانتیلار==
* {{Gutenberg author| id=Thompson,+Gilbert | name=Gilbert Thompson}}
* {{Internet Archive author|sname=Gilbert Thompson |sopt=t}}

{{Authority control}}

[[بؤلمه:۱۸۳۹-جو میلادی ایلده دوغولان‌لار]]
[[بؤلمه:۱۹۰۹-جو میلادی ایلده اؤلن‌لر]]
[[بؤلمه:آمریکالی سربازلار]]
[[بؤلمه:آمریکالی کاشیفلر]]</text>
      <sha1>90bj8rgpq4ziccvrukeajc3rmv4gq1c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ادوارد جان کینق</title>
    <ns>0</ns>
    <id>536653</id>
    <revision>
      <id>1593990</id>
      <parentid>1315835</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T18:00:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>E THP</username>
        <id>279</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1593990</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1501" sha1="bi15dwynyh5vwo2ycp803b4hteohwtc" xml:space="preserve">
{{Infobox officeholder
|name= ادوارد جان کینق
|image= 
|caption=
|state= [[ایلینوی ایالتی]]
|district= {{ushr|Illinois|15|15-جی}}
|term_start= ۴ مارس ۱۹۱۵
|term_end= ۱۷ فوریه ۱۹۲۹
|predecessor= [[استیون آ. هوکسوورت]]
|successor= [[بورنت م. چیپرفیلد]]
|office2= [[ایلینوی نوماینده‌لر مجلیسی]] عوضوو
|term2= ۱۹۰۷–۱۹۱۴
|birth_name= 
|birth_date= {{دوْغوم تاریخی|1867|7|1}}
|birth_place= [[ایسپیرینقفیلد، ماساچوست]]
|death_date= {{اولوم تاریخی و یاش|1929|2|17|1867|7|1}}
|death_place= [[واشنگتن، دی.سی.]]
|party= [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلرین جومهوری حزبی|جومهوری]]
}}

'''ادوارد جان کینق''' ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسجه]]: Edward John King) [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلری|آمریکالی]] [[سیاستچی]] ، [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلرین جومهوری حزبی|جومهوری]] حزبینین عوضوو ایدی. [[۱۸۶۷ (میلادی)|۱۸۶۷]] ایلینده دۆنیایا گؤز آچیب و [[۱۹۲۹ (میلادی)|۱۹۲۹]] میلادی ایلینده حیاتین دَییشدی.

== قایناقلار ==

{{قایناق}}

{{Authority control}}

[[بؤلمه:۱۸۶۷-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار]]
[[بؤلمه:۱۹۲۹-جو میلادی ایلده اؤلن‌لر]]</text>
      <sha1>bi15dwynyh5vwo2ycp803b4hteohwtc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1593991</id>
      <parentid>1593990</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T18:04:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>E THP</username>
        <id>279</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1593991</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1544" sha1="ieh2ftvl2ef3atmtqndkyfm3byidf0l" xml:space="preserve">
{{Infobox officeholder
|name= ادوارد جان کینق
|image= 
|caption=
|state= [[ایلینوی ایالتی]]
|district= {{ushr|Illinois|15|15-جی}}
|term_start= ۴ مارس ۱۹۱۵
|term_end= ۱۷ فوریه ۱۹۲۹
|predecessor= [[استیون آ. هوکسوورت]]
|successor= [[بورنت م. چیپرفیلد]]
|office2= [[ایلینوی نوماینده‌لر مجلیسی]] عوضوو
|term2= ۱۹۰۷–۱۹۱۴
|birth_name= 
|birth_date= {{دوْغوم تاریخی|1867|7|1}}
|birth_place= [[ایسپیرینقفیلد، ماساچوست]]
|death_date= {{اولوم تاریخی و یاش|1929|2|17|1867|7|1}}
|death_place=|death_place= [[واشینقتن، دی.سی.|واشنگتن، دی.سی.]]
|party= [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلرین جومهوری حزبی|جومهوری]]
}}

'''ادوارد جان کینق''' ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسجه]]: Edward John King) [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلری|آمریکالی]] [[سیاستچی]] ، [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلرین جومهوری حزبی|جومهوری]] حزبینین عوضوو ایدی. [[۱۸۶۷ (میلادی)|۱۸۶۷]] ایلینده دۆنیایا گؤز آچیب و [[۱۹۲۹ (میلادی)|۱۹۲۹]] میلادی ایلینده حیاتین دَییشدی.

== قایناقلار ==

{{قایناق}}

{{Authority control}}

[[بؤلمه:۱۸۶۷-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار]]
[[بؤلمه:۱۹۲۹-جو میلادی ایلده اؤلن‌لر]]</text>
      <sha1>ieh2ftvl2ef3atmtqndkyfm3byidf0l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1593993</id>
      <parentid>1593991</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T18:08:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>E THP</username>
        <id>279</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1593993</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1480" sha1="kobs4qzzee05na04lkio1avi238g0vw" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
|name= ادوارد جان کینق
|image= 
|caption=
|state= [[ایلینوی ایالتی]]
|district= {{ushr|Illinois|15|15-جی}}
|term_start= ۴ مارس ۱۹۱۵
|term_end= ۱۷ فوریه ۱۹۲۹
|predecessor= [[استیون آ. هوکسوورت]]
|successor= [[بورنت م. چیپرفیلد]]
|office2= [[ایلینوی نوماینده‌لر مجلیسی]] عوضوو
|term2= ۱۹۰۷–۱۹۱۴
|birth_name= 
|birth_date= {{دوْغوم تاریخی|1867|7|1}}
|birth_place=
|death_date= {{اولوم تاریخی و یاش|1929|2|17|1867|7|1}}
|death_place= [[واشینقتن، دی.سی.|واشنگتن، دی.سی.]]
|party= [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلرین جومهوری حزبی|جومهوری]]
}}

'''ادوارد جان کینق''' ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسجه]]: Edward John King) [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلری|آمریکالی]] [[سیاستچی]] ، [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلرین جومهوری حزبی|جومهوری]] حزبینین عوضوو ایدی. [[۱۸۶۷ (میلادی)|۱۸۶۷]] ایلینده دۆنیایا گؤز آچیب و [[۱۹۲۹ (میلادی)|۱۹۲۹]] میلادی ایلینده حیاتین دَییشدی.

== قایناقلار ==

{{قایناق}}

{{Authority control}}

[[بؤلمه:۱۸۶۷-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار]]
[[بؤلمه:۱۹۲۹-جو میلادی ایلده اؤلن‌لر]]</text>
      <sha1>kobs4qzzee05na04lkio1avi238g0vw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مارز، باشقیردیستان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>551435</id>
    <revision>
      <id>1593988</id>
      <parentid>1332702</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T17:56:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>E THP</username>
        <id>279</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1593988</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1765" sha1="44yswfjys2hpr8cz92a8dmn53l4epvm" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|official_name= مارز
|other_name=
|native_name= Марс
|native_name_lang= ru
|nickname=
|settlement_type= کند
|image_skyline=
|image_caption=
|pushpin_map= Russia Bashkortostan#Russia
|pushpin_label_position=
|pushpin_mapsize=
|pushpin_map_caption=
|subdivision_type= اؤلکه
|subdivision_name= [[روسیه]]
|subdivision_type1= [[روسیه نین بؤلگه لری|بؤلگه]]
|subdivision_name1= [[باشقیردیستان]]
|subdivision_type2= [[روسیه نین بؤلگه لری|بؤلگه]]
|subdivision_name2=
|subdivision_type3= [[روسیه نین رایونلاری|رایون]]
|subdivision_name3= [[آورقازینسکی رایونو]]
|subdivision_type4= [[روسیه نین بلدیه لری|بلدیه]]
|subdivision_name4=
| population_as_of=
| population_footnotes=
| population_total=
|timezone1=
|utc_offset1= +5:00
|timezone1_DST=
|utc_offset1_DST=
|postal_code_type=
|postal_code=
|elevation_m=
|elevation_footnotes=
|coordinates= {{coord|54|06|N|55|54|E|display=inline}}&lt;ref&gt;[https://mapdata.ru/bashkortostan/aurgazinskiy-rayon/ Карта Аургазинского района Башкортостана]&lt;/ref&gt;
}}

'''مارز، باشقیردیستان''' ({{Lang-en|Mars, Aurgazinsky District, Republic of Bashkortostan}} {{Lang-ru|Марс}}) [[روسیه]] [[اؤلکه|اؤلکه‌سینده]] یئر آلان بیر کند دیر و [[باشقیردیستان]]دا یئرلشیب. بۇ جومهوریت‌ده [[باشقورت]] تورکلری ياشايير و دينی اينانجلارينا گؤره [[سنی|سونّو]] [[موسلمان|مۆسلمان]]دیرلار.

== قایناقلار ==

{{قایناق}}

{{Authority control}}

[[بؤلمه:باشقیردیستان کندلری]]</text>
      <sha1>44yswfjys2hpr8cz92a8dmn53l4epvm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ریدال، جورجیا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>580292</id>
    <revision>
      <id>1593978</id>
      <parentid>1393041</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T14:26:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27960</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1593978</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2868" sha1="9heeda93y3lhj4foo2tv403x6nmnhvm" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|official_name=Rydal, Georgia
|settlement_type=[[Unincorporated community]]
|nickname=
|motto=
&lt;!-- Images --&gt;
|image_skyline=Pine Log United Methodist Church December 2016.jpg
|imagesize=
|image_caption=Pine Log United Methodist Church
|image_flag=
|image_seal=
&lt;!-- Maps --&gt;
|image_map=
|mapsize=
|map_caption=
|image_map1=
|mapsize1=
|map_caption1=
|pushpin_map=USA Georgia
&lt;!-- Location --&gt;
|subdivision_type=[[List of sovereign states|Country]]
|subdivision_name=United States
|subdivision_type1=[[U.S. state|State]]
|subdivision_name1=[[Georgia (U.S. state)|Georgia]]
|subdivision_type2=[[List of counties in Georgia|County]]
|subdivision_name2=[[Bartow County, Georgia|Bartow]]
&lt;!-- Government --&gt;
|government_footnotes=
|government_type=
|leader_title=
|leader_name=
|leader_title1=
|leader_name1=
|established_title=
|established_date=
&lt;!-- Area --&gt;
|unit_pref=
|area_footnotes=
|area_magnitude=
|area_total_km2=
|area_land_km2=
|area_water_km2=
|area_total_sq_mi=
|area_land_sq_mi=53.6
&lt;!-- Population --&gt;
|population_as_of=2010 est.
|population_footnotes=&lt;ref&gt;[http://www.city-data.com/zips/30171.html City-data.com] {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|population_total=4,087
|population_density_km2=
|population_density_sq_mi=76.2
&lt;!-- General information --&gt;
|timezone=[[Eastern Time Zone|Eastern (EST)]]
|utc_offset=-5
|timezone_DST=EDT
|utc_offset_DST=-4
|elevation_footnotes=
|elevation_m=0.034
|elevation_ft=
|coordinates={{coord|34|20|07|N|84|42|56|W|display=inline,title}}
&lt;!-- Area/postal codes &amp; others --&gt;
|postal_code_type=[[ZIP code]]
|postal_code=30171
|area_code=[[Area code 770|770]]
|blank_name=[[Geographic Names Information System|GNIS]] feature ID
|blank_info=332948&lt;ref name=&quot;GR3&quot;&gt;{{cite web|url=http://geonames.usgs.gov|accessdate=2008-01-31|title=US Board on Geographic Names|publisher=[[United States Geological Survey]]|date=2007-10-25}}&lt;/ref&gt;
|blank1_name=
|blank1_info=
|website=
|footnotes=
}}

ریدال ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسجه]]: Rydal, Georgia) [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلری|آمریکانین]] [[جورجیا ایالتی|جورجیا]] ایالتینده یئرلشن بیر یاشاییش منطقه‌سی. ۲۰۱۱-جی وئریلن معلوماتا اهالیسینین سایی ۴٬۰۸۷ نفر ایدی.

== قایناقلار ==

{{قایناق}}

{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =Rydal, Georgia
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}

{{Authority control}}

[[بؤلمه:آمریکا شهرلری]]</text>
      <sha1>9heeda93y3lhj4foo2tv403x6nmnhvm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سیوارد، مینیپولیس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>581843</id>
    <revision>
      <id>1593985</id>
      <parentid>1451244</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T17:09:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27960</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1593985</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3226" sha1="bfy7lqc8mg3mxf4hlpbt56yacfuxzh6" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|official_name=Seward
|native_name=&lt;!-- for neighborhoods whose native name is not in English --&gt;
|nickname=
|settlement_type=[[Neighborhoods of Minneapolis|Neighborhood]]
|motto=
|image_skyline=
|imagesize=
|image_caption=
|image_flag=
|image_seal=
|image_shield=
|image_map=MinneapolisSewardNeighborhood.PNG
|mapsize=200px
|map_caption=Location of Seward within the U.S. city of [[Minneapolis]]
|named_for=[[William H. Seward]] 
|subdivision_type=[[List of sovereign states|Country]]
|subdivision_type1=[[U.S. state|State]]
|subdivision_type2=[[List of counties in Minnesota|County]]
|subdivision_type3=[[List of cities in Minnesota|City]]
|subdivision_type4=[[Neighborhoods of Minneapolis|Community]]
|subdivision_name=United States
|subdivision_name1=[[Minnesota]]
|subdivision_name2=[[Hennepin County, Minnesota|Hennepin]]
|subdivision_name3=[[Minneapolis]]
|subdivision_name4=[[Longfellow, Minneapolis|Longfellow]]
|established=Founded
|established_date=1849
|area_magnitude=
|unit_pref=US
|area_total_sq_mi=1.039
|area_water_percent=
|area_footnotes=&lt;ref name=citydata&gt;{{cite web |title=Seward neighborhood in Minneapolis, Minnesota (MN), 55404, 55406 detailed profile |url=http://www.city-data.com/neighborhood/Seward-Minneapolis-MN.html |date=2011 |publisher=[[City-Data]] |accessdate=2013-11-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130512154355/http://www.city-data.com/neighborhood/Seward-Minneapolis-MN.html |archivedate=2013-05-12}}&lt;/ref&gt;
|population_as_of=2010
|population_total=7,308
|population_density_sq_mi=auto
|population_footnotes=&lt;ref name=population-mncompass&gt;{{cite web |title=Minneapolis Neighborhood Profile: Seward |url=http://www.mncompass.org/_pdfs/neighborhood-profiles/Minneapolis-Seward-102011.pdf |format=PDF |date=October 2011 |publisher=Minnesota Compass |accessdate=2013-11-12 |archivedate=2013-08-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130813094727/http://www.mncompass.org/_pdfs/neighborhood-profiles/Minneapolis-Seward-102011.pdf }}&lt;/ref&gt;
|timezone=[[North American Central Time Zone|CST]]
|utc_offset=-6
|timezone_DST=[[North American Central Time Zone|CDT]]
|utc_offset_DST=-5
|coordinates=
|elevation_m=
|elevation_ft=
|postal_code_type=ZIP code
|postal_code=55404, 55406
|area_code=[[area code 612|612]]
|website=
|demographics=&lt;!-- enter template using {{US Census tract embedded}} --&gt;
}}

سیوارد ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسجه]]: Seward, Minneapolis) [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلری|آمریکانین]] [[مینیاپولیس]] ایالتینده یئرلشن بیر یاشاییش منطقه‌سی. ۲۰۱۱-جی وئریلن معلوماتا اهالیسینین سایی ۷٬۳۰۸ نفر ایدی.

== قایناقلار ==

{{قایناق}}

{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =Seward, Minneapolis
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}

{{Authority control}}

[[بؤلمه:آمریکا شهرلری]]</text>
      <sha1>bfy7lqc8mg3mxf4hlpbt56yacfuxzh6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سوندوییو، برونکس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>583362</id>
    <revision>
      <id>1593982</id>
      <parentid>1401115</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T16:30:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27960</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1593982</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3693" sha1="jpqnvi91616moy2oe5oj6wd1sz5clbi" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|name=Soundview
|settlement_type=[[Neighborhoods in the Bronx|Neighborhood of the Bronx]]
|image_skyline=Soundviewbxnycha.JPG
|imagesize=
|image_alt=
|image_caption=Apartment buildings in Soundview with the [[Midtown Manhattan]] skyline in the background
|image=&lt;!-- other image (specify File: or Image: namespace) --&gt;
|image_map={{maplink|frame=yes|plain=yes|frame-align=center|frame-lat=40.735|frame-long=-73.975|zoom=9|type=point|coord={{coord|40.816|-73.868}}}}
|mapsize=
|map_alt=
|map_caption=Location in New York City
&lt;!--
|pushpin_map=USA Bronx#USA New York#USA
|pushpin_label_position=
|pushpin_map_alt=
|pushpin_map_caption=Location in New York City
--&gt;
|coordinates={{coord|40.816|-73.868|type:city_region:US-NY|display=inline,title}}
&lt;!-- location ------------------&gt;
|subdivision_type=[[List of sovereign states|Country]]
|subdivision_name={{flag|United States}}
|subdivision_type1=[[U.S. state|State]]
|subdivision_name1={{flag|New York}}
|subdivision_type2=[[City]]
|subdivision_name2={{flagicon image|Flag of New York City.svg}} [[New York City]]
|subdivision_type3=[[Borough (New York City)|Borough]]
|subdivision_name3={{Flagicon image|Flag of Bronx County, New York.svg}} [[Bronx County, New York|The Bronx]]
|subdivision_type4=[[Community boards of the Bronx|Community District]]
|subdivision_name4=[[Bronx Community Board 9|Bronx 9]]&lt;ref name=&quot;NYCPlanning&quot;&gt;{{cite web|title=NYC Planning {{!}} Community Profiles|url=https://communityprofiles.planning.nyc.gov/bronx/9|website=communityprofiles.planning.nyc.gov|publisher=New York City Department of City Planning|accessdate=March 4, 2018}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- area ----------------------&gt;
|area_total_sq_mi=1.116
|area_footnotes=&lt;ref name=&quot;stats&quot;&gt;{{cite web|title=Soundview neighborhood in New York|url=http://www.city-data.com/neighborhood/Soundview-Bronx-NY.html|accessdate=November 23, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200209235414/http://www.city-data.com/neighborhood/Soundview-Bronx-NY.html|archivedate=2020-02-09}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- population ----------------&gt;
|population_footnotes=&lt;ref name=&quot;stats&quot;/&gt;
|population_total=31,825
|population_as_of=2011
|population_density_km2=&lt;!-- for automatic calculation of any density field, use: auto --&gt;
|population_density_sq_mi=auto
|population_demonym=&lt;!-- demonym, ie. Liverpudlian for someone from Liverpool --&gt;
|population_note=
&lt;!-- demographics (section 1) --&gt;
|demographics_type1=Economics
|demographics1_footnotes=
|demographics1_title1=[[Median household income|Median income]]
|demographics1_info1=$41,120
&lt;!-- postal codes, area code, website ---&gt;
|postal_code_type=[[ZIP code]]s
|postal_code=10472, 10473
|area_code_type=[[Telephone numbering plan|Area code]]
|area_code=[[Area codes 718, 347, and 929|718, 347, 929]], and [[Area code 917|917]]
|website={{URL|www.soundview.nyc}}
}}

سوندوییو ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسجه]]: Soundview, Bronx) [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلری|آمریکادا]] یئرلشن بیر یاشاییش منطقه‌سی. ۲۰۱۱-جی وئریلن معلوماتا اهالیسینین سایی ۳۱٬۸۲۵ نفر ایدی.

== قایناقلار ==

{{قایناق}}

{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =Soundview, Bronx
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}

{{Authority control}}

[[بؤلمه:سوندوییو، برونکس]]
[[بؤلمه:آمریکا شهرلری]]</text>
      <sha1>jpqnvi91616moy2oe5oj6wd1sz5clbi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سوت هیل، مینوت</title>
    <ns>0</ns>
    <id>583580</id>
    <revision>
      <id>1593980</id>
      <parentid>1400697</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T16:05:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27960</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1593980</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6720" sha1="fe7n7s8wmwpkxzaf77whj5ac42sist4" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
&lt;!-- Basic info ----------------&gt;
|name=South Hill &lt;!-- at least one of the first two fields must be filled in --&gt;
|official_name=
|other_name=
|native_name=&lt;!-- if different from the English name --&gt;
|native_name_lang=&lt;!-- Use ISO639 code, e.g. &quot;fr&quot; for French.
If there is more than one native name, in different languages,
enter those names using {{lang}}, instead --&gt;
|nickname=
|settlement_type=
|total_type=
|motto=
&lt;!-- images and maps -----------&gt;
|image_skyline=2009-0521-ND-Minot-ScanHerPark-StaveChurch.jpg
|imagesize=300px
|image_caption=Scandinavian Park in South Hill
|image_flag=
|flag_size=
|image_seal=
|seal_size=
|image_shield=
|shield_size=
|image_blank_emblem=
|blank_emblem_type=
|blank_emblem_size=
|image_map=
|mapsize=
|map_caption=
|image_map1=
|mapsize1=
|map_caption1=
|image_dot_map=
|dot_mapsize=
|dot_map_caption=
|dot_x=|dot_y=
|pushpin_map=
|pushpin_label_position=
|pushpin_map_caption=
|pushpin_mapsize=
|coordinates={{coord|48.211|-101.296|region:US-ND|display=inline,title}}
&lt;!-- Location ------------------&gt;
&lt;!-- Area/postal codes &amp; others --------&gt;
|subdivision_type=Country
|subdivision_name={{USA}}
|subdivision_type1=State
|subdivision_name1={{flag|North Dakota}}
|subdivision_type2=County
|subdivision_name2=[[Ward County, North Dakota|Ward County]]
|subdivision_type3=City
|subdivision_name3=[[Minot, North Dakota|Minot]]
|subdivision_type4=
|subdivision_name4=
&lt;!-- Smaller parts (e.g. boroughs of a city) and seat of government --&gt;
|seat_type=
|seat=
|parts_type=
|parts_style=list &lt;!--=list (for list), coll (for collapsed list), para (for paragraph format)
Default is list of up to 5 items, coll if more than 5--&gt;
|parts=&lt;!-- parts text, or header for parts list --&gt;
&lt;!-- Politics -----------------&gt;
|government_footnotes=
|government_type=
|leader_party=
|leader_title=Minot City Council
|leader_name=Larry Frey, David Lehner, Amy Moen, Milton Miller, Scott Knudsvig, Tom Seymour, Mark Jantzer, Blake Krabseth, Kevin Connole, Lisa Olson
|leader_title1=[[North Dakota Legislative Assembly|State Assembly]]
|leader_name1=Roger Brabandt ([[Republican Party (United States)|R]]), Scott Louser ([[Republican Party (United States)|R]]), Larry Bellew ([[Republican Party (United States)|R]]), Dan Ruby ([[Republican Party (United States)|R]]), Roscoe Streyle ([[Republican Party (United States)|R]]), Andrew G. Maragos ([[Republican Party (United States)|R]])
|leader_title2=[[North Dakota Senate|State Senate]]
|leader_name2=David Hogue ([[Republican Party (United States)|R]]), Randall A. Burckhard ([[Republican Party (United States)|R]]), [[Oley Larsen]] ([[Republican Party (United States)|R]])
|leader_title3=[[United States House of Representatives|U.S. House]]
|leader_name3=[[Kevin Cramer]] ([[Republican Party (United States)|R]])
|leader_title4=
|leader_name4=
|established_title=&lt;!-- Settled --&gt;
|established_date=
|established_title1=&lt;!-- Incorporated (town) --&gt;
|established_date1=
|established_title2=&lt;!-- Incorporated (city) --&gt;
|established_date2=
|established_title3=
|established_date3=
|extinct_title=
|extinct_date=
|founder=
|named_for=
&lt;!-- Area ---------------------&gt;
|area_magnitude=&lt;!-- use only to set a special wikilink --&gt;
|unit_pref=Imperial &lt;!--Enter: Imperial, to display imperial before metric--&gt;
|area_footnotes=&lt;ref name=&quot;square mileage&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.city-data.com/neighborhood/Downtown-Los-Angeles-Los-Angeles-CA.html |title=Downtown Los Angeles neighborhood in Los Angeles, California (CA), 90012, 90013, 90014, 90015, 90021 subdivision profile - real estate, apartments, condos, homes, community, population, jobs, income, streets |publisher=City-data.com |date= |accessdate=2013-08-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130515012831/http://www.city-data.com/neighborhood/Downtown-Los-Angeles-Los-Angeles-CA.html |archivedate=2013-05-15}}&lt;/ref&gt;
|area_total_km2=13.20 &lt;!-- ALL fields with measurements are subject to automatic unit conversion--&gt;
|area_land_km2=&lt;!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on unit conversion--&gt;
|area_water_km2=
|area_total_sq_mi=5.10
|area_water_percent=
|area_urban_km2=
|area_urban_sq_mi=
|area_metro_km2=
|area_metro_sq_mi=
|area_blank1_title=
|area_blank1_km2=
|area_blank1_sq_mi=
&lt;!-- Elevation --------------------------&gt;
|elevation_footnotes=&lt;!--for references: use &lt;ref&gt; tags--&gt;
|elevation_m=
|elevation_ft=
|elevation_max_m=537
|elevation_max_ft=1762
|elevation_min_m=499
|elevation_min_ft=1637
&lt;!-- Population -----------------------&gt;
|population_as_of=
|population_footnotes=
|population_note=
|population_density_km2=
|population_density_sq_mi=
|population_est=
|pop_est_as_of=
|population_metro=
|population_density_metro_km2=
|population_density_metro_sq_mi=
|population_urban=
|population_density_urban_km2=
|population_density_urban_sq_mi=
|population_blank1_title=
|population_blank1=
|population_density_blank1_km2=
|population_density_blank1_sq_mi=
|demographics_type1=
|demographics1_footnotes=
|demographics1_title1=
|demographics1_info1=
|demographics1_title2=
|demographics1_info2=
|demographics1_title3=
|demographics1_info3=
|demographics1_title4=
|demographics1_info4=
|demographics1_title5=
|demographics1_info5=
|demographics_type2=
|demographics2_footnotes=
|demographics2_title1=
|demographics2_info1=
|demographics2_title2=
|demographics2_info2=
|demographics2_title3=
|demographics2_info3=
|demographics2_title4=
|demographics2_info4=
|demographics2_title5=
|demographics2_info5=
&lt;!-- General information ---------------&gt;
|timezone=
|utc_offset=
|timezone_DST=
|utc_offset_DST=
|coor_pinpoint=&lt;!-- can be used to specify exactly where/what the coordinates refer to --&gt;
|postal_code_type=ZIP codes
|postal_code=58701
|area_code=701
|blank_name=
|blank_info=
|blank1_name=
|blank1_info=
|blank2_name=
|blank2_info=
|blank3_name=
|blank3_info=
|blank4_name=
|blank4_info=
|blank5_name=
|blank5_info=
|blank6_name=
|blank6_info=
|website=
|footnotes=
}}

سوت هیل ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسجه]]: South Hill, Minot) [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلری|آمریکانین]] [[ماینت، قوزئی داکوتا]] ایالتینده یئرلشن بیر یاشاییش منطقه‌سی.

== قایناقلار ==

{{قایناق}}

{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =South Hill, Minot
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}

{{Authority control}}

[[بؤلمه:آمریکا شهرلری]]</text>
      <sha1>fe7n7s8wmwpkxzaf77whj5ac42sist4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سوتوزت، مینیپولیس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>584135</id>
    <revision>
      <id>1593981</id>
      <parentid>1451040</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T16:09:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27960</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1593981</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3763" sha1="iqr7po5zr1lp7gy1lb1tv8zlkh30mxu" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|official_name=Southwest
|native_name=&lt;!-- for neighborhoods whose native name is not in English --&gt;
|nickname=
|settlement_type=[[Neighborhoods of Minneapolis|Community]]
|motto=
|image_skyline=Lake Harriet Park 04.jpg
|imagesize=
|image_caption=[[Lake Harriet (Minnesota)|Lake Harriet]]
|image_flag=
|image_seal=
|image_shield=
|image_map=MinneapolisSouthwestCommunity.PNG
|mapsize=200px
|map_caption=Location of Southwest within the U.S. city of [[Minneapolis]]
|subdivision_type=[[List of sovereign states|Country]]
|subdivision_type1=[[U.S. state|State]]
|subdivision_type2=[[List of counties in Minnesota|County]]
|subdivision_type3=[[List of cities in Minnesota|City]]
|subdivision_name=United States
|subdivision_name1=[[Minnesota]]
|subdivision_name2=[[Hennepin County, Minnesota|Hennepin]]
|subdivision_name3=[[Minneapolis]]
|parts_type=[[Neighborhoods of Minneapolis|Neighborhoods]]
|parts_style=list
|parts=
|p1=[[Armatage, Minneapolis|Armatage]]
|p2=[[East Harriet, Minneapolis|East Harriet]]
|p3=[[Fulton, Minneapolis|Fulton]]
|p4=[[Kenny, Minneapolis|Kenny]]
|p5=[[King Field, Minneapolis|King Field]]
|p6=[[Linden Hills, Minneapolis|Linden Hills]]
|p7=[[Lynnhurst, Minneapolis|Lynnhurst]]
|p8=[[Tangletown, Minneapolis|Tangletown]]
|p9=[[Windom, Minneapolis|Windom]]
|established_title=Founded
|established_date=1849
|area_magnitude=
|unit_pref=US
|area_total_sq_mi=8.142
|area_water_percent=
|area_footnotes=&lt;ref name=citydata&gt;{{cite web |title=Southwest neighborhood in Minneapolis, Minnesota (MN), 55409, 55410, 55419 detailed profile |url=http://www.city-data.com/neighborhood/Southwest-Minneapolis-MN.html |date=2011 |publisher=[[City-Data]] |accessdate=2013-11-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130512152612/http://www.city-data.com/neighborhood/Southwest-Minneapolis-MN.html |archivedate=2013-05-12}}&lt;/ref&gt;
|population_as_of=2010
|population_total=48,076
|population_density_sq_mi=auto
|population_footnotes=&lt;ref name=population-mncompass&gt;{{cite web |title=Minneapolis Community Profile: Southwest |url=http://www.mncompass.org/_pdfs/neighborhood-profiles/Minneapolis-SouthwestCommunity-102011.pdf |format=PDF |date=October 2011 |publisher=Minnesota Compass |accessdate=2013-11-12 |archivedate=2013-11-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131112234750/http://www.mncompass.org/_pdfs/neighborhood-profiles/Minneapolis-SouthwestCommunity-102011.pdf }}&lt;/ref&gt;
|timezone=[[North American Central Time Zone|CST]]
|utc_offset=-6
|timezone_DST=[[North American Central Time Zone|CDT]]
|utc_offset_DST=-5
|coordinates=
|elevation_m=
|elevation_ft=
|postal_code_type=ZIP code
|postal_code=55408, 55409, 55410, 55416, 55419
|area_code=[[area code 612|612]]
|website=
|footnotes=
|demographics=&lt;!-- enter template using {{US Census tract embedded}} --&gt;
}} &lt;!-- Infobox ends --&gt;
{{USCensusPop
|1980=52946
|1990=49590
|2000=47863
|2010=48076
}}

سوتوزت ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسجه]]: Southwest, Minneapolis) [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلری|آمریکانین]] [[مینیاپولیس]] ایالتینده یئرلشن بیر یاشاییش منطقه‌سی. ۲۰۱۱-جی وئریلن معلوماتا اهالیسینین سایی ۴۸٬۰۷۶ نفر ایدی.

== قایناقلار ==

{{قایناق}}

{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =Southwest, Minneapolis
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}

{{Authority control}}

[[بؤلمه:آمریکا شهرلری]]</text>
      <sha1>iqr7po5zr1lp7gy1lb1tv8zlkh30mxu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سوهو، مانهاتان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>584386</id>
    <revision>
      <id>1593983</id>
      <parentid>1399166</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T16:38:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27960</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1593983</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5133" sha1="ei8efeqa3jcxsu07tif2n4d7dicoqqc" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|name=SoHo
|settlement_type=[[List of Manhattan neighborhoods|Neighborhood of Manhattan]]
|image_skyline=Cast Iron Grand Crosby jeh crop.jpg
|imagesize=300px
|image_alt=
|image_caption=[[Cast-iron architecture|Cast-iron buildings]] on [[Grand Street (Manhattan)|Grand Street]] between [[Lafayette Street]] and [[Broadway (Manhattan)|Broadway]]
|image=
|nickname=
|motto=
|anthem=
&lt;!-- location ------------------&gt;
|image_map={{maplink|frame=y|plain=yes|frame-align=center|zoom=12|type=line&lt;!--shape--&gt;|stroke-color=#000|stroke-width=1|id=Q461572}}
|map_caption=Location in New York City
|coordinates={{coord|40.723|-74.000|region:US-NY_type:city|display=inline,title}}
|subdivision_type=[[List of sovereign states|Country]]
|subdivision_name={{flag|United States}}
|subdivision_type1=[[U.S. state|State]]
|subdivision_name1={{flag|New York}}
|subdivision_type2=[[City]]
|subdivision_name2={{flagicon image|Flag of New York City.svg}} [[New York City]]
|subdivision_type3=[[Borough (New York City)|Borough]]
|subdivision_name3={{flagicon image|Flag of Manhattan.png}} [[Manhattan]]
|subdivision_type4=[[Community boards of Manhattan|Community District]]
|subdivision_name4=[[Manhattan Community Board 2|Manhattan 2]]&lt;ref name=&quot;NYCPlanning&quot;&gt;{{cite web|title=NYC Planning {{!}} Community Profiles|url=https://communityprofiles.planning.nyc.gov/manhattan/2|website=communityprofiles.planning.nyc.gov|publisher=New York City Department of City Planning|accessdate=March 18, 2019}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- established ---------------&gt;
|established_title=
|established_date=
|established_title1=
|established_date1=
|founder=
|named_for=
&lt;!-- area ----------------------&gt;
|area_total_sq_mi=0.336
|area_footnotes=&lt;ref name=&quot;stats&quot;&gt;{{cite web|title=Soho neighborhood in New York|url=http://www.city-data.com/neighborhood/Soho-New-York-NY.html|accessdate=March 18, 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220505134751/http://www.city-data.com/neighborhood/Soho-New-York-NY.html|archivedate=2022-05-05}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- population ----------------&gt;
|population_footnotes=
|population_total=19,573
|population_as_of=2016
|population_density_km2=&lt;!-- for automatic calculation of any density field, use: auto --&gt;
|population_density_sq_mi=auto
|population_demonym=&lt;!-- demonym, ie. Liverpudlian for someone from Liverpool --&gt;
|population_note=
&lt;!-- demographics (section 1) --&gt;
|demographics_type1=
|demographics1_footnotes=
|demographics1_title1=
|demographics1_info1=
|demographics1_title2=
|demographics1_info2=
|demographics1_title3=
|demographics1_info3=
|demographics1_title4=
|demographics1_info4=
|demographics1_title5=
|demographics1_info5=
&lt;!-- demographics (section 2) --&gt;
|demographics_type2=Economics
|demographics2_footnotes=
|demographics2_title1=[[Median household income|Median income]]
|demographics2_info1=$124,396
|timezone1=[[Eastern Time Zone|Eastern]]
|utc_offset1=−5
|timezone1_DST=[[Eastern Time Zone|EDT]]
|utc_offset1_DST=−4
|postal_code_type=[[ZIP code]]s
|postal_code=10012, 10013
|area_code_type=[[Telephone numbering plan|Area code]]
|area_code=[[Area codes 212, 646, and 332|212, 332, 646]], and [[Area code 917|917]]
{{Infobox NRHP
|embed=yes
|name=SoHo–Cast Iron Historic District
|nrhp_type=nhld
|image=
|image_size=
|caption=
|location=Roughly '''north to south:''' [[Houston Street|Houston]] to [[Canal Street (Manhattan)|Canal]] Streets; and '''west to east:''' [[West Broadway]] or [[Sixth Avenue (Manhattan)|Sixth Avenue]] to Crosby Street or [[Lafayette Street (Manhattan)|Lafayette Street]]&lt;br&gt;[[Manhattan]], [[New York City]]
|coordinates={{coord|40.723|-74.000|region:US-NY_type:city|display=inline}}
|locmapin=Manhattan#New York City
|architect=
|architecture=[[Renaissance Revival architecture|Renaissance]]&lt;br&gt;[[Italianate architecture|Italianate]]&lt;br&gt;some [[Federal architecture|Federal]]
|added=June 29, 1978
|area={{convert|73|acre}}
|governing_body=Local
|refnum=78001883&lt;ref name=nris&gt;{{NRISref|version=2009a}}&lt;/ref&gt;
|designated_other2_name=NYC Landmark
|designated_other2_date=August 14, 1973&lt;br /&gt;May 11, 2010 ''(extension)''
|designated_other2_abbr=NYCL
|designated_other2_link=New York City Landmarks Preservation Commission
|designated_other2_number=
|designated_other2_color=#ffe978
}}
}}

سوهو ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسجه]]: SoHo, Manhattan) [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلری|آمریکانین]] [[منهتن]] ایالتینده یئرلشن بیر یاشاییش منطقه‌سی. ۲۰۱۱-جی وئریلن معلوماتا اهالیسینین سایی ۱۹٬۵۷۳ نفر ایدی.

== قایناقلار ==

{{قایناق}}

{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =SoHo, Manhattan
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}

{{Authority control}}

[[بؤلمه:سوهو، مانهاتان]]
[[بؤلمه:آمریکا شهرلری]]</text>
      <sha1>ei8efeqa3jcxsu07tif2n4d7dicoqqc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عباس لسانی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>588710</id>
    <revision>
      <id>1593995</id>
      <parentid>1592605</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T18:25:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>E THP</username>
        <id>279</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1593995</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="189413" sha1="rpu2n0r2vv5as2fgcetnqb8500jjhsp" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name          = عباس لسانی
| image         = Abbas Lisani Həsən Dəmirçinin dəfnində.jpg
| alt           =
| caption       =
| birth_name    = عباس اسد اوغلو لسانی
| birth_date    = {{دوغوم تاریخی و یاش|1967|2|18}}
| birth_place   = [[اردبیل]]
| death_date    =
| death_place   =
| other_names   =
| occupation    = [[یازیچی]]، [[شاعیر]]، میللی-مدنی فعال
| years_active  = ۱۹۹۷-دن
| known_for     = آذربایجان میللی-مدنی حرکاتی‌نین باشچی‌سی
| notable_works =
}}

'''عباس لسانی''' ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسجه]]: Abbas Lisani) — [[آذربایجان]]لی میللی-مدنی فعال، [[ویجدان محبوسو]]، [[شاعیر]] و [[یازیچی]].

او ۱۳۴۶–جی هیجری گۆنشلی ایلده [[اردبیل]] شهرینده آنادان اولوب. میللی-مدنی فعالییتینه گؤره ۱۳۷۶-دن نئچه دفعه حبس اولونوب. تکجه ۱۳۸۵-جی ایلده ۶ آی ایچینده ۴ دفعه محاکمه اولونوب، ۳۰ آی حبس، ۵۰ ضربه شالاق و ۳ ایل سورگونلویه محکوم اولوب. بونا گؤره ده ۱۳۸۴-جی ایلده [[بابک قالاسی قورولتایی]]ندا، [[مشروطه انقلابینین ایل‌دؤنومو]]نده، [[تبریز]]ده [[باقرخان]]ین مزاری اوستونده کئچیریلن تؤرن‌لرده و ۱۳۸۵-جی ایلین خرداد آییندا [[میللی قیام گونو]]نده ایشتیراک ائتمه‌سی اولوب.

عباس لسانی سون ایللرده اؤز فعالیت‌لرینه گؤره نئچه دفعه [[ایران]] رژیمی طرفیندن ساخلانیلیب و حبس اولونوب. ۱۳۸۵–جی هیجری گۆنشلی ایلده [[دۆنیا اینسان حقوقلاری تشکیلاتی]] و [[اوروپا پارلمانی]] عباس لسانی نین شرط‌سیز آزادلیغینی ایران رژیمیندن ایسته‌دیلر.&lt;ref&gt;{{وب قایناقلاماسی | باغلانتی= https://ir.voanews.com/persiannews/31-2008-04-17-voa20-61555942| باشلیق=همسر عباس لسانی: اگر رژیم عباس را تا آخر عمر هم در زندان نگاهدارد نخواهد توانست اراده ما را درهم بشکند | یاییملاییجی= صدای آمریکا | تاریخ=}}&lt;/ref&gt;

۲۰۰۷-جی ایلدن [[بئینلخالق آمنیستیا تشکیلاتی]] طرفیندن [[ویجدان محبوسو]] اعلان ائدیلیب. ۲۰۲۳-جو ایل فوریه آییندا [[اردبیل حبسخاناسی]]ندان آزاد ائدیله‌رک [[یزد]] شهری‌نه سورگون ائدیلیب.

عباس بیگ لسانی [[ایران]] جغرافیا سیندا یاشایان [[تورک میللتی]]نین میللی-مدنی حرکتی‌نین باشچی‌سی کیمی تانینماقدادیر. اونون مبارزه یولو و شیوه‌سی [[هیند]] آزادلیق حرکاتی رهبری [[مهاتما گاندی]]یه اوخشایاراق [[شدت‌سیزلیک]] (نهضت عدم خشونت) اولماقدادیر.

== زندگی ==
=== ایلک حیاتی و فعالیتی  ===
عباس اسد اوغلو لسانی 1346‌جی ایلده اردبیلده آنادان اولوب.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-06-01 |title=Abbas Lesani - |url=https://www.ahraz.org/abbas-lesani/ |access-date=2023-08-01 |website=web.archive.org |archive-date=2023-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601053007/https://www.ahraz.org/abbas-lesani/ |url-status=unfit |accessdate=2024-12-23 |archivedate=2023-06-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230601053007/https://www.ahraz.org/abbas-lesani/ }}&lt;/ref&gt;

1376‌جی ایلدن میللی-مدنی فعالییتینه گؤره دفعه‌‌لرله حبس اولوب.&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite web |date=2016-03-21 |title=Report on the situation of Iranian Azerbaijanis regarding human rights |url=https://www.ahraz.org/report-on-the-situation-of-iranian-azerbaijanis-regarding-human-rights-4/ |access-date=2023-08-01 |website=web.archive.org |archive-date=2016-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160321221630/https://www.ahraz.org/report-on-the-situation-of-iranian-azerbaijanis-regarding-human-rights-4/ |url-status=unfit |accessdate=2024-12-23 |archivedate=2016-03-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160321221630/https://www.ahraz.org/report-on-the-situation-of-iranian-azerbaijanis-regarding-human-rights-4/ }}&lt;/ref&gt; 1382‌جی ایل مرداد دا بابک قالاسی قورولتایینا ایشتیراک ائتدیگینه گؤره حبس اولوب. 1382جی ایلده 50 میللیون ریال تضمین آلماق شرطیله آزادلیغا بوراخیلیب.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt; 1385‌جی ایلین تیر آییندا ارمنستانین دولت نؤماینده‌لری اقتصادی امک‌داش‌لیق و سرمایه قویماق مقصدیله اردبیله گلیب‌لر.&lt;ref name=&quot;:25&quot;&gt;{{Cite news |last=AzadlıqRadiosu |date=2008-01-18 |title=Təbrizdə Ermənistanın konsulluğu açılır |language=az |work=Azadlıq Radiosu |url=https://www.azadliq.org/a/430818.html |access-date=2023-12-25 |archive-date=2023-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231225070237/https://www.azadliq.org/a/430818.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ارمنستاندان گلیب هیئتین ایچینده آذربایجان جمهوریتی‌نین ایشغال اولونموش قاراباغ اراضی‌لریندن گلیب نوماینده‌لر اولدوغو آیدین‌لاشدیقدان سونرا یئرلی اهالی بونا اعتیراض ائدیب.&lt;ref name=&quot;:25&quot; /&gt; سونرا اونلار اردبیلین سرچشمه مسجیدینده اوتوراق آکسییاسی اعلان ائدیب‌لر.&lt;ref name=&quot;:25&quot; /&gt; عباس لسانی 1385‌جی ایل تیر آیندا اردبیلین سرچشمه مسجیدینده قورولموش بو اوتوراق آکسییادا اشتیراک ائتدیگینه گؤره حبس اولوب.&lt;ref name=&quot;:24&quot;&gt;{{Cite web |date=2020-04-23 |title=The Submission of Association for the Human Rights of the Azerbaijani People in Iran (AHRAZ) to theUN’s special rapporteur on human rights in Iran Mr. Javaid Rehman |url=https://www.ahraz.org/the-submission-of-association-for-the-human-rights-of-the-azerbaijani-people-in-iran-ahraz-to-theuns-special-rapporteur-on-human-rights-in-iran-mr-javaid-rehman/ |access-date=2023-08-01 |website=web.archive.org |archive-date=2020-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200423051217/https://www.ahraz.org/the-submission-of-association-for-the-human-rights-of-the-azerbaijani-people-in-iran-ahraz-to-theuns-special-rapporteur-on-human-rights-in-iran-mr-javaid-rehman/ |url-status=unfit |accessdate=2024-12-23 |archivedate=2020-04-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200423051217/https://www.ahraz.org/the-submission-of-association-for-the-human-rights-of-the-azerbaijani-people-in-iran-ahraz-to-theuns-special-rapporteur-on-human-rights-in-iran-mr-javaid-rehman/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2007-01-30 |title=اذعان نماينده تبريز به اعتصاب غذای فعال آذربايجانی |url=https://www.bbc.com/persian/iran/story/2007/01/070130_mf_lisani |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210226224342/https://www.bbc.com/persian/iran/story/2007/01/070130_mf_lisani |archive-date=2021-02-26 |access-date=2023-08-08 |website=bbc.com }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2013-08-01 |title=Abbas Lisani son iki həftə ərzində ikinci dəfə ifadə verməyə çağırılıb |url=https://musavat.com/news/abbas-lisani-son-iki-hefte-erzinde-ikinci-defe-ifade-vermeye-cagirilib_159350.html |access-date=2023-12-25 |website=musavat.com |archive-date=2023-06-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230621185125/https://musavat.com/news/abbas-lisani-son-iki-hefte-erzinde-ikinci-defe-ifade-vermeye-cagirilib_159350.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; مسجید‌ه حجوم ائدن تأکیس‌لیک گوج‌لری عباس لسانینی دؤیوب، هوشونو ایتیرنه قدر آغیز و بورنونو دستمال ایله اورتوبلر.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:26&quot;&gt;{{Cite web |date=2006-06-08 |title=UA 163/06 Incommunicado detention/Fear of torture/Medical concern / Abbas Lisani (or Leysanli) (m), aged 38, activist |url=https://www.amnesty.org/fr/wp-content/uploads/2021/06/mde130632006en.pdf |access-date=2023-12-25 |website=amnesty.org |archive-date=2024-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240409054606/https://www.amnesty.org/fr/wp-content/uploads/2021/06/mde130632006en.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; بو دؤیولمه نتیجسینده اونون بیر نئچه قابیرغاسی و بورنو سینیب، سول آغ‌ جیگری و بویرگی صدمه گؤروب.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:26&quot; /&gt;[[File:Abbas Lisani və ailəsi 2007-ci il.jpg|250px|thumb|Abbas Lisani və ailəsi həbsxanada 2007-ci il.|right]]سونرا 2 گون بللی اولمایان یئرده تک‌نفرلیک سلول‌دا ساخلانیب. اردبیل انقلاب محکمه‌سینین 7‌جی شعبه‌سینه آپاریلدیقدان سونرا داها 1 آی ساخلانماسینی حؤکم ائدیب‌لر. سونرا عباس لسانی اردبیل حبس‌خانا‌سیندا تک‌نفرلیک سلولدا ساخلانیب. بو یئرده دفعه‌لرله طبی یاردیم اوچون موراجعت ائتسه ده، آجلیق آکسییاسی ائتسه ده اونون ایسته‌یی قبول اولونماییب. 1385‌جی ایلین تیر آییندا 200 میللیون ریال تضمین آلماق شرطیله آزادلیغا بوراخیلیب. سونرا 800 مین ریال جریمه اولونوب و &quot;ایجتیماعی آساییشی پوزماق جورمونه گؤره&quot; 15 شلاق جزاسینا محکوم اولونوب.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:26&quot; /&gt;
1386‌جی ایلده مشروطه انقلابی ایل‌دونومو رابطه‌سیله تبریزده باقرخانین مزاری اوستونده کئچیریلن مرا‌سیم‌ده ایشتیراک ائتدییینه گؤره حبس اولوب.&lt;ref name=&quot;:24&quot; /&gt; مرداد آییندا اردبیل انقلاب محکمه‌سینین 1‌جی شعبه‌سی عباس لسانینی 1 ایللیک خوزیستانا سورگون ائدیلمه‌سی حؤکمونو وئریب. اونو پانتورک لوک، میللی تهلکه‌سیزلیگه قارشی فاعلیت گؤسترمکده، سیستمه قارشی تبلیغات آپارماقدا و تورک دیلینده تقویم نشری ائتمکده ایتهام ائدیب‌لر.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=CASACA |first=Paulo |title=Parliamentary question {{!}} Abbas Lesani and the rights of the Azerbaijanis in Iran {{!}} E-5287/2006 {{!}} European Parliament |url=https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/E-6-2006-5287_EN.html |access-date=2023-08-09 |website=www.europarl.europa.eu |language=en |archive-date=2023-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230930075227/https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/E-6-2006-5287_EN.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; عباس لسانی بو حؤکمه قارشی دیوان عالی محکمه‌سینه موراجعت ائدیب. اونون ایشی اول‌جه تهرانداکی عالی محکمیه، سونرا اوردان کلیبره تکرار محکمه اوچون گؤندریلیب. بو یئرده محکمه عباس لسانینی 1 ایللیک سورگون حؤکمونو لغو ائدیب، اونو 1 ایل حبس جزاسینا محکوم ائدیب.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;

=== 1385-1393 جی ایللر ===
1385جی ایل خرداد قیامینین چرچیوه‌سینده اردبیلده اون مین‌لرله آدامین قاتیلدیغی آکسییادا ایشتیراک ائدیب.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.amerikaninsesi.org/a/a-56-2006-07-18-voa7-88604612/702029.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210515094142/https://www.amerikaninsesi.org/a/a-56-2006-07-18-voa7-88604612/702029.html|archivedate=2021-05-15|title=Avropa Parlamentarları İranı azərbaycanlı məhbusları azad etməyə çağırır|author=|date=2006-07-18|publisher=صدای آمریکا
|accessdate=2023-03-13|language=az }}&lt;/ref&gt; بورادا پلیس گوج‌لری ایله اعتیراض‌چیلار آراسیندا توققوشما باشلاییر و اعتیراض‌چیلارا آتش آچیلیر. چوخ سایی‌دا آدام آغیر یارالانیر و ان آزی 150 نفر حبس ائدیلیر. پلیس‌لر بورادا عباس لسانینی ده حبس ائتمک ایسته‌سه ده، اعتیراض‌چیلار اونلارا موقاویمه گؤستریب عباس لسانینی حبس ائتمه‌لرینه مانع اولورلار.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.etekyazi.com/azerbaycanin-xordadi2/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220522125957/https://www.etekyazi.com/azerbaycanin-xordadi2/|archivedate=2022-05-22|title=Azərbaycanın xordadı|author=|date=2022-05-22|publisher=etekyazi.com|accessdate=2023-07-25|language=az|url-status=live}}&lt;/ref&gt; سونرا 1385‌جی ایل خرداد آییندا میللی قیام گونونده ایشتیراک ائتدیگینه گؤره اونون حبسینه قرار وئریلیر.&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://united4iran.org/wp-content/uploads/Abbas-Lesani-Fact-Pattern-and-Legal-Analysis-August-2020.pdf |title=Abbas Lesani / 2011: ARRESTS AND PROSECUTION |publisher=united4iran.org |year=2021 |pages=1 |language=en |access-date=2023-07-28 |url-status=dead |archive-date=2023-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230728131030/https://united4iran.org/wp-content/uploads/Abbas-Lesani-Fact-Pattern-and-Legal-Analysis-August-2020.pdf }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=یگانه |first=بیژن |date=2008-04-16 |title=نگرانی از وضعيت عباس لسانی و رضا عباسی در زندان |language=fa |work=رادیو فردا |url=https://www.radiofarda.com/a/o2_health_prisoner_danger_lesani/375409.html |access-date=2023-08-09 |archive-date=2023-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810230405/https://www.radiofarda.com/a/o2_health_prisoner_danger_lesani/375409.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 30 مولوکی گئییمیللی شخص حبس اوچون  اونون ائویه گیریب عباس لسانینی اوشاق‌لارینین و حیات یولداشینین قاباغیندا دؤیوب حبس ائتدیلر.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt; بونونلا بئله اونلار ائوده اولان کیتاب‌لاری، موبایل تلفون‌لاری، بیر کامپیوتر و موختلیف ویدئو دیسکلری ده اوزلری ا‌یله آپاریب‌لار.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-04-18 |title=Abbas Lisaninin məhkəməsi başlayır |url=https://www.azadliq.org/a/163368.html |access-date=2023-08-01 |website=web.archive.org |archive-date=2021-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418034132/https://www.azadliq.org/a/163368.html |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt; 17 خردادا قدر اونون هارا‌دا ساخلاندیغی حاقدا هئچ کیمه خبر وئریلمه‌ییب.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt; آما خردادین  17‌سینده عائیله‌سی ایله تلفونلا دانیشیق ایزنی وئریلدیکدن سونرا، او اردبیل حبس‌خانا‌سینین تک‌نفرلیک سلولوندا ساخلاندیغینی و آجلیق آکسییاسی باشلادیغینی بیلدیریب.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=AzadlıqRadiosu |date=2006-10-04 |title=İran məhkəməsi şairə 50 şallaq vurulması haqda hökm verib |language=az |work=Azadlıq Radiosu |url=https://www.azadliq.org/a/266267.html |access-date=2023-12-25 |archive-date=2021-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211016182828/https://www.azadliq.org/a/266267.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 58 گون آجلیقدان سونرا عاییله‌سی ایله گؤروشمه‌یه ایزن وئریلدیی اوچون مردادین 8ین ده آجلیق آکسییاسینی دایاندیریب.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:27&quot;&gt;{{Cite web |date=2007-01-27 |title=&quot;Vaşinqtondan baxış&quot;: Abbas Lisaninin həbsi |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/a-56-2007-01-27-voa10-88631452/707460.html |access-date=2023-12-25 |website=Voice of America |language=az |archive-date=2023-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231225070238/https://www.amerikaninsesi.org/a/a-56-2007-01-27-voa10-88631452/707460.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

1385جی ایل شهریور آییندا اردبیل محکمه‌سینین قاباغیندا سییاسی محبوس‌لارین آزاد اولماسی طلبی ایله آکسییا کئچیریلیب. آکسییادا بیر نئچه نفر او جمله‌دن فضایل عزیزیان حبس اولونوب. حیات یولداشینی حبس‌خانا‌دا گؤرمک اوچون اورا گئدن کبری قربان‌زاده ده آکسییا‌دا ایشتیراک ائتدیگینه گؤره حبس اولونوب. کبری قربان‌زاده‌نین 3 آیلیق حامله اولدوغو حالدا ساخلانماسینا حاقسیز حبس اولماسینا اعتیراض ائتمک اوچون فضایل عزیزیان آجلیق آکسییاسی باشلادیب. اونلارا دستک مقصه‌دیله دیگر محبوس‌لار دا بو آکسییا‌یا قوشولوب‌لار. حبس‌دن چیخماسینا 4 گون قالدییینا باخمایاراق، عباس لسانی ده شهریورین 31ون ده آجلیق آکسییاسی باشلادیب. کبری قربان‌زاده آزاد اولدوقدان سونرا آکسییاچی‌لار آجلیغی دایاندیریب‌لار.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;

حبس‌دن چیخماغین‌دان بیر گون سونرا، 1385جی ایلین مهر آیینین 5ینده میللی قیام گونونده ایشتیراک ائتدیگینه گؤره اردبیل محکمه‌سی اونون 16 آی حبس و 50 شاللاق ضربه‌سی جزاسینا محکوم ائدیب.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2008-11-09 |title=عباس لسانی فعال سیاسی سرشناس آذربایجانی آزاد شد |url=http://www.human-rights-iran.org/?p=660 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20230809081644/http://www.human-rights-iran.org/?p=660 |archive-date=2023-08-08 |access-date=2023-08-08 |website=human-rights-iran.org |accessdate=2024-12-23 |archivedate=2023-08-09 |archiveurl=https://archive.today/20230809081644/http://www.human-rights-iran.org/?p=660 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2007/100595.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170326035233/https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2007/100595.htm|archivedate=2017-03-26|title=2007 Country Reports on Human Rights Practices|date=2008-03-11|publisher=ABŞ Dövlət Departamenti|accessdate=2023-03-15|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2009-11-01 |title=US Cites Systematic Repression of Iranian Dissidents, Minorities |url=https://www.voanews.com/a/a-13-2007-01-31-voa68/330940.html |access-date=2023-08-01 |website=VOA |language=en |archive-date=2023-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230801091947/https://www.voanews.com/a/a-13-2007-01-31-voa68/330940.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; محکمه‌نین بو قرارینا قارشی 1385جی ایلین آبان آیین 4ونده عباس لسانی آپیلاسیه شیکایتی وئریب.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt; 1385جی ایلین آبان آیینی 5ینده عباس لسانی یئنی‌دن حبس اولوب.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/P-6-2007-0921_EN.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230313123910/https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/P-6-2007-0921_EN.html|archivedate=2023-03-13|title=Abbas Lisani, Azerbaijani political prisoner and prisoner of conscience in Iran |author= |date=2007-02-14|publisher=Avropa Parlamenti|accessdate=2023-03-13|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.amerikaninsesi.org/a/a-56-2006-11-11-voa3-88603462/701763.html
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210417133933/https://www.amerikaninsesi.org/a/a-56-2006-11-11-voa3-88603462/701763.html|archivedate=2021-04-17
|title=&quot;İran Azərbaycanına pəncərə&quot; proqramının həftəlik xəbərlər icmalı|author=|date=2006-11-11|publisher=[[صدای آمریکا
]]|accessdate=2023-03-13|language=az
}}&lt;/ref&gt; 1385جی ایلین 11 دی آییننین ایران رسمیلری‌نین عاییله‌سینه اولان تذیقلری‌نه ائله‌جه‌ده ایراندا بوتون محبوس‌لارا وئریلن قیسا موددتی ترفتسی حقیی‌نین اونادا وئریلمه‌مه‌سینه اعتیراض ائتمک اوچون آجلیق آکسییاسی باشلادیب.&lt;ref name=&quot;:27&quot; /&gt; دی آیینین 28اینده اونا تذیق ائتمک اوچون اونو قیشی فصلین‌ده تک‌نفرلیک، ایستیلیک‌سیز سلولدا ساخلاییب‌لار.&lt;ref name=&quot;:27&quot; /&gt; بونا باخمایاراق او آجلیق آکسییاسینا داوام ائدیب

1385جی ایلین اسفند آییندا عباس لسانینی و میللی فاعل بهروز علی‌زاده‌نی سیخیشدیرماق اوچون سیلاح و مواد مخدر قاچاق‌مالچیلارینین ساخ‌لاندیغی 7‌جی بنده کؤچوروب‌لر.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.amerikaninsesi.org/a/a-56-2007-03-17-voa7-88620887/705353.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220518084828/https://www.amerikaninsesi.org/a/a-56-2007-03-17-voa7-88620887/705353.html|archivedate=2022-05-18|title=&quot;İran Azərbaycanına pəncərə&quot; proqramının həftəlik xəbərlər icmalı|author= |date=2007-03-17|publisher=[[صدای آمریکا]]|accessdate=2023-03-15|language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=AzadlıqRadiosu |date=2007-03-18 |title=İran Azərbaycanında həbslər və məhkəmələr davam edir |language=az |work=Azadlıq Radiosu |url=https://www.azadliq.org/a/383406.html |access-date=2023-12-25 |archive-date=2023-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231225070322/https://www.azadliq.org/a/383406.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

حبس‌ده اولدوغو مدت ایچینده تذیقلر آلتیندا قالیب. ساخلان‌دیغی حبس‌خانه اوتاق لارینا گیزلی دوربین لر قورا‌شدیریب‌لار، هر حرکت‌نی باخیبلار، عباس لسانی ایله صحبت ائدن، علاقه‌ده اولان محبوس‌لارا هر کسی اون‌دان تجرید ائتمه‌ک مقصه‌دیله آغیر جزا‌لار وئری‌لر.&lt;ref name=&quot;:28&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.amerikaninsesi.org/a/a-56-2007-04-28-voa6-88613192/703842.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210225055025/https://www.amerikaninsesi.org/a/a-56-2007-04-28-voa6-88613192/703842.html|archivedate=2021-02-25|title=Güneylilər may mitinqlərinin ildönümünə hazırlaşır|author=|date=2007-04-28|publisher=[[صدای آمریکا]]|accessdate=2023-03-15|language=az}}&lt;/ref&gt;جی ایلین اردیبهشت آییندا عباس لسانی حبس‌خانه‌دان گؤندردیی مورا‌جیعت‌ده میللی قیام گونون ایل‌دونومو ایله باغلی حقوق بوزونتولاری و ریپرسیا‌لارا قارشی بیرجه مو‌باریزه‌نین اهمیتنی وور‌غولایاراق آدم‌لارا آکسییالارا قاتیل‌مایا چاغیریب.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;جیایلین اسفند آیینین 14ده اردبیل حبس‌خانه‌سین‌دان یزد حبس‌خانه‌سینا کؤچوریل‌یب.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/a-56-2008-10-30-voa2-88637532/708721.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210416215201/https://www.amerikaninsesi.org/a/a-56-2008-10-30-voa2-88637532/708721.html|archivedate= |title=Abbas Lisani azadlığa buraxıldı|author=|date=2018-10-30|publisher=[[صدای آمریکا]]|accessdate=2023-03-15|language=az}}&lt;/ref&gt; 1387جی ایلین شهریور آیینین 20سینده آخشام ساعت‌لرینده تهراندا سید محمدیانین اویوندا تشکییل اولونموش افطار مراسیمنده ایشتیراک ائدیب.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=بازداشت فعالان مدنی آذربایجانی و بی‌خبری خانواده‌هایشان – DW – ۱۳۸۷/۶/۲۵ |url=https://www.dw.com/fa-ir/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA-%D9%81%D8%B9%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%AF%D9%86%DB%8C-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%88-%D8%A8%DB%8C%D8%AE%D8%A8%D8%B1%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87%D9%87%D8%A7%DB%8C%D8%B4%D8%A7%D9%86/a-3647142 |access-date=2023-12-25 |website=dw.com |language=fa |archive-date=2023-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231225081512/https://www.dw.com/fa-ir/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA-%D9%81%D8%B9%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%AF%D9%86%DB%8C-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%88-%D8%A8%DB%8C%D8%AE%D8%A8%D8%B1%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87%D9%87%D8%A7%DB%8C%D8%B4%D8%A7%D9%86/a-3647142 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ایرانین خصوصی خدمت اورگان‌لاری‌نین عوامیللی طرفیندن بو قونا‌قی‌لیقا ائدیلمیش باسقین‌دا 17 نفر حبس اولونوب.&lt;ref name=&quot;:29&quot;&gt;{{Cite news |last=هدایت |first=انصافعلی |date=2008-09-12 |title=بازداشت شماری از فعالان هویت طلب آذربایجانی در تهران |language=fa |work=رادیو فردا |url=https://www.radiofarda.com/a/f6_Iran_activists_arresting/464679.html |access-date=2023-12-25 |archive-date=2023-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231225081520/https://www.radiofarda.com/a/f6_Iran_activists_arresting/464679.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; توتولان‌لارین آراسیندا عباس لسانینی‌نین حیات یولداشی و 3 اوشاغی دا اولوب.&lt;ref name=&quot;:29&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.azadliq.org/a/1328411.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210508034740/https://www.azadliq.org/a/1328411.html|archivedate=2021-05-08|title=Hələ beş fəal Evin zindanındadır|author=|date=2008-10-09|publisher=Azadlıq Radiosu|accessdate=2023-07-11|language=az}}&lt;/ref&gt; 1387جی ایلین آبان آیینین 8ینده آزاد‌لیغا بوراخیلیب. 1388جی ایلین شهریور آییندا چنگیز بختاورین دفن مراسیمنده ایشتیراک ائدیب.&lt;ref name=&quot;:30&quot;&gt;{{Cite web |date=2010-01-01 |title=Dəfn mərasimindən sonra Azərbaycanlıları həbs ediblər |url=https://www.azadliq.org/a/1918708.html |access-date=2023-12-25 |website=Azadlıq Radiosu |archive-date=2021-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210805085855/https://www.azadliq.org/a/1918708.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; دفن مراسیمینین سونوندا 50–60 نفر قارا پالتارلی ایران امنیتی اورگان‌لارینین آداملاری مرا‌سیمده ایشتیراک ائدن آدم‌لارا حجوم ائدیب اون‌لارا دؤیب‌لر.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2019-12-27 |title=دهمین سالگرد وفات “چنگیز بخت آور” از فعالان شناخته شده حرکت ملی آزربایجان می باشد |url=https://gadtb.com/fa/%D8%AF%D9%87%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%B3%D8%A7%D9%84%DA%AF%D8%B1%D8%AF-%D9%88%D9%81%D8%A7%D8%AA-%DA%86%D9%86%DA%AF%DB%8C%D8%B2-%D8%A8%D8%AE%D8%AA-%D8%A2%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-%D9%81%D8%B9%D8%A7/ |access-date=2023-12-25 |website=gadtb.com |archive-date=2023-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231225082909/https://gadtb.com/fa/%d8%af%d9%87%d9%85%db%8c%d9%86-%d8%b3%d8%a7%d9%84%da%af%d8%b1%d8%af-%d9%88%d9%81%d8%a7%d8%aa-%da%86%d9%86%da%af%db%8c%d8%b2-%d8%a8%d8%ae%d8%aa-%d8%a2%d9%88%d8%b1-%d8%a7%d8%b2-%d9%81%d8%b9%d8%a7/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; دؤیولن‌لر آراسیندا عباس لسانی ده اولوب&lt;ref&gt;{{Cite news |last=AzadlıqRadiosu |date=2009-12-29 |title=Çingiz Bəxtavərin dəfninə yığışanlar həbs edildi |language=az |work=Azadlıq Radiosu |url=https://www.azadliq.org/a/1916959.html |access-date=2023-12-25 |archive-date=2021-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210727044912/https://www.azadliq.org/a/1916959.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 20 نفر حبس ائدیب‌لر.&lt;ref name=&quot;:30&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt; دفن‌دن قاباق بیر نیچه آذربایجانلی میللی فعالا اطلاعات مامور‌لاری زنگ ائدیب اون‌لارین دفن‌ده ایشتیراک ائت‌مه‌مه‌لرینی ایسته‌ییبلر.&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt; بونا علاوه دفن‌دن سونرا عباس لسانی‌یه زنگ اولونوب و اونا دئییلوب کی تبریزی ترک ائتمه‌سه اردبیله اونون جنازه‌سینی گؤندریجکلر.&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/a-56-2009-12-31-voa1-88657632/712154.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210414201652/https://www.amerikaninsesi.org/a/a-56-2009-12-31-voa1-88657632/712154.html|archivedate=2021-04-14|title=Çingiz Bəxtavərin dəfn mərasimində bir qrup adam döyülüb bir neçəsi isə saxlanıb|author=İnsafəli Hidayət|date=2009-12-31|publisher=[[صدای آمریکا]]|accessdate=2023-03-15|language=az}}&lt;/ref&gt; بونا علاوه دفن‌دن سونرا عباس لسانی‌یه زنگ اولونوب و اونا دئییلوب کی تبریزی ترک ائتمه‌سه اردبیله اونون جنازه‌سینی گؤندریجکلر.&lt;ref name=&quot;:31&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:32&quot;/&gt;.[[File:Abbas Lisani Babək Qalası Qurultayında.jpg|250px|thumb|Abbas Lisani Babək Qalası Qurultayında]]

2011جی ایلینده آذربایجان تورکلرینین یاشادیغی شهرلرینده اورمو گولو قوروماغا قارشی بیر نئچه اعتراض حرکاتلری باش توتدی. &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2011-08-28 |title=Azərbaycanlıların kütləvi həbsi başlayıb |url=https://qafqazinfo.az/news/detail/azerbaycanlilarin-kutlevi-hebsi-baslayib-3170 |access-date=2023-08-09 |website=Qafqazinfo |language=az |archive-date=2023-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810225145/https://qafqazinfo.az/news/detail/azerbaycanlilarin-kutlevi-hebsi-baslayib-3170 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://musavat.com/news/g%25C3%25BCney-hadis%25C9%2599l%25C9%2599ri/G%25C3%259CNEY-AZ%25C6%258FRBAYCANDA-70-AKS%25C4%25B0YA%25C3%2587I-H%25C6%258FBS-OLUNUB_97862.html |access-date=2023-08-09 |website=musavat.com |title=Arxivlənmiş surət |archive-date=2023-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810230805/https://musavat.com/news/g%25C3%25BCney-hadis%25C9%2599l%25C9%2599ri/G%25C3%259CNEY-AZ%25C6%258FRBAYCANDA-70-AKS%25C4%25B0YA%25C3%2587I-H%25C6%258FBS-OLUNUB_97862.html |url-status=live |accessdate=2025-05-22 |archivedate=2023-08-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230810230805/https://musavat.com/news/g%25C3%25BCney-hadis%25C9%2599l%25C9%2599ri/G%25C3%259CNEY-AZ%25C6%258FRBAYCANDA-70-AKS%25C4%25B0YA%25C3%2587I-H%25C6%258FBS-OLUNUB_97862.html }}&lt;/ref&gt; حرکتلردن سونرا اردبیل شهرینده اونلارلا میللی فعالی حبس ائلدیلر.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=منشو (باکو) |first=رناد |date=2011-08-30 |title=« پنج فعال مدنی در اردبيل بازداشت شدند» |language=fa |work=رادیو فردا |url=https://www.radiofarda.com/a/o2_ardebil_arrested/24313087.html |access-date=2023-08-09 |archive-date=2023-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810231340/https://www.radiofarda.com/a/o2_ardebil_arrested/24313087.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=رادیوفردا |date=2011-09-14 |title=تداوم اعتراضات و بازداشت‌ها در اردبیل |language=fa |work=رادیو فردا |url=https://www.radiofarda.com/a/f2_iran_orimieh_lake_drying_up_protests_azerbaijan_ardebil_arrests/24328319.html |access-date=2023-08-09 |archive-date=2023-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810230239/https://www.radiofarda.com/a/f2_iran_orimieh_lake_drying_up_protests_azerbaijan_ardebil_arrests/24328319.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=AzadlıqRadiosu |date=2011-09-15 |title=Urmiyə gölünün qurumasına etiraza çağıran 13 fəal həbs olunub |language=az |work=Azadlıq Radiosu |url=https://www.azadliq.org/a/24329730.html |access-date=2023-12-25 |archive-date=2023-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231225133122/https://www.azadliq.org/a/24329730.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. عباس لسانی اورمو گولو ائکولوژی وضعیتنی ایله باغلی شهریور ۱۲-ده اردبیلده کئچیریلن اعتراضی حرکاتلرینده شرکت ائتدی، سونرا شهریور ۱۸-ده ایش یرینده حبس ائلدیلر.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2016-05-24 |title=Report on the situation of Iranian Azerbaijanis regarding human rights, April 2016 |url=https://www.ahraz.org/report-on-the-situation-of-iranian-azerbaijanis-regarding-human-rights-april-2016/ |access-date=2023-08-01 |website=web.archive.org |archive-date=2016-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160524150210/https://www.ahraz.org/report-on-the-situation-of-iranian-azerbaijanis-regarding-human-rights-april-2016/ |url-status=unfit |accessdate=2025-05-22 |archivedate=2016-05-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160524150210/https://www.ahraz.org/report-on-the-situation-of-iranian-azerbaijanis-regarding-human-rights-april-2016/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=admin-hr |date=2016-04-13 |title=Abbas Lesani Faces New Charges in Shiray Prison |url=https://www.en-hrana.org/abbas-lesani-faces-new-charges-shiray-prison/ |access-date=2023-07-28 |website=Hrana |language=en-US |archive-date=2023-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230728131839/https://www.en-hrana.org/abbas-lesani-faces-new-charges-shiray-prison/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/randa-iki-azrbaycanl-milli-fal-tutulub--129530398/724152.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210511045035/https://www.amerikaninsesi.org/a/randa-iki-azrbaycanl-milli-fal-tutulub--129530398/724152.html|archivedate=2021-05-11|title=İranda iki azərbaycanlı milli fəal tutulub|author=Tapdıq Fərhadoğlu|date=2011-09-09|publisher=Amerikanın Səsi|accessdate=2023-03-15|language=az }}&lt;/ref&gt; ائوینه گئلیب تجسس ائلدیلر، کامپیوتری، کیتابلاری، بیر سیرا ائل یازمالاری و اؤز اشیالاری توقیف ائلدیلر.&lt;ref name=&quot;:33&quot;&gt;{{Cite web |title=Abbas Lisaninin həyatı təhlükədədir |url=https://azoh.info/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=5396:abbas-lisaninin-hyat-thluekddir&amp;catid=14:latinc |access-date=2023-12-26 |website=azoh.info |archive-date=2023-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231226055614/https://azoh.info/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=5396:abbas-lisaninin-hyat-thluekddir&amp;catid=14:latinc |url-status=live |accessdate=2025-05-22 |archivedate=2023-12-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231226055614/https://azoh.info/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=5396:abbas-lisaninin-hyat-thluekddir&amp;catid=14:latinc }}&lt;/ref&gt; حبس ائلدیکدن سونرا یاخینلار اونون وضعیتی حقینده گونلرله بیلگی آلامادیلر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=زندانیان آذربایجان جای کافی برای خوابیدن ندارند : asre-nou.net |url=https://asre-nou.net/php/view_print_version.php?objnr=17667 |access-date=2023-12-26 |website=asre-nou.net |archive-date=2023-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231226055614/https://asre-nou.net/php/view_print_version.php?objnr=17667 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; حبس اؤلنمه‌سینین قانونی اولمادیغینی دیییب عباس لیسانی اعتصابی جور باشلادی.&lt;ref name=&quot;:34&quot;&gt;{{Cite news |last=منشو (باکو) |first=رناد |date=2011-09-30 |title=عباس لسانی: اگر اتفاقی افتاد، بخاطر اعتصاب غذا نيست |language=fa |work=رادیو فردا |url=https://www.radiofarda.com/a/f3_azari_activist_in_prison/24345347.html |access-date=2023-08-09 |archive-date=2023-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810230902/https://www.radiofarda.com/a/f3_azari_activist_in_prison/24345347.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=MP: Bails for US Hikers 'Hilarious'; UN's Ban Warns Ahmadinejad over Speech |url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2011/09/mp-bails-for-us-hikers-hilarious-uns-ban-warns-ahmadinejad-over-speech.html |access-date=2023-12-26 |website=FRONTLINE - Tehran Bureau |language=en |archive-date=2023-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231226055614/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2011/09/mp-bails-for-us-hikers-hilarious-uns-ban-warns-ahmadinejad-over-speech.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; سونرا حرکتلرده شرکت ائدن باشقا میللی فرهنگی فعاللار دا اعتصابا باشلادیلر.&lt;ref name=&quot;:34&quot; /&gt; . عباس لیسانینین حیات یولداشی، روقیه علیزاده، ۲ هفته بویوندا اونا وکیل توتماق ایسته‌دی، اما وکیل توتماغینا اجازه وئرمدیلر.&lt;ref name=&quot;:33&quot; /&gt; عباس لسانی اوچون وکیل توتماق اوچون اردبیل اینقیلاب محکمسی‌نه مراجعت ائده‌ن روقیه خانیم، مسئوللارین گستاخ رفتارینین شاهیدی اولدو. سونرا اطلاعات‌دان اونا بیلگی وئردیلر کی بیر دفعه داهی ایداره‌ین قاپیسینا گلسه، حبس ائلده‌جکلر.&lt;ref name=&quot;:33&quot; /&gt; اونادا بیلگی وئردیلر کی عباس لیسانینین وضعیتی حقینده هیچ بیر داخلی و خارجی مدیا دا بیلگی وئرمه‌سین.&lt;ref name=&quot;:33&quot; /&gt; . عباس لیسانی ۱۶ گون‌دن سونرا اعتصاب حرکاتینی دوردوردو.&lt;ref name=&quot;:34&quot; /&gt; حیات یولداشینا تلفن ائدیب دئدی کی اونا بیر شی اوسا، بو اعتصابدان قایناقلی دییل.&lt;ref name=&quot;:34&quot; /&gt; ایکی آی قانونی اولمایان شکلده تنهایلیقدا حبسده قالدی. اورمو گولو حرکاتلری سیرنده اردبیلده حبس ائلده‌ن جوا‌نلارین خانواده لری اطلاعاتا چاغیریلدی. بعضیلرینه عباس لسانی علیه نی شکایت نامه یازدیردیلر.&lt;ref name=&quot;:33&quot; /&gt; عباس لیسانی ۲۰۱۱-جی ایلی آبان ۱۶-دا اردبیل اینقیلاب محکمسی‌نین قارا‌ری ایله ۱۰۰ مین آمریکا دولاری تضمیناتلا آزاد اولدی.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-srbst-buraxlb-133347788/725087.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210415183643/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-srbst-buraxlb-133347788/725087.html |archivedate=2021-04-15 |title=Abbas Lisani sərbəst buraxılıb|author=Tapdıq Fərhadoğlu|date=2011-11-07|publisher=Amerikanın Səsi|accessdate=2023-03-15|language=az }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=Sevda Əliyeva |date=2011-11-07 |title=Abbas Lisani zaminə buraxıldıqdan sonra “Amerikanın səsi”nə məlumat verib |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani--zamin-buraxldqdan-sonra-amerikann-ssinin-muxbiri-nsafli-hidaytl-telefon-sohbti-aparb-133365178/725103.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210518143125/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani--zamin-buraxldqdan-sonra-amerikann-ssinin-muxbiri-nsafli-hidaytl-telefon-sohbti-aparb-133365178/725103.html |archivedate=2021-05-18 |accessdate=2023-03-15 |publisher=Amerikanın Səsi|language=az}}&lt;/ref&gt;

=== ۹۷–جی ایلین چیلله آییندا یئنی‌دن حبس اولماسی ===
۱۳۹۷–جی هیجری گۆنشلی ایلین [[دی]] آیی‌نین ۲۵–جی گۆنۆ شرقی آذربایجان اوستانی‌نین تبریز شهرینده کشفیات ناظیرلیغی طرفیندن حبس ائدیلیب. ۴ ژوئیه ۲۰۰۹–جو میلادی ایلده تبریز اینقیلاب محکمه‌سی‌نین ۲–جی شؤعبه‌سی اونو «میلی تهلوکه‌سیزلیغی پوْزماق مقصدی ایله ایکی نفردن چوخ اهالی» یاراتماق ایتیهامی ایله یزد بؤلگه‌سینده ۸ ایل حبس و داها سونرا ایکی ایل &quot;داخیلی سۆرگۆن&quot; جزاسینا محکوم ائتدی. ۲۵ اوکتوبر ۲۰۰۹–جو میلادی ایلده ایران تجدیدنظر محکمه‌سی بو ایتیهاملا جزاسینی ۸ ایلدن ۱۰ ایله قالدیردی. تجدیدنظر محکمه‌سی اونو «غربی آذربایجان اوستانینداکی تۆرک اتنیک قوروپلاری کۆرد اتنیک قوروپلارا قارشی مۆحاریبه مقصدی ایله تحریک ائتمک و تهدید ائتمک» ده گۆناه‌لاندیردی.&lt;ref&gt;{{وب قایناقلاماسی | باغلانتی= https://www.hra-news.org/2019/hranews/a-20920/| باشلیق=عباس لسانی به ۸ سال حبس و تبعید محکوم شد | یاییملاییجی= هرانا | تاریخ=}}&lt;/ref&gt; بیر ایل سونرا اونون حکمی تجدید نظر محکمه‌سینده ایکی قات چوخالدی و عالی دیوان حکمی تائید ائتدی.&lt;ref&gt;{{وب قایناقلاماسی | باغلانتی= https://iranintl.com/تازه-چه-خبر/دیوان-عالی-حکم-۱۵-سال-زندان-عباس-لسانی-را-عیناً-تایید-کرد| باشلیق=دیوان عالی حکم 15 سال عباس لسانی را عیناً تأیید کرد | یاییملاییجی= ایران اینترنشنال | تاریخ=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{وب قایناقلاماسی| باغلانتی= https://ir.voanews.com/latestnews/iran-human-rights-activist-7| باشلیق=حکم عباس لسانی در دادگاه تجدید نظر «دو برابر» شد | یاییملاییجی= صدای آمریکا | تاریخ=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{وب قایناقلاماسی| باغلانتی= https://www.trt.net.tr/persian/yrn/2020/07/05/15-sl-hbs-t-zyry-bry-ykh-f-l-mdny-trkh-dr-yrn-1449426| باشلیق=۱۵ سال حبس تعزیری برای یک فعال مدنی ترک در ایران | ناشر= تی آر تی ترکیه | تاریخ=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{وب قایناقلاماسی | باغلانتی= http://www.iran-emrooz.net/index.php/news2/86239/| باشلیق=افزایش حکم عباس لسانی به ۱۵ سال زندان | یاییملاییجی= ایران امروز | تاریخ=}}&lt;/ref&gt; حبس ائدیلنلرین ایچینده عباس لسانی&lt;ref name=&quot;:37&quot;&gt;{{Cite book |url=https://www.refworld.org/pdfid/559baae44.pdf |title=Iran: Political Opposition Groups, Security Forces, Selected
Human Rights Issues, Rule of Law |publisher=ACCORD - Austrian Centre for Country of
Origin &amp; Asylum Research and Documentation |year=2015 |location=Vyana|pages=58 |language=en |access-date=2023-12-27}}&lt;/ref&gt;، صالح ملا عباسی، ابراهیم ساوالان&lt;ref name=&quot;:37&quot; /&gt;، ابراهیم نوری، بهزاد عبدی، اکبر ابول‌زاده و عباس نظری دای اطلاعات حبسخاناسی‌نا آپاردیلار&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/andili_gunu_hebsler/1857789.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210515154027/https://www.amerikaninsesi.org/a/andili_gunu_hebsler/1857789.html|archivedate=2021-05-12|title=Güneydə Ana Dili Günü həbsləri ilə bağlı son məlumatlar|author=Əlirza Quluncu|date=2014-02-24|publisher=Amerikanın Səsi|accessdate=2023-03-15|language=az }}&lt;/ref&gt;. بورادا عباس لیسانی و بیرنچه نفر ایشکنجه‌لر گورولدی&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-03-07 |title=İran azərbaycanlısı: «Azadlıqda olanda sanki əsarətdəyik» |url=https://www.azadliq.org/a/25287951.html |access-date=2023-08-01 |website=web.archive.org |archive-date=2021-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210307155411/https://www.azadliq.org/a/25287951.html |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/1870937.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210416194033/https://www.amerikaninsesi.org/a/1870937.html|archivedate=2021-04-16|title=Abbas Lisani: Həsən Ruhaninin siyasəti xaricdə uzlaşma, daxildə repressiyadır|author=Əlirza Quluncu|date=2014-03-18|publisher=Amerikanın Səsi|accessdate=2023-03-15|language=az }}&lt;/ref&gt;. سونرا بو مسئله‌دن ایلگیلی اهر محکمه سینه مکتوب یولاماق اوچون ایلگیلندی‌لر&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/m%C9%99cid-xo%C5%9F%C9%99xt%C9%99r-ana-dili-g%C3%BCn%C3%BC-il%C9%99-ba%C4%9Fl%C4%B1-tutulanlar-i%C5%9Fg%C9%99nc%C9%99y%C9%99-m%C9%99ruz-qal%C4%B1b/1861132.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210413174417/https://www.amerikaninsesi.org/a/m%C9%99cid-xo%C5%9F%C9%99xt%C9%99r-ana-dili-g%C3%BCn%C3%BC-il%C9%99-ba%C4%9Fl%C4%B1-tutulanlar-i%C5%9Fg%C9%99nc%C9%99y%C9%99-m%C9%99ruz-qal%C4%B1b/1861132.html|archivedate=2021-04-13|title=Məcid Xoşəxtər: Ana Dili Günü ilə bağlı tutulanlar işgəncəyə məruz qalıb|author=Əlirza Quluncu|date=2014-03-11|publisher=Amerikanın Səsi|accessdate=2023-03-15|language=az }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=یازار_ح |date=2014-03-03 |title=آزادی عسگر اکبرزاده از زندان اهر و ادامه بازداشتها |url=https://www.araznews.org/fa/?p=7317 |access-date=2023-12-27 |website=آراز نیوز |language=fa-IR |archive-date=2023-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227072503/https://www.araznews.org/fa/?p=7317 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2015-جی ایلی فروردین آیدا، اردبیل انقلاب محکمسی عباس لیسانینی &quot;خارجدا یاشایان سئپاراتیست گروپلر و گوناز تی‌وی&quot; ایله داوامیللی ایش‌بیرلیگی ائتمکده، و یازدیغی بیر مقاله‌ده سکولار رژیمین ضروری اولدوغونو بیلدیریب &quot;رژیمه قارشی تبلیغات&quot; ائتمکده محکوم ائدیلدی و بیر ایل حبس قرا‌ری آلدی&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.amerikaninsesi.org/a/erdebil-mehkemesi-abbas-lisanini-sekular-rejim-tebliqatinda-gunahlandirir/2723360.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210420062925/https://www.amerikaninsesi.org/a/erdebil-mehkemesi-abbas-lisanini-sekular-rejim-tebliqatinda-gunahlandirir/2723360.html|archivedate=2021-04-20|title=Ərdəbil məhkəməsi Abbas Lisanini “sekular rejim” təbliğatında günahlandırır|author=Əlirza Quluncu
|date = 2015-04-17|publisher=Amerikanın Səsi|accessdate=2023-03-16|language=az
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |date=2015-04-20 |title=Abbas Lesani Sentenced to One Year Imprisonment |url=https://www.en-hrana.org/abbas-lesani-sentenced-one-year-imprisonment/ |access-date=2023-12-27 |website=Hrana |language=en-US |archive-date=2023-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227104300/https://www.en-hrana.org/abbas-lesani-sentenced-one-year-imprisonment/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.amerikaninsesi.org/a/vahid-qarabagli/2733265.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210122170606/https://www.amerikaninsesi.org/a/vahid-qarabagli/2733265.html|archivedate=2021-01-22
|title=Vahid Qarabağlı: Ana Dili günü saxlanmış milli fəalların bir hissəsi hələ də həbsdədir|author=Dilşad Əliyarlı|date=2015-04-26|publisher=Amerikanın Səsi
|accessdate=2023-03-16|language=az
}}&lt;/ref&gt;.

2015-جی ایلی تیر آیدا، گونئی آذربایجانلی ۳۰۰ تورک فعالی اویغورلارا دستک بیان‌نامسی ایمازا‌لادیلار&lt;ref name=&quot;:36&quot; /&gt;. عباس لیسانی، حسن دمیرچی، حسن راشیدی، اکبر آزاد و عبدالعزیز عظیمی قدیمی نین دا بیان‌نامه‌سی ایله بیربا‌شکا، آذربایجان جمهوریتی، ترکیه و ایران حقوقدانلارینا مراجعئت ائدیلدی. اونلاردان اویغورلارین مسئله‌لرینی بین‌الملل محکم‌لره چیخارماق ایسته‌دیلر&lt;ref name=&quot;:36&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.amerikaninsesi.org/a/uygur-turkleri/2850268.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210506040824/https://www.amerikaninsesi.org/a/uygur-turkleri/2850268.html|archivedate=2021-05-06|title=Güneydə 300 türk fəal Uyğurlara dəstək bəyanatı imzalayıb|author=Əlirza Quluncu|date=2015-07-05|publisher=Amerikanın Səsi|accessdate=2023-03-16|language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Güneydə 300 türk fəal Uyğurlara dəstək bəyanatı imzalayıb |url=https://bao.az/categories_Siyaset/subcategories_Guney-azerbaycan-siyaset/product_0439895038 |access-date=2023-12-27 |website=bao.az |archive-date=2023-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227082932/https://bao.az/categories_Siyaset/subcategories_Guney-azerbaycan-siyaset/product_0439895038 |url-status=live |accessdate=2025-07-22 |archivedate=2023-12-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231227082932/https://bao.az/categories_Siyaset/subcategories_Guney-azerbaycan-siyaset/product_0439895038 }}&lt;/ref&gt;.

2015-جی ایلی تیر ۳۱-ده عباس لیسانی ائوینه‌دن ایش یرینده گئدرک حبس ائدیلدی&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://araznews.org/en/archives/3635|archiveurl=https://archive.today/20230712082305/http://araznews.org/en/archives/3635|archivedate=2023-07-12|title=South Azerbaijani National Activist Abbas Lesani arrested again|author= |date=2015-07-22|publisher=araznews.org|accessdate=2023-07-12|language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani/2873156.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210625131347/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani/2873156.html|archivedate=2021-06-25|title=Güneyli fəal Abbas Lisani nəzarətə alınıb|author=Babək Çələbiyanlı|date=2015-07-22|publisher=Amerikanın Səsi|accessdate=2023-03-16|language=az}}&lt;/ref&gt;. حبس ائدیل‌دیکدن سونرا اونون اوستونه فشار گتیردیلر کی اونی اردبیل حبس‌خاناسینی‌نین ۷-جی شوعبه‌سینده، مخدر مادده لر اتهاملاری ایله حبس اولموش محبوسلارین ایچینده یئرلش‌دیر‌سی‌نلر&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-guneyli-feal/2876984.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210117230409/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-guneyli-feal/2876984.html|archivedate=2021-01-17|title=Abbas Lisani zindanın ağır bölümünə göndərilib|author=Babək Çələbiyanlı|date=2015-07-24|publisher=Amerikanın Səsi|accessdate=2023-03-16|language=az}}&lt;/ref&gt;. عباس لیسانی ۷-جی شوعبه‌یه کوچورولدکدن سونرا، محبوسلارا هاوا آلماق اوچون آیر‌لمیش یئر باغلادیلار، شعبه‌نی‌نین تلفن آپارات‌لاری ایشلمیردی و محبوسلارین خانواده لری ایله گؤروش‌مک ممنوع ائدیلدی. تیر ۳۳-ده عباس لسانی، محبوس حقوقلارینین آلت‌ساییلما‌سی و اردبیل ولایتینین قلمروی، حیرا‌ن گردنه‌سی گیلان استانینا وئر‌مه‌سی‌نه اعتراض ائتمک اوچون اعتصابا باشلادی. تیر ۳۴-ده خاص قوتلر عباس لسانینی فیزیکی و تهدید ایله فشار آلتینا قویدولار. سونرا اونون یاردیمچی و مدافع ۲ بئلوچ محبوسلارین دا دویوب‌لر&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.amerikaninsesi.org/a/lisani-zindan-acliq/2879263.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210306175535/https://www.amerikaninsesi.org/a/lisani-zindan-acliq/2879263.html|archivedate=2021-03-06|title=Xüsusi təyinatlı qüvvələr Ərdəbil zindanında aclıq aksiyasına başlayan Lisaniyə hücum edib|author=Babək Çələbiyanlı|date=2015-07-26|publisher=Amerikanın Səsi|accessdate=2023-03-16|language=az}}&lt;/ref&gt;.

حبسده اولدوغو زاماندا عباس لیسانی تبعید اولماق تهدیدی گؤر‌دی&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani/2978199.html
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20210120235738/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani/2978199.html
 |archivedate = 2021-01-20
 |title       = Abbas Lisaninin həyat yoldaşı Amerikanın Səsinə danışıb
 |author      = Əlirza Quluncu
 |date        = 2015-09-24
 |publisher   = Amerikanın Səsi
 |accessdate  = 2023-07-26
 |language    = az
}}&lt;/ref&gt;. ۲۰۱۵-جی ایلی شهریور آیدا خانوده لر ایله گؤروش‌مک حقیندن محروم ائدیلدیگی اوچون اعتصابا باشلادی&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=İran: Abbas Lisani həbsxanada &quot;aclıq elan edib&quot; |url=https://www.bbc.com/azeri/region/2015/09/150919_lisani_hunger_strike |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150921041426/http://www.bbc.com/azeri/region/2015/09/150919_lisani_hunger_strike |archive-date=2015-09-21 |access-date=2018-07-26}}&lt;/ref&gt;. اعتصابنی داییقتماماق آلتر‌ناتیویندان، حبس‌خانایین اداره‌سی طرفیندن اوزاق حبس‌خانایین تبعید ائتمک ایله تهدید اولوندیو&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

۲۰۱۵-جی ایلی ده ایرانین دولتی تلویزیوندا یاییملانان &quot;فیتیله&quot; آدلی برنامه‌ده آذربایجان‌لی لارین توهین ایله مخاطب اولماسینان سونرا&lt;ref&gt;{{cite web |author=Frud Bezhan |date=2015-11-09 |title=Azeris Hold Protests In Iran Over Racial Slur |url=http://www.rferl.org/content/azeris-hold-protest-in-iran-over-racial-slur/27354275.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160102170402/http://www.rferl.org/content/azeris-hold-protest-in-iran-over-racial-slur/27354275.html |archivedate=2016-01-02 |accessdate=2023-07-26 |publisher=Azadlıq Radiosu|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author= |date=2015-11-09 |title=Iran's Azeris protest over offensive TV show |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-34770537 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220626200310/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-34770537 |archivedate=2022-06-26 |accessdate=2023-07-26 |publisher=BBC World Service|language=en}}&lt;/ref&gt;، آبان ۱۸-دن ایرانین مختلف شهریرینده آذربایجان تورکلری اعتراض‌لارا باشلادیلار&lt;ref&gt;{{cite web |author= |date=2015-11-09 |title=İranda azərbaycanlılar təhqiramiz verilişə etiraz edirlər |url=https://www.azadliq.org/a/iranda-etiraz-aksiyasi-tebriz-urmiya/27353981.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230623134253/https://www.azadliq.org/a/iranda-etiraz-aksiyasi-tebriz-urmiya/27353981.html |archivedate=2023-06-23 |accessdate=2023-07-26 |publisher=Azadlıq Radiosu|language=en}}&lt;/ref&gt;. اعتراضلارا حمایت المخ اوچون عباس لسانی دا حبسده اعتصابا باشلادی&lt;ref name=&quot;:24&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author= |date=Noyabr-Dekabr 2015 |title=Report on the situation of Iranian Azerbaijanis regarding human rights |url=https://www.ahraz.org/report-on-the-situation-of-iranian-azerbaijanis-regarding-human-rights-2/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160119005601/https://www.ahraz.org/report-on-the-situation-of-iranian-azerbaijanis-regarding-human-rights-2/ |archivedate=2016-01-19 |accessdate=2023-07-26 |publisher=The Association for the Human Rights of the Azerbaijani People in Iran |language=en}}&lt;/ref&gt;. سونرا عباس لسانی اونی اردبیل حبس‌خاناسینی‌نین شیر‌از‌داکی عادل ا‌باد حبس‌خاناسینا تبعید ال‌دیلر&lt;ref&gt;{{cite web |author= |date=2016-05-26 |title=Abbas Lisani müvəqqəti azadlığa buraxılıb |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani/3346758.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201201181704/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani/3346758.html |archivedate=2020-12-01 |accessdate=2023-07-27 |publisher=Amerikanın Səsi |language=az |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. تبعید اولماسی‌نا باخمایارا‌ق، او بورادا دا اعتصاب حرکاتینی داوام ائتدی&lt;ref&gt;{{cite web |author= |date=2015-11-15 |title=Abbas Lisani Şiraz zindanına sürgün edilib |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani/3058742.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201020223729/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani/3058742.html |archivedate=2020-10-20 |accessdate=2023-07-26 |publisher=Amerikanın Səsi|language=az}}&lt;/ref&gt;.

۲۰۱۵-جی ایلی آذر آیدا ایراندا و گونئی آذربایجاندا یاشایان ۱۰۴۶ تورک فعالی، سوریه تورکمان‌لاری‌نین قیرغینی‌نا قارشی بیانی‌نامی ایمازا‌لادی‌لار. بیانی‌نامی ایمزالایانلار آراسیندا عباس لسانی دا واریدی&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.amerikaninsesi.org/a/syriya-turkmenleri/3091918.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210118211820/https://www.amerikaninsesi.org/a/syriya-turkmenleri/3091918.html|archivedate=2021-01-18|title=İranda 1046 türk fəaldan Suriya türkmənlərinə dəstək bəyanatı|author=Əlirza Quluncu|date=2015-12-07|publisher=Amerikanın Səsi|accessdate=2023-04-12|language=az}}&lt;/ref&gt;.

۲۰۱۶-جی ایلی اسفند ۱-۲-دا تبریز حبس‌خاناسی‌ندا ساکین اولان یوروش مهر‌لی‌بئلی، حسین علی محمدی، مرتضی مراد‌پور، رسول رضوی و شیر‌از حبس‌خاناسینا تبعید ائدیلن عباس لسانی، بین‌الملل آنا دیلی گونو مناسیبتی ایله اعتصاب ائتدی‌لر&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = https://www.amerikaninsesi.org/a/dunya-ana-dili-gununde-acliq-aksiyasi/3201233.html
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20160620044045/https://www.amerikaninsesi.org/a/dunya-ana-dili-gununde-acliq-aksiyasi/3201233.html
 |archivedate = 2016-06-20
 |title       = Güneyli məhbuslar Ana Dili Gününü aclıq aksiyası ilə qeyd etdilər
 |author      = 
 |date        = 2016-02-22
 |publisher   = Amerikanın Səsi
 |accessdate  = 2023-07-26
 |language    = az
}}&lt;/ref&gt;. اونلار بو اعتصاب حرکاتینی، ایراندا آذربایجان تورکجه‌سینده تحصیلین اولماماسینا قارشی گئتیر‌دیلر&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = http://araznews.org/en/archives/5149
 |archiveurl  = https://archive.today/20230727071222/http://araznews.org/en/archives/5149
 |archivedate = 2023-07-27
 |title       = Some Of the Famous South Azerbaijan National Activists Went On Hunger Strike In Iran Prisons
 |author      = 
 |date        = 2016-02-17
 |publisher   = araznews.org
 |accessdate  = 2023-07-27
 |language    = az
}}&lt;/ref&gt;.

2016-جی ایلی اردیبهشت ۲۹-دا عباس لسانینین حبس مدتی بیتیر اما اونون آزاد اولماسی‌نه ایجازه وئرمدیلر&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{cite web
 |url         = https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-acliq/3340496.html
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20160801192105/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-acliq/3340496.html
 |archivedate = 2016-08-01
 |title       = Abbas Lisaninin həbs müddəti bitib, amma sərbəst buraxılmır
 |author      = 
 |date        = 2016-05-16
 |publisher   = Amerikanın Səsi
 |accessdate  = 2023-07-27
 |language    = az
 |url-status  = live
}}&lt;/ref&gt;. بو مسئله‌یه اعتراض ائتمک اوچون عباس لسانی اردیبهشت ۳۰-دا اعتصاب حرکاتی باشلادی. او گون، تبریز مرکزی زندان، اردبیل زندان و کرج رجایی‌شهر زندانین‌دا&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; ساخلانان یوروش مهر‌لی‌بئلی، رسول رضوی، حسین علی‌محمدی، مرتضی مرادپور، لطیف حسنی و بیر نئچه میللی فرهنگی فعالی اعتصاب ائتمه‌یه باشلایارا‌ق عباس لسانی‌یه دستخ اولدوخلارینی اعلام ائلدیلر&lt;ref&gt;{{Cite web |last=admin-hr |date=2016-05-31 |title=Abbas Lesani and 11 other Prisoners on Hunger Strike |url=https://www.en-hrana.org/abbas-lesani-11-prisoners-hunger-strike/ |access-date=2023-07-28 |website=Hrana |language=en-US |archive-date=2023-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230930075142/https://www.en-hrana.org/abbas-lesani-11-prisoners-hunger-strike/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = https://qafqazinfo.az/news/detail/abbas-lisani-azadliqda-148961
 |archiveurl  = https://archive.today/20230727072208/https://qafqazinfo.az/news/detail/abbas-lisani-azadliqda-148961#selection-559.301-559.438
 |archivedate = 2023-07-27
 |title       = Abbas Lisani azadlıqda
 |author      = 
 |date        = 2016-05-25
 |publisher   = qafqazinfo.az
 |accessdate  = 2023-07-27
 |language    = az
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = https://musavat.com/news/guneyde-azerbaycanli-feallar-acliq-aksiyasina-baslayiblar_348751.html?d=1
 |archiveurl  = https://archive.today/20230727072032/https://musavat.com/news/guneyde-azerbaycanli-feallar-acliq-aksiyasina-baslayiblar_348751.html?d=1
 |archivedate = 2023-07-27
 |title       = Güneydə azərbaycanlı fəallar aclıq aksiyasına başlayıblar
 |author      = Xalidə Gəray
 |date        = 2016-05-19
 |publisher   = musavat.com
 |accessdate  = 2023-07-27
 |language    = az
}}&lt;/ref&gt;. 2016-جی ایلی خرداد ۵-ده عباس لیسانی زامینه قارشیلیق‌دا مؤوقتی آزاد اولدی&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.azadliq.org/a/abbas-lisani-azad-edilib/27760720.html|archiveurl =https://web.archive.org/web/20211205153501/https://www.azadliq.org/a/abbas-lisani-azad-edilib/27760720.html|archivedate=2021-12-05|title=Abbas Lisani: «Həbsdən artıq nə olacaq ki?»|author=|date =2016-05-27|publisher=Azadlıq Radiosu|accessdate=2023-03-16|language=az}}&lt;/ref&gt;.

عباس لیسانی 2016-جی ایلی آبان ۱۷-ده تکرار محاکمه‌یه چیغاریلاب، خییو (مشکین‌شهر) شهری‌نین مرکزی زندانینا آپاردیلدی&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani/3585126.html
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20211023213241/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani/3585126.html
 |archivedate = 2021-10-23
 |title       = Abbas Lisani həbs edildi
 |author      = 
 |date        = 2016-11-07
 |publisher   = Amerikanın Səsi
 |accessdate  = 2023-07-27
 |language    = az
}}&lt;/ref&gt;. اونون حبسینه سبب اولا‌ن مسئله، میللی فعال آیدین زاکیری‌نین توینده ائتدیگی دانیشیق ایدی&lt;ref&gt;{{Cite web |last=admin-hr |date=2016-11-07 |title=Abbas Lesani Summoned to Ardabil Court |url=https://www.en-hrana.org/abbas-lesani-summoned-ardabil-court/ |access-date=2023-07-28 |website=Hrana |language=en-US |archive-date=2023-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230930075142/https://www.en-hrana.org/abbas-lesani-summoned-ardabil-court/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://www.ecoi.net/en/file/local/1441174/1226_1534925790_iran-coi-compilation-july-2018-final.pdf |title=Iran: COI Compilation |publisher=ACCORD - Austrian Centre for Country of
Origin &amp; Asylum Research and Documentation |year=2018 |location=Vyana|pages=158 |language=en |access-date=2023-12-27 |archive-date=2023-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230315162545/https://www.ecoi.net/en/file/local/1441174/1226_1534925790_iran-coi-compilation-july-2018-final.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. مشکین اینقیلاب محکمسی اونون بو چیخیسیندا پان‌تورکیزم و رژیمه قارشی تبلیغاتدا گوناهلاندیر‌دی&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Rehman |first=Javaid |url=https://documents-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/N17/256/24/PDF/N1725624.pdf?OpenElement |title=A/72/322: Report of the Special Rapporteur on the situation of human rights in the Islamic Republic of Iran |year=2017 |pages=20 |language=en |access-date=2023-07-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=admin-hr |date=2016-11-12 |title=Abbas Lesani Arrested and Transferred to Meshkinshahr Prison |url=https://www.en-hrana.org/abbas-lesani-arrested-transferred-meshkinshahr-prison/ |access-date=2023-07-28 |website=Hrana |language=en-US |archive-date=2023-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230930075144/https://www.en-hrana.org/abbas-lesani-arrested-transferred-meshkinshahr-prison/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. عباس لیسانی، بو ایتتام‌لارین اساسی اولمادیغینی بیلدیریب، آپلیاسیونه مراجعت ائلدی. 2017-جی ایلی، اردبیل آپلیاسیون محکمسی، اولکین محکمسی‌نین حکمینی لاغو ائدیپ و میللی فعالی عباس لیسانی‌یه برا‌ئت قارا‌ری وئردی&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-siyamek-mirzayi/3968842.html
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20230621185117/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-siyamek-mirzayi/3968842.html
 |archivedate = 2023-06-21
 |title       = Apellyasiya məhkəməsi Abbas Lisani və Siyamək Mirzayinin şikayətlərinə baxıb
 |author      = 
 |date        = 2017-08-02
 |publisher   = Amerikanın Səsi
 |accessdate  = 2023-07-27
 |language    = az
 |url-status  = live
}}&lt;/ref&gt;.

2017-جی ایلی مرداد آیدا، ۴۰ تورک حقوقو فعاللاری اهر محکمسی‌نه چاغیریلدی&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = https://www.amerikaninsesi.org/a/ahar-dil/3978257.html
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20201029045558/https://www.amerikaninsesi.org/a/ahar-dil/3978257.html
 |archivedate = 2020-10-29
 |title       = Əhərdə türk dil haqları fəallarının kütləvi məhkəməsi keçirilib
 |author      = 
 |date        = 2017-08-09
 |publisher   = Amerikanın Səsi
 |accessdate  = 2023-07-27
 |language    = az
 |url-status  = live
}}&lt;/ref&gt;. عباس لیسانی‌نین دا ایچینده اولدوغو فعاللار جمعی شکلده محاکمه اولوندولار&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = https://www.amerikaninsesi.org/a/akbar-abulzade-turk-dili/4008112.html
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20201020065736/https://www.amerikaninsesi.org/a/akbar-abulzade-turk-dili/4008112.html
 |archivedate = 2020-10-20
 |title       = Əkbər Əbulzadə Əhərdə təşkil olan kütləvi məhkəməni şərh edir [Audio-Müsahibə]
 |author      = Əlirza Quluncu
 |date        = 2017-09-01
 |publisher   = Amerikanın Səsi
 |accessdate  = 2023-07-27
 |language    = az
 |url-status  = live
}}&lt;/ref&gt;. 2017-جی ایلی مهر آیدا عباس لیسانی تکرار محاکمه‌یه چاغیریلدی&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani/4064357.html
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20201126155652/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani/4064357.html
 |archivedate = 2020-11-26
 |title       = Abbas Lisani yenidən məhkəməyə çağırılıb
 |author      = 
 |date        = 2017-10-10
 |publisher   = Amerikanın Səsi
 |accessdate  = 2023-07-27
 |language    = az
 |url-status  = live
}}&lt;/ref&gt;.
=== 2018 – 2020-جی ایللر ===
2018-جی ایلی تیر ۱۱-ده، عباس لیسانی هرسال کئچیریلن بابک قالاسی قورولتاییندان قاباق، قورولتایدا ایشتراک ائتمسینه مانا اولماق مقصدیله حبس ائدیلدی&lt;ref&gt;{{cite web |author= |date=2018-07-03 |title=İllik Babək Qalası yürüşü ilə əlaqədar bir çox türk fəal həbs edilib |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/babek-qalasi-yurusu-erefesinde-hebs-dalgasi/4464485.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201203113504/https://www.amerikaninsesi.org/a/babek-qalasi-yurusu-erefesinde-hebs-dalgasi/4464485.html |archivedate=2020-12-03 |accessdate=2023-07-27 |publisher=Amerikanın Səsi|language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2018-07-04 |title=Abbas Lesani, Ardebil’s Civil Activist was Arrested |url=https://www.kampain.info/archive/21311.htm |access-date=2023-08-01 |website=کمپین دفاع از زندانیان سیاسی و مدنی |language=fa-IR |archive-date=2023-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230801082030/https://www.kampain.info/archive/21311.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. حبس اولونماسینا اعتراض ائتمک اوچون اعتصابا باشلادی&lt;ref&gt;{{cite web |author= |date=2021-10-20 |title=Tanınmış fəal Abbas Lisani ilə görüşən fəallar birlikdə milli marşımızı oxuyublar |url=https://www.gunaz.tv/public/az/new/taninmis-feal-abbas-lisani-ile-gorusen-feallar-birlikde-milli-marsimizi-oxuyublar-video-107409 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230727122820/https://www.gunaz.tv/public/az/new/taninmis-feal-abbas-lisani-ile-gorusen-feallar-birlikde-milli-marsimizi-oxuyublar-video-107409 |archivedate=2023-07-27 |accessdate=2023-07-27 |publisher=GünAz TV |language=az |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. تیر ۲۳-ده، ۵۰۰ میللیون ریاللیک زامینه قارشیلیق‌دا تبریزین مرکزی زندانین‌دان آزاد اولدی&lt;ref name=&quot;:23&quot; /&gt;. 2018-جی ایلی شهریور ۲۵-ده عباس لیسانی تبریز اینقیلاب محکمسی‌نه چاغیریلدی&lt;ref&gt;{{cite web |author= |date=2018-09-19 |title=Abbas Lisani SMS çağırışı ilə məhkəməyə getməyi rədd edib |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-sms-%C3%A7a%C4%9F%C4%B1r%C4%B1%C5%9F%C4%B1-il%C9%99-m%C9%99k%C9%99m%C9%99y%C9%99-getm%C9%99yi-r%C9%99dd-edib/4577857.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201026164035/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-sms-%C3%A7a%C4%9F%C4%B1r%C4%B1%C5%9F%C4%B1-il%C9%99-m%C9%99k%C9%99m%C9%99y%C9%99-getm%C9%99yi-r%C9%99dd-edib/4577857.html |archivedate=2020-10-26 |accessdate=2023-07-27 |publisher=Amerikanın Səsi|language=az}}&lt;/ref&gt;. اما چاغیریش رسمی موهری اوزو چاپ اولان کا‌غیزلا یوخ، اس‌ام‌اس آراسیندان گؤنده‌رک، او بو چاغیریشی رد ائدیب و محکم‌یه گئتمه‌دی&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2019-01-08 |title=Təbriz məhkəməsi Abbas Lisaninin etirazını qəbul edib |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani/4733276.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200808131113/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani/4733276.html |archive-date=2020-08-08 |access-date=2023-07-27 |website=Amerikanın səsi}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2018-09-22 |title=Abbas Lisani SMS çağırışı ilə məhkəməyə getməyi rədd edib |url=https://abzas.org/2018/9/abbas-lisani-sms-cagirisi-il%C9%99-m%C9%99hk%C9%99m%C9%99y%C9%99-getm%C9%99yi-r%C9%99dd-edib/ |archive-url=https://archive.today/20230801062215/https://abzas.org/2018/9/abbas-lisani-sms-cagirisi-il%C9%99-m%C9%99hk%C9%99m%C9%99y%C9%99-getm%C9%99yi-r%C9%99dd-edib/ |archive-date=2023-08-01 |access-date=2023-08-01 |website=abzas.org |accessdate=2025-07-22 |archivedate=2023-12-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231208123358/https://abzas.org/2018/9/abbas-lisani-sms-cagirisi-il%C9%99-m%C9%99hk%C9%99m%C9%99y%C9%99-getm%C9%99yi-r%C9%99dd-edib/ }}&lt;/ref&gt;. سونرا، ۲۰۱۸-جی ایلی دئی آیدا ۱۰-دا عباس لیسانی‌یه اردبیل اینقیلاب محکمسی طرفیندن اس‌ام‌اس گؤنده‌ر‌یلدی. اس‌ام‌اس‌ده بیلدیریلدی کی، او ۱۰ آی حبس جئزاسینا محکوم اولوب&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2019-01-06 |title=Abbas Lisani yenidən həbs edildi |url=https://modern.az/az/news/188315 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190108233702/https://modern.az/az/news/188315 |archive-date=2019-01-08 |access-date=2023-07-27 |website=modern.az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2019-04-04 |title=Iran’s Intelligence Ministry Slaps Azeri Rights Activist With New Charges, Claim He’s Organizing Protests from Prison – Center for Human Rights in Iran |url=https://iranhumanrights.org/2019/03/irans-intelligence-ministry-slaps-azeri-rights-activist-with-new-charges-claim-hes-organizing-protests-from-prison/ |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2019-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190404130704/https://iranhumanrights.org/2019/03/irans-intelligence-ministry-slaps-azeri-rights-activist-with-new-charges-claim-hes-organizing-protests-from-prison/ |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;.
[[File:Abbas Lisani Həsən Dəmirçinin dəfnində 2.jpg|300px|thumb|right|File:Abbas Lisani Həsən Dəmirçinin dəfnində 25 iyun 2018-ci il]]
2019-جی ایلی دی آیدا، یاشادیغی اردبیل شهرینده امنیت قوتلری طرفیندن حبس ائدیلدی و تبریز حبس‌خاناسینا گؤنده‌ر‌یلدی&lt;ref name=&quot;:23&quot;&gt;{{Cite web |date=2020-04-23 |title=Situation of Human Rights of the Azerbaijani Turks in the Islamic Republic of Iran |url=https://www.ahraz.org/situation-of-human-rights-of-the-azerbaijani-turks-in-the-islamic-republic-of-iran/ |access-date=2023-08-01 |website=web.archive.org |archive-date=2020-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200423073001/https://www.ahraz.org/situation-of-human-rights-of-the-azerbaijani-turks-in-the-islamic-republic-of-iran/ |url-status=unfit |accessdate=2025-07-22 |archivedate=2020-04-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200423073001/https://www.ahraz.org/situation-of-human-rights-of-the-azerbaijani-turks-in-the-islamic-republic-of-iran/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author= |date=2019-01-06 |title=Türk fəal Abbas Lisani Təbriz zindanında |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/t%C3%BCrk-f%C9%99al-abbas-lisani-t%C9%99briz-zindan%C4%B1nda/4730709.html |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200809153116/https://www.amerikaninsesi.org/a/t%C3%BCrk-f%C9%99al-abbas-lisani-t%C9%99briz-zindan%C4%B1nda/4730709.html |archivedate=2020-08-09 |accessdate=2023-07-28 |publisher=Amerikanın Səsi |language=az}}&lt;/ref&gt;. عباس لیسانی حبس اولماق سببینی بئله بیلدیریب:&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.bbc.com/azeri/azerbaijan-46808127|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220424061955/https://www.bbc.com/azeri/azerbaijan-46808127|archivedate=2022-04-24|title=İranlı fəal Abbas Lisani: &quot;Hər il Babək qalasına yürüş olub, olacaq&quot;|author= |date=2019-01-09|publisher=bbc.com|accessdate =2023-03-16|language =az}}&lt;/ref&gt;

{{Blockquote
|text=ایکی ایتته‌ام وار. میللی فعال و بویوکلمیز حسن آقا دمیرچی‌نین دفنینده اوردا ایدیم. اینتلات تپشیریق وئرمیشدی کی، دفنده دانیشما. اما جمیعت چیخیص ائتتمیمی ایسته‌دی. من ده چیخدیب ۱۰-۱۲ دقیق دانیشدیم. چیخیصیمدا نزامین، قورولوشون الیه هیچ نه یوخ اید. اوردا یالنیز حسن آقا دمیرچی حق‌دا و آذربایجان بارادا دانیشدیم. بوردا نزام الیه نه اولابیلردی؟ اما ائله حساب ائدیرلر‌سه، ائله اولسون. من دانیشاجام.
ایکینجی ایتته‌ام، اوت‌نمش ایلی بابک قالاسیندا ائدیلن یوروشله باغلی‌دیر. اوردا چیخیصیمدا دمی‌شدیم کی، بیز گوجلو اولمالییق، میللتله تمازدا اولمالییق، میللتله تمازدا اولاجاغیمیز بئله یئرلردن بیری ده بابک قالاسی‌دیر، بوردا بیر آرا‌یا گلمه‌میمیز‌دیر. بو ددی‌کلریم ده چاغیریش ساییلدی. من ده داخل اولماقلا تقریبا ۱۰۰ نفر ساخلانمیشدی او زامان. بو‌نا باخ‌مایارا‌ق بابک قالاسیندا توپلانتی داوام ائتدی.
یئنی هم بابک قالاسیندا، هم ده دمیرچی‌نین دفنینده‌کی چیخیص‌لاریم‌دا چاغیریش ائت‌مکده ایتته‌ام اولونورام. بون‌لار ساختا ایتته‌املردیر. حقوقا سیغ‌میر. هر ایل بابک قالاسیندا یوروش اولوب، اولاجاق. بونون قاباغینی آلماق ممکن اولمایاجاق. کنستی‌توسیا‌دا ده یازیلیب کی، هر بیر وئتنداشین ییغینجاق قورماق و توپلاشماق حقی وار&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.}}

=== 2019-جی ایلی حوادثی ===
2019-جی ایلی دی ۱۵-ده، عباس لیسانی تبریز حبس‌خاناسینا گؤندریلدیکدن سونرا رسمی چاغیریش گؤندریل‌مه‌دن قیابی محاکمه اولماقین قانونی اولمادیغینی بیلدیریب بو مسئله‌یه اعتراض ائلدی. تبریز محکمسی عباس لیسانی‌نین اعتراضینی قبول ائدیب و حکمین اجرا‌سینی مؤوقتی اولا‌را‌ق دایاندیردی&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-08-08 |title=Təbriz məhkəməsi Abbas Lisaninin etirazını qəbul edib |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani/4733276.html |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2020-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200808131113/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani/4733276.html |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;. حکیم اهربی عباس لیسانینی ۱۰۰ میللیون تومانلیق ملکی زامینه قارشیلیق‌دا مؤوقتی آزاد اولماقینا و محکمین دی ۲۵-ده تکرا کئچیریلم‌سینه دییر حکمی ایمزالادی&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |date=2020-08-07 |title=Abbas Lisani Ərdəbil həbsxanasında aclıq aksiyası keçirir |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-%25C9%2599rd%25C9%2599bil-h%25C9%2599bsxanas%25C4%25B1nda-acl%25C4%25B1q-aksiyas%25C4%25B1-ke%25C3%25A7irir/4760625.html |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2020-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807014210/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-%25C9%2599rd%25C9%2599bil-h%25C9%2599bsxanas%25C4%25B1nda-acl%25C4%25B1q-aksiyas%25C4%25B1-ke%25C3%25A7irir/4760625.html |url-status=unfit |accessdate=2025-07-22 |archivedate=2020-08-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200807014210/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-%25C9%2599rd%25C9%2599bil-h%25C9%2599bsxanas%25C4%25B1nda-acl%25C4%25B1q-aksiyas%25C4%25B1-ke%25C3%25A7irir/4760625.html }}&lt;/ref&gt;. دی ۲۵-ده، عباس لیسانی تبریز اینقیلاب محکمسی‌نه گلدی و جلسنین تماملانماسینان سونرا امنیت قوتلری طرفیندن حبس ائدیلدی&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Rehman |first=Javaid |url=https://www.ohchr.org/en/documents/country-reports/a74188-report-special-rapporteur-situation-human-rights-islamic-republic |title=A/74/188: Report of the Special Rapporteur on the situation of human rights in the Islamic Republic of Iran |publisher=United Nations |year=2019 |pages=19 |language=en |access-date=2023-07-28|url-status=live }}&lt;/ref&gt;. بیر نئچه گون سونرا عباس لیسانی‌یه یاقین ۵ میللی فعال اردبیل اینقیلاب محکمسی‌نده محاکمه اولوندولار. رهیم غلومی، اصغر اکبرزاده، علی واثقی، مهدی هوشمند و سعید صادق‌فر &quot;اولکنین امنیتینی بوْزماق مقصدیله قانونی اولمایان دست گورماق&quot; ائتمکده گوناهلاندیریلدیلر&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-09-25 |title=Əsgər Əkbərzadə: Abbas Lisaninin sağlıq durumundan narahatıq |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/%25C9%2599sg%25C9%2599-%25C9%2599kb%25C9%2599rzad%25C9%2599-abbas-lisaninin-sa%25C4%259Fl%25C4%25B1q-durumundan-narahat%25C4%25B1q/4763143.html |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2020-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200925003844/https://www.amerikaninsesi.org/a/%25C9%2599sg%25C9%2599-%25C9%2599kb%25C9%2599rzad%25C9%2599-abbas-lisaninin-sa%25C4%259Fl%25C4%25B1q-durumundan-narahat%25C4%25B1q/4763143.html |url-status=unfit |accessdate=2025-07-22 |archivedate=2020-09-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200925003844/https://www.amerikaninsesi.org/a/%25C9%2599sg%25C9%2599-%25C9%2599kb%25C9%2599rzad%25C9%2599-abbas-lisaninin-sa%25C4%259Fl%25C4%25B1q-durumundan-narahat%25C4%25B1q/4763143.html }}&lt;/ref&gt;. عباس لیسانی اردبیل حبس‌خاناسینا گؤچوروندیکدن سونرا، حبسینه اعتراض ائتمک اوچون اعتصاب حرکاتی باشلادی&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-08-08 |title=Abbas Lesani On Hunger Strike {{!}} SOUTH AZERBAIJAN |url=https://southazerbaijan.com/abbas-lesani-on-hunger-strike/ |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2020-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200808204021/https://southazerbaijan.com/abbas-lesani-on-hunger-strike/ |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2019-06-27 |title=Məhsa Mehdili: Biz hamımız Abbas Lisaniyik |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/m%25C9%2599hsa-mehdili-biz-ham%25C4%25B1m%25C4%25B1z-abbas-lisaniyik/4769175.html |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627143505/https://www.amerikaninsesi.org/a/m%25C9%2599hsa-mehdili-biz-ham%25C4%25B1m%25C4%25B1z-abbas-lisaniyik/4769175.html |url-status=unfit |accessdate=2025-07-22 |archivedate=2019-06-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190627143505/https://www.amerikaninsesi.org/a/m%25C9%2599hsa-mehdili-biz-ham%25C4%25B1m%25C4%25B1z-abbas-lisaniyik/4769175.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2019-05-30 |title=عباس لسانی در پی اعتصاب غذا، به سلول انفرادی منتقل شد |url=https://ir.voanews.com/a/activist-iran-prisoner/4938723.html |access-date=2024-01-25 |website=صدای آمریکا |language=fa |archive-date=2024-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240125070802/https://ir.voanews.com/a/activist-iran-prisoner/4938723.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2019-جی ایلی بهمن ۲۹-دا، عباس لیسانی اردبیل حبس‌خاناسین‌دا، لتیف حسنی کرج حبس‌خاناسین‌دا، سیامک میرزایی و ابراهیم نوری اوین حبس‌خاناسین‌دا، و امیر ستاری تبریز حبس‌خاناسین‌دا، دونیا آنا دیلی گونو مناسیبتی ایله ۵ گونلوک اعتصابا باشلادیلار&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |date=2020-08-10 |title=İran Azərbaycanında Ana Dili Günü kampaniyaları davam edir |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/i%25CC%2587ran-az%25C9%2599rbaycan%25C4%25B1nda-ana-dili-g%25C3%25BCn%25C3%25BC-kampaniyalar%25C4%25B1-davam-edir/4801744.html |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2020-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200810001444/https://www.amerikaninsesi.org/a/i%25CC%2587ran-az%25C9%2599rbaycan%25C4%25B1nda-ana-dili-g%25C3%25BCn%25C3%25BC-kampaniyalar%25C4%25B1-davam-edir/4801744.html |url-status=unfit |accessdate=2025-07-22 |archivedate=2020-08-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200810001444/https://www.amerikaninsesi.org/a/i%25CC%2587ran-az%25C9%2599rbaycan%25C4%25B1nda-ana-dili-g%25C3%25BCn%25C3%25BC-kampaniyalar%25C4%25B1-davam-edir/4801744.html }}&lt;/ref&gt;. اونلار بو اعتصاب حرکاتینی ایراندا آذربایجان تورکجه‌سینده تحصیلین اولماماسینا قارشی گئتیر‌دیلر&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;.

2019-جی ایلی اسفند ۱۹-دا، عباس لیسانی اردبیل محکمسی‌نده محاکمه اولوندی&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite web |date=2020-10-31 |title=Abbas Lisani qandallı vəziyyətdə məhkəməyə aparılıb |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-qandall%C4%B1-v%C9%99ziyy%C9%99td%C9%99-m%C9%99hk%C9%99m%C9%99y%C9%99-apar%C4%B1l%C4%B1b/4822936.html |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2020-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201031203624/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-qandall%C4%B1-v%C9%99ziyy%C9%99td%C9%99-m%C9%99hk%C9%99m%C9%99y%C9%99-apar%C4%B1l%C4%B1b/4822936.html |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;. حبس‌خانادا‌ن محکم‌یه آپاریلارکن، او حبس‌خانانین فرمینین گییمه‌سینی رد ائتدی و بو مسئله‌نین اونون انسان شرفینه هورمئت‌سیزلیک اولدوغونو بیلدیریب اعتراض ائتدی. بو مسئله‌یه گؤره مامورلار اونو ائلی و پایین قاندال‌لی حالدا محکم‌یه گتیردیلر&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;. عباس لیسانی محکم‌یه تالئب ائلدی کی دفاعی‌سینی آذربایجان تورکجه‌سینده ائت‌سین و آنادیلینده دفاع ائتدی&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2019-06-27 |title=Fərzad Səmədli: Abbas Lisaninin türkcə danışması İran məhkəmə sistemində böyük bir hadisədir |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/f%C9%99rzad-s%C9%99m%C9%99dli-abbas-lisaninin-t%C3%BCrkc%C9%99-dan%C4%B1%C5%9Fmas%C4%B1-i%CC%87ran-m%C9%99hk%C9%99m%C9%99-sistemind%C9%99-b%C3%B6y%C3%BCk-bir-hadis%C9%99dir/4854307.html |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627143535/https://www.amerikaninsesi.org/a/f%C9%99rzad-s%C9%99m%C9%99dli-abbas-lisaninin-t%C3%BCrkc%C9%99-dan%C4%B1%C5%9Fmas%C4%B1-i%CC%87ran-m%C9%99hk%C9%99m%C9%99-sistemind%C9%99-b%C3%B6y%C3%BCk-bir-hadis%C9%99dir/4854307.html |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;.

2019-جی ایلی فروردین ۲۴-ده، شرقی آذربایجان آپلیاسیون محکمسی عباس لیسانی‌نین تبریز اینقیلاب محکمسی‌نین بهمن آیدا صادر ائت‌دیگی ۱۰ آیلق حبس حکمینه قارشی شکایتینی بررسی ائتدی&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-08-08 |title=İran Azərbaycanında milli fəallara bəraət hökmü və qiyabi mühakimə |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/i%25CC%2587ran-az%25C9%2599rbaycan%25C4%25B1nda-milli-f%25C9%2599allara-b%25C9%2599ra%25C9%2599t-h%25C3%25B6km%25C3%25BC-v%25C9%2599-qiyabi-m%25C3%25BChakim%25C9%2599/4877530.html |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2020-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200808125755/https://www.amerikaninsesi.org/a/i%25CC%2587ran-az%25C9%2599rbaycan%25C4%25B1nda-milli-f%25C9%2599allara-b%25C9%2599ra%25C9%2599t-h%25C3%25B6km%25C3%25BC-v%25C9%2599-qiyabi-m%25C3%25BChakim%25C9%2599/4877530.html |url-status=unfit |accessdate=2025-07-22 |archivedate=2020-08-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200808125755/https://www.amerikaninsesi.org/a/i%25CC%2587ran-az%25C9%2599rbaycan%25C4%25B1nda-milli-f%25C9%2599allara-b%25C9%2599ra%25C9%2599t-h%25C3%25B6km%25C3%25BC-v%25C9%2599-qiyabi-m%25C3%25BChakim%25C9%2599/4877530.html }}&lt;/ref&gt;. عباس لیسانی‌نین محکم‌ده ایشتراک ائتمه‌سینه اجازه وئرلم‌دی&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web |date=2020-08-10 |title=Məhkəmə Lisaninin hökmü haqda: Qərar qanuna və şəriətə uyğundur |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/m%C9%99hk%C9%99m%C9%99-lisaninin-h%C3%B6km%C3%BC-haqda-q%C9%99rar-qanuna-v%C9%99-%C5%9F%C9%99ri%C9%99t%C9%99-uy%C4%9Fundur/4898759.html |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2020-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200810055850/https://www.amerikaninsesi.org/a/m%C9%99hk%C9%99m%C9%99-lisaninin-h%C3%B6km%C3%BC-haqda-q%C9%99rar-qanuna-v%C9%99-%C5%9F%C9%99ri%C9%99t%C9%99-uy%C4%9Fundur/4898759.html |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;. آپلیاسیون محکمسی‌نین ۲۶-جی شوعبه‌سی، سیاسی فعال عباس لیسانی‌نین گوناهلاندیریلما‌سینا گؤره صادر ائت‌دیگی حکمین &quot;شریعت و قانون قایدالارینا اویغون&quot; اولدوغونا حکم صادر ائتدی&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;.

2019-جی ایلی تیر ۱۷-ده اردبیل اینقیلاب محکمسی عباس لیسانینی &quot;غربی آذربایجان اهالیسینی سیلاحلانماقا تحریك ائتمک&quot;، &quot;قانونسوز گروپ یاراتماق&quot;، و &quot;سیستم الیهینه تبلیغات ائتمک&quot; ایتته‌املری ایله ۸ ایل آزادلیقدان محروم ائتمک‌له یانا‌شی&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-06-09 |title=Azerbaijani Turk Activist Abbas Lesani Sentenced to Eight Years – Hrana |url=https://www.en-hrana.org/azerbaijani-turk-activist-abbas-lesani-sentenced-to-eight-years/ |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2022-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220609003728/https://www.en-hrana.org/azerbaijani-turk-activist-abbas-lesani-sentenced-to-eight-years/ |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;، ۲ ایل آییل‌سی ایله بیرگه یزد‌ه سرگون جئزاسینا محکوم ائتدی&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2019-07-08 |title=Abbas Lisaniyə 8 il həbs, 2 il sürgün cəzası verilib |url=https://www.azadliq.org/a/abbas-lisaniy%25C9%2599-8-il-h%25C9%2599bs-2-il-s%25C3%25BCrg%25C3%25BCn-c%25C9%2599zas%25C4%25B1-verilib/30043431.html |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2019-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190708174801/https://www.azadliq.org/a/abbas-lisaniy%25C9%2599-8-il-h%25C9%2599bs-2-il-s%25C3%25BCrg%25C3%25BCn-c%25C9%2599zas%25C4%25B1-verilib/30043431.html |url-status=unfit |accessdate=2025-07-22 |archivedate=2019-07-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190708174801/https://www.azadliq.org/a/abbas-lisaniy%25C9%2599-8-il-h%25C9%2599bs-2-il-s%25C3%25BCrg%25C3%25BCn-c%25C9%2599zas%25C4%25B1-verilib/30043431.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2019 |title=Abbas Lesani - Ethnic Rights Activism |url=https://ipa.united4iran.org/en/prisoner/2082/ |access-date=2023-12-27 |website=united4iran.org |archive-date=2023-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227100011/https://ipa.united4iran.org/en/prisoner/2082/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2019-07-14 |title=Rejim azərbaycanlı fəal Abbas Lisanini 8 il həbs və 2 il sürgünə məhkum etdi – GADTB |url=https://gadtb.com/rejim-az%C9%99rbaycanli-f%C9%99al-abbas-lisani-8-il-h%C9%99bs-v%C9%99-2-il-surgun%C9%99-m%C9%99hkum-etdi/ |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2019-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190714071716/https://gadtb.com/rejim-az%C9%99rbaycanli-f%C9%99al-abbas-lisani-8-il-h%C9%99bs-v%C9%99-2-il-surgun%C9%99-m%C9%99hkum-etdi/ |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://open.overheid.nl/documenten/ronl-00ebed81-a2ec-4abf-a474-04f4b9a1ab04/pdf |title=Algemeen ambtsbericht Iran |publisher=Ministerie van Buitenlandse Zaken |year=2021 |location=[[لاهه]] |pages=29 |language=nl |access-date=2023-12-27  }}&lt;/ref&gt;. عباس لیسانی بو قارا‌رلا رازی اولمادیغی اوچون آپلیاسیون شکایت ائتدی. 2019-جی ایلی شهریور ۲۲-ده عباس لیسانی آپلیاسیون محکمسی‌نه چاغیریلدی&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-08-07 |title=Abbas Lisani apelyasiya məhkəməsinə çağrılıb |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-apelyasiya-m%25C9%2599hk%25C9%2599m%25C9%2599sin%25C9%2599-%25C3%25A7a%25C4%259Fr%25C4%25B1l%25C4%25B1b/5082641.html |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2020-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807162828/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-apelyasiya-m%25C9%2599hk%25C9%2599m%25C9%2599sin%25C9%2599-%25C3%25A7a%25C4%259Fr%25C4%25B1l%25C4%25B1b/5082641.html |url-status=unfit |accessdate=2025-07-22 |archivedate=2020-08-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200807162828/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-apelyasiya-m%25C9%2599hk%25C9%2599m%25C9%2599sin%25C9%2599-%25C3%25A7a%25C4%259Fr%25C4%25B1l%25C4%25B1b/5082641.html }}&lt;/ref&gt;. اردبیل ولایتینین آپلیاسیون محکمسی شهریور ۲۵-ده عباس لیسانینی شکایتینه بررسی ائتدی&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |date=2020-08-06 |title=Abbas Lisani: “Ədalətiniz varsa məhkəmənin qapılarını açın ki, qərarı millət özü versin!” |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-%25C9%2599dal%25C9%2599tiniz-varsa-m%25C9%2599hk%25C9%2599m%25C9%2599nin-qap%25C4%25B1lar%25C4%25B1n%25C4%25B1-a%25C3%25A7%25C4%25B1n-ki-q%25C9%2599rar%25C4%25B1-mill%25C9%2599t-%25C3%25B6z%25C3%25BC-versin-/5086585.html |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2020-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806020638/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-%25C9%2599dal%25C9%2599tiniz-varsa-m%25C9%2599hk%25C9%2599m%25C9%2599nin-qap%25C4%25B1lar%25C4%25B1n%25C4%25B1-a%25C3%25A7%25C4%25B1n-ki-q%25C9%2599rar%25C4%25B1-mill%25C9%2599t-%25C3%25B6z%25C3%25BC-versin-/5086585.html |url-status=unfit |accessdate=2025-07-22 |archivedate=2020-08-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200806020638/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-%25C9%2599dal%25C9%2599tiniz-varsa-m%25C9%2599hk%25C9%2599m%25C9%2599nin-qap%25C4%25B1lar%25C4%25B1n%25C4%25B1-a%25C3%25A7%25C4%25B1n-ki-q%25C9%2599rar%25C4%25B1-mill%25C9%2599t-%25C3%25B6z%25C3%25BC-versin-/5086585.html }}&lt;/ref&gt;. عباس لیسانی آذربایجان تورکجه‌سینده حاضیرلادیغی &quot;مدافعه بیانی‌نی&quot; محکم جلسه‌سینده اوخودی&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-08-11 |title=İsa Əzizi: Ağır həbs hökmləri ilə türk fəalları susdurma siyasəti əks nəticə verir |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/i%25CC%2587sa-%25C9%2599zizi-a%25C4%259F%25C4%25B1r-h%25C9%2599bs-h%25C3%25B6kml%25C9%2599ri-il%25C9%2599-t%25C3%25BCrk-f%25C9%2599allar%25C4%25B1-susdurma-siyas%25C9%2599ti-%25C9%2599ks-n%25C9%2599tic%25C9%2599-verir/5091663.html |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2020-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200811134416/https://www.amerikaninsesi.org/a/i%25CC%2587sa-%25C9%2599zizi-a%25C4%259F%25C4%25B1r-h%25C9%2599bs-h%25C3%25B6kml%25C9%2599ri-il%25C9%2599-t%25C3%25BCrk-f%25C9%2599allar%25C4%25B1-susdurma-siyas%25C9%2599ti-%25C9%2599ks-n%25C9%2599tic%25C9%2599-verir/5091663.html |url-status=unfit |accessdate=2025-07-22 |archivedate=2020-08-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200811134416/https://www.amerikaninsesi.org/a/i%25CC%2587sa-%25C9%2599zizi-a%25C4%259F%25C4%25B1r-h%25C9%2599bs-h%25C3%25B6kml%25C9%2599ri-il%25C9%2599-t%25C3%25BCrk-f%25C9%2599allar%25C4%25B1-susdurma-siyas%25C9%2599ti-%25C9%2599ks-n%25C9%2599tic%25C9%2599-verir/5091663.html }}&lt;/ref&gt;. عباس لیسانی دئییب:
{{Blockquote
|text=عدالت و صداقت وارسا، وئر‌دی‌نیز ایتته‌املرده و توتدوغونوز مووقف‌لرده حقی دانیرسانیزا، قاپیلاری آچین! محکم‌نی آلنی (آچیک) قورین کی، میللت و بوتون دونیا اوزو قرا‌ر وئر‌سین!&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;.}}

ایله اولیه قارا‌رده ایتته‌ام اولوندوغو ۲ ماده اوزره برا‌ئت الدی، اما سونرا‌دان اونلار بو ایتته‌ام‌لری تکرا اوز ایشه اضافه ائدیب، حبس موددتی‌نی ۸ ایل‌دن ۱۵ ایله آرتیردیلر&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Şaffer |first=Brenda |url=https://www.fdd.org/wp-content/uploads/2021/04/fdd-monograph-iran-is-more-than-persia.pdf |title=Iran Is More tan Persia Ethnic Politics in the Islamic Republic |publisher=Foundation for Defense of Democracies |year=2021 |location=Vaşinqton |pages=22 |language=en |access-date=2023-12-27|url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-07-12 |title=Abbas Lisaninin cəzası 16 ilə çatdırılıb |url=https://www.azadliq.org/a/abbas-lisaninin-c%25C9%2599zas%25C4%25B1-16-il%25C9%2599-%25C3%25A7atd%25C4%25B1r%25C4%25B1l%25C4%25B1b/30194806.html |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2020-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200712200437/https://www.azadliq.org/a/abbas-lisaninin-c%25C9%2599zas%25C4%25B1-16-il%25C9%2599-%25C3%25A7atd%25C4%25B1r%25C4%25B1l%25C4%25B1b/30194806.html |url-status=unfit |accessdate=2025-07-22 |archivedate=2020-07-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200712200437/https://www.azadliq.org/a/abbas-lisaninin-c%25C9%2599zas%25C4%25B1-16-il%25C9%2599-%25C3%25A7atd%25C4%25B1r%25C4%25B1l%25C4%25B1b/30194806.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-11-01 |title=Iran: Activist's Sentence Increased to 15 years: Abbas Lesani {{!}} Amnesty International |url=https://www.amnesty.org/en/documents/mde13/3130/2020/en/ |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2020-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201101023218/https://www.amnesty.org/en/documents/mde13/3130/2020/en/ |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-08-11 |title=Abbas Lisaninin həbs müddəti 8 ildən 15 ilə artırıldı |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisaninin-h%25C9%2599bs-m%25C3%25BCdd%25C9%2599ti-8-ild%25C9%2599n-15-il%25C9%2599-art%25C4%25B1r%25C4%25B1ld%25C4%25B1/5106282.html |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2020-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200811195655/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisaninin-h%25C9%2599bs-m%25C3%25BCdd%25C9%2599ti-8-ild%25C9%2599n-15-il%25C9%2599-art%25C4%25B1r%25C4%25B1ld%25C4%25B1/5106282.html |url-status=unfit |accessdate=2025-07-22 |archivedate=2020-08-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200811195655/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisaninin-h%25C9%2599bs-m%25C3%25BCdd%25C9%2599ti-8-ild%25C9%2599n-15-il%25C9%2599-art%25C4%25B1r%25C4%25B1ld%25C4%25B1/5106282.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=فردا |first=رادیو |title=حکم ۱۵ سال حبس علیه عباس لسانی فعال ترک ایران |language=fa |work=رادیو فردا |url=https://www.radiofarda.com/a/30707328.html |access-date=2023-08-09 |archive-date=2023-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810230310/https://www.radiofarda.com/a/30707328.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. بعضیلارینا گؤره عباس لیسانی محکم‌ده مدافعینی آنادیلینده ائتدیگی اوچون اونا داها آغیر جئزا وئردیلرr&lt;ref name=&quot;:19&quot;&gt;{{cite web |author=Fərdin Muradpur |date=2022-02-19 |title=İran məhkəmə sistemində təkdilliliyin nəticələri: yaşanmış təcrübələr |url=https://www.etekyazi.com/iran-mehkeme-sisteminde-tekdilliliyin-neticeleri-yasanmis-tecrubeler/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220219124241/https://www.etekyazi.com/iran-mehkeme-sisteminde-tekdilliliyin-neticeleri-yasanmis-tecrubeler/ |archivedate=2022-02-19 |accessdate=2023-07-25 |publisher=etekyazi.com |language=az |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. حبس موددتی آرتیردیق‌دان سونرا عباس لیسانی محکم‌نین قارا‌ری ایله باغلی ایرانین علی محکم‌سینه مراجعت ائلدی. علی محکم‌ه اما اردبیل محکمسی‌نین ۱۵ ایلیق حبس قارا‌رینی دئییشمه‌دی&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite web |date=2020-07-12 |title=Abbas Lisaninin 15 illik həbs cəzası dəyişdirilmədi |url=https://www.azadliq.org/a/30713662.html |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2020-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200712192840/https://www.azadliq.org/a/30713662.html |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;. 2019-جی ایلی مهر ۲۹-ده عباس لیسانی‌نین وکیلی، محمدرضا فقیهی، حبس ائدیلدی&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-08-11 |title=&quot;Abbas Lisaniyə verilən cəza bütün hərəkata verilən cəzadır&quot; |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisaniy%25C9%2599-veril%25C9%2599n-c%25C9%2599za-b%25C3%25BCt%25C3%25BCn-h%25C9%2599r%25C9%2599kata-veril%25C9%2599n-c%25C9%2599zad%25C4%25B1r-/5152916.html |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2020-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200811105533/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisaniy%25C9%2599-veril%25C9%2599n-c%25C9%2599za-b%25C3%25BCt%25C3%25BCn-h%25C9%2599r%25C9%2599kata-veril%25C9%2599n-c%25C9%2599zad%25C4%25B1r-/5152916.html |url-status=unfit |accessdate=2025-07-22 |archivedate=2020-08-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200811105533/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisaniy%25C9%2599-veril%25C9%2599n-c%25C9%2599za-b%25C3%25BCt%25C3%25BCn-h%25C9%2599r%25C9%2599kata-veril%25C9%2599n-c%25C9%2599zad%25C4%25B1r-/5152916.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ettelaat Detains M. Fagihi, Lawyer for Abbas Lisani {{!}} SOUTH AZERBAIJAN |url=https://southazerbaijan.com/ettelaat-detains-m-fagihi-lawyer-for-abbas-lisani/ |access-date=2023-12-27 |language=en-US |archive-date=2023-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227105720/https://southazerbaijan.com/ettelaat-detains-m-fagihi-lawyer-for-abbas-lisani/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. فقیهی، عباس لیسانی ایله گوروشتن سونرا اردبیل پروکورلوغون‌دا ساخلانمیشدی&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-08-08 |title=Abbas Lisaninin vəkili Ərdəbildə həbs edilib |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisaninin-v%25C9%2599kili-%25C9%2599rd%25C9%2599bild%25C9%2599-h%25C9%2599bs-edilib/5132264.html |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2020-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200808123012/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisaninin-v%25C9%2599kili-%25C9%2599rd%25C9%2599bild%25C9%2599-h%25C9%2599bs-edilib/5132264.html |url-status=unfit |accessdate=2025-07-22 |archivedate=2020-08-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200808123012/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisaninin-v%25C9%2599kili-%25C9%2599rd%25C9%2599bild%25C9%2599-h%25C9%2599bs-edilib/5132264.html }}&lt;/ref&gt;. محمدرضا فقیهی اردبیل محکمسی‌نین ۱۰۲-جی شوعبه‌سی طرفیندن &quot;گیزلی محکم سن‌ئدلرینی افشا ائت‌مه‌کده&quot; گوناهلاندیریلاب، ۶ آی حبس جئزاسینا محکوم ائتدی&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Cite web |date=2020-08-15 |title=İnsan haqları vəkili Məhəmmədrza Fəqihi bəraət qazanıb |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/i%25CC%2587nsan-haqlar%25C4%25B1-v%25C9%2599kili-m%25C9%2599h%25C9%2599mm%25C9%2599drza-f%25C9%2599qihi-b%25C9%2599ra%25C9%2599t-qazan%25C4%25B1b/5315071.html |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2020-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200815173111/https://www.amerikaninsesi.org/a/i%25CC%2587nsan-haqlar%25C4%25B1-v%25C9%2599kili-m%25C9%2599h%25C9%2599mm%25C9%2599drza-f%25C9%2599qihi-b%25C9%2599ra%25C9%2599t-qazan%25C4%25B1b/5315071.html |url-status=unfit |accessdate=2025-07-22 |archivedate=2020-08-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200815173111/https://www.amerikaninsesi.org/a/i%25CC%2587nsan-haqlar%25C4%25B1-v%25C9%2599kili-m%25C9%2599h%25C9%2599mm%25C9%2599drza-f%25C9%2599qihi-b%25C9%2599ra%25C9%2599t-qazan%25C4%25B1b/5315071.html }}&lt;/ref&gt;. 2020-جی ایلی اسفند آیدا، محمدرضا فقیهی برا‌ئت آلدی&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;. 2020-جی ایلی تیر آیدا ایران علی محکم‌ه عباس لیسانی‌نین کاساسیون شکایتینی رد ائدیب، اردبیل محکمسی‌نین ۱۵ ایل حبس قارا‌رینی قوتوندا قالدی&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-08-14 |title=İran Ali Məhkəməsi Abbas Lisaninin kasassiya şikayətini təmin etməyib |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani/5491253.html |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2020-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200814175515/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani/5491253.html |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=İranlı Türk aktivist Lisani'ye verilen 15 yıl hapis cezası kesinleşti |url=https://www.aa.com.tr/tr/dunya/iranli-turk-aktivist-lisaniye-verilen-15-yil-hapis-cezasi-kesinlesti/1900489 |access-date=2023-07-31 |website=www.aa.com.tr |archive-date=2023-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230731083303/https://www.aa.com.tr/tr/dunya/iranli-turk-aktivist-lisaniye-verilen-15-yil-hapis-cezasi-kesinlesti/1900489 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Avraham |first=Rachel |date=2022-11-30 |title=The Iran Protests and the Azerbaijani Community {{!}} Frontpage Mag |url=https://www.frontpagemag.com/the-iran-protests-and-the-azerbaijani-community/ |access-date=2023-12-27 |website=frontpagemag.com |language=en-US |archive-date=2023-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231229105242/https://www.frontpagemag.com/the-iran-protests-and-the-azerbaijani-community/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. کووید-۱۹ پاندمیاسی دؤورونده بیر چوخ محبوسلار مؤوقتی آزادلیغا بورا‌خیلمالارینا باخ‌مایارا‌ق، عباس لیسانی‌یه بو اجازه وئر‌لم‌دی&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-09-21 |title=Jalə Təbrizli: İran Azərbaycanı və Tehranda siyasi məhbusların saxlanma şəraiti pisləşib |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/jale-tebrizli/5555402.html |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2020-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200921060820/https://www.amerikaninsesi.org/a/jale-tebrizli/5555402.html |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-01-24 |title=Mill fəal Cəfər Rüstəmi-rad yenidən məzuniyyətə buraxılıb |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/cefer-rustemi-rad/5558318.html |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2021-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210124100459/https://www.amerikaninsesi.org/a/cefer-rustemi-rad/5558318.html |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;. حتی عباس لیسانی‌نین قرداشی وفات ائده‌نده ده، دفن و یاس مرسم‌ینه ایشتراک ائتمک اوچون اونا اجازه وئر‌لم‌دی&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-09-21 |title=ممانعت دادستان اردبیل از حضور عباس لسانی در مراسم خاکسپاری برادرش و شکنجه روحی این خانواده {{!}} تریبون زمانه |url=|access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2020-09-21 |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;.

2020-جی ایلی مهر ۶-دا، ایکینجی قاراباغ موهاریب‌سی باشلایاندن سونرا، عباس لیسانی‌نین یاقین‌لاری ایله گورو‌شمه‌سی و تلفونلا دانیشماسی ممنوع ائدیلدی&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-11-20 |title=Iranda həbsdə olan Abbas Lisaninin ziyarət və telefon əlaqələrinə qadağa qoyulub |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/lisani-telefon-qadaga/5669061.html |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2020-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201120033743/https://www.amerikaninsesi.org/a/lisani-telefon-qadaga/5669061.html |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-08-20 |title=Türk mədəni fəallarına təzyiqlərin artması; Tutuqlamaların davamı və məhbusların vəziyyəti ilə bağlı qayğılar |url=https://iranwire.com/az/special-features-1/67742/ |access-date=2023-07-31 |website=web.archive.org |archive-date=2022-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220820113450/https://iranwire.com/az/special-features-1/67742/ |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;. بو ممنوعیت سونرا‌دان، 2020-جی ایلی آبان ۲۳-ده تکرار قابا‌غوندا گؤیدیلدی&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-11-22 |title=Abbas Lisani zindanda aksiya keçirdi: Görüş qadağası ləğv edildi |url=https://gadtb.com/abbas-lisani-zindanda-aksiya-kecirdi-gorus-qadagasi-l%C9%99gv-edildi/ |access-date=2023-07-28 |website=gadtb.com |archive-date=2023-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203001829/https://gadtb.com/abbas-lisani-zindanda-aksiya-kecirdi-gorus-qadagasi-l%C9%99gv-edildi/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Abbas Lisaniyə telefonla danışmaq və görüşmək qadağası qoyulub |url=https://www.aznews.tv/abbas-lisaniy%C9%99-telefonla-danismaq-v%C9%99-gorusm%C9%99k-qadagasi-qoyulub/ |access-date=2023-07-28 |website=aznews.tv |archive-date=2023-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230728142142/https://www.aznews.tv/abbas-lisaniy%C9%99-telefonla-danismaq-v%C9%99-gorusm%C9%99k-qadagasi-qoyulub/ |url-status=live |accessdate=2025-07-22 |archivedate=2023-07-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230728142142/https://www.aznews.tv/abbas-lisaniy%C9%99-telefonla-danismaq-v%C9%99-gorusm%C9%99k-qadagasi-qoyulub/ }}&lt;/ref&gt;. 2020-جی ایلی آبان ۲۹-ده عباس لیسانی اردبیل حبس‌خاناسین‌دا ممنوعیت‌لره اعتراض ائتمک اوچون، حبس‌خانانین ناظیر زابیت‌نین آفیسین‌دا ۵ ساعت اوتوراق اعتراض حرکاتی گئچیر‌دی&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Cite web |date=2021-01-21 |title=Abbas Lisani ona qoyulmuş qadağalara etiraz olaraq oturaq aksiya keçirib |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-ona-qoyulmu%25C5%259F-qada%25C4%259Falara-etiraz-olaraq-oturaq-aksiya-ke%25C3%25A7irib/5673516.html |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2021-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121160243/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-ona-qoyulmu%25C5%259F-qada%25C4%259Falara-etiraz-olaraq-oturaq-aksiya-ke%25C3%25A7irib/5673516.html |url-status=unfit |accessdate=2025-07-22 |archivedate=2021-01-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210121160243/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-ona-qoyulmu%25C5%259F-qada%25C4%259Falara-etiraz-olaraq-oturaq-aksiya-ke%25C3%25A7irib/5673516.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-08-20 |title=Ərdəbil Mərkəzi Həbsxanasında Abbas Lisaniyə qarşı təzyiqlər artıb |url=https://iranwire.com/az/special-features-1/68153/ |access-date=2023-07-31 |website=web.archive.org |archive-date=2022-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220820160647/https://iranwire.com/az/special-features-1/68153/ |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;. بو قادا‌غالارین اردبیل ولایتینین کشف‌یات اداره‌سی رئیسینین، ولایت عدلی‌یه‌نین باش دیرکتوری ناصر اتاباتی‌نین و اردبیل پروکوروری سید عبدالله طباطبایی‌نین تشکیلی ایله اجرا اولدوغو بیلدیریلدی&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-08-19 |title=Culfalı iki mədəni fəalın tutulması və vəziyyətindən xəbərsizlik davam edir |url=https://iranwire.com/az/special-features-1/68074/ |access-date=2023-07-31 |website=web.archive.org |archive-date=2022-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220819155309/https://iranwire.com/az/special-features-1/68074/ |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;.اعتراض حرکاتین‌دن سونرا عباس لیسانی‌یه قوه‌م‌لاری طرفیندن زیارت ائت‌مک اوچون اجازه وئردیلر. اما تلفونلا دانیشما ممنوعیت‌ینی آرا‌دان قالدیما‌دی‌لار&lt;ref name=&quot;:14&quot; /&gt;.

=== 2020جیایلدن سونرا ===
2021-جی ایلی دی ۲۴-ده، حبس‌خانادا ساخلانان میللی فرهنگی فعال یوسف کاری، اعتصاب حرکاتینا باشلادی&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-01-18 |title=Milli fəal Yusuf Kari Ərdəbil həbsxanasında aclıq edir |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/yusuf-kari/5740042.html |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2021-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118032831/https://www.amerikaninsesi.org/a/yusuf-kari/5740042.html |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-02-26 |title=İranda həbsdə saxlanılan iki azərbaycanlı milli fəal Abbas Lisani və Yusif Kari aclıq edir |url=https://abzas.org/2021/01/iranda-h%25C9%2599bsd%25C9%2599-saxlanilan-iki-az%25C9%2599rbaycanli-milli-f%25C9%2599al-abbas-lisani-v%25C9%2599-yusif-kari-acliq-edir/ |access-date=2023-07-31 |website=web.archive.org |archive-date=2021-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210226221942/https://abzas.org/2021/01/iranda-h%25C9%2599bsd%25C9%2599-saxlanilan-iki-az%25C9%2599rbaycanli-milli-f%25C9%2599al-abbas-lisani-v%25C9%2599-yusif-kari-acliq-edir/ |url-status=unfit |accessdate=2025-07-22 |archivedate=2021-02-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210226221942/https://abzas.org/2021/01/iranda-h%25C9%2599bsd%25C9%2599-saxlanilan-iki-az%25C9%2599rbaycanli-milli-f%25C9%2599al-abbas-lisani-v%25C9%2599-yusif-kari-acliq-edir/ }}&lt;/ref&gt;. او بو اعتراض حرکاتینی، حبس‌خانایا نظارت ائدن پروکورور یاردمچی‌سینین پیس دانیشماسی و اوزو شوعبه‌سین‌دن آیریلیب، قرنتین شوعبه‌سینه کوچورولمه‌سینه ایلی اعتراض ائتمک مقصدیله گئتدیگی‌نی بیلدیریب&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-08-19 |title=Yusif Kari, Ərdəbil həbsxanasında quru aclıq aksiyasına başladı |url=https://iranwire.com/az/special-features-1/68631/ |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2022-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220819145222/https://iranwire.com/az/special-features-1/68631/ |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;. یوسف کاری‌یه دستخ مقصدی ایله دی ۲۸-دن باشلایارا‌ق، اردبیل حبس‌خاناسین‌دا ساخلانان عباس لیسانی ده اعتصاب حرکاتینا باشلادی&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-08-19 |title=Abbas Lisani Ərdəbil Mərkəzi Həbsxanasında aclıq aksiyasına başladı |url=https://iranwire.com/az/special-features-1/68639/ |access-date=2023-07-31 |website=web.archive.org |archive-date=2022-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220819190658/https://iranwire.com/az/special-features-1/68639/ |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-02-24 |title=Güneyli siyasi məhbus Abbas Lisani aclıq aksiyasına başlayıb |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/g%25C3%25BCneyli-siyasi-m%25C9%2599hbus-abbas-lisani-acl%25C4%25B1q-aksiyas%25C4%25B1na-ba%25C5%259Flay%25C4%25B1b/5743610.html |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2021-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224210836/https://www.amerikaninsesi.org/a/g%25C3%25BCneyli-siyasi-m%25C9%2599hbus-abbas-lisani-acl%25C4%25B1q-aksiyas%25C4%25B1na-ba%25C5%259Flay%25C4%25B1b/5743610.html |url-status=unfit |accessdate=2025-07-22 |archivedate=2021-02-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210224210836/https://www.amerikaninsesi.org/a/g%25C3%25BCneyli-siyasi-m%25C9%2599hbus-abbas-lisani-acl%25C4%25B1q-aksiyas%25C4%25B1na-ba%25C5%259Flay%25C4%25B1b/5743610.html }}&lt;/ref&gt;. سونرا‌دان یوسف کاری‌یه دستخ اولماق اوچون اوین حبس‌خاناسین‌دا ساخلانان سیامک میرزایی و اردبیل حبس‌خاناسین‌دا ساخلانان علی و رضا واثقی قارداشلاری ده اعتصاب حرکاتینا باشلادی‌لار&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-08-19 |title=Azərbaycanlı siyasi məhbusların Yusif Kariyə dəstək olaraq aclıq aksiyası dalğası |url=https://iranwire.com/az/special-features-1/68670/ |access-date=2023-07-31 |website=web.archive.org |archive-date=2022-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220819193105/https://iranwire.com/az/special-features-1/68670/ |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;. عباس لیسانی ایسه دی ۳۰-دان باشلایارا‌ق قورو اعتصاب ائتمه‌یه گئچدی&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-01-21 |title=İran həbsxanalarında aclıq aksiyasına başlayan türk fəalların sayı artır |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/acliq-aksiyasi/5744645.html |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2021-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121051841/https://www.amerikaninsesi.org/a/acliq-aksiyasi/5744645.html |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;. دی ۲۷-دن باشلایارا‌ق قورو اعتصاب حرکاتینا گئت‌میش یوسف کاری، دی ۳۰-دا، گئجه ساعت‌لرین‌ده قرنتین شوعبه‌سین‌دن اوز شوعبه‌سینه گاییتاریلدیگی اوچون اعتصاب حرکاتینی داییق‌تدی&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Cite web |date=2021-02-24 |title=İran həbsxanalarında aclıq aksiyası keçirən milli fəalların aksiyası sona çatıb |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/i%25CC%2587ran-h%25C9%2599bsxanalar%25C4%25B1nda-acl%25C4%25B1q-aksiyas%25C4%25B1-ke%25C3%25A7ir%25C9%2599n-milli-f%25C9%2599allar%25C4%25B1n-aksiyas%25C4%25B1-sona-%25C3%25A7at%25C4%25B1b/5748315.html |access-date=2023-07-31 |website=web.archive.org |archive-date=2021-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224204823/https://www.amerikaninsesi.org/a/i%25CC%2587ran-h%25C9%2599bsxanalar%25C4%25B1nda-acl%25C4%25B1q-aksiyas%25C4%25B1-ke%25C3%25A7ir%25C9%2599n-milli-f%25C9%2599allar%25C4%25B1n-aksiyas%25C4%25B1-sona-%25C3%25A7at%25C4%25B1b/5748315.html |url-status=unfit |accessdate=2025-07-22 |archivedate=2021-02-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210224204823/https://www.amerikaninsesi.org/a/i%25CC%2587ran-h%25C9%2599bsxanalar%25C4%25B1nda-acl%25C4%25B1q-aksiyas%25C4%25B1-ke%25C3%25A7ir%25C9%2599n-milli-f%25C9%2599allar%25C4%25B1n-aksiyas%25C4%25B1-sona-%25C3%25A7at%25C4%25B1b/5748315.html }}&lt;/ref&gt;. بو مسئله‌دن سونرا اونا دستخ اولوب اعتصاب ائدن میللی فعاللار دا اعتصاب حرکاتینی داییق‌تیلر&lt;ref name=&quot;:15&quot; /&gt;.

2021-جی ایلی اردیبهشت آیدا، حبس‌خانادا اولدوغو زامان شدی‌دلی بیل و دیز آغر‌لاری باشلادی. حبس‌خانانین طبیب‌لری طرفیندن وئریل‌میـش درمانلار و تطبیق اولونان معالجه‌لر نتیجه وئرمیـدیگی اوچون، اردیبهشت ۴-ده بیمارستانا کوچورولدی&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-06-15 |title=Abbas Lisani xəstəxanaya yerləşdirilib |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani/5903607.html |access-date=2023-07-31 |website=web.archive.org |archive-date=2021-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210615213640/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani/5903607.html |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;. اما همن گون معاینه اولون‌دیگدن سونرا تکرار حبس‌خانایا گاییتاریلدی&lt;ref name=&quot;:16&quot;&gt;{{Cite web |date=2021-06-15 |title=Ərdəbildə siyasi məhbuslara azadlıq tələb edilib |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/%25C9%2599rd%25C9%2599bild%25C9%2599-siyasi-m%25C9%2599hbuslara-azadl%25C4%25B1q-t%25C9%2599l%25C9%2599b-edilib/5909917.html |access-date=2023-07-31 |website=web.archive.org |archive-date=2021-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210615220905/https://www.amerikaninsesi.org/a/%25C9%2599rd%25C9%2599bild%25C9%2599-siyasi-m%25C9%2599hbuslara-azadl%25C4%25B1q-t%25C9%2599l%25C9%2599b-edilib/5909917.html |url-status=unfit |accessdate=2025-07-22 |archivedate=2021-06-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210615220905/https://www.amerikaninsesi.org/a/%25C9%2599rd%25C9%2599bild%25C9%2599-siyasi-m%25C9%2599hbuslara-azadl%25C4%25B1q-t%25C9%2599l%25C9%2599b-edilib/5909917.html }}&lt;/ref&gt;.

[[File:Supporters of Abbas Lisani.jpg|300px|thumb|Abbas Lisanini dəstəkləmək üçün onu ziyarət edən insanlar.]]
2021-جی ایلی خرداد ۲۲-ده، عباس لیسانی حبس‌خانایین رسمی مسئول‌لری طرفیندن محبوسلارا قارشی تطبیق اولونان فشارلارا اعتراض ائتمک اوچون اعتصابا باشلادی&lt;ref name=&quot;:17&quot;&gt;{{Cite web |date=2021-06-14 |title=Abbas Lisani və daha 4 nəfər aclıq edir |url=https://www.azadliq.org/a/iran-abbas-lisani/31306206.html |access-date=2023-07-31 |website=web.archive.org |archive-date=2021-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210614102056/https://www.azadliq.org/a/iran-abbas-lisani/31306206.html |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Rəğbətoğlu |first=Mənsur |date=2021-06-14 |title=Abbas Lisani ölüm aksiyasına başladı - Siyasi məhbusun həyatı təhlükədə |url=https://teleqraf.com/news/dunya/291443.html |access-date=2023-12-25 |website=Teleqraf.com |language=az |archive-date=2023-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231225081433/https://teleqraf.com/news/dunya/291443.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. ایران قانو‌ن‌لرینه گؤره، سیاسی محبوسلارین ساخلانان بولمسی دیگه محبوسلارلا آیری اولمالیدیر. اما ایراندا محکم‌ه‌لر و حبس‌خانالار، سیاسی و اجتماعی فعال وئتنداشلارین &quot;امنیت محبوسو&quot; کاتیگوریاسیندا قیب ائدیلدیگی اوچون بو قانونا ریایت ائت‌میر. بو مسئله‌نین نتیجه‌سینده، میللی فرهنگی فعال‌لارین سیندن، خطریلی و آغیر جینایت‌لرین محبوس‌لارین‌لا بیرگه یئریلشیبی، اونلارا روانی فشار آرتیردیلار&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-08-04 |title=Pərviz Yari: Aclıq aksiyası haqsızlığa məruz qalan və ümidi hər yerdən üzülən məhbusun son silahıdır |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/perviz-yari/5938006.html |access-date=2023-08-01 |website=web.archive.org |archive-date=2021-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210804171210/https://www.amerikaninsesi.org/a/perviz-yari/5938006.html |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-06-13 |title=Abbas Lisani aclıq aksiyasına başlayıb |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-acl%25C4%25B1q-aksiyas%25C4%25B1na-ba%25C5%259Flay%25C4%25B1b/5927122.html |access-date=2023-07-31 |website=web.archive.org |archive-date=2021-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210613204056/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-acl%25C4%25B1q-aksiyas%25C4%25B1na-ba%25C5%259Flay%25C4%25B1b/5927122.html |url-status=unfit |accessdate=2025-07-22 |archivedate=2021-06-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210613204056/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-acl%25C4%25B1q-aksiyas%25C4%25B1na-ba%25C5%259Flay%25C4%25B1b/5927122.html }}&lt;/ref&gt;. عباس لیسانی‌یه دستخ اولماق اوچون یوسف کاری ده خرداد ۲۸-ده اعتصابا باشلادی&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-08-20 |title=Ərdəbil Mərkəzi Həbsxanası; Yusif Kari Abbas Lisaniyə dəstək olaraq aclıq aksiyasına başladı |url=https://iranwire.com/az/special-features-1/69714/ |access-date=2023-07-31 |website=web.archive.org |archive-date=2022-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220820034636/https://iranwire.com/az/special-features-1/69714/ |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;. خرداد ۲۹-دان باشلایارا‌ق، هردو اوز اعتصاب‌لارین‌دا سو‌داندان ایندیفا ائداره قورو اعتصابا باشلادی‌لار&lt;ref name=&quot;:17&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-06-13 |title=İran'da tutuklu bulunan Azerbaycan Türkü aktivist Lisani ölüm orucuna başladı |url=https://www.aa.com.tr/tr/dunya/iranda-tutuklu-bulunan-azerbaycan-turku-aktivist-lisani-olum-orucuna-basladi/2272523 |access-date=2023-07-31 |website=web.archive.org |archive-date=2021-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210613183558/https://www.aa.com.tr/tr/dunya/iranda-tutuklu-bulunan-azerbaycan-turku-aktivist-lisani-olum-orucuna-basladi/2272523 |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;. خرداد ۲۹-دا، اردبیل حبس‌خاناسین‌دا ساخلانان علی و رضا واثقی قارداشلاری و مهر‌داد شیخی ده اعتصاب حرکاتینا باشلادی‌لار&lt;ref name=&quot;:18&quot;&gt;{{Cite web |date=2021-08-04 |title=Abbas Lisaniyə dəstək məqsədilə 4 siyasi məhbus aclıq aksiyasına başlayıb, 8 məhbus aclığı dayandırıb |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/acliq-lisan/5928187.html |access-date=2023-07-31 |website=web.archive.org |archive-date=2021-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210804145851/https://www.amerikaninsesi.org/a/acliq-lisan/5928187.html |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;. اعتصابدا اولان بو ۵ میللی فعال قرنتین بولمسی‌نه گؤچورولوب و اونلارا آییل‌لری ایله تلفون ایلگی‌سی نگه‌تمه‌یه ایجازا وئر‌لم‌دی&lt;ref name=&quot;:18&quot; /&gt;. خرداد ۳۰-دا، اعتصاب حرکاتین‌دا اولان محبوس‌لارا دستخ اولماق اوچون تهراندا، اوین حبس‌خاناسین‌دا جئزا چک‌ن میللی فرهنگی فعال‌لار سیامک میرزایی، کیانوش اصلانی و بهنام شیخی ده اعتصابا باشلادی‌لار&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-08-20 |title=&quot;Tehranda seçki, Azərbaycanda aclıq aksiyası&quot;; Səkkiz Azərbaycanlı siyasi məhbusun aclıq aksiyası |url=https://iranwire.com/az/special-features-1/69724/ |access-date=2023-07-31 |website=web.archive.org |archive-date=2022-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220820163610/https://iranwire.com/az/special-features-1/69724/ |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;. سونرا تهراندا چک‌ن خالد پیر‌زاده، حسین هاشمی و محمد تورکمانی ده اعتصاب حرکاتینا قاتیلدی‌لار&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-06-14 |title=İran'da açlık grevine başlayan tutuklu Azerbaycan Türkü aktivistlerin sayısı 11'e yükseldi |url=https://www.aa.com.tr/tr/dunya/iranda-aclik-grevine-baslayan-tutuklu-azerbaycan-turku-aktivistlerin-sayisi-11e-yukseldi/2272909 |access-date=2023-07-31 |website=web.archive.org |archive-date=2021-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210614082420/https://www.aa.com.tr/tr/dunya/iranda-aclik-grevine-baslayan-tutuklu-azerbaycan-turku-aktivistlerin-sayisi-11e-yukseldi/2272909 |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-06-14 |title=حمایت 3 فعال مدنی تُرک ایران از اعتصاب عباس لسانی |url=https://www.aa.com.tr/fa/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/%D8%AD%D9%85%D8%A7%DB%8C%D8%AA-3-%D9%81%D8%B9%D8%A7%D9%84-%D9%85%D8%AF%D9%86%DB%8C-%D8%AA%D9%8F%D8%B1%DA%A9-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%A8-%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3-%D9%84%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C/2272676 |access-date=2023-08-09 |website=web.archive.org |archive-date=2021-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210614083704/https://www.aa.com.tr/fa/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/%D8%AD%D9%85%D8%A7%DB%8C%D8%AA-3-%D9%81%D8%B9%D8%A7%D9%84-%D9%85%D8%AF%D9%86%DB%8C-%D8%AA%D9%8F%D8%B1%DA%A9-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%A8-%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3-%D9%84%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C/2272676 |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;. خرداد ۳۲-ده، تهران اوین حبس‌خاناسین‌دا ساخلانان و اعتصابا دستخ وئردیگی بیلین‌ن سیامک میرزایی، کیانوش اصلانی و توحید امیر امینی 209-جو کشفیات نظارتینه آیت تحقیقات تجرید‌خاناسی‌نا گؤچورولوب و ۳ ساعت سؤال‌سوآل اولوندی‌لار&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-08-05 |title=3 güneyli siyasi məhbus Kəşfiyyat İdarəsində dindirilib |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/g%25C3%25BCneyli-siyasi-m%25C9%2599hbus-k%25C9%2599%25C5%259Ffiyyat-i%25CC%2587dar%25C9%2599sind%25C9%2599-dindirilib/5934416.html |access-date=2023-07-31 |website=web.archive.org |archive-date=2021-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210805182043/https://www.amerikaninsesi.org/a/g%25C3%25BCneyli-siyasi-m%25C9%2599hbus-k%25C9%2599%25C5%259Ffiyyat-i%25CC%2587dar%25C9%2599sind%25C9%2599-dindirilib/5934416.html |url-status=unfit |accessdate=2025-07-22 |archivedate=2021-08-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210805182043/https://www.amerikaninsesi.org/a/g%25C3%25BCneyli-siyasi-m%25C9%2599hbus-k%25C9%2599%25C5%259Ffiyyat-i%25CC%2587dar%25C9%2599sind%25C9%2599-dindirilib/5934416.html }}&lt;/ref&gt;. سونرا، حبس‌خانایین مدیریت عباس لیسانی‌نین تالئب‌لرینی قبول ائدیب، خطرلی و آغیر جینایت محبوس‌لارینی سیاسی محبوس‌لارین ساخلاندیغی ۷-جی بولم‌دن چیکار‌دیب. میللی فرهنگی فعال‌لار ایسه بو مسئله‌دن سونرا اوز اعتصاب حرکاتین‌نی داییقدی‌لار&lt;ref&gt;{{Cite web |title=İran'da tutuklu Azerbaycan Türkleri açlık grevlerini sonlandırdı |url=https://www.aa.com.tr/tr/dunya/iranda-tutuklu-azerbaycan-turkleri-aclik-grevlerini-sonlandirdi/2273724 |access-date=2023-08-01 |website=www.aa.com.tr |archive-date=2023-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230801055140/https://www.aa.com.tr/tr/dunya/iranda-tutuklu-azerbaycan-turkleri-aclik-grevlerini-sonlandirdi/2273724 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=عباس لسانی و هم‌بندی‌های او در زندان اردبیل به اعتصاب غذای خود پایان دادند |language=fa |work=رادیو فردا |url=https://www.radiofarda.com/a/31306833.html |access-date=2023-08-09 |archive-date=2023-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810230401/https://www.radiofarda.com/a/31306833.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. قرنتین بولمسی‌نه گؤچورولموش علی و رضا واثقی قارداشلاری خرداد ۴۴-ده اوزو بولم‌لرینه گاییتاریلدی‌لار&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-08-04 |title=Əli və Rza Vasiqi həbsxanadakı əvvəlki bölmələrinə qaytarılıb |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/%25C9%2599li-v%25C9%2599-rza-vasiqi-h%25C9%2599bsxanadak%25C4%25B1-%25C9%2599vv%25C9%2599lki-b%25C3%25B6lm%25C9%2599l%25C9%2599rin%25C9%2599-qaytar%25C4%25B1l%25C4%25B1b/5943755.html |access-date=2023-08-01 |website=web.archive.org |archive-date=2021-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210804171052/https://www.amerikaninsesi.org/a/%25C9%2599li-v%25C9%2599-rza-vasiqi-h%25C9%2599bsxanadak%25C4%25B1-%25C9%2599vv%25C9%2599lki-b%25C3%25B6lm%25C9%2599l%25C9%2599rin%25C9%2599-qaytar%25C4%25B1l%25C4%25B1b/5943755.html |url-status=unfit |accessdate=2025-07-22 |archivedate=2021-08-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210804171052/https://www.amerikaninsesi.org/a/%25C9%2599li-v%25C9%2599-rza-vasiqi-h%25C9%2599bsxanadak%25C4%25B1-%25C9%2599vv%25C9%2599lki-b%25C3%25B6lm%25C9%2599l%25C9%2599rin%25C9%2599-qaytar%25C4%25B1l%25C4%25B1b/5943755.html }}&lt;/ref&gt;.

2021-جی ایلی شهریور ۸-ده، عباس لیسانی ۸۰۰ میللیون تومانلیک ملکی زامینه قارشیلیق‌دا، معالجه اوچون ۴ گون مؤوقتی مرخصی‌یه گؤندریلدی&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-09-20 |title=Abbas Lisani müalicə üçün 4 gün müddətinə məzuniyyətə buraxılıb |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-m%25C3%25BCalic%25C9%2599-%25C3%25BC%25C3%25A7%25C3%25BCn-4-g%25C3%25BCn-m%25C3%25BCdd%25C9%2599tin%25C9%2599-m%25C9%2599zuniyy%25C9%2599t%25C9%2599-burax%25C4%25B1l%25C4%25B1b/6080547.html |access-date=2023-08-01 |website=web.archive.org |archive-date=2021-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210920152557/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-m%25C3%25BCalic%25C9%2599-%25C3%25BC%25C3%25A7%25C3%25BCn-4-g%25C3%25BCn-m%25C3%25BCdd%25C9%2599tin%25C9%2599-m%25C9%2599zuniyy%25C9%2599t%25C9%2599-burax%25C4%25B1l%25C4%25B1b/6080547.html |url-status=unfit |accessdate=2025-07-22 |archivedate=2021-09-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210920152557/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-m%25C3%25BCalic%25C9%2599-%25C3%25BC%25C3%25A7%25C3%25BCn-4-g%25C3%25BCn-m%25C3%25BCdd%25C9%2599tin%25C9%2599-m%25C9%2599zuniyy%25C9%2599t%25C9%2599-burax%25C4%25B1l%25C4%25B1b/6080547.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Abbas Lisani Ərdəbil həbsxanasından tibbi məzuniyyətə buraxılıb |url=https://iranwire.com/az/special-features-1/70244/ |archive-url=https://archive.today/20230801081009/https://iranwire.com/az/special-features-1/70244/ |archive-date=2023-08-01 |access-date=2023-08-01 |website=iranwire.com}}&lt;/ref&gt;. اما شهریور ۱۲-ده یئنی حبس‌خانایا گاییتاریلدی&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-10-23 |title=Abbas Lisani Ərdəbil həbsxanasına qaytarılıb |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-%25C9%2599rd%25C9%2599bil-h%25C9%2599bsxanas%25C4%25B1na-qaytar%25C4%25B1l%25C4%25B1b/6212585.html |access-date=2023-08-01 |website=web.archive.org |archive-date=2021-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211023153737/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-%25C9%2599rd%25C9%2599bil-h%25C9%2599bsxanas%25C4%25B1na-qaytar%25C4%25B1l%25C4%25B1b/6212585.html |url-status=unfit |accessdate=2025-07-22 |archivedate=2021-10-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211023153737/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-%25C9%2599rd%25C9%2599bil-h%25C9%2599bsxanas%25C4%25B1na-qaytar%25C4%25B1l%25C4%25B1b/6212585.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-08-20 |title=Məzuniyyəti bitdikdən sonra Abbas Lisani Ərdəbil Həbsxanasına qayıtdı |url=https://iranwire.com/az/special-features-1/70279/ |access-date=2023-08-01 |website=web.archive.org |archive-date=2022-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220820154825/https://iranwire.com/az/special-features-1/70279/ |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;.

2021-جی ایلی شهریور ۳۱-ده، علی‌رضا فرشی، ایران محکم‌ه‌لرینه آیت حاکیم‌لرین قهار و عدالت‌سیز حکم‌لرینه و مدرسه‌لرده تورکلرین آنادیل تحصیلیندن محروم ائدیل‌مه‌لرینه اعتراض ائتمک مقصدی ایله ۳ گون اعتصاب حرکاتینا باشلایاجاغینی اعلام ائلدی&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.amerikaninsesi.org/a/%C9%99lirza-f%C9%99r%C5%9Fi-v%C9%99-abbas-lisani-acl%C4%B1q-aksiyas%C4%B1na-ba%C5%9Flay%C4%B1b/6245471.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220105082956/https://www.amerikaninsesi.org/a/%C9%99lirza-f%C9%99r%C5%9Fi-v%C9%99-abbas-lisani-acl%C4%B1q-aksiyas%C4%B1na-ba%C5%9Flay%C4%B1b/6245471.html|archivedate=05.01.2022|title=Əlirza Fərşi və Abbas Lisani aclıq aksiyasına başlayıb|author = Hamid Məlikoğlu|date=25.09.2021|publisher=Amerikanın səsi|accessdate=05.01.2022|language=az
}}&lt;/ref&gt;. سونرا، سیاسی محبوس عباس لیسانی و باشقا ۷ محبوس علی‌رضا فرشی‌یه دستخ اولماق مقصدی ایله اوز اعتصاب حرکاتین‌نه قاتیلدی‌لار&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.middleeastmonitor.com/20210924-two-jailed-azeri-rights-activists-begin-hunger-strike-in-iran/|archiveurl=https://archive.today/20220105131100/https://www.middleeastmonitor.com/20210924-two-jailed-azeri-rights-activists-begin-hunger-strike-in-iran/|archivedate=2022-01-05|title=Two jailed Azeri rights activists begin hunger strike in Iran|date=24.09.2021|publisher=middleeastmonitor.com|accessdate=05.01.2022|language=en|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.state.gov/reports/2021-country-reports-on-human-rights-practices/iran|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220412193549/https://www.state.gov/reports/2021-country-reports-on-human-rights-practices/iran|archivedate=2022-04-12|title=2021 Country Reports on Human Rights Practices: Iran|date=2022|publisher=ABŞ Dövlət Departamenti |accessdate=2023-03-15|language=en}}&lt;/ref&gt;.

قل‌ب و عروق نارسا‌نلیغی و یوخاری قان باسقیسی کیمی بیماری‌لردن عذیت چک‌ن عباس لیسانی، معاینه اوچون 2021-جی ایلی مهر آیدا، حبس‌خانادان قیراغ‌دا یئرلش‌ن کلینیکایا آپاریلدیb&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-10-27 |title=Siyasi məhbus Abbas Lisaninin sağlamlıq durumu yaxşı deyil |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani/6287888.html |access-date=2023-08-01 |website=web.archive.org |archive-date=2021-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211027195155/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani/6287888.html |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;. سونرا، آبان ۱۳-ده عباس لیسانی معاینه اوچون اردبیل محکم‌ه‌طبّی کار‌شناس‌لیک مرکزینه آپاریلدی&lt;ref name=&quot;:20&quot;&gt;{{Cite web |date=2021-11-08 |title=Abbas Lisani müayinə üçün tibbi ekspertizaya göndərilib |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-m%25C3%25BCayin%25C9%2599-%25C3%25BC%25C3%25A7%25C3%25BCn-tibbi-ekspertizaya-g%25C3%25B6nd%25C9%2599rilib-/6303548.html |access-date=2023-08-01 |website=web.archive.org |archive-date=2021-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211108100534/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-m%25C3%25BCayin%25C9%2599-%25C3%25BC%25C3%25A7%25C3%25BCn-tibbi-ekspertizaya-g%25C3%25B6nd%25C9%2599rilib-/6303548.html |url-status=unfit |accessdate=2025-07-22 |archivedate=2021-11-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211108100534/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-m%25C3%25BCayin%25C9%2599-%25C3%25BC%25C3%25A7%25C3%25BCn-tibbi-ekspertizaya-g%25C3%25B6nd%25C9%2599rilib-/6303548.html }}&lt;/ref&gt;. اونون معاینه نتیجلری، بئل دیسکینین فوری جراحیسی لازیم اولدوغو حقینده بیلدیریلدی&lt;ref name=&quot;:20&quot; /&gt;. 2022-جی ایلی دئی ۴-ده، عباس لیسانی تکرار اردبیل محکم‌ه‌طبّی مرکزینه معاینه اوچون آپاریلدی&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-08-15 |title=Abbas Lisani tibbi ekspert komissiyası tərəfindən müayinə edilib |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-medical-commission/6416907.html |access-date=2023-08-01 |website=web.archive.org |archive-date=2022-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220815130346/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-medical-commission/6416907.html |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;. کار‌شناس‌لیک کمیسیونونون رایینه گؤره، بئل دیسکینین جراحیسی ضروری اولدوغو نشان وئریلدی&lt;ref name=&quot;:21&quot;&gt;{{Cite web |date=2022-08-09 |title=Abbas Lisani müalicə üçün məzuniyyətə buraxılıb |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-medical-exam/6440855.html |access-date=2023-08-01 |website=web.archive.org |archive-date=2022-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220809204449/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-medical-exam/6440855.html |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;. بو سببه گؤره، عباس لیسانی، حبس‌خانادان قیراغ‌دا معالجه ائتمک اوچون 2022-جی ایلی بهمن ۲۴-دن ۶ آی‌لیک مرخصی‌یه گؤندریلدی&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-08-21 |title=Abbas Lisani Ərdəbil həbsxanasından tibbi məzuniyyətə göndərilib |url=https://iranwire.com/az/special-features-1/71299/ |access-date=2023-08-01 |website=web.archive.org |archive-date=2022-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220821051630/https://iranwire.com/az/special-features-1/71299/ |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;. مرخصی‌یه چیکدیگندن سونرا، بهمن ۲۵، اسفند ۱ و ۵-ده تبریز، اورمو، اردبیل، پارس‌آباد و خییو شهریریندن میللی فعاللار عباس لیسانینی اوزونده زیارت ائلدی‌لار&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-08-10 |title=İran Azərbaycanında milli fəallar Abbas Lisani ilə görüşür |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/activists-in-iranian-azerbaijan-meet-with-abbas-lisani/6460822.html |access-date=2023-08-01 |website=web.archive.org |archive-date=2022-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220810170829/https://www.amerikaninsesi.org/a/activists-in-iranian-azerbaijan-meet-with-abbas-lisani/6460822.html |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;. عباس لیسانی 2022-جی ایلی فروردین ۲۰-ده تبریز ولی‌عصر بیمارخانه‌سینده دیسک جراحیسی ائدیلدی&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-08-10 |title=Siyasi məhbus Abbas Lisani Təbrizdə əməliyyat olunub |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/6522787.html |access-date=2023-08-01 |website=web.archive.org |archive-date=2022-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220810043212/https://www.amerikaninsesi.org/a/6522787.html |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;. ایکینجی جراحی بو ائمله ۲۰۲۲-جی ایلی خرداد ۳-ده گئرچکلشدیر‌دی‌لر&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-05-31 |title=Abbas Lİsani ikinci dəfə əməliyyat olunub |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/6590748.html |access-date=2023-08-01 |website=web.archive.org |archive-date=2022-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531123643/https://www.amerikaninsesi.org/a/6590748.html |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;. اما اردبیل پروکورورو، طبّی کار‌شناس‌لیک مرکزینین تالئبینه و رایینه باخمایارا‌ق، عباس لیسانینی مرخصی موددتی‌نی آرتیرمادی&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-08-26 |title=Tibbi məzuniyyəti uzadılmayan güneyli siyasi fəal Abbas Lisani həbsxanaya qayıtmalıdır |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/6718245.html |access-date=2023-08-01 |website=VOA |language=az |archive-date=2023-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230801064422/https://www.amerikaninsesi.org/a/6718245.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. عباس لیسانی 2022-جی ایلی شهریور ۵-ده اردبیل حبس‌خاناسینا گاییتاریلدی&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-08-30 |title=Abbas Lisani Ərdəbil həbsxanasına qayıdıb |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/6722597.html |access-date=2023-08-01 |website=VOA |language=az |archive-date=2023-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230801064829/https://www.amerikaninsesi.org/a/6722597.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2023-جی ایلی بهمن ۲-ده، ایرانین عدلیه سیستمی &quot;آمومی عفو فرمانی&quot; الانیندان سونرا، عباس لیسانی اردبیل حبس‌خاناسین‌دان آزاد اولدی و فوری یزد شهری‌نه سرگون ائدیلدی&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.amerikaninsesi.org/a/activist-abbas-lisani-has-returned-to-ardabil/6978720.html|title=Güneyli fəal Abbas Lisani Ərdəbilə qayıdıb|author=Hamid Məlikoğlu|website=Amerikaninsesi.org|access-date=2023-03-06|archive-date=2023-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230306170442/https://www.amerikaninsesi.org/a/activist-abbas-lisani-has-returned-to-ardabil/6978720.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-02-21 |title=آزادی عباس لسانی پس از ۵۰ ماه زندان و انتقال او به یزد برای اقامت اجباری |url=https://ir.voanews.com/a/abbas-lesani-iran-prisoner-ardebil-/6972379.html |access-date=2023-08-09 |website=web.archive.org |archive-date=2023-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230221173311/https://ir.voanews.com/a/abbas-lesani-iran-prisoner-ardebil-/6972379.html |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;. اما، عباس لیسانی سرگون حکمی‌نه تابه اولمایارا‌ق اردبیل شهری‌نه گاییتدی&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023 |title=Abbas Lisani ədalətsiz sürgün hökmünə etiraz edərək Ərdəbilə qayıtdı |url=https://www.aznews.tv/abbas-lisani-%C9%99dal%C9%99tsiz-surgun-hokmun%C9%99-etiraz-ed%C9%99r%C9%99k-%C9%99rd%C9%99bil%C9%99-qayitdi/ |archive-url=https://archive.today/20230728084720/https://www.aznews.tv/abbas-lisani-%C9%99dal%C9%99tsiz-surgun-hokmun%C9%99-etiraz-ed%C9%99r%C9%99k-%C9%99rd%C9%99bil%C9%99-qayitdi/ |archive-date=2023-07-28 |access-date=2023-07-28 |website=aznews.tv |accessdate=2025-07-22 |archivedate=2026-05-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260513192757/https://www.aznews.tv/abbas-lisani-%C9%99dal%C9%99tsiz-surgun-hokmun%C9%99-etiraz-ed%C9%99r%C9%99k-%C9%99rd%C9%99bil%C9%99-qayitdi/ }}&lt;/ref&gt;. اونون گاییتیشی اردبیل‌ده میللی فعاللار طرفیندن قارشیلاندی&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.amerikaninsesi.org/a/activists-visited-abbas-lisani-in-ardabil/6989939.html|title=Güneyli fəallar Ərdəbildə Abbas Lisanini ziyarət ediblər|author=Hamid Məlikoğlu|website=Amerikaninsesi.org|access-date=2023-03-06|archive-date=2023-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230306170443/https://www.amerikaninsesi.org/a/activists-visited-abbas-lisani-in-ardabil/6989939.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.amerikaninsesi.org/a/6977292.html|title=Abbas Lisani İranın Yəzd şəhərinə sürgün edilib|author=Hamid Məlikoğlu|website=Amerikaninsesi.org|access-date=2023-03-06|archive-date=2023-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230306170443/https://www.amerikaninsesi.org/a/6977292.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== خانواده سینه قارشی باسقی ==
2006-جی ایلی آبان ۹-دا عباس لیسانی تکرار حبس ائدیلدیگدن سونرا، حیات یولداشی روقیه لیسانی بو حادثه حقینده بیر‌نئچه خبر سایتینه مصاحبه وئردی. حیات یولداشینین حبس مسئله‌سی‌نی یای‌دیغی و بیر‌نئچه خارجی سایت‌لارا مصاحبه وئردیگی اوچون، روقیه لیسانی دای حبس اولماقلا تهدید ائدیلدی&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.amerikaninsesi.org/a/a-56-2006-11-04-voa1-88608672/702802.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210420212348/https://www.amerikaninsesi.org/a/a-56-2006-11-04-voa1-88608672/702802.html|archivedate=2021-04-20
|title = Abbas Lisaninin xanımını həbslə hədələyirlər|author=|date=2006-11-04|publisher=Amerikanın Səsi|accessdate=2023-03-13|language=az
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=فامیلی |first=شیرین |date=2008-04-15 |title=«تشدید فشار بر خانواده های زندانیان سیاسی» |language=fa |work=رادیو فردا |url=https://www.radiofarda.com/a/o2_families_under_pressure/442952.html |access-date=2023-08-09 |archive-date=2023-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810230243/https://www.radiofarda.com/a/o2_families_under_pressure/442952.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2007-جی ایلی اردیبهشت آیدا، عباس لیسانینین باسیسی اوغلو، مهدی محمدپور حبس ائدیلدی&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.amerikaninsesi.org/a/a-56-2007-05-12-voa2-88621652/705540.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221210091213/https://www.amerikaninsesi.org/a/a-56-2007-05-12-voa2-88621652/705540.html|archivedate=2022-12-10|title=Təbriz, Ərdəbil, Sulduz və Qumda yeni təzyiq dalğası|author=Xədicə İsmayıl|date=2007-05-12|publisher=Amerikanın Səsi|accessdate=2023-03-15|language=az }}&lt;/ref&gt;.

2008-جی ایلی شهریور ۲۰-ده، آخشام ساعت‌لارین‌دا، عباس لیسانینین ایسته‌کلی‌لری ساید محمدیانین ائوه‌نده تشکیل اولان افطار مرسمینه ایرانین خاص خیدمت اورگانلارینین ایشچیلری طرفیندن باسیندیلر&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;. اوندا، ۲۰‌دن چوخ میهمان، او جومله‌دن عباس لیسانینین آییله اوزولری، حیات یولداشی روقیه لیسانی و اوغول‌لار اوکتای و آتیلا لیسانی دای ساخلان‌دی‌لار. عباس لیسانینین آییله اوزولری بیر‌نئچه ساعت‌لیک سؤال-جواب‌دان سونرا آزاد اولدیلار&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/a-56-2008-09-11-voa9-88647072/710263.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210413071702/https://www.amerikaninsesi.org/a/a-56-2008-09-11-voa9-88647072/710263.html|archivedate=2021-04-13|title=İranda Azərbaycanlı fəallara qarşı kütləvi həbslərə başlanılıb|author=|date=2008-09-11|publisher=Amerikanın Səsi|accessdate=2023-03-15|language=az}}&lt;/ref&gt;.

2011-جی ایلی شهریور ۱۸-ده، عباس لیسانی حبس اولوندوق‌دان سونرا، شهریور ۲۲-ده، اونون باسیسی اوغلو مهدی محمدپور دای حبس ائدیلدی&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisaninin-bacs-olu-da-tutulub--129956103/724267.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210413130549/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisaninin-bacs-olu-da-tutulub--129956103/724267.html|archivedate=2021-04-13|title=Abbas Lisaninin bacısı oğlu da tutulub|author=Tapdıq Fərhadoğlu|date=2011-09-16|publisher=Amerikanın Səsi|accessdate=2023-03-15|language=az }}&lt;/ref&gt;. 

2016-جی ایلی بهمن آیدا، عباس لیسانینین حیات یولداشی روقیه الیزاده و ایکی اوغلو اردبیل محکم‌ه‌سی‌نین ایکینجی شوعبه‌سینه چاغیریلدیلر&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt;. گؤندریلن محکم‌ه سن‌ئدینین سوره‌تین‌ده، نیه چاغیریلدیقلاری حقینده بیلگی وئر‌یل‌میشدی. اما محبوسون حیات یولداشی، ۵ گون ایچینده محکم‌ه‌یه مراجعت ائتمه‌دیگی حالدا، نظارت آلتیندا آلینماقلا تهدید ائدیلدی&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = https://www.amerikaninsesi.org/a/ruqeyye-alizade/3192699.html
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20160421200034/https://www.amerikaninsesi.org/a/ruqeyye-alizade/3192699.html
 |archivedate = 2016-04-21
 |title       = Abbas Lisaninin həyat yoldaşı məhkəməyə çağrılıb
 |author      = 
 |date        = 2016-02-16
 |publisher   = Amerikanın Səsi
 |accessdate  = 2023-07-26
 |language    = az
}}&lt;/ref&gt;. 2016-جی ایلی بهمن ۴-ده، عباس لیسانینین حیات یولداشی و ایکی اوغلو اردبیل محکم‌ه‌سی‌نین ایکینجی شوعبه‌سین‌ده دینیل‌دی‌لار. اونلار ایسه، محکم‌ه طرفیندن وئریل‌ن سوال‌لارین یرسیز اولدوغو اوچون جواب وئر‌مک‌دن و محکم‌ه کا‌غیزلاری‌نی ایمزالاما‌قدان ایندفا ائتدیلر&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = https://www.amerikaninsesi.org/a/lisani-ailesi/3207273.html
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20160502202652/https://www.amerikaninsesi.org/a/lisani-ailesi/3207273.html
 |archivedate = 2016-05-02
 |title       = Lisani ailəsi Ərdəbil məhkəməsində dindirilib
 |author      = 
 |date        = 2016-02-25
 |publisher   = Amerikanın Səsi
 |accessdate  = 2023-07-26
 |language    = az
}}&lt;/ref&gt;.

2020-جی ایلی مهر ۱۷-ده، نام‌بللی شهخص‌لر طرفیندن عباس لیسانینین آییله‌سینه آیت اولان آوتوموبیل یاندیریل‌دی&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://iranwire.com/az/special-features-1/67796/|archiveurl =https://web.archive.org/web/20220820162442/https://iranwire.com/az/special-features-1/67796/|archivedate=2022-08-20|title=Ərdəbilin Ciral Parkındakı məhbusların vəziyyətindən 15 günlük xəbərsizlik Narahatlıqları artırıb|author = |date=2020-10-14|publisher=iranwire.com|accessdate=2023-03-16|language=az}}&lt;/ref&gt;.

2020-جی ایلی آبان آیدا، عباس لیسانینین اوغلو اوکتای لیسانی، آبان ۱۹-دا شوشانین آزاد اولماسی مناسیبتی ایله شیرینیات پایدلادیغی اوچون، اردبیل اجتماع آشپاس اوبیکت‌لری‌نه نظارت اداره‌سی طرفیندن &quot;جمعیت بیلجیسینی ناراحت ائتمکده&quot; ایتته‌ام اولون‌دی و اردبیل بازارین‌دا ایش‌نی داوام ائت‌مک‌دن من‌ئ اولون‌دی&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://iranwire.com/az/special-features-1/68009/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220820155143/https://iranwire.com/az/special-features-1/68009/|archivedate=2022-08-20|title=Qarabağ müharibəsi bitdikdən sonra ən az 13 nəfər qoyun qurban kəsdikləri üçün tutuldular|author= |date=2020|publisher=iranwire.com|accessdate=2023-03-16|language =az }}&lt;/ref&gt;.

== حبسه قارشی اعتراضلار ==
2007-جی ایلی دی آیدا، دونیا آذربایجان‌لی‌لاری‌نین حقوقونو دفاع کمیته‌سی (DAHMK)، عباس لیسانی‌نین آزاد اولما‌سی تالئبی ایله، بی‌ام‌تی‌نین انسان حقوقو اوزره عالی کومیساری‌ناه مراجعت ائلدی&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://apa.az/az/daxili-siyaset/-45079|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230316114415/https://apa.az/az/daxili-siyaset/-45079|archivedate=2023-03-16|title=Dünya Azərbaycanlılarının Haqları Müdafiə Komitəsi Abbas Lisaninin azadlığa buraxılması tələbi ilə BMT-yə müraciət edib|author=|date=2007-01-11|publisher=APA Group|accessdate=2023-03-16|language=az}}&lt;/ref&gt;.

عباس لیسانی 2007-جی ایلی بهمن ۱۲-ده، بین‌الملل عفو تشکیلاتی طرفیندن وجدان محبوسی اولارا‌ق الانیندی&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.amnesty.org/download/Documents/64000/mde130122007en.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200416105252/https://www.amnesty.org/download/Documents/64000/mde130122007en.pdf|archivedate=2020-04-16|title=Iran: Appeal Case: Abbas Lisani – Prisoner of Conscience|author= |date=2007-02-01|publisher=Amnesty International|accessdate=2023-03-13|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.azadliq.org/a/386157.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210228133407/https://www.azadliq.org/a/386157.html|archivedate=2021-02-28
|title=Abbas Lisani heç bir təşkilata mənsub olmadığını bildirib|date=2007-04-03|publisher=Azadlıq Radiosu|accessdate=2023-03-13|language=az
}}&lt;/ref&gt;.

2007-جی ایلی بهمن ۱۲-ده، آمریکا دولت دیرکتوری‌نین سؤزچوسو شان مک‌کورمک بیلدیریب کی، دولت دیرکتوری، ایراندا حبس اولموش آذربایجان‌لی عباس لیسانی‌نین وئزیئتیندن ناراحت‌دیر و حبس‌خانادا لیسانی‌یه فیزیکی فشارلار گؤستریلدیگی حقینده بیلگی‌لر وار&lt;ref&gt;{{cite web|url =https://www.azadliq.org/a/375461.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230316115257/https://www.azadliq.org/amp/375461.html|archivedate=2023-03-16|title =ABŞ Dövlət Departamenti Abbas Lisaninin vəziyyətindən narahatdır|author=|date=2007-02-01|publisher=Azadlıq Radiosu|accessdate=2023-03-16|language=az}}&lt;/ref&gt;. سونرا، دولت دیرکتوری‌نین بیانینده بیلدیریلیب کی، ایرانداکی رژیم مدرسه‌لرده آذربایجان دیلینی قداغان ائدیر، آذربایجان فعال‌لاری‌نی تقیب ائدیر و جناب لیسانی کیمی، اؤز مدنی و دیل حقوق‌لارینی دفاع ائدن شهخص‌لری عدالت‌سیز اولا‌را‌ق حبس ائتیر&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.amerikaninsesi.org/a/a-56-2007-02-01-voa1-88629952/707143.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220523081057/https://www.amerikaninsesi.org/a/a-56-2007-02-01-voa1-88629952/707143.html|archivedate=2022-05-23|title=Dövlət Departamenti Abbas Lisaninin aclıq aksiyası barədə bəyanat verib|author=|date=2007-02-01|publisher=Amerikanın Səsi|accessdate=2023-03-16|language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.rferl.org/a/1074433.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220813214642/https://www.rferl.org/a/1074433.html|archivedate=2022-08-13|title=Iranian Group Concerned Over Detained Azeri Activists|author=|date=2007-02-01|publisher=Amerikanın Səsi|accessdate=2023-03-16|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.refworld.org/docid/469f5bc18.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230316115743/https://www.refworld.org/docid/469f5bc18.html|archivedate=2023-03-16|title=Iranian group concerned over detained Azeri activists|author=|date=2007-02-01|publisher=refworld.org|accessdate=2023-03-16|language=en}}&lt;/ref&gt;. 2007-جی ایلی بهمن آیدا، سوئد پارلمانینین خارجی ایلگی‌لر کمیسیونه اوزو، خریستیان-دموکرات حزبینین دیپوتاتی هولگر گوستافسون، ایرانین رئیس‌جمهوری محمود احمدی‌نجاداه مراجعت ائدیب و عباس لیسانی‌نین آزاد اولما‌سینی ایسته‌ییب&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://today.az/view.php?id=35897|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230313124712/https://today.az/view.php?id=35897|archivedate=2023-03-13
|title = Swedish MP asks Iran's President to release Abbas Lisani|author= |date=2007-02-03|publisher=today.az|accessdate=2023-03-13|language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://apa.az/public/index.php/en/domestic-policy/-20383|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230313125103/https://apa.az/public/index.php/en/domestic-policy/-20383|archivedate=2023-03-13|title=Holger Gustafsson asks Mahmoud Ahmadinejat to release Abbas Lissani|author= |date=2007-02-03|publisher=apa.az|accessdate=2023-03-13|language=en}}&lt;/ref&gt;. بهمن آیدا، اروپا پارلمانینین اوزو، کارل اشلیتر، عباس لیسانی‌نین آزاد اولما‌سی اوچون آیت‌الله سید علی خامنه‌ای‌یه مراجعت ائدیب. او مراجعتینده، لیسانی‌نین ساخلانما شرایطی، سحه‌تی و آییله‌سینین ده فشار‌لارا مئاروز قال‌ماسی حقینده مسئله‌لره دیقت چکیب&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://apa.az/public/index.php/en/domestic-policy/-20862|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230313125500/https://apa.az/public/index.php/en/domestic-policy/-20862|archivedate=2023-03-13|title=Parliamentarian of European Parliament appeals for Abbas Lisani's release|author= |date=2007-02-12|publisher=apa.az
|accessdate = 2023-03-13|language=en
}}&lt;/ref&gt;. 2007-جی ایلی اسفند ۱۵-ده، آمریکا بیرلشمی‌شیلات دولت‌لرینین دولت دیرکتوری، انسان حقوقو حقینده 2006-جی ایلین وضعیتی‌نه دییر گزارش تائید ائلدی. بو گزارشدا، ایراندا آذربایجان‌لی‌لارین آنادیل حقوقو، سیاسی حبس‌لار و تقیب‌لر و عباس لیسانی‌نین حبس مسئله‌سی حقینده ده بیلدیریلدی&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2006/78852.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210327072615/https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2006/78852.htm|archivedate=2021-03-27|title=2006 Country Reports on Human Rights Practices|date=2007-03-06|publisher=ABŞ Dövlət Departamenti|accessdate=2023-03-15|language=en}}&lt;/ref&gt;.
[[File:Abbas Lisani graffiti.jpg|238x238px|thumb|right|Abbas Lisanini dəstəkləmək üçün Təbrizdə çəkilmiş divar rəsmi]]
2008-جی ایلی اسفند آیدا، لندن شهرینده بی‌بی‌سی بی‌ناسی‌نین قاباغیندا، گونئی آذربایجان‌لی‌لار اسوسیا‌سیاسی طرفیندن میتینگ گئچیریلدی. میتینگین ایشتراکچی‌لار عباس لیسانی‌نین آزاد اولما‌سینی تالئب ائتدیلر. اونلار &quot;۳۰ میللیون آذربایجان تورکلری ایران رژیمینین رپرس‌یارینا مئاروز قالیب!&quot;, &quot;آذربایجان تورکجه‌سی گونئی آذربایجان‌دا رسمی دیل اولمالیدیر!&quot;, &quot;وجدان محبوسلارینا قارشی ایشکنجه‌لری دایاندیرین!&quot; سؤزلری یازیل‌میـش پلاکات‌لار توتدولار. ۲ ساعت داوام ائدن اکسیا‌دا ایشتراکچی‌لار یولدان اوت‌نلره عباس لیسانی‌نین حبس مسئله‌سی و گونئی آذربایجان‌لی‌لارین ایرانداکی وئزیئتی حقینده انگلیسجه ورداق‌لار پاید‌لادی‌لار&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://az.trend.az/azerbaijan/politics/1161930.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210415081405/https://az.trend.az/azerbaijan/politics/1161930.html|archivedate=2021-04-15|title=Cənubi azərbaycanlılar Londonda dinc aksiya keçirib|author=|date=2008-03-24|publisher=trend.az|accessdate=2023-07-12|language=az|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2015-جی ایلی شهریور ۷-ده، اردبیل‌ده تختی استادیونوندا، اردبیلین &quot;شهرداری&quot; تیمی ایله اصفهانین &quot;گیتی پسند&quot; کلوبو آراسیندا فوتبال اویونو اولدو. اویونا گلن اردبیل‌لی هوادارلار &quot;اولکمیض آباد اولسون – لیسانی آزاد اولسون!&quot; شعارینی سویدیریب، عباس لیسانی‌نین آزاد اولما‌سینی تالئب ائتدیلر&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.amerikaninsesi.org/a/erdebillilerin-traktoru-sehrdari/2938562.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210511164105/https://www.amerikaninsesi.org/a/erdebillilerin-traktoru-sehrdari/2938562.html|archivedate =2021-05-11|title=Ərdəbillilərin Traktoru – Şəhrdari|author=Babək Çələbiyanlı|date=2015-08-31|publisher=Amerikanın Səsi|accessdate=2023-03-16|language =az }}&lt;/ref&gt;. 2015-جی ایلی شهریور ۱۹-دا، مصطفی پروین، صالح پچقانلی، توحید امیر امینی&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-11-14 |title=Güneyli fəal Tövhid Əmir Əmininin həbs cəzası 5 ilə endirilib |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/g%25C3%25BCneyli-f%25C9%2599al-t%25C3%25B6vhid-%25C9%2599mir-%25C9%2599mininin-h%25C9%2599bs-c%25C9%2599zas%25C4%25B1-5-il%25C9%2599-endirilib/5659733.html |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2020-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201114064925/https://www.amerikaninsesi.org/a/g%25C3%25BCneyli-f%25C9%2599al-t%25C3%25B6vhid-%25C9%2599mir-%25C9%2599mininin-h%25C9%2599bs-c%25C9%2599zas%25C4%25B1-5-il%25C9%2599-endirilib/5659733.html |url-status=unfit |accessdate=2025-07-22 |archivedate=2020-11-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201114064925/https://www.amerikaninsesi.org/a/g%25C3%25BCneyli-f%25C9%2599al-t%25C3%25B6vhid-%25C9%2599mir-%25C9%2599mininin-h%25C9%2599bs-c%25C9%2599zas%25C4%25B1-5-il%25C9%2599-endirilib/5659733.html }}&lt;/ref&gt;، مرتضی پروین و میثم جیلانی، اردبیل تختی استادیونوندا فوتبال اویونو زمانی ایران امنیت قوتلری طرفیندن حبس ائدیلدی‌لار. سبب اونلارین استادیوندا، اویون زامانی عباس لیسانی و دیگه سیاسی محبوس‌لارا دستخ بیلدیرن پلاکات‌لار گؤتور‌مک و میللی شعارلار سویمک‌لری اولدو&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = https://www.amerikaninsesi.org/a/erdebil-zindan-ve-shallaq/3268033.html
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20210613145728/https://www.amerikaninsesi.org/a/erdebil-zindan-ve-shallaq/3268033.html
 |archivedate = 2021-06-13
 |title       = Şallaq və həbs cəzası almış 5 fəal Ərdəbil zindanına göndərildi
 |author      = 
 |date        = 2016-04-04
 |publisher   = Amerikanın Səsi
 |accessdate  = 2023-07-26
 |language    = az
}}&lt;/ref&gt;. اونلارین هر بیری ۳ آی حبس و ۳۰ شلاق جئزاسینا محکوم اولدی‌لار&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.amerikaninsesi.org/a/erdebil-hebs-shallaq/3106691.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160625142956/https://www.amerikaninsesi.org/a/erdebil-hebs-shallaq/3106691.html|archivedate=2016-06-25|title=Ərdəbildə 5 milli fəala həbs və şallaq cəzası verilib|date=2015-12-17|publisher=Amerikanın Səsi|accessdate=2023-06-14|language=az}}&lt;/ref&gt;. محکم‌ه‌نین قارا‌رینا گؤره، ۳۰ شلاق ضربه‌سی، ۳ آی‌لیک حبس موددتی‌نین بیتدیگی گونده اولمالی ایدی. اما، حکم فعال‌لارین زندان‌دا اولدیغی اولین گونلرده اجرا اولوندو&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = https://www.amerikaninsesi.org/a/erdebil-shallaq-hokmu/3278284.html
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20200921005612/https://www.amerikaninsesi.org/a/erdebil-shallaq-hokmu/3278284.html
 |archivedate = 2020-09-21
 |title       = İranda 5 türk fəala 30 şallaq vurulub
 |author      = 
 |date        = 2016-04-10
 |publisher   = Amerikanın Səsi
 |accessdate  = 2023-07-26
 |language    = az
}}&lt;/ref&gt;.

2019-جی ایلی، عباس لیسانی‌نی دستخ‌لایان بیر گروپ آدامین طرفیندن، اونون شعر‌لرینی، مقاله‌لرینی، محکم‌ده‌کی چیخیش‌لارینی و مصاحبه‌لرینی ایچینه آل‌مش &quot;اوْزوْرلوک هارایی&quot; آدلی کتاب نشر اولوندو&lt;ref&gt;{{Cite web |title=عباس لسانی - فعالیت برای حقوق اتنیکی |url=https://ipa.united4iran.org/fa/prisoner/2082/ |access-date=2023-08-09 |website=ipa.united4iran.org |archive-date=2023-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230811003538/https://ipa.united4iran.org/fa/prisoner/2082/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://iranwire.com/az/special-features-1/68153/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220820160647/https://iranwire.com/az/special-features-1/68153/|archivedate=2022-08-20|title=Ərdəbil Mərkəzi Həbsxanasında Abbas Lisaniyə qarşı təzyiqlər artıb|author=|date=2020-11-13|publisher=iranwire.com|accessdate=2023-07-25|language=az|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-03-07 |title=حمایت فعالان مدنی آذربایجانی از نافرمانی مدنی عباس لسانی |url=https://iranwire.com/fa/news-1/114410-%D8%AD%D9%85%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D9%81%D8%B9%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%AF%D9%86%DB%8C-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D9%86%D8%A7%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%85%D8%AF%D9%86%DB%8C-%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3-%D9%84%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C/ |access-date=2023-08-09 |website=web.archive.org |archive-date=2023-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307060752/https://iranwire.com/fa/news-1/114410-%D8%AD%D9%85%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D9%81%D8%B9%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%AF%D9%86%DB%8C-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D9%86%D8%A7%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%85%D8%AF%D9%86%DB%8C-%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3-%D9%84%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C/ |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;.

2019-جو ایلی، عباس لیسانی حبسینه قارشی اعتصابا باشلادی. بو مسئله‌یه دستخ اولماق اوچون میللی فعاللار &quot;عباس لیسانی‌یه دستخ&quot; کمپانیا‌سینا باشلادی‌لار&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-08-10 |title=&quot;Bütün gücümüzlə Abbas Lisaniyə dəstək aksiyasını davam etdirməliyik&quot; |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/b%25C3%25BCt%25C3%25BCn-g%25C3%25BCc%25C3%25BCm%25C3%25BCzl%25C9%2599-abbas-lisaniy%25C9%2599-d%25C9%2599st%25C9%2599k-aksiyas%25C4%25B1n%25C4%25B1-davam-etdirm%25C9%2599liyik-/4778937.html |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2020-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200810085852/https://www.amerikaninsesi.org/a/b%25C3%25BCt%25C3%25BCn-g%25C3%25BCc%25C3%25BCm%25C3%25BCzl%25C9%2599-abbas-lisaniy%25C9%2599-d%25C9%2599st%25C9%2599k-aksiyas%25C4%25B1n%25C4%25B1-davam-etdirm%25C9%2599liyik-/4778937.html |url-status=unfit |accessdate=2025-07-22 |archivedate=2020-08-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200810085852/https://www.amerikaninsesi.org/a/b%25C3%25BCt%25C3%25BCn-g%25C3%25BCc%25C3%25BCm%25C3%25BCzl%25C9%2599-abbas-lisaniy%25C9%2599-d%25C9%2599st%25C9%2599k-aksiyas%25C4%25B1n%25C4%25B1-davam-etdirm%25C9%2599liyik-/4778937.html }}&lt;/ref&gt;. 2019-جو ایلی بهمن ۱۵-ده، آذربایجان دموکراسی و رفاه (ADR) حرکاتینین رئیس‌سی قوباد ایبادی‌اوغلو، عباس لیسانی‌نین آزاد اولما‌سینی تالئب ائتدی و هرکس‌نی اونا دستخ ائتمه‌یه چاغیردی&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-08-12 |title=Qubad İbadoğlu: “Abbas Lisaninin azadlığı naminə haqq səsinizi ucaldın” |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/qubad-i%CC%87badi%C4%9Flu-abbas-lisaninin-azadl%C4%B1%C4%9F%C4%B1-namin%C9%99-haqq-s%C9%99sinizi-ucald%C4%B1n-/4771328.html |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2020-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200812132930/https://www.amerikaninsesi.org/a/qubad-i%CC%87badi%C4%9Flu-abbas-lisaninin-azadl%C4%B1%C4%9F%C4%B1-namin%C9%99-haqq-s%C9%99sinizi-ucald%C4%B1n-/4771328.html |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;. بهمن ۱۶-دا، مسوات حزب عباس لیسانی‌نین و ایران حبس‌خانالارین‌دا ساخلانان بوتون میللی فعاللارین شرط‌سیز آزاد اولما‌سینی تالئب ائدن بیانیات یاییملادی. حزبین بیانیاتی ایله یانا‌شی، رئیس‌سی عارف حاجی‌لی، ایراندا میللی فعاللارا قارشی اولان تقیب‌لری محکوم ائدیب و عباس لیسانی‌یه آزادلیق تالئب ائتدی&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |date=2020-08-12 |title=Müsavat Partiyası: “Abbas Lisaninin qeyd-şərtsiz azadlığa buraxılmasını tələb edirik” |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/m%25C3%25BCsavat-partiyas%25C4%25B1-abbas-lisaninin-qeyd-%25C5%259F%25C9%2599rtsiz-azadl%25C4%25B1%25C4%259Fa-burax%25C4%25B1lmas%25C4%25B1n%25C4%25B1-t%25C9%2599l%25C9%2599b-edirik-/4773803.html |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2020-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200812114218/https://www.amerikaninsesi.org/a/m%25C3%25BCsavat-partiyas%25C4%25B1-abbas-lisaninin-qeyd-%25C5%259F%25C9%2599rtsiz-azadl%25C4%25B1%25C4%259Fa-burax%25C4%25B1lmas%25C4%25B1n%25C4%25B1-t%25C9%2599l%25C9%2599b-edirik-/4773803.html |url-status=unfit |accessdate=2025-07-22 |archivedate=2020-08-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200812114218/https://www.amerikaninsesi.org/a/m%25C3%25BCsavat-partiyas%25C4%25B1-abbas-lisaninin-qeyd-%25C5%259F%25C9%2599rtsiz-azadl%25C4%25B1%25C4%259Fa-burax%25C4%25B1lmas%25C4%25B1n%25C4%25B1-t%25C9%2599l%25C9%2599b-edirik-/4773803.html }}&lt;/ref&gt; بهمن ۱۸-ده، دونیا آذربایجان‌لی‌لاری کونگرسینین هئم‌رئیس‌سی صابر رستم‌خانلی، عباس لیسانی و باشقا حاق‌سیز یئره حبس اولان‌لارین درحال آزاد اولما‌سینی و ایراندا آذربایجان تورکلری‌نین میللی، سیاسی و اقتصادی تالئبلرین اجر اولما‌سینی تالئب ائتدی&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-08-10 |title=Sabir Rüstəmxanlı: &quot;Abbas Lisaniyə Azadlıq!&quot; |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/sabir-r%C3%BCst%C9%99mxanl%C4%B1-abbas-lisaniy%C9%99-azadl%C4%B1q-/4776485.html |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2020-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200810162429/https://www.amerikaninsesi.org/a/sabir-r%C3%BCst%C9%99mxanl%C4%B1-abbas-lisaniy%C9%99-azadl%C4%B1q-/4776485.html |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;. بهمن ۲۱-ده، عباس لیسانی‌یه دستخ کمپانیا‌سینا دستخ ائدن حقوق مدافع‌لری مرتضی پروین، مهدی دوستدار و رهیم نوروزی‌نین ائو‌لرین‌ده، علی واثقی و مظاهر معالی‌نین ایش یرینده امنیت قوتلری طرفیندن تجسس گئتیر‌دی‌لر&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-08-04 |title=Ərdəbildə türk fəalların evləri və iş yerlərində axtarış aparılıb |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/%25C9%2599rd%25C9%2599bild%25C9%2599-t%25C3%25BCrk-f%25C9%2599allar%25C4%25B1n-evl%25C9%2599ri-v%25C9%2599-i%25C5%259F-yerl%25C9%2599ri-t%25C9%2599fti%25C5%259F-edilir/4781284.html |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2020-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804234219/https://www.amerikaninsesi.org/a/%25C9%2599rd%25C9%2599bild%25C9%2599-t%25C3%25BCrk-f%25C9%2599allar%25C4%25B1n-evl%25C9%2599ri-v%25C9%2599-i%25C5%259F-yerl%25C9%2599ri-t%25C9%2599fti%25C5%259F-edilir/4781284.html |url-status=unfit |accessdate=2025-07-22 |archivedate=2020-08-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200804234219/https://www.amerikaninsesi.org/a/%25C9%2599rd%25C9%2599bild%25C9%2599-t%25C3%25BCrk-f%25C9%2599allar%25C4%25B1n-evl%25C9%2599ri-v%25C9%2599-i%25C5%259F-yerl%25C9%2599ri-t%25C9%2599fti%25C5%259F-edilir/4781284.html }}&lt;/ref&gt;.

2019-جو ایلی تیر ۱۹-دا، میللی‌یت‌چی جوانلار تشکیلاتی، ایرانین باکیداکی سفیر‌لیگی قاباغیندا، عباس لیسانی و باشقا فعال‌لارین حقوقلارینی دفاع ائتمک مقصدی ایله اکسیا گئچیریلدی. اکسیا‌نین ایشتراکچی‌لاری &quot;سوی‌داش‌لاریمیزا آزادلیق!&quot;، &quot;گونئی آذربایجان ایران دئییل!&quot;، &quot;آذربایجان بیر اولسون، پایتاختی تبریز اولسون!&quot; و باشقا شعار‌لار سؤییدیلر و سفیر‌لیگ قاباغیندا اکسیا‌نین قئتنامه‌سینی اوخودولار&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.amerikaninsesi.org/a/g%C9%99ncl%C9%99r-i%CC%87ran%C4%B1n-bak%C4%B1dak%C4%B1-s%C9%99firliyi-qar%C5%9F%C4%B1s%C4%B1nda-aksiya-ke%C3%A7irib-/4994857.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211016000601/https://www.amerikaninsesi.org/a/g%C9%99ncl%C9%99r-i%CC%87ran%C4%B1n-bak%C4%B1dak%C4%B1-s%C9%99firliyi-qar%C5%9F%C4%B1s%C4%B1nda-aksiya-ke%C3%A7irib-/4994857.html|archivedate=2021-10-16|title=Gənclər İranın Bakıdakı Səfirliyi qarşısında aksiya keçirib|author=Tapdıq Fərhadoğlu|date=2019-07-10|publisher=Amerikanın Səsi|accessdate=2023-03-14|language=az}}&lt;/ref&gt;.

2019-جو ایلی تیر ۲۶-دا، مسوات حزبین فعال‌لاری ایران سفیر‌لیگی قاباغیندا پیکت ائت‌مگه چالیشدی‌لار. اکسیا‌نین قئتنامه‌سین‌ده ایران حکومتی‌ندن ارمنستان ایله حر‌بی ایش‌بیرلیگی داییق‌ماسی، بیرگه سیلاح تولیدی حقینده موافقه‌نی لغو ائت‌مسی، عباس لیسانی و باشقا فعال‌لارین آزاد اولما‌سی و ائتنیک دیسکریمی‌ناسیون‌ا سون وئر‌مه‌سی تالئب اولوندی&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fərhadoğlu |first=Tapdıq |date=2019-07-17 |title=Müsavat Partiyasının fəalları İran səfirliyi qarşısında piket keçirməyə cəhd edib |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/m%C3%BCsavat-partiyas%C4%B1n%C4%B1n-f%C9%99allar%C4%B1-i%CC%87ran-s%C9%99firliyi-qar%C5%9F%C4%B1s%C4%B1nda-piket-ke%C3%A7irm%C9%99y%C9%99-c%C9%99hd-edib-/5003783.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201130213352/https://www.amerikaninsesi.org/a/m%C3%BCsavat-partiyas%C4%B1n%C4%B1n-f%C9%99allar%C4%B1-i%CC%87ran-s%C9%99firliyi-qar%C5%9F%C4%B1s%C4%B1nda-piket-ke%C3%A7irm%C9%99y%C9%99-c%C9%99hd-edib-/5003783.html |archive-date=2020-11-30 |access-date=2023-07-27 |website=[[Amerikanın səsi]] |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.[[File:Şəhrdari komandasının azarkeşləri.png|250px|thumb|left|Şəhrdari komandasının azarkeşləri üzərində &quot;Abbas Lisani və Azərbaycan məhbusları azad olsun&quot; yazılmış pankart tutublar. 2015-ci il]]2020-جی ایلی اسفند آیدا، آراسیندا ژورنالیست‌لرین، شاعر‌لرین، تحقیقت‌چیلرین، یازیچی‌لارین و وئتنداش فعال‌لارین اولدوغو 161 میللی-فرهنگی فعال، ایران محکم‌ه سیستمینین ره‌بره‌سی ابراهیم رئیسی‌یه مکتوب یازاراق، کروناویروس تهدیدینه گؤره، سیاسی محبوس‌لارین آزاد اولما‌سینی تالئب ائتدی‌لار. اونلار بو مراجعت‌ده حبس‌ده اولان ۲۸ آذربایجان‌لی سیاسی محبوسون، او جومله‌دن عباس لیسانی‌نین آدینی قید ائتدی‌لار&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-08-09 |title=Milli fəallardan İran məhkəmə sisteminə müraciət: Azərbaycanlı siyasi məhbusları buraxın |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/milli-f%25C9%2599allardan-i%25CC%2587ran-m%25C9%2599hk%25C9%2599m%25C9%2599-sistemin%25C9%2599-m%25C3%25BCraci%25C9%2599t-az%25C9%2599rbaycanl%25C4%25B1-siyasi-m%25C9%2599hbuslar%25C4%25B1-burax%25C4%25B1n/5324460.html |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2020-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809033339/https://www.amerikaninsesi.org/a/milli-f%25C9%2599allardan-i%25CC%2587ran-m%25C9%2599hk%25C9%2599m%25C9%2599-sistemin%25C9%2599-m%25C3%25BCraci%25C9%2599t-az%25C9%2599rbaycanl%25C4%25B1-siyasi-m%25C9%2599hbuslar%25C4%25B1-burax%25C4%25B1n/5324460.html |url-status=unfit |accessdate=2025-07-22 |archivedate=2020-08-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200809033339/https://www.amerikaninsesi.org/a/milli-f%25C9%2599allardan-i%25CC%2587ran-m%25C9%2599hk%25C9%2599m%25C9%2599-sistemin%25C9%2599-m%25C3%25BCraci%25C9%2599t-az%25C9%2599rbaycanl%25C4%25B1-siyasi-m%25C9%2599hbuslar%25C4%25B1-burax%25C4%25B1n/5324460.html }}&lt;/ref&gt;.

2020-جی ایلی تیر آیدا، مرکزی آمریکا‌دا یئرلشن &quot;United For Iran&quot; آدلی انسان حقوقو دفاع گروپو، عباس لیسانی‌نین آزاد اولما‌سی اوچون ایمزا توپلاما کمپانیا‌سینا باشلادی&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-08-07 |title=Abbas Lisaninin həbsinin qüvvədə saxlanılması qınanılır |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/iran-abbasi/5513199.html |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2020-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807101014/https://www.amerikaninsesi.org/a/iran-abbasi/5513199.html |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;.

2020-جی ایلی آذر آیدا، اردبیل شهری‌نده، سیاسی محبوس‌لارین آزاد اولما‌سی اوچون شهرین دیوار‌لارین‌دا شعار‌لار یازیلدی. اونلار دیوار‌لارا &quot;هله ده خبر‌سیزیک&quot;، &quot;سیاسی محبوس‌لار بیزی نجات وئردیلر، چوخ موددت‌دیر قفصده‌دیر‌لر، اونلارینونو‌ت‌مایاق&quot;، &quot;محبوس‌لارین مرخصی‌یه گؤندریلسین&quot;، &quot;عباس لیسانی‌نین هله ده گؤروشلرینه و تلفون ایلگی‌لرینه قادا‌غو قویولوب&quot;، &quot;سیاسی محبوس‌لاریمیزین سلامت‌لیغی بیزیم قیرمیزی خطیمیز‌دیر&quot; کیمی شعار‌لار یازدی‌لار&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-12-13 |title=İran Azərbaycanında siyasi məhbusların sərbəst buraxılması üçün qraffiti etirazı davam edir |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/i%25CC%2587ran-az%25C9%2599rbaycan%25C4%25B1nda-siyasi-m%25C9%2599hbuslar%25C4%25B1n-s%25C9%2599rb%25C9%2599st-burax%25C4%25B1lmas%25C4%25B1-%25C3%25BC%25C3%25A7%25C3%25BCn-qraffiti-etiraz%25C4%25B1-davam-edir/5697766.html |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2020-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201213193010/https://www.amerikaninsesi.org/a/i%25CC%2587ran-az%25C9%2599rbaycan%25C4%25B1nda-siyasi-m%25C9%2599hbuslar%25C4%25B1n-s%25C9%2599rb%25C9%2599st-burax%25C4%25B1lmas%25C4%25B1-%25C3%25BC%25C3%25A7%25C3%25BCn-qraffiti-etiraz%25C4%25B1-davam-edir/5697766.html |url-status=unfit |accessdate=2025-07-22 |archivedate=2020-12-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201213193010/https://www.amerikaninsesi.org/a/i%25CC%2587ran-az%25C9%2599rbaycan%25C4%25B1nda-siyasi-m%25C9%2599hbuslar%25C4%25B1n-s%25C9%2599rb%25C9%2599st-burax%25C4%25B1lmas%25C4%25B1-%25C3%25BC%25C3%25A7%25C3%25BCn-qraffiti-etiraz%25C4%25B1-davam-edir/5697766.html }}&lt;/ref&gt;.

2021-جی ایلی اردیبهشت آیدا، اردبیل کوچه‌لرین‌دا، سیاسی محبوس‌لارا آزادلیق طلب ائتمه‌یه دیوار یازی‌لاری یازیلدی. بو دؤورده ایراندا انتخاب‌لار یاخینلاشیب ایدی و میللی فعال‌لار دیوار‌لارا &quot;بیز سیاسی محبوس‌لارین آزادلیق حققینه سس وئریریک&quot;، &quot;عباس لیسانی‌یه سس وئریریک&quot; و &quot;آذربایجان خلقینین سچیلمیش نماینده‌سی حبس‌ده‌دیر&quot; کیمی شعار‌لار یازدی‌لار&lt;ref name=&quot;:16&quot; /&gt;.

2021-جی ایلی مرداد آییندا، بی‌ام‌تی‌نین ایراندا انسان حقوقو اوزره خاص راپورتوری جاوید رحمان ایراندا باش وئردیگی حقوق بوزغون‌لاری حاققیندا نوبتی گزارشینی بی‌ام‌تی‌نین باش مجلسینه تقدیم ائتدی. او تقدیم ائتدیگی ۲۵ صحیفه‌لیک گزارش‌ده ایران آذربایجانین‌دا فعالیت ائدن عباس لیسانی و علی‌رضا فرشی کیمی تورک وطنداش جمعیت فعال‌لارینین آزلیق‌لارین حقوقو دفاع ائتدیکلری اوچون هدف اولدوقلارینی بیلدیریب، عباس لیسانی‌نین 2021-جی ایلی تیر آیدا باشقا ۷ میللی فعال‌لا بیرگه کئچیر‌دیگی اعتصاب حرکاتی حاققیندا دا بیلگی وئردی&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Rehman |first=Javaid |url=https://documents-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/G21/001/53/PDF/G2100153.pdf?OpenElement |title=A/HRC/46/50: Situation of Human Rights in the Islamic Republic of Iran- Report of the Special Rapporteur on the situation of human rights in the Islamic Republic of Iran |publisher=United Nations |year=2021 |pages=9 |language=en |access-date=2023-07-28|url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author= |date=23.08.2021 |title=BMT-nin xüsusi məruzəçisi yeni hesabatında Abbas Lisani və Əlirza Fərşinin vəziyyətinə diqqət çəkib |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/bmt-nin-x%C3%BCsusi-m%C9%99ruz%C9%99%C3%A7isi-yeni-hesabat%C4%B1nda-abbas-lisani-v%C9%99-%C9%99lirza-f%C9%99r%C5%9Finin-durumuna-diqq%C9%99t-%C3%A7%C9%99kib/6012379.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210824112604/https://www.amerikaninsesi.org/a/bmt-nin-x%C3%BCsusi-m%C9%99ruz%C9%99%C3%A7isi-yeni-hesabat%C4%B1nda-abbas-lisani-v%C9%99-%C9%99lirza-f%C9%99r%C5%9Finin-durumuna-diqq%C9%99t-%C3%A7%C9%99kib/6012379.html |archivedate=24.08.2021 |accessdate=05.01.2022 |publisher=Amerikanın səsi|language=az}}.&lt;/ref&gt;.

== قایناقلار ==
{{قایناق}}


=== اتک‌یازی ===
{{اتک‌یازی}}
=== Kitabları ===
* [https://www.docdroid.net/1PP3wE1/son007-pdf#page=35 Azadlığı bağırmaq kitabı] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250320053427/https://www.docdroid.net/1PP3wE1/son007-pdf#page=35 |date=2025-03-20 }}

=== Çıxışları ===
* [https://www.youtube.com/watch?v=NJBgfk8hFCw Abbas Lisaninin 2005-ci ildə Tehranda Səttarxan mərasimindəki çıxışı]
* https://www.youtube.com/watch?v=nm9h78xixaw Abbas Lisani 2006-cı il / ANS TV]]
* [https://www.youtube.com/watch?v=DIPz5lDppig Milli mədəni fəalların Abbas Lisani ilə görüşü]
* [https://www.youtube.com/watch?v=boueH63Cl88 Milli mədəni fəalların Abbas Lisani ilə görüşü]
* [https://www.youtube.com/watch?v=Vd4ZWULz9DM Milli mədəni fəalların Abbas Lisani ilə görüşü]
* [https://www.youtube.com/watch?v=3aASrSW6LAE Abbas Lisaninin milli mədəni fəal Çingiz Bəxtavərin dəfn mərasimindəki çıxışı 2009-cu il]
* [https://www.youtube.com/watch?v=g8rKNdOv2eA Abbas Lisaninin Adil İrşadifərin dəfnindəki çıxışı. 2009-cu il.]
* [https://www.amerikaninsesi.org/a/2351020.html Abbas Lisani Ana Dili Günündə baş vermiş həbs dalğası və Həsən Ruhaninin milli azlıqlar siyasəti haqda danışır / Amerikanın Səsi]
* [https://www.amerikaninsesi.org/a/2979503.html#player-start-time=150.257898 Ruqəyyə Əlizadə həbsdəki həyat yoldaşının durumu haqda danışır 2015-ci il]
* [https://www.youtube.com/watch?v=sOYBAnvKi9o Abbas Lisaninin Həsən Dəmirçinin dəfnindəki çıxışı. Təbriz, 2018-ci il.]
* [https://www.youtube.com/watch?v=zreSZoSpWo4 Fərzad Səmədli: Abbas Lisaninin türkcə danışması İran məhkəmə sistemində böyük bir hadisədir / Amerikanın Səsi]
* [https://www.youtube.com/watch?v=q9SH7VZ4Mco Daha bir siyasi fəala 8 il həbs verildi / Azadlıq Radiosu]
* [https://www.youtube.com/watch?v=KwOeLGdxJyQ Abbas Lisaninin Urmu gölü fəlakəti ilə bağlı çağırışı, 2022-ci il.]
* [https://www.youtube.com/watch?v=O3zzeLpCpj8 Abbas Lisaninin onun görüşünə gələn fəalların qarşısında çıxışı. 2023-cü il.]
* [https://www.youtube.com/watch?v=BV0mD3kbRUE Həbsdən çıxdıqdan sonra Abbas Lisaninin qarşılanması. Ərdəbil, 2023-cü il fevral.]

[[بؤلمه:ایراندا سیاست]]</text>
      <sha1>rpu2n0r2vv5as2fgcetnqb8500jjhsp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1593996</id>
      <parentid>1593995</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T18:30:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>E THP</username>
        <id>279</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1593996</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="189436" sha1="69e7a800wkh8y0y5vkk54swb31yolhp" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name          = عباس لسانی
| image         = Abbas Lisani Həsən Dəmirçinin dəfnində.jpg
| alt           =
| caption       =
| birth_name    = عباس اسد اوغلو لسانی
| birth_date    = {{دوغوم تاریخی و یاش|1967|2|18}}
| birth_place   = [[اردبیل]]
| death_date    =
| death_place   =
| other_names   =
| occupation    = [[یازیچی]]، [[شاعیر]]، میللی-مدنی چالیشان
| years_active  = ۱۹۹۷-دن
| known_for     = آذربایجان میللی-مدنی حرکاتی‌نین باشچی‌سی
| notable_works =
}}

'''عباس لسانی''' ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسجه]]: Abbas Lisani) — [[آذربایجان]]لی میللی-مدنی چالیشان، [[ویجدان محبوسو]]، [[شاعیر]] و [[یازیچی]].

او ۱۳۴۶–جی هیجری گۆنشلی ایلده [[اردبیل]] شهرینده آنادان اولوب. میللی-مدنی چالیشمالارینا گؤره ۱۳۷۶-دن نئچه دفعه حبس اولونوب. تکجه ۱۳۸۵-جی ایلده ۶ آی ایچینده ۴ دفعه محکمه‌یه چکیلیب، ۳۰ آی حبس، ۵۰ ضربه شالاق و ۳ ایل سورگونلویه محکوم اولوب. بونا گؤره ده ۱۳۸۴-جی ایلده [[بابک قالاسی قورولتایی]]ندا، [[مشروطه انقلابینین ایل‌دؤنومو]]نده، [[تبریز]]ده [[باقرخان]]ین مزاری اوستونده کئچیریلن تؤرن‌لرده و ۱۳۸۵-جی ایلین خرداد آییندا [[میللی قیام گونو]]نده ایشتیراک ائتمه‌سی اولوب.

عباس لسانی سون ایللرده اؤز چالیشمالارینا گؤره نئچه دفعه [[ایران]] رژیمی طرفیندن ساخلانیلیب و حبس اولونوب. ۱۳۸۵–جی هیجری گۆنشلی ایلده [[دۆنیا اینسان حقوقلاری تشکیلاتی]] و [[اوروپا پارلمانی]] عباس لسانی نین شرط‌سیز آزادلیغینی ایران رژیمیندن ایسته‌دیلر.&lt;ref&gt;{{وب قایناقلاماسی | باغلانتی= https://ir.voanews.com/persiannews/31-2008-04-17-voa20-61555942| باشلیق=همسر عباس لسانی: اگر رژیم عباس را تا آخر عمر هم در زندان نگاهدارد نخواهد توانست اراده ما را درهم بشکند | یاییملاییجی= صدای آمریکا | تاریخ=}}&lt;/ref&gt;

۲۰۰۷-جی ایلدن [[بئینلخالق آمنیستیا تشکیلاتی]] طرفیندن [[ویجدان محبوسو]] اعلان ائدیلیب. ۲۰۲۳-جو ایل فوریه آییندا [[اردبیل حبسخاناسی]]ندان آزاد ائدیله‌رک [[یزد]] شهری‌نه سورگون ائدیلیب.

عباس بیگ لسانی [[ایران]] جوغرافیاسیندا یاشایان [[تورک میللتی]]نین میللی-مدنی حرکتی‌نین باشچی‌سی کیمی تانینماقدادیر. اونون مبارزه یولو و شیوه‌سی [[هیند]] آزادلیق حرکاتی رهبری [[مهاتما گاندی]]یه اوخشایاراق [[شدت‌سیزلیک]] (نهضت عدم خشونت) اولماقدادیر.

== زندگی ==
=== ایلک حیاتی و فعالیتی  ===
عباس اسد اوغلو لسانی 1346‌جی ایلده اردبیلده آنادان اولوب.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-06-01 |title=Abbas Lesani - |url=https://www.ahraz.org/abbas-lesani/ |access-date=2023-08-01 |website=web.archive.org |archive-date=2023-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601053007/https://www.ahraz.org/abbas-lesani/ |url-status=unfit |accessdate=2024-12-23 |archivedate=2023-06-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230601053007/https://www.ahraz.org/abbas-lesani/ }}&lt;/ref&gt;

1376‌جی ایلدن میللی-مدنی فعالییتینه گؤره دفعه‌‌لرله حبس اولوب.&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite web |date=2016-03-21 |title=Report on the situation of Iranian Azerbaijanis regarding human rights |url=https://www.ahraz.org/report-on-the-situation-of-iranian-azerbaijanis-regarding-human-rights-4/ |access-date=2023-08-01 |website=web.archive.org |archive-date=2016-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160321221630/https://www.ahraz.org/report-on-the-situation-of-iranian-azerbaijanis-regarding-human-rights-4/ |url-status=unfit |accessdate=2024-12-23 |archivedate=2016-03-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160321221630/https://www.ahraz.org/report-on-the-situation-of-iranian-azerbaijanis-regarding-human-rights-4/ }}&lt;/ref&gt; 1382‌جی ایل مرداد دا بابک قالاسی قورولتایینا ایشتیراک ائتدیگینه گؤره حبس اولوب. 1382جی ایلده 50 میللیون ریال تضمین آلماق شرطیله آزادلیغا بوراخیلیب.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt; 1385‌جی ایلین تیر آییندا ارمنستانین دولت نؤماینده‌لری اقتصادی امک‌داش‌لیق و سرمایه قویماق مقصدیله اردبیله گلیب‌لر.&lt;ref name=&quot;:25&quot;&gt;{{Cite news |last=AzadlıqRadiosu |date=2008-01-18 |title=Təbrizdə Ermənistanın konsulluğu açılır |language=az |work=Azadlıq Radiosu |url=https://www.azadliq.org/a/430818.html |access-date=2023-12-25 |archive-date=2023-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231225070237/https://www.azadliq.org/a/430818.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ارمنستاندان گلیب هیئتین ایچینده آذربایجان جمهوریتی‌نین ایشغال اولونموش قاراباغ اراضی‌لریندن گلیب نوماینده‌لر اولدوغو آیدین‌لاشدیقدان سونرا یئرلی اهالی بونا اعتیراض ائدیب.&lt;ref name=&quot;:25&quot; /&gt; سونرا اونلار اردبیلین سرچشمه مسجیدینده اوتوراق آکسییاسی اعلان ائدیب‌لر.&lt;ref name=&quot;:25&quot; /&gt; عباس لسانی 1385‌جی ایل تیر آیندا اردبیلین سرچشمه مسجیدینده قورولموش بو اوتوراق آکسییادا اشتیراک ائتدیگینه گؤره حبس اولوب.&lt;ref name=&quot;:24&quot;&gt;{{Cite web |date=2020-04-23 |title=The Submission of Association for the Human Rights of the Azerbaijani People in Iran (AHRAZ) to theUN’s special rapporteur on human rights in Iran Mr. Javaid Rehman |url=https://www.ahraz.org/the-submission-of-association-for-the-human-rights-of-the-azerbaijani-people-in-iran-ahraz-to-theuns-special-rapporteur-on-human-rights-in-iran-mr-javaid-rehman/ |access-date=2023-08-01 |website=web.archive.org |archive-date=2020-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200423051217/https://www.ahraz.org/the-submission-of-association-for-the-human-rights-of-the-azerbaijani-people-in-iran-ahraz-to-theuns-special-rapporteur-on-human-rights-in-iran-mr-javaid-rehman/ |url-status=unfit |accessdate=2024-12-23 |archivedate=2020-04-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200423051217/https://www.ahraz.org/the-submission-of-association-for-the-human-rights-of-the-azerbaijani-people-in-iran-ahraz-to-theuns-special-rapporteur-on-human-rights-in-iran-mr-javaid-rehman/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2007-01-30 |title=اذعان نماينده تبريز به اعتصاب غذای فعال آذربايجانی |url=https://www.bbc.com/persian/iran/story/2007/01/070130_mf_lisani |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210226224342/https://www.bbc.com/persian/iran/story/2007/01/070130_mf_lisani |archive-date=2021-02-26 |access-date=2023-08-08 |website=bbc.com }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2013-08-01 |title=Abbas Lisani son iki həftə ərzində ikinci dəfə ifadə verməyə çağırılıb |url=https://musavat.com/news/abbas-lisani-son-iki-hefte-erzinde-ikinci-defe-ifade-vermeye-cagirilib_159350.html |access-date=2023-12-25 |website=musavat.com |archive-date=2023-06-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230621185125/https://musavat.com/news/abbas-lisani-son-iki-hefte-erzinde-ikinci-defe-ifade-vermeye-cagirilib_159350.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; مسجید‌ه حجوم ائدن تأکیس‌لیک گوج‌لری عباس لسانینی دؤیوب، هوشونو ایتیرنه قدر آغیز و بورنونو دستمال ایله اورتوبلر.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:26&quot;&gt;{{Cite web |date=2006-06-08 |title=UA 163/06 Incommunicado detention/Fear of torture/Medical concern / Abbas Lisani (or Leysanli) (m), aged 38, activist |url=https://www.amnesty.org/fr/wp-content/uploads/2021/06/mde130632006en.pdf |access-date=2023-12-25 |website=amnesty.org |archive-date=2024-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240409054606/https://www.amnesty.org/fr/wp-content/uploads/2021/06/mde130632006en.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; بو دؤیولمه نتیجسینده اونون بیر نئچه قابیرغاسی و بورنو سینیب، سول آغ‌ جیگری و بویرگی صدمه گؤروب.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:26&quot; /&gt;[[File:Abbas Lisani və ailəsi 2007-ci il.jpg|250px|thumb|Abbas Lisani və ailəsi həbsxanada 2007-ci il.|right]]سونرا 2 گون بللی اولمایان یئرده تک‌نفرلیک سلول‌دا ساخلانیب. اردبیل انقلاب محکمه‌سینین 7‌جی شعبه‌سینه آپاریلدیقدان سونرا داها 1 آی ساخلانماسینی حؤکم ائدیب‌لر. سونرا عباس لسانی اردبیل حبس‌خانا‌سیندا تک‌نفرلیک سلولدا ساخلانیب. بو یئرده دفعه‌لرله طبی یاردیم اوچون موراجعت ائتسه ده، آجلیق آکسییاسی ائتسه ده اونون ایسته‌یی قبول اولونماییب. 1385‌جی ایلین تیر آییندا 200 میللیون ریال تضمین آلماق شرطیله آزادلیغا بوراخیلیب. سونرا 800 مین ریال جریمه اولونوب و &quot;ایجتیماعی آساییشی پوزماق جورمونه گؤره&quot; 15 شلاق جزاسینا محکوم اولونوب.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:26&quot; /&gt;
1386‌جی ایلده مشروطه انقلابی ایل‌دونومو رابطه‌سیله تبریزده باقرخانین مزاری اوستونده کئچیریلن مرا‌سیم‌ده ایشتیراک ائتدییینه گؤره حبس اولوب.&lt;ref name=&quot;:24&quot; /&gt; مرداد آییندا اردبیل انقلاب محکمه‌سینین 1‌جی شعبه‌سی عباس لسانینی 1 ایللیک خوزیستانا سورگون ائدیلمه‌سی حؤکمونو وئریب. اونو پانتورک لوک، میللی تهلکه‌سیزلیگه قارشی فاعلیت گؤسترمکده، سیستمه قارشی تبلیغات آپارماقدا و تورک دیلینده تقویم نشری ائتمکده ایتهام ائدیب‌لر.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=CASACA |first=Paulo |title=Parliamentary question {{!}} Abbas Lesani and the rights of the Azerbaijanis in Iran {{!}} E-5287/2006 {{!}} European Parliament |url=https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/E-6-2006-5287_EN.html |access-date=2023-08-09 |website=www.europarl.europa.eu |language=en |archive-date=2023-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230930075227/https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/E-6-2006-5287_EN.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; عباس لسانی بو حؤکمه قارشی دیوان عالی محکمه‌سینه موراجعت ائدیب. اونون ایشی اول‌جه تهرانداکی عالی محکمیه، سونرا اوردان کلیبره تکرار محکمه اوچون گؤندریلیب. بو یئرده محکمه عباس لسانینی 1 ایللیک سورگون حؤکمونو لغو ائدیب، اونو 1 ایل حبس جزاسینا محکوم ائدیب.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;

=== 1385-1393 جی ایللر ===
1385جی ایل خرداد قیامینین چرچیوه‌سینده اردبیلده اون مین‌لرله آدامین قاتیلدیغی آکسییادا ایشتیراک ائدیب.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.amerikaninsesi.org/a/a-56-2006-07-18-voa7-88604612/702029.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210515094142/https://www.amerikaninsesi.org/a/a-56-2006-07-18-voa7-88604612/702029.html|archivedate=2021-05-15|title=Avropa Parlamentarları İranı azərbaycanlı məhbusları azad etməyə çağırır|author=|date=2006-07-18|publisher=صدای آمریکا
|accessdate=2023-03-13|language=az }}&lt;/ref&gt; بورادا پلیس گوج‌لری ایله اعتیراض‌چیلار آراسیندا توققوشما باشلاییر و اعتیراض‌چیلارا آتش آچیلیر. چوخ سایی‌دا آدام آغیر یارالانیر و ان آزی 150 نفر حبس ائدیلیر. پلیس‌لر بورادا عباس لسانینی ده حبس ائتمک ایسته‌سه ده، اعتیراض‌چیلار اونلارا موقاویمه گؤستریب عباس لسانینی حبس ائتمه‌لرینه مانع اولورلار.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.etekyazi.com/azerbaycanin-xordadi2/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220522125957/https://www.etekyazi.com/azerbaycanin-xordadi2/|archivedate=2022-05-22|title=Azərbaycanın xordadı|author=|date=2022-05-22|publisher=etekyazi.com|accessdate=2023-07-25|language=az|url-status=live}}&lt;/ref&gt; سونرا 1385‌جی ایل خرداد آییندا میللی قیام گونونده ایشتیراک ائتدیگینه گؤره اونون حبسینه قرار وئریلیر.&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://united4iran.org/wp-content/uploads/Abbas-Lesani-Fact-Pattern-and-Legal-Analysis-August-2020.pdf |title=Abbas Lesani / 2011: ARRESTS AND PROSECUTION |publisher=united4iran.org |year=2021 |pages=1 |language=en |access-date=2023-07-28 |url-status=dead |archive-date=2023-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230728131030/https://united4iran.org/wp-content/uploads/Abbas-Lesani-Fact-Pattern-and-Legal-Analysis-August-2020.pdf }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=یگانه |first=بیژن |date=2008-04-16 |title=نگرانی از وضعيت عباس لسانی و رضا عباسی در زندان |language=fa |work=رادیو فردا |url=https://www.radiofarda.com/a/o2_health_prisoner_danger_lesani/375409.html |access-date=2023-08-09 |archive-date=2023-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810230405/https://www.radiofarda.com/a/o2_health_prisoner_danger_lesani/375409.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 30 مولوکی گئییمیللی شخص حبس اوچون  اونون ائویه گیریب عباس لسانینی اوشاق‌لارینین و حیات یولداشینین قاباغیندا دؤیوب حبس ائتدیلر.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt; بونونلا بئله اونلار ائوده اولان کیتاب‌لاری، موبایل تلفون‌لاری، بیر کامپیوتر و موختلیف ویدئو دیسکلری ده اوزلری ا‌یله آپاریب‌لار.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-04-18 |title=Abbas Lisaninin məhkəməsi başlayır |url=https://www.azadliq.org/a/163368.html |access-date=2023-08-01 |website=web.archive.org |archive-date=2021-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418034132/https://www.azadliq.org/a/163368.html |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt; 17 خردادا قدر اونون هارا‌دا ساخلاندیغی حاقدا هئچ کیمه خبر وئریلمه‌ییب.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt; آما خردادین  17‌سینده عائیله‌سی ایله تلفونلا دانیشیق ایزنی وئریلدیکدن سونرا، او اردبیل حبس‌خانا‌سینین تک‌نفرلیک سلولوندا ساخلاندیغینی و آجلیق آکسییاسی باشلادیغینی بیلدیریب.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=AzadlıqRadiosu |date=2006-10-04 |title=İran məhkəməsi şairə 50 şallaq vurulması haqda hökm verib |language=az |work=Azadlıq Radiosu |url=https://www.azadliq.org/a/266267.html |access-date=2023-12-25 |archive-date=2021-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211016182828/https://www.azadliq.org/a/266267.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 58 گون آجلیقدان سونرا عاییله‌سی ایله گؤروشمه‌یه ایزن وئریلدیی اوچون مردادین 8ین ده آجلیق آکسییاسینی دایاندیریب.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:27&quot;&gt;{{Cite web |date=2007-01-27 |title=&quot;Vaşinqtondan baxış&quot;: Abbas Lisaninin həbsi |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/a-56-2007-01-27-voa10-88631452/707460.html |access-date=2023-12-25 |website=Voice of America |language=az |archive-date=2023-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231225070238/https://www.amerikaninsesi.org/a/a-56-2007-01-27-voa10-88631452/707460.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

1385جی ایل شهریور آییندا اردبیل محکمه‌سینین قاباغیندا سییاسی محبوس‌لارین آزاد اولماسی طلبی ایله آکسییا کئچیریلیب. آکسییادا بیر نئچه نفر او جمله‌دن فضایل عزیزیان حبس اولونوب. حیات یولداشینی حبس‌خانا‌دا گؤرمک اوچون اورا گئدن کبری قربان‌زاده ده آکسییا‌دا ایشتیراک ائتدیگینه گؤره حبس اولونوب. کبری قربان‌زاده‌نین 3 آیلیق حامله اولدوغو حالدا ساخلانماسینا حاقسیز حبس اولماسینا اعتیراض ائتمک اوچون فضایل عزیزیان آجلیق آکسییاسی باشلادیب. اونلارا دستک مقصه‌دیله دیگر محبوس‌لار دا بو آکسییا‌یا قوشولوب‌لار. حبس‌دن چیخماسینا 4 گون قالدییینا باخمایاراق، عباس لسانی ده شهریورین 31ون ده آجلیق آکسییاسی باشلادیب. کبری قربان‌زاده آزاد اولدوقدان سونرا آکسییاچی‌لار آجلیغی دایاندیریب‌لار.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;

حبس‌دن چیخماغین‌دان بیر گون سونرا، 1385جی ایلین مهر آیینین 5ینده میللی قیام گونونده ایشتیراک ائتدیگینه گؤره اردبیل محکمه‌سی اونون 16 آی حبس و 50 شاللاق ضربه‌سی جزاسینا محکوم ائدیب.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2008-11-09 |title=عباس لسانی فعال سیاسی سرشناس آذربایجانی آزاد شد |url=http://www.human-rights-iran.org/?p=660 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20230809081644/http://www.human-rights-iran.org/?p=660 |archive-date=2023-08-08 |access-date=2023-08-08 |website=human-rights-iran.org |accessdate=2024-12-23 |archivedate=2023-08-09 |archiveurl=https://archive.today/20230809081644/http://www.human-rights-iran.org/?p=660 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2007/100595.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170326035233/https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2007/100595.htm|archivedate=2017-03-26|title=2007 Country Reports on Human Rights Practices|date=2008-03-11|publisher=ABŞ Dövlət Departamenti|accessdate=2023-03-15|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2009-11-01 |title=US Cites Systematic Repression of Iranian Dissidents, Minorities |url=https://www.voanews.com/a/a-13-2007-01-31-voa68/330940.html |access-date=2023-08-01 |website=VOA |language=en |archive-date=2023-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230801091947/https://www.voanews.com/a/a-13-2007-01-31-voa68/330940.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; محکمه‌نین بو قرارینا قارشی 1385جی ایلین آبان آیین 4ونده عباس لسانی آپیلاسیه شیکایتی وئریب.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt; 1385جی ایلین آبان آیینی 5ینده عباس لسانی یئنی‌دن حبس اولوب.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/P-6-2007-0921_EN.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230313123910/https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/P-6-2007-0921_EN.html|archivedate=2023-03-13|title=Abbas Lisani, Azerbaijani political prisoner and prisoner of conscience in Iran |author= |date=2007-02-14|publisher=Avropa Parlamenti|accessdate=2023-03-13|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.amerikaninsesi.org/a/a-56-2006-11-11-voa3-88603462/701763.html
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210417133933/https://www.amerikaninsesi.org/a/a-56-2006-11-11-voa3-88603462/701763.html|archivedate=2021-04-17
|title=&quot;İran Azərbaycanına pəncərə&quot; proqramının həftəlik xəbərlər icmalı|author=|date=2006-11-11|publisher=[[صدای آمریکا
]]|accessdate=2023-03-13|language=az
}}&lt;/ref&gt; 1385جی ایلین 11 دی آییننین ایران رسمیلری‌نین عاییله‌سینه اولان تذیقلری‌نه ائله‌جه‌ده ایراندا بوتون محبوس‌لارا وئریلن قیسا موددتی ترفتسی حقیی‌نین اونادا وئریلمه‌مه‌سینه اعتیراض ائتمک اوچون آجلیق آکسییاسی باشلادیب.&lt;ref name=&quot;:27&quot; /&gt; دی آیینین 28اینده اونا تذیق ائتمک اوچون اونو قیشی فصلین‌ده تک‌نفرلیک، ایستیلیک‌سیز سلولدا ساخلاییب‌لار.&lt;ref name=&quot;:27&quot; /&gt; بونا باخمایاراق او آجلیق آکسییاسینا داوام ائدیب

1385جی ایلین اسفند آییندا عباس لسانینی و میللی فاعل بهروز علی‌زاده‌نی سیخیشدیرماق اوچون سیلاح و مواد مخدر قاچاق‌مالچیلارینین ساخ‌لاندیغی 7‌جی بنده کؤچوروب‌لر.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.amerikaninsesi.org/a/a-56-2007-03-17-voa7-88620887/705353.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220518084828/https://www.amerikaninsesi.org/a/a-56-2007-03-17-voa7-88620887/705353.html|archivedate=2022-05-18|title=&quot;İran Azərbaycanına pəncərə&quot; proqramının həftəlik xəbərlər icmalı|author= |date=2007-03-17|publisher=[[صدای آمریکا]]|accessdate=2023-03-15|language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=AzadlıqRadiosu |date=2007-03-18 |title=İran Azərbaycanında həbslər və məhkəmələr davam edir |language=az |work=Azadlıq Radiosu |url=https://www.azadliq.org/a/383406.html |access-date=2023-12-25 |archive-date=2023-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231225070322/https://www.azadliq.org/a/383406.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

حبس‌ده اولدوغو مدت ایچینده تذیقلر آلتیندا قالیب. ساخلان‌دیغی حبس‌خانه اوتاق لارینا گیزلی دوربین لر قورا‌شدیریب‌لار، هر حرکت‌نی باخیبلار، عباس لسانی ایله صحبت ائدن، علاقه‌ده اولان محبوس‌لارا هر کسی اون‌دان تجرید ائتمه‌ک مقصه‌دیله آغیر جزا‌لار وئری‌لر.&lt;ref name=&quot;:28&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.amerikaninsesi.org/a/a-56-2007-04-28-voa6-88613192/703842.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210225055025/https://www.amerikaninsesi.org/a/a-56-2007-04-28-voa6-88613192/703842.html|archivedate=2021-02-25|title=Güneylilər may mitinqlərinin ildönümünə hazırlaşır|author=|date=2007-04-28|publisher=[[صدای آمریکا]]|accessdate=2023-03-15|language=az}}&lt;/ref&gt;جی ایلین اردیبهشت آییندا عباس لسانی حبس‌خانه‌دان گؤندردیی مورا‌جیعت‌ده میللی قیام گونون ایل‌دونومو ایله باغلی حقوق بوزونتولاری و ریپرسیا‌لارا قارشی بیرجه مو‌باریزه‌نین اهمیتنی وور‌غولایاراق آدم‌لارا آکسییالارا قاتیل‌مایا چاغیریب.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;جیایلین اسفند آیینین 14ده اردبیل حبس‌خانه‌سین‌دان یزد حبس‌خانه‌سینا کؤچوریل‌یب.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/a-56-2008-10-30-voa2-88637532/708721.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210416215201/https://www.amerikaninsesi.org/a/a-56-2008-10-30-voa2-88637532/708721.html|archivedate= |title=Abbas Lisani azadlığa buraxıldı|author=|date=2018-10-30|publisher=[[صدای آمریکا]]|accessdate=2023-03-15|language=az}}&lt;/ref&gt; 1387جی ایلین شهریور آیینین 20سینده آخشام ساعت‌لرینده تهراندا سید محمدیانین اویوندا تشکییل اولونموش افطار مراسیمنده ایشتیراک ائدیب.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=بازداشت فعالان مدنی آذربایجانی و بی‌خبری خانواده‌هایشان – DW – ۱۳۸۷/۶/۲۵ |url=https://www.dw.com/fa-ir/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA-%D9%81%D8%B9%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%AF%D9%86%DB%8C-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%88-%D8%A8%DB%8C%D8%AE%D8%A8%D8%B1%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87%D9%87%D8%A7%DB%8C%D8%B4%D8%A7%D9%86/a-3647142 |access-date=2023-12-25 |website=dw.com |language=fa |archive-date=2023-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231225081512/https://www.dw.com/fa-ir/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA-%D9%81%D8%B9%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%AF%D9%86%DB%8C-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%88-%D8%A8%DB%8C%D8%AE%D8%A8%D8%B1%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87%D9%87%D8%A7%DB%8C%D8%B4%D8%A7%D9%86/a-3647142 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ایرانین خصوصی خدمت اورگان‌لاری‌نین عوامیللی طرفیندن بو قونا‌قی‌لیقا ائدیلمیش باسقین‌دا 17 نفر حبس اولونوب.&lt;ref name=&quot;:29&quot;&gt;{{Cite news |last=هدایت |first=انصافعلی |date=2008-09-12 |title=بازداشت شماری از فعالان هویت طلب آذربایجانی در تهران |language=fa |work=رادیو فردا |url=https://www.radiofarda.com/a/f6_Iran_activists_arresting/464679.html |access-date=2023-12-25 |archive-date=2023-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231225081520/https://www.radiofarda.com/a/f6_Iran_activists_arresting/464679.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; توتولان‌لارین آراسیندا عباس لسانینی‌نین حیات یولداشی و 3 اوشاغی دا اولوب.&lt;ref name=&quot;:29&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.azadliq.org/a/1328411.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210508034740/https://www.azadliq.org/a/1328411.html|archivedate=2021-05-08|title=Hələ beş fəal Evin zindanındadır|author=|date=2008-10-09|publisher=Azadlıq Radiosu|accessdate=2023-07-11|language=az}}&lt;/ref&gt; 1387جی ایلین آبان آیینین 8ینده آزاد‌لیغا بوراخیلیب. 1388جی ایلین شهریور آییندا چنگیز بختاورین دفن مراسیمنده ایشتیراک ائدیب.&lt;ref name=&quot;:30&quot;&gt;{{Cite web |date=2010-01-01 |title=Dəfn mərasimindən sonra Azərbaycanlıları həbs ediblər |url=https://www.azadliq.org/a/1918708.html |access-date=2023-12-25 |website=Azadlıq Radiosu |archive-date=2021-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210805085855/https://www.azadliq.org/a/1918708.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; دفن مراسیمینین سونوندا 50–60 نفر قارا پالتارلی ایران امنیتی اورگان‌لارینین آداملاری مرا‌سیمده ایشتیراک ائدن آدم‌لارا حجوم ائدیب اون‌لارا دؤیب‌لر.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2019-12-27 |title=دهمین سالگرد وفات “چنگیز بخت آور” از فعالان شناخته شده حرکت ملی آزربایجان می باشد |url=https://gadtb.com/fa/%D8%AF%D9%87%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%B3%D8%A7%D9%84%DA%AF%D8%B1%D8%AF-%D9%88%D9%81%D8%A7%D8%AA-%DA%86%D9%86%DA%AF%DB%8C%D8%B2-%D8%A8%D8%AE%D8%AA-%D8%A2%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-%D9%81%D8%B9%D8%A7/ |access-date=2023-12-25 |website=gadtb.com |archive-date=2023-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231225082909/https://gadtb.com/fa/%d8%af%d9%87%d9%85%db%8c%d9%86-%d8%b3%d8%a7%d9%84%da%af%d8%b1%d8%af-%d9%88%d9%81%d8%a7%d8%aa-%da%86%d9%86%da%af%db%8c%d8%b2-%d8%a8%d8%ae%d8%aa-%d8%a2%d9%88%d8%b1-%d8%a7%d8%b2-%d9%81%d8%b9%d8%a7/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; دؤیولن‌لر آراسیندا عباس لسانی ده اولوب&lt;ref&gt;{{Cite news |last=AzadlıqRadiosu |date=2009-12-29 |title=Çingiz Bəxtavərin dəfninə yığışanlar həbs edildi |language=az |work=Azadlıq Radiosu |url=https://www.azadliq.org/a/1916959.html |access-date=2023-12-25 |archive-date=2021-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210727044912/https://www.azadliq.org/a/1916959.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 20 نفر حبس ائدیب‌لر.&lt;ref name=&quot;:30&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt; دفن‌دن قاباق بیر نیچه آذربایجانلی میللی فعالا اطلاعات مامور‌لاری زنگ ائدیب اون‌لارین دفن‌ده ایشتیراک ائت‌مه‌مه‌لرینی ایسته‌ییبلر.&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt; بونا علاوه دفن‌دن سونرا عباس لسانی‌یه زنگ اولونوب و اونا دئییلوب کی تبریزی ترک ائتمه‌سه اردبیله اونون جنازه‌سینی گؤندریجکلر.&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/a-56-2009-12-31-voa1-88657632/712154.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210414201652/https://www.amerikaninsesi.org/a/a-56-2009-12-31-voa1-88657632/712154.html|archivedate=2021-04-14|title=Çingiz Bəxtavərin dəfn mərasimində bir qrup adam döyülüb bir neçəsi isə saxlanıb|author=İnsafəli Hidayət|date=2009-12-31|publisher=[[صدای آمریکا]]|accessdate=2023-03-15|language=az}}&lt;/ref&gt; بونا علاوه دفن‌دن سونرا عباس لسانی‌یه زنگ اولونوب و اونا دئییلوب کی تبریزی ترک ائتمه‌سه اردبیله اونون جنازه‌سینی گؤندریجکلر.&lt;ref name=&quot;:31&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:32&quot;/&gt;.[[File:Abbas Lisani Babək Qalası Qurultayında.jpg|250px|thumb|Abbas Lisani Babək Qalası Qurultayında]]

2011جی ایلینده آذربایجان تورکلرینین یاشادیغی شهرلرینده اورمو گولو قوروماغا قارشی بیر نئچه اعتراض حرکاتلری باش توتدی. &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2011-08-28 |title=Azərbaycanlıların kütləvi həbsi başlayıb |url=https://qafqazinfo.az/news/detail/azerbaycanlilarin-kutlevi-hebsi-baslayib-3170 |access-date=2023-08-09 |website=Qafqazinfo |language=az |archive-date=2023-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810225145/https://qafqazinfo.az/news/detail/azerbaycanlilarin-kutlevi-hebsi-baslayib-3170 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://musavat.com/news/g%25C3%25BCney-hadis%25C9%2599l%25C9%2599ri/G%25C3%259CNEY-AZ%25C6%258FRBAYCANDA-70-AKS%25C4%25B0YA%25C3%2587I-H%25C6%258FBS-OLUNUB_97862.html |access-date=2023-08-09 |website=musavat.com |title=Arxivlənmiş surət |archive-date=2023-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810230805/https://musavat.com/news/g%25C3%25BCney-hadis%25C9%2599l%25C9%2599ri/G%25C3%259CNEY-AZ%25C6%258FRBAYCANDA-70-AKS%25C4%25B0YA%25C3%2587I-H%25C6%258FBS-OLUNUB_97862.html |url-status=live |accessdate=2025-05-22 |archivedate=2023-08-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230810230805/https://musavat.com/news/g%25C3%25BCney-hadis%25C9%2599l%25C9%2599ri/G%25C3%259CNEY-AZ%25C6%258FRBAYCANDA-70-AKS%25C4%25B0YA%25C3%2587I-H%25C6%258FBS-OLUNUB_97862.html }}&lt;/ref&gt; حرکتلردن سونرا اردبیل شهرینده اونلارلا میللی فعالی حبس ائلدیلر.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=منشو (باکو) |first=رناد |date=2011-08-30 |title=« پنج فعال مدنی در اردبيل بازداشت شدند» |language=fa |work=رادیو فردا |url=https://www.radiofarda.com/a/o2_ardebil_arrested/24313087.html |access-date=2023-08-09 |archive-date=2023-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810231340/https://www.radiofarda.com/a/o2_ardebil_arrested/24313087.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=رادیوفردا |date=2011-09-14 |title=تداوم اعتراضات و بازداشت‌ها در اردبیل |language=fa |work=رادیو فردا |url=https://www.radiofarda.com/a/f2_iran_orimieh_lake_drying_up_protests_azerbaijan_ardebil_arrests/24328319.html |access-date=2023-08-09 |archive-date=2023-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810230239/https://www.radiofarda.com/a/f2_iran_orimieh_lake_drying_up_protests_azerbaijan_ardebil_arrests/24328319.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=AzadlıqRadiosu |date=2011-09-15 |title=Urmiyə gölünün qurumasına etiraza çağıran 13 fəal həbs olunub |language=az |work=Azadlıq Radiosu |url=https://www.azadliq.org/a/24329730.html |access-date=2023-12-25 |archive-date=2023-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231225133122/https://www.azadliq.org/a/24329730.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. عباس لسانی اورمو گولو ائکولوژی وضعیتنی ایله باغلی شهریور ۱۲-ده اردبیلده کئچیریلن اعتراضی حرکاتلرینده شرکت ائتدی، سونرا شهریور ۱۸-ده ایش یرینده حبس ائلدیلر.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2016-05-24 |title=Report on the situation of Iranian Azerbaijanis regarding human rights, April 2016 |url=https://www.ahraz.org/report-on-the-situation-of-iranian-azerbaijanis-regarding-human-rights-april-2016/ |access-date=2023-08-01 |website=web.archive.org |archive-date=2016-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160524150210/https://www.ahraz.org/report-on-the-situation-of-iranian-azerbaijanis-regarding-human-rights-april-2016/ |url-status=unfit |accessdate=2025-05-22 |archivedate=2016-05-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160524150210/https://www.ahraz.org/report-on-the-situation-of-iranian-azerbaijanis-regarding-human-rights-april-2016/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=admin-hr |date=2016-04-13 |title=Abbas Lesani Faces New Charges in Shiray Prison |url=https://www.en-hrana.org/abbas-lesani-faces-new-charges-shiray-prison/ |access-date=2023-07-28 |website=Hrana |language=en-US |archive-date=2023-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230728131839/https://www.en-hrana.org/abbas-lesani-faces-new-charges-shiray-prison/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/randa-iki-azrbaycanl-milli-fal-tutulub--129530398/724152.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210511045035/https://www.amerikaninsesi.org/a/randa-iki-azrbaycanl-milli-fal-tutulub--129530398/724152.html|archivedate=2021-05-11|title=İranda iki azərbaycanlı milli fəal tutulub|author=Tapdıq Fərhadoğlu|date=2011-09-09|publisher=Amerikanın Səsi|accessdate=2023-03-15|language=az }}&lt;/ref&gt; ائوینه گئلیب تجسس ائلدیلر، کامپیوتری، کیتابلاری، بیر سیرا ائل یازمالاری و اؤز اشیالاری توقیف ائلدیلر.&lt;ref name=&quot;:33&quot;&gt;{{Cite web |title=Abbas Lisaninin həyatı təhlükədədir |url=https://azoh.info/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=5396:abbas-lisaninin-hyat-thluekddir&amp;catid=14:latinc |access-date=2023-12-26 |website=azoh.info |archive-date=2023-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231226055614/https://azoh.info/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=5396:abbas-lisaninin-hyat-thluekddir&amp;catid=14:latinc |url-status=live |accessdate=2025-05-22 |archivedate=2023-12-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231226055614/https://azoh.info/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=5396:abbas-lisaninin-hyat-thluekddir&amp;catid=14:latinc }}&lt;/ref&gt; حبس ائلدیکدن سونرا یاخینلار اونون وضعیتی حقینده گونلرله بیلگی آلامادیلر.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=زندانیان آذربایجان جای کافی برای خوابیدن ندارند : asre-nou.net |url=https://asre-nou.net/php/view_print_version.php?objnr=17667 |access-date=2023-12-26 |website=asre-nou.net |archive-date=2023-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231226055614/https://asre-nou.net/php/view_print_version.php?objnr=17667 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; حبس اؤلنمه‌سینین قانونی اولمادیغینی دیییب عباس لیسانی اعتصابی جور باشلادی.&lt;ref name=&quot;:34&quot;&gt;{{Cite news |last=منشو (باکو) |first=رناد |date=2011-09-30 |title=عباس لسانی: اگر اتفاقی افتاد، بخاطر اعتصاب غذا نيست |language=fa |work=رادیو فردا |url=https://www.radiofarda.com/a/f3_azari_activist_in_prison/24345347.html |access-date=2023-08-09 |archive-date=2023-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810230902/https://www.radiofarda.com/a/f3_azari_activist_in_prison/24345347.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=MP: Bails for US Hikers 'Hilarious'; UN's Ban Warns Ahmadinejad over Speech |url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2011/09/mp-bails-for-us-hikers-hilarious-uns-ban-warns-ahmadinejad-over-speech.html |access-date=2023-12-26 |website=FRONTLINE - Tehran Bureau |language=en |archive-date=2023-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231226055614/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2011/09/mp-bails-for-us-hikers-hilarious-uns-ban-warns-ahmadinejad-over-speech.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; سونرا حرکتلرده شرکت ائدن باشقا میللی فرهنگی فعاللار دا اعتصابا باشلادیلر.&lt;ref name=&quot;:34&quot; /&gt; . عباس لیسانینین حیات یولداشی، روقیه علیزاده، ۲ هفته بویوندا اونا وکیل توتماق ایسته‌دی، اما وکیل توتماغینا اجازه وئرمدیلر.&lt;ref name=&quot;:33&quot; /&gt; عباس لسانی اوچون وکیل توتماق اوچون اردبیل اینقیلاب محکمسی‌نه مراجعت ائده‌ن روقیه خانیم، مسئوللارین گستاخ رفتارینین شاهیدی اولدو. سونرا اطلاعات‌دان اونا بیلگی وئردیلر کی بیر دفعه داهی ایداره‌ین قاپیسینا گلسه، حبس ائلده‌جکلر.&lt;ref name=&quot;:33&quot; /&gt; اونادا بیلگی وئردیلر کی عباس لیسانینین وضعیتی حقینده هیچ بیر داخلی و خارجی مدیا دا بیلگی وئرمه‌سین.&lt;ref name=&quot;:33&quot; /&gt; . عباس لیسانی ۱۶ گون‌دن سونرا اعتصاب حرکاتینی دوردوردو.&lt;ref name=&quot;:34&quot; /&gt; حیات یولداشینا تلفن ائدیب دئدی کی اونا بیر شی اوسا، بو اعتصابدان قایناقلی دییل.&lt;ref name=&quot;:34&quot; /&gt; ایکی آی قانونی اولمایان شکلده تنهایلیقدا حبسده قالدی. اورمو گولو حرکاتلری سیرنده اردبیلده حبس ائلده‌ن جوا‌نلارین خانواده لری اطلاعاتا چاغیریلدی. بعضیلرینه عباس لسانی علیه نی شکایت نامه یازدیردیلر.&lt;ref name=&quot;:33&quot; /&gt; عباس لیسانی ۲۰۱۱-جی ایلی آبان ۱۶-دا اردبیل اینقیلاب محکمسی‌نین قارا‌ری ایله ۱۰۰ مین آمریکا دولاری تضمیناتلا آزاد اولدی.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-srbst-buraxlb-133347788/725087.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210415183643/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-srbst-buraxlb-133347788/725087.html |archivedate=2021-04-15 |title=Abbas Lisani sərbəst buraxılıb|author=Tapdıq Fərhadoğlu|date=2011-11-07|publisher=Amerikanın Səsi|accessdate=2023-03-15|language=az }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=Sevda Əliyeva |date=2011-11-07 |title=Abbas Lisani zaminə buraxıldıqdan sonra “Amerikanın səsi”nə məlumat verib |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani--zamin-buraxldqdan-sonra-amerikann-ssinin-muxbiri-nsafli-hidaytl-telefon-sohbti-aparb-133365178/725103.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210518143125/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani--zamin-buraxldqdan-sonra-amerikann-ssinin-muxbiri-nsafli-hidaytl-telefon-sohbti-aparb-133365178/725103.html |archivedate=2021-05-18 |accessdate=2023-03-15 |publisher=Amerikanın Səsi|language=az}}&lt;/ref&gt;

=== ۹۷–جی ایلین چیلله آییندا یئنی‌دن حبس اولماسی ===
۱۳۹۷–جی هیجری گۆنشلی ایلین [[دی]] آیی‌نین ۲۵–جی گۆنۆ شرقی آذربایجان اوستانی‌نین تبریز شهرینده کشفیات ناظیرلیغی طرفیندن حبس ائدیلیب. ۴ ژوئیه ۲۰۰۹–جو میلادی ایلده تبریز اینقیلاب محکمه‌سی‌نین ۲–جی شؤعبه‌سی اونو «میلی تهلوکه‌سیزلیغی پوْزماق مقصدی ایله ایکی نفردن چوخ اهالی» یاراتماق ایتیهامی ایله یزد بؤلگه‌سینده ۸ ایل حبس و داها سونرا ایکی ایل &quot;داخیلی سۆرگۆن&quot; جزاسینا محکوم ائتدی. ۲۵ اوکتوبر ۲۰۰۹–جو میلادی ایلده ایران تجدیدنظر محکمه‌سی بو ایتیهاملا جزاسینی ۸ ایلدن ۱۰ ایله قالدیردی. تجدیدنظر محکمه‌سی اونو «غربی آذربایجان اوستانینداکی تۆرک اتنیک قوروپلاری کۆرد اتنیک قوروپلارا قارشی مۆحاریبه مقصدی ایله تحریک ائتمک و تهدید ائتمک» ده گۆناه‌لاندیردی.&lt;ref&gt;{{وب قایناقلاماسی | باغلانتی= https://www.hra-news.org/2019/hranews/a-20920/| باشلیق=عباس لسانی به ۸ سال حبس و تبعید محکوم شد | یاییملاییجی= هرانا | تاریخ=}}&lt;/ref&gt; بیر ایل سونرا اونون حکمی تجدید نظر محکمه‌سینده ایکی قات چوخالدی و عالی دیوان حکمی تائید ائتدی.&lt;ref&gt;{{وب قایناقلاماسی | باغلانتی= https://iranintl.com/تازه-چه-خبر/دیوان-عالی-حکم-۱۵-سال-زندان-عباس-لسانی-را-عیناً-تایید-کرد| باشلیق=دیوان عالی حکم 15 سال عباس لسانی را عیناً تأیید کرد | یاییملاییجی= ایران اینترنشنال | تاریخ=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{وب قایناقلاماسی| باغلانتی= https://ir.voanews.com/latestnews/iran-human-rights-activist-7| باشلیق=حکم عباس لسانی در دادگاه تجدید نظر «دو برابر» شد | یاییملاییجی= صدای آمریکا | تاریخ=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{وب قایناقلاماسی| باغلانتی= https://www.trt.net.tr/persian/yrn/2020/07/05/15-sl-hbs-t-zyry-bry-ykh-f-l-mdny-trkh-dr-yrn-1449426| باشلیق=۱۵ سال حبس تعزیری برای یک فعال مدنی ترک در ایران | ناشر= تی آر تی ترکیه | تاریخ=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{وب قایناقلاماسی | باغلانتی= http://www.iran-emrooz.net/index.php/news2/86239/| باشلیق=افزایش حکم عباس لسانی به ۱۵ سال زندان | یاییملاییجی= ایران امروز | تاریخ=}}&lt;/ref&gt; حبس ائدیلنلرین ایچینده عباس لسانی&lt;ref name=&quot;:37&quot;&gt;{{Cite book |url=https://www.refworld.org/pdfid/559baae44.pdf |title=Iran: Political Opposition Groups, Security Forces, Selected
Human Rights Issues, Rule of Law |publisher=ACCORD - Austrian Centre for Country of
Origin &amp; Asylum Research and Documentation |year=2015 |location=Vyana|pages=58 |language=en |access-date=2023-12-27}}&lt;/ref&gt;، صالح ملا عباسی، ابراهیم ساوالان&lt;ref name=&quot;:37&quot; /&gt;، ابراهیم نوری، بهزاد عبدی، اکبر ابول‌زاده و عباس نظری دای اطلاعات حبسخاناسی‌نا آپاردیلار&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/andili_gunu_hebsler/1857789.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210515154027/https://www.amerikaninsesi.org/a/andili_gunu_hebsler/1857789.html|archivedate=2021-05-12|title=Güneydə Ana Dili Günü həbsləri ilə bağlı son məlumatlar|author=Əlirza Quluncu|date=2014-02-24|publisher=Amerikanın Səsi|accessdate=2023-03-15|language=az }}&lt;/ref&gt;. بورادا عباس لیسانی و بیرنچه نفر ایشکنجه‌لر گورولدی&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-03-07 |title=İran azərbaycanlısı: «Azadlıqda olanda sanki əsarətdəyik» |url=https://www.azadliq.org/a/25287951.html |access-date=2023-08-01 |website=web.archive.org |archive-date=2021-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210307155411/https://www.azadliq.org/a/25287951.html |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/1870937.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210416194033/https://www.amerikaninsesi.org/a/1870937.html|archivedate=2021-04-16|title=Abbas Lisani: Həsən Ruhaninin siyasəti xaricdə uzlaşma, daxildə repressiyadır|author=Əlirza Quluncu|date=2014-03-18|publisher=Amerikanın Səsi|accessdate=2023-03-15|language=az }}&lt;/ref&gt;. سونرا بو مسئله‌دن ایلگیلی اهر محکمه سینه مکتوب یولاماق اوچون ایلگیلندی‌لر&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/m%C9%99cid-xo%C5%9F%C9%99xt%C9%99r-ana-dili-g%C3%BCn%C3%BC-il%C9%99-ba%C4%9Fl%C4%B1-tutulanlar-i%C5%9Fg%C9%99nc%C9%99y%C9%99-m%C9%99ruz-qal%C4%B1b/1861132.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210413174417/https://www.amerikaninsesi.org/a/m%C9%99cid-xo%C5%9F%C9%99xt%C9%99r-ana-dili-g%C3%BCn%C3%BC-il%C9%99-ba%C4%9Fl%C4%B1-tutulanlar-i%C5%9Fg%C9%99nc%C9%99y%C9%99-m%C9%99ruz-qal%C4%B1b/1861132.html|archivedate=2021-04-13|title=Məcid Xoşəxtər: Ana Dili Günü ilə bağlı tutulanlar işgəncəyə məruz qalıb|author=Əlirza Quluncu|date=2014-03-11|publisher=Amerikanın Səsi|accessdate=2023-03-15|language=az }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=یازار_ح |date=2014-03-03 |title=آزادی عسگر اکبرزاده از زندان اهر و ادامه بازداشتها |url=https://www.araznews.org/fa/?p=7317 |access-date=2023-12-27 |website=آراز نیوز |language=fa-IR |archive-date=2023-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227072503/https://www.araznews.org/fa/?p=7317 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2015-جی ایلی فروردین آیدا، اردبیل انقلاب محکمسی عباس لیسانینی &quot;خارجدا یاشایان سئپاراتیست گروپلر و گوناز تی‌وی&quot; ایله داوامیللی ایش‌بیرلیگی ائتمکده، و یازدیغی بیر مقاله‌ده سکولار رژیمین ضروری اولدوغونو بیلدیریب &quot;رژیمه قارشی تبلیغات&quot; ائتمکده محکوم ائدیلدی و بیر ایل حبس قرا‌ری آلدی&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.amerikaninsesi.org/a/erdebil-mehkemesi-abbas-lisanini-sekular-rejim-tebliqatinda-gunahlandirir/2723360.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210420062925/https://www.amerikaninsesi.org/a/erdebil-mehkemesi-abbas-lisanini-sekular-rejim-tebliqatinda-gunahlandirir/2723360.html|archivedate=2021-04-20|title=Ərdəbil məhkəməsi Abbas Lisanini “sekular rejim” təbliğatında günahlandırır|author=Əlirza Quluncu
|date = 2015-04-17|publisher=Amerikanın Səsi|accessdate=2023-03-16|language=az
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |date=2015-04-20 |title=Abbas Lesani Sentenced to One Year Imprisonment |url=https://www.en-hrana.org/abbas-lesani-sentenced-one-year-imprisonment/ |access-date=2023-12-27 |website=Hrana |language=en-US |archive-date=2023-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227104300/https://www.en-hrana.org/abbas-lesani-sentenced-one-year-imprisonment/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.amerikaninsesi.org/a/vahid-qarabagli/2733265.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210122170606/https://www.amerikaninsesi.org/a/vahid-qarabagli/2733265.html|archivedate=2021-01-22
|title=Vahid Qarabağlı: Ana Dili günü saxlanmış milli fəalların bir hissəsi hələ də həbsdədir|author=Dilşad Əliyarlı|date=2015-04-26|publisher=Amerikanın Səsi
|accessdate=2023-03-16|language=az
}}&lt;/ref&gt;.

2015-جی ایلی تیر آیدا، گونئی آذربایجانلی ۳۰۰ تورک فعالی اویغورلارا دستک بیان‌نامسی ایمازا‌لادیلار&lt;ref name=&quot;:36&quot; /&gt;. عباس لیسانی، حسن دمیرچی، حسن راشیدی، اکبر آزاد و عبدالعزیز عظیمی قدیمی نین دا بیان‌نامه‌سی ایله بیربا‌شکا، آذربایجان جمهوریتی، ترکیه و ایران حقوقدانلارینا مراجعئت ائدیلدی. اونلاردان اویغورلارین مسئله‌لرینی بین‌الملل محکم‌لره چیخارماق ایسته‌دیلر&lt;ref name=&quot;:36&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.amerikaninsesi.org/a/uygur-turkleri/2850268.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210506040824/https://www.amerikaninsesi.org/a/uygur-turkleri/2850268.html|archivedate=2021-05-06|title=Güneydə 300 türk fəal Uyğurlara dəstək bəyanatı imzalayıb|author=Əlirza Quluncu|date=2015-07-05|publisher=Amerikanın Səsi|accessdate=2023-03-16|language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Güneydə 300 türk fəal Uyğurlara dəstək bəyanatı imzalayıb |url=https://bao.az/categories_Siyaset/subcategories_Guney-azerbaycan-siyaset/product_0439895038 |access-date=2023-12-27 |website=bao.az |archive-date=2023-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227082932/https://bao.az/categories_Siyaset/subcategories_Guney-azerbaycan-siyaset/product_0439895038 |url-status=live |accessdate=2025-07-22 |archivedate=2023-12-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231227082932/https://bao.az/categories_Siyaset/subcategories_Guney-azerbaycan-siyaset/product_0439895038 }}&lt;/ref&gt;.

2015-جی ایلی تیر ۳۱-ده عباس لیسانی ائوینه‌دن ایش یرینده گئدرک حبس ائدیلدی&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://araznews.org/en/archives/3635|archiveurl=https://archive.today/20230712082305/http://araznews.org/en/archives/3635|archivedate=2023-07-12|title=South Azerbaijani National Activist Abbas Lesani arrested again|author= |date=2015-07-22|publisher=araznews.org|accessdate=2023-07-12|language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani/2873156.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210625131347/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani/2873156.html|archivedate=2021-06-25|title=Güneyli fəal Abbas Lisani nəzarətə alınıb|author=Babək Çələbiyanlı|date=2015-07-22|publisher=Amerikanın Səsi|accessdate=2023-03-16|language=az}}&lt;/ref&gt;. حبس ائدیل‌دیکدن سونرا اونون اوستونه فشار گتیردیلر کی اونی اردبیل حبس‌خاناسینی‌نین ۷-جی شوعبه‌سینده، مخدر مادده لر اتهاملاری ایله حبس اولموش محبوسلارین ایچینده یئرلش‌دیر‌سی‌نلر&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-guneyli-feal/2876984.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210117230409/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-guneyli-feal/2876984.html|archivedate=2021-01-17|title=Abbas Lisani zindanın ağır bölümünə göndərilib|author=Babək Çələbiyanlı|date=2015-07-24|publisher=Amerikanın Səsi|accessdate=2023-03-16|language=az}}&lt;/ref&gt;. عباس لیسانی ۷-جی شوعبه‌یه کوچورولدکدن سونرا، محبوسلارا هاوا آلماق اوچون آیر‌لمیش یئر باغلادیلار، شعبه‌نی‌نین تلفن آپارات‌لاری ایشلمیردی و محبوسلارین خانواده لری ایله گؤروش‌مک ممنوع ائدیلدی. تیر ۳۳-ده عباس لسانی، محبوس حقوقلارینین آلت‌ساییلما‌سی و اردبیل ولایتینین قلمروی، حیرا‌ن گردنه‌سی گیلان استانینا وئر‌مه‌سی‌نه اعتراض ائتمک اوچون اعتصابا باشلادی. تیر ۳۴-ده خاص قوتلر عباس لسانینی فیزیکی و تهدید ایله فشار آلتینا قویدولار. سونرا اونون یاردیمچی و مدافع ۲ بئلوچ محبوسلارین دا دویوب‌لر&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.amerikaninsesi.org/a/lisani-zindan-acliq/2879263.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210306175535/https://www.amerikaninsesi.org/a/lisani-zindan-acliq/2879263.html|archivedate=2021-03-06|title=Xüsusi təyinatlı qüvvələr Ərdəbil zindanında aclıq aksiyasına başlayan Lisaniyə hücum edib|author=Babək Çələbiyanlı|date=2015-07-26|publisher=Amerikanın Səsi|accessdate=2023-03-16|language=az}}&lt;/ref&gt;.

حبسده اولدوغو زاماندا عباس لیسانی تبعید اولماق تهدیدی گؤر‌دی&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani/2978199.html
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20210120235738/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani/2978199.html
 |archivedate = 2021-01-20
 |title       = Abbas Lisaninin həyat yoldaşı Amerikanın Səsinə danışıb
 |author      = Əlirza Quluncu
 |date        = 2015-09-24
 |publisher   = Amerikanın Səsi
 |accessdate  = 2023-07-26
 |language    = az
}}&lt;/ref&gt;. ۲۰۱۵-جی ایلی شهریور آیدا خانوده لر ایله گؤروش‌مک حقیندن محروم ائدیلدیگی اوچون اعتصابا باشلادی&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=İran: Abbas Lisani həbsxanada &quot;aclıq elan edib&quot; |url=https://www.bbc.com/azeri/region/2015/09/150919_lisani_hunger_strike |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150921041426/http://www.bbc.com/azeri/region/2015/09/150919_lisani_hunger_strike |archive-date=2015-09-21 |access-date=2018-07-26}}&lt;/ref&gt;. اعتصابنی داییقتماماق آلتر‌ناتیویندان، حبس‌خانایین اداره‌سی طرفیندن اوزاق حبس‌خانایین تبعید ائتمک ایله تهدید اولوندیو&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

۲۰۱۵-جی ایلی ده ایرانین دولتی تلویزیوندا یاییملانان &quot;فیتیله&quot; آدلی برنامه‌ده آذربایجان‌لی لارین توهین ایله مخاطب اولماسینان سونرا&lt;ref&gt;{{cite web |author=Frud Bezhan |date=2015-11-09 |title=Azeris Hold Protests In Iran Over Racial Slur |url=http://www.rferl.org/content/azeris-hold-protest-in-iran-over-racial-slur/27354275.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160102170402/http://www.rferl.org/content/azeris-hold-protest-in-iran-over-racial-slur/27354275.html |archivedate=2016-01-02 |accessdate=2023-07-26 |publisher=Azadlıq Radiosu|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author= |date=2015-11-09 |title=Iran's Azeris protest over offensive TV show |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-34770537 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220626200310/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-34770537 |archivedate=2022-06-26 |accessdate=2023-07-26 |publisher=BBC World Service|language=en}}&lt;/ref&gt;، آبان ۱۸-دن ایرانین مختلف شهریرینده آذربایجان تورکلری اعتراض‌لارا باشلادیلار&lt;ref&gt;{{cite web |author= |date=2015-11-09 |title=İranda azərbaycanlılar təhqiramiz verilişə etiraz edirlər |url=https://www.azadliq.org/a/iranda-etiraz-aksiyasi-tebriz-urmiya/27353981.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230623134253/https://www.azadliq.org/a/iranda-etiraz-aksiyasi-tebriz-urmiya/27353981.html |archivedate=2023-06-23 |accessdate=2023-07-26 |publisher=Azadlıq Radiosu|language=en}}&lt;/ref&gt;. اعتراضلارا حمایت المخ اوچون عباس لسانی دا حبسده اعتصابا باشلادی&lt;ref name=&quot;:24&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author= |date=Noyabr-Dekabr 2015 |title=Report on the situation of Iranian Azerbaijanis regarding human rights |url=https://www.ahraz.org/report-on-the-situation-of-iranian-azerbaijanis-regarding-human-rights-2/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160119005601/https://www.ahraz.org/report-on-the-situation-of-iranian-azerbaijanis-regarding-human-rights-2/ |archivedate=2016-01-19 |accessdate=2023-07-26 |publisher=The Association for the Human Rights of the Azerbaijani People in Iran |language=en}}&lt;/ref&gt;. سونرا عباس لسانی اونی اردبیل حبس‌خاناسینی‌نین شیر‌از‌داکی عادل ا‌باد حبس‌خاناسینا تبعید ال‌دیلر&lt;ref&gt;{{cite web |author= |date=2016-05-26 |title=Abbas Lisani müvəqqəti azadlığa buraxılıb |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani/3346758.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201201181704/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani/3346758.html |archivedate=2020-12-01 |accessdate=2023-07-27 |publisher=Amerikanın Səsi |language=az |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. تبعید اولماسی‌نا باخمایارا‌ق، او بورادا دا اعتصاب حرکاتینی داوام ائتدی&lt;ref&gt;{{cite web |author= |date=2015-11-15 |title=Abbas Lisani Şiraz zindanına sürgün edilib |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani/3058742.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201020223729/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani/3058742.html |archivedate=2020-10-20 |accessdate=2023-07-26 |publisher=Amerikanın Səsi|language=az}}&lt;/ref&gt;.

۲۰۱۵-جی ایلی آذر آیدا ایراندا و گونئی آذربایجاندا یاشایان ۱۰۴۶ تورک فعالی، سوریه تورکمان‌لاری‌نین قیرغینی‌نا قارشی بیانی‌نامی ایمازا‌لادی‌لار. بیانی‌نامی ایمزالایانلار آراسیندا عباس لسانی دا واریدی&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.amerikaninsesi.org/a/syriya-turkmenleri/3091918.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210118211820/https://www.amerikaninsesi.org/a/syriya-turkmenleri/3091918.html|archivedate=2021-01-18|title=İranda 1046 türk fəaldan Suriya türkmənlərinə dəstək bəyanatı|author=Əlirza Quluncu|date=2015-12-07|publisher=Amerikanın Səsi|accessdate=2023-04-12|language=az}}&lt;/ref&gt;.

۲۰۱۶-جی ایلی اسفند ۱-۲-دا تبریز حبس‌خاناسی‌ندا ساکین اولان یوروش مهر‌لی‌بئلی، حسین علی محمدی، مرتضی مراد‌پور، رسول رضوی و شیر‌از حبس‌خاناسینا تبعید ائدیلن عباس لسانی، بین‌الملل آنا دیلی گونو مناسیبتی ایله اعتصاب ائتدی‌لر&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = https://www.amerikaninsesi.org/a/dunya-ana-dili-gununde-acliq-aksiyasi/3201233.html
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20160620044045/https://www.amerikaninsesi.org/a/dunya-ana-dili-gununde-acliq-aksiyasi/3201233.html
 |archivedate = 2016-06-20
 |title       = Güneyli məhbuslar Ana Dili Gününü aclıq aksiyası ilə qeyd etdilər
 |author      = 
 |date        = 2016-02-22
 |publisher   = Amerikanın Səsi
 |accessdate  = 2023-07-26
 |language    = az
}}&lt;/ref&gt;. اونلار بو اعتصاب حرکاتینی، ایراندا آذربایجان تورکجه‌سینده تحصیلین اولماماسینا قارشی گئتیر‌دیلر&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = http://araznews.org/en/archives/5149
 |archiveurl  = https://archive.today/20230727071222/http://araznews.org/en/archives/5149
 |archivedate = 2023-07-27
 |title       = Some Of the Famous South Azerbaijan National Activists Went On Hunger Strike In Iran Prisons
 |author      = 
 |date        = 2016-02-17
 |publisher   = araznews.org
 |accessdate  = 2023-07-27
 |language    = az
}}&lt;/ref&gt;.

2016-جی ایلی اردیبهشت ۲۹-دا عباس لسانینین حبس مدتی بیتیر اما اونون آزاد اولماسی‌نه ایجازه وئرمدیلر&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{cite web
 |url         = https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-acliq/3340496.html
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20160801192105/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-acliq/3340496.html
 |archivedate = 2016-08-01
 |title       = Abbas Lisaninin həbs müddəti bitib, amma sərbəst buraxılmır
 |author      = 
 |date        = 2016-05-16
 |publisher   = Amerikanın Səsi
 |accessdate  = 2023-07-27
 |language    = az
 |url-status  = live
}}&lt;/ref&gt;. بو مسئله‌یه اعتراض ائتمک اوچون عباس لسانی اردیبهشت ۳۰-دا اعتصاب حرکاتی باشلادی. او گون، تبریز مرکزی زندان، اردبیل زندان و کرج رجایی‌شهر زندانین‌دا&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; ساخلانان یوروش مهر‌لی‌بئلی، رسول رضوی، حسین علی‌محمدی، مرتضی مرادپور، لطیف حسنی و بیر نئچه میللی فرهنگی فعالی اعتصاب ائتمه‌یه باشلایارا‌ق عباس لسانی‌یه دستخ اولدوخلارینی اعلام ائلدیلر&lt;ref&gt;{{Cite web |last=admin-hr |date=2016-05-31 |title=Abbas Lesani and 11 other Prisoners on Hunger Strike |url=https://www.en-hrana.org/abbas-lesani-11-prisoners-hunger-strike/ |access-date=2023-07-28 |website=Hrana |language=en-US |archive-date=2023-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230930075142/https://www.en-hrana.org/abbas-lesani-11-prisoners-hunger-strike/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = https://qafqazinfo.az/news/detail/abbas-lisani-azadliqda-148961
 |archiveurl  = https://archive.today/20230727072208/https://qafqazinfo.az/news/detail/abbas-lisani-azadliqda-148961#selection-559.301-559.438
 |archivedate = 2023-07-27
 |title       = Abbas Lisani azadlıqda
 |author      = 
 |date        = 2016-05-25
 |publisher   = qafqazinfo.az
 |accessdate  = 2023-07-27
 |language    = az
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = https://musavat.com/news/guneyde-azerbaycanli-feallar-acliq-aksiyasina-baslayiblar_348751.html?d=1
 |archiveurl  = https://archive.today/20230727072032/https://musavat.com/news/guneyde-azerbaycanli-feallar-acliq-aksiyasina-baslayiblar_348751.html?d=1
 |archivedate = 2023-07-27
 |title       = Güneydə azərbaycanlı fəallar aclıq aksiyasına başlayıblar
 |author      = Xalidə Gəray
 |date        = 2016-05-19
 |publisher   = musavat.com
 |accessdate  = 2023-07-27
 |language    = az
}}&lt;/ref&gt;. 2016-جی ایلی خرداد ۵-ده عباس لیسانی زامینه قارشیلیق‌دا مؤوقتی آزاد اولدی&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.azadliq.org/a/abbas-lisani-azad-edilib/27760720.html|archiveurl =https://web.archive.org/web/20211205153501/https://www.azadliq.org/a/abbas-lisani-azad-edilib/27760720.html|archivedate=2021-12-05|title=Abbas Lisani: «Həbsdən artıq nə olacaq ki?»|author=|date =2016-05-27|publisher=Azadlıq Radiosu|accessdate=2023-03-16|language=az}}&lt;/ref&gt;.

عباس لیسانی 2016-جی ایلی آبان ۱۷-ده تکرار محاکمه‌یه چیغاریلاب، خییو (مشکین‌شهر) شهری‌نین مرکزی زندانینا آپاردیلدی&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani/3585126.html
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20211023213241/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani/3585126.html
 |archivedate = 2021-10-23
 |title       = Abbas Lisani həbs edildi
 |author      = 
 |date        = 2016-11-07
 |publisher   = Amerikanın Səsi
 |accessdate  = 2023-07-27
 |language    = az
}}&lt;/ref&gt;. اونون حبسینه سبب اولا‌ن مسئله، میللی فعال آیدین زاکیری‌نین توینده ائتدیگی دانیشیق ایدی&lt;ref&gt;{{Cite web |last=admin-hr |date=2016-11-07 |title=Abbas Lesani Summoned to Ardabil Court |url=https://www.en-hrana.org/abbas-lesani-summoned-ardabil-court/ |access-date=2023-07-28 |website=Hrana |language=en-US |archive-date=2023-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230930075142/https://www.en-hrana.org/abbas-lesani-summoned-ardabil-court/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://www.ecoi.net/en/file/local/1441174/1226_1534925790_iran-coi-compilation-july-2018-final.pdf |title=Iran: COI Compilation |publisher=ACCORD - Austrian Centre for Country of
Origin &amp; Asylum Research and Documentation |year=2018 |location=Vyana|pages=158 |language=en |access-date=2023-12-27 |archive-date=2023-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230315162545/https://www.ecoi.net/en/file/local/1441174/1226_1534925790_iran-coi-compilation-july-2018-final.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. مشکین اینقیلاب محکمسی اونون بو چیخیسیندا پان‌تورکیزم و رژیمه قارشی تبلیغاتدا گوناهلاندیر‌دی&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Rehman |first=Javaid |url=https://documents-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/N17/256/24/PDF/N1725624.pdf?OpenElement |title=A/72/322: Report of the Special Rapporteur on the situation of human rights in the Islamic Republic of Iran |year=2017 |pages=20 |language=en |access-date=2023-07-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=admin-hr |date=2016-11-12 |title=Abbas Lesani Arrested and Transferred to Meshkinshahr Prison |url=https://www.en-hrana.org/abbas-lesani-arrested-transferred-meshkinshahr-prison/ |access-date=2023-07-28 |website=Hrana |language=en-US |archive-date=2023-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230930075144/https://www.en-hrana.org/abbas-lesani-arrested-transferred-meshkinshahr-prison/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. عباس لیسانی، بو ایتتام‌لارین اساسی اولمادیغینی بیلدیریب، آپلیاسیونه مراجعت ائلدی. 2017-جی ایلی، اردبیل آپلیاسیون محکمسی، اولکین محکمسی‌نین حکمینی لاغو ائدیپ و میللی فعالی عباس لیسانی‌یه برا‌ئت قارا‌ری وئردی&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-siyamek-mirzayi/3968842.html
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20230621185117/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-siyamek-mirzayi/3968842.html
 |archivedate = 2023-06-21
 |title       = Apellyasiya məhkəməsi Abbas Lisani və Siyamək Mirzayinin şikayətlərinə baxıb
 |author      = 
 |date        = 2017-08-02
 |publisher   = Amerikanın Səsi
 |accessdate  = 2023-07-27
 |language    = az
 |url-status  = live
}}&lt;/ref&gt;.

2017-جی ایلی مرداد آیدا، ۴۰ تورک حقوقو فعاللاری اهر محکمسی‌نه چاغیریلدی&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = https://www.amerikaninsesi.org/a/ahar-dil/3978257.html
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20201029045558/https://www.amerikaninsesi.org/a/ahar-dil/3978257.html
 |archivedate = 2020-10-29
 |title       = Əhərdə türk dil haqları fəallarının kütləvi məhkəməsi keçirilib
 |author      = 
 |date        = 2017-08-09
 |publisher   = Amerikanın Səsi
 |accessdate  = 2023-07-27
 |language    = az
 |url-status  = live
}}&lt;/ref&gt;. عباس لیسانی‌نین دا ایچینده اولدوغو فعاللار جمعی شکلده محاکمه اولوندولار&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = https://www.amerikaninsesi.org/a/akbar-abulzade-turk-dili/4008112.html
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20201020065736/https://www.amerikaninsesi.org/a/akbar-abulzade-turk-dili/4008112.html
 |archivedate = 2020-10-20
 |title       = Əkbər Əbulzadə Əhərdə təşkil olan kütləvi məhkəməni şərh edir [Audio-Müsahibə]
 |author      = Əlirza Quluncu
 |date        = 2017-09-01
 |publisher   = Amerikanın Səsi
 |accessdate  = 2023-07-27
 |language    = az
 |url-status  = live
}}&lt;/ref&gt;. 2017-جی ایلی مهر آیدا عباس لیسانی تکرار محاکمه‌یه چاغیریلدی&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani/4064357.html
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20201126155652/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani/4064357.html
 |archivedate = 2020-11-26
 |title       = Abbas Lisani yenidən məhkəməyə çağırılıb
 |author      = 
 |date        = 2017-10-10
 |publisher   = Amerikanın Səsi
 |accessdate  = 2023-07-27
 |language    = az
 |url-status  = live
}}&lt;/ref&gt;.
=== 2018 – 2020-جی ایللر ===
2018-جی ایلی تیر ۱۱-ده، عباس لیسانی هرسال کئچیریلن بابک قالاسی قورولتاییندان قاباق، قورولتایدا ایشتراک ائتمسینه مانا اولماق مقصدیله حبس ائدیلدی&lt;ref&gt;{{cite web |author= |date=2018-07-03 |title=İllik Babək Qalası yürüşü ilə əlaqədar bir çox türk fəal həbs edilib |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/babek-qalasi-yurusu-erefesinde-hebs-dalgasi/4464485.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201203113504/https://www.amerikaninsesi.org/a/babek-qalasi-yurusu-erefesinde-hebs-dalgasi/4464485.html |archivedate=2020-12-03 |accessdate=2023-07-27 |publisher=Amerikanın Səsi|language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2018-07-04 |title=Abbas Lesani, Ardebil’s Civil Activist was Arrested |url=https://www.kampain.info/archive/21311.htm |access-date=2023-08-01 |website=کمپین دفاع از زندانیان سیاسی و مدنی |language=fa-IR |archive-date=2023-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230801082030/https://www.kampain.info/archive/21311.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. حبس اولونماسینا اعتراض ائتمک اوچون اعتصابا باشلادی&lt;ref&gt;{{cite web |author= |date=2021-10-20 |title=Tanınmış fəal Abbas Lisani ilə görüşən fəallar birlikdə milli marşımızı oxuyublar |url=https://www.gunaz.tv/public/az/new/taninmis-feal-abbas-lisani-ile-gorusen-feallar-birlikde-milli-marsimizi-oxuyublar-video-107409 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230727122820/https://www.gunaz.tv/public/az/new/taninmis-feal-abbas-lisani-ile-gorusen-feallar-birlikde-milli-marsimizi-oxuyublar-video-107409 |archivedate=2023-07-27 |accessdate=2023-07-27 |publisher=GünAz TV |language=az |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. تیر ۲۳-ده، ۵۰۰ میللیون ریاللیک زامینه قارشیلیق‌دا تبریزین مرکزی زندانین‌دان آزاد اولدی&lt;ref name=&quot;:23&quot; /&gt;. 2018-جی ایلی شهریور ۲۵-ده عباس لیسانی تبریز اینقیلاب محکمسی‌نه چاغیریلدی&lt;ref&gt;{{cite web |author= |date=2018-09-19 |title=Abbas Lisani SMS çağırışı ilə məhkəməyə getməyi rədd edib |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-sms-%C3%A7a%C4%9F%C4%B1r%C4%B1%C5%9F%C4%B1-il%C9%99-m%C9%99k%C9%99m%C9%99y%C9%99-getm%C9%99yi-r%C9%99dd-edib/4577857.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201026164035/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-sms-%C3%A7a%C4%9F%C4%B1r%C4%B1%C5%9F%C4%B1-il%C9%99-m%C9%99k%C9%99m%C9%99y%C9%99-getm%C9%99yi-r%C9%99dd-edib/4577857.html |archivedate=2020-10-26 |accessdate=2023-07-27 |publisher=Amerikanın Səsi|language=az}}&lt;/ref&gt;. اما چاغیریش رسمی موهری اوزو چاپ اولان کا‌غیزلا یوخ، اس‌ام‌اس آراسیندان گؤنده‌رک، او بو چاغیریشی رد ائدیب و محکم‌یه گئتمه‌دی&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2019-01-08 |title=Təbriz məhkəməsi Abbas Lisaninin etirazını qəbul edib |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani/4733276.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200808131113/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani/4733276.html |archive-date=2020-08-08 |access-date=2023-07-27 |website=Amerikanın səsi}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2018-09-22 |title=Abbas Lisani SMS çağırışı ilə məhkəməyə getməyi rədd edib |url=https://abzas.org/2018/9/abbas-lisani-sms-cagirisi-il%C9%99-m%C9%99hk%C9%99m%C9%99y%C9%99-getm%C9%99yi-r%C9%99dd-edib/ |archive-url=https://archive.today/20230801062215/https://abzas.org/2018/9/abbas-lisani-sms-cagirisi-il%C9%99-m%C9%99hk%C9%99m%C9%99y%C9%99-getm%C9%99yi-r%C9%99dd-edib/ |archive-date=2023-08-01 |access-date=2023-08-01 |website=abzas.org |accessdate=2025-07-22 |archivedate=2023-12-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231208123358/https://abzas.org/2018/9/abbas-lisani-sms-cagirisi-il%C9%99-m%C9%99hk%C9%99m%C9%99y%C9%99-getm%C9%99yi-r%C9%99dd-edib/ }}&lt;/ref&gt;. سونرا، ۲۰۱۸-جی ایلی دئی آیدا ۱۰-دا عباس لیسانی‌یه اردبیل اینقیلاب محکمسی طرفیندن اس‌ام‌اس گؤنده‌ر‌یلدی. اس‌ام‌اس‌ده بیلدیریلدی کی، او ۱۰ آی حبس جئزاسینا محکوم اولوب&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2019-01-06 |title=Abbas Lisani yenidən həbs edildi |url=https://modern.az/az/news/188315 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190108233702/https://modern.az/az/news/188315 |archive-date=2019-01-08 |access-date=2023-07-27 |website=modern.az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2019-04-04 |title=Iran’s Intelligence Ministry Slaps Azeri Rights Activist With New Charges, Claim He’s Organizing Protests from Prison – Center for Human Rights in Iran |url=https://iranhumanrights.org/2019/03/irans-intelligence-ministry-slaps-azeri-rights-activist-with-new-charges-claim-hes-organizing-protests-from-prison/ |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2019-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190404130704/https://iranhumanrights.org/2019/03/irans-intelligence-ministry-slaps-azeri-rights-activist-with-new-charges-claim-hes-organizing-protests-from-prison/ |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;.
[[File:Abbas Lisani Həsən Dəmirçinin dəfnində 2.jpg|300px|thumb|right|File:Abbas Lisani Həsən Dəmirçinin dəfnində 25 iyun 2018-ci il]]
2019-جی ایلی دی آیدا، یاشادیغی اردبیل شهرینده امنیت قوتلری طرفیندن حبس ائدیلدی و تبریز حبس‌خاناسینا گؤنده‌ر‌یلدی&lt;ref name=&quot;:23&quot;&gt;{{Cite web |date=2020-04-23 |title=Situation of Human Rights of the Azerbaijani Turks in the Islamic Republic of Iran |url=https://www.ahraz.org/situation-of-human-rights-of-the-azerbaijani-turks-in-the-islamic-republic-of-iran/ |access-date=2023-08-01 |website=web.archive.org |archive-date=2020-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200423073001/https://www.ahraz.org/situation-of-human-rights-of-the-azerbaijani-turks-in-the-islamic-republic-of-iran/ |url-status=unfit |accessdate=2025-07-22 |archivedate=2020-04-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200423073001/https://www.ahraz.org/situation-of-human-rights-of-the-azerbaijani-turks-in-the-islamic-republic-of-iran/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author= |date=2019-01-06 |title=Türk fəal Abbas Lisani Təbriz zindanında |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/t%C3%BCrk-f%C9%99al-abbas-lisani-t%C9%99briz-zindan%C4%B1nda/4730709.html |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200809153116/https://www.amerikaninsesi.org/a/t%C3%BCrk-f%C9%99al-abbas-lisani-t%C9%99briz-zindan%C4%B1nda/4730709.html |archivedate=2020-08-09 |accessdate=2023-07-28 |publisher=Amerikanın Səsi |language=az}}&lt;/ref&gt;. عباس لیسانی حبس اولماق سببینی بئله بیلدیریب:&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.bbc.com/azeri/azerbaijan-46808127|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220424061955/https://www.bbc.com/azeri/azerbaijan-46808127|archivedate=2022-04-24|title=İranlı fəal Abbas Lisani: &quot;Hər il Babək qalasına yürüş olub, olacaq&quot;|author= |date=2019-01-09|publisher=bbc.com|accessdate =2023-03-16|language =az}}&lt;/ref&gt;

{{Blockquote
|text=ایکی ایتته‌ام وار. میللی فعال و بویوکلمیز حسن آقا دمیرچی‌نین دفنینده اوردا ایدیم. اینتلات تپشیریق وئرمیشدی کی، دفنده دانیشما. اما جمیعت چیخیص ائتتمیمی ایسته‌دی. من ده چیخدیب ۱۰-۱۲ دقیق دانیشدیم. چیخیصیمدا نزامین، قورولوشون الیه هیچ نه یوخ اید. اوردا یالنیز حسن آقا دمیرچی حق‌دا و آذربایجان بارادا دانیشدیم. بوردا نزام الیه نه اولابیلردی؟ اما ائله حساب ائدیرلر‌سه، ائله اولسون. من دانیشاجام.
ایکینجی ایتته‌ام، اوت‌نمش ایلی بابک قالاسیندا ائدیلن یوروشله باغلی‌دیر. اوردا چیخیصیمدا دمی‌شدیم کی، بیز گوجلو اولمالییق، میللتله تمازدا اولمالییق، میللتله تمازدا اولاجاغیمیز بئله یئرلردن بیری ده بابک قالاسی‌دیر، بوردا بیر آرا‌یا گلمه‌میمیز‌دیر. بو ددی‌کلریم ده چاغیریش ساییلدی. من ده داخل اولماقلا تقریبا ۱۰۰ نفر ساخلانمیشدی او زامان. بو‌نا باخ‌مایارا‌ق بابک قالاسیندا توپلانتی داوام ائتدی.
یئنی هم بابک قالاسیندا، هم ده دمیرچی‌نین دفنینده‌کی چیخیص‌لاریم‌دا چاغیریش ائت‌مکده ایتته‌ام اولونورام. بون‌لار ساختا ایتته‌املردیر. حقوقا سیغ‌میر. هر ایل بابک قالاسیندا یوروش اولوب، اولاجاق. بونون قاباغینی آلماق ممکن اولمایاجاق. کنستی‌توسیا‌دا ده یازیلیب کی، هر بیر وئتنداشین ییغینجاق قورماق و توپلاشماق حقی وار&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.}}

=== 2019-جی ایلی حوادثی ===
2019-جی ایلی دی ۱۵-ده، عباس لیسانی تبریز حبس‌خاناسینا گؤندریلدیکدن سونرا رسمی چاغیریش گؤندریل‌مه‌دن قیابی محاکمه اولماقین قانونی اولمادیغینی بیلدیریب بو مسئله‌یه اعتراض ائلدی. تبریز محکمسی عباس لیسانی‌نین اعتراضینی قبول ائدیب و حکمین اجرا‌سینی مؤوقتی اولا‌را‌ق دایاندیردی&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-08-08 |title=Təbriz məhkəməsi Abbas Lisaninin etirazını qəbul edib |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani/4733276.html |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2020-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200808131113/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani/4733276.html |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;. حکیم اهربی عباس لیسانینی ۱۰۰ میللیون تومانلیق ملکی زامینه قارشیلیق‌دا مؤوقتی آزاد اولماقینا و محکمین دی ۲۵-ده تکرا کئچیریلم‌سینه دییر حکمی ایمزالادی&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |date=2020-08-07 |title=Abbas Lisani Ərdəbil həbsxanasında aclıq aksiyası keçirir |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-%25C9%2599rd%25C9%2599bil-h%25C9%2599bsxanas%25C4%25B1nda-acl%25C4%25B1q-aksiyas%25C4%25B1-ke%25C3%25A7irir/4760625.html |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2020-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807014210/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-%25C9%2599rd%25C9%2599bil-h%25C9%2599bsxanas%25C4%25B1nda-acl%25C4%25B1q-aksiyas%25C4%25B1-ke%25C3%25A7irir/4760625.html |url-status=unfit |accessdate=2025-07-22 |archivedate=2020-08-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200807014210/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-%25C9%2599rd%25C9%2599bil-h%25C9%2599bsxanas%25C4%25B1nda-acl%25C4%25B1q-aksiyas%25C4%25B1-ke%25C3%25A7irir/4760625.html }}&lt;/ref&gt;. دی ۲۵-ده، عباس لیسانی تبریز اینقیلاب محکمسی‌نه گلدی و جلسنین تماملانماسینان سونرا امنیت قوتلری طرفیندن حبس ائدیلدی&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Rehman |first=Javaid |url=https://www.ohchr.org/en/documents/country-reports/a74188-report-special-rapporteur-situation-human-rights-islamic-republic |title=A/74/188: Report of the Special Rapporteur on the situation of human rights in the Islamic Republic of Iran |publisher=United Nations |year=2019 |pages=19 |language=en |access-date=2023-07-28|url-status=live }}&lt;/ref&gt;. بیر نئچه گون سونرا عباس لیسانی‌یه یاقین ۵ میللی فعال اردبیل اینقیلاب محکمسی‌نده محاکمه اولوندولار. رهیم غلومی، اصغر اکبرزاده، علی واثقی، مهدی هوشمند و سعید صادق‌فر &quot;اولکنین امنیتینی بوْزماق مقصدیله قانونی اولمایان دست گورماق&quot; ائتمکده گوناهلاندیریلدیلر&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-09-25 |title=Əsgər Əkbərzadə: Abbas Lisaninin sağlıq durumundan narahatıq |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/%25C9%2599sg%25C9%2599-%25C9%2599kb%25C9%2599rzad%25C9%2599-abbas-lisaninin-sa%25C4%259Fl%25C4%25B1q-durumundan-narahat%25C4%25B1q/4763143.html |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2020-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200925003844/https://www.amerikaninsesi.org/a/%25C9%2599sg%25C9%2599-%25C9%2599kb%25C9%2599rzad%25C9%2599-abbas-lisaninin-sa%25C4%259Fl%25C4%25B1q-durumundan-narahat%25C4%25B1q/4763143.html |url-status=unfit |accessdate=2025-07-22 |archivedate=2020-09-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200925003844/https://www.amerikaninsesi.org/a/%25C9%2599sg%25C9%2599-%25C9%2599kb%25C9%2599rzad%25C9%2599-abbas-lisaninin-sa%25C4%259Fl%25C4%25B1q-durumundan-narahat%25C4%25B1q/4763143.html }}&lt;/ref&gt;. عباس لیسانی اردبیل حبس‌خاناسینا گؤچوروندیکدن سونرا، حبسینه اعتراض ائتمک اوچون اعتصاب حرکاتی باشلادی&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-08-08 |title=Abbas Lesani On Hunger Strike {{!}} SOUTH AZERBAIJAN |url=https://southazerbaijan.com/abbas-lesani-on-hunger-strike/ |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2020-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200808204021/https://southazerbaijan.com/abbas-lesani-on-hunger-strike/ |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2019-06-27 |title=Məhsa Mehdili: Biz hamımız Abbas Lisaniyik |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/m%25C9%2599hsa-mehdili-biz-ham%25C4%25B1m%25C4%25B1z-abbas-lisaniyik/4769175.html |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627143505/https://www.amerikaninsesi.org/a/m%25C9%2599hsa-mehdili-biz-ham%25C4%25B1m%25C4%25B1z-abbas-lisaniyik/4769175.html |url-status=unfit |accessdate=2025-07-22 |archivedate=2019-06-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190627143505/https://www.amerikaninsesi.org/a/m%25C9%2599hsa-mehdili-biz-ham%25C4%25B1m%25C4%25B1z-abbas-lisaniyik/4769175.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2019-05-30 |title=عباس لسانی در پی اعتصاب غذا، به سلول انفرادی منتقل شد |url=https://ir.voanews.com/a/activist-iran-prisoner/4938723.html |access-date=2024-01-25 |website=صدای آمریکا |language=fa |archive-date=2024-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240125070802/https://ir.voanews.com/a/activist-iran-prisoner/4938723.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2019-جی ایلی بهمن ۲۹-دا، عباس لیسانی اردبیل حبس‌خاناسین‌دا، لتیف حسنی کرج حبس‌خاناسین‌دا، سیامک میرزایی و ابراهیم نوری اوین حبس‌خاناسین‌دا، و امیر ستاری تبریز حبس‌خاناسین‌دا، دونیا آنا دیلی گونو مناسیبتی ایله ۵ گونلوک اعتصابا باشلادیلار&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |date=2020-08-10 |title=İran Azərbaycanında Ana Dili Günü kampaniyaları davam edir |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/i%25CC%2587ran-az%25C9%2599rbaycan%25C4%25B1nda-ana-dili-g%25C3%25BCn%25C3%25BC-kampaniyalar%25C4%25B1-davam-edir/4801744.html |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2020-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200810001444/https://www.amerikaninsesi.org/a/i%25CC%2587ran-az%25C9%2599rbaycan%25C4%25B1nda-ana-dili-g%25C3%25BCn%25C3%25BC-kampaniyalar%25C4%25B1-davam-edir/4801744.html |url-status=unfit |accessdate=2025-07-22 |archivedate=2020-08-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200810001444/https://www.amerikaninsesi.org/a/i%25CC%2587ran-az%25C9%2599rbaycan%25C4%25B1nda-ana-dili-g%25C3%25BCn%25C3%25BC-kampaniyalar%25C4%25B1-davam-edir/4801744.html }}&lt;/ref&gt;. اونلار بو اعتصاب حرکاتینی ایراندا آذربایجان تورکجه‌سینده تحصیلین اولماماسینا قارشی گئتیر‌دیلر&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;.

2019-جی ایلی اسفند ۱۹-دا، عباس لیسانی اردبیل محکمسی‌نده محاکمه اولوندی&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite web |date=2020-10-31 |title=Abbas Lisani qandallı vəziyyətdə məhkəməyə aparılıb |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-qandall%C4%B1-v%C9%99ziyy%C9%99td%C9%99-m%C9%99hk%C9%99m%C9%99y%C9%99-apar%C4%B1l%C4%B1b/4822936.html |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2020-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201031203624/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-qandall%C4%B1-v%C9%99ziyy%C9%99td%C9%99-m%C9%99hk%C9%99m%C9%99y%C9%99-apar%C4%B1l%C4%B1b/4822936.html |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;. حبس‌خانادا‌ن محکم‌یه آپاریلارکن، او حبس‌خانانین فرمینین گییمه‌سینی رد ائتدی و بو مسئله‌نین اونون انسان شرفینه هورمئت‌سیزلیک اولدوغونو بیلدیریب اعتراض ائتدی. بو مسئله‌یه گؤره مامورلار اونو ائلی و پایین قاندال‌لی حالدا محکم‌یه گتیردیلر&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;. عباس لیسانی محکم‌یه تالئب ائلدی کی دفاعی‌سینی آذربایجان تورکجه‌سینده ائت‌سین و آنادیلینده دفاع ائتدی&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2019-06-27 |title=Fərzad Səmədli: Abbas Lisaninin türkcə danışması İran məhkəmə sistemində böyük bir hadisədir |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/f%C9%99rzad-s%C9%99m%C9%99dli-abbas-lisaninin-t%C3%BCrkc%C9%99-dan%C4%B1%C5%9Fmas%C4%B1-i%CC%87ran-m%C9%99hk%C9%99m%C9%99-sistemind%C9%99-b%C3%B6y%C3%BCk-bir-hadis%C9%99dir/4854307.html |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2019-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627143535/https://www.amerikaninsesi.org/a/f%C9%99rzad-s%C9%99m%C9%99dli-abbas-lisaninin-t%C3%BCrkc%C9%99-dan%C4%B1%C5%9Fmas%C4%B1-i%CC%87ran-m%C9%99hk%C9%99m%C9%99-sistemind%C9%99-b%C3%B6y%C3%BCk-bir-hadis%C9%99dir/4854307.html |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;.

2019-جی ایلی فروردین ۲۴-ده، شرقی آذربایجان آپلیاسیون محکمسی عباس لیسانی‌نین تبریز اینقیلاب محکمسی‌نین بهمن آیدا صادر ائت‌دیگی ۱۰ آیلق حبس حکمینه قارشی شکایتینی بررسی ائتدی&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-08-08 |title=İran Azərbaycanında milli fəallara bəraət hökmü və qiyabi mühakimə |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/i%25CC%2587ran-az%25C9%2599rbaycan%25C4%25B1nda-milli-f%25C9%2599allara-b%25C9%2599ra%25C9%2599t-h%25C3%25B6km%25C3%25BC-v%25C9%2599-qiyabi-m%25C3%25BChakim%25C9%2599/4877530.html |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2020-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200808125755/https://www.amerikaninsesi.org/a/i%25CC%2587ran-az%25C9%2599rbaycan%25C4%25B1nda-milli-f%25C9%2599allara-b%25C9%2599ra%25C9%2599t-h%25C3%25B6km%25C3%25BC-v%25C9%2599-qiyabi-m%25C3%25BChakim%25C9%2599/4877530.html |url-status=unfit |accessdate=2025-07-22 |archivedate=2020-08-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200808125755/https://www.amerikaninsesi.org/a/i%25CC%2587ran-az%25C9%2599rbaycan%25C4%25B1nda-milli-f%25C9%2599allara-b%25C9%2599ra%25C9%2599t-h%25C3%25B6km%25C3%25BC-v%25C9%2599-qiyabi-m%25C3%25BChakim%25C9%2599/4877530.html }}&lt;/ref&gt;. عباس لیسانی‌نین محکم‌ده ایشتراک ائتمه‌سینه اجازه وئرلم‌دی&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web |date=2020-08-10 |title=Məhkəmə Lisaninin hökmü haqda: Qərar qanuna və şəriətə uyğundur |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/m%C9%99hk%C9%99m%C9%99-lisaninin-h%C3%B6km%C3%BC-haqda-q%C9%99rar-qanuna-v%C9%99-%C5%9F%C9%99ri%C9%99t%C9%99-uy%C4%9Fundur/4898759.html |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2020-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200810055850/https://www.amerikaninsesi.org/a/m%C9%99hk%C9%99m%C9%99-lisaninin-h%C3%B6km%C3%BC-haqda-q%C9%99rar-qanuna-v%C9%99-%C5%9F%C9%99ri%C9%99t%C9%99-uy%C4%9Fundur/4898759.html |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;. آپلیاسیون محکمسی‌نین ۲۶-جی شوعبه‌سی، سیاسی فعال عباس لیسانی‌نین گوناهلاندیریلما‌سینا گؤره صادر ائت‌دیگی حکمین &quot;شریعت و قانون قایدالارینا اویغون&quot; اولدوغونا حکم صادر ائتدی&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;.

2019-جی ایلی تیر ۱۷-ده اردبیل اینقیلاب محکمسی عباس لیسانینی &quot;غربی آذربایجان اهالیسینی سیلاحلانماقا تحریك ائتمک&quot;، &quot;قانونسوز گروپ یاراتماق&quot;، و &quot;سیستم الیهینه تبلیغات ائتمک&quot; ایتته‌املری ایله ۸ ایل آزادلیقدان محروم ائتمک‌له یانا‌شی&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-06-09 |title=Azerbaijani Turk Activist Abbas Lesani Sentenced to Eight Years – Hrana |url=https://www.en-hrana.org/azerbaijani-turk-activist-abbas-lesani-sentenced-to-eight-years/ |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2022-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220609003728/https://www.en-hrana.org/azerbaijani-turk-activist-abbas-lesani-sentenced-to-eight-years/ |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;، ۲ ایل آییل‌سی ایله بیرگه یزد‌ه سرگون جئزاسینا محکوم ائتدی&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2019-07-08 |title=Abbas Lisaniyə 8 il həbs, 2 il sürgün cəzası verilib |url=https://www.azadliq.org/a/abbas-lisaniy%25C9%2599-8-il-h%25C9%2599bs-2-il-s%25C3%25BCrg%25C3%25BCn-c%25C9%2599zas%25C4%25B1-verilib/30043431.html |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2019-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190708174801/https://www.azadliq.org/a/abbas-lisaniy%25C9%2599-8-il-h%25C9%2599bs-2-il-s%25C3%25BCrg%25C3%25BCn-c%25C9%2599zas%25C4%25B1-verilib/30043431.html |url-status=unfit |accessdate=2025-07-22 |archivedate=2019-07-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190708174801/https://www.azadliq.org/a/abbas-lisaniy%25C9%2599-8-il-h%25C9%2599bs-2-il-s%25C3%25BCrg%25C3%25BCn-c%25C9%2599zas%25C4%25B1-verilib/30043431.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2019 |title=Abbas Lesani - Ethnic Rights Activism |url=https://ipa.united4iran.org/en/prisoner/2082/ |access-date=2023-12-27 |website=united4iran.org |archive-date=2023-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227100011/https://ipa.united4iran.org/en/prisoner/2082/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2019-07-14 |title=Rejim azərbaycanlı fəal Abbas Lisanini 8 il həbs və 2 il sürgünə məhkum etdi – GADTB |url=https://gadtb.com/rejim-az%C9%99rbaycanli-f%C9%99al-abbas-lisani-8-il-h%C9%99bs-v%C9%99-2-il-surgun%C9%99-m%C9%99hkum-etdi/ |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2019-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190714071716/https://gadtb.com/rejim-az%C9%99rbaycanli-f%C9%99al-abbas-lisani-8-il-h%C9%99bs-v%C9%99-2-il-surgun%C9%99-m%C9%99hkum-etdi/ |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://open.overheid.nl/documenten/ronl-00ebed81-a2ec-4abf-a474-04f4b9a1ab04/pdf |title=Algemeen ambtsbericht Iran |publisher=Ministerie van Buitenlandse Zaken |year=2021 |location=[[لاهه]] |pages=29 |language=nl |access-date=2023-12-27  }}&lt;/ref&gt;. عباس لیسانی بو قارا‌رلا رازی اولمادیغی اوچون آپلیاسیون شکایت ائتدی. 2019-جی ایلی شهریور ۲۲-ده عباس لیسانی آپلیاسیون محکمسی‌نه چاغیریلدی&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-08-07 |title=Abbas Lisani apelyasiya məhkəməsinə çağrılıb |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-apelyasiya-m%25C9%2599hk%25C9%2599m%25C9%2599sin%25C9%2599-%25C3%25A7a%25C4%259Fr%25C4%25B1l%25C4%25B1b/5082641.html |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2020-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807162828/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-apelyasiya-m%25C9%2599hk%25C9%2599m%25C9%2599sin%25C9%2599-%25C3%25A7a%25C4%259Fr%25C4%25B1l%25C4%25B1b/5082641.html |url-status=unfit |accessdate=2025-07-22 |archivedate=2020-08-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200807162828/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-apelyasiya-m%25C9%2599hk%25C9%2599m%25C9%2599sin%25C9%2599-%25C3%25A7a%25C4%259Fr%25C4%25B1l%25C4%25B1b/5082641.html }}&lt;/ref&gt;. اردبیل ولایتینین آپلیاسیون محکمسی شهریور ۲۵-ده عباس لیسانینی شکایتینه بررسی ائتدی&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |date=2020-08-06 |title=Abbas Lisani: “Ədalətiniz varsa məhkəmənin qapılarını açın ki, qərarı millət özü versin!” |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-%25C9%2599dal%25C9%2599tiniz-varsa-m%25C9%2599hk%25C9%2599m%25C9%2599nin-qap%25C4%25B1lar%25C4%25B1n%25C4%25B1-a%25C3%25A7%25C4%25B1n-ki-q%25C9%2599rar%25C4%25B1-mill%25C9%2599t-%25C3%25B6z%25C3%25BC-versin-/5086585.html |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2020-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806020638/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-%25C9%2599dal%25C9%2599tiniz-varsa-m%25C9%2599hk%25C9%2599m%25C9%2599nin-qap%25C4%25B1lar%25C4%25B1n%25C4%25B1-a%25C3%25A7%25C4%25B1n-ki-q%25C9%2599rar%25C4%25B1-mill%25C9%2599t-%25C3%25B6z%25C3%25BC-versin-/5086585.html |url-status=unfit |accessdate=2025-07-22 |archivedate=2020-08-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200806020638/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-%25C9%2599dal%25C9%2599tiniz-varsa-m%25C9%2599hk%25C9%2599m%25C9%2599nin-qap%25C4%25B1lar%25C4%25B1n%25C4%25B1-a%25C3%25A7%25C4%25B1n-ki-q%25C9%2599rar%25C4%25B1-mill%25C9%2599t-%25C3%25B6z%25C3%25BC-versin-/5086585.html }}&lt;/ref&gt;. عباس لیسانی آذربایجان تورکجه‌سینده حاضیرلادیغی &quot;مدافعه بیانی‌نی&quot; محکم جلسه‌سینده اوخودی&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-08-11 |title=İsa Əzizi: Ağır həbs hökmləri ilə türk fəalları susdurma siyasəti əks nəticə verir |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/i%25CC%2587sa-%25C9%2599zizi-a%25C4%259F%25C4%25B1r-h%25C9%2599bs-h%25C3%25B6kml%25C9%2599ri-il%25C9%2599-t%25C3%25BCrk-f%25C9%2599allar%25C4%25B1-susdurma-siyas%25C9%2599ti-%25C9%2599ks-n%25C9%2599tic%25C9%2599-verir/5091663.html |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2020-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200811134416/https://www.amerikaninsesi.org/a/i%25CC%2587sa-%25C9%2599zizi-a%25C4%259F%25C4%25B1r-h%25C9%2599bs-h%25C3%25B6kml%25C9%2599ri-il%25C9%2599-t%25C3%25BCrk-f%25C9%2599allar%25C4%25B1-susdurma-siyas%25C9%2599ti-%25C9%2599ks-n%25C9%2599tic%25C9%2599-verir/5091663.html |url-status=unfit |accessdate=2025-07-22 |archivedate=2020-08-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200811134416/https://www.amerikaninsesi.org/a/i%25CC%2587sa-%25C9%2599zizi-a%25C4%259F%25C4%25B1r-h%25C9%2599bs-h%25C3%25B6kml%25C9%2599ri-il%25C9%2599-t%25C3%25BCrk-f%25C9%2599allar%25C4%25B1-susdurma-siyas%25C9%2599ti-%25C9%2599ks-n%25C9%2599tic%25C9%2599-verir/5091663.html }}&lt;/ref&gt;. عباس لیسانی دئییب:
{{Blockquote
|text=عدالت و صداقت وارسا، وئر‌دی‌نیز ایتته‌املرده و توتدوغونوز مووقف‌لرده حقی دانیرسانیزا، قاپیلاری آچین! محکم‌نی آلنی (آچیک) قورین کی، میللت و بوتون دونیا اوزو قرا‌ر وئر‌سین!&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;.}}

ایله اولیه قارا‌رده ایتته‌ام اولوندوغو ۲ ماده اوزره برا‌ئت الدی، اما سونرا‌دان اونلار بو ایتته‌ام‌لری تکرا اوز ایشه اضافه ائدیب، حبس موددتی‌نی ۸ ایل‌دن ۱۵ ایله آرتیردیلر&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Şaffer |first=Brenda |url=https://www.fdd.org/wp-content/uploads/2021/04/fdd-monograph-iran-is-more-than-persia.pdf |title=Iran Is More tan Persia Ethnic Politics in the Islamic Republic |publisher=Foundation for Defense of Democracies |year=2021 |location=Vaşinqton |pages=22 |language=en |access-date=2023-12-27|url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-07-12 |title=Abbas Lisaninin cəzası 16 ilə çatdırılıb |url=https://www.azadliq.org/a/abbas-lisaninin-c%25C9%2599zas%25C4%25B1-16-il%25C9%2599-%25C3%25A7atd%25C4%25B1r%25C4%25B1l%25C4%25B1b/30194806.html |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2020-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200712200437/https://www.azadliq.org/a/abbas-lisaninin-c%25C9%2599zas%25C4%25B1-16-il%25C9%2599-%25C3%25A7atd%25C4%25B1r%25C4%25B1l%25C4%25B1b/30194806.html |url-status=unfit |accessdate=2025-07-22 |archivedate=2020-07-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200712200437/https://www.azadliq.org/a/abbas-lisaninin-c%25C9%2599zas%25C4%25B1-16-il%25C9%2599-%25C3%25A7atd%25C4%25B1r%25C4%25B1l%25C4%25B1b/30194806.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-11-01 |title=Iran: Activist's Sentence Increased to 15 years: Abbas Lesani {{!}} Amnesty International |url=https://www.amnesty.org/en/documents/mde13/3130/2020/en/ |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2020-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201101023218/https://www.amnesty.org/en/documents/mde13/3130/2020/en/ |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-08-11 |title=Abbas Lisaninin həbs müddəti 8 ildən 15 ilə artırıldı |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisaninin-h%25C9%2599bs-m%25C3%25BCdd%25C9%2599ti-8-ild%25C9%2599n-15-il%25C9%2599-art%25C4%25B1r%25C4%25B1ld%25C4%25B1/5106282.html |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2020-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200811195655/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisaninin-h%25C9%2599bs-m%25C3%25BCdd%25C9%2599ti-8-ild%25C9%2599n-15-il%25C9%2599-art%25C4%25B1r%25C4%25B1ld%25C4%25B1/5106282.html |url-status=unfit |accessdate=2025-07-22 |archivedate=2020-08-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200811195655/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisaninin-h%25C9%2599bs-m%25C3%25BCdd%25C9%2599ti-8-ild%25C9%2599n-15-il%25C9%2599-art%25C4%25B1r%25C4%25B1ld%25C4%25B1/5106282.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=فردا |first=رادیو |title=حکم ۱۵ سال حبس علیه عباس لسانی فعال ترک ایران |language=fa |work=رادیو فردا |url=https://www.radiofarda.com/a/30707328.html |access-date=2023-08-09 |archive-date=2023-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810230310/https://www.radiofarda.com/a/30707328.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. بعضیلارینا گؤره عباس لیسانی محکم‌ده مدافعینی آنادیلینده ائتدیگی اوچون اونا داها آغیر جئزا وئردیلرr&lt;ref name=&quot;:19&quot;&gt;{{cite web |author=Fərdin Muradpur |date=2022-02-19 |title=İran məhkəmə sistemində təkdilliliyin nəticələri: yaşanmış təcrübələr |url=https://www.etekyazi.com/iran-mehkeme-sisteminde-tekdilliliyin-neticeleri-yasanmis-tecrubeler/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220219124241/https://www.etekyazi.com/iran-mehkeme-sisteminde-tekdilliliyin-neticeleri-yasanmis-tecrubeler/ |archivedate=2022-02-19 |accessdate=2023-07-25 |publisher=etekyazi.com |language=az |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. حبس موددتی آرتیردیق‌دان سونرا عباس لیسانی محکم‌نین قارا‌ری ایله باغلی ایرانین علی محکم‌سینه مراجعت ائلدی. علی محکم‌ه اما اردبیل محکمسی‌نین ۱۵ ایلیق حبس قارا‌رینی دئییشمه‌دی&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite web |date=2020-07-12 |title=Abbas Lisaninin 15 illik həbs cəzası dəyişdirilmədi |url=https://www.azadliq.org/a/30713662.html |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2020-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200712192840/https://www.azadliq.org/a/30713662.html |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;. 2019-جی ایلی مهر ۲۹-ده عباس لیسانی‌نین وکیلی، محمدرضا فقیهی، حبس ائدیلدی&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-08-11 |title=&quot;Abbas Lisaniyə verilən cəza bütün hərəkata verilən cəzadır&quot; |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisaniy%25C9%2599-veril%25C9%2599n-c%25C9%2599za-b%25C3%25BCt%25C3%25BCn-h%25C9%2599r%25C9%2599kata-veril%25C9%2599n-c%25C9%2599zad%25C4%25B1r-/5152916.html |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2020-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200811105533/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisaniy%25C9%2599-veril%25C9%2599n-c%25C9%2599za-b%25C3%25BCt%25C3%25BCn-h%25C9%2599r%25C9%2599kata-veril%25C9%2599n-c%25C9%2599zad%25C4%25B1r-/5152916.html |url-status=unfit |accessdate=2025-07-22 |archivedate=2020-08-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200811105533/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisaniy%25C9%2599-veril%25C9%2599n-c%25C9%2599za-b%25C3%25BCt%25C3%25BCn-h%25C9%2599r%25C9%2599kata-veril%25C9%2599n-c%25C9%2599zad%25C4%25B1r-/5152916.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ettelaat Detains M. Fagihi, Lawyer for Abbas Lisani {{!}} SOUTH AZERBAIJAN |url=https://southazerbaijan.com/ettelaat-detains-m-fagihi-lawyer-for-abbas-lisani/ |access-date=2023-12-27 |language=en-US |archive-date=2023-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227105720/https://southazerbaijan.com/ettelaat-detains-m-fagihi-lawyer-for-abbas-lisani/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. فقیهی، عباس لیسانی ایله گوروشتن سونرا اردبیل پروکورلوغون‌دا ساخلانمیشدی&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-08-08 |title=Abbas Lisaninin vəkili Ərdəbildə həbs edilib |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisaninin-v%25C9%2599kili-%25C9%2599rd%25C9%2599bild%25C9%2599-h%25C9%2599bs-edilib/5132264.html |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2020-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200808123012/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisaninin-v%25C9%2599kili-%25C9%2599rd%25C9%2599bild%25C9%2599-h%25C9%2599bs-edilib/5132264.html |url-status=unfit |accessdate=2025-07-22 |archivedate=2020-08-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200808123012/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisaninin-v%25C9%2599kili-%25C9%2599rd%25C9%2599bild%25C9%2599-h%25C9%2599bs-edilib/5132264.html }}&lt;/ref&gt;. محمدرضا فقیهی اردبیل محکمسی‌نین ۱۰۲-جی شوعبه‌سی طرفیندن &quot;گیزلی محکم سن‌ئدلرینی افشا ائت‌مه‌کده&quot; گوناهلاندیریلاب، ۶ آی حبس جئزاسینا محکوم ائتدی&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Cite web |date=2020-08-15 |title=İnsan haqları vəkili Məhəmmədrza Fəqihi bəraət qazanıb |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/i%25CC%2587nsan-haqlar%25C4%25B1-v%25C9%2599kili-m%25C9%2599h%25C9%2599mm%25C9%2599drza-f%25C9%2599qihi-b%25C9%2599ra%25C9%2599t-qazan%25C4%25B1b/5315071.html |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2020-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200815173111/https://www.amerikaninsesi.org/a/i%25CC%2587nsan-haqlar%25C4%25B1-v%25C9%2599kili-m%25C9%2599h%25C9%2599mm%25C9%2599drza-f%25C9%2599qihi-b%25C9%2599ra%25C9%2599t-qazan%25C4%25B1b/5315071.html |url-status=unfit |accessdate=2025-07-22 |archivedate=2020-08-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200815173111/https://www.amerikaninsesi.org/a/i%25CC%2587nsan-haqlar%25C4%25B1-v%25C9%2599kili-m%25C9%2599h%25C9%2599mm%25C9%2599drza-f%25C9%2599qihi-b%25C9%2599ra%25C9%2599t-qazan%25C4%25B1b/5315071.html }}&lt;/ref&gt;. 2020-جی ایلی اسفند آیدا، محمدرضا فقیهی برا‌ئت آلدی&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;. 2020-جی ایلی تیر آیدا ایران علی محکم‌ه عباس لیسانی‌نین کاساسیون شکایتینی رد ائدیب، اردبیل محکمسی‌نین ۱۵ ایل حبس قارا‌رینی قوتوندا قالدی&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-08-14 |title=İran Ali Məhkəməsi Abbas Lisaninin kasassiya şikayətini təmin etməyib |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani/5491253.html |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2020-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200814175515/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani/5491253.html |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=İranlı Türk aktivist Lisani'ye verilen 15 yıl hapis cezası kesinleşti |url=https://www.aa.com.tr/tr/dunya/iranli-turk-aktivist-lisaniye-verilen-15-yil-hapis-cezasi-kesinlesti/1900489 |access-date=2023-07-31 |website=www.aa.com.tr |archive-date=2023-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230731083303/https://www.aa.com.tr/tr/dunya/iranli-turk-aktivist-lisaniye-verilen-15-yil-hapis-cezasi-kesinlesti/1900489 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Avraham |first=Rachel |date=2022-11-30 |title=The Iran Protests and the Azerbaijani Community {{!}} Frontpage Mag |url=https://www.frontpagemag.com/the-iran-protests-and-the-azerbaijani-community/ |access-date=2023-12-27 |website=frontpagemag.com |language=en-US |archive-date=2023-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231229105242/https://www.frontpagemag.com/the-iran-protests-and-the-azerbaijani-community/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. کووید-۱۹ پاندمیاسی دؤورونده بیر چوخ محبوسلار مؤوقتی آزادلیغا بورا‌خیلمالارینا باخ‌مایارا‌ق، عباس لیسانی‌یه بو اجازه وئر‌لم‌دی&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-09-21 |title=Jalə Təbrizli: İran Azərbaycanı və Tehranda siyasi məhbusların saxlanma şəraiti pisləşib |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/jale-tebrizli/5555402.html |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2020-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200921060820/https://www.amerikaninsesi.org/a/jale-tebrizli/5555402.html |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-01-24 |title=Mill fəal Cəfər Rüstəmi-rad yenidən məzuniyyətə buraxılıb |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/cefer-rustemi-rad/5558318.html |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2021-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210124100459/https://www.amerikaninsesi.org/a/cefer-rustemi-rad/5558318.html |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;. حتی عباس لیسانی‌نین قرداشی وفات ائده‌نده ده، دفن و یاس مرسم‌ینه ایشتراک ائتمک اوچون اونا اجازه وئر‌لم‌دی&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-09-21 |title=ممانعت دادستان اردبیل از حضور عباس لسانی در مراسم خاکسپاری برادرش و شکنجه روحی این خانواده {{!}} تریبون زمانه |url=|access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2020-09-21 |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;.

2020-جی ایلی مهر ۶-دا، ایکینجی قاراباغ موهاریب‌سی باشلایاندن سونرا، عباس لیسانی‌نین یاقین‌لاری ایله گورو‌شمه‌سی و تلفونلا دانیشماسی ممنوع ائدیلدی&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-11-20 |title=Iranda həbsdə olan Abbas Lisaninin ziyarət və telefon əlaqələrinə qadağa qoyulub |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/lisani-telefon-qadaga/5669061.html |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2020-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201120033743/https://www.amerikaninsesi.org/a/lisani-telefon-qadaga/5669061.html |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-08-20 |title=Türk mədəni fəallarına təzyiqlərin artması; Tutuqlamaların davamı və məhbusların vəziyyəti ilə bağlı qayğılar |url=https://iranwire.com/az/special-features-1/67742/ |access-date=2023-07-31 |website=web.archive.org |archive-date=2022-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220820113450/https://iranwire.com/az/special-features-1/67742/ |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;. بو ممنوعیت سونرا‌دان، 2020-جی ایلی آبان ۲۳-ده تکرار قابا‌غوندا گؤیدیلدی&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-11-22 |title=Abbas Lisani zindanda aksiya keçirdi: Görüş qadağası ləğv edildi |url=https://gadtb.com/abbas-lisani-zindanda-aksiya-kecirdi-gorus-qadagasi-l%C9%99gv-edildi/ |access-date=2023-07-28 |website=gadtb.com |archive-date=2023-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203001829/https://gadtb.com/abbas-lisani-zindanda-aksiya-kecirdi-gorus-qadagasi-l%C9%99gv-edildi/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Abbas Lisaniyə telefonla danışmaq və görüşmək qadağası qoyulub |url=https://www.aznews.tv/abbas-lisaniy%C9%99-telefonla-danismaq-v%C9%99-gorusm%C9%99k-qadagasi-qoyulub/ |access-date=2023-07-28 |website=aznews.tv |archive-date=2023-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230728142142/https://www.aznews.tv/abbas-lisaniy%C9%99-telefonla-danismaq-v%C9%99-gorusm%C9%99k-qadagasi-qoyulub/ |url-status=live |accessdate=2025-07-22 |archivedate=2023-07-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230728142142/https://www.aznews.tv/abbas-lisaniy%C9%99-telefonla-danismaq-v%C9%99-gorusm%C9%99k-qadagasi-qoyulub/ }}&lt;/ref&gt;. 2020-جی ایلی آبان ۲۹-ده عباس لیسانی اردبیل حبس‌خاناسین‌دا ممنوعیت‌لره اعتراض ائتمک اوچون، حبس‌خانانین ناظیر زابیت‌نین آفیسین‌دا ۵ ساعت اوتوراق اعتراض حرکاتی گئچیر‌دی&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Cite web |date=2021-01-21 |title=Abbas Lisani ona qoyulmuş qadağalara etiraz olaraq oturaq aksiya keçirib |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-ona-qoyulmu%25C5%259F-qada%25C4%259Falara-etiraz-olaraq-oturaq-aksiya-ke%25C3%25A7irib/5673516.html |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2021-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121160243/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-ona-qoyulmu%25C5%259F-qada%25C4%259Falara-etiraz-olaraq-oturaq-aksiya-ke%25C3%25A7irib/5673516.html |url-status=unfit |accessdate=2025-07-22 |archivedate=2021-01-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210121160243/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-ona-qoyulmu%25C5%259F-qada%25C4%259Falara-etiraz-olaraq-oturaq-aksiya-ke%25C3%25A7irib/5673516.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-08-20 |title=Ərdəbil Mərkəzi Həbsxanasında Abbas Lisaniyə qarşı təzyiqlər artıb |url=https://iranwire.com/az/special-features-1/68153/ |access-date=2023-07-31 |website=web.archive.org |archive-date=2022-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220820160647/https://iranwire.com/az/special-features-1/68153/ |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;. بو قادا‌غالارین اردبیل ولایتینین کشف‌یات اداره‌سی رئیسینین، ولایت عدلی‌یه‌نین باش دیرکتوری ناصر اتاباتی‌نین و اردبیل پروکوروری سید عبدالله طباطبایی‌نین تشکیلی ایله اجرا اولدوغو بیلدیریلدی&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-08-19 |title=Culfalı iki mədəni fəalın tutulması və vəziyyətindən xəbərsizlik davam edir |url=https://iranwire.com/az/special-features-1/68074/ |access-date=2023-07-31 |website=web.archive.org |archive-date=2022-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220819155309/https://iranwire.com/az/special-features-1/68074/ |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;.اعتراض حرکاتین‌دن سونرا عباس لیسانی‌یه قوه‌م‌لاری طرفیندن زیارت ائت‌مک اوچون اجازه وئردیلر. اما تلفونلا دانیشما ممنوعیت‌ینی آرا‌دان قالدیما‌دی‌لار&lt;ref name=&quot;:14&quot; /&gt;.

=== 2020جیایلدن سونرا ===
2021-جی ایلی دی ۲۴-ده، حبس‌خانادا ساخلانان میللی فرهنگی فعال یوسف کاری، اعتصاب حرکاتینا باشلادی&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-01-18 |title=Milli fəal Yusuf Kari Ərdəbil həbsxanasında aclıq edir |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/yusuf-kari/5740042.html |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2021-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118032831/https://www.amerikaninsesi.org/a/yusuf-kari/5740042.html |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-02-26 |title=İranda həbsdə saxlanılan iki azərbaycanlı milli fəal Abbas Lisani və Yusif Kari aclıq edir |url=https://abzas.org/2021/01/iranda-h%25C9%2599bsd%25C9%2599-saxlanilan-iki-az%25C9%2599rbaycanli-milli-f%25C9%2599al-abbas-lisani-v%25C9%2599-yusif-kari-acliq-edir/ |access-date=2023-07-31 |website=web.archive.org |archive-date=2021-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210226221942/https://abzas.org/2021/01/iranda-h%25C9%2599bsd%25C9%2599-saxlanilan-iki-az%25C9%2599rbaycanli-milli-f%25C9%2599al-abbas-lisani-v%25C9%2599-yusif-kari-acliq-edir/ |url-status=unfit |accessdate=2025-07-22 |archivedate=2021-02-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210226221942/https://abzas.org/2021/01/iranda-h%25C9%2599bsd%25C9%2599-saxlanilan-iki-az%25C9%2599rbaycanli-milli-f%25C9%2599al-abbas-lisani-v%25C9%2599-yusif-kari-acliq-edir/ }}&lt;/ref&gt;. او بو اعتراض حرکاتینی، حبس‌خانایا نظارت ائدن پروکورور یاردمچی‌سینین پیس دانیشماسی و اوزو شوعبه‌سین‌دن آیریلیب، قرنتین شوعبه‌سینه کوچورولمه‌سینه ایلی اعتراض ائتمک مقصدیله گئتدیگی‌نی بیلدیریب&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-08-19 |title=Yusif Kari, Ərdəbil həbsxanasında quru aclıq aksiyasına başladı |url=https://iranwire.com/az/special-features-1/68631/ |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2022-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220819145222/https://iranwire.com/az/special-features-1/68631/ |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;. یوسف کاری‌یه دستخ مقصدی ایله دی ۲۸-دن باشلایارا‌ق، اردبیل حبس‌خاناسین‌دا ساخلانان عباس لیسانی ده اعتصاب حرکاتینا باشلادی&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-08-19 |title=Abbas Lisani Ərdəbil Mərkəzi Həbsxanasında aclıq aksiyasına başladı |url=https://iranwire.com/az/special-features-1/68639/ |access-date=2023-07-31 |website=web.archive.org |archive-date=2022-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220819190658/https://iranwire.com/az/special-features-1/68639/ |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-02-24 |title=Güneyli siyasi məhbus Abbas Lisani aclıq aksiyasına başlayıb |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/g%25C3%25BCneyli-siyasi-m%25C9%2599hbus-abbas-lisani-acl%25C4%25B1q-aksiyas%25C4%25B1na-ba%25C5%259Flay%25C4%25B1b/5743610.html |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2021-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224210836/https://www.amerikaninsesi.org/a/g%25C3%25BCneyli-siyasi-m%25C9%2599hbus-abbas-lisani-acl%25C4%25B1q-aksiyas%25C4%25B1na-ba%25C5%259Flay%25C4%25B1b/5743610.html |url-status=unfit |accessdate=2025-07-22 |archivedate=2021-02-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210224210836/https://www.amerikaninsesi.org/a/g%25C3%25BCneyli-siyasi-m%25C9%2599hbus-abbas-lisani-acl%25C4%25B1q-aksiyas%25C4%25B1na-ba%25C5%259Flay%25C4%25B1b/5743610.html }}&lt;/ref&gt;. سونرا‌دان یوسف کاری‌یه دستخ اولماق اوچون اوین حبس‌خاناسین‌دا ساخلانان سیامک میرزایی و اردبیل حبس‌خاناسین‌دا ساخلانان علی و رضا واثقی قارداشلاری ده اعتصاب حرکاتینا باشلادی‌لار&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-08-19 |title=Azərbaycanlı siyasi məhbusların Yusif Kariyə dəstək olaraq aclıq aksiyası dalğası |url=https://iranwire.com/az/special-features-1/68670/ |access-date=2023-07-31 |website=web.archive.org |archive-date=2022-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220819193105/https://iranwire.com/az/special-features-1/68670/ |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;. عباس لیسانی ایسه دی ۳۰-دان باشلایارا‌ق قورو اعتصاب ائتمه‌یه گئچدی&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-01-21 |title=İran həbsxanalarında aclıq aksiyasına başlayan türk fəalların sayı artır |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/acliq-aksiyasi/5744645.html |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2021-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121051841/https://www.amerikaninsesi.org/a/acliq-aksiyasi/5744645.html |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;. دی ۲۷-دن باشلایارا‌ق قورو اعتصاب حرکاتینا گئت‌میش یوسف کاری، دی ۳۰-دا، گئجه ساعت‌لرین‌ده قرنتین شوعبه‌سین‌دن اوز شوعبه‌سینه گاییتاریلدیگی اوچون اعتصاب حرکاتینی داییق‌تدی&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Cite web |date=2021-02-24 |title=İran həbsxanalarında aclıq aksiyası keçirən milli fəalların aksiyası sona çatıb |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/i%25CC%2587ran-h%25C9%2599bsxanalar%25C4%25B1nda-acl%25C4%25B1q-aksiyas%25C4%25B1-ke%25C3%25A7ir%25C9%2599n-milli-f%25C9%2599allar%25C4%25B1n-aksiyas%25C4%25B1-sona-%25C3%25A7at%25C4%25B1b/5748315.html |access-date=2023-07-31 |website=web.archive.org |archive-date=2021-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224204823/https://www.amerikaninsesi.org/a/i%25CC%2587ran-h%25C9%2599bsxanalar%25C4%25B1nda-acl%25C4%25B1q-aksiyas%25C4%25B1-ke%25C3%25A7ir%25C9%2599n-milli-f%25C9%2599allar%25C4%25B1n-aksiyas%25C4%25B1-sona-%25C3%25A7at%25C4%25B1b/5748315.html |url-status=unfit |accessdate=2025-07-22 |archivedate=2021-02-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210224204823/https://www.amerikaninsesi.org/a/i%25CC%2587ran-h%25C9%2599bsxanalar%25C4%25B1nda-acl%25C4%25B1q-aksiyas%25C4%25B1-ke%25C3%25A7ir%25C9%2599n-milli-f%25C9%2599allar%25C4%25B1n-aksiyas%25C4%25B1-sona-%25C3%25A7at%25C4%25B1b/5748315.html }}&lt;/ref&gt;. بو مسئله‌دن سونرا اونا دستخ اولوب اعتصاب ائدن میللی فعاللار دا اعتصاب حرکاتینی داییق‌تیلر&lt;ref name=&quot;:15&quot; /&gt;.

2021-جی ایلی اردیبهشت آیدا، حبس‌خانادا اولدوغو زامان شدی‌دلی بیل و دیز آغر‌لاری باشلادی. حبس‌خانانین طبیب‌لری طرفیندن وئریل‌میـش درمانلار و تطبیق اولونان معالجه‌لر نتیجه وئرمیـدیگی اوچون، اردیبهشت ۴-ده بیمارستانا کوچورولدی&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-06-15 |title=Abbas Lisani xəstəxanaya yerləşdirilib |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani/5903607.html |access-date=2023-07-31 |website=web.archive.org |archive-date=2021-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210615213640/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani/5903607.html |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;. اما همن گون معاینه اولون‌دیگدن سونرا تکرار حبس‌خانایا گاییتاریلدی&lt;ref name=&quot;:16&quot;&gt;{{Cite web |date=2021-06-15 |title=Ərdəbildə siyasi məhbuslara azadlıq tələb edilib |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/%25C9%2599rd%25C9%2599bild%25C9%2599-siyasi-m%25C9%2599hbuslara-azadl%25C4%25B1q-t%25C9%2599l%25C9%2599b-edilib/5909917.html |access-date=2023-07-31 |website=web.archive.org |archive-date=2021-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210615220905/https://www.amerikaninsesi.org/a/%25C9%2599rd%25C9%2599bild%25C9%2599-siyasi-m%25C9%2599hbuslara-azadl%25C4%25B1q-t%25C9%2599l%25C9%2599b-edilib/5909917.html |url-status=unfit |accessdate=2025-07-22 |archivedate=2021-06-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210615220905/https://www.amerikaninsesi.org/a/%25C9%2599rd%25C9%2599bild%25C9%2599-siyasi-m%25C9%2599hbuslara-azadl%25C4%25B1q-t%25C9%2599l%25C9%2599b-edilib/5909917.html }}&lt;/ref&gt;.

[[File:Supporters of Abbas Lisani.jpg|300px|thumb|Abbas Lisanini dəstəkləmək üçün onu ziyarət edən insanlar.]]
2021-جی ایلی خرداد ۲۲-ده، عباس لیسانی حبس‌خانایین رسمی مسئول‌لری طرفیندن محبوسلارا قارشی تطبیق اولونان فشارلارا اعتراض ائتمک اوچون اعتصابا باشلادی&lt;ref name=&quot;:17&quot;&gt;{{Cite web |date=2021-06-14 |title=Abbas Lisani və daha 4 nəfər aclıq edir |url=https://www.azadliq.org/a/iran-abbas-lisani/31306206.html |access-date=2023-07-31 |website=web.archive.org |archive-date=2021-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210614102056/https://www.azadliq.org/a/iran-abbas-lisani/31306206.html |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Rəğbətoğlu |first=Mənsur |date=2021-06-14 |title=Abbas Lisani ölüm aksiyasına başladı - Siyasi məhbusun həyatı təhlükədə |url=https://teleqraf.com/news/dunya/291443.html |access-date=2023-12-25 |website=Teleqraf.com |language=az |archive-date=2023-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231225081433/https://teleqraf.com/news/dunya/291443.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. ایران قانو‌ن‌لرینه گؤره، سیاسی محبوسلارین ساخلانان بولمسی دیگه محبوسلارلا آیری اولمالیدیر. اما ایراندا محکم‌ه‌لر و حبس‌خانالار، سیاسی و اجتماعی فعال وئتنداشلارین &quot;امنیت محبوسو&quot; کاتیگوریاسیندا قیب ائدیلدیگی اوچون بو قانونا ریایت ائت‌میر. بو مسئله‌نین نتیجه‌سینده، میللی فرهنگی فعال‌لارین سیندن، خطریلی و آغیر جینایت‌لرین محبوس‌لارین‌لا بیرگه یئریلشیبی، اونلارا روانی فشار آرتیردیلار&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-08-04 |title=Pərviz Yari: Aclıq aksiyası haqsızlığa məruz qalan və ümidi hər yerdən üzülən məhbusun son silahıdır |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/perviz-yari/5938006.html |access-date=2023-08-01 |website=web.archive.org |archive-date=2021-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210804171210/https://www.amerikaninsesi.org/a/perviz-yari/5938006.html |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-06-13 |title=Abbas Lisani aclıq aksiyasına başlayıb |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-acl%25C4%25B1q-aksiyas%25C4%25B1na-ba%25C5%259Flay%25C4%25B1b/5927122.html |access-date=2023-07-31 |website=web.archive.org |archive-date=2021-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210613204056/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-acl%25C4%25B1q-aksiyas%25C4%25B1na-ba%25C5%259Flay%25C4%25B1b/5927122.html |url-status=unfit |accessdate=2025-07-22 |archivedate=2021-06-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210613204056/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-acl%25C4%25B1q-aksiyas%25C4%25B1na-ba%25C5%259Flay%25C4%25B1b/5927122.html }}&lt;/ref&gt;. عباس لیسانی‌یه دستخ اولماق اوچون یوسف کاری ده خرداد ۲۸-ده اعتصابا باشلادی&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-08-20 |title=Ərdəbil Mərkəzi Həbsxanası; Yusif Kari Abbas Lisaniyə dəstək olaraq aclıq aksiyasına başladı |url=https://iranwire.com/az/special-features-1/69714/ |access-date=2023-07-31 |website=web.archive.org |archive-date=2022-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220820034636/https://iranwire.com/az/special-features-1/69714/ |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;. خرداد ۲۹-دان باشلایارا‌ق، هردو اوز اعتصاب‌لارین‌دا سو‌داندان ایندیفا ائداره قورو اعتصابا باشلادی‌لار&lt;ref name=&quot;:17&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-06-13 |title=İran'da tutuklu bulunan Azerbaycan Türkü aktivist Lisani ölüm orucuna başladı |url=https://www.aa.com.tr/tr/dunya/iranda-tutuklu-bulunan-azerbaycan-turku-aktivist-lisani-olum-orucuna-basladi/2272523 |access-date=2023-07-31 |website=web.archive.org |archive-date=2021-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210613183558/https://www.aa.com.tr/tr/dunya/iranda-tutuklu-bulunan-azerbaycan-turku-aktivist-lisani-olum-orucuna-basladi/2272523 |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;. خرداد ۲۹-دا، اردبیل حبس‌خاناسین‌دا ساخلانان علی و رضا واثقی قارداشلاری و مهر‌داد شیخی ده اعتصاب حرکاتینا باشلادی‌لار&lt;ref name=&quot;:18&quot;&gt;{{Cite web |date=2021-08-04 |title=Abbas Lisaniyə dəstək məqsədilə 4 siyasi məhbus aclıq aksiyasına başlayıb, 8 məhbus aclığı dayandırıb |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/acliq-lisan/5928187.html |access-date=2023-07-31 |website=web.archive.org |archive-date=2021-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210804145851/https://www.amerikaninsesi.org/a/acliq-lisan/5928187.html |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;. اعتصابدا اولان بو ۵ میللی فعال قرنتین بولمسی‌نه گؤچورولوب و اونلارا آییل‌لری ایله تلفون ایلگی‌سی نگه‌تمه‌یه ایجازا وئر‌لم‌دی&lt;ref name=&quot;:18&quot; /&gt;. خرداد ۳۰-دا، اعتصاب حرکاتین‌دا اولان محبوس‌لارا دستخ اولماق اوچون تهراندا، اوین حبس‌خاناسین‌دا جئزا چک‌ن میللی فرهنگی فعال‌لار سیامک میرزایی، کیانوش اصلانی و بهنام شیخی ده اعتصابا باشلادی‌لار&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-08-20 |title=&quot;Tehranda seçki, Azərbaycanda aclıq aksiyası&quot;; Səkkiz Azərbaycanlı siyasi məhbusun aclıq aksiyası |url=https://iranwire.com/az/special-features-1/69724/ |access-date=2023-07-31 |website=web.archive.org |archive-date=2022-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220820163610/https://iranwire.com/az/special-features-1/69724/ |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;. سونرا تهراندا چک‌ن خالد پیر‌زاده، حسین هاشمی و محمد تورکمانی ده اعتصاب حرکاتینا قاتیلدی‌لار&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-06-14 |title=İran'da açlık grevine başlayan tutuklu Azerbaycan Türkü aktivistlerin sayısı 11'e yükseldi |url=https://www.aa.com.tr/tr/dunya/iranda-aclik-grevine-baslayan-tutuklu-azerbaycan-turku-aktivistlerin-sayisi-11e-yukseldi/2272909 |access-date=2023-07-31 |website=web.archive.org |archive-date=2021-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210614082420/https://www.aa.com.tr/tr/dunya/iranda-aclik-grevine-baslayan-tutuklu-azerbaycan-turku-aktivistlerin-sayisi-11e-yukseldi/2272909 |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-06-14 |title=حمایت 3 فعال مدنی تُرک ایران از اعتصاب عباس لسانی |url=https://www.aa.com.tr/fa/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/%D8%AD%D9%85%D8%A7%DB%8C%D8%AA-3-%D9%81%D8%B9%D8%A7%D9%84-%D9%85%D8%AF%D9%86%DB%8C-%D8%AA%D9%8F%D8%B1%DA%A9-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%A8-%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3-%D9%84%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C/2272676 |access-date=2023-08-09 |website=web.archive.org |archive-date=2021-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210614083704/https://www.aa.com.tr/fa/%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/%D8%AD%D9%85%D8%A7%DB%8C%D8%AA-3-%D9%81%D8%B9%D8%A7%D9%84-%D9%85%D8%AF%D9%86%DB%8C-%D8%AA%D9%8F%D8%B1%DA%A9-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%A8-%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3-%D9%84%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C/2272676 |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;. خرداد ۳۲-ده، تهران اوین حبس‌خاناسین‌دا ساخلانان و اعتصابا دستخ وئردیگی بیلین‌ن سیامک میرزایی، کیانوش اصلانی و توحید امیر امینی 209-جو کشفیات نظارتینه آیت تحقیقات تجرید‌خاناسی‌نا گؤچورولوب و ۳ ساعت سؤال‌سوآل اولوندی‌لار&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-08-05 |title=3 güneyli siyasi məhbus Kəşfiyyat İdarəsində dindirilib |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/g%25C3%25BCneyli-siyasi-m%25C9%2599hbus-k%25C9%2599%25C5%259Ffiyyat-i%25CC%2587dar%25C9%2599sind%25C9%2599-dindirilib/5934416.html |access-date=2023-07-31 |website=web.archive.org |archive-date=2021-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210805182043/https://www.amerikaninsesi.org/a/g%25C3%25BCneyli-siyasi-m%25C9%2599hbus-k%25C9%2599%25C5%259Ffiyyat-i%25CC%2587dar%25C9%2599sind%25C9%2599-dindirilib/5934416.html |url-status=unfit |accessdate=2025-07-22 |archivedate=2021-08-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210805182043/https://www.amerikaninsesi.org/a/g%25C3%25BCneyli-siyasi-m%25C9%2599hbus-k%25C9%2599%25C5%259Ffiyyat-i%25CC%2587dar%25C9%2599sind%25C9%2599-dindirilib/5934416.html }}&lt;/ref&gt;. سونرا، حبس‌خانایین مدیریت عباس لیسانی‌نین تالئب‌لرینی قبول ائدیب، خطرلی و آغیر جینایت محبوس‌لارینی سیاسی محبوس‌لارین ساخلاندیغی ۷-جی بولم‌دن چیکار‌دیب. میللی فرهنگی فعال‌لار ایسه بو مسئله‌دن سونرا اوز اعتصاب حرکاتین‌نی داییقدی‌لار&lt;ref&gt;{{Cite web |title=İran'da tutuklu Azerbaycan Türkleri açlık grevlerini sonlandırdı |url=https://www.aa.com.tr/tr/dunya/iranda-tutuklu-azerbaycan-turkleri-aclik-grevlerini-sonlandirdi/2273724 |access-date=2023-08-01 |website=www.aa.com.tr |archive-date=2023-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230801055140/https://www.aa.com.tr/tr/dunya/iranda-tutuklu-azerbaycan-turkleri-aclik-grevlerini-sonlandirdi/2273724 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=عباس لسانی و هم‌بندی‌های او در زندان اردبیل به اعتصاب غذای خود پایان دادند |language=fa |work=رادیو فردا |url=https://www.radiofarda.com/a/31306833.html |access-date=2023-08-09 |archive-date=2023-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810230401/https://www.radiofarda.com/a/31306833.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. قرنتین بولمسی‌نه گؤچورولموش علی و رضا واثقی قارداشلاری خرداد ۴۴-ده اوزو بولم‌لرینه گاییتاریلدی‌لار&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-08-04 |title=Əli və Rza Vasiqi həbsxanadakı əvvəlki bölmələrinə qaytarılıb |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/%25C9%2599li-v%25C9%2599-rza-vasiqi-h%25C9%2599bsxanadak%25C4%25B1-%25C9%2599vv%25C9%2599lki-b%25C3%25B6lm%25C9%2599l%25C9%2599rin%25C9%2599-qaytar%25C4%25B1l%25C4%25B1b/5943755.html |access-date=2023-08-01 |website=web.archive.org |archive-date=2021-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210804171052/https://www.amerikaninsesi.org/a/%25C9%2599li-v%25C9%2599-rza-vasiqi-h%25C9%2599bsxanadak%25C4%25B1-%25C9%2599vv%25C9%2599lki-b%25C3%25B6lm%25C9%2599l%25C9%2599rin%25C9%2599-qaytar%25C4%25B1l%25C4%25B1b/5943755.html |url-status=unfit |accessdate=2025-07-22 |archivedate=2021-08-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210804171052/https://www.amerikaninsesi.org/a/%25C9%2599li-v%25C9%2599-rza-vasiqi-h%25C9%2599bsxanadak%25C4%25B1-%25C9%2599vv%25C9%2599lki-b%25C3%25B6lm%25C9%2599l%25C9%2599rin%25C9%2599-qaytar%25C4%25B1l%25C4%25B1b/5943755.html }}&lt;/ref&gt;.

2021-جی ایلی شهریور ۸-ده، عباس لیسانی ۸۰۰ میللیون تومانلیک ملکی زامینه قارشیلیق‌دا، معالجه اوچون ۴ گون مؤوقتی مرخصی‌یه گؤندریلدی&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-09-20 |title=Abbas Lisani müalicə üçün 4 gün müddətinə məzuniyyətə buraxılıb |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-m%25C3%25BCalic%25C9%2599-%25C3%25BC%25C3%25A7%25C3%25BCn-4-g%25C3%25BCn-m%25C3%25BCdd%25C9%2599tin%25C9%2599-m%25C9%2599zuniyy%25C9%2599t%25C9%2599-burax%25C4%25B1l%25C4%25B1b/6080547.html |access-date=2023-08-01 |website=web.archive.org |archive-date=2021-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210920152557/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-m%25C3%25BCalic%25C9%2599-%25C3%25BC%25C3%25A7%25C3%25BCn-4-g%25C3%25BCn-m%25C3%25BCdd%25C9%2599tin%25C9%2599-m%25C9%2599zuniyy%25C9%2599t%25C9%2599-burax%25C4%25B1l%25C4%25B1b/6080547.html |url-status=unfit |accessdate=2025-07-22 |archivedate=2021-09-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210920152557/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-m%25C3%25BCalic%25C9%2599-%25C3%25BC%25C3%25A7%25C3%25BCn-4-g%25C3%25BCn-m%25C3%25BCdd%25C9%2599tin%25C9%2599-m%25C9%2599zuniyy%25C9%2599t%25C9%2599-burax%25C4%25B1l%25C4%25B1b/6080547.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Abbas Lisani Ərdəbil həbsxanasından tibbi məzuniyyətə buraxılıb |url=https://iranwire.com/az/special-features-1/70244/ |archive-url=https://archive.today/20230801081009/https://iranwire.com/az/special-features-1/70244/ |archive-date=2023-08-01 |access-date=2023-08-01 |website=iranwire.com}}&lt;/ref&gt;. اما شهریور ۱۲-ده یئنی حبس‌خانایا گاییتاریلدی&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-10-23 |title=Abbas Lisani Ərdəbil həbsxanasına qaytarılıb |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-%25C9%2599rd%25C9%2599bil-h%25C9%2599bsxanas%25C4%25B1na-qaytar%25C4%25B1l%25C4%25B1b/6212585.html |access-date=2023-08-01 |website=web.archive.org |archive-date=2021-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211023153737/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-%25C9%2599rd%25C9%2599bil-h%25C9%2599bsxanas%25C4%25B1na-qaytar%25C4%25B1l%25C4%25B1b/6212585.html |url-status=unfit |accessdate=2025-07-22 |archivedate=2021-10-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211023153737/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-%25C9%2599rd%25C9%2599bil-h%25C9%2599bsxanas%25C4%25B1na-qaytar%25C4%25B1l%25C4%25B1b/6212585.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-08-20 |title=Məzuniyyəti bitdikdən sonra Abbas Lisani Ərdəbil Həbsxanasına qayıtdı |url=https://iranwire.com/az/special-features-1/70279/ |access-date=2023-08-01 |website=web.archive.org |archive-date=2022-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220820154825/https://iranwire.com/az/special-features-1/70279/ |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;.

2021-جی ایلی شهریور ۳۱-ده، علی‌رضا فرشی، ایران محکم‌ه‌لرینه آیت حاکیم‌لرین قهار و عدالت‌سیز حکم‌لرینه و مدرسه‌لرده تورکلرین آنادیل تحصیلیندن محروم ائدیل‌مه‌لرینه اعتراض ائتمک مقصدی ایله ۳ گون اعتصاب حرکاتینا باشلایاجاغینی اعلام ائلدی&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.amerikaninsesi.org/a/%C9%99lirza-f%C9%99r%C5%9Fi-v%C9%99-abbas-lisani-acl%C4%B1q-aksiyas%C4%B1na-ba%C5%9Flay%C4%B1b/6245471.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220105082956/https://www.amerikaninsesi.org/a/%C9%99lirza-f%C9%99r%C5%9Fi-v%C9%99-abbas-lisani-acl%C4%B1q-aksiyas%C4%B1na-ba%C5%9Flay%C4%B1b/6245471.html|archivedate=05.01.2022|title=Əlirza Fərşi və Abbas Lisani aclıq aksiyasına başlayıb|author = Hamid Məlikoğlu|date=25.09.2021|publisher=Amerikanın səsi|accessdate=05.01.2022|language=az
}}&lt;/ref&gt;. سونرا، سیاسی محبوس عباس لیسانی و باشقا ۷ محبوس علی‌رضا فرشی‌یه دستخ اولماق مقصدی ایله اوز اعتصاب حرکاتین‌نه قاتیلدی‌لار&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.middleeastmonitor.com/20210924-two-jailed-azeri-rights-activists-begin-hunger-strike-in-iran/|archiveurl=https://archive.today/20220105131100/https://www.middleeastmonitor.com/20210924-two-jailed-azeri-rights-activists-begin-hunger-strike-in-iran/|archivedate=2022-01-05|title=Two jailed Azeri rights activists begin hunger strike in Iran|date=24.09.2021|publisher=middleeastmonitor.com|accessdate=05.01.2022|language=en|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.state.gov/reports/2021-country-reports-on-human-rights-practices/iran|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220412193549/https://www.state.gov/reports/2021-country-reports-on-human-rights-practices/iran|archivedate=2022-04-12|title=2021 Country Reports on Human Rights Practices: Iran|date=2022|publisher=ABŞ Dövlət Departamenti |accessdate=2023-03-15|language=en}}&lt;/ref&gt;.

قل‌ب و عروق نارسا‌نلیغی و یوخاری قان باسقیسی کیمی بیماری‌لردن عذیت چک‌ن عباس لیسانی، معاینه اوچون 2021-جی ایلی مهر آیدا، حبس‌خانادان قیراغ‌دا یئرلش‌ن کلینیکایا آپاریلدیb&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-10-27 |title=Siyasi məhbus Abbas Lisaninin sağlamlıq durumu yaxşı deyil |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani/6287888.html |access-date=2023-08-01 |website=web.archive.org |archive-date=2021-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211027195155/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani/6287888.html |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;. سونرا، آبان ۱۳-ده عباس لیسانی معاینه اوچون اردبیل محکم‌ه‌طبّی کار‌شناس‌لیک مرکزینه آپاریلدی&lt;ref name=&quot;:20&quot;&gt;{{Cite web |date=2021-11-08 |title=Abbas Lisani müayinə üçün tibbi ekspertizaya göndərilib |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-m%25C3%25BCayin%25C9%2599-%25C3%25BC%25C3%25A7%25C3%25BCn-tibbi-ekspertizaya-g%25C3%25B6nd%25C9%2599rilib-/6303548.html |access-date=2023-08-01 |website=web.archive.org |archive-date=2021-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211108100534/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-m%25C3%25BCayin%25C9%2599-%25C3%25BC%25C3%25A7%25C3%25BCn-tibbi-ekspertizaya-g%25C3%25B6nd%25C9%2599rilib-/6303548.html |url-status=unfit |accessdate=2025-07-22 |archivedate=2021-11-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211108100534/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-m%25C3%25BCayin%25C9%2599-%25C3%25BC%25C3%25A7%25C3%25BCn-tibbi-ekspertizaya-g%25C3%25B6nd%25C9%2599rilib-/6303548.html }}&lt;/ref&gt;. اونون معاینه نتیجلری، بئل دیسکینین فوری جراحیسی لازیم اولدوغو حقینده بیلدیریلدی&lt;ref name=&quot;:20&quot; /&gt;. 2022-جی ایلی دئی ۴-ده، عباس لیسانی تکرار اردبیل محکم‌ه‌طبّی مرکزینه معاینه اوچون آپاریلدی&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-08-15 |title=Abbas Lisani tibbi ekspert komissiyası tərəfindən müayinə edilib |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-medical-commission/6416907.html |access-date=2023-08-01 |website=web.archive.org |archive-date=2022-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220815130346/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-medical-commission/6416907.html |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;. کار‌شناس‌لیک کمیسیونونون رایینه گؤره، بئل دیسکینین جراحیسی ضروری اولدوغو نشان وئریلدی&lt;ref name=&quot;:21&quot;&gt;{{Cite web |date=2022-08-09 |title=Abbas Lisani müalicə üçün məzuniyyətə buraxılıb |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-medical-exam/6440855.html |access-date=2023-08-01 |website=web.archive.org |archive-date=2022-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220809204449/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisani-medical-exam/6440855.html |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;. بو سببه گؤره، عباس لیسانی، حبس‌خانادان قیراغ‌دا معالجه ائتمک اوچون 2022-جی ایلی بهمن ۲۴-دن ۶ آی‌لیک مرخصی‌یه گؤندریلدی&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-08-21 |title=Abbas Lisani Ərdəbil həbsxanasından tibbi məzuniyyətə göndərilib |url=https://iranwire.com/az/special-features-1/71299/ |access-date=2023-08-01 |website=web.archive.org |archive-date=2022-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220821051630/https://iranwire.com/az/special-features-1/71299/ |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;. مرخصی‌یه چیکدیگندن سونرا، بهمن ۲۵، اسفند ۱ و ۵-ده تبریز، اورمو، اردبیل، پارس‌آباد و خییو شهریریندن میللی فعاللار عباس لیسانینی اوزونده زیارت ائلدی‌لار&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-08-10 |title=İran Azərbaycanında milli fəallar Abbas Lisani ilə görüşür |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/activists-in-iranian-azerbaijan-meet-with-abbas-lisani/6460822.html |access-date=2023-08-01 |website=web.archive.org |archive-date=2022-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220810170829/https://www.amerikaninsesi.org/a/activists-in-iranian-azerbaijan-meet-with-abbas-lisani/6460822.html |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;. عباس لیسانی 2022-جی ایلی فروردین ۲۰-ده تبریز ولی‌عصر بیمارخانه‌سینده دیسک جراحیسی ائدیلدی&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-08-10 |title=Siyasi məhbus Abbas Lisani Təbrizdə əməliyyat olunub |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/6522787.html |access-date=2023-08-01 |website=web.archive.org |archive-date=2022-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220810043212/https://www.amerikaninsesi.org/a/6522787.html |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;. ایکینجی جراحی بو ائمله ۲۰۲۲-جی ایلی خرداد ۳-ده گئرچکلشدیر‌دی‌لر&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-05-31 |title=Abbas Lİsani ikinci dəfə əməliyyat olunub |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/6590748.html |access-date=2023-08-01 |website=web.archive.org |archive-date=2022-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531123643/https://www.amerikaninsesi.org/a/6590748.html |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;. اما اردبیل پروکورورو، طبّی کار‌شناس‌لیک مرکزینین تالئبینه و رایینه باخمایارا‌ق، عباس لیسانینی مرخصی موددتی‌نی آرتیرمادی&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-08-26 |title=Tibbi məzuniyyəti uzadılmayan güneyli siyasi fəal Abbas Lisani həbsxanaya qayıtmalıdır |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/6718245.html |access-date=2023-08-01 |website=VOA |language=az |archive-date=2023-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230801064422/https://www.amerikaninsesi.org/a/6718245.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. عباس لیسانی 2022-جی ایلی شهریور ۵-ده اردبیل حبس‌خاناسینا گاییتاریلدی&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-08-30 |title=Abbas Lisani Ərdəbil həbsxanasına qayıdıb |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/6722597.html |access-date=2023-08-01 |website=VOA |language=az |archive-date=2023-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230801064829/https://www.amerikaninsesi.org/a/6722597.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2023-جی ایلی بهمن ۲-ده، ایرانین عدلیه سیستمی &quot;آمومی عفو فرمانی&quot; الانیندان سونرا، عباس لیسانی اردبیل حبس‌خاناسین‌دان آزاد اولدی و فوری یزد شهری‌نه سرگون ائدیلدی&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.amerikaninsesi.org/a/activist-abbas-lisani-has-returned-to-ardabil/6978720.html|title=Güneyli fəal Abbas Lisani Ərdəbilə qayıdıb|author=Hamid Məlikoğlu|website=Amerikaninsesi.org|access-date=2023-03-06|archive-date=2023-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230306170442/https://www.amerikaninsesi.org/a/activist-abbas-lisani-has-returned-to-ardabil/6978720.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-02-21 |title=آزادی عباس لسانی پس از ۵۰ ماه زندان و انتقال او به یزد برای اقامت اجباری |url=https://ir.voanews.com/a/abbas-lesani-iran-prisoner-ardebil-/6972379.html |access-date=2023-08-09 |website=web.archive.org |archive-date=2023-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230221173311/https://ir.voanews.com/a/abbas-lesani-iran-prisoner-ardebil-/6972379.html |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;. اما، عباس لیسانی سرگون حکمی‌نه تابه اولمایارا‌ق اردبیل شهری‌نه گاییتدی&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023 |title=Abbas Lisani ədalətsiz sürgün hökmünə etiraz edərək Ərdəbilə qayıtdı |url=https://www.aznews.tv/abbas-lisani-%C9%99dal%C9%99tsiz-surgun-hokmun%C9%99-etiraz-ed%C9%99r%C9%99k-%C9%99rd%C9%99bil%C9%99-qayitdi/ |archive-url=https://archive.today/20230728084720/https://www.aznews.tv/abbas-lisani-%C9%99dal%C9%99tsiz-surgun-hokmun%C9%99-etiraz-ed%C9%99r%C9%99k-%C9%99rd%C9%99bil%C9%99-qayitdi/ |archive-date=2023-07-28 |access-date=2023-07-28 |website=aznews.tv |accessdate=2025-07-22 |archivedate=2026-05-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20260513192757/https://www.aznews.tv/abbas-lisani-%C9%99dal%C9%99tsiz-surgun-hokmun%C9%99-etiraz-ed%C9%99r%C9%99k-%C9%99rd%C9%99bil%C9%99-qayitdi/ }}&lt;/ref&gt;. اونون گاییتیشی اردبیل‌ده میللی فعاللار طرفیندن قارشیلاندی&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.amerikaninsesi.org/a/activists-visited-abbas-lisani-in-ardabil/6989939.html|title=Güneyli fəallar Ərdəbildə Abbas Lisanini ziyarət ediblər|author=Hamid Məlikoğlu|website=Amerikaninsesi.org|access-date=2023-03-06|archive-date=2023-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230306170443/https://www.amerikaninsesi.org/a/activists-visited-abbas-lisani-in-ardabil/6989939.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.amerikaninsesi.org/a/6977292.html|title=Abbas Lisani İranın Yəzd şəhərinə sürgün edilib|author=Hamid Məlikoğlu|website=Amerikaninsesi.org|access-date=2023-03-06|archive-date=2023-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230306170443/https://www.amerikaninsesi.org/a/6977292.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== خانواده سینه قارشی باسقی ==
2006-جی ایلی آبان ۹-دا عباس لیسانی تکرار حبس ائدیلدیگدن سونرا، حیات یولداشی روقیه لیسانی بو حادثه حقینده بیر‌نئچه خبر سایتینه مصاحبه وئردی. حیات یولداشینین حبس مسئله‌سی‌نی یای‌دیغی و بیر‌نئچه خارجی سایت‌لارا مصاحبه وئردیگی اوچون، روقیه لیسانی دای حبس اولماقلا تهدید ائدیلدی&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.amerikaninsesi.org/a/a-56-2006-11-04-voa1-88608672/702802.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210420212348/https://www.amerikaninsesi.org/a/a-56-2006-11-04-voa1-88608672/702802.html|archivedate=2021-04-20
|title = Abbas Lisaninin xanımını həbslə hədələyirlər|author=|date=2006-11-04|publisher=Amerikanın Səsi|accessdate=2023-03-13|language=az
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=فامیلی |first=شیرین |date=2008-04-15 |title=«تشدید فشار بر خانواده های زندانیان سیاسی» |language=fa |work=رادیو فردا |url=https://www.radiofarda.com/a/o2_families_under_pressure/442952.html |access-date=2023-08-09 |archive-date=2023-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810230243/https://www.radiofarda.com/a/o2_families_under_pressure/442952.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2007-جی ایلی اردیبهشت آیدا، عباس لیسانینین باسیسی اوغلو، مهدی محمدپور حبس ائدیلدی&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.amerikaninsesi.org/a/a-56-2007-05-12-voa2-88621652/705540.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221210091213/https://www.amerikaninsesi.org/a/a-56-2007-05-12-voa2-88621652/705540.html|archivedate=2022-12-10|title=Təbriz, Ərdəbil, Sulduz və Qumda yeni təzyiq dalğası|author=Xədicə İsmayıl|date=2007-05-12|publisher=Amerikanın Səsi|accessdate=2023-03-15|language=az }}&lt;/ref&gt;.

2008-جی ایلی شهریور ۲۰-ده، آخشام ساعت‌لارین‌دا، عباس لیسانینین ایسته‌کلی‌لری ساید محمدیانین ائوه‌نده تشکیل اولان افطار مرسمینه ایرانین خاص خیدمت اورگانلارینین ایشچیلری طرفیندن باسیندیلر&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;. اوندا، ۲۰‌دن چوخ میهمان، او جومله‌دن عباس لیسانینین آییله اوزولری، حیات یولداشی روقیه لیسانی و اوغول‌لار اوکتای و آتیلا لیسانی دای ساخلان‌دی‌لار. عباس لیسانینین آییله اوزولری بیر‌نئچه ساعت‌لیک سؤال-جواب‌دان سونرا آزاد اولدیلار&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/a-56-2008-09-11-voa9-88647072/710263.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210413071702/https://www.amerikaninsesi.org/a/a-56-2008-09-11-voa9-88647072/710263.html|archivedate=2021-04-13|title=İranda Azərbaycanlı fəallara qarşı kütləvi həbslərə başlanılıb|author=|date=2008-09-11|publisher=Amerikanın Səsi|accessdate=2023-03-15|language=az}}&lt;/ref&gt;.

2011-جی ایلی شهریور ۱۸-ده، عباس لیسانی حبس اولوندوق‌دان سونرا، شهریور ۲۲-ده، اونون باسیسی اوغلو مهدی محمدپور دای حبس ائدیلدی&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisaninin-bacs-olu-da-tutulub--129956103/724267.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210413130549/https://www.amerikaninsesi.org/a/abbas-lisaninin-bacs-olu-da-tutulub--129956103/724267.html|archivedate=2021-04-13|title=Abbas Lisaninin bacısı oğlu da tutulub|author=Tapdıq Fərhadoğlu|date=2011-09-16|publisher=Amerikanın Səsi|accessdate=2023-03-15|language=az }}&lt;/ref&gt;. 

2016-جی ایلی بهمن آیدا، عباس لیسانینین حیات یولداشی روقیه الیزاده و ایکی اوغلو اردبیل محکم‌ه‌سی‌نین ایکینجی شوعبه‌سینه چاغیریلدیلر&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt;. گؤندریلن محکم‌ه سن‌ئدینین سوره‌تین‌ده، نیه چاغیریلدیقلاری حقینده بیلگی وئر‌یل‌میشدی. اما محبوسون حیات یولداشی، ۵ گون ایچینده محکم‌ه‌یه مراجعت ائتمه‌دیگی حالدا، نظارت آلتیندا آلینماقلا تهدید ائدیلدی&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = https://www.amerikaninsesi.org/a/ruqeyye-alizade/3192699.html
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20160421200034/https://www.amerikaninsesi.org/a/ruqeyye-alizade/3192699.html
 |archivedate = 2016-04-21
 |title       = Abbas Lisaninin həyat yoldaşı məhkəməyə çağrılıb
 |author      = 
 |date        = 2016-02-16
 |publisher   = Amerikanın Səsi
 |accessdate  = 2023-07-26
 |language    = az
}}&lt;/ref&gt;. 2016-جی ایلی بهمن ۴-ده، عباس لیسانینین حیات یولداشی و ایکی اوغلو اردبیل محکم‌ه‌سی‌نین ایکینجی شوعبه‌سین‌ده دینیل‌دی‌لار. اونلار ایسه، محکم‌ه طرفیندن وئریل‌ن سوال‌لارین یرسیز اولدوغو اوچون جواب وئر‌مک‌دن و محکم‌ه کا‌غیزلاری‌نی ایمزالاما‌قدان ایندفا ائتدیلر&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = https://www.amerikaninsesi.org/a/lisani-ailesi/3207273.html
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20160502202652/https://www.amerikaninsesi.org/a/lisani-ailesi/3207273.html
 |archivedate = 2016-05-02
 |title       = Lisani ailəsi Ərdəbil məhkəməsində dindirilib
 |author      = 
 |date        = 2016-02-25
 |publisher   = Amerikanın Səsi
 |accessdate  = 2023-07-26
 |language    = az
}}&lt;/ref&gt;.

2020-جی ایلی مهر ۱۷-ده، نام‌بللی شهخص‌لر طرفیندن عباس لیسانینین آییله‌سینه آیت اولان آوتوموبیل یاندیریل‌دی&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://iranwire.com/az/special-features-1/67796/|archiveurl =https://web.archive.org/web/20220820162442/https://iranwire.com/az/special-features-1/67796/|archivedate=2022-08-20|title=Ərdəbilin Ciral Parkındakı məhbusların vəziyyətindən 15 günlük xəbərsizlik Narahatlıqları artırıb|author = |date=2020-10-14|publisher=iranwire.com|accessdate=2023-03-16|language=az}}&lt;/ref&gt;.

2020-جی ایلی آبان آیدا، عباس لیسانینین اوغلو اوکتای لیسانی، آبان ۱۹-دا شوشانین آزاد اولماسی مناسیبتی ایله شیرینیات پایدلادیغی اوچون، اردبیل اجتماع آشپاس اوبیکت‌لری‌نه نظارت اداره‌سی طرفیندن &quot;جمعیت بیلجیسینی ناراحت ائتمکده&quot; ایتته‌ام اولون‌دی و اردبیل بازارین‌دا ایش‌نی داوام ائت‌مک‌دن من‌ئ اولون‌دی&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://iranwire.com/az/special-features-1/68009/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220820155143/https://iranwire.com/az/special-features-1/68009/|archivedate=2022-08-20|title=Qarabağ müharibəsi bitdikdən sonra ən az 13 nəfər qoyun qurban kəsdikləri üçün tutuldular|author= |date=2020|publisher=iranwire.com|accessdate=2023-03-16|language =az }}&lt;/ref&gt;.

== حبسه قارشی اعتراضلار ==
2007-جی ایلی دی آیدا، دونیا آذربایجان‌لی‌لاری‌نین حقوقونو دفاع کمیته‌سی (DAHMK)، عباس لیسانی‌نین آزاد اولما‌سی تالئبی ایله، بی‌ام‌تی‌نین انسان حقوقو اوزره عالی کومیساری‌ناه مراجعت ائلدی&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://apa.az/az/daxili-siyaset/-45079|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230316114415/https://apa.az/az/daxili-siyaset/-45079|archivedate=2023-03-16|title=Dünya Azərbaycanlılarının Haqları Müdafiə Komitəsi Abbas Lisaninin azadlığa buraxılması tələbi ilə BMT-yə müraciət edib|author=|date=2007-01-11|publisher=APA Group|accessdate=2023-03-16|language=az}}&lt;/ref&gt;.

عباس لیسانی 2007-جی ایلی بهمن ۱۲-ده، بین‌الملل عفو تشکیلاتی طرفیندن وجدان محبوسی اولارا‌ق الانیندی&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.amnesty.org/download/Documents/64000/mde130122007en.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200416105252/https://www.amnesty.org/download/Documents/64000/mde130122007en.pdf|archivedate=2020-04-16|title=Iran: Appeal Case: Abbas Lisani – Prisoner of Conscience|author= |date=2007-02-01|publisher=Amnesty International|accessdate=2023-03-13|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.azadliq.org/a/386157.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210228133407/https://www.azadliq.org/a/386157.html|archivedate=2021-02-28
|title=Abbas Lisani heç bir təşkilata mənsub olmadığını bildirib|date=2007-04-03|publisher=Azadlıq Radiosu|accessdate=2023-03-13|language=az
}}&lt;/ref&gt;.

2007-جی ایلی بهمن ۱۲-ده، آمریکا دولت دیرکتوری‌نین سؤزچوسو شان مک‌کورمک بیلدیریب کی، دولت دیرکتوری، ایراندا حبس اولموش آذربایجان‌لی عباس لیسانی‌نین وئزیئتیندن ناراحت‌دیر و حبس‌خانادا لیسانی‌یه فیزیکی فشارلار گؤستریلدیگی حقینده بیلگی‌لر وار&lt;ref&gt;{{cite web|url =https://www.azadliq.org/a/375461.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230316115257/https://www.azadliq.org/amp/375461.html|archivedate=2023-03-16|title =ABŞ Dövlət Departamenti Abbas Lisaninin vəziyyətindən narahatdır|author=|date=2007-02-01|publisher=Azadlıq Radiosu|accessdate=2023-03-16|language=az}}&lt;/ref&gt;. سونرا، دولت دیرکتوری‌نین بیانینده بیلدیریلیب کی، ایرانداکی رژیم مدرسه‌لرده آذربایجان دیلینی قداغان ائدیر، آذربایجان فعال‌لاری‌نی تقیب ائدیر و جناب لیسانی کیمی، اؤز مدنی و دیل حقوق‌لارینی دفاع ائدن شهخص‌لری عدالت‌سیز اولا‌را‌ق حبس ائتیر&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.amerikaninsesi.org/a/a-56-2007-02-01-voa1-88629952/707143.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220523081057/https://www.amerikaninsesi.org/a/a-56-2007-02-01-voa1-88629952/707143.html|archivedate=2022-05-23|title=Dövlət Departamenti Abbas Lisaninin aclıq aksiyası barədə bəyanat verib|author=|date=2007-02-01|publisher=Amerikanın Səsi|accessdate=2023-03-16|language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.rferl.org/a/1074433.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220813214642/https://www.rferl.org/a/1074433.html|archivedate=2022-08-13|title=Iranian Group Concerned Over Detained Azeri Activists|author=|date=2007-02-01|publisher=Amerikanın Səsi|accessdate=2023-03-16|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.refworld.org/docid/469f5bc18.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230316115743/https://www.refworld.org/docid/469f5bc18.html|archivedate=2023-03-16|title=Iranian group concerned over detained Azeri activists|author=|date=2007-02-01|publisher=refworld.org|accessdate=2023-03-16|language=en}}&lt;/ref&gt;. 2007-جی ایلی بهمن آیدا، سوئد پارلمانینین خارجی ایلگی‌لر کمیسیونه اوزو، خریستیان-دموکرات حزبینین دیپوتاتی هولگر گوستافسون، ایرانین رئیس‌جمهوری محمود احمدی‌نجاداه مراجعت ائدیب و عباس لیسانی‌نین آزاد اولما‌سینی ایسته‌ییب&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://today.az/view.php?id=35897|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230313124712/https://today.az/view.php?id=35897|archivedate=2023-03-13
|title = Swedish MP asks Iran's President to release Abbas Lisani|author= |date=2007-02-03|publisher=today.az|accessdate=2023-03-13|language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://apa.az/public/index.php/en/domestic-policy/-20383|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230313125103/https://apa.az/public/index.php/en/domestic-policy/-20383|archivedate=2023-03-13|title=Holger Gustafsson asks Mahmoud Ahmadinejat to release Abbas Lissani|author= |date=2007-02-03|publisher=apa.az|accessdate=2023-03-13|language=en}}&lt;/ref&gt;. بهمن آیدا، اروپا پارلمانینین اوزو، کارل اشلیتر، عباس لیسانی‌نین آزاد اولما‌سی اوچون آیت‌الله سید علی خامنه‌ای‌یه مراجعت ائدیب. او مراجعتینده، لیسانی‌نین ساخلانما شرایطی، سحه‌تی و آییله‌سینین ده فشار‌لارا مئاروز قال‌ماسی حقینده مسئله‌لره دیقت چکیب&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://apa.az/public/index.php/en/domestic-policy/-20862|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230313125500/https://apa.az/public/index.php/en/domestic-policy/-20862|archivedate=2023-03-13|title=Parliamentarian of European Parliament appeals for Abbas Lisani's release|author= |date=2007-02-12|publisher=apa.az
|accessdate = 2023-03-13|language=en
}}&lt;/ref&gt;. 2007-جی ایلی اسفند ۱۵-ده، آمریکا بیرلشمی‌شیلات دولت‌لرینین دولت دیرکتوری، انسان حقوقو حقینده 2006-جی ایلین وضعیتی‌نه دییر گزارش تائید ائلدی. بو گزارشدا، ایراندا آذربایجان‌لی‌لارین آنادیل حقوقو، سیاسی حبس‌لار و تقیب‌لر و عباس لیسانی‌نین حبس مسئله‌سی حقینده ده بیلدیریلدی&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2006/78852.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210327072615/https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2006/78852.htm|archivedate=2021-03-27|title=2006 Country Reports on Human Rights Practices|date=2007-03-06|publisher=ABŞ Dövlət Departamenti|accessdate=2023-03-15|language=en}}&lt;/ref&gt;.
[[File:Abbas Lisani graffiti.jpg|238x238px|thumb|right|Abbas Lisanini dəstəkləmək üçün Təbrizdə çəkilmiş divar rəsmi]]
2008-جی ایلی اسفند آیدا، لندن شهرینده بی‌بی‌سی بی‌ناسی‌نین قاباغیندا، گونئی آذربایجان‌لی‌لار اسوسیا‌سیاسی طرفیندن میتینگ گئچیریلدی. میتینگین ایشتراکچی‌لار عباس لیسانی‌نین آزاد اولما‌سینی تالئب ائتدیلر. اونلار &quot;۳۰ میللیون آذربایجان تورکلری ایران رژیمینین رپرس‌یارینا مئاروز قالیب!&quot;, &quot;آذربایجان تورکجه‌سی گونئی آذربایجان‌دا رسمی دیل اولمالیدیر!&quot;, &quot;وجدان محبوسلارینا قارشی ایشکنجه‌لری دایاندیرین!&quot; سؤزلری یازیل‌میـش پلاکات‌لار توتدولار. ۲ ساعت داوام ائدن اکسیا‌دا ایشتراکچی‌لار یولدان اوت‌نلره عباس لیسانی‌نین حبس مسئله‌سی و گونئی آذربایجان‌لی‌لارین ایرانداکی وئزیئتی حقینده انگلیسجه ورداق‌لار پاید‌لادی‌لار&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://az.trend.az/azerbaijan/politics/1161930.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210415081405/https://az.trend.az/azerbaijan/politics/1161930.html|archivedate=2021-04-15|title=Cənubi azərbaycanlılar Londonda dinc aksiya keçirib|author=|date=2008-03-24|publisher=trend.az|accessdate=2023-07-12|language=az|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

2015-جی ایلی شهریور ۷-ده، اردبیل‌ده تختی استادیونوندا، اردبیلین &quot;شهرداری&quot; تیمی ایله اصفهانین &quot;گیتی پسند&quot; کلوبو آراسیندا فوتبال اویونو اولدو. اویونا گلن اردبیل‌لی هوادارلار &quot;اولکمیض آباد اولسون – لیسانی آزاد اولسون!&quot; شعارینی سویدیریب، عباس لیسانی‌نین آزاد اولما‌سینی تالئب ائتدیلر&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.amerikaninsesi.org/a/erdebillilerin-traktoru-sehrdari/2938562.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210511164105/https://www.amerikaninsesi.org/a/erdebillilerin-traktoru-sehrdari/2938562.html|archivedate =2021-05-11|title=Ərdəbillilərin Traktoru – Şəhrdari|author=Babək Çələbiyanlı|date=2015-08-31|publisher=Amerikanın Səsi|accessdate=2023-03-16|language =az }}&lt;/ref&gt;. 2015-جی ایلی شهریور ۱۹-دا، مصطفی پروین، صالح پچقانلی، توحید امیر امینی&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-11-14 |title=Güneyli fəal Tövhid Əmir Əmininin həbs cəzası 5 ilə endirilib |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/g%25C3%25BCneyli-f%25C9%2599al-t%25C3%25B6vhid-%25C9%2599mir-%25C9%2599mininin-h%25C9%2599bs-c%25C9%2599zas%25C4%25B1-5-il%25C9%2599-endirilib/5659733.html |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2020-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201114064925/https://www.amerikaninsesi.org/a/g%25C3%25BCneyli-f%25C9%2599al-t%25C3%25B6vhid-%25C9%2599mir-%25C9%2599mininin-h%25C9%2599bs-c%25C9%2599zas%25C4%25B1-5-il%25C9%2599-endirilib/5659733.html |url-status=unfit |accessdate=2025-07-22 |archivedate=2020-11-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201114064925/https://www.amerikaninsesi.org/a/g%25C3%25BCneyli-f%25C9%2599al-t%25C3%25B6vhid-%25C9%2599mir-%25C9%2599mininin-h%25C9%2599bs-c%25C9%2599zas%25C4%25B1-5-il%25C9%2599-endirilib/5659733.html }}&lt;/ref&gt;، مرتضی پروین و میثم جیلانی، اردبیل تختی استادیونوندا فوتبال اویونو زمانی ایران امنیت قوتلری طرفیندن حبس ائدیلدی‌لار. سبب اونلارین استادیوندا، اویون زامانی عباس لیسانی و دیگه سیاسی محبوس‌لارا دستخ بیلدیرن پلاکات‌لار گؤتور‌مک و میللی شعارلار سویمک‌لری اولدو&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = https://www.amerikaninsesi.org/a/erdebil-zindan-ve-shallaq/3268033.html
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20210613145728/https://www.amerikaninsesi.org/a/erdebil-zindan-ve-shallaq/3268033.html
 |archivedate = 2021-06-13
 |title       = Şallaq və həbs cəzası almış 5 fəal Ərdəbil zindanına göndərildi
 |author      = 
 |date        = 2016-04-04
 |publisher   = Amerikanın Səsi
 |accessdate  = 2023-07-26
 |language    = az
}}&lt;/ref&gt;. اونلارین هر بیری ۳ آی حبس و ۳۰ شلاق جئزاسینا محکوم اولدی‌لار&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.amerikaninsesi.org/a/erdebil-hebs-shallaq/3106691.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160625142956/https://www.amerikaninsesi.org/a/erdebil-hebs-shallaq/3106691.html|archivedate=2016-06-25|title=Ərdəbildə 5 milli fəala həbs və şallaq cəzası verilib|date=2015-12-17|publisher=Amerikanın Səsi|accessdate=2023-06-14|language=az}}&lt;/ref&gt;. محکم‌ه‌نین قارا‌رینا گؤره، ۳۰ شلاق ضربه‌سی، ۳ آی‌لیک حبس موددتی‌نین بیتدیگی گونده اولمالی ایدی. اما، حکم فعال‌لارین زندان‌دا اولدیغی اولین گونلرده اجرا اولوندو&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = https://www.amerikaninsesi.org/a/erdebil-shallaq-hokmu/3278284.html
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20200921005612/https://www.amerikaninsesi.org/a/erdebil-shallaq-hokmu/3278284.html
 |archivedate = 2020-09-21
 |title       = İranda 5 türk fəala 30 şallaq vurulub
 |author      = 
 |date        = 2016-04-10
 |publisher   = Amerikanın Səsi
 |accessdate  = 2023-07-26
 |language    = az
}}&lt;/ref&gt;.

2019-جی ایلی، عباس لیسانی‌نی دستخ‌لایان بیر گروپ آدامین طرفیندن، اونون شعر‌لرینی، مقاله‌لرینی، محکم‌ده‌کی چیخیش‌لارینی و مصاحبه‌لرینی ایچینه آل‌مش &quot;اوْزوْرلوک هارایی&quot; آدلی کتاب نشر اولوندو&lt;ref&gt;{{Cite web |title=عباس لسانی - فعالیت برای حقوق اتنیکی |url=https://ipa.united4iran.org/fa/prisoner/2082/ |access-date=2023-08-09 |website=ipa.united4iran.org |archive-date=2023-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230811003538/https://ipa.united4iran.org/fa/prisoner/2082/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://iranwire.com/az/special-features-1/68153/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220820160647/https://iranwire.com/az/special-features-1/68153/|archivedate=2022-08-20|title=Ərdəbil Mərkəzi Həbsxanasında Abbas Lisaniyə qarşı təzyiqlər artıb|author=|date=2020-11-13|publisher=iranwire.com|accessdate=2023-07-25|language=az|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-03-07 |title=حمایت فعالان مدنی آذربایجانی از نافرمانی مدنی عباس لسانی |url=https://iranwire.com/fa/news-1/114410-%D8%AD%D9%85%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D9%81%D8%B9%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%AF%D9%86%DB%8C-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D9%86%D8%A7%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%85%D8%AF%D9%86%DB%8C-%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3-%D9%84%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C/ |access-date=2023-08-09 |website=web.archive.org |archive-date=2023-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307060752/https://iranwire.com/fa/news-1/114410-%D8%AD%D9%85%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D9%81%D8%B9%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%AF%D9%86%DB%8C-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D9%86%D8%A7%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%85%D8%AF%D9%86%DB%8C-%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3-%D9%84%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C/ |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;.

2019-جو ایلی، عباس لیسانی حبسینه قارشی اعتصابا باشلادی. بو مسئله‌یه دستخ اولماق اوچون میللی فعاللار &quot;عباس لیسانی‌یه دستخ&quot; کمپانیا‌سینا باشلادی‌لار&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-08-10 |title=&quot;Bütün gücümüzlə Abbas Lisaniyə dəstək aksiyasını davam etdirməliyik&quot; |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/b%25C3%25BCt%25C3%25BCn-g%25C3%25BCc%25C3%25BCm%25C3%25BCzl%25C9%2599-abbas-lisaniy%25C9%2599-d%25C9%2599st%25C9%2599k-aksiyas%25C4%25B1n%25C4%25B1-davam-etdirm%25C9%2599liyik-/4778937.html |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2020-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200810085852/https://www.amerikaninsesi.org/a/b%25C3%25BCt%25C3%25BCn-g%25C3%25BCc%25C3%25BCm%25C3%25BCzl%25C9%2599-abbas-lisaniy%25C9%2599-d%25C9%2599st%25C9%2599k-aksiyas%25C4%25B1n%25C4%25B1-davam-etdirm%25C9%2599liyik-/4778937.html |url-status=unfit |accessdate=2025-07-22 |archivedate=2020-08-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200810085852/https://www.amerikaninsesi.org/a/b%25C3%25BCt%25C3%25BCn-g%25C3%25BCc%25C3%25BCm%25C3%25BCzl%25C9%2599-abbas-lisaniy%25C9%2599-d%25C9%2599st%25C9%2599k-aksiyas%25C4%25B1n%25C4%25B1-davam-etdirm%25C9%2599liyik-/4778937.html }}&lt;/ref&gt;. 2019-جو ایلی بهمن ۱۵-ده، آذربایجان دموکراسی و رفاه (ADR) حرکاتینین رئیس‌سی قوباد ایبادی‌اوغلو، عباس لیسانی‌نین آزاد اولما‌سینی تالئب ائتدی و هرکس‌نی اونا دستخ ائتمه‌یه چاغیردی&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-08-12 |title=Qubad İbadoğlu: “Abbas Lisaninin azadlığı naminə haqq səsinizi ucaldın” |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/qubad-i%CC%87badi%C4%9Flu-abbas-lisaninin-azadl%C4%B1%C4%9F%C4%B1-namin%C9%99-haqq-s%C9%99sinizi-ucald%C4%B1n-/4771328.html |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2020-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200812132930/https://www.amerikaninsesi.org/a/qubad-i%CC%87badi%C4%9Flu-abbas-lisaninin-azadl%C4%B1%C4%9F%C4%B1-namin%C9%99-haqq-s%C9%99sinizi-ucald%C4%B1n-/4771328.html |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;. بهمن ۱۶-دا، مسوات حزب عباس لیسانی‌نین و ایران حبس‌خانالارین‌دا ساخلانان بوتون میللی فعاللارین شرط‌سیز آزاد اولما‌سینی تالئب ائدن بیانیات یاییملادی. حزبین بیانیاتی ایله یانا‌شی، رئیس‌سی عارف حاجی‌لی، ایراندا میللی فعاللارا قارشی اولان تقیب‌لری محکوم ائدیب و عباس لیسانی‌یه آزادلیق تالئب ائتدی&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |date=2020-08-12 |title=Müsavat Partiyası: “Abbas Lisaninin qeyd-şərtsiz azadlığa buraxılmasını tələb edirik” |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/m%25C3%25BCsavat-partiyas%25C4%25B1-abbas-lisaninin-qeyd-%25C5%259F%25C9%2599rtsiz-azadl%25C4%25B1%25C4%259Fa-burax%25C4%25B1lmas%25C4%25B1n%25C4%25B1-t%25C9%2599l%25C9%2599b-edirik-/4773803.html |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2020-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200812114218/https://www.amerikaninsesi.org/a/m%25C3%25BCsavat-partiyas%25C4%25B1-abbas-lisaninin-qeyd-%25C5%259F%25C9%2599rtsiz-azadl%25C4%25B1%25C4%259Fa-burax%25C4%25B1lmas%25C4%25B1n%25C4%25B1-t%25C9%2599l%25C9%2599b-edirik-/4773803.html |url-status=unfit |accessdate=2025-07-22 |archivedate=2020-08-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200812114218/https://www.amerikaninsesi.org/a/m%25C3%25BCsavat-partiyas%25C4%25B1-abbas-lisaninin-qeyd-%25C5%259F%25C9%2599rtsiz-azadl%25C4%25B1%25C4%259Fa-burax%25C4%25B1lmas%25C4%25B1n%25C4%25B1-t%25C9%2599l%25C9%2599b-edirik-/4773803.html }}&lt;/ref&gt; بهمن ۱۸-ده، دونیا آذربایجان‌لی‌لاری کونگرسینین هئم‌رئیس‌سی صابر رستم‌خانلی، عباس لیسانی و باشقا حاق‌سیز یئره حبس اولان‌لارین درحال آزاد اولما‌سینی و ایراندا آذربایجان تورکلری‌نین میللی، سیاسی و اقتصادی تالئبلرین اجر اولما‌سینی تالئب ائتدی&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-08-10 |title=Sabir Rüstəmxanlı: &quot;Abbas Lisaniyə Azadlıq!&quot; |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/sabir-r%C3%BCst%C9%99mxanl%C4%B1-abbas-lisaniy%C9%99-azadl%C4%B1q-/4776485.html |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2020-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200810162429/https://www.amerikaninsesi.org/a/sabir-r%C3%BCst%C9%99mxanl%C4%B1-abbas-lisaniy%C9%99-azadl%C4%B1q-/4776485.html |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;. بهمن ۲۱-ده، عباس لیسانی‌یه دستخ کمپانیا‌سینا دستخ ائدن حقوق مدافع‌لری مرتضی پروین، مهدی دوستدار و رهیم نوروزی‌نین ائو‌لرین‌ده، علی واثقی و مظاهر معالی‌نین ایش یرینده امنیت قوتلری طرفیندن تجسس گئتیر‌دی‌لر&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-08-04 |title=Ərdəbildə türk fəalların evləri və iş yerlərində axtarış aparılıb |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/%25C9%2599rd%25C9%2599bild%25C9%2599-t%25C3%25BCrk-f%25C9%2599allar%25C4%25B1n-evl%25C9%2599ri-v%25C9%2599-i%25C5%259F-yerl%25C9%2599ri-t%25C9%2599fti%25C5%259F-edilir/4781284.html |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2020-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804234219/https://www.amerikaninsesi.org/a/%25C9%2599rd%25C9%2599bild%25C9%2599-t%25C3%25BCrk-f%25C9%2599allar%25C4%25B1n-evl%25C9%2599ri-v%25C9%2599-i%25C5%259F-yerl%25C9%2599ri-t%25C9%2599fti%25C5%259F-edilir/4781284.html |url-status=unfit |accessdate=2025-07-22 |archivedate=2020-08-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200804234219/https://www.amerikaninsesi.org/a/%25C9%2599rd%25C9%2599bild%25C9%2599-t%25C3%25BCrk-f%25C9%2599allar%25C4%25B1n-evl%25C9%2599ri-v%25C9%2599-i%25C5%259F-yerl%25C9%2599ri-t%25C9%2599fti%25C5%259F-edilir/4781284.html }}&lt;/ref&gt;.

2019-جو ایلی تیر ۱۹-دا، میللی‌یت‌چی جوانلار تشکیلاتی، ایرانین باکیداکی سفیر‌لیگی قاباغیندا، عباس لیسانی و باشقا فعال‌لارین حقوقلارینی دفاع ائتمک مقصدی ایله اکسیا گئچیریلدی. اکسیا‌نین ایشتراکچی‌لاری &quot;سوی‌داش‌لاریمیزا آزادلیق!&quot;، &quot;گونئی آذربایجان ایران دئییل!&quot;، &quot;آذربایجان بیر اولسون، پایتاختی تبریز اولسون!&quot; و باشقا شعار‌لار سؤییدیلر و سفیر‌لیگ قاباغیندا اکسیا‌نین قئتنامه‌سینی اوخودولار&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.amerikaninsesi.org/a/g%C9%99ncl%C9%99r-i%CC%87ran%C4%B1n-bak%C4%B1dak%C4%B1-s%C9%99firliyi-qar%C5%9F%C4%B1s%C4%B1nda-aksiya-ke%C3%A7irib-/4994857.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211016000601/https://www.amerikaninsesi.org/a/g%C9%99ncl%C9%99r-i%CC%87ran%C4%B1n-bak%C4%B1dak%C4%B1-s%C9%99firliyi-qar%C5%9F%C4%B1s%C4%B1nda-aksiya-ke%C3%A7irib-/4994857.html|archivedate=2021-10-16|title=Gənclər İranın Bakıdakı Səfirliyi qarşısında aksiya keçirib|author=Tapdıq Fərhadoğlu|date=2019-07-10|publisher=Amerikanın Səsi|accessdate=2023-03-14|language=az}}&lt;/ref&gt;.

2019-جو ایلی تیر ۲۶-دا، مسوات حزبین فعال‌لاری ایران سفیر‌لیگی قاباغیندا پیکت ائت‌مگه چالیشدی‌لار. اکسیا‌نین قئتنامه‌سین‌ده ایران حکومتی‌ندن ارمنستان ایله حر‌بی ایش‌بیرلیگی داییق‌ماسی، بیرگه سیلاح تولیدی حقینده موافقه‌نی لغو ائت‌مسی، عباس لیسانی و باشقا فعال‌لارین آزاد اولما‌سی و ائتنیک دیسکریمی‌ناسیون‌ا سون وئر‌مه‌سی تالئب اولوندی&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fərhadoğlu |first=Tapdıq |date=2019-07-17 |title=Müsavat Partiyasının fəalları İran səfirliyi qarşısında piket keçirməyə cəhd edib |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/m%C3%BCsavat-partiyas%C4%B1n%C4%B1n-f%C9%99allar%C4%B1-i%CC%87ran-s%C9%99firliyi-qar%C5%9F%C4%B1s%C4%B1nda-piket-ke%C3%A7irm%C9%99y%C9%99-c%C9%99hd-edib-/5003783.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20201130213352/https://www.amerikaninsesi.org/a/m%C3%BCsavat-partiyas%C4%B1n%C4%B1n-f%C9%99allar%C4%B1-i%CC%87ran-s%C9%99firliyi-qar%C5%9F%C4%B1s%C4%B1nda-piket-ke%C3%A7irm%C9%99y%C9%99-c%C9%99hd-edib-/5003783.html |archive-date=2020-11-30 |access-date=2023-07-27 |website=[[Amerikanın səsi]] |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.[[File:Şəhrdari komandasının azarkeşləri.png|250px|thumb|left|Şəhrdari komandasının azarkeşləri üzərində &quot;Abbas Lisani və Azərbaycan məhbusları azad olsun&quot; yazılmış pankart tutublar. 2015-ci il]]2020-جی ایلی اسفند آیدا، آراسیندا ژورنالیست‌لرین، شاعر‌لرین، تحقیقت‌چیلرین، یازیچی‌لارین و وئتنداش فعال‌لارین اولدوغو 161 میللی-فرهنگی فعال، ایران محکم‌ه سیستمینین ره‌بره‌سی ابراهیم رئیسی‌یه مکتوب یازاراق، کروناویروس تهدیدینه گؤره، سیاسی محبوس‌لارین آزاد اولما‌سینی تالئب ائتدی‌لار. اونلار بو مراجعت‌ده حبس‌ده اولان ۲۸ آذربایجان‌لی سیاسی محبوسون، او جومله‌دن عباس لیسانی‌نین آدینی قید ائتدی‌لار&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-08-09 |title=Milli fəallardan İran məhkəmə sisteminə müraciət: Azərbaycanlı siyasi məhbusları buraxın |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/milli-f%25C9%2599allardan-i%25CC%2587ran-m%25C9%2599hk%25C9%2599m%25C9%2599-sistemin%25C9%2599-m%25C3%25BCraci%25C9%2599t-az%25C9%2599rbaycanl%25C4%25B1-siyasi-m%25C9%2599hbuslar%25C4%25B1-burax%25C4%25B1n/5324460.html |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2020-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809033339/https://www.amerikaninsesi.org/a/milli-f%25C9%2599allardan-i%25CC%2587ran-m%25C9%2599hk%25C9%2599m%25C9%2599-sistemin%25C9%2599-m%25C3%25BCraci%25C9%2599t-az%25C9%2599rbaycanl%25C4%25B1-siyasi-m%25C9%2599hbuslar%25C4%25B1-burax%25C4%25B1n/5324460.html |url-status=unfit |accessdate=2025-07-22 |archivedate=2020-08-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200809033339/https://www.amerikaninsesi.org/a/milli-f%25C9%2599allardan-i%25CC%2587ran-m%25C9%2599hk%25C9%2599m%25C9%2599-sistemin%25C9%2599-m%25C3%25BCraci%25C9%2599t-az%25C9%2599rbaycanl%25C4%25B1-siyasi-m%25C9%2599hbuslar%25C4%25B1-burax%25C4%25B1n/5324460.html }}&lt;/ref&gt;.

2020-جی ایلی تیر آیدا، مرکزی آمریکا‌دا یئرلشن &quot;United For Iran&quot; آدلی انسان حقوقو دفاع گروپو، عباس لیسانی‌نین آزاد اولما‌سی اوچون ایمزا توپلاما کمپانیا‌سینا باشلادی&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-08-07 |title=Abbas Lisaninin həbsinin qüvvədə saxlanılması qınanılır |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/iran-abbasi/5513199.html |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2020-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807101014/https://www.amerikaninsesi.org/a/iran-abbasi/5513199.html |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;.

2020-جی ایلی آذر آیدا، اردبیل شهری‌نده، سیاسی محبوس‌لارین آزاد اولما‌سی اوچون شهرین دیوار‌لارین‌دا شعار‌لار یازیلدی. اونلار دیوار‌لارا &quot;هله ده خبر‌سیزیک&quot;، &quot;سیاسی محبوس‌لار بیزی نجات وئردیلر، چوخ موددت‌دیر قفصده‌دیر‌لر، اونلارینونو‌ت‌مایاق&quot;، &quot;محبوس‌لارین مرخصی‌یه گؤندریلسین&quot;، &quot;عباس لیسانی‌نین هله ده گؤروشلرینه و تلفون ایلگی‌لرینه قادا‌غو قویولوب&quot;، &quot;سیاسی محبوس‌لاریمیزین سلامت‌لیغی بیزیم قیرمیزی خطیمیز‌دیر&quot; کیمی شعار‌لار یازدی‌لار&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-12-13 |title=İran Azərbaycanında siyasi məhbusların sərbəst buraxılması üçün qraffiti etirazı davam edir |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/i%25CC%2587ran-az%25C9%2599rbaycan%25C4%25B1nda-siyasi-m%25C9%2599hbuslar%25C4%25B1n-s%25C9%2599rb%25C9%2599st-burax%25C4%25B1lmas%25C4%25B1-%25C3%25BC%25C3%25A7%25C3%25BCn-qraffiti-etiraz%25C4%25B1-davam-edir/5697766.html |access-date=2023-07-28 |website=web.archive.org |archive-date=2020-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201213193010/https://www.amerikaninsesi.org/a/i%25CC%2587ran-az%25C9%2599rbaycan%25C4%25B1nda-siyasi-m%25C9%2599hbuslar%25C4%25B1n-s%25C9%2599rb%25C9%2599st-burax%25C4%25B1lmas%25C4%25B1-%25C3%25BC%25C3%25A7%25C3%25BCn-qraffiti-etiraz%25C4%25B1-davam-edir/5697766.html |url-status=unfit |accessdate=2025-07-22 |archivedate=2020-12-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201213193010/https://www.amerikaninsesi.org/a/i%25CC%2587ran-az%25C9%2599rbaycan%25C4%25B1nda-siyasi-m%25C9%2599hbuslar%25C4%25B1n-s%25C9%2599rb%25C9%2599st-burax%25C4%25B1lmas%25C4%25B1-%25C3%25BC%25C3%25A7%25C3%25BCn-qraffiti-etiraz%25C4%25B1-davam-edir/5697766.html }}&lt;/ref&gt;.

2021-جی ایلی اردیبهشت آیدا، اردبیل کوچه‌لرین‌دا، سیاسی محبوس‌لارا آزادلیق طلب ائتمه‌یه دیوار یازی‌لاری یازیلدی. بو دؤورده ایراندا انتخاب‌لار یاخینلاشیب ایدی و میللی فعال‌لار دیوار‌لارا &quot;بیز سیاسی محبوس‌لارین آزادلیق حققینه سس وئریریک&quot;، &quot;عباس لیسانی‌یه سس وئریریک&quot; و &quot;آذربایجان خلقینین سچیلمیش نماینده‌سی حبس‌ده‌دیر&quot; کیمی شعار‌لار یازدی‌لار&lt;ref name=&quot;:16&quot; /&gt;.

2021-جی ایلی مرداد آییندا، بی‌ام‌تی‌نین ایراندا انسان حقوقو اوزره خاص راپورتوری جاوید رحمان ایراندا باش وئردیگی حقوق بوزغون‌لاری حاققیندا نوبتی گزارشینی بی‌ام‌تی‌نین باش مجلسینه تقدیم ائتدی. او تقدیم ائتدیگی ۲۵ صحیفه‌لیک گزارش‌ده ایران آذربایجانین‌دا فعالیت ائدن عباس لیسانی و علی‌رضا فرشی کیمی تورک وطنداش جمعیت فعال‌لارینین آزلیق‌لارین حقوقو دفاع ائتدیکلری اوچون هدف اولدوقلارینی بیلدیریب، عباس لیسانی‌نین 2021-جی ایلی تیر آیدا باشقا ۷ میللی فعال‌لا بیرگه کئچیر‌دیگی اعتصاب حرکاتی حاققیندا دا بیلگی وئردی&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Rehman |first=Javaid |url=https://documents-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/G21/001/53/PDF/G2100153.pdf?OpenElement |title=A/HRC/46/50: Situation of Human Rights in the Islamic Republic of Iran- Report of the Special Rapporteur on the situation of human rights in the Islamic Republic of Iran |publisher=United Nations |year=2021 |pages=9 |language=en |access-date=2023-07-28|url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author= |date=23.08.2021 |title=BMT-nin xüsusi məruzəçisi yeni hesabatında Abbas Lisani və Əlirza Fərşinin vəziyyətinə diqqət çəkib |url=https://www.amerikaninsesi.org/a/bmt-nin-x%C3%BCsusi-m%C9%99ruz%C9%99%C3%A7isi-yeni-hesabat%C4%B1nda-abbas-lisani-v%C9%99-%C9%99lirza-f%C9%99r%C5%9Finin-durumuna-diqq%C9%99t-%C3%A7%C9%99kib/6012379.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210824112604/https://www.amerikaninsesi.org/a/bmt-nin-x%C3%BCsusi-m%C9%99ruz%C9%99%C3%A7isi-yeni-hesabat%C4%B1nda-abbas-lisani-v%C9%99-%C9%99lirza-f%C9%99r%C5%9Finin-durumuna-diqq%C9%99t-%C3%A7%C9%99kib/6012379.html |archivedate=24.08.2021 |accessdate=05.01.2022 |publisher=Amerikanın səsi|language=az}}.&lt;/ref&gt;.

== قایناقلار ==
{{قایناق}}


=== اتک‌یازی ===
{{اتک‌یازی}}
=== Kitabları ===
* [https://www.docdroid.net/1PP3wE1/son007-pdf#page=35 Azadlığı bağırmaq kitabı] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250320053427/https://www.docdroid.net/1PP3wE1/son007-pdf#page=35 |date=2025-03-20 }}

=== Çıxışları ===
* [https://www.youtube.com/watch?v=NJBgfk8hFCw Abbas Lisaninin 2005-ci ildə Tehranda Səttarxan mərasimindəki çıxışı]
* https://www.youtube.com/watch?v=nm9h78xixaw Abbas Lisani 2006-cı il / ANS TV]]
* [https://www.youtube.com/watch?v=DIPz5lDppig Milli mədəni fəalların Abbas Lisani ilə görüşü]
* [https://www.youtube.com/watch?v=boueH63Cl88 Milli mədəni fəalların Abbas Lisani ilə görüşü]
* [https://www.youtube.com/watch?v=Vd4ZWULz9DM Milli mədəni fəalların Abbas Lisani ilə görüşü]
* [https://www.youtube.com/watch?v=3aASrSW6LAE Abbas Lisaninin milli mədəni fəal Çingiz Bəxtavərin dəfn mərasimindəki çıxışı 2009-cu il]
* [https://www.youtube.com/watch?v=g8rKNdOv2eA Abbas Lisaninin Adil İrşadifərin dəfnindəki çıxışı. 2009-cu il.]
* [https://www.amerikaninsesi.org/a/2351020.html Abbas Lisani Ana Dili Günündə baş vermiş həbs dalğası və Həsən Ruhaninin milli azlıqlar siyasəti haqda danışır / Amerikanın Səsi]
* [https://www.amerikaninsesi.org/a/2979503.html#player-start-time=150.257898 Ruqəyyə Əlizadə həbsdəki həyat yoldaşının durumu haqda danışır 2015-ci il]
* [https://www.youtube.com/watch?v=sOYBAnvKi9o Abbas Lisaninin Həsən Dəmirçinin dəfnindəki çıxışı. Təbriz, 2018-ci il.]
* [https://www.youtube.com/watch?v=zreSZoSpWo4 Fərzad Səmədli: Abbas Lisaninin türkcə danışması İran məhkəmə sistemində böyük bir hadisədir / Amerikanın Səsi]
* [https://www.youtube.com/watch?v=q9SH7VZ4Mco Daha bir siyasi fəala 8 il həbs verildi / Azadlıq Radiosu]
* [https://www.youtube.com/watch?v=KwOeLGdxJyQ Abbas Lisaninin Urmu gölü fəlakəti ilə bağlı çağırışı, 2022-ci il.]
* [https://www.youtube.com/watch?v=O3zzeLpCpj8 Abbas Lisaninin onun görüşünə gələn fəalların qarşısında çıxışı. 2023-cü il.]
* [https://www.youtube.com/watch?v=BV0mD3kbRUE Həbsdən çıxdıqdan sonra Abbas Lisaninin qarşılanması. Ərdəbil, 2023-cü il fevral.]

[[بؤلمه:ایراندا سیاست]]</text>
      <sha1>69e7a800wkh8y0y5vkk54swb31yolhp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ایران باش‌باخانلاری‌نین لیستی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>593596</id>
    <revision>
      <id>1594002</id>
      <parentid>1592742</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T21:20:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yousiphh</username>
        <id>21519</id>
      </contributor>
      <origin>1594002</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38101" sha1="g98m20j4u0x3tqbdt8dlg79mbdotx97" xml:space="preserve">{{Short description|Wikipedia list article}}
[[File:Amir Abbas Hoveyda portrait.jpg|thumb|left|190px|[[امیرعباس هوویدا]]، [[محمدرضا پهلوی|محمدرضا پهلوینین]] حاکمیتی آلتیندا ۱۹۶۵-جی ایلدن ۱۹۷۷-جی ایله‌دئک اون‌ایکی ایل ایش‌اوسته اولان لاپ اوزون مودت ایرانین باش‌وزیری ایدی.]]
[[ایرانین باش‌وزیری|ایران باش وزیرچیلیقی]] ۱۹۰۶-جی ایلده [[مشروطه اینقیلابی]] زامانی قورولدو و ۱۹۸۹-جو ایله‌دئک اساسی قانون رئفراندوموندان سونرا لغو اولونماسینا قدر مووجود ایدی. باش‌وزیر ایرانین حوکومت باشچی‌سی ایدی. [[میرزا نصرالله خان|نصرالله مشیرالدوله]] بیرینجی‌سی، [[میرحسین موسوی]] ده ایرانین سون باش‌وزیری ایدی. [[مشروطه اینقیلابی|مشروطه اینقیلابیدان]] قاباق [[ایران|ایرانین]] [[ایران باش‌وزیرلری‌نین لیستی|حکومت باشچی‌سی]] بویوک وزیر آدلاناردی ({{فارسجا|'''صدر اعظم''' یادا '''وزیر اعظم'''}})


==لیست==
;سیاسی حیزبلر کیلیدی
{{نئچه سۇتون‌لو|colwidth=15em}}
* {{لجند|DarkRed|[[اجتماعیون اعتدالیون|اورتا سوسیالیستلر]]|border=1px solid #AAAAAA}}
* {{لجند|DarkSlateBlue|[[دئموکرات حیزبی (پرشیا)|دئموکراتلار]]|border=1px solid #AAAAAA}}
* {{لجند|FireBrick|[[ایصلاحاتچیلار حیزبی]]|border=1px solid #AAAAAA}}
* {{لجند|{{Revival Party/meta/color}}|[[احیا حیزبی]]|border=1px solid #AAAAAA}}
* {{لجند|Green|[[ایرانین دئموکرات حیزبی|دئموکرات حیزبی]]|border=1px solid #AAAAAA}}
* {{لجند|{{National Front (Iran)/meta/color}}|[[میلی جبهه (ایران)|میلی جبهه]]|border=1px solid #AAAAAA}}
* {{لجند|{{Nationalists’ Party (Iran)/meta/color}}|[[میلیتچیلر حیزبی]]|border=1px solid #AAAAAA}}
* {{لجند|Orange|[[خالق حیزبی (ایران)|خالق حیزبی]]|border=1px solid #AAAAAA}}
* {{لجند|{{New Iran Party/meta/color}}|[[ایران نوین حیزبی|یئنی ایران حیزبی]]|border=1px solid #AAAAAA}}
* {{لجند|{{Rastakhiz Party/meta/color}}|[[رستاخیز حیزبی]]|border=1px solid #AAAAAA}}
* {{لجند|{{Freedom Movement of Iran/meta/color}}|[[ایرانین آزادلیق حرکتی|آزادلیق حرکتی]]|border=1px solid #AAAAAA}}
* {{لجند|{{Islamic Republican Party/meta/color}}|[[ایسلامی جومهوریت حیزبی]]|border=1px solid #AAAAAA}}
* {{لجند|{{Combatant Clergy Association/meta/color}}|[[انجمن روحانیون مبارز]]|border=1px solid #AAAAAA}}
* {{لجند|{{Independent politician/meta/color}}|[[موستقیل سیاستچی|موستقیل]]|border=1px solid #AAAAAA}}
* {{لجند|{{Military rule/meta/color}}|[[ایرانین نیظامی تاریخی|نیظامی]]|border=1px solid #AAAAAA}}
{{نئچه سۇتون‌لو سوْنو}}
{{-}}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; | {{قیسالتما|سای.|سایی}}
! rowspan=&quot;2&quot; | پورتره
! rowspan=&quot;2&quot; | آد&lt;br /&gt;{{Small|(دوغوم تاریخی)}}
! colspan=&quot;3&quot; | وظیفه مودتی
! rowspan=&quot;2&quot; | سیاسی حیزبی
! rowspan=&quot;2&quot; | [[List of heads of state of Iran|حکومت باشچی‌سی]]&lt;br /&gt;{{Small|([[ایران شاهلاری‌نین لیستی|رژیم]] / [[Supreme Leader of Iran|مودت]])}}
|-
! وظیفه‌یه باشلادی
! وظیفه‌نی ترک ائتدی
! وظیفه مودتی
|-
| colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;lightgrey&quot; | [[File:State flag of Persia (1907–1933).svg|30px]] • '''[[قاجار ایمپیراتورلوغو|یوخاری فارس دوولتی]]''' (۱۹۰۷–۱۹۲۵) • [[File:Imperial Emblem of the Qajar Dynasty (Lion and Sun).svg|20px]]
|-
! style=&quot;background:{{Independent politician/meta/color}}; color:black;&quot; rowspan=2| ۱
| rowspan=2|[[File:Nasrullah Moshir al-Dowleh.jpg|80px]]
| rowspan=2|[[میرزا نصرالله خان|نصرالله مشیرالدوله]]&lt;br /&gt;{{Small|(۱۸۴۰–۱۹۰۷)}}&lt;br /&gt;{{Small|''بویوک وزیر''}}
| ۱ آقوست ۱۹۰۶
| ۷ مارس ۱۹۰۷
| {{Age in years and days|1906|8|1|1907|3|7}}
| rowspan=2|[[موستقیل سیاستچی|موستقیل]]
! rowspan=&quot;1&quot; style=&quot;font-weight:normal&quot; |[[مظفرالدین شاه]]&lt;br /&gt;[[File:Mozaffar-ed-Din Shah Qajar - 1.jpg|80px]]&lt;br /&gt;{{Small|(۱۸۹۶–۱۹۰۷)}}
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-weight:normal&quot; |{{Small|مظفرالدین شاه‌ین اولومو و محمدعلی شاه‌ین تخته چیخماسی زامانینا قدر مشیرالدوله بو وظیفه‌نی توتوردو، ۳ ژانویه ۱۹۰۷.}}
! rowspan=&quot;9&quot; style=&quot;font-weight:normal&quot; |[[محمدعلی‌شاه]]&lt;br /&gt;[[File:Mohammad Ali Shah.jpg|80px]]&lt;br /&gt;{{Small|(۱۹۰۷–۱۹۰۹)}}
|-
! style=&quot;background:{{Independent politician/meta/color}}; color:black;&quot;| ۲
| [[File:Sultanəli xan Vəziri-Əfxəm.jpg|80px]]
| [[سلطانعلی وزیر افخم]]&lt;br /&gt;{{Small|(۱۸۶۲–۱۹۱۴)}}&lt;br /&gt;{{Small|''داخیلی ایشلر وزیری و کابینه باشچی‌سی''}}
| ۱۷ مارس ۱۹۰۷
| ۲۹ آپریل ۱۹۰۷
| {{Age in years and days|1907|3|17|1907|4|29}}
| [[موستقیل سیاستچی|موستقیل]]
|-
! style=&quot;background:{{Independent politician/meta/color}}; color:black;&quot;| ۳
| [[File:Mirza Ali Asghar Khan Atabak.jpg|80px]]
| [[Mirza Ali Asghar Khan Amin al-Soltan|عل‌اصغر خان اتابک]]&lt;br /&gt;{{Small|(۱۸۵۸–۱۹۰۷)}}
| ۴ مئی ۱۹۰۷
| ۳۱ آقوست ۱۹۰۷&lt;br /&gt;{{Small|(اولدورولدو)}}
| {{Age in years and days|1907|5|4|1907|8|31}}
| [[موستقیل سیاستچی|موستقیل]]
|-
! style=&quot;background:{{Independent politician/meta/color}}; color:black;&quot;| ۴
| [[File:Ahmad Moshir al-Saltaneh.jpg|80px]]
| [[احمد مشیرالسلطنه]]&lt;br /&gt;{{Small|(۱۸۴۴–۱۹۱۸)}}
| ۱۶ سئپتامبر ۱۹۰۷
| ۲۷ اوکتوبر ۱۹۰۷
| {{Age in years and days|1907|9|16|1907|10|27}}
| [[موستقیل سیاستچی|موستقیل]]
|-
! style=&quot;background:{{Independent politician/meta/color}}; color:black;&quot;| ۵
| [[File:Abolqasem.jpg|80px]]
| [[Abolqasem Naser ol-Molk|ابوالقاسم ناصرالملک]]&lt;br /&gt;{{Small|(۱۸۵۶–۱۹۲۷)}}
| ۲۷ اوکتوبر ۱۹۰۷
| ۲۱ دئسامبر ۱۹۰۷
| {{Age in years and days|1907|10|27|1907|12|21}}
| [[موستقیل سیاستچی|موستقیل]]
|-
! style=&quot;background:{{Independent politician/meta/color}}; color:black;&quot;| ۶
| [[File:Nezam al-Saltaneh Mafi.png|80px]]
| [[Hossein-Qoli Nezam al-Saltaneh Mafi]]&lt;br /&gt;{{Small|(۱۸۳۲–۱۹۰۸)}}
| ۲۱ دئسامبر ۱۹۰۷
| ۲۱ مئی ۱۹۰۸
| {{Age in years and days|1907|12|21|1908|5|21}}
| [[موستقیل سیاستچی|موستقیل]]
|-
! style=&quot;background:{{Independent politician/meta/color}}; color:black;&quot;| {{Small|(۴)}}
| [[File:Ahmad Moshir al-Saltaneh.jpg|80px]]
| [[Ahmad Moshir al-Saltaneh]]&lt;br /&gt;{{Small|(1844–1918)}}
| ۷ ژوئن ۱۹۰۸
| ۲۹ آپریل ۱۹۰۹
| {{Age in years and days|1908|6|7|1909|4|29}}
| [[موستقیل سیاستچی|موستقیل]]
|-
! style=&quot;background:{{Independent politician/meta/color}}; color:black;&quot;| ۷
| [[File:Kamran Mirza.jpg|80px]]
| [[Kamran Mirza Nayeb es-Saltaneh|Kamran Mirza Nayeb al-Saltaneh]]&lt;br /&gt;{{Small|(1856–1929)}}
| ۲۹ آپریل ۱۹۰۹
| ۲ مئی ۱۹۰۹
| {{Age in years and days|1909|4|29|1909|5|2}}
| [[موستقیل سیاستچی|موستقیل]]
|-
! style=&quot;background:{{Independent politician/meta/color}}; color:black;&quot;| ۸
| [[File:Javad Sa'd al-Dowleh.jpg|80px]]
| [[Javad Sa'd al-Dowleh]]&lt;br /&gt;{{Small|(1856–1930)}}
| ۸ مئی ۱۹۰۹
| ۱۳ جولای 1909&lt;br /&gt;{{Small|([[Triumph of Tehran|deposed]])}}
| {{Age in years and days|1909|5|8|1909|7|13}}
| [[موستقیل سیاستچی|موستقیل]]
|-
|-style=&quot;background:#FA8072&quot;
|colspan=3|'''Interim Cabinet without Prime Minister'''&lt;br /&gt;کابینه موقت بدون نخست وزیر&lt;br /&gt;{{Small|(Appointed by Supreme Council of Politicians and Clergymen)}}||colspan=1|۱۷ جولای 1909||colspan=1|۳۰ سئپتامبر 1909||colspan=1|{{Age in years and days|1909|7|17|1909|9|30}}||colspan=1| –
! rowspan=&quot;28&quot; style=&quot;font-weight:normal&quot; |[[احمدشاه قاجار]]&lt;br /&gt;[[File:AhmadShahQajar2.jpg|80px]]&lt;br /&gt;{{Small|(1909–1925)}}
|-
! style=&quot;background:DarkRed; color:white;&quot;| ۹
| [[File:Sepahsalar-e Azam-e Tonekaboni.jpg|80px]]
| [[Mohammad-Vali Khan, Sepahsalar-e Tonekaboni|Mohammad-Vali Khan Tonekaboni]]&lt;br /&gt;{{Small|(1848–1926)}}
| ۳۰ سئپتامبر ۱۹۰۹
| ۲۵ جولای ۱۹۱۰
| {{Age in years and days|1909|9|30|1910|7|25}}
| [[Ejtema'iyun-e E'tedaliyun|Moderate Socialists]]
|-
! style=&quot;background:DarkSlateBlue; color:white;&quot;| ۱۰
| [[File:Mostowfi.jpg|80px]]
| [[حسن موستوفی الممالک]]&lt;br /&gt;{{Small|(1875–1932)}}
| ۲۵ جولای ۱۹۱۰
| ۱۲ مارس ۱۹۱۱
| {{Age in years and days|1910|7|25|1911|3|12}}
| [[Democrat Party (Persia)|Democrats]]
|-
! style=&quot;background:DarkRed; color:white;&quot;| {{Small|(۹)}}
| [[File:Sepahsalar-e Azam-e Tonekaboni.jpg|80px]]
| [[Mohammad-Vali Khan, Sepahsalar-e Tonekaboni|Mohammad-Vali Khan Tonekaboni]]&lt;br /&gt;{{Small|(1848–1926)}}
| ۱۲ مارس ۱۹۱۱
| ۲۶ جولای ۱۹۱۱
| {{Age in years and days|1911|3|12|1911|7|26}}
| [[Ejtema'iyun-e E'tedaliyun|Moderate Socialists]]
|-
! style=&quot;background:DarkRed; color:white;&quot;| ۱۱
| [[File:Samsam Saltaneh.jpg|80px]]
| [[Saad ad-Daula|Najaf-Qoli Samsam al-Saltaneh]]&lt;br /&gt;{{Small|(1846–1930)}}
| ۲۶ جولای ۱۹۱۱
| ۱۹۱۳
| {{Circa|2 years}}
| [[Ejtema'iyun-e E'tedaliyun|Moderate Socialists]]
|-
! style=&quot;background:{{Independent politician/meta/color}}; color:black;&quot;| ۱۲
| [[File:Mohammad-Ali Ala al-Saltaneh.jpg|80px]]
| [[Mohammad-Ali Ala al-Saltaneh]]&lt;br /&gt;{{Small|(1829–1918)}}
| ۱۸ ژانویه ۱۹۱۳
| ۱۶ آقوست ۱۹۱۳
| {{Age in years and days|1913|1|18|1913|8|16}}
| [[موستقیل سیاستچی|موستقیل]]
|-
! style=&quot;background:DarkSlateBlue; color:white;&quot;| {{Small|(10)}}
| [[File:Mostowfi.jpg|80px]]
| [[حسن موستوفی الممالک]]&lt;br /&gt;{{Small|(۱۸۷۵–۱۹۳۲)}}
| ۱۷ آقوست ۱۹۱۳
| ۱۴ مارس ۱۹۱۵
| {{Age in years and days|1913|8|17|1915|3|14}}
| [[Democrat Party (Persia)|Democrats]]
|-
! style=&quot;background:DarkRed; color:white;&quot;| ۱۳
| [[File:Hassan Pirnia.jpg|80px]]
| [[Hassan Pirnia]]&lt;br /&gt;{{Small|(1871–1935)}}
| ۱۴ مارس ۱۹۱۵
| ۱ مئی ۱۹۱۵
| {{Age in years and days|1915|3|14|1915|5|1}}
| [[Ejtema'iyun-e E'tedaliyun|Moderate Socialists]]
|-
! style=&quot;background:{{Independent politician/meta/color}}; color:black;&quot;| ۱۴
| [[File:Ein-oddole.jpg|80px]]
| [[Abdol Majid Mirza]]&lt;br /&gt;{{Small|(1845–1927)}}
| ۱ مئی ۱۹۱۵
| ۱۸ آقوست ۱۹۱۵
| {{Age in years and days|1915|5|1|1915|8|18}}
| [[موستقیل سیاستچی|موستقیل]]
|-
! style=&quot;background:DarkSlateBlue; color:white;&quot;| {{Small|(10)}}
| [[File:Mostowfi.jpg|80px]]
| [[حسن موستوفی الممالک]]&lt;br /&gt;{{Small|(1875–1932)}}
| ۱۸ آقوست ۱۹۱۵
| ۲۴ دئسامبر ۱۹۱۵
| {{Age in years and days|1915|8|18|1915|12|24}}
| [[Democrat Party (Persia)|Democrats]]
|-
! style=&quot;background:DarkRed; color:white;&quot;| ۱۵
| [[File:Abdol-Hossein Farmanfarma.jpg|80px]]
| [[Abdol-Hossein Mirza Farmanfarma]]&lt;br /&gt;{{Small|(1857–1939)}}
| ۲۴ دئسامبر ۱۹۱۵
| ۲۹ فئوریه ۱۹۱۶
| {{Age in years and days|1915|12|24|1916|2|29}}
| [[Ejtema'iyun-e E'tedaliyun|Moderate Socialists]]
|-
! style=&quot;background:DarkRed; color:white;&quot;| {{Small|(9)}}
| [[File:Mohammad Vali Khan Tonekaboni.jpg|80px]]
| [[Mohammad-Vali Khan, Sepahsalar-e Tonekaboni|Mohammad-Vali Khan Tonekaboni]]&lt;br /&gt;{{Small|(1848–1926)}}
| ۵ مارس ۱۹۱۶
| ۲۹ آقوست ۱۹۱۶
| {{Age in years and days|1916|3|5|1916|8|29}}
| [[Ejtema'iyun-e E'tedaliyun|Moderate Socialists]]
|-
! style=&quot;background:DarkSlateBlue; color:white;&quot;| ۱۶
| [[فایل:Hvosough.jpg|106x106پیکسل]]
| [[Vossug ed Dowleh|Hassan Vosugh al-Dowleh]]&lt;br /&gt;{{Small|(1873–1950)}}
| ۲۹ آقوست ۱۹۱۶
| ۵ ژوئن ۱۹۱۷
| {{Age in years and days|1916|8|29|1917|6|5}}
| [[Democrat Party (Persia)|Democrats]]
|-
! style=&quot;background:{{Independent politician/meta/color}}; color:black;&quot;| {{Small|(12)}}
| [[File:Mohammad-Ali Ala al-Saltaneh.jpg|80px]]
| [[Mohammad-Ali Ala al-Saltaneh]]&lt;br /&gt;{{Small|(1829–1918)}}
| ۵ ژوئن ۱۹۱۷
| ۲۱ نووامبر ۱۹۱۷
| {{Age in years and days|1917|6|5|1917|11|21}}
| [[موستقیل سیاستچی|موستقیل]]
|-
! style=&quot;background:{{Independent politician/meta/color}}; color:black;&quot;| {{Small|(14)}}
| [[File:Abdol Majid Mirza.jpg|80px]]
| [[Abdol Majid Mirza]]&lt;br /&gt;{{Small|(1845–1927)}}
| ۲۱ نووامبر ۱۹۱۷
| ۱۶ ژانویه ۱۹۱۸
| {{Age in years and days|1917|11|21|1918|1|16}}
| [[موستقیل سیاستچی|موستقیل]]
|-
! style=&quot;background:DarkSlateBlue; color:white;&quot;| {{Small|(10)}}
| [[File:Mostowfi.jpg|80px]]
| [[حسن موستوفی الممالک]]&lt;br /&gt;{{Small|(1875–1932)}}
| ۱۶ ژانویه ۱۹۱۸
| ۱ مئی ۱۹۱۸
| {{Age in years and days|1918|1|16|1918|5|1}}
| [[Democrat Party (Persia)|Democrats]]
|-
! style=&quot;background:DarkRed; color:white;&quot;| {{Small|(11)}}
| [[File:Samsam Saltaneh.jpg|80px]]
| [[Saad ad-Daula|Najaf-Qoli Samsam al-Saltaneh]]&lt;br /&gt;{{Small|(1846–1930)}}
| ۱ مئی ۱۹۱۸
| ۸ آقوست ۱۹۱۸
| {{Age in years and days|1918|5|1|1918|8|8}}
| [[Ejtema'iyun-e E'tedaliyun|Moderate Socialists]]
|-
! style=&quot;background:DarkSlateBlue; color:white;&quot;| {{Small|(16)}}
| rowspan=2|[[فایل:Hvosough.jpg|106x106پیکسل]]
| rowspan=2|[[Vossug ed Dowleh|Hassan Vosugh al-Dowleh]]&lt;br /&gt;{{Small|(1845–1927)}}
| rowspan=2|۸ آقوست ۱۹۱۸
| rowspan=2|۳ جولای ۱۹۲۰
| rowspan=2|{{Age in years and days|1918|8|8|1920|7|3}}
| [[Democrat Party (Persia)|Democrats]]&lt;br /&gt;{{Small|(until 1919)}}
|-
! style=&quot;background:{{Independent politician/meta/color}}; color:;&quot;|
| [[موستقیل سیاستچی|موستقیل]]
|-
! style=&quot;background:{{Independent politician/meta/color}}; color:black;&quot;| {{Small|(13)}}
| [[File:Hassan Pirnia.jpg|80px]]
| [[Hassan Pirnia]]&lt;br /&gt;{{Small|(1871–1935)}}
| ۳ جولای ۱۹۲۰
| ۲۷ اوکتوبر ۱۹۲۰
| {{Age in years and days|1920|7|3|1920|10|27}}
| [[موستقیل سیاستچی|موستقیل]]
|-
! style=&quot;background:{{Independent politician/meta/color}}; color:black;&quot;| ۱۷
| [[File:Sepahdar.jpg|80px]]
| [[Fathollah Khan Akbar]]&lt;br /&gt;{{Small|(1878–1967)}}
| ۲۷ اوکتوبر ۱۹۲۰
| ۲۲ فئوریه 1921&lt;br /&gt;{{Small|([[1921 Persian coup d'état|deposed]])}}
| {{Age in years and days|1920|10|27|1921|2|22}}
| [[موستقیل سیاستچی|موستقیل]]
|-
! style=&quot;background:{{Independent politician/meta/color}}; color:black;&quot;| ۱۸
| [[File:SeyyedZiaTabatabai.jpg|80px]]
| [[سید ضیاءالدین طباطبائی]]&lt;br /&gt;{{Small|(1889–1969)}}
| ۲۴ فئوریه ۱۹۲۱
| ۴ ژوئن ۱۹۲۱
| {{Age in years and days|1921|2|24|1921|6|4}}
| [[موستقیل سیاستچی|موستقیل]]
|-
! style=&quot;background:FireBrick; color:white;&quot;| ۱۹
| [[File:Ahmad-qavam.jpg|80px]]
| [[احمد قوام]]&lt;br /&gt;{{Small|(1873–1955)}}
| ۴ ژوئن ۱۹۲۱
| ۲۱ ژانویه ۱۹۲۲
| {{Age in years and days|1921|6|4|1922|1|21}}
| [[Reformers' Party]]
|-
! style=&quot;background:{{Independent politician/meta/color}}; color:black;&quot;| {{Small|(13)}}
| [[File:Hassan Pirnia.jpg|80px]]
| [[Hassan Pirnia]]&lt;br /&gt;{{Small|(1871–1935)}}
| ۲۱ ژانویه ۱۹۲۲
| ۲۲ ژوئن ۱۹۲۲
| {{Age in years and days|1922|1|21|1922|6|22}}
| [[موستقیل سیاستچی|موستقیل]]
|-
! style=&quot;background:FireBrick; color:white;&quot;| {{Small|(19)}}
| [[File:Ahmad-qavam.jpg|80px]]
| [[احمد قوام]]&lt;br /&gt;{{Small|(1873–1955)}}
| ۲۲ ژوئن ۱۹۲۲
| ۱۵ فئوریه ۱۹۲۳
| {{Age in years and days|1922|6|22|1923|2|15}}
| [[Reformers' Party]]
|-
! style=&quot;background:{{Revival Party/meta/color}}; color:white;&quot;| {{Small|(10)}}
| [[File:Mostowfi.jpg|80px]]
| [[حسن موستوفی الممالک]]&lt;br /&gt;{{Small|(1875–1932)}}
| ۱۵ فئوریه ۱۹۲۳
| ۱۵ ژوئن ۱۹۲۳
| {{Age in years and days|1923|2|15|1923|6|15}}
| [[Revival Party]]
|-
! style=&quot;background:{{Independent politician/meta/color}}; color:black;&quot;| {{Small|(13)}}
| [[File:Hassan Pirnia 2.jpg|80px]]
| [[Hassan Pirnia]]&lt;br /&gt;{{Small|(1871–1935)}}
| ۱۵ ژوئن ۱۹۲۳
| ۲۶ اوکتوبر ۱۹۲۳
| {{Age in years and days|1923|6|15|1923|10|26}}
| [[موستقیل سیاستچی|موستقیل]]
|-
! style=&quot;background:{{Military rule/meta/color}}; color:black;&quot;| ۲۰
| [[File:RezaKhanWarMinister.jpg|80px]]
| [[رضا پهلوی]]&lt;br /&gt;{{Small|(1878–1944)}}
| ۲۶ اوکتوبر ۱۹۲۳
| ۱۲ دئسامبر ۱۹۲۵
| {{Age in years and days|1923|10|26|1925|12|12}}
| [[Military history of Iran#Qajar Era (1794–1925)|Military]]
|-
| colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;lightgrey&quot; | [[File:Flag of Iran before 1979 Revolution (Pahlavi Dynasty).svg|30px]] • '''[[پهلوی حؤکومتی]]''' (۱۹۲۵–۱۹۷۹) • 
|-
! style=&quot;background:{{Revival Party/meta/color}}; color:white;&quot;| —
| [[File:Foroughi PM1314.jpg|80px]]
| [[Mohammad-Ali Foroughi]]&lt;br /&gt;{{Small|(1875–1942)}}&lt;br /&gt;{{Small|''Acting Prime Minister''}}
| ۱۲ دئسامبر ۱۹۲۵
| ۱۳ ژوئن ۱۹۲۶
| {{Age in years and days|1925|12|12|1926|6|13}}
| [[Revival Party]]
! rowspan=&quot;8&quot; style=&quot;font-weight:normal&quot; |[[رضا پهلوی]]&lt;br /&gt;[[File:Reza Shah portrait.jpg|80px]]&lt;br /&gt;{{Small|(1925–1941)}}
|-
! style=&quot;background:{{Revival Party/meta/color}}; color:white;&quot;| {{Small|(10)}}
| [[File:Mostowfi.jpg|80px]]
| [[حسن موستوفی الممالک]]&lt;br /&gt;{{Small|(1875–1932)}}
| ۱۳ ژوئن ۱۹۲۶
| ۲ ژوئن ۱۹۲۷
| {{Age in years and days|1926|6|13|1927|6|2}}
| [[Revival Party]]
|-
! style=&quot;background:{{Revival Party/meta/color}}; color:white;&quot;| ۲۱
| rowspan=2|[[File:Mehdi Qoli Hedayat.jpg|80px]]
| rowspan=2|[[Mehdi Qoli Hedayat|Mehdi Hedayat]]&lt;br /&gt;{{Small|(1864–1955)}}
| rowspan=2|۲ ژوئن ۱۹۲۷
| rowspan=2|۱۸ سئپتامبر ۱۹۳۳
| rowspan=2|{{Age in years and days|1927|6|2|1933|9|18}}
| [[Revival Party]]
|-
! style=&quot;background:{{Independent politician/meta/color}}; color:;&quot;|
| [[موستقیل سیاستچی|موستقیل]]
|-
! style=&quot;background:{{Independent politician/meta/color}}; color:black;&quot;| ۲۲
| [[File:Foroughi PM1314.jpg|80px]]
| [[Mohammad-Ali Foroughi]]&lt;br /&gt;{{Small|(1875–1942)}}
| ۱۸ سئپتامبر ۱۹۳۳
| ۳ دئسامبر ۱۹۳۵
| {{Age in years and days|1933|9|18|1935|12|3}}
| [[موستقیل سیاستچی|موستقیل]]
|-
! style=&quot;background:{{Independent politician/meta/color}}; color:black;&quot;| ۲۳
| [[File:Mahmoud Djam 01.jpg|80px]]
| [[Mahmoud Jam]]&lt;br /&gt;{{Small|(1880–1969)}}
| ۳ دئسامبر ۱۹۳۵
| ۲۶ اوکتوبر ۱۹۳۹
| {{Age in years and days|1935|12|3|1939|10|26}}
| [[موستقیل سیاستچی|موستقیل]]
|-
! style=&quot;background:{{Independent politician/meta/color}}; color:black;&quot;| ۲۴
| [[File:Ahmad Matin-Daftari.jpg|80px]]
| [[Ahmad Matin-Daftari]]&lt;br /&gt;{{Small|(1897–1971)}}
| ۲۶ اوکتوبر ۱۹۳۹
| ۲۶ ژوئن ۱۹۴۰
| {{Age in years and days|1939|10|26|1940|6|26}}
| [[موستقیل سیاستچی|موستقیل]]
|-
! style=&quot;background:{{Independent politician/meta/color}}; color:black;&quot;| ۲۵
| [[File:Mansorolmolk.jpg|80px]]
| [[Ali Mansur]]&lt;br /&gt;{{Small|(1886–1974)}}
| ۲۶ ژوئن ۱۹۴۰
| ۲۷ آقوست 1941&lt;br /&gt;{{Small|([[بیرلشیک کراللیک و شوروینین ایران ایشغالی]])}}
| {{Age in years and days|1940|6|26|1941|8|27}}
| [[موستقیل سیاستچی|موستقیل]]
|-
! style=&quot;background:{{Independent politician/meta/color}}; color:black;&quot;| {{Small|(22)}}
| [[File:Mohammad Ali Foroughi.jpg|80px]]
| [[Mohammad-Ali Foroughi]]&lt;br /&gt;{{Small|(1875–1942)}}
| ۲۷ آقوست ۱۹۴۱
| ۹ مارس ۱۹۴۲
| {{Age in years and days|1941|8|27|1942|3|9}}
| [[موستقیل سیاستچی|موستقیل]]
! rowspan=&quot;36&quot; style=&quot;font-weight:normal&quot; |[[محمدرضا پهلوی]]&lt;br /&gt;[[File:Mohammad Reza Pahlavi 2.jpg|80px]]&lt;br /&gt;{{Small|(1941–1979)}}
|-
! style=&quot;background:{{Independent politician/meta/color}}; color:black;&quot;| ۲۶
| [[File:Portrait of Ali Soheili.jpg|80px]]
| [[Ali Soheili]]&lt;br /&gt;{{Small|(1896–1958)}}
| ۹ مارس ۱۹۴۲
| ۹ آقوست ۱۹۴۲
| {{Age in years and days|1942|3|9|1942|8|9}}
| [[موستقیل سیاستچی|موستقیل]]
|-
! style=&quot;background:{{Independent politician/meta/color}}; color:black;&quot;| {{Small|(19)}}
| [[File:AhmadGhavam2.jpg|80px]]
| [[احمد قوام]]&lt;br /&gt;{{Small|(1873–1955)}}
| ۹ آقوست ۱۹۴۲
| ۱۵ فئوریه ۱۹۴۳
| {{Age in years and days|1942|8|9|1943|2|15}}
| [[موستقیل سیاستچی|موستقیل]]
|-
! style=&quot;background:{{Independent politician/meta/color}}; color:black;&quot;| {{Small|(26)}}
| [[File:Portrait of Ali Soheili.jpg|80px]]
| [[Ali Soheili]]&lt;br /&gt;{{Small|(1896–1958)}}
| ۱۵ فئوریه ۱۹۴۳
| ۶ آپریل ۱۹۴۴
| {{Age in years and days|1943|2|15|1944|4|6}}
| [[موستقیل سیاستچی|موستقیل]]
|-
! style=&quot;background:{{Independent politician/meta/color}}; color:black;&quot;| ۲۷
| [[File:Portrait of Mohammad Sa'ed.jpg|80px]]
| [[Mohammad Sa'ed]]&lt;br /&gt;{{Small|(1881–1973)}}
| ۶ آپریل ۱۹۴۴
| ۲۵ نووامبر ۱۹۴۴
| {{Age in years and days|1944|4|6|1944|11|25}}
| [[موستقیل سیاستچی|موستقیل]]
|-
! style=&quot;background:{{Independent politician/meta/color}}; color:black;&quot;| ۲۸
| [[File:Morteza-Qoli Bayat portrait.jpg|80px]]
| [[Morteza-Qoli Bayat]]&lt;br /&gt;{{Small|(1890–1958)}}
| ۲۵ نووامبر ۱۹۴۴
| ۱۳ مئی ۱۹۴۵
| {{Age in years and days|1944|11|25|1945|5|13}}
| [[موستقیل سیاستچی|موستقیل]]
|-
! style=&quot;background:{{Independent politician/meta/color}}; color:black;&quot;| ۲۹
| [[File:Ebrahim Hakimi portrait.png|80px]]
| [[Ebrahim Hakimi]]&lt;br /&gt;{{Small|(1871–1959)}}
| ۱۳ مئی ۱۹۴۵
| ۶ ژوئن ۱۹۴۵
| {{Age in years and days|1945|5|13|1945|6|6}}
| [[موستقیل سیاستچی|موستقیل]]
|-
! style=&quot;background:{{Independent politician/meta/color}}; color:black;&quot;| ۳۰
| [[File:Mohsen Sadr.png|80px]]
| [[Mohsen Sadr]]&lt;br /&gt;{{Small|(1871–1962)}}
| ۶ ژوئن ۱۹۴۵
| ۳۰ اوکتوبر ۱۹۴۵
| {{Age in years and days|1945|6|6|1945|10|30}}
| [[موستقیل سیاستچی|موستقیل]]
|-
! style=&quot;background:{{Independent politician/meta/color}}; color:black;&quot;| {{Small|(29)}}
| [[File:Ebrahim Hakimi portrait.png|80px]]
| [[Ebrahim Hakimi]]&lt;br /&gt;{{Small|(1871–1959)}}
| ۳۰ اوکتوبر ۱۹۴۵
| ۲۸ ژانویه ۱۹۴۶
| {{Age in years and days|1945|10|30|1946|1|28}}
| [[موستقیل سیاستچی|موستقیل]]
|-
! style=&quot;background:{{Independent politician/meta/color}}; color:black;&quot;| {{Small|(19)}}
| rowspan=2|[[File:AhmadGhavam2.jpg|80px]]
| rowspan=2|[[احمد قوام]]&lt;br /&gt;{{Small|(1873–1955)}}
| rowspan=2|۲۸ ژانویه ۱۹۴۶
| rowspan=2|۱۸ دئسامبر ۱۹۴۷
| rowspan=2|{{Age in years and days|1946|1|28|1947|12|18}}
| [[موستقیل سیاستچی|موستقیل]]
|-
! style=&quot;background:Green; color:;&quot;|
| [[Democrat Party of Iran]]&lt;br /&gt;{{Small|(from 29 ژوئن ۱۹۴۶)}}
|-
! style=&quot;background:Green; color:white;&quot;| ۳۱
| [[File:Hekmat sardar fakher.jpg|80px]]
| [[Mohammad-Reza Hekmat]]&lt;br /&gt;{{Small|(1891–1978)}}
| ۱۸ دئسامبر ۱۹۴۷
| ۲۹ دئسامبر ۱۹۴۷
| {{Age in years and days|1947|12|18|1947|12|29}}
| [[Democrat Party of Iran]]
|-
! style=&quot;background:{{Independent politician/meta/color}}; color:black;&quot;| {{Small|(29)}}
| [[File:Ebrahim Hakimi portrait.png|80px]]
| [[Ebrahim Hakimi]]&lt;br /&gt;{{Small|(1871–1959)}}
| ۲۹ دئسامبر ۱۹۴۷
| ۱۳ ژوئن ۱۹۴۸
| {{Age in years and days|1947|12|29|1948|6|13}}
| [[موستقیل سیاستچی|موستقیل]]
|-
! style=&quot;background:{{Independent politician/meta/color}}; color:black;&quot;| ۳۲
| [[File:Hazhir.jpg|80px]]
| [[Abdolhossein Hazhir]]&lt;br /&gt;{{Small|(1902–1949)}}
| ۱۳ ژوئن ۱۹۴۸
| ۹ نووامبر ۱۹۴۸
| {{Age in years and days|1948|6|13|1948|11|9}}
| [[موستقیل سیاستچی|موستقیل]]
|-
! style=&quot;background:{{Independent politician/meta/color}}; color:black;&quot;| {{Small|(27)}}
| [[File:Portrait of Mohammad Sa'ed.jpg|80px]]
| [[Mohammad Sa'ed]]&lt;br /&gt;{{Small|(1881–1973)}}
| ۹ نووامبر ۱۹۴۸
| ۲۳ مارس ۱۹۵۰
| {{Age in years and days|1948|11|9|1950|3|23}}
| [[موستقیل سیاستچی|موستقیل]]
|-
! style=&quot;background:{{Independent politician/meta/color}}; color:black;&quot;| {{Small|(25)}}
| [[File:Mansorolmolk.jpg|80px]]
| [[Ali Mansur]]&lt;br /&gt;{{Small|(1886–1974)}}
| ۲۳ مارس ۱۹۵۰
| ۲۶ ژوئن ۱۹۵۰
| {{Age in years and days|1950|3|23|1950|6|26}}
| [[موستقیل سیاستچی|موستقیل]]
|-
! style=&quot;background:{{Military rule/meta/color}}; color:black;&quot;| ۳۳
| [[File:Ali-razmarapic.jpg|80px]]
| [[Haj Ali Razmara|Ali Razmara]]&lt;br /&gt;{{Small|(1901–1951)}}
| ۲۶ ژوئن ۱۹۵۰
| ۷ مارس ۱۹۵۱&lt;br /&gt;{{Small|(اولدورولدو)}}
| {{Age in years and days|1950|6|26|1951|3|7}}
| [[Military history of Iran#Pahlavi Era (1925–1979)|Military]]
|-
! style=&quot;background:{{Independent politician/meta/color}}; color:black;&quot;| —
| [[File:Khalil Fahimi.jpg|80px]]
| [[Khalil Fahimi]]&lt;br /&gt;{{Small|(1876–1953)}}&lt;br /&gt;{{Small|''Acting Prime Minister''}}
| ۷ مارس ۱۹۵۱
| ۱۲ مارس ۱۹۵۱
| {{Age in years and days|1951|3|7|1951|3|12}}
| [[موستقیل سیاستچی|موستقیل]]
|-
! style=&quot;background:{{Independent politician/meta/color}}; color:black;&quot;| ۳۴
| [[File:Hosein Ala.jpg|80px]]
| [[Hossein Ala']]&lt;br /&gt;{{Small|(1882–1964)}}
| ۱۲ مارس ۱۹۵۱
| ۲۷ آپریل ۱۹۵۱
| {{Age in years and days|1951|3|12|1951|4|27}}
| [[موستقیل سیاستچی|موستقیل]]
|-
! style=&quot;background:{{National Front (Iran)/meta/color}}; color:black;&quot;| ۳۵
| [[File:MosaddeghvisitsUSA ().jpg|80px]]
| [[محمد مصدق]]&lt;br /&gt;{{Small|(1882–1967)}}
| ۲۸ آپریل ۱۹۵۱
| ۱۷ جولای ۱۹۵۲
| {{Age in years and days|1951|4|28|1952|7|17}}
| [[National Front (Iran)|National Front]]
|-
! style=&quot;background:{{Independent politician/meta/color}}; color:black;&quot;| {{Small|(19)}}
| [[File:AhmadQhavamv2.jpg|80px]]
| [[احمد قوام]]&lt;br /&gt;{{Small|(1873–1955)}}
| ۱۷ جولای ۱۹۵۲
| ۲۲ جولای ۱۹۵۲
| {{Age in years and days|1952|7|17|1952|7|22}}
| [[موستقیل سیاستچی|موستقیل]]
|-
! style=&quot;background:{{National Front (Iran)/meta/color}}; color:black;&quot;| {{Small|(35)}}
| [[File:MosaddeghvisitsUSA ().jpg|80px]]
| [[محمد مصدق]]&lt;br /&gt;{{Small|(1882–1967)}}
| ۲۲ جولای ۱۹۵۲
| ۱۹ آقوست 1953&lt;br /&gt;{{Small|([[ایران چئوریلیشی (۱۹۵۳)]])}}
| {{Age in years and days|1952|7|22|1953|8|19}}
| [[National Front (Iran)|National Front]]
|-
! style=&quot;background:{{Military rule/meta/color}}; color:black;&quot;| ۳۶
| [[File:Fazlollah zahedi.jpg|80px]]
| [[Fazlollah Zahedi]]&lt;br /&gt;{{Small|(1897–1963)}}
| ۱۹ آقوست ۱۹۵۳
| ۷ آپریل ۱۹۵۵
| {{Age in years and days|1953|8|19|1955|4|7}}
| [[Military history of Iran#Pahlavi Era (1925–1979)|Military]]
|-
! style=&quot;background:{{Independent politician/meta/color}}; color:black;&quot;| {{Small|(34)}}
| [[File:Hosein Ala.jpg|80px]]
| [[Hossein Ala']]&lt;br /&gt;{{Small|(1882–1964)}}
| ۷ آپریل ۱۹۵۵
| ۳ آپریل ۱۹۵۷
| {{Age in years and days|1955|4|7|1957|4|3}}
| [[موستقیل سیاستچی|موستقیل]]
|-
! style=&quot;background:{{Nationalists’ Party (Iran)/meta/color}}; color:white;&quot;| ۳۷
| [[File:Manouchehr Eghbal Portrait.jpg|80px]]
| [[Manouchehr Eghbal]]&lt;br /&gt;{{Small|(1909–1977)}}
| ۳ آپریل ۱۹۵۷
| ۳۱ آقوست ۱۹۶۰
| {{Age in years and days|1957|4|3|1960|8|31}}
| [[Nationalists’ Party]]
|-
! style=&quot;background:{{Nationalists’ Party (Iran)/meta/color}}; color:white;&quot;| ۳۸
| [[File:Sharif-Emami late 1950's.jpg|80px]]
| [[Jafar Sharif-Emami]]&lt;br /&gt;{{Small|(1910–1998)}}
| ۳۱ آقوست ۱۹۶۰
| ۵ مئی ۱۹۶۱
| {{Age in years and days|1960|8|31|1961|5|5}}
| [[Nationalists’ Party]]
|-
! style=&quot;background:{{Independent politician/meta/color}}; color:black;&quot;| ۳۹
| [[File:Ali Amini Portrait.jpg|80px]]
| [[Ali Amini]]&lt;br /&gt;{{Small|(1905–1992)}}
| ۵ مئی ۱۹۶۱
| ۱۹ جولای ۱۹۶۲
| {{Age in years and days|1961|5|5|1962|7|19}}
| [[موستقیل سیاستچی|موستقیل]]
|-
! style=&quot;background:Orange; color:white;&quot;| ۴۰
| [[File:Asadollah Alam portrait.jpg|80px]]
| [[Asadollah Alam]]&lt;br /&gt;{{Small|(1919–1978)}}
| ۱۹ جولای ۱۹۶۲
| ۷ مارس ۱۹۶۴
| {{Age in years and days|1962|7|19|1964|3|7}}
| [[People's Party (Iran)|People's Party]]
|-
! style=&quot;background:{{New Iran Party/meta/color}}; color:white;&quot;| ۴۱
| [[File:Hassan Ali Mansur portrait.jpg|80px]]
| [[حسن‌علی منصور]]&lt;br /&gt;{{Small|(۱۹۲۳–۱۹۶۵)}}
| ۷ مارس ۱۹۶۴
| ۲۶ ژانویه ۱۹۶۵&lt;br /&gt;{{Small|(اولدورولدو)}}
| {{Age in years and days|1964|3|7|1965|1|26}}
| [[ایران نوین حیزبی|یئنی ایران حیزبی]]
|-
! style=&quot;background:{{New Iran Party/meta/color}}; color:white;&quot;| ۴۲
| rowspan=2|[[File:Amir Abbas Hoveyda-1976.jpg|80px]]
| rowspan=2|[[امیرعباس هوویدا]]&lt;br /&gt;{{Small|(۱۹۱۹–۱۹۷۹)}}
| rowspan=2|۲۶ ژانویه ۱۹۶۵
| rowspan=2|۷ آقوست ۱۹۷۷
| rowspan=2|{{Age in years and days|1965|1|26|1977|8|7}}
| [[Iran Novin Party|New Iran Party]]&lt;br /&gt;{{Small|(until 1975)}}
|-
! style=&quot;background:{{Rastakhiz Party/meta/color}}; color:;&quot;|
| [[رستاخیز حیزبی]]
|-
! style=&quot;background:{{Rastakhiz Party/meta/color}}; color:white;&quot;| ۴۳
| [[File:Jamshid Amouzegar 1977.jpg|80px]]
| [[جمشید آموزگار]]&lt;br /&gt;{{Small|(۱۹۲۳–۲۰۱۶)}}
| ۷ آقوست ۱۹۷۷
| ۲۷ آقوست ۱۹۷۸
| {{Age in years and days|1977|8|7|1978|8|27}}
| [[رستاخیز حیزبی]]
|-
! style=&quot;background:{{Rastakhiz Party/meta/color}}; color:white;&quot;| {{Small|(۳۸)}}
| rowspan=2|[[File:Jafar Sharif-Emami portrait.jpg|80px]]
| rowspan=2|[[جعفر شریف امامی]]&lt;br /&gt;{{Small|(۱۹۱۰–۱۹۹۸)}}
| rowspan=2|۲۷ آقوست ۱۹۷۸
| rowspan=2|۶ نووامبر ۱۹۷۸
| rowspan=2|{{Age in years and days|1978|8|27|1978|11|6}}
| [[Rastakhiz Party]]&lt;br /&gt;{{Small|(۱ نووامبرا جان)}}
|-
! style=&quot;background:{{Independent politician/meta/color}}; color:;&quot;|
| [[موستقیل سیاستچی|موستقیل]]
|-
! style=&quot;background:{{Military rule/meta/color}}; color:black;&quot;| ۴۴
| [[File:Gholam Reza Azhari.jpg|80px]]
| [[غلامرضا ازهاری]]&lt;br /&gt;{{Small|(1912–2001)}}
| ۶ نووامبر ۱۹۷۸
| ۴ ژانویه ۱۹۷۹
| {{Age in years and days|1978|11|6|1979|1|4}}
| [[Military history of Iran#Pahlavi Era (1925–1979)|نیظامی]]
|-
! style=&quot;background:{{Independent politician/meta/color}}; color:black;&quot;| ۴۵
| [[File:Shapour Bakhtiar portrait 1.jpg|80px]]
| [[شاپور بختیار]]&lt;br /&gt;{{Small|(۱۹۱۴–۱۹۹۱)}}
| ۴ ژانویه ۱۹۷۹
| ۱۱ فئوریه ۱۹۷۹&lt;br /&gt;{{Small|([[ایران ایسلام اینقیلابی]])}}
| {{Age in years and days|1979|1|4|1979|2|11}}
| [[موستقیل سیاستچی|موستقیل]]
|-
| colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;lightgrey&quot; | [[File:Flag of Iran.svg|30px]] • '''[[ایران]]''' (۱۹۷۹–بوگون) • [[File:Emblem of Iran.svg|20px]]
|-
! style=&quot;background:{{Freedom Movement of Iran/meta/color}};&quot;| [[ایران گئچیجی حؤکومتی]]
| [[File:PM Bazargan photographed during a Television program - 1979.jpg|80px]]
| [[مهدی بازرگان]]&lt;br /&gt;{{Small|(1907–1995)}}
| ۴ فئوریه ۱۹۷۹
| ۶ نووامبر ۱۹۷۹&lt;br /&gt;{{Small|([[Iran hostage crisis|ایستفا]])}}
| {{Age in years and days|1979|2|4|1979|11|6}}
| [[ایرانین آزادلیک حرکتی]]
! rowspan=&quot;6&quot; style=&quot;font-weight:normal&quot; |[[سئید روح‌الله خمینی]]&lt;br /&gt;[[File:Portrait of Ruhollah Khomeini By Ali Kaveh.jpg|80px]]&lt;br /&gt;{{Small|(۱۹۷۹–[[Death and state funeral of Ruhollah Khomeini|۱۹۸۹]])}}
|-
|-style=&quot;background:#FA8072&quot;
|colspan=3|'''[[ایسلامی اینقیلاب شوراسی]]'''&lt;br /&gt;شورای انقلاب اسلامی&lt;br /&gt;{{Small|(باشچی: [[ابوالحسن بنی صدر]])}}||colspan=1|۶ نووامبر ۱۹۷۹||colspan=1|۱۲ آقوست ۱۹۸۰||colspan=1|{{Age in years and days|1979|11|6|1980|8|12}}||colspan=1| –
|-
! style=&quot;background:{{ایسلامی جومهوریت جیزبی/meta/color}};&quot;| [[Government of Mohammad-Ali Rajai (1980–81)|{{رنگ|white|47}}]]
| [[File:Mohammad-Ali Rajai.jpg|80px]]
| [[محمدعلی رجایی]]&lt;br /&gt;{{Small|(1933–[[1981 Iranian Prime Minister's office bombing|1981]])}}
| ۱۲ آقوست ۱۹۸۰
| ۴ آقوست ۱۹۸۱
| {{Age in years and days|1980|8|12|1981|8|4}}
| [[ایسلامی جومهوریت حیزبی]]
|-
! style=&quot;background:{{ایسلامی جومهوریت جیزبی/meta/color}};&quot;| [[Government of Mohammad-Javad Bahonar (1981)|{{رنگ|white|48}}]]
| [[File:Mohammad Javad Bahonar - 1979.jpg|80px]]
| [[محمدجواد باهنر]]&lt;br /&gt;{{Small|(1933–[[1981 Iranian Prime Minister's office bombing|۱۹۸۱]])}}
| ۴ آقوست ۱۹۸۱
| ۳۰ آقوست ۱۹۸۱&lt;br /&gt;{{Small|(اولدورولدو)}}
| {{Age in years and days|1981|8|4|1981|8|30}}
| [[ایسلامی جومهوریت حیزبی]]
|-
! style=&quot;background:{{Combatant Clergy Association/meta/color}};&quot;| [[Interim Government of Iran (1981)|{{رنگ|white|—}}]]
| [[File:Mahdavi-Kani 1981.jpg|80px]]
| [[محمدرضا مهدوی کنی]]&lt;br /&gt;{{Small|(۱۹۳۱–۲۰۱۴)}}&lt;br /&gt;{{Small|''مووقت باش‌وزیری''}}
| ۲ سئپتامبر ۱۹۸۱
| ۳۱ اوکتوبر ۱۹۸۱
| {{Age in years and days|1981|9|2|1981|10|31}}
| [[Combatant Clergy Association]]
|-
! rowspan=2 style=&quot;background:{{ایسلامی جومهوریت جیزبی/meta/color}};&quot;| [[Government of Mir-Hossein Mousavi (1981–89)|{{رنگ|white|49}}]]
| rowspan=2|[[File:Mir-Hossein Mousavi in 1981.jpg|80px]]
| rowspan=2|[[میرحسین موسوی]]&lt;br /&gt;میرحسین موسوی خامنه&lt;br /&gt;{{Small|(دوغوم ۱۹۴۲)}}
| rowspan=2|۳۱ اوکتوبر ۱۹۸۱
| rowspan=2|۱۴ آقوست ۱۹۸۹
| rowspan=2|{{Age in years and days|1981|10|31|1989|8|14}}
| [[ایسلامی جومهوریت حیزبی]]&lt;br /&gt;{{Small|(۱۹۸۷ جان)}}
|-
| [[موستقیل سیاستچی|موستقیل]]
! style=&quot;font-weight:normal&quot;| [[علی خامنه‌ای]]&lt;br /&gt;[[File:Ali Khamenei crop.jpg|80px]]&lt;br /&gt;{{Small|([[1989 Iranian Supreme Leader election|۱۹۸۹]]–''بوگون'')}}
|-
| colspan=&quot;9&quot;| ''لغو اولدو (۱۴ آقوست ۱۹۸۹ – بوگون)''
|}

==همچئنین باخ==
*[[ایرانین باش‌وزیری]]
*[[ایران باش‌وزیرلری‌نین لیستی]]
*[[ایران جومهورباشقانی]]
**[[ایرانین جومهور باشقانلاری]]
*[[Vice President of Iran#List|List of vice presidents of Iran]]
*[[List of speakers of the Parliament of Iran]]

==قایناقلار==
* {{cite book | title=Dowlathā-ye Īrān : az Mīrzā Naṣr Allāh Khān Moshīr al-Dowleh tā Mīr Ḥuseyn Mūsavī : aʻz̤ā-ye kābīnehā, sharḥ-e ḥāl, ʻaks, nemūne-ye emz̤āʼ va dastkhaṭṭ-e nakhostvazīrān, vazīrān va moʻāvenīn-e nakhostvazīr : bar asās-e daftar-e s̲abt-e kābīnehā-ye nakhostvazīrī |trans-title=The governments of Iran : From Mīrzā Naṣr Allāh Khān Moshīr al-Dowleh to Mīr Ḥuseyn Mūsavī : Members of cabinets, biographies, photos, signature samples and handwriting exemplars of prime ministers, ministers and deputy prime ministers : On the basis of the prime minister's office records| publisher=Sāzmān-e Chāp va Enteshārāt, Vezārat-e Farhang va Ershād-e Eslāmī | location=Tehrān | year=1999 | isbn=978-964-422-147-7 | language=fa | ref={{SfnRef| Sāzmān-e Chāp va Enteshārāt, Vezārat-e Farhang va Ershād-e Eslāmī | 1378}}}}
* {{cite book | last=Sepehr | first= Ahmad-Ali | title=Iran dar jang-e bozorg (1914–1918) |trans-title=Iran in the Great War (1914–1918)| publisher=Adib | location=Tehrān | year=1983–84 | language=fa }}
* {{cite encyclopedia | article = CONSTITUTIONAL REVOLUTION v. Political parties of the constitutional period | last = Ettehadieh | first = Mansoureh | url = http://www.iranicaonline.org/articles/constitutional-revolution-v | encyclopedia  = Encyclopaedia Iranica, Vol. VI, Fasc. 2 | pages = 199–202 | year = 2011 }}
* {{cite encyclopedia | article = ATĀBAK-E AʿẒAM, AMĪN-AL-SOLṬĀN | last = Calmard | first = J. | url = http://www.iranicaonline.org/articles/atabak-e-azam | encyclopedia  = Encyclopaedia Iranica, Vol. II, Fasc. 8 | pages = 878–890 | year = 2011 }}
* {{cite encyclopedia | article = FARMĀNFARMĀ, ʿABD-AL-ḤOSAYN MĪRZĀ | last = Mir | first = Cyrus | url = http://www.iranicaonline.org/articles/farmanfarma-abd-al-hosayn-mirza | encyclopedia  = Encyclopaedia Iranica | year = 1999 }} However, the birth year indicated there (1858) does not agree with his [https://www.worldcat.org/identities/lccn-n87122706/ WorldCat entry] and with his [https://viaf.org/viaf/74721890/ VIAF entry], both of which give 1857.

{{ایرانین باش وزیرلری}}
{{Use dmy dates|date=ژانویه ۲۰۱۳}}

[[Category:Lists of prime ministers by country|Iran, List of Prime Ministers of]]
[[Category:Lists of political office-holders in Iran|Prime ministers]]</text>
      <sha1>g98m20j4u0x3tqbdt8dlg79mbdotx97</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>روسیه‌نین قیریمی ایلحاق ائتمه‌سی</title>
    <ns>0</ns>
    <id>604544</id>
    <revision>
      <id>1593977</id>
      <parentid>1593323</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T14:13:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27960</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1593977</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24761" sha1="an0j4s8zubsh3qcf6qq9pqjd5zzxc46" xml:space="preserve">{{Infobox military conflict
| conflict          = {{Plainlist|
* Crimean Crisis
* Annexation of Crimea
}}
| partof            = the [[Ukrainian crisis]], the [[2014 pro-Russian unrest in Ukraine|pro-Russian unrest in Ukraine]], and the [[Russo-Ukrainian War]]
| image             = [[File:Putin with Vladimir Konstantinov, Sergey Aksyonov and Alexey Chaly 4.jpeg|frameless|upright=1.15]]
| caption           = [[President of the Russian Federation|Russian President]] [[ولادیمیر پوتین]] signs the treaty of accession with Crimean leaders in [[موسکو]], 18 March 2014.
| date              = 20 February{{Notetag|There remain &quot;some contradictions and inherent problems&quot; regarding date on which the annexation began.&lt;ref name=&quot;Disunited&quot;&gt;{{cite book |title = The Return of the Cold War: Ukraine, the West and Russia |last=McDermott |first = Roger N. |isbn=9781138924093 |editor1-last=Black |editor1-first=J. |location=London |pages=99–129 |chapter = Brothers Disunited: Russia’s use of military power in Ukraine |chapter-url = https://www.academia.edu/11853815 |doi=10.4324/9781315684567-5 |oclc=909325250 |editor2-last = Johns |editor2-first = Michael |year=2016 }}&lt;/ref&gt; Ukraine claims 20 February 2014 as the date of &quot;the beginning of the [[Temporarily occupied and uncontrolled territories of Ukraine|temporary occupation of Crimea and Sevastopol by Russia]].&quot;, citing timeframe inscribed on the Russian [[medal &quot;For the Return of Crimea&quot;]],&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=S/PV.7683&amp;Lang=E |title = 7683rd meeting of the United Nations Security Council. Thursday, 28 April 2016, 3 p.m. New York |quote = Mr. Prystaiko (Ukraine): &lt;...&gt; In that regard, I have to remind the Council that the official medal that was produced by the Russian Federation for the so-called return of Crimea has the dates on it, starting with 20 February, which is the day before that agreement was brought to the attention of the Security Council by the representative of the Russian Federation. Therefore, the Russian Federation started – not just planned, but started – the annexation of Crimea the day before we reached the first agreement and while President Yanukovych was still in power.}}&lt;/ref&gt; and in 2015 the [[Ukrainian parliament]] officially designated the date as such.&lt;ref&gt;{{In lang|uk}} [https://ukr.segodnya.ua/regions/krym/nyasha-poklonskaya-obeshchaet-boycam-berkuta-nakazat-uchastnikov-maydana-700800.html &quot;Nasha&quot; Poklonsky promises to the &quot;Berkut&quot; fighters to punish the participants of the Maidan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190329222625/https://ukr.segodnya.ua/regions/krym/nyasha-poklonskaya-obeshchaet-boycam-berkuta-nakazat-uchastnikov-maydana-700800.html |date=2019-03-29 }}, [[Segodnya]] (20 March 2016)&lt;/ref&gt; In early March 2015, President Putin stated in a [[Crimea. The Way Home|Russian movie about annexation of Crimea]] that he ordered the operation to &quot;restore&quot; Crimea to Russia following an all-night emergency meeting of 22–23 February 2014,&lt;ref name=&quot;Disunited&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Yahoo News&quot; /&gt; and in  2018 Russian Foreign Minister claimed that earlier &quot;start date&quot; on the medal was due to &quot;technical misunderstanding&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.unian.info/politics/2347252-two-headed-orwell.html |title = Russia's Orwellian &quot;diplomacy&quot; |website = unian.info  |access-date=30 January 2019 }}&lt;/ref&gt;}}&amp;nbsp;– 26 March 2014&lt;ref&gt;{{cite book |url = https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR1400/RR1498/RAND_RR1498.pdf |title = Lessons from Russia's Operations in Crimea and Eastern Ukraine. |first=Michael |last=Kofman |year=2017 |publisher=RAND Corporation |isbn=9780833096173 |location=Santa Monica |oclc=990544142 |quote = By March 26, the annexation was essentially complete, and Russia began returning seized military hardware to Ukraine.}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;({{Age in years, months and days|2014|02|20|2014|03|26}})
| place             = [[Crimean Peninsula]]
| coordinates       = 
| status            = 
| result            = '''Russian strategical and territorial victory'''
* [[Little green men (Ukrainian crisis)|Russian masked troops]] invade and occupy key Crimean locations, including airports and military bases, following Putin's orders.&lt;ref name=FT15Mar15&gt;{{cite news |author=Courtney Weaver |url = http://www.ft.com/cms/s/0/41873ed2-cb60-11e4-8ad9-00144feab7de.html |title = Putin was ready to put nuclear weapons on alert in Crimea crisis |newspaper=Financial Times |date=15 March 2015 |access-date=1 January 2016 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;airport_seizure&quot;&gt;{{cite news |url = http://www.ukrinform.ua/rubric-politycs/1624895-avakov_nazvav_zahoplennya_aeroportiv_v_krimu_ozbroe_nim_vtorgnennyam_i_okupatsie_yu_1912872.html |script-title=uk:Аваков назвав захоплення аеропортів в Криму озброєним вторгненням і окупацією |trans-title = Avakov called the seizure of airports in Crimea an armed invasion and occupation |language=uk |agency=[[Ukrinform]] |date=28 February 2014 |access-date=1 January 2016 }}&lt;/ref&gt;
* The head of the [[Ukrainian Navy]], [[Denis Berezovsky|Admiral Berezovsky]], defects, followed later by half of the Ukrainian military stationed in the region.&lt;ref&gt;{{cite news |url = http://www.kyivpost.com/multimedia/photo/ukrainian-soldiers-on-border-with-crimea-pray-for-peace-prepare-for-war-340963.html |title = Ukrainian soldiers on border with Crimea pray for peace, prepare for war |newspaper = Kyiv Post |date=26 March 2014 |access-date=24 March 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url = http://www.georgianewsday.com/news/regional/224988-besieged-ukrainian-soldiers-defect-to-russia-as-kiev-prepares-to-pull-25-000-troops-and-their-families-out-of-crimea.html |archive-url = https://web.archive.org/web/20150909114900/http://www.georgianewsday.com/news/regional/224988-besieged-ukrainian-soldiers-defect-to-russia-as-kiev-prepares-to-pull-25-000-troops-and-their-families-out-of-crimea.html |archive-date=9 September 2015 |title = Besieged Ukrainian soldiers DEFECT to Russia as Kiev prepares to pull 25,000 troops and their families out of Crimea |newspaper=Georgia Newsday |date=20 March 2014 |access-date=24 March 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=Bridget Kendall |url = https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-26410431 |title=New head of Ukraine's navy defects in Crimea |publisher=BBC |date=2 March 2014 |access-date=24 March 2015}}&lt;/ref&gt;
* Russian forces [[Capture of the Crimean Parliament|seize]] the [[Verkhovna Rada of Crimea|Supreme Council (Crimean parliament)]] on 27 February. The [[Council of Ministers of Crimea]] is dissolved and a new pro-Russian [[Prime Minister of Crimea|Prime Minister]] installed.&lt;ref name=Beast&gt;{{cite news |date=1 March 2014 |url=http://www.thedailybeast.com/articles/2014/03/01/so-russia-invaded-crimea.html |title=Russia Stages a Coup in Crimea |newspaper=The Daily Beast |access-date=2 March 2014 |last=Weiss |first=Michael }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CNN1&quot;&gt;{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2014/02/27/world/europe/ukraine-politics/ |title=Gunmen seize government buildings in Ukraine's Crimea, raise Russian flag |publisher=CNN |first1=Marie-Louise |last1=Gumuchian |first2=Laura |last2=Smith-Spark |first3=Ingrid |last3=Formanek|date=27 February 2014|access-date=27 February 2014}}&lt;/ref&gt;
* The Supreme Council declares the [[قیریم جومهوریتی]] to be an independent, self-governing entity, then holds a controversial [[2014 Crimean referendum|referendum on the status of Crimea]] on 16 March, which results in a majority vote to join the Russian Federation.&lt;ref name=&quot;march6bbc&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-26465962|title=Ukraine crisis: Crimea parliament asks to join Russia|work=BBC News|date=6 March 2014}}&lt;/ref&gt;
* [[#Accession treaty and finalization of the annexation|Treaty signed]] between the [[روسیه‌نین قیریمی ایلحاق ائتمه‌سی]] and the [[روسیه]] at the [[موسکو کرملینی]] on 18 March to formally initiate Crimea's accession to the Russian Federation.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.concordmonitor.com/news/politics/11209502-95/putin-signs-treaty-to-add-crimea-to-map-of-russia |title=Putin signs treaty to add Crimea to map of Russia |work=The Concord Monitor |date=19 March 2014 |access-date=20 March 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140320221039/http://www.concordmonitor.com/news/politics/11209502-95/putin-signs-treaty-to-add-crimea-to-map-of-russia |archive-date=20 March 2014 |archivedate=2014-03-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140320221039/http://www.concordmonitor.com/news/politics/11209502-95/putin-signs-treaty-to-add-crimea-to-map-of-russia }}&lt;/ref&gt;
* The [[Ukrainian Armed Forces]] are evicted from their bases on 19 March by Crimean protesters and Russian troops. Ukraine subsequently announces the withdrawal of its forces from Crimea.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-26656617|title=Ukraine 'preparing withdrawal of troops from Crimea'|work=BBC News|date=19 March 2014|access-date=20 March 2014}}&lt;/ref&gt;
* The Russian [[State Duma]] officially passed the Federal Law Admitting to the Russian Federation the Republic of Crimea on 21 March.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://en.itar-tass.com/russia/724785|title=Putin signs laws on reunification of Republic of Crimea and Sevastopol with Russia|publisher=[[تاس (آژانس)]]|date=21 March 2014|access-date=March 21, 2014|accessdate=2022-01-13|archivedate=2014-12-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141201181705/http://en.itar-tass.com/russia/724785}}&lt;/ref&gt;
* Russia suspended from [[سککیز قورمو]].&lt;ref&gt;{{cite news|author=Matthew Fisher|url=http://news.nationalpost.com/news/canada/canadian-politics/there-is-no-g8-russia-suspended-from-exclusive-club-until-it-changes-course-group-of-seven-nations-says|title=Russia suspended from G8 over annexation of Crimea, Group of Seven nations says|newspaper=National Post|date=24 March 2014|access-date=26 December 2015}} {{Dead link|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* [[International sanctions during the Ukrainian crisis|International sanctions]] introduced on Russia.
| combatant1        = {{بایراق|Russia}}
| combatant2        = {{بایراق|Ukraine}}
| commander1        = [[File:Standard of the President of the Russian Federation.svg|22px|border]] '''[[ولادیمیر پوتین]]'''&lt;br /&gt;{{بایراقچه|Russia}} [[Dmitry Medvedev]]&lt;br /&gt;{{بایراقچه|Russia}} [[Sergey Shoygu]]&lt;br /&gt;{{بایراقچه|Russia}} [[Valery Gerasimov]]&lt;br /&gt;{{بایراقچه|Russia}} [[Aleksandr Vitko]]&lt;br /&gt;{{بایراقچه|Russia}} [[Oleg Belaventsev]]&lt;br /&gt;{{بایراقچه|Russia}} [[Alexey Dyumin]]&lt;br/&gt;{{بایراقچه|Republic of Crimea}} [[Sergey Aksyonov]]&lt;br /&gt;{{بایراقچه|Republic of Crimea}} [[ولادیمیر کونستانتینوف]]&lt;br /&gt;{{بایراقچه|Republic of Crimea}} [[Viktor Pshonka]]&lt;br /&gt;{{بایراقچه|Republic of Crimea}} [[Rustam Temirgaliev]]&lt;br /&gt;{{بایراقچه|Sevastopol}} [[Alexey Chaly]]
| commander2        = [[File:Flag of the President of Ukraine.svg|22px|border]] '''[[Oleksandr Turchynov]]'''&lt;br /&gt;{{بایراقچه|Ukraine}} [[Arseniy Yatsenyuk]]&lt;br /&gt;{{بایراقچه|Ukraine}} [[Ihor Tenyukh]]&lt;br /&gt;{{بایراقچه|Ukraine}} [[Mykhailo Kutsyn]]&lt;br /&gt;{{بایراقچه|Ukraine}} [[Serhiy Hayduk]]&lt;br /&gt;{{بایراقچه|Ukraine}} [[Arsen Avakov]]&lt;br/&gt;{{بایراقچه|Ukraine}} [[Valentyn Nalyvaichenko]]&lt;br/&gt;{{بایراقچه|Ukraine}} [[Andriy Parubiy]]&lt;br /&gt;{{بایراقچه|Autonomous Republic of Crimea}} [[آناتولی موگیلوف]]&lt;br /&gt;{{بایراقچه|Autonomous Republic of Crimea}} [[Serhiy Kunitsyn]]&lt;br /&gt; [[File:Flag of the Crimean Tatar people.svg|22px|border]] [[رفعت چوباراف]]&lt;br /&gt; [[File:Flag of the Crimean Tatar people.svg|22px|border]] [[مصطفی عبدالجمیل قیریم‌اوغلو]]
| strength1         = '''Protesters'''
* {{Nowrap|20,000 ([[سواستوپول]])&lt;ref name=MTS25214&gt;{{cite news|url=https://www.themoscowtimes.com/2014/02/24/russian-citizen-elected-sevastopol-mayor-amid-pro-moscow-protests-in-crimea-a32401 |title=Russian Citizen Elected Sevastopol Mayor Amid Pro-Moscow Protests in Crimea|work=[[The Moscow Times]] |date=24 February 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;EN25214&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.euronews.com/2014/02/25/ukraine-leader-turchynov-warns-of-danger-of-separatism/ |title=Ukraine leader Turchynov warns of 'danger of separatism' |publisher=[[Euronews]] |date=25 February 2014 |access-date=2022-01-13 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304073813/http://www.euronews.com/2014/02/25/ukraine-leader-turchynov-warns-of-danger-of-separatism/ |url-status=dead |archivedate=2016-03-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304073813/http://www.euronews.com/2014/02/25/ukraine-leader-turchynov-warns-of-danger-of-separatism/ }}&lt;/ref&gt;}}
* 10,000 ([[سیمفروپول]])&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.straitstimes.com/world/russian-flags-flood-crimean-capital-as-thousands-back-takeover-by-russia |title=Russian flags flood Crimean capital as thousands back takeover by Russia |work=[[The Straits Times]] |date=9 March 2014 |access-date=9 March 2014 |archivedate=2015-09-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150910130053/http://www.straitstimes.com/world/russian-flags-flood-crimean-capital-as-thousands-back-takeover-by-russia }}&lt;/ref&gt;

'''Volunteer units'''&lt;ref name=&quot;EN25214&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;WPC25214&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.timesfreepress.com/news/local/story/2014/feb/25/pro-russian-rally-crimea-decries-kiev-bandits/132770/ |title=Pro-Russian rally in Crimea decries Kiev 'bandits' |newspaper=[[The Washington Post]] |date=25 February 2014}}&lt;/ref&gt;
* 5,000 (Sevastopol)
* 1,700 (Simferopol)

'''Russian military forces'''
* 20,000–30,000 troops&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.smh.com.au/world/russia-closing-door-on-crimea-as-troops-build-up-20140312-hvi0c.html|title=Russia closing door on Crimea as troops build up|last=Pollard|first=Ruth|date=13 March 2014|work=The Sydney Morning Herald|access-date=12 March 2014}}&lt;/ref&gt;
| strength2         = '''Protesters'''
* 4,000–10,000 (Simferopol)&lt;ref name=&quot;pRoCRU&quot;&gt;{{cite news |url=http://en.interfax.com.ua/news/general/192882.html |title=Crimean Tatars, pro-Russia supporters approach Crimean parliament building |place=UA |agency=Interfax |date=20 October 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=guardian226&gt;{{cite news|title=Russia puts military on high alert as Crimea protests leave one man dead|url=https://www.theguardian.com/world/2014/feb/26/ukraine-new-leader-disbands-riot-police-crimea-separatism|work=The Guardian|date=26 February 2014|access-date=27 February 2014}}&lt;/ref&gt;

{{Nowrap|'''Ukrainian military forces'''}}
* {{Nowrap|5,000–22,000 troops&lt;ref&gt;{{cite web|author=Ewen MacAskill, defence correspondent |url=https://www.theguardian.com/world/2014/feb/28/ukraine-military-russia-crimea |title=Ukraine military still a formidable force despite being dwarfed by neighbour |newspaper=The Guardian |date=28 February 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url = https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=285549287 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140305005529/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=285549287 |archive-date=5 March 2014 |title = Putin Talks Tough But Cools Tensions Over Ukraine |publisher=[[ان‌پی‌آر]] |date=4 March 2014 |access-date=19 March 2014 }}&lt;/ref&gt;}}
* 40,000 reservists, partly mobilised (outside Crimea)&lt;ref&gt;{{cite news |last=Faiola|first=Anthony|title=Ukraine mobilizes reservists but relies on diplomacy |url = https://www.washingtonpost.com/world/ukraine-activates-reserves-pledges-military-build-up-after-crimea-vote/2014/03/17/aa707502-adc1-11e3-96dc-d6ea14c099f9_story.html |access-date=24 March 2014 |newspaper=The Washington Post |date=17 March 2014}}&lt;/ref&gt;
| casualties1       = 1 Crimean SDF trooper killed&lt;ref&gt;{{cite news |author1=Heather Saul |author2=Kim Sengupta |url = https://www.independent.co.uk/news/world/europe/ukraine-crisis-pro-russian-troops-storm-naval-base-as-clinton-warns-of-aggression-from-putin-9201317.html |title = Ukraine crisis: Pro-Russian troops storm naval base as Clinton warns of 'aggression' from Putin |newspaper=[[The Independent]] |date=19 March 2014 |access-date=24 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
| casualties2       = {{Plainlist|
* 2 soldiers killed&lt;ref&gt;{{cite news |url = https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-military-idUSBREA360GB20140407 |title = Russian marine kills Ukraine navy officer in Crimea, says ministry |work=Reuters |access-date=2 October 2014 }}&lt;/ref&gt;
* 60–80 soldiers detained&lt;ref&gt;{{cite news |title=Ukraine military to pull out from Crimea |url=http://www.thesudburystar.com/2014/03/24/russian-troops-seize-ukraine-marine-base-in-crimea |access-date=24 March 2014 |newspaper=The Sudbury Star |date=24 March 2014 |author1=Aleksander Vasovic |author2=Gabriela Baczynska |agency=Reuters |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140325004919/http://www.thesudburystar.com/2014/03/24/russian-troops-seize-ukraine-marine-base-in-crimea |archivedate=2014-03-25 }}&lt;/ref&gt;
* 9,268 military servicemen and 7,050 civilian employees defected&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://tass.com/russia/727904 |title = Russia employs over 16,000 former servicemen and personnel of Ukrainian armed forces |date=15 April 2014 |agency=TASS |access-date=6 April 2020 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://new-sebastopol.com/news/flot/Bivshie_ukrainskie_voennoslugashchie_vlivayutsya_v_Voorugennie_Sili_RF |title = Бывшие украинские военнослужащие вливаются в Вооруженные Силы РФ |date=25 April 2014 |website=Novyy Sevastopol (new-sebastopol.com) |trans-title = Former Ukrainian military join the Russian Armed Forces |access-date=6 April 2020 }}&lt;/ref&gt;}}
| casualties3       = 2 civilian deaths &lt;small&gt;during the protests&lt;/small&gt;, 1 civilian killed &lt;small&gt;by &quot;Crimean self-defense&quot; under the leadership of a former serviceman of the [[Armed Forces of the Russian Federation]]&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://www.svoboda.org/a/27790287.html ФСБ и крымские &quot;потеряшки&quot; - FSB and Crimean &quot;losses&quot;] — RFEL, 13 June 2016&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ark.gp.gov.ua/ua/news.html?_m=publications&amp;_t=rec&amp;id=257989&amp;fp=130 Гюндуз Мамедов, прокурор АР Крим: &quot;Під процесуальним керівництвом прокуратури АР Крим розкрито викрадення кримськотатарського активіста Решата Аметова&quot; - Gunduz Mamedov, Prosecutor of the Autonomous Republic of Crimea: &quot;Under the procedural guidance of the Prosecutor's Office of the Autonomous Republic of Crimea, the abduction of Crimean Tatar activist Reshat Ametov has been revealed&quot;] — Prosecutor's office of the Autonomous Republic of Crimea and Sevastopol city, 10 September 2019&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RallyDeaths&quot;&gt;{{cite news |url = http://www.kyivpost.com/article/content/ukraine/two-die-in-rallies-outside-crimean-parliament-says-ex-head-of-mejlis-337708.html |title = Two die in rallies outside Crimean parliament, says ex-head of Mejlis |newspaper=[[Kyiv Post]] |access-date=27 February 2014 |date=26 February 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title = Unrest in Crimea leaves 2 dead; government buildings seized |url = http://www.upi.com/Top_News/World-News/2014/02/27/Unrest-in-Crimea-leaves-2-dead-government-buildings-seized/6371393516263/ |author=JC Finley |work=[[United Press International]] |date=27 February 2014 |access-date=9 March 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://society.lb.ua/life/2014/03/17/259752_pogibshiy_krimskiy_tatarin_shel.html |script-title=ru:Погибший крымский татарин шел в военкомат, захваченный &quot;дружинниками&quot; |trans-title=The deceased was a Crimean Tatar on his way to enlist when he was captured &quot;vigilantes&quot; |language=ru |website=LB.ua |date=17 March 2014 |access-date=24 March 2015 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20140318050317/http://society.lb.ua/life/2014/03/17/259752_pogibshiy_krimskiy_tatarin_shel.html |archive-date=18 March 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;censor&quot;&gt;{{cite web |url = http://censor.net.ua/news/276351/zverski_ubitogo_krymskogo_tatarina_zvali_reshat_ametov_troe_maloletnih_deteyi_osiroteli_foto |script-title=ru:Зверски убитого крымского татарина звали Решат Аметов. Трое малолетних детей осиротели. |trans-title = Brutally murdered Crimean Tatar's name was Reshat Ametov. Three toddlers left orphaned.|language=ru |website=censor.net.ua |date=18 March 2014 |access-date=3 April 2014 }}&lt;/ref&gt;
| fatalities        = 
| injuries          = 
| arrests           = 
| detentions        = 
| charged           = 
| fined             = 
| casualties_label  = 
| notes             = 
| units1            = '''Based in Crimea,&lt;br /&gt;elements of'''&lt;ref name=galeotti&gt;{{cite book |last=Galeotti|first=Mark|title=Armies of Russia's War in Ukraine|publisher=Osprey Publishing|year=2019|isbn=9781472833440 |series = Elite 228 |location=Oxford |pages=11–12}}&lt;/ref&gt;

Navy
* 510th Naval Inf Bde (Feodosiia)
* 810th Naval Inf Bde (Simferopol)

'''Deployed to Crimea, elements of'''

Ground Forces 
* [[18th Guards Motor Rifle Brigade|18th Mot Rifle Bde]] (Grozny)
* 291st Artillery Bde (Troitskaya)

(GRU command)
* [[3rd Guards Spetsnaz Brigade|3rd Spetsnaz Bde]] (Tolyatti)
* 10th Spetsnaz Bde (Krasnodar)
* 16th Spetsnaz Bde (Tambov)
* [[22nd Separate Guards Special Purpose Brigade|22nd Spetsnaz Bde]] (Stepnoy)
* 25th Spetsnaz Rgt (Stavropol)
* [[45th Guards Spetznaz Brigade|45th Spetsnaz Rgt]]&lt;br&gt;(Kubinka, Moscow)

Airborne
* [[7th Guards Mountain Air Assault Division|7th Air Assault Div]] (Novorossiysk)
* [[31st Guards Air Assault Brigade|31st Indep Air Assault Bde]]&lt;br&gt;(Ulyanovsk)

Navy
* 382nd Naval Inf Bn (Temryuk)
* 727th Naval Inf Bn (Astrakhan)

Special Operations Forces
* [[Special Operations Forces (Russia)|SOF Command]] (Prokhladny)
| units2            = '''Armed forces'''&lt;ref name=galeotti /&gt;

Navy
* 36th Indep Coastal Def Bde (at Perevalne)
** 1st Indep Naval Inf Bn (Feodosiia)
** 56th Indep Gds Bn (Sevastopol)
** 501st Indep Naval Inf Bn (Kerch)
* 406th Indep Artillery Bde (Simferopol)
* 37th Indep Comms and Control Rgt (Sevastopol)

'''Paramilitary'''

Interior troops
* 9th Indep Bde (Simferopol)
* 15th Indep Bn (Yevpatoriia)
* 18th Indep Spec Mot Militia Bn (Haspra)
* 42nd Indep Operational Rgt (Sevastopol)
* 47th Bde (Feodosiia)

Border guards
* Special-Purpose Border Guard Bn (Yalta)
}}
'''روسیه نین کریمه ایلحاقی''' ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسجه]]: Annexation of Crimea by the Russian Federation) [[اوکراین]] و [[روسیه]] قوشونو آراسیندا باش وئرن دؤیوش.

== گؤرونتولر ==

&lt;gallery&gt;
file:The transfer of Crimea.jpg
file:Ukraine census 2001 Russian.svg
file:Euromaidan Night of 11 December 18.jpg
file:Отряд самообороны Крыма с щитами раскрашенными в цвета флага республики Крым охраняют памятник Ленина.jpg
file:2014-03-09 - Perevalne military base - 0162.JPG
file:Putin with Vladimir Konstantinov, Sergey Aksyonov and Alexey Chaly 4.jpeg
file:2014-03-10 - Yevpatoria military base - 0017.JPG
file:Марш за мир и свободу (2).jpg
file:Crimea reaction clean.svg
file:UN Resolution regarding the territorial integrity of Ukraine.svg

&lt;/gallery&gt;
== قایناق‌لار ==
{{قایناق}}
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«[[:en:Annexation of Crimea by the Russian Federation|Annexation of Crimea by the Russian Federation]]»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۸ سپتامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). 
{{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو
| یازار     =no 
| ویکی‌سؤزلوک    =no 
| ویکی‌کیتاب    =no 
| ویکی‌سؤز =no 
| ویکی‌قایناق   =no 
| ویکی‌آمبار   =Annexation of Crimea by the Russian Federation
| ویکی‌خبر      =no 
| ویکی‌گیل    =no 
| ویکی‌دولانما    =no
| ویکی‌بیلیم‌یورد    =no
}}

{{ساواش-قارالاما}}
{{Authority control}}

[[بؤلمه:ساواشلار]]
[[بؤلمه:روسیه نین کریمه ایلحاقی]]
[[بؤلمه:۲۰۱۴-جو ایلده روسیه]]</text>
      <sha1>an0j4s8zubsh3qcf6qq9pqjd5zzxc46</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>دیریلیش: ارتوغرول</title>
    <ns>0</ns>
    <id>613676</id>
    <revision>
      <id>1593975</id>
      <parentid>1576628</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T13:00:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27960</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1593975</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47770" sha1="bzf3npkswx8fwb4m0qaust0ohwgjcrt" xml:space="preserve">{{Infobox television
| image                = Diriliş Ertuğrul logo.png
| alt                  = 
| genre                = [[تاریخ]]ی
| creator              = [[محمد بوزداغ]]
| writer               = [[محمد بوزداغ]]&lt;br&gt;[[آتیللا انگین]]&lt;br&gt;[[اوزان بودور]]&lt;br&gt;[[آسلی زینب پکر بوزداغ]]&lt;br&gt;[[سردار اؤزاؤنالان]]
| based_on             = [[ارتوغرول|ارتوغرول غازی]]‌نین حیاتی
| director             = [[متین گونای]]
| starring             = [[انگین آلتان دوزیاتان]]&lt;br&gt;[[اسرا بیلگیچ]]&lt;br&gt;[[کاان تاشانر]]&lt;br&gt;[[سردار گؤکهان]]&lt;br&gt;[[هولیا دارجان]]&lt;br&gt;[[دیدم باچین]]&lt;br&gt;[[چنگیز جوشکون]]&lt;br&gt;[[نورالدین سؤنمز]]&lt;br&gt;[[عثمان سویکوت]]&lt;br&gt;[[باریش باغجی]]&lt;br&gt;[[هانده سورال]]
| composer             = زینب آلاسیا&lt;br/&gt;آلپای گؤلتکین 
| country              = [[تورکیه]]
| language             = [[آنادولو تورکجه‌سی|تۆرکجه]]
| num_seasons          = ۵
| num_episodes         = ۱۵۰
| list_episodes        = 
| executive_producer   = [[کمال تکدن]]
| location             = [[ریوا، بی‌کوز|ریوا]]، [[ایستانبول]]
| runtime              = ۱۲۰ دقیقه 
| company              = [[تکدن فیلم]]
| channel              = [[ت‌رت ۱]]
| picture_format        = [[۵۷۶i]] {{Small|([[استاندارد دقیقلیکلی تلویزیون|SDTV]])}}&lt;br&gt;[[۱۰۸۰i]] {{Small|([[یوکسک دقیقلیکلی تلویزیون|HDTV]])}}
| audio_format         = [[استریو سس]]
| first_aired          = ۱۰ دسامبر ۲۰۱۴
| last_aired           = ۲۹ مئی ۲۰۱۹
| followed_by          = ''[[قورولوش: عثمان]]''
}}
'''دیریلیش: ارتوغرول''' ({{lang-tr|Diriliş: Ertuğrul}})، ۱۰ دسامبر ۲۰۱۴ تاریخینده [[تکدن فیلم]] طرفیندن یاپیلان و [[ت‌رت ۱]] دن یایینلانان تاریخی [[تورک]] سئریالی دیر.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=PcIK9r2kY_0|title=Diriliş Ertuğrul 1. Bölüm Fragmanı|access-date=14 June 2023|date=27 November 2014|work=YouTube}}&lt;/ref&gt; سئریالین یارادانی [[محمد بوزداغ]] و یؤنتمنی [[متین گونای]] دیر. ۲۹ مئی ۲۰۱۹ تاریخینده یایینلانان ۱۵۰-جی بؤلومون آردیندان سئریال فینال یاپاراق سوْنا چاتدی. توْپلام ۵ مؤوسۆمدن اوْلوشان سئریالین آردیندان ''[[قورولوش: عثمان]]'' یایینا گیردی.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.haberturk.com/dirilis-ertugrul-150-son-bolum-dirilis-ertugrul-neden-final-yapti-dirilis-son-bolum-ozeti-2479561-magazin|title=Diriliş Ertuğrul 150. Son Bölüm|access-date=14 June 2023|date=29 May 2019|language=Türkçe|work=www.haberturk.com|publisher=[[Habertürk]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.mynet.com/dirilis-ertugrul-nasil-bitti-tuyleri-diken-diken-eden-final-sahnesi-dirilis-ertugrul-150-ve-final-bolumu-son-sahnesi-izle-229674-mymagazin|title=Diriliş Ertuğrul nasıl bitti? Tüyleri diken diken eden final sahnesi!|access-date=19 June 2023|date=30 May 2019|language=Türkçe|work=Mynet Magazin}}&lt;/ref&gt; 
== قوْنو ==
سئریالین ایلک مؤوسۆم حیکایه‌سی، ۱۳. یوز ایلده، ۱۲۲۵ ایلینده، [[قایی بویو]]نون [[معبد شؤوالیه‌لری]] ایله قارشی موجادیله‌لرینی و یورد تاپما مسئله‌لری‌نی قوْنو آلماقتادیر. سئریالین ایکینجی مؤوسۆم حیکایه‌سی، ۱۳. یوز ایلین اوْرتالاریندا یئنه قایی بویونون بۇ سفر [[موغول ایمپیراتورلوغو|موغول]]لارا قارشی موجادیله‌لری‎نی قوْنو آلماقتادیر. اۆچۆنجۆ مؤوسۆمده ایسه، ۱۳. یوز ایلین اوْرتالاریندا باتی طرفینه یئرلشن قایی بویو [[ارتوغرول|ارتوغرول بیگ]] اؤندرلیگینده [[بیزانس ایمپیراتورلوغو]] و چاوداراوْغوللاری اوْباسینا قارشی موجادیله‌لری ایشلنمیش دیر. دؤردۆنجو و بئشینجی مؤوسۆمده ایسه بیزانس، [[آنادولو سلجوقلو دؤولتی|سلجوقلو]] مسئله‌لری و موغوللار بیر آرادا ایشلنمیش دیر.

== اوْیونچو و کاراکترلر ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |اوْیونچو
! rowspan=&quot;2&quot; |کاراکتر
! colspan=&quot;5&quot; |مؤوسۆم
|-
!style=&quot;width:12%;&quot;|[[دیریلیش: ارتوغرول (۱-جی مؤوسوم)|۱]]
!style=&quot;width:12%;&quot;|[[دیریلیش: ارتوغرول (۲-جی مؤوسوم)|۲]]
!style=&quot;width:12%;&quot;|[[دیریلیش: ارتوغرول (۳-جو مؤوسوم)|۳]]
!style=&quot;width:12%;&quot;|[[دیریلیش: ارتوغرول (۴-جو مؤوسوم)|۴]]
!style=&quot;width:12%;&quot;|[[دیریلیش: ارتوغرول (۵-جی مؤوسوم)|۵]]
|-
| [[انگین آلتان دوزیاتان]] || [[ارتوغرول|ارتوغرول بیگ]] 
| colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#bfd;vertical-align:middle;text-align:center;&quot; class=&quot;table-main&quot; |آنا
|-
| [[سردار گؤکهان]] || [[سلیمان‌شاه]]
|style=&quot;background:#bfd;vertical-align:middle;text-align:center;&quot; class=&quot;table-main&quot; |آنا
|style=&quot;background:#DAEBFF;vertical-align:middle;text-align:center;&quot; class=&quot;table-guest&quot; |قوْناق
|
|colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background: #DAEBFF; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-guest&quot; |قوْناق
|-
| [[هولیا دارجان]]|| [[هایمه خاتون]]
|colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#bfd;vertical-align:middle;text-align:center;&quot; class=&quot;table-main&quot; |آنا
|-
| [[اسرا بیلگیچ]] || [[حلیمه خاتون]] 
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#bfd;vertical-align:middle;text-align:center;&quot; class=&quot;table-main&quot; |آنا
|
|-
| [[دیدم باچین]]|| سلجان خاتون 
|colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#bfd;vertical-align:middle;text-align:center;&quot; class=&quot;table-main&quot; |آنا
| colspan=&quot;2&quot; |
|style=&quot;background: #bfd; color: black; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-recurring&quot; |آنا
|-
| [[کاان تاشانر]] || [[گوندوغدو بیگ]]
|colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#bfd;vertical-align:middle;text-align:center;&quot; class=&quot;table-main&quot; |آنا
| colspan=&quot;2&quot; |
|style=&quot;background: #DAEBFF; color: black; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-recurring&quot; |قوْناق
|-
|[[چنگیز جوشکون]]||[[تورقوت آلپ]]
| colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#bfd;vertical-align:middle;text-align:center;&quot; class=&quot;table-main&quot; |آنا
|-
| [[نورالدین سؤنمز]]|| بامسی آلپ
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background: #ffdddd; color: black; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-recurring&quot; |یاردیمجی
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#bfd;vertical-align:middle;text-align:center;&quot; class=&quot;table-main&quot; |آنا
|-
| [[جاوید چتین گونر]]|| دوْغان آلپ
| style=&quot;background: #ffdddd; color: black; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-recurring&quot; |یاردیمجی
| style=&quot;background:#bfd;vertical-align:middle;text-align:center;&quot; class=&quot;table-main&quot; |آنا
| style=&quot;background: #ffdddd; color: black; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-recurring&quot; |یاردیمجی
| colspan=&quot;2&quot; |
|-
|[[عثمان سویکوت]]||[[محی‌الدین ابن العربی]]
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background: #bfd; color: black; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-recurring&quot; |آنا
|style=&quot;background: #DAEBFF; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-guest&quot; |قوْناق (سس)
|-
|[[اوغور گونش]]|| توغتکین بیگ
|
| style=&quot;background:#bfd;vertical-align:middle;text-align:center;&quot; class=&quot;table-main&quot; |آنا
| colspan=&quot;3&quot; |
|-
|[[باریش باغجی]]||[[بایجو نویان]]
|
| style=&quot;background:#bfd;vertical-align:middle;text-align:center;&quot; class=&quot;table-main&quot; |آنا
|
| style=&quot;background: #ffdddd; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-recurring&quot; |یاردیمجی
|
|-
|[[هانده سورال]]|| ایلبیلگه خاتون
| colspan=&quot;4&quot; |
| style=&quot;background:#bfd;vertical-align:middle;text-align:center;&quot; class=&quot;table-main&quot; |آنا
|-
|[[بوراک حاققی]]||[[علاءالدین کیقباد]]
| colspan=&quot;2&quot; |
|style=&quot;background:#ffdddd;vertical-align:middle;text-align:center;&quot; class=&quot;table-guest&quot; |یاردیمجی
| style=&quot;background:#bfd;vertical-align:middle;text-align:center;&quot; class=&quot;table-recurring&quot; |آنا
|
|-
| [[مراد غریب آغااوغلو]] || [[سعدالدین کؤپک|امیر سعدالدین کؤپک]]
|
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#ffdddd;vertical-align:middle;text-align:center;&quot; class=&quot;table-recurring&quot; |یاردیمجی
| style=&quot;background:#bfd;vertical-align:middle;text-align:center;&quot; class=&quot;table-main&quot; |آنا
|
|-
| [[بوراک داکاک]] || [[ایکینجی کیخسرو|غیاث‌الدین کیخسرو]]
| colspan=&quot;3&quot; |
| style=&quot;background: #bfd; color: black; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-main&quot; |آنا
|
|-
| [[کورشات آلنی آچیق]] || اورال بیگ
| colspan=&quot;2&quot; |
| style=&quot;background:#bfd;vertical-align:middle;text-align:center;&quot; class=&quot;table-main&quot; |آنا
| colspan=&quot;2&quot; |
|-
| [[جم اوچان]] || علیار بیگ
| colspan=&quot;2&quot; |
| style=&quot;background:#bfd;vertical-align:middle;text-align:center;&quot; class=&quot;table-main&quot; |آنا
| colspan=&quot;2&quot; |
|-
| [[گولسیم علی]] || آسلی‌خان خاتون
| colspan=&quot;2&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background: #bfd; color: black; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-recurring&quot; |آنا
|
|-
| [[چاغداش اونور اؤزتورک]]|| تکفور واسیلیوس
| colspan=&quot;2&quot; |
| style=&quot;background:#bfd;vertical-align:middle;text-align:center;&quot; class=&quot;table-main&quot; |آنا
| colspan=&quot;2&quot; |
|-
|[[جمال هونال]]|| کوْموتان آرس/احمد آلپ
| colspan=&quot;2&quot; |
| style=&quot;background: #DAEBFF; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-guest&quot; |قوْناق
| style=&quot;background:#bfd;vertical-align:middle;text-align:center;&quot; class=&quot;table-main&quot; |آنا
|
|-
| [[هاکان وانلی]] || قورداوْغلو بیگ
| style=&quot;background:#bfd;vertical-align:middle;text-align:center;&quot; class=&quot;table-main&quot; |آنا
| colspan=&quot;4&quot; |
|-
| [[سردار دنیز]] || تیتوس
| style=&quot;background:#bfd;vertical-align:middle;text-align:center;&quot; class=&quot;table-main&quot; |آنا
| colspan=&quot;4&quot; |
|-
| [[ایلکر آکسوم]]|| دراقوس
| colspan=&quot;4&quot; |
| style=&quot;background:#bfd;vertical-align:middle;text-align:center;&quot; class=&quot;table-main&quot; |آنا
|-
|[[علی ارسان دورو]]|| بیگبولات بیگ/آلباستی
| colspan=&quot;4&quot; |
| style=&quot;background:#bfd;vertical-align:middle;text-align:center;&quot; class=&quot;table-main&quot; |آنا
|-
| [[یامان تومن]] (اوشاقلیق) || rowspan=&quot;2&quot; |[[گوندوز آلپ]]
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; |
| colspan=&quot;3&quot; rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background: #ffdddd; color: black; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-recurring&quot; |یاردیمجی
|-
|[[عاریف دیرن]] (گنجلیک)
|-
|[[کرم بکیش اوغلو]] ||[[سارو باتو ساوجی بیگ]]
| colspan=&quot;4&quot; |
|style=&quot;background: #ffdddd; color: black; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-recurring&quot; |یاردیمجی
|-
|[[امره اوچ‌تپه]] ||[[بیرینجی عثمان]]
| colspan=&quot;4&quot; |
| style=&quot;background: #ffdddd; color: black; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-recurring&quot; |یاردیمجی
|-
| [[آردا آنارات]] (اوشاقلیق) || rowspan=&quot;2&quot; | [[دوندار بیگ]]
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background: #ffdddd; color: black; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-recurring&quot; |یاردیمجی
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background: #DAEBFF; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-guest&quot; |قوْناق
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background: #ffdddd; color: black; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-recurring&quot; |یاردیمجی
| rowspan=&quot;2&quot; |
|-
|[[باتوهان کاراجاکایا]] (گنجلیک)
|-
| [[سزگین اردمیر]] || [[سونقورتکین بیگ]]
|
|style=&quot;background: #ffdddd; color: black; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-recurring&quot; |یاردیمجی
|
|style=&quot;background: #ffdddd; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-recurring&quot; |یاردیمجی
|
|-
| [[جلال آل]] || [[عبدالرحمان آلپ]]
| colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background: #ffdddd; color: black; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-recurring&quot; |یاردیمجی
|-
| [[محمد چئویک]] || دلی دمیر
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background: #ffdddd; color: black; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-recurring&quot; |یاردیمجی
| colspan=&quot;3&quot; |
|-
|[[هانده سوباشی]] || آی‌قیز خاتون
|style=&quot;background: #ffdddd; color: black; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-recurring&quot; |یاردیمجی
| colspan=&quot;4&quot; |
|-
|[[بورجو کیرآتلی]] ||گؤکچه خاتون
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background: #ffdddd; color: black; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-recurring&quot; |یاردیمجی
| colspan=&quot;3&quot; |
|-
| [[حسین اؤزای]] || قوْرقود بیگ
|style=&quot;background: #DAEBFF; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-guest&quot; |قوْناق
|style=&quot;background: #ffdddd; color: black; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-recurring&quot; |یاردیمجی
| colspan=&quot;3&quot; |
|-
| [[آیبرک پکجان]] || آرتوک بیگ
|
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background: #ffdddd; color: black; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-recurring&quot; |یاردیمجی
|-
| [[ازگی اسما کورکلو]] || بانو چیچک خاتون
|
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background: #ffdddd; color: black; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-recurring&quot; |یاردیمجی
| colspan=&quot;2&quot; |
|-
| [[محرم اؤزجان]]|| تانقوت
|
| style=&quot;background: #ffdddd; color: black; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-recurring&quot; |یاردیمجی
| colspan=&quot;3&quot; |
|-
| [[تولقا سالا]] || حمزه آلپ
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background: #ffdddd; color: black; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-recurring&quot; |یاردیمجی
| colspan=&quot;3&quot; |
|-
| [[ملیح اؤزدوغان]] || سامسا آلپ
| 
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background: #ffdddd; color: black; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-recurring&quot; |یاردیمجی
|
|-
| [[لونت اؤکتم]] || پتروسیو مانزینی
|style=&quot;background: #ffdddd; color: black; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-recurring&quot; |یاردیمجی
| colspan=&quot;4&quot; |
|-
|[[دیلک سربست]]
|ایزادورا
|style=&quot;background: #ffdddd; color: black; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-recurring&quot; |یاردیمجی
| colspan=&quot;4&quot; |
|-
|[[جان قهرمان]]
|قارا توْیقار
|style=&quot;background: #ffdddd; color: black; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-recurring&quot; |یاردیمجی
| colspan=&quot;4&quot; |
|-
|[[ایسکندر آلتین]]
|عمر درویش
|style=&quot;background: #ffdddd; color: black; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-recurring&quot; |یاردیمجی
| colspan=&quot;4&quot; |
|-
| [[محمد امین اینجی]] ||
امیر العزیز
|style=&quot;background: #ffdddd; color: black; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-recurring&quot; |یاردیمجی
| colspan=&quot;4&quot; |
|-
| [[بوراک تمیز]] || شهزاده ییگید
|style=&quot;background: #ffdddd; color: black; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-recurring&quot; |یازدیمجی
|style=&quot;background: #DAEBFF; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-guest&quot; |قوْناق
| colspan=&quot;3&quot; |
|-
| [[سدات ساوتاک]] || شهزاده نومان
|style=&quot;background: #ffdddd; color: black; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-recurring&quot; |یاردیمجی
| colspan=&quot;4&quot; |
|-
| [[تورقوت تونج‌آلپ]]|| افشین بیگ
|style=&quot;background: #ffdddd; color: black; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-recurring&quot; |یاردیمجی
| colspan=&quot;4&quot; |
|-
| [[گؤکهان آتالای]] || آتابیگ شهاب‌الدین طغرل
|style=&quot;background: #ffdddd; color: black; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-recurring&quot; |یاردیمجی
| colspan=&quot;4&quot; |
|-
| [[رشاد استریک]] || کلادیوس/ عمر آلپ
|style=&quot;background: #ffdddd; color: black; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-recurring&quot; |یاردیمجی
| colspan=&quot;4&quot; |
|-
| [[بوراک چیمن]]
|ناصیر
| style=&quot;background: #ffdddd; color: black; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-recurring&quot; |یاردیمجی
| colspan=&quot;4&quot; |
|-
| [[ملیکشاه اؤزن]] || ملیکشاه آلپ
| colspan=&quot;5&quot; style=&quot;background: #ffdddd; color: black; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-recurring&quot; |یاردیمجی
|-
| [[آتیللا انگین]]
|کاردینال توماس
|style=&quot;background: #ffdddd; color: black; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-recurring&quot; |یاردیمجی
| colspan=&quot;4&quot; |
|-
| [[زینب آیدمیر]] || افتلیا
|style=&quot;background: #ffdddd; color: black; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-recurring&quot; |یاردیمجی
| colspan=&quot;4&quot; |
|-
| [[سینم اؤزتورک]] || ماه‌پری خاتون
| colspan=&quot;3&quot; |
| style=&quot;background: #ffdddd; color: black; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-recurring&quot; |یاردیمجی
|
|-
|  [[حسن کوچوک‌چتین]]|| آتابیگ آلتون آبا
| colspan=&quot;3&quot; |
| style=&quot;background: #ffdddd; color: black; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-recurring&quot; |یاردیمجی
|
|-
| [[ائردن آلکان]] || جاندار بیگ
| colspan=&quot;2&quot; |
| style=&quot;background: #ffdddd; color: black; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-recurring&quot; |یاردیمجی
| colspan=&quot;2&quot; |
|-
| [[گولچین سانتیرجی اوغلو]] || چوْلپان خاتون/ اکاترینا
| colspan=&quot;2&quot; |
| style=&quot;background: #ffdddd; color: black; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-recurring&quot; |یاردیمجی
| colspan=&quot;2&quot; |
|-
| [[گؤکهان بکله‌تنلر]] || هاچاتوریان اوستا
| colspan=&quot;2&quot; |
| style=&quot;background: #ffdddd; color: black; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-recurring&quot; |یاردیمجی
| colspan=&quot;2&quot; |
|-
| [[بورچین عبدالله]]|| حافظا خاتون/هلنا
| colspan=&quot;2&quot; |
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background: #ffdddd; color: black; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-recurring&quot; |یاردیمجی
|-
| [[رنان کاراگؤز اوغلو]] || آجار بیگ
| colspan=&quot;2&quot; |
| style=&quot;background: #ffdddd; color: black; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-recurring&quot; |یاردیمجی
| colspan=&quot;2&quot; |
|-
| [[نازلی یانیلماز]] || گۆن‌یئلی خاتون
| colspan=&quot;2&quot; |
| style=&quot;background: #ffdddd; color: black; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-recurring&quot; |یاردیمجی
| colspan=&quot;2&quot; |
|-
| [[ائورن ارلر]] || قوْجاباش آلپ
|
| style=&quot;background: #ffdddd; color: black; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-recurring&quot; |یاردیمجی
| colspan=&quot;3&quot; |
|-
| [[آتیللا کیلیچ]] || بوْغاچ آلپ
|
| style=&quot;background: #ffdddd; color: black; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-recurring&quot; |یاردیمجی
| colspan=&quot;3&quot; |
|-
| [[ائوریم سولماز]] || آی‌توْلون خاتون
|
| style=&quot;background: #ffdddd; color: black; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-recurring&quot; |یاردیمجی
| colspan=&quot;3&quot; |
|-
| [[زینب کیزیلتان]] || قوْنچاگۆل خاتون
|
| style=&quot;background: #ffdddd; color: black; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-recurring&quot; |یاردیمجی
| colspan=&quot;3&quot; |
|-
| [[محمد پولات]] || گۆمۆشتکین بیگ
|
| style=&quot;background: #ffdddd; color: black; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-recurring&quot; |یاردیمجی
| colspan=&quot;3&quot; |
|-
| [[لبیپ گؤکهان]] || خانچی سیموْن /واوتیزچی یحیی
| colspan=&quot;2&quot; |
| style=&quot;background: #ffdddd; color: black; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-recurring&quot; |یاردیمجی
| colspan=&quot;2&quot; |
|-
| [[ارطغرل پوست اوغلو]] || باهادیر بیگ
| colspan=&quot;3&quot; |
| style=&quot;background: #ffdddd; color: black; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-recurring&quot; |یاردیمجی
|
|-
| [[انگین اؤزتورک]] || گۆن‌آلپ بیگ
| colspan=&quot;3&quot; |
| style=&quot;background: #ffdddd; color: black; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-recurring&quot; |یاردیمجی
|
|-
| [[اوگون کاپتان اوغلو]] || تیتان
| colspan=&quot;3&quot; |
| style=&quot;background: #ffdddd; color: black; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-recurring&quot; |یاردیمجی
|
|-
| [[سرا توکدمیر]] || ماریا
| colspan=&quot;3&quot; |
| style=&quot;background: #ffdddd; color: black; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-recurring&quot; |یاردیمجی
|
|-
| [[علی بوخارا مته]]|| مرگن
| colspan=&quot;3&quot; |
| style=&quot;background: #DAEBFF; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-guest&quot; |قوْناق
| style=&quot;background: #ffdddd; color: black; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-recurring&quot; |یاردیمجی
|-
| [[اؤیکو چلیک]] || سؽرما خاتون 
| colspan=&quot;4&quot; |
| style=&quot;background: #ffdddd; color: black; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-recurring&quot; |یاردیمجی
|-
| [[علی ساواشچی]] || امیر بهاءالدین
| colspan=&quot;4&quot; |
| style=&quot;background: #ffdddd; color: black; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-recurring&quot; |یاردیمجی
|-
| [[خالید اؤزگور ساری]] || سلیمان آلپ
| colspan=&quot;4&quot; |
| style=&quot;background: #ffdddd; color: black; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-recurring&quot; |یاردیمجی
|-
| [[اوغور کارابولوت]] || اورانوس
| colspan=&quot;4&quot; |
| style=&quot;background: #ffdddd; color: black; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-recurring&quot; |یاردیمجی
|-
| [[انگین بنلی]] || کوْموتان آلینجاق
| colspan=&quot;4&quot; |
| style=&quot;background: #ffdddd; color: black; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-recurring&quot; |یاردیمجی
|-
|[[امره ارچیل]]
|آریکبوکا
| colspan=&quot;4&quot; |
| style=&quot;background: #ffdddd; color: black; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-recurring&quot; |یاردیمجی
|-
|}
== مؤوسۆم‌لر ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:100%;&quot;
|-
! style=&quot;width:7%;&quot; rowspan=&quot;2&quot;|مؤوسۆم
! style=&quot;width:18%;&quot; align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;| بؤلوم
! style=&quot;width:40%;&quot; colspan=&quot;3&quot;|یایین تاریخی
|-
! style=&quot;width:20%;|ایلک یایین
! style=&quot;width:20%;|سوْن یایین
! style=&quot;width:20%;|کانال
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[دیریلیش: ارتوغرول (۱-جی مؤوسوم)|۱]]
| ۲۶
|{{nowrap|۱۰ دسامبر ۲۰۱۴}}
|{{nowrap|۱۷ ژوئن ۲۰۱۵}}
|rowspan=&quot;5&quot;|[[ت‌رت ۱]]
|-
! scope=&quot;row&quot; | [[دیریلیش: ارتوغرول (۲-جی مؤوسوم)|۲]]
| ۳۵
| {{nowrap|۳۰ سپتامبر ۲۰۱۵}}
|{{nowrap|۸ ژوئن ۲۰۱۶}}
|-
![[دیریلیش: ارتوغرول (۳-جو مؤوسوم)|۳]]
|۳۰
|{{nowrap|۲۶ اوْکتوبر ۲۰۱۶}}
|{{nowrap|۱۴ ژوئن ۲۰۱۷}}
|-
![[دیریلیش: ارتوغرول (۴-جو مؤوسوم)|۴]]
|۳۰
|{{nowrap|۲۵ اوْکتوبر ۲۰۱۷}}
|{{nowrap|۶ ژوئن ۲۰۱۸}}
|-
![[دیریلیش: ارتوغرول (۵-جی مؤوسوم)|۵]]
|۲۹
|{{nowrap|۷ نوْوامبر ۲۰۱۸}}	
|{{nowrap|۲۹ مئی ۲۰۱۹}}&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Haberler|first=T. R.|date=24 March 2019|title=Diriliş Ertuğrul ne zaman bitiyor! İşte Diriliş Ertuğrul'un final yapacağı tarih...|url=https://www.trhaberler.com/dirilis-ertugrul-ne-zaman-bitiyor-iste-dirilis-ertugrulun-final-yapacagi-tarih-haber-377974|access-date=29 October 2020|website=trhaberler.com/dirilis-ertugrul-ne-zaman-bitiyor-iste-dirilis-ertugrulun-final-yapacagi-tarih-haber-377974|language=tr-TR|accessdate=2023-09-07|archivedate=2023-09-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230907191646/https://www.trhaberler.com/dirilis-ertugrul-ne-zaman-bitiyor-iste-dirilis-ertugrulun-final-yapacagi-tarih-haber-377974}}&lt;/ref&gt;
|}

== یاپیم ==
===حاضیرلیق سۆره‌جی===
''دیریلیش: ارتوغرول'' سئریالی‌نین حاضیرلیق سۆره‌جی فوریه ۲۰۱۴ده باشلادی‌. ۵ آیدا حیکایه و چیزیملر بیتدی. [[موغول|موغولیستانلی]] قامباتا ۳ آی بوْیونجا چیزیملر یاپدیریلدی. اکیبلر ایسه چالیشماغا مئی آییندا باشلادی.

''دیریلیش: ارتوغرول''، ۶۰ نفرلیک دکور و صنعت اکیبی ایله ۴ آی چالیشدی. گئییملر و دکورلار اۆچۆن ۴۰۰۰ متر پارچا ایستیفاده ائدیلدی. ''دیریلیش: ارتوغرول'' سئریالی‌نین اوْیونچولاری ۳ آی آت مینمه‌ک، قیلینج وورماق و اوْخ آتماق درسلری آلدیلار. سئریالداکی کورئوقرافیلر اۆچۆن [[قازاخیستان]]دان دۆنیاجا اۆنلۆ [[موغول (فیلم، ۲۰۰۷)|موغول]]، [[قاباغی آلینمازلار ۲]]، [[۴۷ رونین (فیلم، ۲۰۱۳)|۴۷ رونین]] و [[باربار کونان (فیلم، ۱۹۸۲)|باربار کونان]] کیمی فیلم‌لرده یئر آلان اؤزل کورئوقرافی اکیبی اوْلان '''نوْماد''' گلدی. نوْماد؛ هم اوْیونچولاری، هم ده آتلاری تعلیم وئردی و دؤیوش کورئوقرافیلرینی حاضیرلادی. سئریالدا ایستیفاده اوْلونان آتلار دا ساتؽن آلیندی و اؤزل اوْلاراق تعلیم گؤرولدو. آیریجا جیران، قوْیونلار، کئچیلر، بۆلبۆل و کهلیکلر ده اکیبدن بیری اوْلدو. ایلک بؤلومون چکیملری یاخلاشیق ۱ آی سۆردۆ.

===گئییم دیزاینلاری===
''دیریلیش: ارتوغرول'' اۆچۆن ۱۰۰۰-ه یاخین گئییم و مینلرجه ساواش آلتی و آکسسوار یاپیلدی. گئییملرده و بؤرکلرده ایستیفاده اوْلونان جواهیرات، تاخیلار، صنعتده ایستیفاده اوْلونان میسلر، قیلینجلار، قالخانلار، و تامام آکسسوارلار تورکیه‌نین هر یئریندن توْپلاندی. آغاج مادده‌لری ایسه تک تک ال ایله یاپیلدی.

===چکیم یئرلری===
''دیریلیش: ارتوغرول'' اۆچۆن [[ریوا، بی‌کوز|ریوا]] و [[بی‌کوز]] باشماق فابریکاسینا ۲ پلاتو قورولدو. قایی اۆباسی، [[ریوا، بی‌کوز|ریوا]]دا  یئنی‌دن جانلاندی. ریواداکی پلاتو، اصیللرینه اۇیقون شکیلده یاپیلان ۶۰۰m² لیک سلیمان‌شاه اوْتاغی و ۳۵ عدد چادیرلا بیرلیکده توْپلام ۴۰۰۰۰m² لیک ساحه‌ده قورولموشدور. دیریلیش: ارتوغرولون  ست ساحه‌سینده آیریجا ۱۲ عدد دگیشیک اؤلچۆلرده اوْبا تۆکانلاری، ۱ عدد گیلیم‌خانا، اوْتاق مئیدانی و تعلیم‌خانا یئر آلماقدا دیر.&lt;ref&gt;{{cite web| url = http://www.milliyet.com.tr/iste-dirilis-in-riva-daki-seti/cadde/ydetay/2113171/default.htm | title= İŞTE ‘DİRİLİŞ’İN RİVA’DAKİ SETİ | publisher= Milliyet | author= Eyüboğlu, Ali | date= 6 September 2015 | access-date = 23 November 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150912100419/http://www.milliyet.com.tr/iste-dirilis-in-riva-daki-seti/cadde/ydetay/2113171/default.htm | archive-date = 12 September 2015 | url-status =live}}&lt;/ref&gt;

[[بی‌کوز]] باشماق فابریکاسیندا ۶۰۰۰m² لیک قاپالی ساحه‌یه حلب سارایی، قوْناق اوْتاقلاری، کوْریدورلار، زیندانلار، سلجوقلو قصری، معبد شووالیه‌لری‌نین  سالوْن و اوْتاقلاری، تکّه و چادیر ایچلری یاپیلدی. گینه باشماق فابریکاسینداکی ۵۰۰۰m² لیک آچیق ساحه‌یه حلب بازاری، قلعه ایچی، سلیمان‌شاه چادیر ایچی، معبد شووالیه‌لری‌نین زیندلنی، کوْریدورو و عیبادت خانه‌سی اینشا ائدیلدی.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=|first=|date=|title=Diriliş Ertuğrul nerede çekiliyor? Diriliş Ertuğrul'un seti nerede?|url=https://www.sozcu.com.tr/hayatim/magazin-haberleri/dirilis-ertugrul-nerede-cekiliyor-dirilis-ertugrulun-seti-nerede/|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-01-12|website=www.sozcu.com.tr}}&lt;/ref&gt;

== اؤدوللر ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! ایل
! آدای گؤستریلن
! اؤدول
! کاتئقوری
! سوْنونج
! قایناق
|-
| ۲۰۱۵
| [[انگین آلتان دوزیاتان]]
| کوالیتی آو ماقازین درگی‌سی اؤدوللری
| ارکک اوْیونجو اؤدولو
| style=&quot;background:#bfd;vertical-align:middle;text-align:center;&quot; class=&quot;table-main&quot; |قازاندی
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{cite web| url = http://haberturk.com/magazin/magazin/haber/1089621-quality-odulleri-sahiplerini-buldu | title= Quality ödülleri sahiplerini buldu | date= 11 June 2015 | publisher= HaberTürk | archive-url= https://web.archive.org/web/20160125015118/http://www.haberturk.com/magazin/magazin/haber/1089621-quality-odulleri-sahiplerini-buldu | archive-date= 25 January 2016 | access-date= 24 November 2016 | url-status= live}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;22&quot; | ۲۰۱۶
| rowspan=&quot;2&quot;| [[اسرا بیلگیچ]]
| سوسیال معریفلندیرمه اؤدوللری
| ان یاخشی قادین سئریال اوْیونچوسو
| style=&quot;background:#bfd;vertical-align:middle;text-align:center;&quot; class=&quot;table-main&quot; |قازاندی
| style=&quot;text-align: center;&quot; | &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.trthaber.com/haber/kultur-sanat/1-sosyal-farkindalik-odulleri-sahiplerini-buldu-230779.html |title=Arşivlenmiş kopya |access-date=3 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170220020057/http://www.trthaber.com/haber/kultur-sanat/1-sosyal-farkindalik-odulleri-sahiplerini-buldu-230779.html |archive-date=20 Fabruary 2017 |url-status=live |accessdate=2023-09-07 |archivedate=2017-02-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170220020057/http://www.trthaber.com/haber/kultur-sanat/1-sosyal-farkindalik-odulleri-sahiplerini-buldu-230779.html }}&lt;/ref&gt;
|-
| آنادولو مدیا اؤدوللری
| ایلین یاخشی اوْیونچوسو
| style=&quot;background:#bfd;vertical-align:middle;text-align:center;&quot; class=&quot;table-main&quot; |قازاندی
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gazeteciler.com/haber/anadolu-yayincilar-dernegi/302513 |title=Gazeteciler Cemiyeti |access-date=3 
Toggle the table of contents
February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170204224348/http://www.gazeteciler.com/haber/anadolu-yayincilar-dernegi/302513 |archive-date=4 
Toggle the table of contents
February 2017 |url-status= live}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|[[انگین آلتان دوزیاتان]]
| [[ایستانبول تکنیک بیلیم‌یوردو]] ائمؤس باشاری اؤدوللری
| ایلین ان باشاریلی ارکک سئریال اوْیونچوسو
| colspan=&quot;1&quot; style=&quot;background: #ffdddd; color: black; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-recurring&quot; |آدایلیق
| style=&quot;text-align: center;&quot; | &lt;ref&gt;{{cite web | url= http://basariodulleri.com/oy-ver/ | title= Türkiye'nin En BaşArılılarını Sen Seç! | access-date= 24 
Toggle the table of contents
February2016 | publisher= Başarı Ödülleri | archive-url= https://web.archive.org/web/20161014190326/http://basariodulleri.com/oy-ver/ | archive-date= 14 
Toggle the table of contents
February 2016 | url-status= live | accessdate= 2023-09-07 | archivedate= 2016-10-14 | archiveurl= https://web.archive.org/web/20161014190326/http://basariodulleri.com/oy-ver/ }}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | Magazinci.com اینترنت مدیاسی (ان یاخشیلار)
| ایلین ارکک سئریال اوْیونچوسو
| style=&quot;background:#bfd;vertical-align:middle;text-align:center;&quot; class=&quot;table-main&quot; |قازاندی
| style=&quot;text-align: center;&quot; rowspan=&quot;2&quot; | &lt;ref name=&quot;magazinci&quot;&gt;{{cite web| url = http://www.magazinci.com/icerikler/magazin/magazinci-com-odulleri-sahiplerini-buldu_53217.html | title= MAGAZİNCİ.COM ÖDÜLLERİ SAHİPLERİNİ BULDU | date= 18 May 2016 | publisher= Magazinci.com | archive-url= https://web.archive.org/web/20170115144713/http://www.magazinci.com/icerikler/magazin/magazinci-com-odulleri-sahiplerini-buldu_53217.html | archive-date= 15 January 2017 | access-date= 24 
Toggle the table of contents
November 2016 | url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | ''دیریلیش: ارتوغرول''
| ایلین دؤنم سئریالی
| style=&quot;background:#bfd;vertical-align:middle;text-align:center;&quot; class=&quot;table-main&quot; |قازاندی
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | تورکیه گنجلیک اؤدوللری
| ان یاخشی سئریال فیلمی
| colspan=&quot;1&quot; style=&quot;background: #ffdddd; color: black; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-recurring&quot; |آدایلیق
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[انگین آلتان دوزیاتان]]
| ان یاخشی ارکک سئریال اوْیونچوسو
| colspan=&quot;1&quot; style=&quot;background: #ffdddd; color: black; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-recurring&quot; |آدایلیق
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | کتو مدیا اؤدوللری
| ان بگنیلن ارکک اوْیونجو
| style=&quot;background:#bfd;vertical-align:middle;text-align:center;&quot; class=&quot;table-main&quot; |قازاندی
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
|-
| [[محمد بوزداغ]]
| ان بگنیلن یاپیم و سناریو
| style=&quot;background:#bfd;vertical-align:middle;text-align:center;&quot; class=&quot;table-main&quot; |قازاندی
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | [[متین گونای]]
| ان بگنیلن یؤنتمن
| style=&quot;background:#bfd;vertical-align:middle;text-align:center;&quot; class=&quot;table-main&quot; |قازاندی
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |آلتین پالمیه اؤدوللری
| ایلین سئریال یؤنتمنی
| style=&quot;background:#bfd;vertical-align:middle;text-align:center;&quot; class=&quot;table-main&quot; |قازاندی
| style=&quot;text-align: center;&quot; rowspan=&quot;4&quot; |&lt;ref&gt;{{cite web | url= http://www.iha.com.tr/istanbul-haberleri/altin-palmiye-odulleri-icin-geri-sayim-basladi-istanbul | title= Altın Palmiye Ödülleri İçin Geri Sayım Başladı | date= 4 May 2016 | access-date= 25 August 2017 | publisher= İHA.com | url-status= live }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|-
| ''دیریلیش: ارتوغرول''
| ایلین تلویزیون سئریالی
| style=&quot;background:#bfd;vertical-align:middle;text-align:center;&quot; class=&quot;table-main&quot; |قازاندی
|-
| [[آیبرک پکجان]]
| ایلین یاردیمجی ارکک سئریال اوْیونچوسو
| style=&quot;background:#bfd;vertical-align:middle;text-align:center;&quot; class=&quot;table-main&quot; |قازاندی
|-
| rowspan=&quot;7&quot;|[[انگین آلتان دوزیاتان]]
| ایلین ارکک سئریال اوْیونچوسو
| style=&quot;background:#bfd;vertical-align:middle;text-align:center;&quot; class=&quot;table-main&quot; |قازاندی
|-
| ماکین‌ایستانبول مدیا، صنعت و اسپور اؤدوللری
| ان یاخشی ارکک سئریال اوْیونچوسو
| style=&quot;background:#bfd;vertical-align:middle;text-align:center;&quot; class=&quot;table-main&quot; |قازاندی
| style=&quot;text-align: center;&quot; | &lt;ref&gt;{{cite web| url = http://hurriyet.com.tr/11-makinistanbul-odulleri-sahiplerini-buldu-40079547 | title= 11. Makinistanbul ödülleri sahiplerini buldu. | date= 1 April 2016 | publisher= Hürriyet | access-date= 24 November 2016 | archive-url= https://web.archive.org/web/20160926085148/http://www.hurriyet.com.tr/11-makinistanbul-odulleri-sahiplerini-buldu-40079547 | archive-date= 26 September 2016 | url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-

| [[اژه بیلیم‌یوردو]] مدیا اؤدوللری
| ان یاخشی ارکک سئریال اوْیونچوسو
| colspan=&quot;1&quot; style=&quot;background: #ffdddd; color: black; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-recurring&quot; |آدایلیق
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
|-

| [[معمار سینان گؤزل صنعت‌لر بیلیم‌یوردو]] اؤدوللری
| ایلین ان باشاریلی ارکک اوْیونچوسو
| style=&quot;background:#bfd;vertical-align:middle;text-align:center;&quot; class=&quot;table-main&quot; |قازاندی
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
|-
| قار فیلم فستیوالی اؤدوللری
| ان یاخشی ارکک اوْیونچو
| style=&quot;background:#bfd;vertical-align:middle;text-align:center;&quot; class=&quot;table-main&quot; |قازاندی
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
|-
|آیاقلی قزئته تلویزیون اولدوزلاری اؤدوللری
| ان یاخشی دؤنم سئریالی ارکک اوْیونجو
| style=&quot;background:#bfd;vertical-align:middle;text-align:center;&quot; class=&quot;table-main&quot; |قازاندی
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | [[۴۳. آلتین کپه‌نک اؤدوللری|آلتین کپه‌نک اؤدوللری]]
| ان یاخشی ارکک اوْیونچو
| colspan=&quot;1&quot; style=&quot;background: #ffdddd; color: black; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-recurring&quot; |آدایلیق
| style=&quot;text-align: center;&quot; rowspan=&quot;2&quot; | &lt;ref&gt;{{cite web| url = http://www.sozcu.com.tr/hayatim/magazin-haberleri/pantene-altin-kelebek-adaylari-belli-oldu/ | title = Pantene Altın Kelebek adayları belli oldu | date= 25 August 2016 | access-date= 25 August 2017 | work= Sözcü | archive-url= https://web.archive.org/web/20161101120338/http://www.sozcu.com.tr/hayatim/magazin-haberleri/pantene-altin-kelebek-adaylari-belli-oldu/ | archive-date= 1 November 2016 | url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|''دیریلیش: ارتوغرول''
|ایلین ان یاخشی سئریالی
| style=&quot;background:#bfd;vertical-align:middle;text-align:center;&quot; class=&quot;table-main&quot; |قازاندی
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[متین گونای]]
|ایلین ان یاخشی یؤنتمنی
| colspan=&quot;1&quot; style=&quot;background: #ffdddd; color: black; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-recurring&quot; |آدایلیق
| style=&quot;text-align: center;&quot; |
|-
| rowspan=&quot;8&quot; | ۲۰۱۷
| [[آلتین پالمیه اؤدوللری]]
|ایلین سئریال یؤنتمنی
| style=&quot;background:#bfd;vertical-align:middle;text-align:center;&quot; class=&quot;table-main&quot; |قازاندی
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{cite web| url = http://www.gazetevatan.com/2017-altin-palmiye-odulleri-belli-oldu--1060430-kultur-sanat/ | work= Vatan | title= 2017 Altın Palmiye Ödülleri belli oldu! | date= 23 April 2017 | access-date= 25 August 2017 | archive-url= https://web.archive.org/web/20170821162258/http://www.gazetevatan.com/2017-altin-palmiye-odulleri-belli-oldu--1060430-kultur-sanat/ | archive-date= 21 August 2017 | url-status= dead}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[محمد بوزداغ]]
| rowspan=&quot;6&quot; | تورکیه گنجلیک اؤدوللری
| ان یاخشی سناریست
| style=&quot;background:#bfd;vertical-align:middle;text-align:center;&quot; class=&quot;table-main&quot; |قازاندی
| style=&quot;text-align: center;&quot; rowspan=&quot;6&quot; |&lt;ref&gt;{{cite web | url= https://www.benimfrekansim.com/turkiye-genclik-odullerinde-adaylar/ | title= Türkiye Gençlik Ödülleri’nde Adaylar! | date= 17 February 2017 | access-date= 25 August 2017 | publisher= Benim Frekansım | archive-url= https://web.archive.org/web/20170218064418/http://www.benimfrekansim.com/turkiye-genclik-odullerinde-adaylar/ | archive-date= 18 February 2017 | url-status= live | accessdate= 2023-09-07 | archivedate= 2017-02-18 | archiveurl= https://web.archive.org/web/20170218064418/http://www.benimfrekansim.com/turkiye-genclik-odullerinde-adaylar/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| url = http://www.hurriyet.com.tr/turkiye-genclik-odulleri-sahiplerini-buldu-40461226 | work= Hürriyet | title= Türkiye Gençlik Ödülleri sahiplerini buldu | date= 17 May 2017 | access-date= 25 August 2017 | archive-url= https://web.archive.org/web/20170903144506/http://www.hurriyet.com.tr/turkiye-genclik-odulleri-sahiplerini-buldu-40461226 | archive-date= 3 September 2017 | url-status= dead}}&lt;/ref&gt;
|-
| ''دیریلیش: ارتوغرول''
| ان یاخشی سئریال فیلم
| style=&quot;background:#bfd;vertical-align:middle;text-align:center;&quot; class=&quot;table-main&quot; |قازاندی
|-
| [[انگین آلتان دوزیاتان]]
| ان یاخشی ارکک سئریال اوْیونچوسو
| colspan=&quot;1&quot; style=&quot;background: #ffdddd; color: black; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-recurring&quot; |آدایلیق
|-
| [[چنگیز جوشکون]]
| ان یاخشی یاردیمجی ارکک سئریال اوْیونچوسو
| style=&quot;background:#bfd;vertical-align:middle;text-align:center;&quot; class=&quot;table-main&quot; |قازاندی
|-
| [[اسرا بیلگیچ]]
| ان یاخشی قادین سئریال اوْیونچوسو
| colspan=&quot;1&quot; style=&quot;background: #ffdddd; color: black; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-recurring&quot; |آدایلیق
|-
| [[متین گونای]]
| ان یاخشی یؤنتمن
| colspan=&quot;1&quot; style=&quot;background: #ffdddd; color: black; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-recurring&quot; |آدایلیق
|-
| ''دیریلیش: ارتوغرول''
| [[۴۴. آلتین کپه‌نک اؤدوللری|آلتین کپه‌نک اؤدوللری]]
| ایلین ان یاخشی سئریالی
| colspan=&quot;1&quot; style=&quot;background: 	#C0C0C0; color: black; vertical-align: middle; text-align: center; &quot; class=&quot;table-recurring&quot; |قرارلاشدیریلمادی
| style=&quot;text-align: center;&quot; |&lt;ref&gt;{{cite web | url= http://www.ranini.tv/ozel/27404/1/44-altin-kelebek-odulleri-icin-finalistler-belli-oldu | title= 44. Altın Kelebek Ödülleri için finalistler belli oldu! | date= 20 October 2017 | access-date= 25 October 2017 | publisher= ranini.tv | archive-url= https://web.archive.org/web/20171025185401/http://www.ranini.tv/ozel/27404/1/44-altin-kelebek-odulleri-icin-finalistler-belli-oldu | archive-date= 25 October 2017 | url-status= live | archiveurl= https://web.archive.org/web/20171025185401/http://www.ranini.tv/ozel/27404/1/44-altin-kelebek-odulleri-icin-finalistler-belli-oldu | archivedate= 2017-10-25 | accessdate= 2023-09-07 }}&lt;/ref&gt;
|}

== بین‌الخالق یایین ==
[[فایل:Diriliş Ertuğrul dizisinin yayımlandığı ülkeler.png|500px|thumb|center|دیریلیش: ارتوغرول سئریالی‌نین یایینلاندیغی اؤلکه‌لر (ماوی).]]
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
|-
! اؤلکه
! کانال
! باشلانقیچ تاریخی
|-
| {{بایراق|Albania}} || [[تی‌وی کلان]] || rowspan=&quot;3&quot; | ۲ سپتامبر ۲۰۱۷
|-
| {{بایراق|Afghanistan}} || [[طلوع تی‌وی]]
|-
| {{بایراق|UAE}} || [[قطر تی‌وی]]
|-
| {{بایراق|Azerbaijan}} || [[آزاد آذربایجان تی‌وی|آ تی‌وی]]
[[آذ تی وی کانالی|آذ تی‌وی]]
| دسامبر ۲۰۱۵
۱۲ اوْکتوبر ۲۰۲۰
|-
| {{بایراق|Bangladesh}} || [[اکوشی تلویزیون]] 
[[ماآسرانقا تلویزیون]]
| ۱۴ سپتامبر ۲۰۱۶
۲ آوریل ۲۰۱۷
|-
| {{بایراق|Bosnia and Herzegovina}} || [[تلویزیا اوبی‌ان]] || rowspan=&quot;2&quot; | سپتامبر ۲۰۱۵
|-
| {{بایراق|Bulgaria}} || [[تی‌وی ۷ (بولغاریستان)|تی‌وی ۷]]
|-
| {{بایراق|Croatia}} || [[رتی‌ال تلویزیا]] || جولای ۲۰۱۵
|-
| {{بایراق|Czech Republic}} || [[تی‌وی بارراندوو]] || rowspan=&quot;3&quot; | سپتامبر ۲۰۱۵
|-
| {{بایراق|Estonia}} || [[کانال ۲ (ایستونی)|کانال ۲]]
|-
|-
| {{بایراق|Georgia}} || [[مائسترو (تلویزیون کانالی)|مائسترو ]]
|-
| {{بایراق|Hungary}} || [[رتی‌ال کلوب]] || یای ۲۰۱۵
|-
| {{بایراق|Indonesia}} || [[ترانس ۷]] || rowspan=&quot;3&quot; | سپتامبر ۲۰۱۵
|-
| {{بایراق|Iran}} || [[فیلیمو]]
[[نماوا]]
|-
| {{بایراق|Israel}} || [[ایسراییل پلاس]]
|-
| {{بایراق|Kazakhstan}} || [[چنل ۳۱ (قازاخیستان)|چنل ۳۱]] || آوریل ۲۰۱۶
|-
| {{بایراق|Lithuania}} || [[ال‌ان‌کا]] || نوْوامبر ۲۰۱۵
|-
| {{بایراق|Macedonia}} || [[کانال ۵ (مقدونیه)|کانال ۵]] || rowspan=&quot;2&quot; | یای ۲۰۱۵
|-
| {{بایراق|Montenegro}} || [[آرتی‌سی‌جی]]
|-
| {{بایراق|Qatar}} || [[قطر تی‌وی]] || ۱۶ ژانویه ۲۰۱۷
|-
| {{بایراق|Romania}} || [[پریما تی‌وی]] || جولای ۲۰۱۵
|-
| {{بایراق|Russia}} || [[دوماشنی تلویزیونو|دوماشنی]] || دسامبر ۲۰۱۷
|-
| {{بایراق|Serbia}} || [[بی ۹۲]] || rowspan=&quot;3&quot; | سپتامبر ۲۰۱۵
|-
| {{بایراق|Slovakia}} || [[تی‌وی دوما]]
|-
| {{بایراق|Slovenia}} || [[پلنت تی‌وی]]
|-
| {{بایراق|Turkey}} || [[ت‌رت ۱]] || دسامبر ۲۰۱۴
|-
| {{بایراق|uzbekistan}} || [[زور تی‌وی]] &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://zortv.uz/ |title=Arşivlenmiş kopya |access-date=3 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180530075314/http://zortv.uz/ |archive-date=30 May 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||یای ۲۰۱۸
|-
| {{بایراق|Pakistan}} || [[پی‌تی‌وی هوم]] || آوریل ۲۰۲۰
|}

== قایناقلار ==
{{قایناق}}

== خاریجی لینکلر ==
* [https://www.dirilisdizisi.com رسمی سایت] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230507062721/http://www.dirilisdizisi.com/ |date=2023-05-07 }}
* [https://www.trt1.com.tr/arsiv/dirilis-ertugrul دیریلیش: ارتوغرول]
* [https://www.trtizle.com/diziler/dirilis-ertugrul ت‌رت ایزله] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230714203530/https://www.trtizle.com/diziler/dirilis-ertugrul |date=2023-07-14 }}</text>
      <sha1>bzf3npkswx8fwb4m0qaust0ohwgjcrt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عثمانلی اوردوسو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>614343</id>
    <revision>
      <id>1593989</id>
      <parentid>1583263</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T17:58:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>27960</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>1593989</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21240" sha1="ebuu0bgblp3ogkxk6k3snmr37aur9fz" xml:space="preserve">{{Infobox national military
| name               = عثمانلی اوردوسو
| native_name        = اردوی همایون {{small|([[عثمانلی تورکجه‌سی]])}}
| alt                = 
| image              = Osmanli-nisani.svg
| image2             = 
| alt2               = 
| caption2           = 
| motto              = 
| founded            = ۱۲۹۹
| current_form       = [[مودرن عثمانلی اوردوسو|۱۸۶۱]]
| disbanded          = ۱۹۲۲
| branches           = {{flagdeco|Ottoman Empire}} [[عثمانلی اوردوسو#عثمانلی اوردوسو|عثمانلی اوردوسو]]&lt;br /&gt;{{Flagicon image|Naval standard of the Ottoman Sultan.svg|size=23px}} [[عثمانلی دونانماسی]]&lt;br /&gt;{{Flagicon image|Ottomaanse Vlag.png|size=23px}} [[عثمانلی طیاره بؤلوکلری]]
| headquarters       = [[ایستانبول]]، [[عثمانلی ایمپیراتورلوغو]]
&lt;!-- Leadership --&gt;
| commander-in-chief = {{Flagicon image|Imperial standard of the Ottoman Sultan.svg|size=23px}} [[عثمانلی سولطان‌لاری‌نین لیستی|عثمانلی سولطانی]]
| commander-in-chief_title = 
| chief minister     = 
| chief minister_title = 
| minister           = 
| minister_title     = 
| chief_of_staff     = 
| chief_of_staff_title = 
| commander          = 
| commander_title    = 
&lt;!-- Manpower --&gt;
| age                = 
| conscription       = ۵ ایل (۱۸۴۴–۱۸۸۶)&lt;br&gt; ۶ ایل (۱۸۸۶–۱۹۰۸)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.sabah.com.tr/yazarlar/erhan-afyoncu/2018/07/22/dedelerimiz-12-yil-askerlik-yapiyordu | title = Dedelerimiz 12 yıl askerlik yapıyordu | work = [[Erhan Afyoncu]] | date = 22 July 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180722020530/https://www.sabah.com.tr/yazarlar/erhan-afyoncu/2018/07/22/dedelerimiz-12-yil-askerlik-yapiyordu | access-date = 22 July 2018}}&lt;/ref&gt;
| manpower_data      = 
| manpower_age       = 
| available          = 
| available_f        = 
| fit                = 
| fit_f              = 
| reaching           = 
| reaching_f         = 
| active             = 
| ranked             = 
| reserve            = 
| deployed           = 
&lt;!-- Financial --&gt;
| amount             = 
| percent_GDP        = 
&lt;!-- Industrial --&gt;
| domestic_suppliers = 
| foreign_suppliers  = 
| imports            = 
| exports            = 
&lt;!-- Related articles --&gt;
| history            = 
| ranks              = [[عثمانلی ایمپیراتورلوغونون عسگری روتبه‌لری]]
}}
'''عثمانلی اوْردوسو''' یادا '''عثمانلی ایمپیراتورلوغو سیلاحلی گوجلری''' ([[عثمانلی تورکجه‌سی]]: اردوی همایون)، [[عثمانلی ایمپیراتورلوغو]] سرحدلری‌نی قوْروماقلا وظیفه‌لی عسگری گوج ایدی. عثمانلی اوْردوسونون تملی‌نی، ''[[عثمانلی اوردوسو#عثمانلی اوردوسو|قورو اوْردوسو]]'' ([[ایلک دؤنم عثمانلی اوردوسو]]، [[کلاسیک عثمانلی اوردوسو]]، [[نیظام جدید اوردوسو]]، [[سکبان جدید]]، [[عساکیر منصوره محمدیه]]، [[مودرن عثمانلی اوردوسو]])، ''[[عثمانلی دونانماسی|دونانما]]'' و ''[[عثمانلی طیاره بؤلوکلری|طیاره بؤلوکلری]]'' تشکیل وئریردی.&lt;ref&gt;{{cite book|title=A Military History of the Ottomans: From Osman to Atatürk -By Mesut Uyar, Edward J. Erickson}}&lt;/ref&gt; 

== عثمانلی اوردوسو ==
''اوْردوی همایون'' ([[عثمانلی تورکجه‌سی]]: اردوی همایون)، [[عثمانلی ایمپیراتورلوغو]]نون اوْردوسودور. عثمانلی اوْردوسونون تاریخی ایکی اساس دؤنمه آیریلابیلیر. ''کلاسیک دؤنم''، عثمانلی  ایمپیراتورلوغونون قۇرولوشو اوْلان ۱۲۹۹ ایلی ایله ۱۹. یوز ایلین باشلارینداکی عسگری [[ایصلاحات]]لار آراسینداکی دؤنم و ''مودرن دؤنم'' کی ایصلاحاتلار سوْنراسی دؤنمی ایحاطه ائدیر.

=== ایلک دؤنم عثمانلی اوردوسو ===
{{اساس|ایلک دؤنم عثمانلی اوردوسو}}
[[ایلک دؤنم عثمانلی اوردوسو]] دؤنمی، عثمانلی دؤولتی‌نین قۇرولوشوندان [[فاتیح سولطان محمد]] دؤنمینه قدر اوْلان دؤنم دیر. قاریشیق آتلی عشیره گوجلریندن تشکیل تاپیب [[بیرینجی اورخان]] زامانیندا پیاده و موسلم گوجلری ایله سیستماتیکلشمه‌گه باشلامیشدیر.&lt;ref&gt;Mesut Uyar, Edward J. Erickson, ''A Military History of the Ottomans: From Osman to Atatürk'', Pleager Security International, {{ISBN|978-0-275-98876-0}}, 2009, p. 1.&lt;/ref&gt;

=== کلاسیک عثمانلی اوْردوسو ===
{{اساس|کلاسیک عثمانلی اوردوسو}}
[[کلاسیک عثمانلی اوردوسو]] [[فاتیح سولطان محمد]]ین دؤولت و عسگری ایصلاحاتلاری ایله باشلامیشدیر. بۇ ایصلاحاتلار ایله عثمانلی دؤولتی‌نین ''بی‌لیک-دؤولت'' سیاستیندن ''ایمپیراتورلوق'' سیاستینه گئچیشی سیراسیندا مرکزی صلاحیتی دوشیرمه-قاپی‌قولو-یئنی‌چئری-اندرون سیستمی ایله گۆجلشدیرمه مقصدی داشیمیشدیر. بۇ دؤنمده اوْجاقلاردان بیری اوْلان و دوشیرمه‌لردن قۇرولان [[یئنی‌چئری]] اوْجاغی‌نین اوْردو و سیاستده بؤیوک تأثیری وار دیر. کلاسیک دؤنم عثمانلی اوْردوسو تشکیلاتی ''قاپی‌قولو عسگرلری'' و ''ایالت عسگرلری'' اوْلاراق یاپیلانمیشدیر. بۇ اوْردو ۱۶۰۶ ایلینه قدر (یۆکسلیش ایللری) گیردیگی ساواشلاردان باشاری ایله چیخمیشدیر.&lt;ref&gt;Schmidtchen, Volker (1977b), &quot;Riesengeschütze des 15. Jahrhunderts. Technische Höchstleistungen ihrer Zeit&quot;, ''Technikgeschichte'' '''44''' (3): 213–237 (226–228)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Ayalon |first1=David |title=Gunpowder and Firearms in the Mamluk Kingdom: A Challenge to Medieval Society (1956) |date=2013 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-1136277320 |page=126 |url=https://books.google.com/books?id=WmpySZZNJhcC&amp;pg=PT126}}&lt;/ref&gt; 

{{Auto images
|title = کلاسیک عثمانلی اوْردوسو (۱۴۵۱–۱۶۰۶)
|total_width=400
|width1=292  |height1=599  |image1=Janicsár_aga.jpg                                  |caption1=یئنی‌چئری آغاسی
|width2=3097 |height2=4624 |image2=Ralamb Sipahi.jpg                                 |caption2=سیپاهی
|width3=320  |height3=740  |image3=Mundy-Acsi basi, head cook of the Janissaries.jpg |caption3=شورباچی
|width4=320  |height4=740  |image4=Mundy-Rumeli sipahi.jpg                           |caption4=سیپاهی
|footer = 
}}

=== کلاسیک اوْردویو یئنی‌لمه چالیشمالاری (۱۶۰۶–۱۸۲۶) === 
۱۶۰۶ ایلی ایله کلاسیک اوْردو ساواشلاردان مغلوبیت ایله چیخمایا باشلامیشدیر. بۇ دؤنمده یئنی‌چئریلیگی فایدالانابیله‌جک شکیله گتیرمک مقصدی ایله یاپیلان چالیشمالار موعین اوْلموشدور. [[فرانسه]]‌دن یاردیم ایسته‌میش، ۱۷۹۶ ایلینده قوْنو ایله باغلی اوْلاراق توْپ، خومپارا تؤکومجوسو، توْپ قونداغی و توفنگچی ایشچیلری گلمیشدیر. آیریجا، بیر سۆره سوْنرا فرانسه‌دن ژنرال مناند باشقانلیغیندا و عمله باشی بامیلو ایله گلن هیئتله بیرلیکده [[پروس]]یادان دا ضابیط و دانیشمانلاری گلدی. بۇنلاردان آلبای ووْن قوْتزه، ۱۷۹۸ده [[اۆچونجو سلیم]]ین ایستگی اۆزرینه عثمانلی قۇرو بیرلیکلرینده آراشدیرمالار آپاریلدی. بۇ دؤنم [[واقعه خیریه]] (خیرلی اوْلای) یئنی‌چئری اوْجاغی‌نین لغو اوْلماسی ایله سوْنا چاتمیشدیر.&lt;ref&gt;''The New Encyclopedia of Islam'', ed. Cyril Glassé, Rowman &amp; Littlefield, 2008, p. 129&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''History of the Ottoman Empire and modern Turkey'' Ezel Kural Shaw p. 255 [https://books.google.com/books?id=Xd422lS6ezgC&amp;pg=PA255]&lt;/ref&gt;

=== یئنی اوْردو چالیشمالاری (۱۸۲۶–۱۸۶۸) ===
{{اساس|عساکیر منصوره محمدیه}}

{{Auto images
|title = یئنی اوْردو چالیشمالاری (۱۸۲۶–۱۸۶۸)
|total_width=400
|width1=600  |height1=584  |image1=Vues iv41089.jpg                     |caption1=(۱۸۵۴) نفرلر
|width2=503  |height2=377  |image2=Kırım Savaşı, Türk topçu birliği 1854 senesi.jpg  |caption2=(۱۸۵۴) آغیر سیلاحلار
|width3=503  |height3=377  |image3=Kırım Savaşı, Ömer Paşa subaylarıyla 1854.jpg     |caption3=(۱۸۵۴) پاشا و یاورلری
|footer = 
}}

=== مودرن عثمانلی اوْردوسو ===
{{اساس|مودرن عثمانلی اوردوسو}}
[[مودرن عثمانلی اوردوسو]] عثمانلی قورو گوجلری‌نین یئنی‌دن تشکیلاتلانماسی، [[بالکان ساواشلاری]] مغلوبیتی‌نین همن سوْنراسیندا باشلاناراق [[بیرینجی دونیا ساواشی]] اؤنجه‌سینده تاماملانمیشدیر.

{{Auto images 
|title = مودرن عثمانلی اوْردوسو&lt;br&gt;ساواشان بیرلیکلر
|total_width=400
|width1=2360  |height1=1466   |image1=Turkish howitzer 10.5cm leFH 98 09 LOC 00121.jpg                                   |caption1=آغیر سیلاح (Howitzer) 
|width2=800   |height2=580    |image2=Bundesarchiv Bild 146-1970-073-17, Türkische Kavallerie südlich von Jerusalem.jpg  |caption2=آتلی بیرلیک
|width3=1136  |height3=1472   |image3=Turkish troops en route to the Suez Canal, 1914.JPG                                |caption3=نفرلر
}}
{{Auto images |cont = yes
|title = مودرن عثمانلی اوْردوسو&lt;br&gt;اوزمان بیرلیکلر
|total_width=400
|width1=2469  |height1=1882   |image1=Turkish heliograph at Huj2.jpg                                     |caption1=موهندیسلیک بیرلیکلری
|width2=953   |height2=655    |image2=TurkishFieldTelephone.jpg                                         |caption2=ایرتیباط بیرلیکلری
|width3=800   |height3=594    |image3=Bundesarchiv Bild 146-2007-0142, Türkei, Gallipoli, Lazarett.jpg  |caption3=طیب بیرلیکلری
}}

== دنیز گوجلری ==
{{اساس|عثمانلی دونانماسی}}
[[عثمانلی دونانماسی]] و عثمانلی ایمپیراتورلوغونون دنیرچیلیک ماراغی [[ایزمیت]] و [[گملیک]] طرفلری‌نین، داها سوْنرا دا [[بالیق‌اسیر|قارسی]] ویلایتی‌نین آلینماسی ایله باشلادی. [[قارسی بی‌لیگی]] [[گمی]]‌لریندن فایدالاناراق [[روم‌ائلی]]‌یه گئچن عثمانلی اوْردوسو، ۱۳۹۰ ایلینده [[گلی بولو]] دا اؤنملی بیر ترسانه یاپمیشدیر. [[ساروخان اوغول‌لاری بی‌لیگی|ساروخان اوغول‌لاری]]، [[آیدین اوغول‌لاری بی‌لیگی|آیدین اوغول‌لاری]] و [[منتشه اوغول‌لاری بی‌لیگی|منتشه اوغول‌لاری]] بی‌لیکلری کیمی دنیزه ساحیلی اوْلان بی‌لیکلر، عثمانلی ایمپیراتورلوغونون ایداره‌سینه گیرینجه، اوْنلارین ترسانه‌لریندن ده ایستیفاده ائدیلمیشدیر.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Suciu |first=Peter |date=2022-03-05 |title=Turkey Could Be a Naval Power in Europe Again |url=https://nationalinterest.org/blog/buzz/turkey-could-be-naval-power-europe-again-200991 |access-date=2022-03-09 |website=The National Interest |language=en}}&lt;/ref&gt;

{{Auto images 
|title = [[عثمانلی دونانماسی]]
|total_width=400
|width1=1162  |height1=817    |image1=Battle of Zonchio 1499.jpg |caption1=[[زونچیو دؤیوشو]]، ۱۴۹۹
|width2=400   |height2=252    |image2=Mahmudiye (1829).jpg      |caption2=محمودیه گمی‌سی، ۱۸۲۹
|width3=1299  |height3=730    |image3=Ottoman Fleet 1914.png    |caption3=عثمانلی فیلوسو، ۱۹۱۴
}}

== هاوا گوجلری ==
{{اساس|عثمانلی طیاره بؤلوکلری}}
[[عثمانلی طیاره بؤلوکلری]]، عثمانلی ایمپیراتورلوغونون قۇرو و دنیز گوجلرینه عایید عسگری هاوا بؤلوکلری دیر. عثمانلی عسگری هاواجیلیغی‌نین تاریخی ژوئن ۱۹۰۹ و یا جولای ۱۹۱۱-ه قدر اۇزانماقدا دیر. تۆرک هاوا گوجلری، یۆزباشی فسا بیگ (ائورن‌سئو) و ملزم اول یوسف کنعان بیگ‌ین ۱۹۱۱ده اۇچوش تدریسی اۆچون [[فرانسه]]‌یه گؤندریلمه‌سینی عسگری هاواجیلیغی‌نین باشلانقیجی سایاراق، ۲۰۱۱ ایلینده هاواجیلیغین ۱۰۰-جو ایل دؤنومونو قۇتلادی.&lt;ref&gt;Edward J. Erickson, ''Ordered To Die: A History of the Ottoman Army in the First World War'', &quot;Appendix D The Ottoman Aviation Inspectorate and Aviation Squadrons&quot;, {{ISBN|0-313-31516-7}}, p. 227.&lt;/ref&gt;
{{Auto images 
|title = [[عثمانلی طیاره بؤلوکلری]]
|total_width=400
|width1=259   |height1=335    |image1=Yesilkoy_Air_Base_Istanbul_1911.jpg                            |caption1=یاشیل‌کؤی، ۱۹۱۱
|width2=800   |height2=600    |image2=Turkish_pilots_in_1912.jpg                                     |caption2=پیلوتلار، ۱۹۱۲
|width3=350   |height3=191    |image3=BALKANHARBINDEHARLANTAYYAREMIZ-1912.jpg                        |caption3=بالکان ساواشلاری
}}

== پرسونل ==
=== تحصیل ===
{{آیریجا باخ|عجمی اوجاغی}}
[[بیرینجی عثمان]] و [[بیرینجی اورخان]]ین ایلک زامانلاریندا گؤنوللولردن تشکیل تاپان ایلک ''عثمانلی اوْردوسو'' یئرینه، [[بورسا]]نین فتحی سیراسیندا اوْرتایا چیخان چاتیشمازلیقلاری دۆزلتمک اۆچون پارالی پیاده و آتلی بیرلیکلر قۇرولموشدور. [[یئنی‌چئری]]لیک قۇرولاراق تحصیللی بیر اوْردونون تمللری آتیلدی. کلاسیک دؤنمده عسگری تحصیلده اؤنه چیخان ایکی عونصور [[عجمی اوجاغی]] ایله [[یئنی‌چئری|یئنی‌چئری اوجاغی]] دیر. عجمی اوغلانلاری اوجاغیندا: [[پنچیک]] و [[دوشیرمه]] اوصوللاری ایله توْپلانان اۇشاقلار، یئتیشتیریلمک هدفی ایله اؤنجه بیر تۆرک عائیله‌سینه وئریلیر و اوْردان دا عجمی اوغلانلار اوجاغینا گلیرلردی. بۇ اوشاقلارا، بۇردا بیر طرفدن [[سیبیان مکتبی]] سویه‌سینده تحصیل وئریلیرکن دیگر طرفدن ده عسگری دیسیپلین ایله یئنی‌چئری اوجاغینا حاضیرلانیردی. داها سوْنرا عجمی اوغلانلار آراسیندان سئچیلن غازی اوغلانلار، جماعت اوْرتالاری، سکبانلار و آغا بؤلوکلرینده تحصیله تابیع توتولوردولار. ۱۸۲۶ دا لغو ائدیلن ''یئنی‌چئریلیک''دن سوْنرا، فرقلی مؤسسه‌لر ایله اوْردونون تحصیلی داوام ائتدیریلمه‌گه چالیشیلمیشدیر.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Hain |first1=Kathryn |title=Devshirme is a Contested Practice |url=https://epubs.utah.edu/index.php/historia/article/download/629/491/0 |website=utah.edu |publisher=University of Utah |access-date=13 June 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200613172639/https://epubs.utah.edu/index.php/historia/article/download/629/491/0 |archivedate=2020-06-13 |accessdate=2024-03-17}}&lt;/ref&gt;

۱۷۷۳-جو ایلده [[اۆچونجو مصطفی]] زامانیندا [[جزاییرلی غازی حسن پاشا]] طرفیندن آچیلان [[هندسه اوتاغی]]، ترسانه و [[عثمانلی دونانماسی|دوْنانما]]نین اینکیشافی و ترسانه خالقی‌نین تحصیلی هدفی ایله آچیلمیش تکنیک اوْخولدور. ۱۷۸۲-جی ایلده [[بیرینجی عبدالحمید]] دؤنمینده &quot;''مهندیسخانه بحر همایون''&quot; آدینی آلمیشدیر.

۱۴ مارس ۱۸۲۷ده [[ایکینجی محمود]]ون آچدیغی طیب‌خانه‌یه اۇزانان [[مکتب طیبیه شاهانه]]، عثمانلی‌نین ایلک طیب فاکولته‌سی دیر.

۱ جولای ۱۸۳۵ده [[قورو حرب اوخولو]] [[ماچکا، بشیکتاش|ماچکا]]دا [[ایکینجی محمود]]ون دا قاتیلدیغی بیر تؤرنله تحصیله باشلامیشدیر. ۱۹۰۵ ایلینده بئش اوْردو مرکزینده آچیلمیش اوْلان [[ادیرنه]]، [[ماناستیر، قوزئی مقدونیه|ماناستیر]]، [[ارزینجان]]، [[دمشق]] و [[بغداد]] حرب اوْخوللاری، قیسا بیر سۆره سوْنرا باغلانمیشلاردیر. اوْندان سوْنرا ساده‌جه [[ایستانبول]] داکی حربیه مکتبی، تحصیله داوام ائتمیشدیر.

۳۰ دسامبر ۱۸۹۸ تاریخینده [[گولخانه تحصیل و آراشدیرما مریضخاناسی|گولخانه عسگری طیب آکادمی‌سی]] ایلک اوْلاراق &quot; ''گولخانه سریریات خسته‌خاناسی''&quot; آدی ایله تؤرنله آچیلمیش دیر. ۱۹۰۸ده [[ایکینجی مشروطیت]] اعلان ائدیلمه‌سیندن سوْنرا طیب قوْنولاریندا یاپیلماق ایسته‌نن رفورم جهدلری سوْنوجو عسگری و مۆلکی طیب اوْخوللاری بیرلشدیریلمیش و ۱۹۰۹دا قۇرولان [[ایستانبول بیلیم‌یوردو طیب فاکولته‌سی]]نه گولخانه تدریس اۆیه‌لری‌نین اوْن بیر نفرلیک اؤنملی بیر قیسمتی ده یئربه‌یئر اوْلموشدور. [[طیاره مکتبی]] [[بالکان ساواشلاری]]‌نین آردیندان ۱۹۱۲-جی ایلینین باشیندا [[عثمانلی ایمپیراتورلوغو]]نون عسگری هاواجیلیغی‌نین اینکیشافی اۆچون [[یاشیل‌کؤی، باقیرکؤی|یاشیل‌کؤی]]‌ده قۇرولموش اوْلان اۇچوش اوْخولودور.

== ایستیفاده اولونان سیلاحلار ==
عثمانلی اوْردوسوندا؛ [[علم (آلت)|علم]]، [[قیلینج]]، [[اوخ (سیلاح)|اوخ]]، [[ساپان]]، [[گورز]]، [[عمود (سیلاح)|عمود]]، [[قامچی]]، [[بالتا]]، [[اینجه قیلینج|مچ]]، [[تورک قیلینجی]]، [[شمشیر]]، [[قادار (سیلاح)|قادار]]، [[یاتاغان (قیلینج)|یاتاغان]]، [[خنجر]]، [[کاما (سیلاح)|کاما]]، [[میزراق]]، [[جیریت]]، [[سونگو]]، [[زیپقین]]، [[تیرپان]]، [[چنگل]]، [[بالتالی میزراق]]، [[مانجانیق]]، [[موحاصیره بورجو]]، [[شایکا]]، [[توپ (سیلاح)|توپ]]، [[شاهی (سیلاح)|شاهی توپ]]، [[شاکلوز]]، [[درانکی]]، [[بجولوشکا]]، [[اژدرهان]]، [[کولونبورنا]]، [[بالیئمز]] آدلارینداکی توْپلار آلتی خانه‌لی کارابینا، چاخماقلی و قوْرویوجو نؤوعلری ایله [[توفنگ]]، [[تاپانجا]]، [[زیره]]، [[کاراکال (سیلاح)|کاراکال]]، [[زیره‌لی دبیلقه]]، [[دیزچک]]، [[الجک]] و [[قالخان]] دوشمن سیلاحلاریندان قوْرونماق اۆچون ایستیفاده اوْلونوردو.

== آیریجا باخ==
* [[عثمانلی ایمپیراتورلوغو]]
* [[عثمانلی ایمپیراتورلوغونون عسگری روتبه‌لری]]
* [[تورکیه سیلاحلی گوجلری عسگری روتبه‌لری]]

== قایناقلار ==
{{قایناق}}</text>
      <sha1>ebuu0bgblp3ogkxk6k3snmr37aur9fz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ام‌جی ۴۲</title>
    <ns>0</ns>
    <id>618287</id>
    <revision>
      <id>1594006</id>
      <parentid>1593913</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T10:22:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>H.Ganjeli</username>
        <id>58356</id>
      </contributor>
      <origin>1594006</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8888" sha1="j6yn9c60ia9oleee6plll953g88u20u" xml:space="preserve">'''ام‌جی ۴۲''' ( [[آلمان دیلی|آلمانجا]] : '''Maschinengewehr 42''' ) آلمان دوزلتمه‌سی، گئری‌تپمه‌ ایله ایشله‌ین و هاوا ایله سویویان عمومی‌مقصودلو بیر اوتوماتیک توفنگدیرکی [[ایکینجی دونیا ساواشی|ایکینجی دونیا ساواشینین]] ایکینجی یاریمیندا وئرماخت و وافن‌اس طرفیندن گئنیش شکیلده ایشله‌دیلیبدیر. ۱۹۴۲-جی ایلده ایستحصال خطینه گیره‌رک، داها اؤنجه‌کی و داها باهالی اولان، همین‌قده‌ر دوزلدیلمه‌سی چوخ واخت آلان ام‌جی ۳۴‌ون یئرینی آلماق و اونو تاماملایماق اۆچون نظرده توتولموشدو، آنجاق هر ایکی سلاح ایکینجی دونیا ساواشینین سونونا قدر ایستحصال اولوندو.
{{Infobox weapon
| name               = '''ام‌جی ۴۲'''
| image              = MG42-machine-gun-batey-haosef-1.jpg
| image_size         = 300
| caption            =  ام‌جی ۴۲ ایکی پایا اۆستونده
| origin             = {{بایراق|نازی آلمان}}
| type               = [[نئچه ایشلی اوتوماتیک توفنگ]]
&lt;!-- Type selection --&gt;| is_ranged          = yes
&lt;!-- Service history --&gt;| service            = ۱۹۴۲–ایندی قدر
| used_by            = See [[#Users|Users]]
| wars               = 
*[[ایکینجی دونیا ساواشی ]]
*[[قوریل ساواشی بالتیکده]]
*[[یونان ایچ ساواشی]]
*[[عرب-ایسرائیل ساواشی ۱۹۴۸]]
*[[لوبنان بوحرانی ۱۹۵۸]]
*[[الجزایر ساواشی]]
*[[بیزرت بوحرانی]]
*[[بنقلادش باغیمسیزلیق ساواشی]]
*[[سومورگه پورتاغال ساواشی]]
*[[دوغو تیمور ایچ ساواشی]]
*[[اندونزینین دوغو تیمورا ایشغالی]]
*[[لوبنان ایچ ساواشی]]
*[[نیکاراقوئه دئوریمی]]
*[[یوقوسلاو ساواشلاری]]
*[[بیرینجی کونقو ساواشی]]
*[[سوریه ایچ ساواشی]]
&lt;!-- Production history --&gt;| designer           = [[Werner Gruner]]
| design_date        = ۱۹۴۲
| manufacturer       = * {{ill|Großfuß AG|de|Metall- und Lackwarenfabrik Johannes Großfuß}}
* [[Mauser Werke AG]]
* [[Wilhelm Gustloff Stiftung]]
* [[Steyr-Daimler-Puch]]
* [[Alkett|MAGET]] (Maschinenbau und Gerätebau GmbH, Berlin-Tegel)
| unit_cost          = 75 man-hours&lt;br&gt;{{Reichsmark|250|link=yes}} (1944)&lt;br /&gt;(equivalent{{inflation/fn|DE}} to &lt;!--Just using {{inflation}} on a figure in RM will give another figure in RM. To give a figure in euro it must be converted to DM and then euro using official conversion rates (10 RM to 1 DM then divide by marks-per-euro):--&gt;€{{Inflation|DE|{{#expr:((250/10)/{{FixedEuroRate|DEM}}) round 2}}|1944}} in {{inflation/year|DE}})
| production_date    = ۱۹۴۲–۱۹۴۵ (نازی آلمان)
| number             = ۴۳٫۶۰۰&lt;ref name=&quot;Folke Myrvang 2003&quot;&gt;{{cite book |last=Myrvang |first=Folke |year=2003 |title=MG34-MG42: German Universal Machineguns |publisher=Collector Grade Publications |isbn=978-0889352780}}&lt;/ref&gt;
| variants           = {{ubli|[[MG 45|MG 45/MG 42V]]| MG 1| MG 2| [[Rheinmetall MG 3]]| M53| MG 74}}
&lt;!-- General specifications --&gt;| weight             = {{convert|11.6|kg|lb|2|abbr=on}}&lt;ref name=MG42handbookHDV1817/&gt;
| length             = {{convert|1220|mm|in|abbr=on}}
| part_length        = {{convert|530|mm|abbr=on|1}}&lt;ref name=MG42handbookHDV1817/&gt;
&lt;!-- Ranged weapon specifications --&gt;| cartridge          = [[7.92×57mm Mauser]]
| action             = [[Recoil operation|Recoil-operated]], [[roller-locked]]
| rate               = {{ubli|1,200 rounds/min&lt;ref name=MG42handbookHDV1817/&gt; (varied between 900–1,500 rounds/min with different bolts)|Practical: 153 rounds/min&lt;ref name=&quot;GermanMG42Views&quot;&gt;{{cite journal|title=German Views on Use of the MG 42 |journal=Intelligence Bulletin |date=May 1944|url=http://www.lonesentry.com/articles/intelligence-report/use-of-mg42.html|via=lonesentry.com|access-date=17 February 2017|quote=Under battle conditions the MG 42 can fire about 22 bursts per minute—that is, about 154 rounds. Under the same conditions, the MG 34 is capable only of about 15 bursts per minute, at a rate of 7 to 10 rounds per burst, totalling about 150 rounds. Thus the MG 42, used as a light machine gun, requires a slightly higher ammunition expenditure.}}&lt;/ref&gt;}}
Fully-automatic only&lt;ref name=MG42handbookHDV1817/&gt;
| velocity           = {{convert|740|m/s|0|abbr=on}} (''s.S. Patrone'')
| range              = {{ubli|{{convert|200|-|2000|m|yd|0|abbr=on}} sight adjustments&lt;ref name=MG42handbookHDV1817&gt;{{cite book|url= https://www.scribd.com/document/194921892/H-Dv-181-7-Waffentechnisches-Handbuch-fur-MG42|last= German Army (Heer)|date= 1944-05-03|title= H. Dv. 181/7 Untersuchung und Instandsetzung des Infanteriegerätes, Teil 7: Waffentechnisches Handbuch für MG 42|trans-title= Army Manual 181/7 Inspection and Maintenance of Infantry Equipment, Part 7: Weapon-technical Handbook for the MG 42|language= de|page= 7|archive-date= 29 March 2019|access-date= 29 March 2019|archive-url= https://web.archive.org/web/20190329212332/https://www.scribd.com/document/194921892/H-Dv-181-7-Waffentechnisches-Handbuch-fur-MG42|url-status= live}}&lt;/ref&gt;{{Unreliable source|reason=Unauthenticated. Anyone can upload anything to Scribd|date=October 2024}}|{{convert|3500|m|yd|0|abbr=on}} with tripod and telescopic sight}}
| max_range          = {{convert|4700|m|yd|0|abbr=on}}
| feed               = {{ubli|50 or 250-round [[Belt (firearm)|Patronengurt 33, 34, or 34/41 model belt]]&lt;ref name=MG42handbookHDV1817/&gt;|50-round belt drum}}
| sights             = [[Iron sights]], anti aircraft sight or [[telescopic sight]]s
}}
آلمانین استاندارد و تام گوجلو ۷٫۹۲ در ۵۷ میلی‌متری ماوزر توفنگ فیشنگی ایله ایشله‌مک اوچون لاییحه‌لندیریلن و داها آرزان هم‌چنین دوزلدیلمه‌سی آسان اولان ام‌جی ۴۲، حادیثه‌لرده چوخ گۆوَنلی و ایشلتمه‌سی راحت اولدوغونو گؤستردی. بو سلاح تام گوجلو خدمت فیشنگلریندن ایستیفاده ائدن بیر ماشین‌گون اوچون حاد درجه‌ده اوجا آردیجیل آتمیش سورتی ایله ان چوخ دیقتی جلب ائدیر: دقیقه سیخلیغی اورتا حسابلا دقیقه‌ده ۱۲۰۰ فیشنگ ایدی، بو رقام ام‌جی ۳۴ اوچون ۸۵۰، و ام۱۹۱۹ برونینق، اف‌ام ۲۴/۲۹ یا برن کیمی باشقا گئنیش یاییلمیش ماشین‌گونلر اوچون ۴۵۰ دن ۶۰۰-ه قدر ایدی. بو اؤزللیک اونو باسقین اوتو تامین ائتمکده چوخ تأثیرلی ائتدی. اونون تک‌تایسیز سسی اونو «هیتلرین میشاری» لقبی ایله تانینماسینا سبب اولدو.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Smith|first1=Joseph E.|title=Small Arms of the World|date=1973|publisher=Stackpole Co.|location=Harrisburg, PA, USA|edition=10th}}&lt;/ref&gt;
ام‌جی ۴۲ ساواشدان سونرا بیر نئچه سیلاحلی قوروم طرفیندن قبول ائدیلدی، و هم کوپیا ائدیلدی هم ده لیسانس آلتیندا دوزلدیلدی. ام‌جی ۴۲‌نین نسلی نازی آلمانین مغلوبیتیندن سونرا دا داوام ائتدی و ۷٫۶۲ * ۵۱ میلی‌متری ناتو فیشنگینه اویغونلشدیرلمیش، اونا تامام بنزه‌یَن ام‌جی۱ (ام‌جی ۴۲/۵۹) اوچون اساس قوردو؛ بو [[سیلاح]] سونرالار ام‌جی۱آ۳‌ه، و داها سونرا بوندسوئرین ام‌جی ۳، ایتالیانین ام‌جی ۴۲/۵۹ و اوتریشنین ام‌جی ۷۴ مدل‌لرینه چئوریلدی. یوقوسلاوی‌ده ایسه لیسانسی اولمایان، تاماملا اوخشار بیر نسخه زاستاوا ام۵۳ آدی ایله ایستحصال اولوندو.

ام‌جی ۴۲ عئینی زاماندا سوئیسین ام‌جی ۵۱ و سیگ ام‌جی ۷۱۰-۳، فرانسه‌نین آآ-۵۲، آمریکانین ام۶۰، بلژیکین مگ عمومی‌مقصودلو ماشین‌گونلرینه و ایسپانیانین ۵٫۵۶ در ۴۵ میلی‌متری ناتو املی یۆنگول ماشین‌گونونه بیر چوخ لاییحه اؤزللیکلری باغیشلادی.

==آیریجا باخ==
*[[ام‌جی ۳۴]]

==قایناقلار==
{{قایناق}}</text>
      <sha1>j6yn9c60ia9oleee6plll953g88u20u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ناصر غلامی هوجقان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>618289</id>
    <revision>
      <id>1593976</id>
      <parentid>1593963</parentid>
      <timestamp>2026-10-13T13:09:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>E THP</username>
        <id>279</id>
      </contributor>
      <origin>1593976</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5432" sha1="aphn09rjr6ojstd4bzlk7eggttj7j1c" xml:space="preserve">{{سیل|آدلیم دئیل}}
{{Infobox person
| name = ناصر غلامی هوجقان
| image= Naser gholami hojghan 2025.jpg
| caption =Naser Gholami Hojghan
| birthname = 
| birth_date = {{دوغوم تاریخی و یاش|1977|4|1|df=y}}&lt;ref&gt;{{وب قایناقلاماسی |یازار = |باغلانتی=https://www.ilna.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%AA%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%AF-%D8%AA%D8%AC%D8%A7%D8%B1%D8%AA-%D8%AE%D8%AF%D9%85%D8%A7%D8%AA-32/1428247-%D8%A8%DB%8C%D9%88%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C-%D9%86%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D8%BA%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%87%D9%88%D8%AC%D9%82%D8%A7%D9%86|باشلیق= بیوگرافی ناصر غلامی هوجقان |دیل=فارسجا | یاییملاییجی=خبرگزاری ایلنا |تاریخ = |یوخلاما تاریخی=|آرشیو باغلانتی‌سی= |آرشیولنمه تاریخی=}}&lt;/ref&gt;
| birth_place = [[آبادان]]&lt;ref&gt;{{وب قایناقلاماسی |یازار = |باغلانتی=https://baztab.ir/%D8%A8%DB%8C%D9%88%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C-%D9%86%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D8%BA%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%87%D9%88%D8%AC%D9%82%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%AE%D8%A8%D8%B1%D9%86%DA%AF%D8%A7%D8%B1/|باشلیق= بیوگرافی ناصر غلامی هوجقان از خبرنگاری تا روابط عمومی |دیل=فارسجا | یاییملاییجی=بازتاب |تاریخ = |یوخلاما تاریخی=|آرشیو باغلانتی‌سی= |آرشیولنمه تاریخی=}}&lt;/ref&gt;, [[ایران]]
| death_date  =
| death_place =
| education =
| nationality        = ایرانلی
| years_active = 2012–گونوموز
| occupation = ژورنالیست&lt;ref&gt;{{وب قایناقلاماسی |یازار = |باغلانتی=https://www.rokna.net/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DA%A9-12/970715-%D9%86%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D8%BA%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%87%D9%88%D8%AC%D9%82%D8%A7%D9%86-%D9%81%D8%B9%D8%A7%D9%84-%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AE%D8%A8%D8%B1%D9%86%DA%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%AA%D8%A7-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B7-%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C|باشلیق= ناصر غلامی هوجقان فعال رسانه ای از خبرنگاری تا روابط عمومی |دیل=فارسجا | یاییملاییجی=رکنا |تاریخ = |یوخلاما تاریخی=|آرشیو باغلانتی‌سی= |آرشیولنمه تاریخی=}}&lt;/ref&gt;
| credits =
| spouse =
| children =
}}

'''ناصر غلامی هوجقان'''  (دوغوم: ۱۲ فروردین ۱۳۵۶ [[آبادان]])، [[ایران]]لی ژورنالیست.&lt;ref&gt;{{وب قایناقلاماسی |یازار = |باغلانتی=https://aftabnews.ir/fa/news/1064688/%D8%AA%D9%82%D8%AF%DB%8C%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-%D8%B9%D9%85%D9%84%DA%A9%D8%B1%D8%AF-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B7-%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C-%D8%AC%D9%88%D8%AC%DB%8C%D8%AA%D8%B3%D9%88-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%B1%D9%82%DB%8C|باشلیق= تقدیر از عملکرد روابط عمومی جوجیتسو آذربایجان شرقی |دیل=فارسجا | یاییملاییجی=پایگاه خبری آفتاب |تاریخ = |یوخلاما تاریخی=|آرشیو باغلانتی‌سی= |آرشیولنمه تاریخی=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{وب قایناقلاماسی |یازار = |باغلانتی=https://jamejamonline.ir/fa/news/1567478/%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B3%D8%A6%D9%88%D9%84-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B7-%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%85%DB%8C-%DA%A9%D9%85%DB%8C%D8%AA%D9%87-%DA%A9%DB%8C%DA%A9-%D8%A8%D9%88%DA%A9%D8%B3%DB%8C%D9%86%DA%AF-wakf-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%B1%D9%82%DB%8C|باشلیق= انتصاب مسئول روابط عمومی کمیته کیک‌بوکسینگ WAKF آذربایجان‌شرقی |دیل=فارسجا | یاییملاییجی=روزنامه جام جم |تاریخ = |یوخلاما تاریخی=|آرشیو باغلانتی‌سی= |آرشیولنمه تاریخی=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{وب قایناقلاماسی |یازار = |باغلانتی=https://www.isna.ir/news/1404081106350/%D9%86%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D8%BA%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%87%D9%88%D8%AC%D9%82%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D8%B6%D9%88-%D9%87%DB%8C%D8%A6%D8%AA-%D8%B1%D8%A6%DB%8C%D8%B3%D9%87-%D8%A7%D9%86%D8%AC%D9%85%D9%86-%DA%A9%D9%88%D9%86%DA%AF-%D9%81%D9%88-%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86|باشلیق= ناصر غلامی هوجقان عضو هیئت رئیسه انجمن کونگ فو آزاد آذربایجان شرقی شد |دیل=فارسجا | یاییملاییجی=خبرگزاری ایسنا |تاریخ = |یوخلاما تاریخی=|آرشیو باغلانتی‌سی= |آرشیولنمه تاریخی=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{وب قایناقلاماسی |یازار = |باغلانتی=https://ensafnews.com/659008/%D8%AE%D8%A8%D8%B1%D9%86%DA%AF%D8%A7%D8%B1%D8%9B-%D9%86%DA%AF%D9%87%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%90-%D9%85%D8%B1%D8%B2%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AD%D9%82%DB%8C%D9%82%D8%AA/|باشلیق= خبرنگار؛ نگهبانِ مرزهای حقیقت |دیل=فارسجا | یاییملاییجی=انصاف نیوز |تاریخ = |یوخلاما تاریخی=|آرشیو باغلانتی‌سی= |آرشیولنمه تاریخی=}}&lt;/ref&gt;

==قایناقلار==
{{اتک‌یازی}}

[[بؤلمه:کیمسه‌لر]]
[[بؤلمه:۱۹۷۷-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار]]</text>
      <sha1>aphn09rjr6ojstd4bzlk7eggttj7j1c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ام‌جی ۳۴</title>
    <ns>0</ns>
    <id>618290</id>
    <revision>
      <id>1594007</id>
      <timestamp>2026-10-14T10:23:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>H.Ganjeli</username>
        <id>58356</id>
      </contributor>
      <comment>صفحه‌‌نی ' '''ام‌جی ۳۴''' ( [[آلمان دیلی|آلمانجا]] : '''MG 34''' ) (کی آلمانجا Maschinengewehr ۳۴ قیسالتماسی‌دیر)، بیر آلمان [[اوتوماتیک توفنگ|موسلسلی]] کی [[گرییه چکیلمه سیستمی]] ایله ایشله‌ییر و هاوا ایله سویویور. بو [[سیلاح]] ایلک دفعه ۱۹۲۹-جی ایلده سینانمیش، ۱۹۳۴-جی ایلده تانی...' ایله ياراتدی</comment>
      <origin>1594007</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4678" sha1="lzdhjnpzvata7rud6wb0hwf41y2g0bc" xml:space="preserve">'''ام‌جی ۳۴''' ( [[آلمان دیلی|آلمانجا]] : '''MG 34''' ) (کی آلمانجا Maschinengewehr ۳۴ قیسالتماسی‌دیر)، بیر آلمان [[اوتوماتیک توفنگ|موسلسلی]] کی [[گرییه چکیلمه سیستمی]] ایله ایشله‌ییر و هاوا ایله سویویور. بو [[سیلاح]] ایلک دفعه ۱۹۲۹-جی ایلده سینانمیش، ۱۹۳۴-جی ایلده تانیملانیب و ۱۹۳۶-جی ایلده بیرلیک‌لره وئریلمیش‌دیر. بو موسلسل ، اوتوماتیک آتش گوجونده تامامیله یئنی بیر مفهوم  یعنی «نئچه ایشلی اوتوماتیک توفنگ» یاراتدی و عومومیتله دونیانین ایلک عومومی‌منظورلو اوتوماتیک توفنگی (GPMG) حساب اولونور. هَم ام‌جی ۳۴ و هَم‌ده ام‌جی ۴۲، متفق عسگرلری طرفیندن یانلیشلیق‌لا «اسپاندائو» آدلان‌دیریلمیش‌دیلار؛ بو آد، [[بیرینجی دونیا ساواشی]] زامانی [[ام‌جی ۰۸]] موسلسلی اوچون ایستیفاده اولونان لقب‌دن قالمیشدی، چونکی او سلاح اسپاندائو زرادخاناسیندا ایستحصال اولونوردو.&lt;ref&gt;{{cite book |first1=Ian |last1=Hogg |first2=Terry |last2=Gander |name-list-style=amp |date=2005 |title=Jane's Guns Recognition Guide |publisher=HarperCollins |page=375}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Military Small Arms of the 20th Century |edition=7th |first1=Ian V. |last1=Hogg |first2=John S. |last2=Weeks |name-list-style=amp |location=Iola, WI |publisher=Krause Publications |date=2000 |page=326 |isbn=978-0-87341-824-9}}&lt;/ref&gt;
{{Infobox weapon
| name               = ام‌جی ۳۴
| image              = Digital Museum MG 34 Right noBG.png
| image_size         = 300
| caption            = ام‌جی ۳۴ سوئد ارتشین موزه سینده 
| origin             = {{بایراق|نازی آلمان}}
| type               = نئچه ایشلی اوتوماتیک توفنگ 
| is_ranged          = yes
| service            = ۱۹۳۶–۱۹۴۵ (Wehrmacht service)&lt;br&gt;1936–present (other militaries)
| used_by            = See [[#Users|Users]]
| wars               = 
| designer           = هنریش ووْلمئر
| design_date        = ۱۹۳۴
| manufacturer       = * [[Rheinmetall|Rheinmetall-Borsig AG]] Soemmerda 
* [[Mauser|Mauserwerke AG]]
* [[Steyr-Daimler-Puch|Steyr-Daimler-Puch AG]]
* [[Zbrojovka Brno|Waffenwerke Brünn]]
| unit_cost          = {{Reichsmark|312|link=yes}} (1944)&lt;br /&gt;{{Inflation|DE|312|1944|r=-1}} [[EUR]] current equivalent
| production_date    = ۱۹۳۵-۱۹۴۵
| number             = 577,120{{sfn|Myrvang|2002|p={{page needed|date=September 2021}}}}
| variants           = 
| weight             = {{convert|۱۲٫۱|kg|lb|1|abbr=on}}&lt;br /&gt;{{convert|32|kg|lb|1|abbr=on}} (with tripod)
| length             = {{convert|1219|mm|in|abbr=on}}
| part_length        = {{convert|627|mm|in|abbr=on}}
| crew               = 
| cartridge          = [[7.92×57mm Mauser]]
| action             = [[Recoil-operated]], [[Open bolt|opened]] [[rotating bolt]]
| rate               = 800–900 rounds/min&lt;br /&gt;Early versions: 600–1,000 rounds/min selectable on pistol grip&lt;br /&gt;MG 34&quot;S&quot;: 1,500 rounds/min.&lt;br /&gt;MG 34/41: 1,200 rounds/min.&lt;br /&gt;Practical: 150 rounds/min&lt;ref name=&quot;GermanMG42Views&quot;&gt;{{cite journal |title=German Views on Use of the MG 42 |journal=Intelligence Bulletin |volume=II |number=9 |date=May 1944 |url=http://www.lonesentry.com/articles/intelligence-report/use-of-mg42.html |via=Lonesentry.com |access-date=17 February 2017 |quote=Under battle conditions the MG 42 can fire about 22 bursts per minute—that is, about 154 rounds. Under the same conditions, the MG 34 is capable only of about 15 bursts per minute, at a rate of 7 to 10 rounds per burst, totalling about 150 rounds. Thus the MG 42, used as a light machine gun, requires a slightly higher ammunition expenditure.}}&lt;/ref&gt;
| velocity           = {{convert| 765|m/s|0|abbr=on}} (''s.S. Patrone'')
| range              = {{convert|200|-|2000|m|yd|0|abbr=on}} sight adjustments&lt;br /&gt;{{convert|3500|m|yd|0|abbr=on}} with tripod and telescopic sight
| max_range          = {{convert|4700|m|yd|0|abbr=on}}
| feed               = 50/250-round [[Belt (firearm)|Patronengurt 33, 34, or 34/41 model belt]], 50-round Gurttrommel 34 drum, or 75-round drum magazine with modification
| sights             = [[Iron sights]], antiaircraft sight or [[telescopic sight]]s
}}
==قایناقلار== 
{{قایناق}}</text>
      <sha1>lzdhjnpzvata7rud6wb0hwf41y2g0bc</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>