ویکی‌پدیا azbwiki https://azb.wikipedia.org/wiki/%D8%A2%D9%86%D8%A7_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%87 MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter مدیا اؤزل دانیشیق ایشلدن ایشلدن دانیشیغی ویکی‌پدیا ویکی‌پدیا دانیشیغی فایل فایل دانیشیغی مدیاویکی مدیاویکی دانیشیغی شابلون شابلون دانیشیغی کؤمک کؤمک دانیشیغی بؤلمه بؤلمه دانیشیغی پوْرتال پوْرتال دانیشیغی TimedText TimedText talk ماژول ماژول دانیشیغی Event Event talk 0 155 1594254 1593091 2026-10-19T17:36:01Z AryanTuranica 37735 /* */ 1594254 wikitext text/x-wiki {{قاریشدیرما|آذربایجان جۇمهۇریّتی|آذربایجان (تاریخی اراضی)}} {{دیگر مقصدلر اوچون|آذربایجان (دقیقلشدیرمه)}} {{infobox settlement | name = آذربایجان | settlement_type = [[منطقه]] | image_skyline = Iranian-Azerbaijan.png | subdivision_type = [[دونیا اؤلکه‌لری‌نین لیستی|اؤلکه]] | subdivision_name = [[ایران]] | area_total_km2 = ۱۰۰٬۸۸۷٫۳۵ | area_note = <small>۱۲۲٬۶۲۰٫۴۷ مۆربّع کیلوْمتر<ref name="Masahat"/> ([[زنجان اوستانی]] ایله)</small> {{جب}}شامیل اوْلدۇغۇ اۇستانلار: [[شرقی آذربایجان اوستانی|شرقی آذربایجان]]، [[غربی آذربایجان اوستانی|غربی آذربایجان]]، [[اردبیل اوستانی|اردبیل]] و <small>[[زنجان اوستانی|زنجان]]<ref name="Rostam"/><ref name="Natanzi/><ref name="Khanate"/><ref name="Afzal"/><ref name="Naja"/><ref name="Zahedan">شعبان محمدی، احمد رضایی، [http://ensani.ir/file/download/article/1594739370-10254-97-2-4.pdf بررسی عوامل خارجی مؤثر بر قومیت گرایی در آذربایجان ایران] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220308190321/http://ensani.ir/file/download/article/1594739370-10254-97-2-4.pdf |date=2022-03-08 }}، زاهدان: دانشگاه سیستان و بلوچستان، مجله مطالعات اجتماعی اقوام، دوره اول، شماره ۲، پاییز و زمستان ۱۳۹۷، ص ۷۷.</ref><ref name="Javidan"/>{{جب}}<ref name="Yeganeh"/><ref name="Alyari"/><ref name="Jamalzadeh"/><ref name="Tabataba"/><ref name="Tabari"/><ref name="DehkhodaZanjan"/><ref name="Safipour"/><ref name="Dabir"/><ref name="Gitashenasi"/><ref name="MirAhmadi"/><ref name="MFA"/><ref name="Faghih"/>{{جب}}<ref name="Nevisandegan"/><ref name="ShirvaniZanjan/><ref name="Azadistan"/><ref name="Khodmokhtar"/><ref name="Joneyd"/><ref name="Etemad2"/><ref name="Mazar"/><ref name="Khaleghi"/><ref name="Jam"/>{{جب}}<ref name="Kashani"/><ref name="Homam"/><ref name="TabrizIslam"/><ref name="Rajabnia"/><ref name="pourjavadi2"/><ref name="Motaleat"/><ref name="Jabbari"/><ref name="Bahram"/><ref name="EbnAsir"/><ref name="Bedlisi"/>{{جب}}<ref name="Tashayyo"/><ref name="Aqabozorg"/><ref name="Heydar"/><ref name="Sourat"/><ref name="Bedlisi2"/></small><ref name="Tarom"/><ref name= "Coene"/><ref name="Sourat2"/> | population_total = ۸٬۸۷۴٬۰۰۰ نفر<ref name="Jamiyat"/>{{جب}}<small>۹٬۹۹۱٬۰۰۰ نفر<ref name="Jamiyat"/> ([[زنجان اوستانی]] ایله) | population_as_of = ۱۴۰۰ | demographics_type1 = اتنیکلر | demographics1_title1 = چوخونلوق | demographics1_title2 = آزینلیق | demographics1_info1 = [[آذربایجان تورکلری|آذربایجان تۇرکلری]] | demographics1_info2 = [[کوردلر|کۆردلر]]، [[تالیشلار|تالیشلار]]، [[ایران تاتلاری|تاتلار]]، [[ارمنیلر]]، [[آشور‌لار]] | blank_name = دیللر | blank_info = چوخونلوق: [[تورکجه|آذربایجان تۇرکجه‌سی]]{{جب}}آزینلیق: [[کورد دیللری|کۆردجه]]، [[تالیش دیلی|تالیشجا]]، [[تات دیلی (ایران)|تاتجا]]، [[ارمنی دیلی|ارمنیجه]]، [[آشور دیلی|آشورجا]] }} {{Azerbaijanis}} '''آذربایجان''' یوخسا '''جنوبی آذربایجان'''<ref>http://www.azadliq.org/content/Article/389399.html "Cənubi Azərbaycan" məsələsi</ref><ref>http://az.apa.az/news.php?id=158708 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110706130730/http://az.apa.az/news.php?id=158708 |date=2011-07-06 }} "Cənubi Azərbaycan mətbuatının tarixi" kitabının təqdimetmə mərasimi keçirilib</ref><ref>http://www.gunaz.tv/xaber/cenubi-azerbaycan-xanliqlari Cənubi Azərbaycan xanlıqları</ref><ref>Encyclopaedia Iranica: "Azerbaijan", viii "Azerbaijan Turkish", Doerfer, G. page 246, ([http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home1/iranica/articles/v3_articles/azerbaijan/azeri_turkish&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/logs/pdfdownload.html LINK] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090620135237/http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home1/iranica/articles/v3_articles/azerbaijan/azeri_turkish&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/logs/pdfdownload.html |date=2009-06-20 }})</ref><ref>Brown, Cameron S. 2002 (Dec.). "Observations from Azerbaijan." ''Middle East Review of International Affairs'': v. 6, no. 4, ([http://meria.idc.ac.il/journal/2002/issue4/jv6n4a7.html LINK] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204061427/http://meria.idc.ac.il/journal/2002/issue4/jv6n4a7.html |date=2012-02-04 }})</ref> یادا '''گۆنئی آذربایجان'''<ref>{{Cite web |title=archive copy |url=https://www.turkaz.org/2020/09/18/%DA%AF%D9%88%D9%86%D8%A6%DB%8C-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%BA%DB%8C/ |accessdate=2021-08-20 |archivedate=2021-08-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210820173641/https://www.turkaz.org/2020/09/18/%DA%AF%D9%88%D9%86%D8%A6%DB%8C-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%BA%DB%8C/ }}</ref> و یا '''ایران آذربایجانی'''<ref>{{Cite web |title=Amerikanın səsi. İran Azərbaycanı |url=http://www.voanews.com/azerbaijani/news/iranian-azerbaijan/ |accessdate=2020-01-04 |archivedate=2012-05-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120522024054/http://www.voanews.com/azerbaijani/news/iranian-azerbaijan/}}</ref> — [[ایران]]ین شۇمال-غرب ساحه‌سینده و [[آذربایجان جومهوریتی|آذربایجان جۇمهۇریّتی]]نین جنۇبۇندا یئرلشن بؤیۆک بیر منطقه‌دیر. بۇ منطقه‌نین ان بؤیۆک شهری [[تبریز]]دیر و [[اورمیه]]، [[اردبیل]] و [[زنجان]] اوْنۇن دیگر متروْپوْلیسلر و اۇستان مرکزلری ساییلیرلار. آذربایجان اهالیسی‌نین چوْخۇنلۇغۇ [[تورکجه|آذربایجان تۇرکجه‌سی]]نده دانیشاراق، [[تورکلر|تۇرک]] و یا [[آذربایجان تورکلری|آذربایجان تۇرکۇ]] آدلانیرلار. آذربایجان ایکی‌مین ایلدن چوخ یاشی اوْلان سیاسی بیر واحیدی تشکیل ائتمیشدیر و تاریخ بوْیۇ [[اورتاشرق]]<nowiki/>ین مدنیّت اوجاقلاریندان بیری تانینمیشدیر. کئچمیش «خمسه ویلایتی» (ایندیکی زنجان اۇستانینا شامیل اولاراق، بۇ اۇستانین [[قزوین اوستانی|قزوین اۇستانی]] ایله سرحدّینده یئرلشن [[شمیران قالاسی|شِمیران قالاسی]]نا قدر<ref name="Sourat2">ابن حوقل (۹۷۷)، [[پرونده:Caspian sea Ibn Hawqal.JPG|صورة الارض]]، چاپ بیروت، ص ۴۱۹.</ref>) اعتیبارلی منبع‌لرین بیر حیصّه‌سین‌ده، آذربایجانین ترکیبین‌ده<ref name="Naja">علی حنفی، جواد خوشحال دستجردی، بهلول علیجانی، سیروس فخری، [http://ensani.ir/file/download/article/20160529145253-10059-31.pdf ارزیابی و پهنه‌بندی وضعیت اقلیم دفاعی نیمه غربی کشور با استفاده از شاخص اقلیم دفاعی (DCI)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220302215831/http://ensani.ir/file/download/article/20160529145253-10059-31.pdf |date=2022-03-02 }}، تهران: انتشارات پژوهشگاه علوم انتظامی و مطالعات اجتماعی ناجا، پژوهشنامه جغرافیای انتظامی، سال دوم، شماره ۶، تابستان ۱۳۹۳، ص ۲۷.</ref><ref name="Zahedan">شعبان محمدی، احمد رضایی، [http://ensani.ir/file/download/article/1594739370-10254-97-2-4.pdf بررسی عوامل خارجی مؤثر بر قومیت گرایی در آذربایجان ایران]، زاهدان: دانشگاه سیستان و بلوچستان، مجله مطالعات اجتماعی اقوام، دوره اول، شماره ۲، پاییز و زمستان ۱۳۹۷، ص ۷۷.</ref><ref name= "Coene">Frederik Coene (2009), [https://books.google.com/books?id=gXyMAgAAQBAJ&pg=PT298&dq=zanjan+azerbaijan&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiK8s2X7Ir1AhXcA2MBHXyECfU4FBDoAXoECAgQAg#v=onepage&q&f=false THE CAUCASUS: an introduction], APPENDIX I: CONFUSING TERMS, [https://ciaotest.cc.columbia.edu/journals/cria/v4i1/f_0018817_16087.pdf New York]: Routledge, 2009, pp. 256.</ref> و اوْنۇن جنۇبۇندا<ref name="Gitashenasi">جعفری، عباس، فرهنگ گیتاشناسی، ۳/۴۷۹، تهران: موسسه جغرافیایی و کارتوگرافی گیتاشناسی.</ref><ref name="Nevisandegan">گروهی از نویسندگان (۱۳۸۸)، سفرنامه‌های خطی فارسی، جلد ۴، تهران: نشر اختران، چاپ اول، ص ۲۵۸.</ref> قئید اوْلۇنۇب‌دۇر. یاخۇد بۇ ویلایت، اَوّللَر [[عجم عراقی|عجم عراقی]]نین ([[جیبال]]) ترکیبینده اوْلمۇش و ایندیلیغدا اۇزۇن‌مۆدّتدیر کی آذربایجانین ترکیبینده اوْلان بیر منطقه کیمی تقدیم ائدیلمیشدیر.<ref name="ShirvaniZanjan>شیروانی، زین‌العابدین بن اسکندر، بستان السیاحه، تهران: سنایی، چاپ اول، ص ۳۰۳.</ref> ائله کی، تاریخی [[صورة الارض]] کیتابیندا (۹۷۷: [[عباسی خلافتی|عبّاسیلر]] دؤورۇ) آذربایجان خریطه‌سی‌نین ایچری‌سینده زنجانین مؤوقعی گؤستریلیب،<ref name="Sourat">ابن حوقل (۹۷۷)، [[پرونده:Ibn Hawqal’s map 1 wiki.jpg|صورة الارض]]، پاریس: نسخه ۱۱۴۵ میلادی، ص ۵۸.</ref> [[صفوی ایمپیراتورلوغو|صفویلر]] دؤورۇنده «سۇلطانیّه و زنجان» حؤکمدارلیغی آذربایجانین تبریز شهری‌نین بَیلربَیلیگینه تابع ایمیش<ref name="Rajabnia">میرزا سمیعا، [https://server1.rouzegar.com/books/tarikh/tazkor-almolook.pdf تذکرةالملوک: سازمان اداری حکومت صفوی یا تعلیقات مینورسکی بر تذکرةالملوک] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220308190620/https://server1.rouzegar.com/books/tarikh/tazkor-almolook.pdf |date=2022-03-08 }}، به کوشش دکتر سید محمد دبیرسیاقی، ترجمه مسعود رجب‌نیا، تهران: مؤسسه انتشارات امیرکبیر، ۱۳۷۸، صص ۷۰، ۷۸-۷۲، ۱۸۸-۱۹۶.</ref><ref name="MFA">اکرم حسین‌پور، منیژه تراب‌زاده، فهیمه وزیری، فریبا شهیدی‌فر، ماهیت تحولات در آسیای مرکزی و قفقاز، تهران: مؤسسه چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه، ۱۳۷۳: ص ۵۱.</ref> و [[زندیه|زندلر]]<ref name="Kashani">ابوالحسن غفاری کاشانی، گلشن مراد، به اهتمام غلامرضا طباطبایی مجد، تهران: زرین، ۱۳۶۹.</ref><ref name="Khaleghi"/> و [[قاجار ایمپیراتورلوغو|قاجارلار]]<ref name="Jam">محمدجعفر خورموجی، تاریخ حقایق: حقایق الاخبار ناصری، به کوشش حسین خدیوجم، تهران: زوار، ۱۳۴۴، ص ۲۵۴.</ref><ref name="Khaleghi">محمد خالقی مقدم، آذربایجان در ادوار مختلف تاریخی، نشریه موج بیداری، شماره ۱۰۴، سه‌شنبه ۲ مرداد ۱۳۸۶، ص ۴.</ref><ref name="Javidan">کنت ژوزف آرتور گوبنیو، جنگ ترکمن یا آیینه تمام‌نمای اوضاع و احوال اجتماعی و اداری و کشوری و لشکری ایران در گذشته از زبان یک سرباز روستایی، ترجمۀ محمدعلی جمالزاده، تهران: جاویدان، ۱۳۵۷.</ref><ref name="Yeganeh">محمدرضا جوادی یگانه، ایرانی‌ای که بود، [https://isr.ut.ac.ir/wp-content/uploads/2016/05/magazines/Untitled%20attachment%2000025.pdf ایرانی‌ای که هست: درآمدی بر نگاه گوبینو به ایرانیان و زمینه‌های شکل‌گیری آن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220302220013/https://isr.ut.ac.ir/wp-content/uploads/2016/05/magazines/Untitled%20attachment%2000025.pdf |date=2022-03-02 }}، فصلنامۀ تخصصی جستارهایی در جامعه‌شناسی تاریخی، مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران، سال اول، شماره دوم، پاییز و زمستان ۱۳۹۱، ص ۵۷.</ref><ref name="Jamalzadeh">کنت ژوزف آرتور گوبنیو، جنگ ترکمن، ترجمۀ محمدعلی جمالزاده، به کوشش علی دهباشی، تهران: نشر علم، ۱۳۹۹.</ref> دؤورلرینه عایید بعضی اعتیبارلی منبع‌لرده «آذربایجان خمسه‌سی» ایفاده‌سی ایشلدیلیب و خمسه، آذربایجانین باشلانغیجی حساب ائدیلیبدیر.<ref name="Afzal">افضل الملک، غلامحسین، افضل التواریخ، تهران: نشر تاریخ ایران، ۱۳۶۱، ص ۳۰۰.</ref> ائله‌جه‌ده، زندلر دؤورۇ ایله عئینی واختدا [[زنجان خانلیغی|زنجان خانلیغی]] (۱۸۱۰-۱۷۴۷) [[آذربایجان خانلیقلاری|آذربایجان خانلیغلاری]]ندان بیری حساب اوْلۇنۇب<ref name="Khanate">{{وب قایناقلاماسی|باشلیق= Азербайджанские государства. Зенджанское ханство (1747—1810)|یازار=Рафаэль Хакимов|امک=Реальное время|باغلانتی=https://realnoevremya.ru/articles/145113-rafael-hakimov-zavoevaniya-azerbaydzhanskih-hanstv-rossiey|یوخلاما تاریخی=۱۷ نوامبر ۲۰۲۱}}</ref> و [[آزادیستان|آزادیستان جۇمهۇریّتی]] (۱۹۲۰)<ref name="Azadistan">ادوین آرویدوویچ گرانتوفسکی، تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز، ترجمهٔ کیخسرو کشاورزی، تهران: پویش، ۱۳۵۹، صص ۴۳۰ و ۴۹۴.</ref> و [[آذربایجان میلی حؤکومتی|آذربایجان میلّی حؤکۆمتی]] (۱۹۴۶–۱۹۴۵)<ref name="Khodmokhtar">عبدالله مستوفی، شرح زندگانی من، ۳ جلد، تهران: زوار، ۱۳۸۴، جلد ۳، ص ۴۳۲.</ref> دؤورلرینده‌ده ایندیکی زنجان اۇستانی، فعلی شرقی آذربایجان، غربی آذربایجان و اردبیل اۇستانلاری ایله بیرلیکده بو حؤکۆمتلرین اراضی‌سی و آذربایجان منطقه‌سی‌نین بیر حیصّه‌سی ایمیش.<ref name="Azadistan"/> [[آراز]]ین شۇمالیدا (آذربایجان جۇمهۇریّتی ایله [[داغیستان]] سرحدّینده یئرلشن [[دربند (روسیه)|دربند]]ه قدر<ref name="Sourat2"/>) هیجری ۳-جۇ عصره قدر بعضاً آذربایجاندان آیری بیر منطقه حساب اوْلۇنۇردۇ؛ لاکین [[بابک خورمدین|بابک خۇرّمدین]]ین عۇصیانی یاتیریلدیقدان و عبّاسی خلافتی‌نین آرازین شۇمالیندا و جنۇبۇندا تام حؤکمرانلیغیندان سونرا، [[آران]] اینضیباطی جهتدن آذربایجانا تابع اوْلدۇ.<ref>محمد بن حوقل، سفرنامه ابن حوقل (ایران در صوره‌الارض)، ترجمه و توضیح جعفر شعار، تهران: امیرکبیر، ۱۳۶۶، ص ۸۱.</ref> ایسلام دؤورۇنده آرانین و بعضاً ارمنیّه‌نین آذربایجاندان اینضیباطی آسیلیلیغینا باخمایاراق، [[سلجوق‌لولار|سلجۇقلۇلار]] سۇلاله‌سی یارانانا قدر آراز چایی هله‌ده آذربایجانین شۇمال سرحدّی حساب اوْلۇنۇردۇ؛ آمّا سلجۇقلۇلارین کؤچمه‌سی و منطقه‌یه تام حؤکمرانلیقلاریندان سونرا آرازین شۇمالی و جنۇبۇ، دیل، دین، مدنیّت و مۆعَیّن درجه‌ده سیاسی باخیمدان بیرلشدی.<ref name="falat">{{وب قایناقلاماسی|باغلانتی=http://www.iranbonyad.ir/index.php/tarikh/dore-eslami/921-hodod-soghor-azarbaijan-dore-eslami|باشلیق=حدود و ثغور آذربایجان در دورۀ اسلامی|امک=بنیاد فلات ایران|یوخلاما تاریخی=۴ نوامبر ۲۰۲۱}}</ref> محض بۇ واختدان [[واسیلی بارتولد|واسیلی بارتوْلد]]ا گؤره: «آران درحال آذربایجانا قوْشۇلدۇ»؛<ref>واسیلی بارتولد، گزیده مقالات تحقیقی، ترجمه و گردآوری: کریم کشاورز، تهران: امیرکبیر، ۱۳۵۸، ص ۶۷.</ref> اۇ درجه‌ده کی، آذربایجان آدی آران آدینا کؤلگه سالمیش، یازیلاردا قاراباغ و شیروانلا یاناشی نادیر حاللاردا آران آدی ایشلنمیشدیر (مثلاً، «آران قاراباغی» عوضینه «آذربایجان قاراباغی»نین گئنیش یاییلماسی).<ref name="Rashidi">حیدر میرزا دوغلات، محمد، تاریخ رشیدی، تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب، ۱۳۸۳، ص ۷۲۰.</ref><ref name="Zabor">مرعشی، محمدهاشم بن محمد، زبور آل داود: (شرح ارتباط سادات مرعشی با سلاطین صفویه)، تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب، ۱۳۷۹، ص ۲۸.</ref><ref>کمال‌الدین عبدالرزاق سمرقندی، مطلع السعدین و مجمع البحرین، به اهتمام: عبدالحسین نوائی، تهران: کتابخانه طهوری، ۱۳۵۳، صص ۱۰۱-۳۳.</ref> بو باخیمدان زندلر دؤورونه عایید بعضی منبع‌لر<ref name="Giti">نامی اصفهانی، محمد صادق، تاریخ گیتی‌گشا، تهران: اقبال، ۱۳۶۳، ص ۱۱۰.</ref> آراز چایی‌نین «آذربایجانین اوْرتاسیندان» آخماسی<ref name="Afzal"/> و [[قاجار]] دؤورونه عایید بعضی منبع‌لرده<ref name="Afzal"/> «آذربایجانین اون‌یئددی شهری»نین ایراندان آیریلماسی قئید ائدیلمیشدیر. == آد == == تاریخ == بعضی قایناقلار اساسیندا، آذربایجان، مدیترانه دنیزی‌نین اطرافینداکی اولان توپراقلارلا و آفریقانین قوزئیی‌له برابر، بشریت‌ین شکیل تاپدیغی ایلک یئرلردندیر.<ref name="سرداری نیا">سیری در تاریخ آذربایجان، صمد سرداری نیا، نشراختر، تبریز، چاپ دوم ۱۳۸۷</ref> == اراضی == {{اساس|آذربایجان (تاریخی اراضی)}} [[File:Caspian sea Ibn Hawqal.JPG|۲۵۰px|thumbnail|left|آذربایجان سینیرلاری، ابن حوقل]] [[File:Al-Idrisi-Azerbaijan.JPG|thumbnail|۲۵۰px|thumbnail|left|آذربایجان، ادریسی‌نین خریطه‌سینده]] [[فایل:TemuriDovurAzsinir1525.jpg|پیوند=link=Special:FilePath/TemuriDovurAzsinir۱۵۲۵.jpg|بندانگشتی|نخجوان من کوره آذربایجان ۱۳٫۱۱٫۱۴۰۰<ref>{{Cite web |title=اصلی سند |url=http://asnad.cnms.uni-marburg.de/media/facsimiles/sanad_000605-01.jpg |accessdate=2017-07-23 |archivedate=2017-06-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170630092743/http://asnad.cnms.uni-marburg.de/media/facsimiles/sanad_000605-01.jpg }}</ref>]] [[فایل:TeymurDovruIslahOlunmusSened1525.jpg|پیوند=link=Special:FilePath/TeymurDovruIslahOlunmusSened۱۵۲۵.jpg|بندانگشتی|نخجوان من کوره آذربایجان ۱۳٫۱۱٫۱۴۰۰ ایصلاح اولونموش متن<ref>{{Cite web |title=نخجوان من کوره آذربایجان ۱۳٫۱۱٫۱۴۰۰ ایصلاح اولونموش متن |url=http://asnad.cnms.uni-marburg.de/media/editions/sanad_000605-01.pdf |accessdate=2017-12-25 |archivedate=2017-06-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170630092736/http://asnad.cnms.uni-marburg.de/media/editions/sanad_000605-01.pdf }}</ref>]] [[File:KerimXanAzSınır.jpg|thumb|left|۲۰۰px|Kərim xanın fərmanı – əsli sənəd1<ref>{{Cite web |title=Kərim xanın fərmanı – əsli sənəd1 |url=http://asnad.cnms.uni-marburg.de/media/facsimiles/sanad_000023-01.jpg |accessdate=2017-12-25 |archivedate=2014-04-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140406222913/http://asnad.cnms.uni-marburg.de/media/facsimiles/sanad_000023-01.jpg }}</ref>]] [[فایل:KerimXanAzSınır1.jpg|بندانگشتی|Kərim xanın fərmanı – əsli sənəd2<ref>{{Cite web |title=Kərim xanın fərmanı – əsli sənəd2 |url=http://asnad.cnms.uni-marburg.de/media/facsimiles/sanad_000023-02.jpg |accessdate=2017-12-25 |archivedate=2014-04-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140406213419/http://asnad.cnms.uni-marburg.de/media/facsimiles/sanad_000023-02.jpg }}</ref>]] آذربایجان سینیرلاری ان اسکی زامان‌لاردان بوگونه کیمین، دوولت‌لر و قودرت‌لرین ده‌ایشمه‌سی‌له ده‌ایشیب. ایسلام‌دان اونجه گونئی آذربایجان، هوری‌لر، لولوبی‌لر قوتی‌لر، مادلار و… دوولت‌لرین یوردو اوْلوب<ref>ایران تورک‌لری‌نین اسکی تاریخی، پروفسون موحممد تاغی زهتابی، اختر یایین ائوی</ref> ساسانی‌لر زامانی آذربایجاندا اونملی ده‌ایشیک‌لر اوز وئریر. خوسرو انوشیروان (سلطنتی ۵۷۸–۵۳۱ م. ا) ایرانی دورد یئره بولوب، دورد «سپهبد» ا تاپشیریر. بۇ بولوم‌لر «کوست» آدلانیرلار. ایرانین کوست‌لاری بونلاردان عیبارت‌ایدی‌لر: ۱- دوغو کوستو (خوراسان) ۲- قوزئی کوستو (آتورپاتگان) ۳- گونئی کوستو (نیمروز) ۴- باتی کوستو شیروان و آران هر ایکیسی آتورپاتگان کوستوندا یئرله‌شیدیلر و بونلارین شاهلاری آتورپاتگان سپهبدوندان تابعدیرلر. آتورپاتگان سپهبدو ایرانین ان گوجلو سپهبدوایدی.<ref name="Pərviz">پرویز زارع شاهمرسی. آذربایجان ایران و آذربایجان قفقاز.انتشارات اختر. تبریز ۱۳۸۵</ref> ساسانی‌لر دوورونده قالان بیر کتبه‌ده دربندین آذربایجان سینیرلاریندا اولماغی آشکار اوْلونور:<ref>Е. А. Пахомов. Пехдлевийские надписи Дербенда, стр. ۲۹</ref> من انوشیروان طرفیندان مأمور اوْلدوم، دربندین قوزئی حیصصه‌لرینده، قوزئی قبیله‌لرین آذربایجانا هوجومونون قاباغین آلماق اۆچون قالالار یارادام.<ref>دکتر حسین الیاری، نام شهرها و وضع راه‌های آذربایجان در قرون نخستین اسلامی، نشریه دانشکده ادبیات دانشگاه تبریز، تابستان ۱۳۶۳، شماره مسلسل ۱۳۲، ص ۹۳</ref>{{Sitatın sonu}} ایسلام‌دان سوْنرا کی دوورلرده‌ده موختلیف قایناق‌لاردا آذربایجان سینیرلاری‌نا ایشاره اوْلونور. اورنک اۆچون ۴۷۲-اینجی ایلده (۱۰۷۹ قمری ایلی) یازیلان «حدود العالم من المشرق الی المغرب» کیتابیندا آذربایجان‌ین سینیرلاری بئله توصیف اوْلونور:<ref>دکتر حسین محمدزاده صدیق، فرضیه زبان آذری و کسروی، انتشارات تکدرخت، ص ۴۷ ۱۳۸۹</ref> مشرق این ناحیت (=آذربایجان) حدود گیلان است و گونئی وی حدود عراق است و جزیره، و مغرب وی حدود روم است و سریر، و شمال وی حدود سریر است و '''خزران'''. و این جای هاست. بسیار با نعمت‌ترین ناحیت هاست اندر اسلام؛ و ناحیت آبادان و با نعمت بسیار و آب‌های روان و میوه‌های نیکو و جایگاه بازرگانان و غازیان …<ref>حدود العالم من المشرق الی المغرب، چاپ دانشگاه تهران، ص۱۵۷</ref>{{-Rtl}}{{sitatın sonu}} چئویرمه: "بو ناحیتین (=آذربایجان) شرقی گیلان و جنوبی عیراق لا جزیره‌دیر، و قربی روم و سریر، و شومالی سریر و '''خزران''' دیر. " خوارزمشاه‌لار دورونده‌ده، موحممدایبنی نجیب بکران «جهان نامه» کیتابیندا کی سولطان موحممد خوارزمشاها سونولوب بئله ایضاحات وئریر:<ref name="Pərviz" /> {{sitatın əvvəli}} کر جیحونی است در حدود آذرباذکان بر سه فرسنگی شهر بردعه که آن را کر خوانند.<ref name="Nəcib">نجیب بکرانٔ محمد بن. جهان نامه. مسکو. ۱۹۶۰. انستیتوی ملل آسیا ص ۳۸</ref>{{-Rtl}}{{sitatın sonu}} چئویرمه: «کور آذربایجان حودودوندا بیر چای‌دیر، بردعه‌دن ۳ فرسخ آراسی وار و کور آدلانیر.» '''تئیموری‌لر دووروندن''' قالمیش(۱۴۰۰-اونجو ایل) بیرسندده "'''نخجوان من کوره آذربایجان'''" ایشاره اوْلونور. بۇ سندده "خوط، شینهئر، هالزور، طاتئف کیلسه‌سی‌نین مولک‌لری" یندن سوز گئدیر. بۇ سند ۲۵ ربیع الاول ۸۰۳ / ۱۳٫۱۱٫۱۴۰۰ – ۱۳٫۱۱٫۱۴۰۰ یازیلیب.<ref name="سرحدنامه سه قریه املاک کلیسای طاتف">[http://asnad.cnms.uni-marburg.de/fa/document/۶۰۵/ سرحدنامه سه قریه املاک کلیسای طاتف]{{Dead link|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> سندین فارسجا یازی‌سی بئله‌دیر: '''مناصب الکاء قپانات و سیسجان تومان نخچوان من کوره آذربیجان''' در دارالقضات معسکر ضفر اثر تصدیق شده که تمامت محدوده شش دانک املاک قریه خوط و شینهر و حالزور اول وادی رودخانه قریه اورط که داخل میانه سنور قریه خوط و بوردی می‌شود و عبور الفاصله متیمد جاری بلسان المتعارف ابودرق ثانی یذهب الذی ذوغالودرق الی الفاصل ایضاً ذوغالو زمین و ثانی عبور متصله بالماء مشهور همید …<ref name="سرحدنامه سه قریه املاک کلیسای طاتف" /><ref>Papazian, Akop Davidovich. Persidskie dokumenty Matenadarana: II Kupchie (14-16 vv.). Erevan: Izdatel'stvo Akademii Nauk Armianskoi SSR, 1968. 55-57, 251-53, 413-16, 513-14</ref> {{-Rtl}}{{sitatın sonu}} صفوی‌لر دورونده «آذربایجان اوستانی» دورد بئیگ‌لر بئیگی‌یه بولونورموش: تبریز بئیگ‌لر بئیگی‌سی، چوخورسعد بئیگ‌لر بئیگی‌سی، شیروان بئیگ‌لر بئیگی‌سی و قاراباق بئیگ‌لر بئیگی‌سی.<ref name="Pərviz" /> همین دوورده قاراغین کوچز ماحالیندا بیر مولکون شیشدانگ سندینده '''"آران قاراباغ من کوره آذربایجان"''' عیبارتیندن ایستیفاده اوْلونوب. سند ۹۸۱ / ۰ ژانویه ۱۵۷۳ – ۲۲٫۴.'''۱۵۷۴''' تاریخینده یازیلیب.<ref>Papazian, Akop Davidovich. Persidskie dokumenty Matenadarana: II Kupchie (14-16 vv.). Erevan: Izdatel'stvo Akademii Nauk Armianskoi SSR, 1968. 116-17, 316-17, 485-87, 582</ref><ref>[http://asnad.cnms.uni-marburg.de/fa/document/۶۲۱/ قباله شش دانگ ملک در ناحیه کوچز قراباغ]{{Dead link|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> متن فارسجادا بئله یازیلیب: ... تمامت ششدانک ملک قریه خزاز من اعمال کوچز توابع '''اران قراباغ من کوره آذربایجان''' مع حدود اربعه …<ref>{{Cite web |title=Qarabağ Azırbaycan, islah olunmuş sənəd |url=http://asnad.cnms.uni-marburg.de/media/editions/sanad_000621-01.pdf |accessdate=2017-12-25 |archivedate=2014-04-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140406221839/http://asnad.cnms.uni-marburg.de/media/editions/sanad_000621-01.pdf }}</ref>{{Sitatın sonu}} زندلرین حاکیمییتی دورونه عایید ایکی تاریخی مکتوبدا آذربایجانین سرحدلری گوستریل‌میشدیر. بۇ مکتوبلاردا بیری کریم خان زند، دیگری سه علی‌مورادخان زند طرفیندن یازیلمیشدیر. همین مکتوبلاردا گنجه، اراک، و همدان داخیل اولماقلا، ایندیکی ایرانین [[مرکزی اوستانی]]، [[همدان اوستانی]]، [[تهران اوستانی]] و[[قوم اوستانی]]نین بیر قیسمی و اوسته لیک [[کوردوستان اوستانی]] نین شرقی حیصصه‌سی و [[کیرمانشاه اوستانی]]نین اوچده بیری و ائله‌جه‌ده [[لوریستان اوستانی]] نین بیر حیصصه سی آذربایجان سرحدلری داخیلینده تقدیم ائدیلمیشدیر.<ref name="ReferenceA">مفخم، محسن. "اسناد و مکاتبات تاریخی." بررسیهای تاریخی ٢، ٣-۴ (١٣۴۶): ۳۶۳–۳۶۶. ۳۶۵–۶۶</ref><ref>قائم مقامی، جهانگیر. یکصد و پنجاه سند تاریخی: از جلایریان تا پهلوی. تهران: چاپخانهٔ ارتش شاهنشاهی ایران، ١٣۴٨: ۱۰۳–۱۰۴.</ref><ref>اسناد و مکاتبات تاریخی: فرمان علی مرادخان (٢ صفحه – از ١٥١ تا ١٥٢ و ۳۶۶–۳۶۵). نشریه بررسی‌های تاریخی – دی ١٣٤٦ – شماره ١١. نویسنده: مفخم، محسن (وابسته به: نشریه ستاد بزرگ ارتشتاران- کمیته تاریخ نظامی. دو ماهنامه بررسی‌های تاریخی، تاریخ و تحقیقات ایرانشناسی، قطع: کتابی. هئیأت رئیسه افتخاری: تیمسار سپهبد اسدالله صنیعی، تیمسار فریدون جم، دکتر عالیخانی. هئیأت مدیره: تیمسار سپهبد غلامرضا ازهاری، تیمسار سپهبد علی کریملو، تیمسار سرلشگرحسین رستگار نامدار. هئیأت تحریریه: آقای دکتر خانبابا بیانی، دکتر عباس زریاب خوئی، سیدمحمد تقی مصطفوی، سرهنگ دکتر جهانگیر قائم مقامی)</ref><ref>قائم مقامی، جهانگیر، یکصد و پنجاه سند تاریخی از جلایریان تا پهلوی، تهران، چاپخانه ارتش، ١٣٤٨.</ref><ref>آذربایجان ین تاریخ و مده‌نییه‌تینین بورژووا ساختالاشدیریجیلارینا قارشی. پروفئسور شٶوکه‌ت تاقییئوا، باکی. ١٩٧٨</ref><ref>{{Cite web |title=علی مراد خان زند: قلمرو علیشکر (همدان، ساوه، اراک، یک دوم کردستان، یک سوم کرمانشاه،...) و قراباغ و شیروان و گنجه و نخجوان جز ولایت آذربایجان است ــ مئهران بهارلی |url=http://www.tebrizsesi.com/site/meqale/14-meqaleler/%DB%B2%DB%B9%DB%B2%DB%B7-%DB%B1%DB%B3%DB%B8%DB%B9-%DB%B1%DB%B1-%DB%B2%DB%B0-%DB%B1%DB%B2-%DB%B4%DB%B0-%DB%B1%DB%B6 |accessdate=2017-12-25 |archivedate=2018-03-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180313133955/http://www.tebrizsesi.com/site/meqale/14-meqaleler/%DB%B2%DB%B9%DB%B2%DB%B7-%DB%B1%DB%B3%DB%B8%DB%B9-%DB%B1%DB%B1-%DB%B2%DB%B0-%DB%B1%DB%B2-%DB%B4%DB%B0-%DB%B1%DB%B6 }}</ref><ref>[http://www.asnad.org/fa/document/۲۳/ فرمان کریم خان زند]</ref> فرمان تعالی شد آنکه در این اوان عمدة المسیحیه پادری فرنسیه حکیم وارد حضور و بعرض رسانید که بموجب ارقام سلاطین جنت مکان صفویه انار اللّه برهانهم، همیشه پادریان فرنگیان و خلیفها در ممالک محروسه ایران جا و مکان داشته هر یک برسم و آئین خویش بعبادت مشغول و تجار و سوداگران این طایفه بتجارت قیام و عشور و متوجهات حسابی خود را مهمسازی عمال خیریت اعمال دیوان می‌نموده‌اند، مشروط بر اینکه احدی از آنها مرتکب امری که خلاف ملت مقدس اثنی عشر علیهم صلوات اللّه الملک الاکبر باشد بحسب ظاهر نکرده، احدی را هم با ایشان رجوعی نباشد؛ و هرگاه جماعت ارامنه بآنها ضرر و نقصانی برساند بخلاف حساب متعرض احوال آنها شوند، بعد از ثبوت آن آنها را ترجمان نمایند و پادریان کرملیان دو نیکان و جزونت و کنحوجی و اکوستن و غیره که در '''ولایت آذربایجان از شیروان و قراباغ و دار السلطنه تبریز و گنجه و نخجوان و قلمرو علیشکی''' دار السلطنه اصفهان و الکاء فارس از شیراز و بندرعباس و سایر ممالک محروسه می‌باشند و در هرجا که خواسته باشند توقف و سکنی کرده هر یک از ارامنه و عیسویان و اولاد ایشان که خواسته باشند نزد ایشان آمدوشد کرده تعلیم گیرند و درس بخوانند نیز ممانعت نکرده چنانچه جماعت مذکوره اموات خود را در مقامی که بجهت مدفون آنها تعیین می‌نمایند بدستور و آئین دین خود برده و دفن نمایند عایق و مانعی جهت آنها نباشد و امداد و اعانت لازمه دربارهٔ آنها به عمل آمده احدی نسبت به ایشان ظلم و ستم ننماید؛ و در خصوص صدق ادعایات و عرض خود ارقام مذکوره را بنظر رسانند. لهذا عالیجاهان بیگلربیگیان عظام و حکام گرام و غیره عمال ولایت محروسه در خصوص امور مذکوره بنحویکه حسب الارقام سلاطین بشروط مذکوره مقرر شده از آنقرار معمول و عشور متوجهات حسابی تجار و سوداگران را بازیافت و تخلف از فرموده مبارک جایز نداشته مراعات ایشان را منظور دارند و در عهده شناسند. تحریرا فی شهرشوال المکرم سنه ۱۱۷۷.<ref name="ReferenceA" /> {{Sitatın sonu}} == سیاسی جوْغرافیا == === زنجان اۇستانی (خمسه ویلایتی) === کئچمیش «خمسه ویلایتی» (ایندیکی [[زنجان اوستانی|زنجان اۇستانی]]) بئش اساس بؤلۆکدن عیبارت اوْلماقلا: «زنجان چایی»<ref name="Gitashenasi"/><ref name="Nevisandegan"/> ([[زنجان بؤلگه‌سی]]<ref name="Faghih">ابن فقیه، احمد بن محمد، البلدان، بیروت: عالم الکتب، ۱۴۱۶ قمری، ص ۵۸۲.</ref><ref name="Sourat"/><ref name="Rostam">رستم‌الحکماء، محمدهاشم، رستم التواریخ، به تصحیح مهرآبادی، میترا، تهران: دنیای کتاب، ۱۳۸۲، ص ۳۵۰.</ref><ref name="MirAhmadi">مریم میراحمدی، تاریخ سیاسی و اجتماعی ایران در عصر صفوی، تهران: مؤسسه انتشارات امیرکبیر، ۱۳۷۱، صص ۱۳۵، ۱۴۲-۱۴۱.</ref><ref name="TabrizIslam">{{وب قایناقلاماسی|باشلیق=مقاله تبریز|امک=دانشنامه جهان اسلام|باغلانتی=https://rch.ac.ir/article/Details/7352|یوخلاما تاریخی=۱۸ نوامبر ۲۰۲۱}}</ref><ref name="Bedlisi2">بدلیسی، شرف الدین بن شمس الدین، شرفنامه، محقق: ولیامینوف، ولادیمیر، ۲ جلد، تهران: اساطیر، ۱۳۷۷، جلد ۱، صص ۳۲۵-۳۲۴.</ref><ref name="Jabbari">جباری، ولی، شیعیان جمهوری آذربایجان، قم: شیعه‌شناسی، ۱۳۸۹، ص ۲۱۰.</ref><ref name="Bahram">بهرام امیراحمدیان، روابط ایران و جمهوری آذربایجان، تهران: انتشارات وزارت امور خارجه، ۱۳۸۴، ص ۳۲-۳۱.</ref><ref name="EbnAsir">ابن اثیر، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، جلد ۱۰، بیروت: دار صادر، ۱۳۸۵ قمری، ص ۳۵۹.</ref><ref name="Motaleat">فراهانی، حسن، روزشمار تاریخ معاصر ایران، جلد ۴، تهران: مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، ۱۳۸۵، ص ۴.</ref><ref name="Homam">خواند میر، غیاث‌الدین بن همام‌الدین، تاریخ حبیب السیر فی اخبار افراد بشر، جلد ۳، تهران: خیام، ۱۳۸۰، ص ۳۳.</ref><ref name="Etemad2">محمدحسن بن علی اعتماد السلطنه، مرآة البلدان‏، ۴ جلد، به تصحیح: عبدالحسین نوایی، هاشم محدث، جلد ۱، تهران: دانشگاه تهران، ۱۳۶۷، ص ۳۹.</ref><ref name="Alyari">حسین آلیاری، [https://perlit.tabrizu.ac.ir/article_2252_ade1e6817381c5ae9dddbfab11ee1075.pdf نام شهرها و وضع راه‌های آذربایجان در قرون نخستین اسلامی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220308190912/https://perlit.tabrizu.ac.ir/article_2252_ade1e6817381c5ae9dddbfab11ee1075.pdf |date=2022-03-08 }}، نشریه دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تبریز، دوره ۳۲، شماره ۱۳۲، بهار و تابستان ۱۳۶۳، ص ۸۳.</ref><ref name="ShirvaniZanjan"/><ref name="DehkhodaZanjan">{{وب قایناقلاماسی|باغلانتی=https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/dictionary/174302|باشلیق=زنجان|ناشر=مؤسسۀ لغت‌نامۀ دهخدا و مرکز بین‌المللی آموزش زبان‌فارسی دانشگاه تهران|یوخلاما تاریخی=۳۱ اکتبر ۲۰۲۱}}</ref><ref name="Safipour">صفی پوری شیرازی، عبدالرحیم بن عبدالکریم (۱۳۹۰)، منتهی الارب فی لغه العرب، تصحیح و تعلیق: محمدحسن فؤادیان، علیرضا حاجیان نژاد، جلد اول، تهران: مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران، شابک ۹۷۸-۹۶۴-۰۳-۵۸۴۹-۸.</ref><ref name="Dabir">پادشاه، محمد و محمد دبیرسیاقی (۱۳۳۶)، فرهنگ آنندراج، چاپ اول، تهران: خیام.</ref><ref name="Tabari">محمد بن حریر طبری، تاریخ طبری یا تاریخ الرسل و الملوک، جلد ۵، ترجمه و تلخیص ابوعلی بلعمی، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران: اساطیر، ۱۳۶۲، ص ۱۹۷۹.</ref><ref name="Bedlisi">بدلیسی، شرف الدین بن شمس الدین، شرفنامه / تعریب، جلد ۱، دمشق: دار الزمان، ۲۰۰۶، ص ۳۱۰.</ref>: ویلایتین مرکزی و [[طاروم بؤلگه‌سی|طارۇم بؤلگه‌سی]]<ref name="Tarom">[[:File:Persian(IRAN) Empire 1747.jpg]]</ref>)، «ابهر چایی»<ref name="Gitashenasi"/><ref name="Nevisandegan"/> ([[ابهر بؤلگه‌سی|ابهر بؤلگه‌سی]]<ref name="Natanzi>افوشه‌ای نطنزی، محمود، نقاوه الآثار فی ذکر الاخبار، تصحیح احسان شرقی، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۵۰: ص ۱۵۸.</ref> <ref name="pourjavadi2">نصرالله پورجوادی، [http://ensani.ir/file/download/article/20120828102624-2183-751.pdf جایگاه آذربایجان در تاریخ فلسفه] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211109140923/http://ensani.ir/file/download/article/20120828102624-2183-751.pdf |date=2021-11-09 }}، تهران: مرکز نشر دانشگاهی، دوماهنامه نشر دانش، تابستان ۱۳۸۱، شماره ۱۰۴، صص ۱۱ و ۱۲.</ref><ref name="Tashayyo">رضایی، محمد، تاریخ تشیع در آذربایجان، قم: شیعه‌شناسی، ۱۳۸۵، صص ۱۵-۱۴.</ref><ref name="Aqabozorg">آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، طبقات أعلام الشیعة، جلد ۹، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۳۰ قمری، ص ۲۵.</ref><ref name="Tabari"/>)، [[خودابنده بؤلگه‌سی|خۇدابنده بؤلگه‌سی]]<ref name="Gitashenasi"/><ref name="Nevisandegan"/> ([[قئیدار]]<ref name="Bedlisi"/><ref name="Bedlisi2"/>)، «سوجاس چایئ»<ref name="Gitashenasi"/><ref name="Nevisandegan"/> ([[سوجاس]]<ref name="Bedlisi"/><ref name="Bedlisi2"/><ref name="Mazar">جنید بن محمود جنید شیرازی، تذکره هزار مزار، به تصحیح عبدالوهاب نورانی وصال، تهران: کتابخانه احمدی شیراز، چاپ دوم، ۱۳۶۴.</ref><ref name="Joneyd">جنید بن محمود جنید شیرازی، شد الإزار فی حط الأوزار عن زوار المزار، به تصحیح محمد قزوینی، عباس اقبال آشتیانی، تهران: چاپخانه مجلس‏، چاپ اول، ۱۳۲۸، ص ۳۱۲.</ref>) و [[ایجرود بؤلگه‌سی|ایجرۇد بؤلگه‌سی]]<ref name="Gitashenasi"/><ref name="Nevisandegan"/> و ائله‌جه‌ده [[سولطانیه|سۇلطانیّه]]<ref name="MirAhmadi"/><ref name="TabrizIslam"/><ref name="Natanzi/><ref name="Gitashenasi"/><ref name="Nevisandegan"/>، [[سوهرورد|سۆهرورد]]<ref name="pourjavadi2"/><ref name="Tabataba">ابن طباطبا علوی اصفهانی، ابراهیم بن ناصر (۱۳۷۲)، مهاجران آل ابوطالب، ترجمه محمدرضا عطائی، مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهشهای اسلامی، چاپ اول، ص ۴۸۰.</ref><ref name="Tabari"/><ref name="Heydar">ابن طباطبا علوی اصفهانی، ابراهیم بن ناصر، منتقلة الطالبیة، قم: المکتبة الحیدریة، ۱۳۷۷، ص ۱۷۸.</ref>، [[انگوران بؤلومو|انگوران]]<ref name="Bedlisi"/><ref name="Bedlisi2"/> و خمسه‌نین بعضی باشقا حیصّه‌لری بعضی اعتیبارلی منبع‌لرده آذربایجانا عایید اوْلدۇقلاری<ref name="Sourat2"/><ref name="Naja"/><ref name="Zahedan"/><ref name= "Coene"/> بیلدیریلیبدیر. زنجان اوستانئ ائله‌جه‌ده [[زندیه|زندلر]]<ref name="Kashani"/> و [[قاجار ایمپیراتورلوغو|قاجارلار]]<ref name="Jam"/> دؤورولرینه عایید بعضی اعتیبارلی کیتابلاردا، «آذربایجان خمسه‌سی» آدلانیبدیر؛<ref name="Khaleghi"/> آمّا قاجارلار دؤورۆنۆن سوْنلاریندان یالنیز «خمسه» آدلانیب و [[پهلوی]] دؤورۆنده [[زنجان بؤلگه‌سی]]، سونرا ایسه [[زنجان اوستانی]] یارانیبدیر. «کئچمیش خمسه ویلایتی» (ایندیکی زنجان اۇستانی) و اوْنۇن شهرلری‌نین آذربایجان ترکیبینده و یا تابع‌لیگینده حساب ائدیلدیگی بعضی اعتیبارلی منبع‌لرین متنی: ;[[عباسی خلافتی|عبّاسیلر]] [[File:Ibn Hawqal’s map 1 wiki.jpg|thumb|[[صورة الارض]] (۹۷۷): آذربایجان و [[آران]]ین خریطه‌سی؛ '''[[زنجان]]'''ین '''آذربایجان داخیلینده''' (جنوب-شرق حیصّه‌سینده) یئرلشدیگی یئر دقیقلشدیریلیبدیر.]] # '''[[ابن فقیه همدانی|البلدان ابن فقیه]] (۹۰۳)''':<ref name="Faghih"/>{{Blockquote|''و حدّ '''آذربیجان''' من حدّ برذعة إلی حدّ '''زنجان'''...''{{سخ}}'''ترجۆمه''': و '''آذربایجان'''ین حدّی، بردعین حدّیندن '''زنجان'''ین حدّینه قدر...}} # '''[[تاریخ طبری]] (۹۱۵)''':<ref name="Tabari"/>{{Blockquote|''اول حد از همدان گیرند تا به '''ابهر''' و '''زنگان''' بیرون شوند و آخرش به دربند خزران و بدین میانه، هرچه شهرها است همه را '''آذربایگان''' خوانند.''{{سخ}}'''ترجۆمه''': اوّلجه همداندان حدّ تۇتارلار، '''ابهر''' و '''زنجان'''ا گئتمک اۆچۆن و نهایت '''خزر دربند'''ینه، بۇ آرادا هانسی شهر وارسا، هامی‌سینی '''آذربایجان''' اوْخۇیۇرلار.}} # '''[[منتقلة الطالبیة]] (۱۰۷۸)''':<ref name="Heydar"/>{{Blockquote|''('''سهرورد''') من أرض '''أذربیجان'''...''{{سخ}}'''ترجۆمه''': ('''سۆهرورد''') '''آذربایجان''' تورپاغیندان...}} #'''[[مهاجران آل ابوطالب]] (۱۰۷۸)''':<ref name="Tabataba"/>{{Blockquote|'''''سهرورد''': از نواحی '''آذربایجان'''... نام شهری است در نزدیکی '''زنجان''' در بخش کوهستان.''{{سخ}}'''ترجۆمه''': '''سۆهرورد''': '''آذربایجان''' ناحیه‌لریندن... جیبال حیصّه‌سینده '''زنجان''' یاخینلیغیندا بیر شهرین آدیدیر.}} #'''[[الکامل فی التاریخ]] (۱۲۳۱)''':<ref name="EbnAsir"/>{{Blockquote|''و کان آخر ما تقام فیه الخطبة لمحمّد '''زنجان''' ممّا یلی '''أذربیجان'''، فوصلوا إلی الرّیّ فی العشرین من ذی الحجّة سنة خمس و تسعین [و أربعمائة].''{{سخ}}'''ترجۆمه''': و محمّده ان سوْن خۆطبه‌نین اوْخۇلدۇغۇ [یئر] '''آذربایجان'''ا تابع اوْلان '''زنجان''' ایدی، [دؤردیۆز] دوخسان‌بئش ایلین ذی‌الحجّه آیی‌نین ایگیرمینجی گۆنۆ رئیه چاتدیلار..}} ;[[تیمورلو ایمپیراتورلوغو|تیمۇرلۇلار]] #'''[[جنید شیرازی|تذکره هزارمزار]] (۱۳۸۹)''':<ref name="Mazar"/><ref name="Joneyd"/>{{Blockquote|'''''سجاس''' قریه‌ایست مسرت اساس در قدیم الایام شهر کوچکی بوده و در فترت مغول خراب شده و از مضافات '''آذربایجان''' است...''{{سخ}}'''ترجۆمه''': '''سوجاس''' اساسی اۇغۇرلۇ بیر قصبه‌دیر، قدیم زامانلاردا کیچیک شهر اوْلۇب، [[موغول ایمپیراتورلوغو|موْغۇللار]] دؤورۆنده خارابالیغا چئوریلمیش و '''آذربایجان'''ا منسۇبدۇر.}} ;[[صفویلر|صفویلر]] و [[افشار ایمپیراتورلوغو|افشارلار]] [[File:Persian(IRAN) Empire 1747.jpg|thumb|افشار ایمپیراتۇرلۇغۇ خریطه‌سی؛ '''[[طاروم بؤلگه‌سی|طارۇم بؤلگه‌سی]]''' '''آذربایجان''' اراضی‌سی‌نین بیر حیصّه‌سی گؤستریلیبدیر.]] #'''[[حبیب السیر]] (۱۵۲۴)''':<ref name="Homam"/>{{Blockquote|''جبه و سویدای عزیمت '''آذربیجان''' کردند و در '''زنجان''' و اردبیل و سراة مراسم قتل و غارت بجا آوردند.''{{سخ}}'''ترجۆمه''': اونلار '''آذربایجان'''ا گئتمه‌یه حاضیرلاشاراق، '''زنجان‌'''دا، اردبیل‌ده و سرا[ب]دا قتل و تالان مراسیملری کئچیردیلر.}} #'''[[شرفنامه بدلیسی]] (۱۵۹۷)''':<ref name="Bedlisi"/><ref name="Bedlisi2"/>{{Blockquote|''و فی أثناء استیلاء العثمانیین علی '''ولایة أذربیجان'''، عینت الحکومة الإیرانیة دولتیار خان هذا قائدا للدفاع عن '''حدود أذربیجان و أقطعت له''' بمرسوم من الشاه سلطان محمد جمیع بلاد (کرشب، و زرین‌کمر، و '''سجاس'''، و '''زنجان'''، و صورلق، و '''قیدار'''، و شبستان، و '''أنکوران'''، و قانجوقه علیا و سفلی)... درین اثنا '''ولایت آذربیجان''' بید تصرف کماشتکان آل عثمان در آمده دولت‌یار خان را بجهت حفظ و حراست سرحد و سامان '''حدود آذربیجان''' تعیین کردند و ناحیۀ کرشب و زرین‌کمر و '''سجاس''' و '''زنجان''' و صورلق و '''قیدار''' و شبستان و '''انکوران'''...''{{سخ}}'''ترجۆمه''': بۇ آرادا عثمانلیلار طرفیندن اله کئچیریلن '''آذربایجان ویلایتی''' دؤولتیارخان حؤکۆمتینی '''آذربایجان حۆدودلاری'''نی، کرشب و زرّین‌کمر و '''سوجاس''' و '''زنجان''' و صورلاق و '''قئیدار''' و شبیستان و '''انگوران''' اراضیلرینی قوْرۇماق اۆچۆن تعیین ائتدی...}} #'''[[نقاوةالآثار فی ذکر الاخیار]] (۱۵۹۸)''':<ref name="Natanzi"/>{{Blockquote|''به ایالت و امارت کل '''ممالک آذربایجان''' از سرحد '''ابهر''' و '''سلطانیه''' تا اقصی ولایت اران سرافراز گردیده...''{{سخ}}'''ترجۆمه''': ابهر و سۇلطانیّه سرحدّیندن آرانین اَن اۇجقار نۇقطه‌لرینه قدر بۆتۆن آذربایجان ممالیکی‌نین دؤولتینه و امیرلیگینه غۇرۇرلۇ اوْلدۇ...»}} #'''[[تذکرةالملوک]] (۱۷۳۲)''':<ref name="Rajabnia"/><ref name="MFA"/>{{Blockquote|'''''آذربایجان''': بیگلربیگی تبریز: ...'''سلطانیه''' و '''زنجان'''.''{{سخ}}'''ترجومه''': '''آذربایجان''': تبریز بَیلربَیلیگی: ...'''سۇلطانیّه''' و '''زنجان'''.}} ;[[زندیه|زندلر]] [[File:Mapofiran1756.png|thumb|[[زندیه|زندلرین]] خریطه‌سی ([[آغامحمدخان قاجار|آغا محمّدخان قاجار]] ​​طرفیندن اؤلکه‌نین بیرلشدیریلمه‌سیندن اوّل) و '''[[آذربایجان خانلیقلاری|آذربایجان خانلیغلاری]]‌'''‌نین مؤوقعی اؤلکه‌نین شومال-غربینده (تۆند رنگده)؛ آذربایجان خانلیغلارینا داخیلدیر: [[تبریز خانلیغی|تبریز]]، [[اورمیه خانلیغی|اورمیه]]، [[اردبیل خانلیغی|اردبیل]]، '''[[زنجان خانلیغی|زنجان]]'''، [[خوی خانلیغی|خوی]]، [[ماراغا خانلیغی|مراغا]]، '''[[موکریان]]'''، [[قاراداغ خانلیغی|قاراداغ]]، [[ماکی خانلیغی|ماکی]]، '''[[تالیش خانلیغی|تالیش]]'''، [[سراب خانلیغی|سراب]] و [[خالخال خانلیغی|خالخال]].]] #'''[[رستم التواریخ]] (۱۷۷۹)''':<ref name="Rostam"/>{{Blockquote|''به جانب '''آذربایجان'''، روان شد. در مدت هفت سال... ارومیه و مراغه و اردبیل و خوی و تبریز و... '''زنجان''' و حدود تالش و... مابقی '''آن مملکت''' بابرکت را در حیطۀ ضبط و تصرف خود درآورده...''{{سخ}}'''ترجۆمه''': '''آذربایجان'''ا ساری گئتدی. یئددی ایل عرضینده... اورمیه و مراغا و اردبیل و خوی و تبریز و... '''زنجان''' و تالیشین حدّی و... '''او برکتلی مملکتین''' قالان ساحه‌سینی اؤز مۆصادیره و ایشغالینا آلیب...}} ;[[قاجار ایمپیراتورلوغو|قاجارلار]] #'''[[بستان السیاحه]] (۱۸۳۲)''':<ref name="ShirvaniZanjan"/>{{Blockquote|''ذکر '''زنجان‏''': شهرکیست بهجت‌توامان از بلاد عراق بوده اکنون مدّتهاست از مضافات '''آذربایجان''' محسوب می‌شود.''{{سخ}}'''ترجۆمه''': '''زنجان'''ین قئیدی: [عجم] عراقین شهرلریندندیر، خوشبختلیگ ایله دوْلۇدۇر، ایندی اۇزۇن‌مۆدّتدیر آذربایجانین منسوبلاریندان حساب اوْلۇنۇر.}} #'''[[حقایق الاخبار ناصری‌]] (۱۸۶۲)''':<ref name="Jam">محمدجعفر خورموجی، تاریخ حقایق: حقایق الاخبار ناصری، به کوشش حسین خدیوجم، تهران: زوار، ۱۳۴۴، ص ۲۵۴.</ref><ref name="Khaleghi">محمد خالقی مقدم، آذربایجان در ادوار مختلف تاریخی، نشریه موج بیداری، شماره ۱۰۴، سه‌شنبه ۲ مرداد ۱۳۸۶، ص ۴.</ref>{{Blockquote|''چون در این مدت که کوکب فیروزی کوکب همایون، تشریف‌فرمای ساحت عراق [عجم] و '''خمسهٔ آذربایجان''' می‌بودند...''{{سخ}}'''ترجۆمه''': چۆن کی بۇ دؤورده فیروزی کؤوکب هوْمایۇن کؤوکب [ناصیرالدّین شاه قاجار] [عجم] عراق و '''آذربایجانین خمسه‌سی''' اراضی‌سینی زیارت ائدیردیلر...»}} #'''[[آرتور دو گوبینو|تورکمن ساواشی]] (۱۸۷۶)''':<ref name="Javidan"/><ref name="Yeganeh"/><ref name="Jamalzadeh"/>{{Blockquote|''روایت زندگی شخصی به نام غلامحسین است که در دهی از دهات '''خمسهٔ آذربایجان''' به دنیا آمده است.''{{سخ}}'''ترجۆمه''': حکایه، '''آذربایجان خمسه‌سی''' کندلری‌نین بیرینده دوْغۇلمۇش غۇلام‌حۆسئن آدلی شخصین حیاتیندان بحث ائدیر.}} #'''[[مرآة البلدان]] (۱۸۷۷)''':<ref name="Etemad2"/>{{Blockquote|''از اردبیل تا '''زنجان''' پنج منزل و تا خوی که آخر شهر '''آذربایجان''' است بیست و هفت فرسخ است.''{{سخ}}'''ترجۆمه''': اردبیلدن '''زنجانا''' بئش ائو و خوْیا قدر کی '''آذربایجان'''ین سوْن شهریدیر، ایگیرمی یئددی فرسخدیر.}} #'''[[افضل التواریخ]] (۱۸۹۹)''':<ref name="Afzal"/>{{Blockquote|مملکت دیگر ایران «'''''آذربایجان'''» است، که اهل اروپ آن را «اترپاتن» می‌نویسند. مملکت وسیعی است و دارای شهرهای بزرگ است. از طرف تهران و قزوین، '''خاک خمسه ابتدای خاک آذربایجان''' است که منتهی به رود ارس می‌شود.''{{سخ}}'''ترجۆمه''': ایرانین باشقا بیر مملکتی «'''آذربایجان'''»دیر کی، آوروپالیلار اوْنۇ '''آتروْپاتن''' یازیرلار. بو، گئنیش بیر مملکتدیر و بؤیۆک شهرلری واردیر. تهران و قزوین طرفیندنُ '''خمسه تورپاغی آذربایجان تورپاغی‌نین باشلانغیجیدیر''' کی آراز چایینا آپاریر.}} ;[[پهلوی حؤکومتی|پهلویلر]] [[File:Republic_of_south_azerbaijan.png|thumb|[[آذربایجان میلی حؤکومتی|آذربایجان میلّی حؤکۆمتی‌]]‌نین خریطه‌سی (۱۹۴۶–۱۹۴۵)؛ '''[[زنجان اوستانی|زنجان اۇستانی]]''' داخیلدیر.]] #'''[[لغتنامه دهخدا]] (۱۹۳۱)''':<ref name="DehkhodaZanjan"/>{{Blockquote|'''''زنجان''': شهری است به '''آذربایجان'''''.<ref name="DehkhodaZanjan"/><ref name="Dabir"/><ref name="Safipour"/> شهر حاکم‌نشین '''ولایت خمسه'''... این شهر در کتب جغرافیانویسان گاه ناحیه‌ای از دیلم و گاه جزء جبال و گاه جزء '''آذربایجان''' و گاهی هم جزء ری بشمار میرفت.{{سخ}}'''ترجۆمه''': '''زنجان''': بیر شهردیر '''آذربایجان‌'''دا. '''خمسه ویلایتی‌'''نین حؤکمدار شهری... جوْغرافیا عالیملری‌نین کیتابلاریندا بو شهر گاه دئیلم، گاه جیبال، گاه '''آذربایجان''' و گاهدا رئی‌دن حساب ائدیلیردی.}} #'''[[شرح زندگانی من]] (۱۹۴۵)''':<ref name="Khodmokhtar"/>{{Blockquote|''بعد از تشکیل کابینۀ احمد قوام، و '''رفتن قشون روس''' از ایران... با اینکه این خودمختاری در موافقت‌نامه‌ها و تصویبنامۀ دولت منحصر به استان سه [آذربایجان شرقی] و چهار [آذربایجان غربی] و به هیچوجه ولایت '''خمسه''' را که جزو استان یکم [گیلان] است شامل نمیشد '''حکومت دمکرات تبریز''' نمیخواست دست از این ولایت بردارد، و فدائیهای خود را از '''زنجان''' و '''سایر نواحی این ولایت''' عقب بکشد.''{{سخ}}'''ترجۆمه''': احمد قوامین کابینه‌سی‌نین تشکیل تاپماسیندان و '''روس اوْردۇسۇنۇن ایراندان گئدیشیندن سونرا'''... باخمایاراق کی، بۇ موختاریّت حؤکۆمتین مۇقاویله و قرارلاریندا اۆچۆنجۆ [شرقی آذربایجان] و دؤردۆنجۆ [غربی آذربایجان] اۇستانلارا محدودلاشسادا و هئچ بیر شکیلده بیرینجی اۇستان [گیلان]ین ترکیبینده اوْلان '''خمسه''' ویلایتی شامیل اوْلماسادا، '''تبریز دموْکراتیک حؤکۆمتی''' بۇندان ال چکمک، و فداییلرینی '''زنجان''' و '''ویلایتین آیری ناحیه‌لری'''ندن گئری چکمک ایسته‌میردی.}} #'''[[طبقات اعلام الشیعه]] (۱۹۵۴)''':<ref name="Aqabozorg">آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، طبقات أعلام الشیعة، جلد ۹، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۳۰ قمری، ص ۲۵.</ref>{{Blockquote|''الابهری الاصفهانی: نسبة إلی ابهر من أعمال أصفهان... فهو غیر '''ابهر فی آذربایجان'''.''{{سخ}}الابهری الایصفاهانی: نسبی ایصفاهانین تابعینده اوْلان ابهره عایید... او، '''آذربایجان'''دا اوْلان '''ابهر'''دن فرقلیدیر.}} ;[[ایران ایسلام جومهوریتی|ایسلام جۇمهۇریّتی]] #'''[[ادوین گرانتوسکی|تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز]] (۱۹۸۰)''':<ref name="Azadistan"/>{{Blockquote|'''''محمد خیابانی''' و هواخواهانش قاطعانه علیه قرارداد ۱۹۱۹ به پیکار برخاستند... '''آذربایجان ایران''' را در چارچوب کشور ایران، خودمختار اعلام داشتند... پس از قیام آوریل در تبریز، دامنه قدرت دموکراتها تا ارومیه، خوی، اردبیل، مراغه، سلماس، '''زنجان''' گسترده شد و '''آذربایجان''' به نام '''«آزادستان»''' اعلام گردید... تدریس در مدرسه‌های '''آذربایجان''' به زبان آذربایجانی انجام می‌گرفت. تنها در تبریز، ارومیه و '''زنجان''' ۳۲۵ دبستان و ۸۲ دبیرستان تازه گشایش یافت.''{{سخ}}'''ترجۆمه''': '''محمّد خیابانی''' و اوْنۇن طرفدارلاری ۱۹۱۹-جو ایل مۇقاویله‌سینه قارشی مۇباریزه آپاردیلار... '''ایران آذربایجانی'''نی ایران اؤلکه‌سی چرچیوه‌سینده مۇختار اعلان ائتدیلر... تبریزده آوریل عۇصیانیندان سوْنرا دموْکراتلارین حاکیمیّتی اورمیه، خوی، اردبیل، مراغا، سلماس، '''زنجان'''ا گئنیشلندیریلدی و '''آذربایجان'''، «'''آزادیستان'''» آدی ایله اعلان ائدیلدی... '''آذربایجان''' مکتبلرینده تدریس، آذربایجان دیلینده آپاریلیردی. تکجه تبریز، اورمیه و '''زنجان'''‌دا ۳۲۵ ایبتیدایی مکتب و ۸۲ اوْرتا مکتب آچیلدی.}} [[File:Zanjan_Map_-_Bakhsh.svg|400px|left|زنجان اوستانی‌نین بؤلگه‌لر و بؤلۆملر خریطه‌سی.]] #'''[[گیتاشناسی|فرهنگ گیتاشناسی]] (۱۹۸۳)''':<ref name="Gitashenasi"/><ref name="Nevisandegan"/>{{Blockquote|'''''خمسه''': ولایت سابق ایران، در جنوب '''آذربایجان''' و غرب ایران. مرکز آن '''زنجان''' بود و از شهرهای معروفش '''سلطانیه''' بود. ۵ بلوک عمده (خمسه یعنی پنج) که ولایت خمسه را می‌ساختند، عبارت بودند از: ۱. '''ابهررود''' ۲. '''خررود''' [خرارود خدابنده] ۳. '''زنجان‌رود''' ۴. '''ایجرود''' ۵. '''سجاس‌رود'''.''{{سخ}}'''ترجۆمه''': '''خمسه''': ایرانین کئچمیش ویلایتی، '''آذربایجان'''ین جنۇبۇندا و ایرانین غربینده. مرکزی '''زنجان'''، مشهور شهرلریندن بیری '''سۇلطانیّه''' ایدی. ۵ اساس خمسه ویلایتی‌نی تشکیل ائدن بؤلۆک (خمسه، بئش دئمکدیر) بۇنلار ایدی: ۱. '''ابهر چایی''' ۲. '''خرا چایی''' [خۇدابنده] ۳. '''زنجان چایی''' ۴. '''ایج چایی''' ۵. '''سوجاس چایی'''.}} #'''[[دانشنامه جهان اسلام]] (۲۰۰۱)''':<ref name="MirAhmadi">مریم میراحمدی، تاریخ سیاسی و اجتماعی ایران در عصر صفوی، تهران: مؤسسه انتشارات امیرکبیر، ۱۳۷۱، صص ۱۳۵، ۱۴۲-۱۴۱.</ref><ref name="TabrizIslam"/>{{Blockquote|'''''بیگلربیگی آذربایجان''' شامل ۲۶ حاکم‌نشین می‌شد، از جمله آستارا، مراغه... '''سلطانیه''' و '''زنجان'''''{{سخ}}'''ترجۆمه''': '''آذربایجانین بَیلربَیلیگی''' ۲۶ حؤکمدارلیغا شامیل اوْلۇردۇ، اوْ جۆمله‌دن آستارا، مراغا... '''سۇلطانیّه''' و '''زنجان'''.}} #'''[[روابط ایران و جمهوری آذربایجان (کتاب)|روابط ایران و جمهوری آذربایجان]] (۲۰۰۵)''':<ref name="Jabbari">جباری، ولی، شیعیان جمهوری آذربایجان، قم: شیعه‌شناسی، ۱۳۸۹، ص ۲۱۰.</ref><ref name="Bahram">بهرام امیراحمدیان، روابط ایران و جمهوری آذربایجان، تهران: انتشارات وزارت امور خارجه، ۱۳۸۴، ص ۳۲-۳۱.</ref>{{Blockquote|''و شهرهایی همچون تبریز، اردبیل و '''زنجان''' به‌عنوان شهرهای '''آذربایجان''' مورد توجه قرار گرفته است.''{{سخ}}'''ترجۆمه''': تبریز، اردبیل و '''زنجان''' کیمی شهرلر '''آذربایجان''' شهرلری کیمی نظره آلینیبلار.}} #'''[[تاریخ تشیع در آذربایجان]] (۲۰۰۶)''':<ref name="Tashayyo">رضایی، محمد، تاریخ تشیع در آذربایجان، قم: شیعه‌شناسی، ۱۳۸۵، صص ۱۵-۱۴.</ref>{{Blockquote|''وی یکی از قلاع «'''ابهر'''» را گشود و با شروطی با ایشان صلح کرد و این نخستین‌بار بود که مسلمانان به '''آذربایجان''' وارد می‌شدند.''{{سخ}}'''ترجومه''': او «'''ابهر'''» قالالاریندان بیرینی آچیب و شرطلرله اوْنلارلا صۇلح ائتدی و بۇ ایلک دفعه ایدی کی مۆسلمانلار '''آذربایجان'''ا داخیل اوْلۇردۇلار.}} #'''[[روزشمار تاریخ معاصر ایران]] (۲۰۰۶)''':<ref name="Motaleat">فراهانی، حسن، روزشمار تاریخ معاصر ایران، جلد ۴، تهران: مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، ۱۳۸۵، ص ۴.</ref>{{Blockquote|''دستور تعقیب هر چه شدیدتر جمهوری‌خواهی به فرماندهان نظامی آذربایجان: امیرلشکر شمال غرب در بخش‌نامه‌ای به ده فرمانده حوزه‌های نظامی مشکین، اردبیل، مرند، خوی، مراغه، ثلاث (ارومیه، سلماس، سلدوز)، ساوجبلاغ، '''زنجان'''، ماکو و اهر دستور داد... منابع انگلیسی حاضر در '''آذربایجان''' عقیده داشتند «اکثریت مردم '''آذربایجان''' با فکر جمهوری در ایران مخالف هستند.»''{{سخ}}'''ترجۆمه''': جۇمهۇریّتچیلیغین مۆمکۆن قدر شدید تعقیب ائتمک امری، '''آذربایجان'''ین حربی کوْماندیرلرینه: شومال-غرب اوْردۇسۇنۇن امیری، بیر بخشنامه‌ده، مشگین، اردبیل، مرند، خوی، مراغا، ثلاث (اورمیه، سلماس، سۇلدۇز)، ساوۇج‌بۇلاغ، '''زنجان'''، ماکی و اهرین اوْن حربی ساحه‌لری کوْماندیرلرینه امر ائتدی... '''آذربایجان‌'''دا حۇضۇرلاری اوْلان اینگیلیس منبعلری اینانیردیلار کی، «'''آذربایجان''' خالقی‌نین اکثریّتی ایراندا جۇمهۇریّت ایده‌سی ایله قارشی‌دیرلار.}} #'''[[درآمدی بر قفقاز]] (۲۰۰۹)''':<ref name= "Coene"/>{{Blockquote|'''''آذربایجان''': منطقه‌ای که استان‌های شمالی ایران را دربر می‌گیرد: آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی، اردبیل و '''زنجان'''''{{سخ}}'''ترجۆمه''': '''آذربایجان''': ایرانین شومال اۇستانلارینی احاطه ائدن منطقه: شرقی آذربایجان، غربی آذربایجان، اردبیل و '''زنجان'''.}} == طبیعی جوْغرافیا == [[File:The misty mountains.jpg|thumb|قاراداغین دومانلی مئشه‌لری.]] آذربایجان ایرانین شومال-غربینده، [[البورز|البوْرز]]، [[زاگروس|زاگروْس]] و [[قفقاز]] داغلاری‌نین قوْوۇشدۇغۇ یئرده یئرلشیر و اساساً داغلیق اراضیدیر. آذربایجانین چایلاری داها چوخ اورمیه و خزر گؤللری‌نین حؤوضه‌لرینده آخیر. غربی و شومال-غربی آذربایجانین اکثر حیصّه‌سی‌نین ایقلیمی رۇطۇبتلی مدیترانه ایقلیمیدیر؛ جنوبدا ایسه مدیترانه ایقلیمیدیر، آما یایدا ایستی ایله مۇشاییعت اوْلۇنۇر.<ref>Peel, M. C. , Finlayson, B. L. , and McMahon, T. A. : Updated world map of the Köppen-Geiger climate classification, Hydrol. Earth Syst. Sci. , 11, 1633-1644, doi:10.5194/hess-11-1633-2007, 2007.</ref> آورۇپا کوْریدوْرۇ اۆزرینده اوْلماق، بو منطقه‌یه خۇصۇصی ایستراتژی مؤوقع قازاندیریبدیر. === گؤللر === * [[اورمیه گؤلو|اۇرمیه گؤلۆ]]: شرقی آذربایجان و غربی آذربایجان اۇستانلاری آراسیندا یئرلشن آذربایجان و ایران اراضی‌سینده ان بؤیۆک گؤلدۆر. سوْن ایللَر گؤل سۇ قیتلیغی مۆشکۆلۆ و تامامیله قوْرۇماق تهلوکه‌سی ایله اۆزلشیب. * [[نئور گؤلو|نئوْر گؤلۆ]]: تالیش شهری ایله خالخال شهری آراسیندا گؤل. * [[شورابیل گؤلو|شوْرابیل گؤلۆ]]: بۇ گؤل اردبیلین جنۇبۇندا یئرلشیر. * [[قوری‌گؤل]]: شیرین‌سۇلۇ گؤل، سهند داغی‌نین اتیینده و [[بوستان‌آوا|بوْستان‌آوا]] شهری یاخینلیغیندا یئرلشیر. <center><gallery> File:Marmisho Lake 48.JPG|[[مارمیشوو گؤلو|مارمیشوْو گؤلۆ]] File:NeorLake.JPEG|[[نئور گؤلو|نئوْر گؤلۆ]] </gallery></center> === طبیعی هاموارسیزلیقلار === آذربایجان ایکی بؤیۆک داغ سیلسیله‌سی یعنی [[زاگروس|زاگروْس]] و [[البورز|البۇرز]]ون قوْوۇشدۇغۇ یئرده یئرلشیر و آذربایجانین ان هۆندۆر زیروه‌لری اردبیل اوستانیندا [[ساوالان]] و شرقی آذربایجان اوستانیندا [[سهند]] وۇلکانیک زیروه‌لریدیر. <center><gallery> File:Sabalan01.JPG|[[ساوالان]] File:Mount-Sahand.jpg|[[سهند]] </gallery></center> === چایلار === * [[اورمیه گؤلو|اۇرمیه گؤلۆ]] حؤوضه‌سی‌نین چایلاری، اوْ جۇمله‌دن [[جیغاتی|جیغاتی]]، [[تاتائو]]، [[آجی‌چای|آجی‌چای]]، [[گودارچای|گۆدارچای]]، [[باراندوز|باراندۆز]]، [[شهرچای]]، [[نازلی‌چای|نازلی‌چای]] و [[زولاچای|زوْلاچای‌]]دیر. * [[خزر دنیزی]] حؤوضه‌سی‌نین چایلارینا [[آراز]] و [[قیزیل‌اوزن|قیزیل‌اۆزن]] داخیل‌دیر. <center> <gallery> File:Jolfa-Aras2.jpg|[[آراز|آراز]] File:(((رود خانه زرینه رود))) - panoramio (1).jpg|[[جیغاتی|جیغاتی]] File:Aji chay2.jpg|[[آجی‌چای|آجی‌چای]] </gallery> </center> === دۆزنلیکلر === آذربایجانین شومال-شرقینده، خزر دنیزی‌نین یاخینلیغیندا یئرلشن [[موغان|مۇغان]] دوزنلیگی، آذربایجانین ان بؤیۆک دوزنلیگیدیر.<Ref> http://www.iranicaonline.org/articles/mogan-parent-i-ii </ref> آذربایجانین دیگر دوزنلیگلری، اورمیه گؤلۇنۇن شرقینده، جنۇبۇندا و غربینده، آجئ‌چای، جیغاتی و شهرچای چایلاری‌نین قوْوۇشدۇغۇ یئرلرده واقع اوْلۇبلار. == خالق == === جمعیت === === اتنیکلر === ==== آذربایجان تۆرکلری ==== {{Əsas|آذربایجان تورکلری}} [[آذربایجان تورکلری]] آذربایجانین چوخلو شهرلرینده و بؤلگه‌لرینده موطلق اکثریتده‌دیرلر. آذربایجان تورکلری عوموماً آذربایجان منطقه‌سینده و هابئله ایرانین باشقا اوستانلاری و بؤلگه‌لرینده ده یاشاماقدادیرلار. بونلار عومومیتده دوغو آذربایجان، باتی آذربایجان، اردبیل، زنگان، قزوین، همدان، مرکزی، گیلان، کوردوستان، کیرمانشاه، البورز، تهران و قوم اوستانلاریندا یاشاییرلار.<ref name="یاشار">(یاشار تبریزلی، ترک‌ها و ایران (موجودیت، هویت، راهمان)، نشریه ایشیق، نشریه دانشجویان آذربایجانی دانشگاه علم و صنعت، کاری از مرکز تحقیقات مجمع دانشگاهیان آذربایجانی (آبتام) چاپ دوم صص ۳ و ۴</ref><ref>مئهران باهارلی نین یازی لاری www.sozumuz.blogspot.com</ref><ref>دکتر م. پناهیان، فرهنگ جغرافیایی ملی ترکان ایران زمین، ۱۳۵۱</ref><ref>دکتر جواد هئیت، سیری در تاریخ زبان و لهجه‌های ترکی چاپ سوم ۱۳۸۰ ص ۳۰۷</ref><ref>حسن راشدی، زبان ترکی و موقعیت گذشته و کنونی آن در ایران، ۱۳۸۳، صص ۸ تا ۱۰</ref><ref>حسن راشدی، ترکان و بررسی تاریخ، زبان و هوین آنها در ایران، انتشارات اندیشه نو، ۱۳۸۶، صص ۱۱۹ تا ۱۲۴</ref> آذربایجان تورکلری‌نین ساییسی ایراندا ۱۹۹۸–جی میلادی ایلده اتنولوگ سایتی‌نین تخمینی اساسیندا ۲۳٫۵۰۰٫۰۰۰ نفرایمیش. بۇ تخمینی ۳۰ میلیون نفره جن چوخالتماق اولار.<ref name="ethnologue.com">http://www.ethnologue.com/14/show_language.asp?code=AZB</ref><ref>صرافی، ع. (۱۳۷۸) "ایران تورکلری‌نین دیلی و فولکولورو" نشریه وارلیق، شماره ۱۱۴</ref><ref>سارای، محمد، (۱۹۹۹) تورک – ایران ایلیشکلری، آنکارا: آتاتورک آراشدیرما مرکزی</ref><ref>براندا شیفر، مرزها و برادری، ایران و چالش هویت آذربایجانی، ترجمه یاشار صدقیانی آذر، ۱۳۸۵، ناشر: اولوس، ص ۲۴۴</ref><ref>گولدیکن قدیر، (۱۹۹۸) "ایران دا یاشایان ۳۳ میلیون تورکو دوشونوروز" نشریه آذربایجان، شماره ۳۲۲، ص ۴۷</ref><ref>چهرگانی، مجمود علی (۲۰۰۳)، "هدفیمیز میلّی کولتوروموزه صاحیب چیخماق" ۳۲۰۲، سایی ۱۴ آنکارا به نقل از دوکتور بیلگه هان ا. گوکداغ و محمدرضا هیئت، ایران تورکلرینده کیملیک مسئله‌سی، کؤچورن رسول همدانلی، چاپ شده در "چالش هویت در آذربایجان"، ویژه نامه دان اولدوزو، نشریه مستقل دانشجویی دانشگاه صنعتی اصفهان</ref><ref>http://books.google.com/books?ei=dRRaTdbGJt2qhAeFu-DgDQ&ct=result&id=YJwsAQAAIAAJ&dq=۳۰+million+South+Azerbaijan&q=۳۰-۳۵ The Continuum political encyclopedia of the Middle East</ref><ref>http://books.google.com/books?id=j-BGfrath_sC&pg=PA۳۵&dq=۳۰+million+South+Azerbaijan&hl=en&ei=dRRaTdbGJt2qhAeFu-DgDQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=۱&ved=۰CCkQ6AEwAA#v=onepage&q=۳۰%۲۰million%۲۰South%۲۰Azerbaijan&f=false The Nobels' oil fate By Amir Pahlavan</ref><ref>http://books.google.com/books?id=UrSJl5rjdbkC&pg=PA۱۸۷&dq=۳۰+million+South+Azerbaijan&hl=en&ei=dRRaTdbGJt2qhAeFu-DgDQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=۲&ved=۰CC4Q6AEwAQ#v=onepage&q=۳۰%۲۰million%۲۰South%۲۰Azerbaijan&f=false The security of the Caspian Sea Region By Gennadiĭ Illarionovich Chufrin, Stockholm International Peace Research Institute The security of the Caspian Sea Region By Gennadiĭ Illarionovich Chufrin, Stockholm International Peace Research Institute</ref><ref>http://books.google.com/books?id=sHKSh_XltKMC&printsec=frontcover&dq=brenda+shaffer&hl=en&ei=QT1YTZrtNZDsOZr4wIAF&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=۳&ved=۰CDAQ6AEwAg#v=snippet&q=population&f=false</ref><ref>cite web |url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Iran.pdf |title=Ethnic Groups and Languages of Iran |first=Library of Congress – Federal Research Division |last=Library of Congress|accessdate=۲۰۰۹-۱۲-۰۲}} ۱۶٪ estimated in 2009</ref><ref name="Encyclopedia of Orient">[http://looklex.com/e.o/iran.peoples.htm "Peoples of Iran"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303222659/http://looklex.com/e.o/iran.peoples.htm |date=2016-03-03 }} in ''Looklex Encyclopedia of the Orient''. Retrieved on 22 January 2009.</ref><ref name="CIA Iran">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html#People "Iran: People"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120203093100/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html#People |date=2012-02-03 }}, ''CIA: The World Factbook'': 24% of Iran's total population. Retrieved on 22 January 2009.</ref><ref>[http://www.ingentaconnect.com/content/routledg/ccas/۲۰۰۸/۰۰۰۰۰۰۲۷/۰۰۰۰۰۰۰۱/art00004 G. Riaux, "The Formative Years of Azerbaijani Nationalism in Post-Revolutionary Iran"], ''Central Asian Survey'', ۲۷(۱): ۴۵–۵۸, March 2008: 25% of Iran's total population (p. ۴۶). Retrieved on 22 January 2009.</ref><ref name="ISBNShaffer">"Borders and Brethren: Iran and the Challenge of Azerbaijani Identity" in ''The Azerbaijani Population'' by [[Brenda Shaffer]], pp. 221–225. The MIT Press (2003), ISBN 0-262-19477-5.</ref><ref>Swietochowski, Tadeusz; Collins, Brian C. (۱۹۹۹). Historical dictionary of Azerbaijan. Lanham, Maryland: Scarecrow Press, Inc. ISBN 0-8108-3550-9. pg ۲۸: "۱۵ million (1999)"</ref><ref>[http://books.google.com/books?ei=dRRaTdbGJt2qhAeFu-DgDQ&ct=result&id=YJwsAQAAIAAJ&dq=۳۰+million+South+Azerbaijan&q=۳۰-۳۵ The Continuum political encyclopedia of the Middle East] by Avraham Sela Publisher: Continuum International Publishing Group; Rev Upd edition (October 2002) ISBN 0-8264-1413-3 ISBN 978-0-8264-1413-7"</ref><ref>[http://books.google.com/books?id=UrSJl5rjdbkC&pg=PA۱۸۷&dq=۳۰+million+South+Azerbaijan&hl=en&ei=dRRaTdbGJt2qhAeFu-DgDQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=۲&ved=۰CC4Q6AEwAQ#v=onepage&q=۳۰%۲۰million%۲۰South%۲۰Azerbaijan&f=false The security of the Caspian Sea Region] By Gennadiĭ Illarionovich Chufrin, Stockholm International Peace Research Institute"</ref><ref>[http://www.unpo.org/members/7884 UNPO : Southern Azerbaijan]</ref><ref>[http://www.diplomaticobserver.com/news_read.asp?id=۳۵۹ BABEK, NATIONAL HERO OF SOUTHERN AZERBAIJAN, DISTURBS IRAN]</ref><ref>{{Cite web |title=AZERBAIJAN AND THE CHALLENGE OF MULTIPLE IDENTITIES: IN SEARCH OF A GLOBAL SOUL |url=http://meria.idc.ac.il/journal/2007/issue4/jv11no4a2.asp |accessdate=2017-12-31 |archivedate=2008-05-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080506123408/http://meria.idc.ac.il/journal/2007/issue4/jv11no4a2.asp }}</ref><ref>[http://www.jamestown.org/single/?no_cache=۱&tx_ttnews%۵Btt_news%۵D=۳۱۷۲۳ AZERBAIJANI PUBLIC OUTRAGED BY SLAUGHTER OF AZERIS IN IRAN]</ref><ref>http://www.photius.com/rankings/languages2.html</ref><ref>{{Cite web |title=archive copy |url=http://www.petroleumworld.com/issues090506.htm |accessdate=2017-12-25 |archivedate=2010-01-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100110204855/http://www.petroleumworld.com/issues090506.htm }}</ref> لاکین ۱۹۹۹- جو میلادی ایلده [[جاماح]] آنالیتیک اینفورماسییا مرکزی‌نین آپاردیغی دقیق آراشدیرمایا اساساً ایراندا یاشایان آذربایجان تورکلرینین سایی‌سین ۲۹ میلیون نفر اولارق بیلدیریلمیشدیر و همین تاریخده، بۇ رقم اؤلکه اهالی‌سینین ۴۱٫۴۲٪-ی آنلامینا گلیردی.<ref>http://camah.net/ereb/stat.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140114073610/http://camah.net/ereb/stat.php |date=2014-01-14 }} جاماح آنالیتیک اینفورماسییا مرکزینین استاتیستیک معلوماتی</ref> آذربایجاندا ائله‌جه‌ده آز سایدا [[تالیش‌لار|تالیشلار]]، فارسلار، کوردلر، تاتلار و اِرمنیلر ده یاشاماقدادیرلار. ==== ایبهاملی آمارلار ==== ایراندا یاشایان تورکلرین ساییسی باره‌ده موختلیف قایناقلاردا، موختلیف سایی‌لارا راست گلمک اولار. ایراندا یاشایان تورکلرین ایدیعالارینا گؤره بۇ رقم ۲۰۱۱-جی میلادی ایلینده ۳۷ میلیونا قدر چاتماقدادیر.<ref name="یاشار" /><ref name="شیفر">رندا شیفر، مرزها و برادری ایران و چالش هویت آذربایجانی ترجمه: یاشار صدقیانی آذر، چاپ اول ۱۳۸۵ ناشر: اولوس صص ۲۴۴–۲۴۳)</ref> اتنولوگ سایتی‌نین وئردیگی آمار اساسیندا ۱۹۹۸–جی میلادی ایلده ایرانداکی موختلیف [[تورک خالقلاری]]'نین سایی‌سی ۲۷٫۴۰۰٫۰۰۰ نفر ایمیش.<ref name="یاشار" /><ref name="ethnologue.com" /> ایراندا یاشایان تورکلرین نۆفوسو ایله ایلگیلی کسین بیر رقم وئرمک اولماز. ایرانداکی تورکلرین نۆفوسو ۲۰۰۰–جی میلادی ایلینه قدر موختلیف قایناقلاردا ۲۵ میلیون،<ref>هئیت و صرافی، ایران تورکلری نین دیلی و فولکولورو، وارلیق درگی سی ۱۱۴–۳ سایی، ۱۹۹۹ ص ۶۱</ref> ۳۳ میلیون،<ref>قدیر گولدیکن، ایراندا یاشایان ۳۳ میلیون تورکو وشونوز، آذربایجان ۴۷–۴۸ اینجی سای، ۱۹۹۸، ص ۳۲۲</ref> ۲۰ میلیون،<ref>رافائل بلئگا، ایران خالق لاری ال کیتابی، ۱۹۹۷</ref> ۲۵ میلیون،<ref>موحممد سارای، تورک – ایران ایلیشکیلری، آنکارا، آتاتورک آراشدیرما مرکزی، ۱۹۹۹ ص ۲۶۱</ref> اولاراق بیربیریندن فرقلی شکیلده وئریلمکده‌دیر. دونیا بانکاسی اؤلکه پروفیللری معلوماتینا گؤره ۶۶٫۱ میلیونلوق ایران نۆفوسوْنون ۴۲٪ تورکلر فورمالاشدیرماقدا اوْلوب، کی بۇ نیسبت‌ده تخمیناً ۲۵ میلیونلوق بیر تورک نۆفوسونو گؤسترمکده‌دیر.<ref>کاظیم اوتوک، Araftaki Ülke İran ۲۰۲۳ ۱۴ اونجوسای ۲۰۰۲ ص ۱۰</ref><ref>دوکتور. بیلگه هان ا. گوکداغ و موحمدریضا هئیت، ایران تورکلری‌نین کیملیک مسئله‌سی، کؤچورن: رسول همدانلی، چالش هویت در آذربایجان، ویژه نامه نشریه دان اولدوزو، ص۸۷</ref> [[برندا شیفر]] ده یازدیغی مقاله‌لرده آذربایجان تورکلری‌نین سایی‌سین ایراندا ۱۳۸۵–جی هیجری گونشلی ایلینده ۲۵ میلیون نفر بیلیب.<ref>برندا شیفر، مرزها و برادری ایران و چالش هویت آذربایجانی ترجمه: یاشار صدقیانی آذر، چاپ اول ۱۳۸۵ ناشر: اولوس صص ۲۴۴</ref> ایرانین هر اون ایلده باش وئرن نۆفوس سایی‌سیندا، اتینک قوروپلارین سایی‌سی داخیل اولماییب. بۇ مسئله ایراندا نئچه نفر تورک، فارس، کورد و باشقا اتنیکلردن اوْلدوغونو موبهم بیر مسئله‌یه چئوریلیب.<ref name="یاشار" /> آبیش (آمریکا بیرلشمیش شیتاتلار) دؤولتی، ایراندا اۆز وئرن ۱۹۵۶ (۱۳۳۵) اینجی نۆفوس سایی‌سین، ایران دؤولتی‌نین فارسلاردان سونرا باشقا اتنیکلری آز گؤسترمگه چالیشماغی اۆچون، بو آمارلاری اعتیبارسیز بیلیر.<ref>"کتاب راهنمای مناطق ایران"، واشینگتن دی سی: اداره دولتی چاپ، ۱۹۱۷، ص ۸۱</ref> نیکی کئدی ده یازیر «عومومیت‌ده ایراندا رسمی آماردا، ایرانین ان بؤیوک اتنیک قوروپون – آذربایجانلیلاری- اولدوغوندان آز گؤستریرلر.».<ref>نیکی. آر. کئدی، ایران و جهان اسلام: مقاومت و انقلاب، نیویوک: انتشارات نیویورک، ۱۹۹۵، ص ۱۳۴</ref> بعضی قایناقلار اساسیندا آذربایجان تورکلری و باشقا تورک اتنیک قوروپلاری ایرانین یوزده ۲۵ تا ۳۷، کوردلر یوزده ۸، بلوچلار یوزده ۳، عربلر یوزده ۳ و تورکمنلر یوزدن ۲ اهالیسین تشکیل ائدیرلر.<ref>شهرزاد مجاب و امیرحسن پور، سیاست‌های ملیت و جدایی قومی – سعید رهنما و سهراب بهداد، ایران پس از انقلاب: نقطه عطف سرزمین‌های اسلامی، لندن: آی بی توریس، ۱۹۹۵ صص ۲۳۰–۲۲۹</ref> بعضی قایناقلار دا فارسلار ایران اهالی‌سینین یوزده ۵۰–سین تشکیل وئریرلر،<ref>پاتریشا جی هیگینز، پیوستگی اقلیتی در ایران این دوره، مطالعات ایرانی، جلد ۱۷، شماره ۱، زمستان ۱۹۸۴، ص ۴۷</ref> آنجاق بعضی قایناقلاردا فارسلارین ایراندا ۴۵٪ دن آشاغی اولدوقلارینی گؤستریبلر.<ref>یرواند آبراهامیان، کمونیسم و اشتراک در ایران: توده و فرقه دموکرات، مجله بین‌المللی مطالعات خاورمیانه، جلد ۱، شماره ۴، سال ۱۹۷۰، ص ۲۹۲</ref><ref>س. علی اف، مۆشکول ملیت‌ها در ایران، کتاب بازبینی آسیای مرکزی، جلد ۱۶، سال ۱۹۶۶، ص ۶۴</ref> هابئله بیر نئچه سایی قایناقلاردا تورکلرین سایی‌سین ایراندا ایرانین اهالیسی‌نین اوچ دن بیری بیلیرلر.<ref>جرج توماس کوریان، دایرةالمعارف جهان سوم، نیویورک، سال ۱۹۹۲، جلد ۲، ص ۸۶۹</ref><ref>میلتون جی اسمن و ایتمار رابینوویچ، قومیت، پلورالیسم و دولت در خاورمیانه، لندن، انتشارات دانشگاه کربل، ۱۹۸۸، ص ۲۱۳</ref><ref>جواد هئیت، پسرفت زبان و ادبیات آذربایجانی، ص ۹</ref><ref>یرواند آبراهامیان، ایران بین دو انقلاب ص ۱۲</ref> ==== کۆردلر ==== [[کوردلر]] عومومیت‌له [[غربی آذربایجان اوستانی|باتی آذربایجان]] اوستانی‌نین بیر نئچه سایی بؤلگه‌لرینده یاشاییرلار. کوردلر [[مهاباد بؤلگه‌سی|مهاباد]]، [[بوکان بؤلگه‌سی|بوکان]]، [[ساری‌داش بؤلگه‌سی|ساری‌داش]]، [[پیرانشهر بؤلگه‌سی|پیرانشهر]] و [[اوشنویه بؤلگه‌سی|اوشنویه]] بؤلگه‌لرینده موطلق اکثریتده‌دیرلر و بو بؤلگه‌لرین تخمیناً ۹۰٪ – ۹۵٪ جمعیتین تشکیل وئریرلر. کوردلر بو بئش بؤلگه‌دن سونرا غربی آذربایجان اوستانی‌نین باشقا بؤلگه‌لرینده ده کیچیک بیر اقلیت و یا بعضاً بؤیوک بیر اقلیت اولاراق یاشاماقدادیرلار. هابئله [[اردبیل اوستانی]]'نین [[خالخال بؤلگه‌سی|خالخال]] بؤلگه‌سینده‌کی بعضی کندلرینده ده کوردلر یاشاییرلار. ==== فارسلار ==== [[فارسلار]] آذربایجاندا کیچیک بیر اقلیت اولاراق آذربایجانین بعضی بؤیوک شهرلرینده یاشاییرلار. ==== دیگر اتنیکلر ==== ساییر اتنیکلردن؛ [[ایران تاتلاری|تاتلار]] بیر اقلیت اولاراق عوموماً [[خالخال بولگه‌سی|خالخال]] بؤلگه‌سینده‌کی بعضی کندلرده، [[تالیش‌لار|تالیشلار]] بیر اقلیت اولاراق [[آستارا بؤلگه‌سی|آستارا]] بؤلگه‌سینده و هابئله [[عنبران بؤلومو|عنبران]] بؤلومونده یاشاییرلار. ارمنی‌لر، آشوری‌لر و باشقا اتنیک قوروپلاردا کیچیک بیر اقلیت اولاراق آذربایجانین بعضی شهرلرینده یاشاماقدادیرلار. === دین === === عیرق === == کۆلتۆر == === تئاتر === ۱۸۷۱–۷۴-جو ایللرده م.ف. آخوندزاده‌نین ۶ کومئدیاسینین فارس دیلینه ترجومه ائدیله‌رک ایراندا یاییلماسی گونئی آذربایجاندا تئاتر صنعتینه ماراغی آرتیرمیشدی. ایلک تئاتر ۱۹۰۵–۱۱-جی ایللر ایران اینقیلابی دؤورونده یارادیلمیشدی. ۱۹۰۹–۲۱-جی ایللرده «آذربایجان آرتیست‌لری دسته‌سی» فعالیت گؤسترمیش‌دیر. ۱۹۲۰-جی ایلده تبریزده صیدقی روح‌الله، م. شفی‌زاده، م.ر. واعظ زاده و باشقالارینین تشببوسو ایله ایلک تئاتر بیناسی – «[[خئیریه تئاتری]]» تیکیلدی. [[تبریز]]، اورمیا و خوی شهرلرینده او. حاجیبی‌لی‌نین مشهور کومئدیالاری تاماشایا قویولموشدو. آذربایجان میلی حؤکومتی زامانی تبریزده ایلک آذربایجان دؤولت تئاتری یارادیلمیشدی. ۱۹۴۶-جی ایلده تبریز دؤولت فیلارمونیاسیدا فالیت گؤسترمیش‌دیر. ۱۹۴۶-جی ایلین دئکابریندا اؤلکه‌ده میلی آزادلیق حرکاتینا دیوان توتولدوق‌دان سوْنرا آذربایجان دؤولت تئاتری دا باغلاندی. یانلیز قیسا بیر مدت عرضینده (۱۹۴۸–۱۹۴۹) تهرانین «زیبا» تئاتر سالونوندا آذربایجان‌لی اینجه صنعت خادیم‌لری طرفین‌دن تورک دیلینده بیر سیرا تاماشا و کوْنسرت‌لر وئریلمیش‌دیر. همین تدبیرلرین تشکیلینه و گؤستریلمه‌سینه مشهور ضیالی عالیم، یازی‌چی گنجه‌لی صاباحینین قارداشی صمد صباحی ده باش‌چی‌لیق ائتمیش‌دیر. تورک دیلینده تاماشا و گؤستری‌لر قاداغان ائدیلدیک‌دن سوْنرا س. صباحی ۱۰ ایله یاخین مدتده (۱۹۴۹–۱۹۵۹) ۴۰-دان چوخ بدیعی اثری، او جمله‌دن ج. جاببارلینین، م.ف. آخوندزاده‌نین، ه. جاویدین، او. حاجیبه ی‌لی‌نین اثرلرینی فارس دیلینده تاماشایا قویور. ۳۰ ایله یاخین مدتده صحنه‌ده فارس دیلینده اثرلری ایفا ائدن آذربایجان‌لی آکتیورلار پئشه کار صنعت‌چی کیمی ده بوتون اؤلکه تاماشاچی‌لارینین رغبتینی قازانمیش و ۱۹۷۸–۷۹-جو ایللر اینقیلابین‌دان درحال سوْنرا تورک دیلینده تاماشالارین یوکسک سویه‌ده صحنه‌یه گتیریلمه‌سی اوزرینده چالیشمیش‌لار. نتیجه‌ده بۇ گون ایرانین بیر سیرا ایری شهرلرینده، ائله‌جه ده گونئی آذربایجانین تئاتر سالون‌لاریندا آذربایجان‌لی آکتیورلار طرفین‌دن تورک دیلینده درام اثرلری صحنه‌یه گتیریلمیش‌دیر. بیر سیرا کومیک اثرلرده باش رولدا چیخیش ائدن آذربایجان‌لی هاشیم چاووشی بوتون ایراندا تانینیر. آذربایجان‌لی تئاتر آکتیورو سیراسیندا سید خئیرخاه، یاقوب خئیروالله و اونلارجا باشقالارینین آدینی چکمک اولار. ۱۹۹۴-جو ایلده گنج آذربایجان‌لی رئجیسور حسین لله تۆرکجه‌ده «آلین یازی‌سی» آدلی تاماشا و سوْنرا داهی صنعتکار م. شهریارین «حئیدربابایا سلام» پوئماسی اساسیندا عئینی آدلی موسیقی‌لی-ادبی کومپوزیسیا یاراداراق تهرانین «وحدت» آدلی ان بؤیوک کوْنسرت و تئاتر سالونوندا صحنه‌یه چیخارمیش‌دیر. سوْنونجو صحنه اثرینه تهراندا مین‌لرجه تاماشاچی باخمیش و سوْنرالار بۇ اثر همین رئجیسسورون سعیی نتیجه سینده باکی تئاتر سالون‌لاریندا صحنه‌یه چیخاریلمیش‌دیر. === موسیقی === آذربایجان تۆرکجه‌سین‌دکی رادیو وئریلیش‌لری‌نین پروقرامینا، اساساً بۇ تایدا بستلنمیش و اورادا یاییلمیش بیر سیرا خالق ماهنی‌لاری و هاوالاری «محل‌لی نغمه» آدی آلتیندا داخیل ائدیلیردی. بۇ یوللا آذربایجان موسیقی‌سی خالق آراسیندا یاییلیر و قورونوردو. تانینمیش بستکار علی سلیمی‌نین بستلدیی ماهنی‌لار ۹۰-جی ایللره دک بۇ تایدا دا (شیمالی آذربایجاندا) آنونیم قالمیشدی. ۱۹۷۹-جو ایلدن بۇ طرفه آذربایجان موسیقی‌سینده بیر سیرا ایرلیلییش‌لر باش وئرمیش‌دیر. دایم صنعتکار کیمی فورمالاشمیش بستکار علی سلیمی‌نین بۇ ایللرده «فانتازیا»، «ائلیم، گونوم، شؤوکتیم»، «جئیران سئوگیلیم» و س. فیلم‌لر اۆچون بسته لدیی موسیقی اثرلری نه اینکی ایراندا، ائله‌جه ده بوتون دونیادا مشهورلاشدی. اونون «[[آمان،آیری‌لیق]]»، «[[سیزه سلام گتیرمیشم]]» ماهنی‌لاری بوتون دونیا آذربایجان‌لی‌لاری آراسیندا چوخ مشهوردور. اوْرتا موسیقی تهیلینی باکیدا آلان ا. سلیمی سوْنرالار تهران رادیوسوندا ایشلمیش، تبریزده اورکئستر رهبری و موسیقی‌شوناس اوْلموشدور. او، ۱۹۸۸-جی ایلده ایسلام مدنیتی و ایرشاد ناظرلیی طرفین‌دن ایرانین ان یاخشی بستکاری کیمی تانینمیش، قیزیل لؤوحه‌یه و مئدالا لاییق گؤرولموش‌دور. گونئی‌لی حسن انامی بولبول آدینا اۇلوسلاراراسی موسیقی فئستیوالینین قالیب‌لرین‌دن بیری اوْلوب. او، ۱۹۹۹-جو ایلده باکی موسیقی آکادئمیاسینین III کورس طلبه‌سی ایکن آذربایجان دؤولت آکادمیک اوپرا و بالئت تئاتریندا «سئویل» اوپراسیندا باش رولدا چیخیش ائدیب. وطن‌پرور موغنّی [[آراز ائلسس]]، آلمانیادا یاشایان و گؤزل سسی اوْلان یعقوب ظروف‌چو آذربایجان‌لی‌لار آراسیندا چوخ پوپولیاردیر. آوروپا و آمریکانین بیر چوخ شهرلرینده موهاجیرت حیاتی یاشایان چوخ‌لو گونئی‌لو سنت‌چی‌لر واردیر. اونلارین آراسیندا ا. بئکالام، İ. احراری بۇ گون دونیانین ساییلان رسام‌لاردان‌دیر. === ادبیّات === XIX عصرین I یاری‌سیندا بوتون آذربایجان ادبیاتیندا اوْلدوغو کیمی، اونون گونئی قولوندا دا آشیق شعری و لیریک پوئزیا اساس یئری تۇتوردو. [[ابوالقاسم نباتی|نباتی]]، [[حئیران خانیم]]، ا. قاراجاداغی، م. آجیز، م. دیل‌سوز، ه.م. شوکوهی، [[صراف تبریزی|ه.ر. صراف]]، م.ا. للی، [[حکیم هیدجی|م. هیدجی]] و ب. لیریک شعرین گؤزل نومونه‌لرینی یاراتمیش‌دیر. ا. راجی و بیر چوخ باشقا شاعرلر لیریک شعرلرله یاناشی، دینی مؤوضولو اثرلر ده یازمیش‌لار. [[محمد باقر خالخاللی|م. خلخالی]]<nowiki/>نین اثرلرینده ایجتیماعی قوسورلار تنقید ائدیلیردی. XIX عصرین II یاری‌سیندا مااریف‌چی ادبیات یاراندی. بۇ دؤورده م.ف. آخوندزاده‌نین بیلاواسیطته تأثیری ایله درام اثرلری یاراندی. م.ف. آخوندزاده‌نین داوام‌چی‌لاری ز. ماراغایی و م.ا. طالیبووون اثرلری (ائله‌جه‌ده تورکیه‌دکی تنظیمات اینقیلابی، روسیاداکی اینقیلاب، تبریزدکی خالق حرکات‌لاری) ۱۹۰۵-جی ایللر اینقیلابینین ایدئولوجی و سیاسی جهت‌دن حازیرلانماسیندا موهوم رول اوینادی. ۲۰-جی عصرین ۲۰-جی ایللرینده بوتون ایران ادبیاتیندا یئنی‌لشمه باشلاندی. ایراندا یئنی شعرین تمه‌لی «تجدود» (ش.ا. خیابانی‌نین رهبرلیی ایله) قزئتی‌نین اطرافینا توپلاشان [[تقی رفعت]]، [[جعفر خامنه‌ای]]، [[شمس کسمایی]] کیمی آذربایجان شاعرلری طرفین‌دن قویولموش‌دور. بونونلا ادبیاتین هم فورما، هم ده مضمونوندا تجدود یارانمیش، سربست شعرین اساسی قویولموش‌دور. [[ثقة الاسلام]]، ا. سفروو، س. سلماسی، ش.م. خیابانی و باشقالاری رئالیست دموکراتیک آذربایجان ادبیاتینی توسعه ائتدیرمیش‌لر. صابیر ادبی مکتبی‌نین گؤرکم‌لی داوام‌چی‌سی م. مؤجوزون، ب. عباس‌زاده‌نین ساتیریک شعرلرینده ایجتیماعی ائیبجرلیک‌لر کسکین تنقید اوْلونوردو. گونئی آذربایجان تاریخینده مشروتیه حرکاتی میلّی ایستیقلالیتین، موباریزه تاریخی‌نین باشلانغیجی‌دیر. ش.م. خیابانی حرکاتی اونون باشلانماسینا تکان وئردی. دموکراتیک ادبیاتین یارانماسی س.ج. پیشوری‌نین رهبرلیک ائتدیگی دؤوره دوشدو. بئله‌لیکله، ۱۹۰۵–۱۹۱۱-جی ایللرده مشروته ادبیاتی، ۱۹۱۷–۱۹۲۰-جی ایللرده «تجددود» (یئنی‌لشمه) ادبیاتی، ۱۹۴۵–۱۹۴۶-جی ایللریده دموکراتیک ادبیات میدانا گلدی. ۱۹۷۸–۱۹۷۹-جی ایللرین اینقیلابی ایله گونئی آذربایجاندا تزه آب-هاوا یارانماغا باشلاسا دا او، اوزون چکمه‌دی. ۱۹۴۶-جی ایلده میلّی حؤکومت طرفین‌دن تشکیل ائدیلمیش «آذربایجان شاعرلر و یازی‌چی‌لار جمعیتی» نین بیر سیرا عضولری سوْنرالار هبس ائدیلدی، بیر قیسمی خاریجی اؤلکه‌لره موهاجیرت ائتدی، بیر حیسه‌سی ایسه گیزلی ایش شرایطینه کئچدی. تقریباً ۶۰-جی ایللره قدر آذربایجان مدنی حیاتیندا دورغونلوق یاراندی. ۱۹۴۵-جی ایلده چیخان م. شهریارین «هئیدربابایا سلام» پوئماسی بوتون یاخین و اوْرتا شرق موهیتینده گؤرکم‌لی بیر ادبی حادثه کیمی قارشیلاندی. چاغداش فارس شعرلری‌نین اوستادی ساییلان م. شهریار اؤز ادبی ایستیقامتینی دییشه‌رک آذربایجان تۆرکجه‌سینده یازدیغی یئنی شعرلری ایله آذربایجان ادبیاتیندا یئنی ادبی مکتبین بونؤوره‌سینی قویدو. شاه رژیمی‌نین فارسلاشدیرما سیاستینه باخمایاراق، آنا دیلینده ادبیات ۵۰–۷۰-جی ایللرده توسعه‌دان قالمامیش‌دیر ([[سهند]]، [[علی کریمی]]، [[علی تبریزلی]]، [[حبیب ساهر|حبیب ساهیر]]، [[گنجعلی صباحی|صباحی]]، [[صمد بهرنگی|صمد بئهرنگی]]، ساوالان، سؤنمز، جوشقون، یهیا شئیدا و ب). آذربایجان فولکلورونون توپلانماسی و نشری ساحه‌سینده مویین تدقیقی ایشلر گؤرولموش‌دور (س. بئهرنگی، م. فرزانه، س. جاوید، آ. تبریزی، م. تربیت، م. تبریزی، ه. مممدزاده، [[پیروز دیلنچی‏]]، ق. کندلی، ق. بیقدئ‌لی، م. موسددیق، م. منافی، ج. موجیری و باشقالاری) ۱۹۷۸–۱۹۷۹-جو ایلر ایران ایسلام اینقیلابین‌دان سوْنرا کئچن قیسا بیر مدت عرضینده آذربایجان تۆرکجه‌سینده اونلارلا کیتاب نشر ائدیلدی. اونلارین بیر نئچه‌سی تکرار ایشیق اوزو گؤردو. == مدیالار == === رادیوْ تلویزیوْن === [[File:Zanjan_ESHRAGH.svg|thumb|150px|left|ایشراق شبکه‌سی‌نین لوْگوْسۇ]] ;[[تبریز]]<ref>{{وب قایناقلاماسی|باشلیق=تاریخچه مرکز|امک=صداوسیمای آذربایجان شرقی|باغلانتی=http://tabriz.irib.ir/pr|یوخلاما تاریخی=۶ نوامبر ۲۰۲۱}}</ref><ref>{{وب قایناقلاماسی|باشلیق=در آن‌سوی ارس|امک=پایگاه اطلاع‌رسانی صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران|باغلانتی=https://www.pririb.ir/portal/newsview/40855|یوخلاما تاریخی=۶ نوامبر ۲۰۲۱}}</ref> #[[شرقی آذربایجان رادیو تلویزیون تشکیلاتی|شرقی آذربایجان رادیوْ تلویزیوْن تشکیلاتی]] <small>(۱۳۷۹ دان – تۆرکجه و فارسجا)</small> #[[سهند شبکه‌سی]] <small>(۱۳۵۰ دن – تۆرکجه و فارسجا)</small> #[[تبریز رادیوسو|تبریز رادیوْسۇ]] <small>(۱۳۲۵ دن – تۆرکجه و فارسجا)</small> #[[آذری رادیوسو|آذری رادیوْسۇ]] <small>(۱۳۶۲ دن – تۆرکجه)</small> ;[[اورمیه]]<ref>{{وب قایناقلاماسی|باشلیق=تاریخچه صداوسیمای مرکز آذربایجان غربی|امک=صداوسیمای مرکز آذربایجان غربی|باغلانتی=http://urmia.irib.ir/history-center|یوخلاما تاریخی=۶ نوامبر ۲۰۲۱}}</ref> #[[غربی آذربایجان رادیو تلویزیون تشکیلاتی|غربی آذربایجان رادیوْ تلویزیوْن تشکیلاتی]] <small>(۱۳۷۷ دن – تۆرکجه، فارسجا و کۆردجه)</small> #[[آذربایجان شبکه‌سی]] <small>(۱۳۴۷ دن – تۆرکجه، فارسجا و کۆردجه)</small> #[[اورمیه رادیوسو|اۇرمیه رادیوْسۇ]] <small>(۱۳۳۰ دان – تۆرکجه، فارسجا و کۆردجه)</small> ;[[اردبیل]]<ref>{{وب قایناقلاماسی|باشلیق=معرفی مرکز|امک=صداوسیمای مرکز اردبیل|باغلانتی=http://ardabil.irib.ir/pr|یوخلاما تاریخی=۶ نوامبر ۲۰۲۱}}</ref> #[[اردبیل رادیو تلویزیون تشکیلاتی|اردبیل رادیوْ تلویزیوْن تشکیلاتی]] <small>(۱۳۷۹ دان – تۆرکجه و فارسجا)</small> #[[سبلان شبکه‌سی]] <small>(۱۳۶۱ دن – تۆرکجه و فارسجا)</small> #[[اردبیل رادیوسو|اردبیل رادیوْسۇ]] <small>(۱۳۵۲ دن – تۆرکجه و فارسجا)</small> #[[آران رادیوسو|آران رادیوْسۇ]] <small>(۱۳۹۰ دان – تۆرکجه)</small> ;[[زنجان]]<ref>{{وب قایناقلاماسی|باشلیق=تاریخچه صدا و سیمای مرکز زنجان|امک=صداوسیمای مرکز زنجان|باغلانتی=http://zanjan.irib.ir/-/تاریخچه-صدا-و-سیمای-مرکز-زنجان|یوخلاما تاریخی=۶ نوامبر ۲۰۲۱}}</ref> #[[زنجان رادیو تلویزیون تشکیلاتی|زنجان رادیوْ تلویزیوْن تشکیلاتی]] <small>(۱۳۸۳ دن – تۆرکجه و فارسجا)</small> #[[ایشراق شبکه‌سی]] <small>(۱۳۷۲ دن – تۆرکجه و فارسجا)</small> #[[زنجان رادیوسو|زنجان رادیوْسۇ]] <small>(۱۳۵۲ دن – تۆرکجه و فارسجا)</small> ;[[مراغا]]<ref>{{وب قایناقلاماسی|باشلیق=رادیو شهر مراغه روزانه چهار ساعت برنامه پخش می‌کند|امک=خبرگزاری جمهوری اسلامی|باغلانتی=https://www.irna.ir/news/84433222|یوخلاما تاریخی=۶ نوامبر ۲۰۲۱}}</ref> #[[مراغا رادیوسو|مراغا رادیوْسۇ]] <small>(۱۳۷۵ دن – تۆرکجه و فارسجا)</small> ;[[مهاباد]]<ref>{{وب قایناقلاماسی|باشلیق=تاریخچه مرکز|امک=صداوسیمای مرکز مهاباد|باغلانتی=http://mahabad.irib.ir/pr|یوخلاما تاریخی=۶ نوامبر ۲۰۲۱}}</ref> #[[مهاباد رادیو تلویزیون تشکیلاتی|مهاباد رادیوْ تلویزیوْن تشکیلاتی]] <small>(۱۳۹۱ دن – فارسجا و کۆردجه)</small> #[[مهاباد شبکه‌سی]] <small>(۱۳۵۳ دن – فارسجا و کۆردجه)</small> #[[مهاباد رادیوسو|مهاباد رادیوْسۇ]] <small>(۱۳۲۵ دن – فارسجا و کۆردجه)</small> === قزئتلر === دئمک اولار تبریزده ایلک چاپ‌خانانین تأسیس اولماسی (سربی چاپ ۱۱۹۶ گونش ایلی – ۱۲۳۳ قمری؛ داش باسماسی ۱۲۰۳ شمسی-۱۲۴۰ قمری)، مطبوعاتین یاییلماسیندا بویوک رولو اوْلوب.<ref name="ایرنا">[http://www.irna.ir/News/۳۰۴۲۱۴۳۸/%D۸%A۲%D۸%B۰%D۸%B۱%D۸%A۸%D۸%A۷%D۹%۸A%D۸%AC%D۸%A۷%D۹%۸۶-%D۸%AE%D۸%A۷%D۸%B۳%D۸%AA%DA%AF%D۸%A۷%D۹%۸۷-%D۸%B۱%D۹%۸۸%D۸%B۲%D۹%۸۶%D۸%A۷%D۹%۸۵%D۹%۸۷-%D۹%۸۶%DA%AF%D۸%A۷%D۸%B۱%D۹%۸A-%D۹%۸۶%D۹%۸۸%D۹%۸A%D۹%۸۶-%D۸%AF%D۸%B۱-%D۸%A۷%D۹%۸A%D۸%B۱%D۸%A۷%D۹%۸۶/%D۹%۸۱%D۸%B۱%D۹%۸۷%D۹%۸۶%DA%AF%DB%۸C/ آذربایجان خاستگاه روزنامه‌نگاری نوین در ایران]</ref><ref name="موسی مجیدی">بررسی اجمالی تاریخ روزنامه‌های آذربایجان از ۱۲۳۰ تا ۱۳۸۰، موسی مجیدی، کتابداری، دفتر ۳۷ ۱۳۸۰</ref> [[گونئی آذربایجان]]ین ایلک قزئتی، «زارزاریت باهرا» (ایشیق‌لیق شوعاسی) ایمیش. بۇ درگی ۱۲۶۵<ref name="فرید قاسمی">دانشنامه مطبوعات آذربایجان بررسی عنوان یک کتاب، سید فرید قاسمی، رسانه، سال هفتم شماره چهارم، ص ۱۱۱</ref> (بعضی قایناق‌لاردا ۱۲۶۷ ه‍. ق<ref name="ایرنا" /><ref name="موسی مجیدی" /><ref name="دانیشنامه">دانشنامه مطبوعات آذربایجان، سعید جلیلی، انتشارات مهد آزادی، تبریز ۱۳۷۵</ref>) ایلینده نشره باشلاییر. ۱۲۶۰-اینجی ایل‌لری‌نین سوْنوندا قزئت‌لرین سایی ۷ قزئته چاتیر. ۱۲۷۰ –اینجی ایل‌لرده بونلارین سایی ۹ قزئت‌دیر و بوتونلوکله مشروطه فرمانی اعلان اوْلان زاماناجان ۱۴ قزئت گونئی آذربایجان‌دا یاییلیب‌میش. مشروطه اینقیلابی‌ندان (۱۲۸۴ شمسی، ۱۴ جمادی الثانی ۱۳۲۴ قمری) قزئت‌لرین یاییلماسی گئنیش میقیاس‌دا آرتیر و اونلارین سایی ۱۲۸۰ –اینجی ایل‌لرده ۸۴ قزئت و ۱۲۸۴ –دونجو ایلدن ۱۳۰۰ ایلینه‌جن ۹۰ قزئته آرتیر.<ref name="موسی مجیدی" /> ریضاخانین حؤکومتی زامانیندا، ایستیبدادین گئنیشلشمه‌سی‌له قزئت‌لرین سایی آزالیر. ۱۳۰۰-اونجو ایل‌دن ۱۳۲۰ یه‌جن بوتونلوکده ۲۳ قزئت یاییلیر و ۱۳۱۰-اونجو ایل‌لری‌نین سونلاریندا ان آشاغی حددینه یانی ۵ قزئته یئنیر. ایکینجی دونیا موحاریبه‌سیندن سوْنرا موتتفیق‌لر ایرانا گیریب و ریضاشاه ایشدن کانارا قویولور. بۇ تاریخ‌دن قزئت یایماق بویوک سورعت‌له گئنیشلشیر. گونئی آذربایجان‌دا یاییلان درگی‌لر ۱۳۲۰-اینجی ایل‌لرده ۸۴ و ۱۳۲۰ دن ۱۳۳۲ ایل‌لری آراسیندا ۱۱۰ قزئته آرتیر. بۇ دووره آذربایجان درگی‌لرینین ان اوغورلو دوورلریندیر. ۱۳۲۵-اینجی ایل‌ده، گونئی آزبایجانین ایشقالیندان سوْنرا و ائله‌جه‌ده دوکتور موصددیق‌ین نخست‌وزیرلییندن سوْنرا درگی‌لرین یاییلماسی دایاندیریلیر و بیر روکود وضعیت حاکیم اولور. ۱۳۳۲-اینجی ایل‌دن ۱۳۵۷ –اینجی ایله‌قدر قزئت‌لرین سایی ان آشاغی حدده یئنیر بئله کی ۱۳۴۰-ایل‌لرده گونئی‌ده تکجه بیر دنه یئنی درگی ایشه باشلاییر و بوتونلوکده بۇ ۱۳۳۲ –اینجی ایل‌دن ۱۳۵۷-اینجی ایله‌جن بوتون یایلمیش درگی‌لرین سایی ۷ دنه‌دیر. ایسلام اینقیلابیندان سوْنرا (۱۳۵۷-اینجی ایل) یئنی‌دن قزئت یایماق گئنیشلنیر و ۱۳۵۷-اینجی ایل‌دن ۱۳۶۱-اینجی ایله‌جن ۳۰ قزئت گونئی آذربایجان یاییلیر. ۱۳۶۱-اینجی ایل‌دن آزادلیق‌لار آزالیر و ۱۳۶۰-اینجی ایل‌لرده تکجه ۱۵ قزئته یاییلماغا ایجازه وئریلیر. بوتونلوکده ۱۳۶۱-اینجی ایل‌دن ۱۳۷۶-اینجی ایله‌جن ۲۲ دنه یئنی قزئت یاییلیرمیش. ۱۳۷۶-اینجی ایل‌دن ۱۳۸۰-اینجی ایله‌جن یئنی‌دن آزادلیق‌لار گئنیش‌لشیر و دورد ایل عرضینده ۲۱ یئنی قزئت یاییلماغا باشلاییر.<ref name="موسی مجیدی" /> === فعّال قزئتلر<ref>{{وب قایناقلاماسی|باشلیق=فهرست مجوزها|ناشر=سامانه جامع رسانه‌های کشور|باغلانتی=https://e-rasaneh.ir/View_Certificate_Report.aspx|یوخلاما تاریخی=۶ نوامبر ۲۰۲۱}}</ref> === [[File:Mollanas1.JPG|thumb|left|بیر کارتون، [[تیفلیس]]، [[تبریز]] و [[باکی]]‌دا چاپ اولونان [[ملانصرالدین (نشریه)|ملانصرالدّین نشریه‌سی]]ندن.]] ;[[تبریز]] #مهد آزادی <small>(۱۳۲۹ دان – تۆرکجه و فارسجا)</small> #فجر آذربایجان <small>(۱۳۶۹ دان – تۆرکجه و فارسجا)</small> #ارک <small>(۱۳۷۰ دن – تۆرکجه و فارسجا)</small> #آذربایجان <small>(۱۳۷۲ دن – تۆرکجه و فارسجا)</small> #امین <small>(۱۳۷۶ دان – فارسجا)</small> #صائب تبریز <small>(۱۳۷۷ دن – تۆرکجه و فارسجا)</small> #پیام آذربایجان <small>(۱۳۸۲ دن – تۆرکجه و فارسجا)</small> #ساقی آذربایجان <small>(۱۳۸۲ دن – تۆرکجه و فارسجا)</small> #سرخاب <small>(۱۳۸۲ دن – تۆرکجه و فارسجا)</small> #خوش‌خبر <small>(۱۳۸۳ دن – تۆرکجه و فارسجا)</small> #طرح نو <small>(۱۳۸۵ دن – تۆرکجه و فارسجا)</small> #نگین آذربایجان <small>(۱۳۸۷ دن – فارسجا)</small> #مهد تمدن <small>(۱۳۹۲ دن – تۆرکجه، فارسجا و تۆرکیه تۆرکجه‌سی)</small> #عجب‌شیر <small>(۱۳۹۳ دن – فارسجا)</small> ;[[اورمیه]] #آبشار <small>(۱۳۸۰ دان – تۆرکجه و فارسجا)</small> #آراز آذربایجان <small>(۱۳۸۵ دن – تۆرکجه، فارسجا و کۆردجه)</small> ;[[اردبیل]] #ساوالان <small>(۱۳۸۵ دن – تۆرکجه، فارسجا، اینگیلیسجه و عربجه)</small> #برای اردبیل <small>(۱۳۹۹ دان – تۆرکجه و فارسجا)</small> ;[[زنجان]] #مردم نو <small>(۱۳۷۸ دن – تۆرکجه و فارسجا)</small> #صدای زنجان <small>(۱۳۸۰ دان – فارسجا)</small> #زنگان امروز <small>(۱۳۹۶ دان – فارسجا)</small> ;[[مراغه]] #رصد <small>(۱۳۷۰ دن – تۆرکجه و فارسجا)</small> ;[[ابهر]] #ندای ابهر <small>(۱۳۸۰ دان – فارسجا)</small> #نسیم ابهررود <small>(۱۳۹۱ دن – تۆرکجه و فارسجا)</small> == آذربایجانین آدلیم شخصلری == <gallery 450="" length:400="" pix="" width:=""> فایل:Portrait of the Qara Qoyunlu ruler Jahan Shah by Abu'l-Hasan Mostawfi Ghaffari, dated 1780 or 1795.jpg|alt=|[[جهان‌شاه]] فایل:Sattar Khan.jpg|[[ستار خان]] فایل:Bagherkhan.jpg|[[باقرخان]] فایل:Bulud Qarachurlu.jpg|[[بولود قاراچورلو]] فایل:Shahriyar.jpg|[[شهریار|محمدحسین شهریار]] فایل:Sami Yusuf.jpg|[[سامی یوسف]] </gallery> == ایقتیصاد == آذربایجان اراضی‌سی [[اکینچیلیک]] و [[باغدارلیق|باغدارلیق]] باخیمیندان ایرانین اَن کئیفیّتلی و اَل وئریشلی منطقه‌سی ساییلیر. بۇ اکینچیلیک اراضی‌لرین اَن یاخشی‌سی مۇغان ماحالیندا ([[گرمی بؤلگه‌سی]]، [[پارساآباد بؤلگه‌سی]] و [[بیله‌سووار بؤلگه‌سی|بیله‌سۇوار بؤلگه‌سی]]) یئرلشیر. == سیاست == آذربایجان و خصوصیله تاریخ بویو باغیمسیز ویا بیردیش گوجون خراجی آلتیندابللی سینیرلاری اوْلوب. آذربایجان تورکلری ۱۰۱ ایل بوندان اول مشروطیت، ۱۹۱۹ده ایسه شیخ ممد خیابانی الی ایله آزادیستان جمهوریتی، ۱۹۴۵ده دموکرات فیرقه سی واسیطه سی ایله اوزه رکلیک "موختارلیق" و ایران ایسلام دئوریمیده ن سوْنرا شریعتمداری ماجراسیندا گوستر میش کی هر زامان میلّی ومدنی حاقلاری اوغروندا ساواشیر. گرچی بۇ یولدا یوز ایللیک بیر تاریخه صاحیبدیر ولی حله ده ایلکین حاقلارینی الده ائتمه مه سیندن دولایی ۲۰۰۶ دا یاشانان سوسک کریزی کیمی هر آندا ایرانا قارشی بیر تاور و داورانیشدا اولا بییر. === حزبلر === [[آذربایجان ادبی انجمنی]] [[آذربایجان انجمنی]] [[تبریز اسلامیه انجمنی]] [[آذربایجان اوستانی انجمن]] [[آذربایجان تاجیرلری انجمنی]] [[تجّدد انجمنی]] [[تبریز حقیقت انجمنی]] [[قاجار شاهزاده‌لری انجمنی]] [[عراق عجم انجمنی]] [[آذربایجان مجاهدلری انجمن]] [[تبریز مساوات انجمنی]] [[تبریز مشورت انجمنی]] [[تبریز ملّی انجمنی]] [[جامعه روحانیت مبارز استان آذربایجان]] [[جمعیّت اجتماعیون میانج]] [[آذربایجان جمعیتی]] [[جمعیت آذربایجانیان]] [[جمعیت فداکاران آذربایجان]] [[حزب اجتماعیون ـ عامیون]] [[حزب جمهوری خلق مسلمان]] [[حزب خورشید]] [[حزب دموکرات آذربایجان]] [[حزب زحمت‌کشان آذربایجان]] [[آذربایجان دموکرات فرقه‌سی جوانانلار سازمان]] [[دموکرات ـ سوسیای فرقه‌سی ـ ارومیه]] [[آذربایجان دموکرات فرقه‌سی]] [[ستّارخان انقلابی کمیته‌سی]] [[کمیته اوستانی آذربایجان]] [[ترور کمیته‌سی]] [[دهشت کمیته‌سی]] [[مجمع آزری‌های ایران اسلامی]] == آیریجا باخ == * [[آذربایجان تورکجه‌سی]] * [[ایران تورک‌لری‌نین سایی]] * [[تورک خالقلاری]] * [[آذربایجان جومهوریتی|قوزئی آذربایجان]] == قایناقلار == {{قایناق}} [http://www.diaspora.az/new/az/viewer.php?ehali.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312225804/http://diaspora.az/new/az/viewer.php/?ehali.htm |date=2016-03-12 }} {{UNPO}} {{مین مقاله}} == اتک‌یازی == {{اتک‌یازی}} == ائشیک باغلانتیلار == {{Sister project links|voy=Azerbaijan (Iran)|Iranian Azerbaijan}} {{InterWiki|code=az|language=North Azerbaijani}} {{InterWiki|code=azb|language=South Azerbaijani}} * [https://web.archive.org/web/20060517091341/http://www.bartleby.com/65/az/AzerbjIrn.html "Azerbaijan" (''Columbia Encyclopedia'', 6th edition; 2001–05)] {{Azerbaijani diaspora}} {{Zoroastrianism}} * [http://www.gunaz.tv/ غیررسمی گونئی آذربایجان تئلئویزییاسی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150909071754/http://www.gunaz.tv/ |date=2015-09-09 }} * [http://www.diranish.org/ دیرنیش] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150905174920/http://www.diranish.org/ |date=2015-09-05 }} * [http://www.piruzdilanchi.com/ پیروز دیلنچی] * [http://www.azoh.com/ آزوه] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150801004428/http://azoh.com/ |date=2015-08-01 }} [[بؤلمه:جنوبی آذربایجان]] [[بؤلمه:آذربایجان]] [[بؤلمه:ایران آذربایجانی]] orgrbvdwbpyr1y9121y8b0h8bcp6bz0 1594255 1594254 2026-10-19T17:39:58Z E THP 279 [[Special:Contributions/AryanTuranica|AryanTuranica]] ([[User talk:AryanTuranica|دانیشیق]]) طرفین‌دن ائدیلمیش دییشیک‌لیک‌لر [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] طرفین‌دن ائدیلمیش دییشیک‌لیک‌لره قایتاریلدی. 1593091 wikitext text/x-wiki {{قاریشدیرما|آذربایجان جۇمهۇریّتی|آذربایجان (تاریخی اراضی)}} {{دیگر مقصدلر اوچون|آذربایجان (دقیقلشدیرمه)}} {{infobox settlement | name = آذربایجان | settlement_type = [[منطقه]] | image_skyline = SouthAzerbaijan.png | subdivision_type = [[دونیا اؤلکه‌لری‌نین لیستی|اؤلکه]] | subdivision_name = [[ایران]] | area_total_km2 = ۱۰۰٬۸۸۷٫۳۵ | area_note = <small>۱۲۲٬۶۲۰٫۴۷ مۆربّع کیلوْمتر<ref name="Masahat"/> ([[زنجان اوستانی]] ایله)</small> {{جب}}شامیل اوْلدۇغۇ اۇستانلار: [[شرقی آذربایجان اوستانی|شرقی آذربایجان]]، [[غربی آذربایجان اوستانی|غربی آذربایجان]]، [[اردبیل اوستانی|اردبیل]] و <small>[[زنجان اوستانی|زنجان]]<ref name="Rostam"/><ref name="Natanzi/><ref name="Khanate"/><ref name="Afzal"/><ref name="Naja"/><ref name="Zahedan">شعبان محمدی، احمد رضایی، [http://ensani.ir/file/download/article/1594739370-10254-97-2-4.pdf بررسی عوامل خارجی مؤثر بر قومیت گرایی در آذربایجان ایران] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220308190321/http://ensani.ir/file/download/article/1594739370-10254-97-2-4.pdf |date=2022-03-08 }}، زاهدان: دانشگاه سیستان و بلوچستان، مجله مطالعات اجتماعی اقوام، دوره اول، شماره ۲، پاییز و زمستان ۱۳۹۷، ص ۷۷.</ref><ref name="Javidan"/>{{جب}}<ref name="Yeganeh"/><ref name="Alyari"/><ref name="Jamalzadeh"/><ref name="Tabataba"/><ref name="Tabari"/><ref name="DehkhodaZanjan"/><ref name="Safipour"/><ref name="Dabir"/><ref name="Gitashenasi"/><ref name="MirAhmadi"/><ref name="MFA"/><ref name="Faghih"/>{{جب}}<ref name="Nevisandegan"/><ref name="ShirvaniZanjan/><ref name="Azadistan"/><ref name="Khodmokhtar"/><ref name="Joneyd"/><ref name="Etemad2"/><ref name="Mazar"/><ref name="Khaleghi"/><ref name="Jam"/>{{جب}}<ref name="Kashani"/><ref name="Homam"/><ref name="TabrizIslam"/><ref name="Rajabnia"/><ref name="pourjavadi2"/><ref name="Motaleat"/><ref name="Jabbari"/><ref name="Bahram"/><ref name="EbnAsir"/><ref name="Bedlisi"/>{{جب}}<ref name="Tashayyo"/><ref name="Aqabozorg"/><ref name="Heydar"/><ref name="Sourat"/><ref name="Bedlisi2"/></small><ref name="Tarom"/><ref name= "Coene"/><ref name="Sourat2"/> | population_total = ۸٬۸۷۴٬۰۰۰ نفر<ref name="Jamiyat"/>{{جب}}<small>۹٬۹۹۱٬۰۰۰ نفر<ref name="Jamiyat"/> ([[زنجان اوستانی]] ایله) | population_as_of = ۱۴۰۰ | demographics_type1 = اتنیکلر | demographics1_title1 = چوخونلوق | demographics1_title2 = آزینلیق | demographics1_info1 = [[آذربایجان تورکلری|آذربایجان تۇرکلری]] | demographics1_info2 = [[کوردلر|کۆردلر]]، [[تالیشلار|تالیشلار]]، [[ایران تاتلاری|تاتلار]]، [[ارمنیلر]]، [[آشور‌لار]] | blank_name = دیللر | blank_info = چوخونلوق: [[تورکجه|آذربایجان تۇرکجه‌سی]]{{جب}}آزینلیق: [[کورد دیللری|کۆردجه]]، [[تالیش دیلی|تالیشجا]]، [[تات دیلی (ایران)|تاتجا]]، [[ارمنی دیلی|ارمنیجه]]، [[آشور دیلی|آشورجا]] }} {{Azerbaijanis}} '''آذربایجان''' یوخسا '''جنوبی آذربایجان'''<ref>http://www.azadliq.org/content/Article/389399.html "Cənubi Azərbaycan" məsələsi</ref><ref>http://az.apa.az/news.php?id=158708 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110706130730/http://az.apa.az/news.php?id=158708 |date=2011-07-06 }} "Cənubi Azərbaycan mətbuatının tarixi" kitabının təqdimetmə mərasimi keçirilib</ref><ref>http://www.gunaz.tv/xaber/cenubi-azerbaycan-xanliqlari Cənubi Azərbaycan xanlıqları</ref><ref>Encyclopaedia Iranica: "Azerbaijan", viii "Azerbaijan Turkish", Doerfer, G. page 246, ([http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home1/iranica/articles/v3_articles/azerbaijan/azeri_turkish&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/logs/pdfdownload.html LINK] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090620135237/http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home1/iranica/articles/v3_articles/azerbaijan/azeri_turkish&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/logs/pdfdownload.html |date=2009-06-20 }})</ref><ref>Brown, Cameron S. 2002 (Dec.). "Observations from Azerbaijan." ''Middle East Review of International Affairs'': v. 6, no. 4, ([http://meria.idc.ac.il/journal/2002/issue4/jv6n4a7.html LINK] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204061427/http://meria.idc.ac.il/journal/2002/issue4/jv6n4a7.html |date=2012-02-04 }})</ref> یادا '''گۆنئی آذربایجان'''<ref>{{Cite web |title=archive copy |url=https://www.turkaz.org/2020/09/18/%DA%AF%D9%88%D9%86%D8%A6%DB%8C-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%BA%DB%8C/ |accessdate=2021-08-20 |archivedate=2021-08-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210820173641/https://www.turkaz.org/2020/09/18/%DA%AF%D9%88%D9%86%D8%A6%DB%8C-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%BA%DB%8C/ }}</ref> و یا '''ایران آذربایجانی'''<ref>{{Cite web |title=Amerikanın səsi. İran Azərbaycanı |url=http://www.voanews.com/azerbaijani/news/iranian-azerbaijan/ |accessdate=2020-01-04 |archivedate=2012-05-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120522024054/http://www.voanews.com/azerbaijani/news/iranian-azerbaijan/}}</ref> — [[ایران]]ین شۇمال-غرب ساحه‌سینده و [[آذربایجان جومهوریتی|آذربایجان جۇمهۇریّتی]]نین جنۇبۇندا یئرلشن بؤیۆک بیر منطقه‌دیر. بۇ منطقه‌نین ان بؤیۆک شهری [[تبریز]]دیر و [[اورمیه]]، [[اردبیل]] و [[زنجان]] اوْنۇن دیگر متروْپوْلیسلر و اۇستان مرکزلری ساییلیرلار. آذربایجان اهالیسی‌نین چوْخۇنلۇغۇ [[تورکجه|آذربایجان تۇرکجه‌سی]]نده دانیشاراق، [[تورکلر|تۇرک]] و یا [[آذربایجان تورکلری|آذربایجان تۇرکۇ]] آدلانیرلار. آذربایجان ایکی‌مین ایلدن چوخ یاشی اوْلان سیاسی بیر واحیدی تشکیل ائتمیشدیر و تاریخ بوْیۇ [[اورتاشرق]]<nowiki/>ین مدنیّت اوجاقلاریندان بیری تانینمیشدیر. کئچمیش «خمسه ویلایتی» (ایندیکی زنجان اۇستانینا شامیل اولاراق، بۇ اۇستانین [[قزوین اوستانی|قزوین اۇستانی]] ایله سرحدّینده یئرلشن [[شمیران قالاسی|شِمیران قالاسی]]نا قدر<ref name="Sourat2">ابن حوقل (۹۷۷)، [[پرونده:Caspian sea Ibn Hawqal.JPG|صورة الارض]]، چاپ بیروت، ص ۴۱۹.</ref>) اعتیبارلی منبع‌لرین بیر حیصّه‌سین‌ده، آذربایجانین ترکیبین‌ده<ref name="Naja">علی حنفی، جواد خوشحال دستجردی، بهلول علیجانی، سیروس فخری، [http://ensani.ir/file/download/article/20160529145253-10059-31.pdf ارزیابی و پهنه‌بندی وضعیت اقلیم دفاعی نیمه غربی کشور با استفاده از شاخص اقلیم دفاعی (DCI)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220302215831/http://ensani.ir/file/download/article/20160529145253-10059-31.pdf |date=2022-03-02 }}، تهران: انتشارات پژوهشگاه علوم انتظامی و مطالعات اجتماعی ناجا، پژوهشنامه جغرافیای انتظامی، سال دوم، شماره ۶، تابستان ۱۳۹۳، ص ۲۷.</ref><ref name="Zahedan">شعبان محمدی، احمد رضایی، [http://ensani.ir/file/download/article/1594739370-10254-97-2-4.pdf بررسی عوامل خارجی مؤثر بر قومیت گرایی در آذربایجان ایران]، زاهدان: دانشگاه سیستان و بلوچستان، مجله مطالعات اجتماعی اقوام، دوره اول، شماره ۲، پاییز و زمستان ۱۳۹۷، ص ۷۷.</ref><ref name= "Coene">Frederik Coene (2009), [https://books.google.com/books?id=gXyMAgAAQBAJ&pg=PT298&dq=zanjan+azerbaijan&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiK8s2X7Ir1AhXcA2MBHXyECfU4FBDoAXoECAgQAg#v=onepage&q&f=false THE CAUCASUS: an introduction], APPENDIX I: CONFUSING TERMS, [https://ciaotest.cc.columbia.edu/journals/cria/v4i1/f_0018817_16087.pdf New York]: Routledge, 2009, pp. 256.</ref> و اوْنۇن جنۇبۇندا<ref name="Gitashenasi">جعفری، عباس، فرهنگ گیتاشناسی، ۳/۴۷۹، تهران: موسسه جغرافیایی و کارتوگرافی گیتاشناسی.</ref><ref name="Nevisandegan">گروهی از نویسندگان (۱۳۸۸)، سفرنامه‌های خطی فارسی، جلد ۴، تهران: نشر اختران، چاپ اول، ص ۲۵۸.</ref> قئید اوْلۇنۇب‌دۇر. یاخۇد بۇ ویلایت، اَوّللَر [[عجم عراقی|عجم عراقی]]نین ([[جیبال]]) ترکیبینده اوْلمۇش و ایندیلیغدا اۇزۇن‌مۆدّتدیر کی آذربایجانین ترکیبینده اوْلان بیر منطقه کیمی تقدیم ائدیلمیشدیر.<ref name="ShirvaniZanjan>شیروانی، زین‌العابدین بن اسکندر، بستان السیاحه، تهران: سنایی، چاپ اول، ص ۳۰۳.</ref> ائله کی، تاریخی [[صورة الارض]] کیتابیندا (۹۷۷: [[عباسی خلافتی|عبّاسیلر]] دؤورۇ) آذربایجان خریطه‌سی‌نین ایچری‌سینده زنجانین مؤوقعی گؤستریلیب،<ref name="Sourat">ابن حوقل (۹۷۷)، [[پرونده:Ibn Hawqal’s map 1 wiki.jpg|صورة الارض]]، پاریس: نسخه ۱۱۴۵ میلادی، ص ۵۸.</ref> [[صفوی ایمپیراتورلوغو|صفویلر]] دؤورۇنده «سۇلطانیّه و زنجان» حؤکمدارلیغی آذربایجانین تبریز شهری‌نین بَیلربَیلیگینه تابع ایمیش<ref name="Rajabnia">میرزا سمیعا، [https://server1.rouzegar.com/books/tarikh/tazkor-almolook.pdf تذکرةالملوک: سازمان اداری حکومت صفوی یا تعلیقات مینورسکی بر تذکرةالملوک] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220308190620/https://server1.rouzegar.com/books/tarikh/tazkor-almolook.pdf |date=2022-03-08 }}، به کوشش دکتر سید محمد دبیرسیاقی، ترجمه مسعود رجب‌نیا، تهران: مؤسسه انتشارات امیرکبیر، ۱۳۷۸، صص ۷۰، ۷۸-۷۲، ۱۸۸-۱۹۶.</ref><ref name="MFA">اکرم حسین‌پور، منیژه تراب‌زاده، فهیمه وزیری، فریبا شهیدی‌فر، ماهیت تحولات در آسیای مرکزی و قفقاز، تهران: مؤسسه چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه، ۱۳۷۳: ص ۵۱.</ref> و [[زندیه|زندلر]]<ref name="Kashani">ابوالحسن غفاری کاشانی، گلشن مراد، به اهتمام غلامرضا طباطبایی مجد، تهران: زرین، ۱۳۶۹.</ref><ref name="Khaleghi"/> و [[قاجار ایمپیراتورلوغو|قاجارلار]]<ref name="Jam">محمدجعفر خورموجی، تاریخ حقایق: حقایق الاخبار ناصری، به کوشش حسین خدیوجم، تهران: زوار، ۱۳۴۴، ص ۲۵۴.</ref><ref name="Khaleghi">محمد خالقی مقدم، آذربایجان در ادوار مختلف تاریخی، نشریه موج بیداری، شماره ۱۰۴، سه‌شنبه ۲ مرداد ۱۳۸۶، ص ۴.</ref><ref name="Javidan">کنت ژوزف آرتور گوبنیو، جنگ ترکمن یا آیینه تمام‌نمای اوضاع و احوال اجتماعی و اداری و کشوری و لشکری ایران در گذشته از زبان یک سرباز روستایی، ترجمۀ محمدعلی جمالزاده، تهران: جاویدان، ۱۳۵۷.</ref><ref name="Yeganeh">محمدرضا جوادی یگانه، ایرانی‌ای که بود، [https://isr.ut.ac.ir/wp-content/uploads/2016/05/magazines/Untitled%20attachment%2000025.pdf ایرانی‌ای که هست: درآمدی بر نگاه گوبینو به ایرانیان و زمینه‌های شکل‌گیری آن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220302220013/https://isr.ut.ac.ir/wp-content/uploads/2016/05/magazines/Untitled%20attachment%2000025.pdf |date=2022-03-02 }}، فصلنامۀ تخصصی جستارهایی در جامعه‌شناسی تاریخی، مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران، سال اول، شماره دوم، پاییز و زمستان ۱۳۹۱، ص ۵۷.</ref><ref name="Jamalzadeh">کنت ژوزف آرتور گوبنیو، جنگ ترکمن، ترجمۀ محمدعلی جمالزاده، به کوشش علی دهباشی، تهران: نشر علم، ۱۳۹۹.</ref> دؤورلرینه عایید بعضی اعتیبارلی منبع‌لرده «آذربایجان خمسه‌سی» ایفاده‌سی ایشلدیلیب و خمسه، آذربایجانین باشلانغیجی حساب ائدیلیبدیر.<ref name="Afzal">افضل الملک، غلامحسین، افضل التواریخ، تهران: نشر تاریخ ایران، ۱۳۶۱، ص ۳۰۰.</ref> ائله‌جه‌ده، زندلر دؤورۇ ایله عئینی واختدا [[زنجان خانلیغی|زنجان خانلیغی]] (۱۸۱۰-۱۷۴۷) [[آذربایجان خانلیقلاری|آذربایجان خانلیغلاری]]ندان بیری حساب اوْلۇنۇب<ref name="Khanate">{{وب قایناقلاماسی|باشلیق= Азербайджанские государства. Зенджанское ханство (1747—1810)|یازار=Рафаэль Хакимов|امک=Реальное время|باغلانتی=https://realnoevremya.ru/articles/145113-rafael-hakimov-zavoevaniya-azerbaydzhanskih-hanstv-rossiey|یوخلاما تاریخی=۱۷ نوامبر ۲۰۲۱}}</ref> و [[آزادیستان|آزادیستان جۇمهۇریّتی]] (۱۹۲۰)<ref name="Azadistan">ادوین آرویدوویچ گرانتوفسکی، تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز، ترجمهٔ کیخسرو کشاورزی، تهران: پویش، ۱۳۵۹، صص ۴۳۰ و ۴۹۴.</ref> و [[آذربایجان میلی حؤکومتی|آذربایجان میلّی حؤکۆمتی]] (۱۹۴۶–۱۹۴۵)<ref name="Khodmokhtar">عبدالله مستوفی، شرح زندگانی من، ۳ جلد، تهران: زوار، ۱۳۸۴، جلد ۳، ص ۴۳۲.</ref> دؤورلرینده‌ده ایندیکی زنجان اۇستانی، فعلی شرقی آذربایجان، غربی آذربایجان و اردبیل اۇستانلاری ایله بیرلیکده بو حؤکۆمتلرین اراضی‌سی و آذربایجان منطقه‌سی‌نین بیر حیصّه‌سی ایمیش.<ref name="Azadistan"/> [[آراز]]ین شۇمالیدا (آذربایجان جۇمهۇریّتی ایله [[داغیستان]] سرحدّینده یئرلشن [[دربند (روسیه)|دربند]]ه قدر<ref name="Sourat2"/>) هیجری ۳-جۇ عصره قدر بعضاً آذربایجاندان آیری بیر منطقه حساب اوْلۇنۇردۇ؛ لاکین [[بابک خورمدین|بابک خۇرّمدین]]ین عۇصیانی یاتیریلدیقدان و عبّاسی خلافتی‌نین آرازین شۇمالیندا و جنۇبۇندا تام حؤکمرانلیغیندان سونرا، [[آران]] اینضیباطی جهتدن آذربایجانا تابع اوْلدۇ.<ref>محمد بن حوقل، سفرنامه ابن حوقل (ایران در صوره‌الارض)، ترجمه و توضیح جعفر شعار، تهران: امیرکبیر، ۱۳۶۶، ص ۸۱.</ref> ایسلام دؤورۇنده آرانین و بعضاً ارمنیّه‌نین آذربایجاندان اینضیباطی آسیلیلیغینا باخمایاراق، [[سلجوق‌لولار|سلجۇقلۇلار]] سۇلاله‌سی یارانانا قدر آراز چایی هله‌ده آذربایجانین شۇمال سرحدّی حساب اوْلۇنۇردۇ؛ آمّا سلجۇقلۇلارین کؤچمه‌سی و منطقه‌یه تام حؤکمرانلیقلاریندان سونرا آرازین شۇمالی و جنۇبۇ، دیل، دین، مدنیّت و مۆعَیّن درجه‌ده سیاسی باخیمدان بیرلشدی.<ref name="falat">{{وب قایناقلاماسی|باغلانتی=http://www.iranbonyad.ir/index.php/tarikh/dore-eslami/921-hodod-soghor-azarbaijan-dore-eslami|باشلیق=حدود و ثغور آذربایجان در دورۀ اسلامی|امک=بنیاد فلات ایران|یوخلاما تاریخی=۴ نوامبر ۲۰۲۱}}</ref> محض بۇ واختدان [[واسیلی بارتولد|واسیلی بارتوْلد]]ا گؤره: «آران درحال آذربایجانا قوْشۇلدۇ»؛<ref>واسیلی بارتولد، گزیده مقالات تحقیقی، ترجمه و گردآوری: کریم کشاورز، تهران: امیرکبیر، ۱۳۵۸، ص ۶۷.</ref> اۇ درجه‌ده کی، آذربایجان آدی آران آدینا کؤلگه سالمیش، یازیلاردا قاراباغ و شیروانلا یاناشی نادیر حاللاردا آران آدی ایشلنمیشدیر (مثلاً، «آران قاراباغی» عوضینه «آذربایجان قاراباغی»نین گئنیش یاییلماسی).<ref name="Rashidi">حیدر میرزا دوغلات، محمد، تاریخ رشیدی، تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب، ۱۳۸۳، ص ۷۲۰.</ref><ref name="Zabor">مرعشی، محمدهاشم بن محمد، زبور آل داود: (شرح ارتباط سادات مرعشی با سلاطین صفویه)، تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب، ۱۳۷۹، ص ۲۸.</ref><ref>کمال‌الدین عبدالرزاق سمرقندی، مطلع السعدین و مجمع البحرین، به اهتمام: عبدالحسین نوائی، تهران: کتابخانه طهوری، ۱۳۵۳، صص ۱۰۱-۳۳.</ref> بو باخیمدان زندلر دؤورونه عایید بعضی منبع‌لر<ref name="Giti">نامی اصفهانی، محمد صادق، تاریخ گیتی‌گشا، تهران: اقبال، ۱۳۶۳، ص ۱۱۰.</ref> آراز چایی‌نین «آذربایجانین اوْرتاسیندان» آخماسی<ref name="Afzal"/> و [[قاجار]] دؤورونه عایید بعضی منبع‌لرده<ref name="Afzal"/> «آذربایجانین اون‌یئددی شهری»نین ایراندان آیریلماسی قئید ائدیلمیشدیر. == آد == == تاریخ == بعضی قایناقلار اساسیندا، آذربایجان، مدیترانه دنیزی‌نین اطرافینداکی اولان توپراقلارلا و آفریقانین قوزئیی‌له برابر، بشریت‌ین شکیل تاپدیغی ایلک یئرلردندیر.<ref name="سرداری نیا">سیری در تاریخ آذربایجان، صمد سرداری نیا، نشراختر، تبریز، چاپ دوم ۱۳۸۷</ref> == اراضی == {{اساس|آذربایجان (تاریخی اراضی)}} [[File:Caspian sea Ibn Hawqal.JPG|۲۵۰px|thumbnail|left|آذربایجان سینیرلاری، ابن حوقل]] [[File:Al-Idrisi-Azerbaijan.JPG|thumbnail|۲۵۰px|thumbnail|left|آذربایجان، ادریسی‌نین خریطه‌سینده]] [[فایل:TemuriDovurAzsinir1525.jpg|پیوند=link=Special:FilePath/TemuriDovurAzsinir۱۵۲۵.jpg|بندانگشتی|نخجوان من کوره آذربایجان ۱۳٫۱۱٫۱۴۰۰<ref>{{Cite web |title=اصلی سند |url=http://asnad.cnms.uni-marburg.de/media/facsimiles/sanad_000605-01.jpg |accessdate=2017-07-23 |archivedate=2017-06-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170630092743/http://asnad.cnms.uni-marburg.de/media/facsimiles/sanad_000605-01.jpg }}</ref>]] [[فایل:TeymurDovruIslahOlunmusSened1525.jpg|پیوند=link=Special:FilePath/TeymurDovruIslahOlunmusSened۱۵۲۵.jpg|بندانگشتی|نخجوان من کوره آذربایجان ۱۳٫۱۱٫۱۴۰۰ ایصلاح اولونموش متن<ref>{{Cite web |title=نخجوان من کوره آذربایجان ۱۳٫۱۱٫۱۴۰۰ ایصلاح اولونموش متن |url=http://asnad.cnms.uni-marburg.de/media/editions/sanad_000605-01.pdf |accessdate=2017-12-25 |archivedate=2017-06-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170630092736/http://asnad.cnms.uni-marburg.de/media/editions/sanad_000605-01.pdf }}</ref>]] [[File:KerimXanAzSınır.jpg|thumb|left|۲۰۰px|Kərim xanın fərmanı – əsli sənəd1<ref>{{Cite web |title=Kərim xanın fərmanı – əsli sənəd1 |url=http://asnad.cnms.uni-marburg.de/media/facsimiles/sanad_000023-01.jpg |accessdate=2017-12-25 |archivedate=2014-04-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140406222913/http://asnad.cnms.uni-marburg.de/media/facsimiles/sanad_000023-01.jpg }}</ref>]] [[فایل:KerimXanAzSınır1.jpg|بندانگشتی|Kərim xanın fərmanı – əsli sənəd2<ref>{{Cite web |title=Kərim xanın fərmanı – əsli sənəd2 |url=http://asnad.cnms.uni-marburg.de/media/facsimiles/sanad_000023-02.jpg |accessdate=2017-12-25 |archivedate=2014-04-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140406213419/http://asnad.cnms.uni-marburg.de/media/facsimiles/sanad_000023-02.jpg }}</ref>]] آذربایجان سینیرلاری ان اسکی زامان‌لاردان بوگونه کیمین، دوولت‌لر و قودرت‌لرین ده‌ایشمه‌سی‌له ده‌ایشیب. ایسلام‌دان اونجه گونئی آذربایجان، هوری‌لر، لولوبی‌لر قوتی‌لر، مادلار و… دوولت‌لرین یوردو اوْلوب<ref>ایران تورک‌لری‌نین اسکی تاریخی، پروفسون موحممد تاغی زهتابی، اختر یایین ائوی</ref> ساسانی‌لر زامانی آذربایجاندا اونملی ده‌ایشیک‌لر اوز وئریر. خوسرو انوشیروان (سلطنتی ۵۷۸–۵۳۱ م. ا) ایرانی دورد یئره بولوب، دورد «سپهبد» ا تاپشیریر. بۇ بولوم‌لر «کوست» آدلانیرلار. ایرانین کوست‌لاری بونلاردان عیبارت‌ایدی‌لر: ۱- دوغو کوستو (خوراسان) ۲- قوزئی کوستو (آتورپاتگان) ۳- گونئی کوستو (نیمروز) ۴- باتی کوستو شیروان و آران هر ایکیسی آتورپاتگان کوستوندا یئرله‌شیدیلر و بونلارین شاهلاری آتورپاتگان سپهبدوندان تابعدیرلر. آتورپاتگان سپهبدو ایرانین ان گوجلو سپهبدوایدی.<ref name="Pərviz">پرویز زارع شاهمرسی. آذربایجان ایران و آذربایجان قفقاز.انتشارات اختر. تبریز ۱۳۸۵</ref> ساسانی‌لر دوورونده قالان بیر کتبه‌ده دربندین آذربایجان سینیرلاریندا اولماغی آشکار اوْلونور:<ref>Е. А. Пахомов. Пехдлевийские надписи Дербенда, стр. ۲۹</ref> من انوشیروان طرفیندان مأمور اوْلدوم، دربندین قوزئی حیصصه‌لرینده، قوزئی قبیله‌لرین آذربایجانا هوجومونون قاباغین آلماق اۆچون قالالار یارادام.<ref>دکتر حسین الیاری، نام شهرها و وضع راه‌های آذربایجان در قرون نخستین اسلامی، نشریه دانشکده ادبیات دانشگاه تبریز، تابستان ۱۳۶۳، شماره مسلسل ۱۳۲، ص ۹۳</ref>{{Sitatın sonu}} ایسلام‌دان سوْنرا کی دوورلرده‌ده موختلیف قایناق‌لاردا آذربایجان سینیرلاری‌نا ایشاره اوْلونور. اورنک اۆچون ۴۷۲-اینجی ایلده (۱۰۷۹ قمری ایلی) یازیلان «حدود العالم من المشرق الی المغرب» کیتابیندا آذربایجان‌ین سینیرلاری بئله توصیف اوْلونور:<ref>دکتر حسین محمدزاده صدیق، فرضیه زبان آذری و کسروی، انتشارات تکدرخت، ص ۴۷ ۱۳۸۹</ref> مشرق این ناحیت (=آذربایجان) حدود گیلان است و گونئی وی حدود عراق است و جزیره، و مغرب وی حدود روم است و سریر، و شمال وی حدود سریر است و '''خزران'''. و این جای هاست. بسیار با نعمت‌ترین ناحیت هاست اندر اسلام؛ و ناحیت آبادان و با نعمت بسیار و آب‌های روان و میوه‌های نیکو و جایگاه بازرگانان و غازیان …<ref>حدود العالم من المشرق الی المغرب، چاپ دانشگاه تهران، ص۱۵۷</ref>{{-Rtl}}{{sitatın sonu}} چئویرمه: "بو ناحیتین (=آذربایجان) شرقی گیلان و جنوبی عیراق لا جزیره‌دیر، و قربی روم و سریر، و شومالی سریر و '''خزران''' دیر. " خوارزمشاه‌لار دورونده‌ده، موحممدایبنی نجیب بکران «جهان نامه» کیتابیندا کی سولطان موحممد خوارزمشاها سونولوب بئله ایضاحات وئریر:<ref name="Pərviz" /> {{sitatın əvvəli}} کر جیحونی است در حدود آذرباذکان بر سه فرسنگی شهر بردعه که آن را کر خوانند.<ref name="Nəcib">نجیب بکرانٔ محمد بن. جهان نامه. مسکو. ۱۹۶۰. انستیتوی ملل آسیا ص ۳۸</ref>{{-Rtl}}{{sitatın sonu}} چئویرمه: «کور آذربایجان حودودوندا بیر چای‌دیر، بردعه‌دن ۳ فرسخ آراسی وار و کور آدلانیر.» '''تئیموری‌لر دووروندن''' قالمیش(۱۴۰۰-اونجو ایل) بیرسندده "'''نخجوان من کوره آذربایجان'''" ایشاره اوْلونور. بۇ سندده "خوط، شینهئر، هالزور، طاتئف کیلسه‌سی‌نین مولک‌لری" یندن سوز گئدیر. بۇ سند ۲۵ ربیع الاول ۸۰۳ / ۱۳٫۱۱٫۱۴۰۰ – ۱۳٫۱۱٫۱۴۰۰ یازیلیب.<ref name="سرحدنامه سه قریه املاک کلیسای طاتف">[http://asnad.cnms.uni-marburg.de/fa/document/۶۰۵/ سرحدنامه سه قریه املاک کلیسای طاتف]{{Dead link|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> سندین فارسجا یازی‌سی بئله‌دیر: '''مناصب الکاء قپانات و سیسجان تومان نخچوان من کوره آذربیجان''' در دارالقضات معسکر ضفر اثر تصدیق شده که تمامت محدوده شش دانک املاک قریه خوط و شینهر و حالزور اول وادی رودخانه قریه اورط که داخل میانه سنور قریه خوط و بوردی می‌شود و عبور الفاصله متیمد جاری بلسان المتعارف ابودرق ثانی یذهب الذی ذوغالودرق الی الفاصل ایضاً ذوغالو زمین و ثانی عبور متصله بالماء مشهور همید …<ref name="سرحدنامه سه قریه املاک کلیسای طاتف" /><ref>Papazian, Akop Davidovich. Persidskie dokumenty Matenadarana: II Kupchie (14-16 vv.). Erevan: Izdatel'stvo Akademii Nauk Armianskoi SSR, 1968. 55-57, 251-53, 413-16, 513-14</ref> {{-Rtl}}{{sitatın sonu}} صفوی‌لر دورونده «آذربایجان اوستانی» دورد بئیگ‌لر بئیگی‌یه بولونورموش: تبریز بئیگ‌لر بئیگی‌سی، چوخورسعد بئیگ‌لر بئیگی‌سی، شیروان بئیگ‌لر بئیگی‌سی و قاراباق بئیگ‌لر بئیگی‌سی.<ref name="Pərviz" /> همین دوورده قاراغین کوچز ماحالیندا بیر مولکون شیشدانگ سندینده '''"آران قاراباغ من کوره آذربایجان"''' عیبارتیندن ایستیفاده اوْلونوب. سند ۹۸۱ / ۰ ژانویه ۱۵۷۳ – ۲۲٫۴.'''۱۵۷۴''' تاریخینده یازیلیب.<ref>Papazian, Akop Davidovich. Persidskie dokumenty Matenadarana: II Kupchie (14-16 vv.). Erevan: Izdatel'stvo Akademii Nauk Armianskoi SSR, 1968. 116-17, 316-17, 485-87, 582</ref><ref>[http://asnad.cnms.uni-marburg.de/fa/document/۶۲۱/ قباله شش دانگ ملک در ناحیه کوچز قراباغ]{{Dead link|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> متن فارسجادا بئله یازیلیب: ... تمامت ششدانک ملک قریه خزاز من اعمال کوچز توابع '''اران قراباغ من کوره آذربایجان''' مع حدود اربعه …<ref>{{Cite web |title=Qarabağ Azırbaycan, islah olunmuş sənəd |url=http://asnad.cnms.uni-marburg.de/media/editions/sanad_000621-01.pdf |accessdate=2017-12-25 |archivedate=2014-04-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140406221839/http://asnad.cnms.uni-marburg.de/media/editions/sanad_000621-01.pdf }}</ref>{{Sitatın sonu}} زندلرین حاکیمییتی دورونه عایید ایکی تاریخی مکتوبدا آذربایجانین سرحدلری گوستریل‌میشدیر. بۇ مکتوبلاردا بیری کریم خان زند، دیگری سه علی‌مورادخان زند طرفیندن یازیلمیشدیر. همین مکتوبلاردا گنجه، اراک، و همدان داخیل اولماقلا، ایندیکی ایرانین [[مرکزی اوستانی]]، [[همدان اوستانی]]، [[تهران اوستانی]] و[[قوم اوستانی]]نین بیر قیسمی و اوسته لیک [[کوردوستان اوستانی]] نین شرقی حیصصه‌سی و [[کیرمانشاه اوستانی]]نین اوچده بیری و ائله‌جه‌ده [[لوریستان اوستانی]] نین بیر حیصصه سی آذربایجان سرحدلری داخیلینده تقدیم ائدیلمیشدیر.<ref name="ReferenceA">مفخم، محسن. "اسناد و مکاتبات تاریخی." بررسیهای تاریخی ٢، ٣-۴ (١٣۴۶): ۳۶۳–۳۶۶. ۳۶۵–۶۶</ref><ref>قائم مقامی، جهانگیر. یکصد و پنجاه سند تاریخی: از جلایریان تا پهلوی. تهران: چاپخانهٔ ارتش شاهنشاهی ایران، ١٣۴٨: ۱۰۳–۱۰۴.</ref><ref>اسناد و مکاتبات تاریخی: فرمان علی مرادخان (٢ صفحه – از ١٥١ تا ١٥٢ و ۳۶۶–۳۶۵). نشریه بررسی‌های تاریخی – دی ١٣٤٦ – شماره ١١. نویسنده: مفخم، محسن (وابسته به: نشریه ستاد بزرگ ارتشتاران- کمیته تاریخ نظامی. دو ماهنامه بررسی‌های تاریخی، تاریخ و تحقیقات ایرانشناسی، قطع: کتابی. هئیأت رئیسه افتخاری: تیمسار سپهبد اسدالله صنیعی، تیمسار فریدون جم، دکتر عالیخانی. هئیأت مدیره: تیمسار سپهبد غلامرضا ازهاری، تیمسار سپهبد علی کریملو، تیمسار سرلشگرحسین رستگار نامدار. هئیأت تحریریه: آقای دکتر خانبابا بیانی، دکتر عباس زریاب خوئی، سیدمحمد تقی مصطفوی، سرهنگ دکتر جهانگیر قائم مقامی)</ref><ref>قائم مقامی، جهانگیر، یکصد و پنجاه سند تاریخی از جلایریان تا پهلوی، تهران، چاپخانه ارتش، ١٣٤٨.</ref><ref>آذربایجان ین تاریخ و مده‌نییه‌تینین بورژووا ساختالاشدیریجیلارینا قارشی. پروفئسور شٶوکه‌ت تاقییئوا، باکی. ١٩٧٨</ref><ref>{{Cite web |title=علی مراد خان زند: قلمرو علیشکر (همدان، ساوه، اراک، یک دوم کردستان، یک سوم کرمانشاه،...) و قراباغ و شیروان و گنجه و نخجوان جز ولایت آذربایجان است ــ مئهران بهارلی |url=http://www.tebrizsesi.com/site/meqale/14-meqaleler/%DB%B2%DB%B9%DB%B2%DB%B7-%DB%B1%DB%B3%DB%B8%DB%B9-%DB%B1%DB%B1-%DB%B2%DB%B0-%DB%B1%DB%B2-%DB%B4%DB%B0-%DB%B1%DB%B6 |accessdate=2017-12-25 |archivedate=2018-03-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180313133955/http://www.tebrizsesi.com/site/meqale/14-meqaleler/%DB%B2%DB%B9%DB%B2%DB%B7-%DB%B1%DB%B3%DB%B8%DB%B9-%DB%B1%DB%B1-%DB%B2%DB%B0-%DB%B1%DB%B2-%DB%B4%DB%B0-%DB%B1%DB%B6 }}</ref><ref>[http://www.asnad.org/fa/document/۲۳/ فرمان کریم خان زند]</ref> فرمان تعالی شد آنکه در این اوان عمدة المسیحیه پادری فرنسیه حکیم وارد حضور و بعرض رسانید که بموجب ارقام سلاطین جنت مکان صفویه انار اللّه برهانهم، همیشه پادریان فرنگیان و خلیفها در ممالک محروسه ایران جا و مکان داشته هر یک برسم و آئین خویش بعبادت مشغول و تجار و سوداگران این طایفه بتجارت قیام و عشور و متوجهات حسابی خود را مهمسازی عمال خیریت اعمال دیوان می‌نموده‌اند، مشروط بر اینکه احدی از آنها مرتکب امری که خلاف ملت مقدس اثنی عشر علیهم صلوات اللّه الملک الاکبر باشد بحسب ظاهر نکرده، احدی را هم با ایشان رجوعی نباشد؛ و هرگاه جماعت ارامنه بآنها ضرر و نقصانی برساند بخلاف حساب متعرض احوال آنها شوند، بعد از ثبوت آن آنها را ترجمان نمایند و پادریان کرملیان دو نیکان و جزونت و کنحوجی و اکوستن و غیره که در '''ولایت آذربایجان از شیروان و قراباغ و دار السلطنه تبریز و گنجه و نخجوان و قلمرو علیشکی''' دار السلطنه اصفهان و الکاء فارس از شیراز و بندرعباس و سایر ممالک محروسه می‌باشند و در هرجا که خواسته باشند توقف و سکنی کرده هر یک از ارامنه و عیسویان و اولاد ایشان که خواسته باشند نزد ایشان آمدوشد کرده تعلیم گیرند و درس بخوانند نیز ممانعت نکرده چنانچه جماعت مذکوره اموات خود را در مقامی که بجهت مدفون آنها تعیین می‌نمایند بدستور و آئین دین خود برده و دفن نمایند عایق و مانعی جهت آنها نباشد و امداد و اعانت لازمه دربارهٔ آنها به عمل آمده احدی نسبت به ایشان ظلم و ستم ننماید؛ و در خصوص صدق ادعایات و عرض خود ارقام مذکوره را بنظر رسانند. لهذا عالیجاهان بیگلربیگیان عظام و حکام گرام و غیره عمال ولایت محروسه در خصوص امور مذکوره بنحویکه حسب الارقام سلاطین بشروط مذکوره مقرر شده از آنقرار معمول و عشور متوجهات حسابی تجار و سوداگران را بازیافت و تخلف از فرموده مبارک جایز نداشته مراعات ایشان را منظور دارند و در عهده شناسند. تحریرا فی شهرشوال المکرم سنه ۱۱۷۷.<ref name="ReferenceA" /> {{Sitatın sonu}} == سیاسی جوْغرافیا == === زنجان اۇستانی (خمسه ویلایتی) === کئچمیش «خمسه ویلایتی» (ایندیکی [[زنجان اوستانی|زنجان اۇستانی]]) بئش اساس بؤلۆکدن عیبارت اوْلماقلا: «زنجان چایی»<ref name="Gitashenasi"/><ref name="Nevisandegan"/> ([[زنجان بؤلگه‌سی]]<ref name="Faghih">ابن فقیه، احمد بن محمد، البلدان، بیروت: عالم الکتب، ۱۴۱۶ قمری، ص ۵۸۲.</ref><ref name="Sourat"/><ref name="Rostam">رستم‌الحکماء، محمدهاشم، رستم التواریخ، به تصحیح مهرآبادی، میترا، تهران: دنیای کتاب، ۱۳۸۲، ص ۳۵۰.</ref><ref name="MirAhmadi">مریم میراحمدی، تاریخ سیاسی و اجتماعی ایران در عصر صفوی، تهران: مؤسسه انتشارات امیرکبیر، ۱۳۷۱، صص ۱۳۵، ۱۴۲-۱۴۱.</ref><ref name="TabrizIslam">{{وب قایناقلاماسی|باشلیق=مقاله تبریز|امک=دانشنامه جهان اسلام|باغلانتی=https://rch.ac.ir/article/Details/7352|یوخلاما تاریخی=۱۸ نوامبر ۲۰۲۱}}</ref><ref name="Bedlisi2">بدلیسی، شرف الدین بن شمس الدین، شرفنامه، محقق: ولیامینوف، ولادیمیر، ۲ جلد، تهران: اساطیر، ۱۳۷۷، جلد ۱، صص ۳۲۵-۳۲۴.</ref><ref name="Jabbari">جباری، ولی، شیعیان جمهوری آذربایجان، قم: شیعه‌شناسی، ۱۳۸۹، ص ۲۱۰.</ref><ref name="Bahram">بهرام امیراحمدیان، روابط ایران و جمهوری آذربایجان، تهران: انتشارات وزارت امور خارجه، ۱۳۸۴، ص ۳۲-۳۱.</ref><ref name="EbnAsir">ابن اثیر، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، جلد ۱۰، بیروت: دار صادر، ۱۳۸۵ قمری، ص ۳۵۹.</ref><ref name="Motaleat">فراهانی، حسن، روزشمار تاریخ معاصر ایران، جلد ۴، تهران: مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، ۱۳۸۵، ص ۴.</ref><ref name="Homam">خواند میر، غیاث‌الدین بن همام‌الدین، تاریخ حبیب السیر فی اخبار افراد بشر، جلد ۳، تهران: خیام، ۱۳۸۰، ص ۳۳.</ref><ref name="Etemad2">محمدحسن بن علی اعتماد السلطنه، مرآة البلدان‏، ۴ جلد، به تصحیح: عبدالحسین نوایی، هاشم محدث، جلد ۱، تهران: دانشگاه تهران، ۱۳۶۷، ص ۳۹.</ref><ref name="Alyari">حسین آلیاری، [https://perlit.tabrizu.ac.ir/article_2252_ade1e6817381c5ae9dddbfab11ee1075.pdf نام شهرها و وضع راه‌های آذربایجان در قرون نخستین اسلامی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220308190912/https://perlit.tabrizu.ac.ir/article_2252_ade1e6817381c5ae9dddbfab11ee1075.pdf |date=2022-03-08 }}، نشریه دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تبریز، دوره ۳۲، شماره ۱۳۲، بهار و تابستان ۱۳۶۳، ص ۸۳.</ref><ref name="ShirvaniZanjan"/><ref name="DehkhodaZanjan">{{وب قایناقلاماسی|باغلانتی=https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/dictionary/174302|باشلیق=زنجان|ناشر=مؤسسۀ لغت‌نامۀ دهخدا و مرکز بین‌المللی آموزش زبان‌فارسی دانشگاه تهران|یوخلاما تاریخی=۳۱ اکتبر ۲۰۲۱}}</ref><ref name="Safipour">صفی پوری شیرازی، عبدالرحیم بن عبدالکریم (۱۳۹۰)، منتهی الارب فی لغه العرب، تصحیح و تعلیق: محمدحسن فؤادیان، علیرضا حاجیان نژاد، جلد اول، تهران: مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران، شابک ۹۷۸-۹۶۴-۰۳-۵۸۴۹-۸.</ref><ref name="Dabir">پادشاه، محمد و محمد دبیرسیاقی (۱۳۳۶)، فرهنگ آنندراج، چاپ اول، تهران: خیام.</ref><ref name="Tabari">محمد بن حریر طبری، تاریخ طبری یا تاریخ الرسل و الملوک، جلد ۵، ترجمه و تلخیص ابوعلی بلعمی، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران: اساطیر، ۱۳۶۲، ص ۱۹۷۹.</ref><ref name="Bedlisi">بدلیسی، شرف الدین بن شمس الدین، شرفنامه / تعریب، جلد ۱، دمشق: دار الزمان، ۲۰۰۶، ص ۳۱۰.</ref>: ویلایتین مرکزی و [[طاروم بؤلگه‌سی|طارۇم بؤلگه‌سی]]<ref name="Tarom">[[:File:Persian(IRAN) Empire 1747.jpg]]</ref>)، «ابهر چایی»<ref name="Gitashenasi"/><ref name="Nevisandegan"/> ([[ابهر بؤلگه‌سی|ابهر بؤلگه‌سی]]<ref name="Natanzi>افوشه‌ای نطنزی، محمود، نقاوه الآثار فی ذکر الاخبار، تصحیح احسان شرقی، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۵۰: ص ۱۵۸.</ref> <ref name="pourjavadi2">نصرالله پورجوادی، [http://ensani.ir/file/download/article/20120828102624-2183-751.pdf جایگاه آذربایجان در تاریخ فلسفه] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211109140923/http://ensani.ir/file/download/article/20120828102624-2183-751.pdf |date=2021-11-09 }}، تهران: مرکز نشر دانشگاهی، دوماهنامه نشر دانش، تابستان ۱۳۸۱، شماره ۱۰۴، صص ۱۱ و ۱۲.</ref><ref name="Tashayyo">رضایی، محمد، تاریخ تشیع در آذربایجان، قم: شیعه‌شناسی، ۱۳۸۵، صص ۱۵-۱۴.</ref><ref name="Aqabozorg">آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، طبقات أعلام الشیعة، جلد ۹، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۳۰ قمری، ص ۲۵.</ref><ref name="Tabari"/>)، [[خودابنده بؤلگه‌سی|خۇدابنده بؤلگه‌سی]]<ref name="Gitashenasi"/><ref name="Nevisandegan"/> ([[قئیدار]]<ref name="Bedlisi"/><ref name="Bedlisi2"/>)، «سوجاس چایئ»<ref name="Gitashenasi"/><ref name="Nevisandegan"/> ([[سوجاس]]<ref name="Bedlisi"/><ref name="Bedlisi2"/><ref name="Mazar">جنید بن محمود جنید شیرازی، تذکره هزار مزار، به تصحیح عبدالوهاب نورانی وصال، تهران: کتابخانه احمدی شیراز، چاپ دوم، ۱۳۶۴.</ref><ref name="Joneyd">جنید بن محمود جنید شیرازی، شد الإزار فی حط الأوزار عن زوار المزار، به تصحیح محمد قزوینی، عباس اقبال آشتیانی، تهران: چاپخانه مجلس‏، چاپ اول، ۱۳۲۸، ص ۳۱۲.</ref>) و [[ایجرود بؤلگه‌سی|ایجرۇد بؤلگه‌سی]]<ref name="Gitashenasi"/><ref name="Nevisandegan"/> و ائله‌جه‌ده [[سولطانیه|سۇلطانیّه]]<ref name="MirAhmadi"/><ref name="TabrizIslam"/><ref name="Natanzi/><ref name="Gitashenasi"/><ref name="Nevisandegan"/>، [[سوهرورد|سۆهرورد]]<ref name="pourjavadi2"/><ref name="Tabataba">ابن طباطبا علوی اصفهانی، ابراهیم بن ناصر (۱۳۷۲)، مهاجران آل ابوطالب، ترجمه محمدرضا عطائی، مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهشهای اسلامی، چاپ اول، ص ۴۸۰.</ref><ref name="Tabari"/><ref name="Heydar">ابن طباطبا علوی اصفهانی، ابراهیم بن ناصر، منتقلة الطالبیة، قم: المکتبة الحیدریة، ۱۳۷۷، ص ۱۷۸.</ref>، [[انگوران بؤلومو|انگوران]]<ref name="Bedlisi"/><ref name="Bedlisi2"/> و خمسه‌نین بعضی باشقا حیصّه‌لری بعضی اعتیبارلی منبع‌لرده آذربایجانا عایید اوْلدۇقلاری<ref name="Sourat2"/><ref name="Naja"/><ref name="Zahedan"/><ref name= "Coene"/> بیلدیریلیبدیر. زنجان اوستانئ ائله‌جه‌ده [[زندیه|زندلر]]<ref name="Kashani"/> و [[قاجار ایمپیراتورلوغو|قاجارلار]]<ref name="Jam"/> دؤورولرینه عایید بعضی اعتیبارلی کیتابلاردا، «آذربایجان خمسه‌سی» آدلانیبدیر؛<ref name="Khaleghi"/> آمّا قاجارلار دؤورۆنۆن سوْنلاریندان یالنیز «خمسه» آدلانیب و [[پهلوی]] دؤورۆنده [[زنجان بؤلگه‌سی]]، سونرا ایسه [[زنجان اوستانی]] یارانیبدیر. «کئچمیش خمسه ویلایتی» (ایندیکی زنجان اۇستانی) و اوْنۇن شهرلری‌نین آذربایجان ترکیبینده و یا تابع‌لیگینده حساب ائدیلدیگی بعضی اعتیبارلی منبع‌لرین متنی: ;[[عباسی خلافتی|عبّاسیلر]] [[File:Ibn Hawqal’s map 1 wiki.jpg|thumb|[[صورة الارض]] (۹۷۷): آذربایجان و [[آران]]ین خریطه‌سی؛ '''[[زنجان]]'''ین '''آذربایجان داخیلینده''' (جنوب-شرق حیصّه‌سینده) یئرلشدیگی یئر دقیقلشدیریلیبدیر.]] # '''[[ابن فقیه همدانی|البلدان ابن فقیه]] (۹۰۳)''':<ref name="Faghih"/>{{Blockquote|''و حدّ '''آذربیجان''' من حدّ برذعة إلی حدّ '''زنجان'''...''{{سخ}}'''ترجۆمه''': و '''آذربایجان'''ین حدّی، بردعین حدّیندن '''زنجان'''ین حدّینه قدر...}} # '''[[تاریخ طبری]] (۹۱۵)''':<ref name="Tabari"/>{{Blockquote|''اول حد از همدان گیرند تا به '''ابهر''' و '''زنگان''' بیرون شوند و آخرش به دربند خزران و بدین میانه، هرچه شهرها است همه را '''آذربایگان''' خوانند.''{{سخ}}'''ترجۆمه''': اوّلجه همداندان حدّ تۇتارلار، '''ابهر''' و '''زنجان'''ا گئتمک اۆچۆن و نهایت '''خزر دربند'''ینه، بۇ آرادا هانسی شهر وارسا، هامی‌سینی '''آذربایجان''' اوْخۇیۇرلار.}} # '''[[منتقلة الطالبیة]] (۱۰۷۸)''':<ref name="Heydar"/>{{Blockquote|''('''سهرورد''') من أرض '''أذربیجان'''...''{{سخ}}'''ترجۆمه''': ('''سۆهرورد''') '''آذربایجان''' تورپاغیندان...}} #'''[[مهاجران آل ابوطالب]] (۱۰۷۸)''':<ref name="Tabataba"/>{{Blockquote|'''''سهرورد''': از نواحی '''آذربایجان'''... نام شهری است در نزدیکی '''زنجان''' در بخش کوهستان.''{{سخ}}'''ترجۆمه''': '''سۆهرورد''': '''آذربایجان''' ناحیه‌لریندن... جیبال حیصّه‌سینده '''زنجان''' یاخینلیغیندا بیر شهرین آدیدیر.}} #'''[[الکامل فی التاریخ]] (۱۲۳۱)''':<ref name="EbnAsir"/>{{Blockquote|''و کان آخر ما تقام فیه الخطبة لمحمّد '''زنجان''' ممّا یلی '''أذربیجان'''، فوصلوا إلی الرّیّ فی العشرین من ذی الحجّة سنة خمس و تسعین [و أربعمائة].''{{سخ}}'''ترجۆمه''': و محمّده ان سوْن خۆطبه‌نین اوْخۇلدۇغۇ [یئر] '''آذربایجان'''ا تابع اوْلان '''زنجان''' ایدی، [دؤردیۆز] دوخسان‌بئش ایلین ذی‌الحجّه آیی‌نین ایگیرمینجی گۆنۆ رئیه چاتدیلار..}} ;[[تیمورلو ایمپیراتورلوغو|تیمۇرلۇلار]] #'''[[جنید شیرازی|تذکره هزارمزار]] (۱۳۸۹)''':<ref name="Mazar"/><ref name="Joneyd"/>{{Blockquote|'''''سجاس''' قریه‌ایست مسرت اساس در قدیم الایام شهر کوچکی بوده و در فترت مغول خراب شده و از مضافات '''آذربایجان''' است...''{{سخ}}'''ترجۆمه''': '''سوجاس''' اساسی اۇغۇرلۇ بیر قصبه‌دیر، قدیم زامانلاردا کیچیک شهر اوْلۇب، [[موغول ایمپیراتورلوغو|موْغۇللار]] دؤورۆنده خارابالیغا چئوریلمیش و '''آذربایجان'''ا منسۇبدۇر.}} ;[[صفویلر|صفویلر]] و [[افشار ایمپیراتورلوغو|افشارلار]] [[File:Persian(IRAN) Empire 1747.jpg|thumb|افشار ایمپیراتۇرلۇغۇ خریطه‌سی؛ '''[[طاروم بؤلگه‌سی|طارۇم بؤلگه‌سی]]''' '''آذربایجان''' اراضی‌سی‌نین بیر حیصّه‌سی گؤستریلیبدیر.]] #'''[[حبیب السیر]] (۱۵۲۴)''':<ref name="Homam"/>{{Blockquote|''جبه و سویدای عزیمت '''آذربیجان''' کردند و در '''زنجان''' و اردبیل و سراة مراسم قتل و غارت بجا آوردند.''{{سخ}}'''ترجۆمه''': اونلار '''آذربایجان'''ا گئتمه‌یه حاضیرلاشاراق، '''زنجان‌'''دا، اردبیل‌ده و سرا[ب]دا قتل و تالان مراسیملری کئچیردیلر.}} #'''[[شرفنامه بدلیسی]] (۱۵۹۷)''':<ref name="Bedlisi"/><ref name="Bedlisi2"/>{{Blockquote|''و فی أثناء استیلاء العثمانیین علی '''ولایة أذربیجان'''، عینت الحکومة الإیرانیة دولتیار خان هذا قائدا للدفاع عن '''حدود أذربیجان و أقطعت له''' بمرسوم من الشاه سلطان محمد جمیع بلاد (کرشب، و زرین‌کمر، و '''سجاس'''، و '''زنجان'''، و صورلق، و '''قیدار'''، و شبستان، و '''أنکوران'''، و قانجوقه علیا و سفلی)... درین اثنا '''ولایت آذربیجان''' بید تصرف کماشتکان آل عثمان در آمده دولت‌یار خان را بجهت حفظ و حراست سرحد و سامان '''حدود آذربیجان''' تعیین کردند و ناحیۀ کرشب و زرین‌کمر و '''سجاس''' و '''زنجان''' و صورلق و '''قیدار''' و شبستان و '''انکوران'''...''{{سخ}}'''ترجۆمه''': بۇ آرادا عثمانلیلار طرفیندن اله کئچیریلن '''آذربایجان ویلایتی''' دؤولتیارخان حؤکۆمتینی '''آذربایجان حۆدودلاری'''نی، کرشب و زرّین‌کمر و '''سوجاس''' و '''زنجان''' و صورلاق و '''قئیدار''' و شبیستان و '''انگوران''' اراضیلرینی قوْرۇماق اۆچۆن تعیین ائتدی...}} #'''[[نقاوةالآثار فی ذکر الاخیار]] (۱۵۹۸)''':<ref name="Natanzi"/>{{Blockquote|''به ایالت و امارت کل '''ممالک آذربایجان''' از سرحد '''ابهر''' و '''سلطانیه''' تا اقصی ولایت اران سرافراز گردیده...''{{سخ}}'''ترجۆمه''': ابهر و سۇلطانیّه سرحدّیندن آرانین اَن اۇجقار نۇقطه‌لرینه قدر بۆتۆن آذربایجان ممالیکی‌نین دؤولتینه و امیرلیگینه غۇرۇرلۇ اوْلدۇ...»}} #'''[[تذکرةالملوک]] (۱۷۳۲)''':<ref name="Rajabnia"/><ref name="MFA"/>{{Blockquote|'''''آذربایجان''': بیگلربیگی تبریز: ...'''سلطانیه''' و '''زنجان'''.''{{سخ}}'''ترجومه''': '''آذربایجان''': تبریز بَیلربَیلیگی: ...'''سۇلطانیّه''' و '''زنجان'''.}} ;[[زندیه|زندلر]] [[File:Mapofiran1756.png|thumb|[[زندیه|زندلرین]] خریطه‌سی ([[آغامحمدخان قاجار|آغا محمّدخان قاجار]] ​​طرفیندن اؤلکه‌نین بیرلشدیریلمه‌سیندن اوّل) و '''[[آذربایجان خانلیقلاری|آذربایجان خانلیغلاری]]‌'''‌نین مؤوقعی اؤلکه‌نین شومال-غربینده (تۆند رنگده)؛ آذربایجان خانلیغلارینا داخیلدیر: [[تبریز خانلیغی|تبریز]]، [[اورمیه خانلیغی|اورمیه]]، [[اردبیل خانلیغی|اردبیل]]، '''[[زنجان خانلیغی|زنجان]]'''، [[خوی خانلیغی|خوی]]، [[ماراغا خانلیغی|مراغا]]، '''[[موکریان]]'''، [[قاراداغ خانلیغی|قاراداغ]]، [[ماکی خانلیغی|ماکی]]، '''[[تالیش خانلیغی|تالیش]]'''، [[سراب خانلیغی|سراب]] و [[خالخال خانلیغی|خالخال]].]] #'''[[رستم التواریخ]] (۱۷۷۹)''':<ref name="Rostam"/>{{Blockquote|''به جانب '''آذربایجان'''، روان شد. در مدت هفت سال... ارومیه و مراغه و اردبیل و خوی و تبریز و... '''زنجان''' و حدود تالش و... مابقی '''آن مملکت''' بابرکت را در حیطۀ ضبط و تصرف خود درآورده...''{{سخ}}'''ترجۆمه''': '''آذربایجان'''ا ساری گئتدی. یئددی ایل عرضینده... اورمیه و مراغا و اردبیل و خوی و تبریز و... '''زنجان''' و تالیشین حدّی و... '''او برکتلی مملکتین''' قالان ساحه‌سینی اؤز مۆصادیره و ایشغالینا آلیب...}} ;[[قاجار ایمپیراتورلوغو|قاجارلار]] #'''[[بستان السیاحه]] (۱۸۳۲)''':<ref name="ShirvaniZanjan"/>{{Blockquote|''ذکر '''زنجان‏''': شهرکیست بهجت‌توامان از بلاد عراق بوده اکنون مدّتهاست از مضافات '''آذربایجان''' محسوب می‌شود.''{{سخ}}'''ترجۆمه''': '''زنجان'''ین قئیدی: [عجم] عراقین شهرلریندندیر، خوشبختلیگ ایله دوْلۇدۇر، ایندی اۇزۇن‌مۆدّتدیر آذربایجانین منسوبلاریندان حساب اوْلۇنۇر.}} #'''[[حقایق الاخبار ناصری‌]] (۱۸۶۲)''':<ref name="Jam">محمدجعفر خورموجی، تاریخ حقایق: حقایق الاخبار ناصری، به کوشش حسین خدیوجم، تهران: زوار، ۱۳۴۴، ص ۲۵۴.</ref><ref name="Khaleghi">محمد خالقی مقدم، آذربایجان در ادوار مختلف تاریخی، نشریه موج بیداری، شماره ۱۰۴، سه‌شنبه ۲ مرداد ۱۳۸۶، ص ۴.</ref>{{Blockquote|''چون در این مدت که کوکب فیروزی کوکب همایون، تشریف‌فرمای ساحت عراق [عجم] و '''خمسهٔ آذربایجان''' می‌بودند...''{{سخ}}'''ترجۆمه''': چۆن کی بۇ دؤورده فیروزی کؤوکب هوْمایۇن کؤوکب [ناصیرالدّین شاه قاجار] [عجم] عراق و '''آذربایجانین خمسه‌سی''' اراضی‌سینی زیارت ائدیردیلر...»}} #'''[[آرتور دو گوبینو|تورکمن ساواشی]] (۱۸۷۶)''':<ref name="Javidan"/><ref name="Yeganeh"/><ref name="Jamalzadeh"/>{{Blockquote|''روایت زندگی شخصی به نام غلامحسین است که در دهی از دهات '''خمسهٔ آذربایجان''' به دنیا آمده است.''{{سخ}}'''ترجۆمه''': حکایه، '''آذربایجان خمسه‌سی''' کندلری‌نین بیرینده دوْغۇلمۇش غۇلام‌حۆسئن آدلی شخصین حیاتیندان بحث ائدیر.}} #'''[[مرآة البلدان]] (۱۸۷۷)''':<ref name="Etemad2"/>{{Blockquote|''از اردبیل تا '''زنجان''' پنج منزل و تا خوی که آخر شهر '''آذربایجان''' است بیست و هفت فرسخ است.''{{سخ}}'''ترجۆمه''': اردبیلدن '''زنجانا''' بئش ائو و خوْیا قدر کی '''آذربایجان'''ین سوْن شهریدیر، ایگیرمی یئددی فرسخدیر.}} #'''[[افضل التواریخ]] (۱۸۹۹)''':<ref name="Afzal"/>{{Blockquote|مملکت دیگر ایران «'''''آذربایجان'''» است، که اهل اروپ آن را «اترپاتن» می‌نویسند. مملکت وسیعی است و دارای شهرهای بزرگ است. از طرف تهران و قزوین، '''خاک خمسه ابتدای خاک آذربایجان''' است که منتهی به رود ارس می‌شود.''{{سخ}}'''ترجۆمه''': ایرانین باشقا بیر مملکتی «'''آذربایجان'''»دیر کی، آوروپالیلار اوْنۇ '''آتروْپاتن''' یازیرلار. بو، گئنیش بیر مملکتدیر و بؤیۆک شهرلری واردیر. تهران و قزوین طرفیندنُ '''خمسه تورپاغی آذربایجان تورپاغی‌نین باشلانغیجیدیر''' کی آراز چایینا آپاریر.}} ;[[پهلوی حؤکومتی|پهلویلر]] [[File:Republic_of_south_azerbaijan.png|thumb|[[آذربایجان میلی حؤکومتی|آذربایجان میلّی حؤکۆمتی‌]]‌نین خریطه‌سی (۱۹۴۶–۱۹۴۵)؛ '''[[زنجان اوستانی|زنجان اۇستانی]]''' داخیلدیر.]] #'''[[لغتنامه دهخدا]] (۱۹۳۱)''':<ref name="DehkhodaZanjan"/>{{Blockquote|'''''زنجان''': شهری است به '''آذربایجان'''''.<ref name="DehkhodaZanjan"/><ref name="Dabir"/><ref name="Safipour"/> شهر حاکم‌نشین '''ولایت خمسه'''... این شهر در کتب جغرافیانویسان گاه ناحیه‌ای از دیلم و گاه جزء جبال و گاه جزء '''آذربایجان''' و گاهی هم جزء ری بشمار میرفت.{{سخ}}'''ترجۆمه''': '''زنجان''': بیر شهردیر '''آذربایجان‌'''دا. '''خمسه ویلایتی‌'''نین حؤکمدار شهری... جوْغرافیا عالیملری‌نین کیتابلاریندا بو شهر گاه دئیلم، گاه جیبال، گاه '''آذربایجان''' و گاهدا رئی‌دن حساب ائدیلیردی.}} #'''[[شرح زندگانی من]] (۱۹۴۵)''':<ref name="Khodmokhtar"/>{{Blockquote|''بعد از تشکیل کابینۀ احمد قوام، و '''رفتن قشون روس''' از ایران... با اینکه این خودمختاری در موافقت‌نامه‌ها و تصویبنامۀ دولت منحصر به استان سه [آذربایجان شرقی] و چهار [آذربایجان غربی] و به هیچوجه ولایت '''خمسه''' را که جزو استان یکم [گیلان] است شامل نمیشد '''حکومت دمکرات تبریز''' نمیخواست دست از این ولایت بردارد، و فدائیهای خود را از '''زنجان''' و '''سایر نواحی این ولایت''' عقب بکشد.''{{سخ}}'''ترجۆمه''': احمد قوامین کابینه‌سی‌نین تشکیل تاپماسیندان و '''روس اوْردۇسۇنۇن ایراندان گئدیشیندن سونرا'''... باخمایاراق کی، بۇ موختاریّت حؤکۆمتین مۇقاویله و قرارلاریندا اۆچۆنجۆ [شرقی آذربایجان] و دؤردۆنجۆ [غربی آذربایجان] اۇستانلارا محدودلاشسادا و هئچ بیر شکیلده بیرینجی اۇستان [گیلان]ین ترکیبینده اوْلان '''خمسه''' ویلایتی شامیل اوْلماسادا، '''تبریز دموْکراتیک حؤکۆمتی''' بۇندان ال چکمک، و فداییلرینی '''زنجان''' و '''ویلایتین آیری ناحیه‌لری'''ندن گئری چکمک ایسته‌میردی.}} #'''[[طبقات اعلام الشیعه]] (۱۹۵۴)''':<ref name="Aqabozorg">آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، طبقات أعلام الشیعة، جلد ۹، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۳۰ قمری، ص ۲۵.</ref>{{Blockquote|''الابهری الاصفهانی: نسبة إلی ابهر من أعمال أصفهان... فهو غیر '''ابهر فی آذربایجان'''.''{{سخ}}الابهری الایصفاهانی: نسبی ایصفاهانین تابعینده اوْلان ابهره عایید... او، '''آذربایجان'''دا اوْلان '''ابهر'''دن فرقلیدیر.}} ;[[ایران ایسلام جومهوریتی|ایسلام جۇمهۇریّتی]] #'''[[ادوین گرانتوسکی|تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز]] (۱۹۸۰)''':<ref name="Azadistan"/>{{Blockquote|'''''محمد خیابانی''' و هواخواهانش قاطعانه علیه قرارداد ۱۹۱۹ به پیکار برخاستند... '''آذربایجان ایران''' را در چارچوب کشور ایران، خودمختار اعلام داشتند... پس از قیام آوریل در تبریز، دامنه قدرت دموکراتها تا ارومیه، خوی، اردبیل، مراغه، سلماس، '''زنجان''' گسترده شد و '''آذربایجان''' به نام '''«آزادستان»''' اعلام گردید... تدریس در مدرسه‌های '''آذربایجان''' به زبان آذربایجانی انجام می‌گرفت. تنها در تبریز، ارومیه و '''زنجان''' ۳۲۵ دبستان و ۸۲ دبیرستان تازه گشایش یافت.''{{سخ}}'''ترجۆمه''': '''محمّد خیابانی''' و اوْنۇن طرفدارلاری ۱۹۱۹-جو ایل مۇقاویله‌سینه قارشی مۇباریزه آپاردیلار... '''ایران آذربایجانی'''نی ایران اؤلکه‌سی چرچیوه‌سینده مۇختار اعلان ائتدیلر... تبریزده آوریل عۇصیانیندان سوْنرا دموْکراتلارین حاکیمیّتی اورمیه، خوی، اردبیل، مراغا، سلماس، '''زنجان'''ا گئنیشلندیریلدی و '''آذربایجان'''، «'''آزادیستان'''» آدی ایله اعلان ائدیلدی... '''آذربایجان''' مکتبلرینده تدریس، آذربایجان دیلینده آپاریلیردی. تکجه تبریز، اورمیه و '''زنجان'''‌دا ۳۲۵ ایبتیدایی مکتب و ۸۲ اوْرتا مکتب آچیلدی.}} [[File:Zanjan_Map_-_Bakhsh.svg|400px|left|زنجان اوستانی‌نین بؤلگه‌لر و بؤلۆملر خریطه‌سی.]] #'''[[گیتاشناسی|فرهنگ گیتاشناسی]] (۱۹۸۳)''':<ref name="Gitashenasi"/><ref name="Nevisandegan"/>{{Blockquote|'''''خمسه''': ولایت سابق ایران، در جنوب '''آذربایجان''' و غرب ایران. مرکز آن '''زنجان''' بود و از شهرهای معروفش '''سلطانیه''' بود. ۵ بلوک عمده (خمسه یعنی پنج) که ولایت خمسه را می‌ساختند، عبارت بودند از: ۱. '''ابهررود''' ۲. '''خررود''' [خرارود خدابنده] ۳. '''زنجان‌رود''' ۴. '''ایجرود''' ۵. '''سجاس‌رود'''.''{{سخ}}'''ترجۆمه''': '''خمسه''': ایرانین کئچمیش ویلایتی، '''آذربایجان'''ین جنۇبۇندا و ایرانین غربینده. مرکزی '''زنجان'''، مشهور شهرلریندن بیری '''سۇلطانیّه''' ایدی. ۵ اساس خمسه ویلایتی‌نی تشکیل ائدن بؤلۆک (خمسه، بئش دئمکدیر) بۇنلار ایدی: ۱. '''ابهر چایی''' ۲. '''خرا چایی''' [خۇدابنده] ۳. '''زنجان چایی''' ۴. '''ایج چایی''' ۵. '''سوجاس چایی'''.}} #'''[[دانشنامه جهان اسلام]] (۲۰۰۱)''':<ref name="MirAhmadi">مریم میراحمدی، تاریخ سیاسی و اجتماعی ایران در عصر صفوی، تهران: مؤسسه انتشارات امیرکبیر، ۱۳۷۱، صص ۱۳۵، ۱۴۲-۱۴۱.</ref><ref name="TabrizIslam"/>{{Blockquote|'''''بیگلربیگی آذربایجان''' شامل ۲۶ حاکم‌نشین می‌شد، از جمله آستارا، مراغه... '''سلطانیه''' و '''زنجان'''''{{سخ}}'''ترجۆمه''': '''آذربایجانین بَیلربَیلیگی''' ۲۶ حؤکمدارلیغا شامیل اوْلۇردۇ، اوْ جۆمله‌دن آستارا، مراغا... '''سۇلطانیّه''' و '''زنجان'''.}} #'''[[روابط ایران و جمهوری آذربایجان (کتاب)|روابط ایران و جمهوری آذربایجان]] (۲۰۰۵)''':<ref name="Jabbari">جباری، ولی، شیعیان جمهوری آذربایجان، قم: شیعه‌شناسی، ۱۳۸۹، ص ۲۱۰.</ref><ref name="Bahram">بهرام امیراحمدیان، روابط ایران و جمهوری آذربایجان، تهران: انتشارات وزارت امور خارجه، ۱۳۸۴، ص ۳۲-۳۱.</ref>{{Blockquote|''و شهرهایی همچون تبریز، اردبیل و '''زنجان''' به‌عنوان شهرهای '''آذربایجان''' مورد توجه قرار گرفته است.''{{سخ}}'''ترجۆمه''': تبریز، اردبیل و '''زنجان''' کیمی شهرلر '''آذربایجان''' شهرلری کیمی نظره آلینیبلار.}} #'''[[تاریخ تشیع در آذربایجان]] (۲۰۰۶)''':<ref name="Tashayyo">رضایی، محمد، تاریخ تشیع در آذربایجان، قم: شیعه‌شناسی، ۱۳۸۵، صص ۱۵-۱۴.</ref>{{Blockquote|''وی یکی از قلاع «'''ابهر'''» را گشود و با شروطی با ایشان صلح کرد و این نخستین‌بار بود که مسلمانان به '''آذربایجان''' وارد می‌شدند.''{{سخ}}'''ترجومه''': او «'''ابهر'''» قالالاریندان بیرینی آچیب و شرطلرله اوْنلارلا صۇلح ائتدی و بۇ ایلک دفعه ایدی کی مۆسلمانلار '''آذربایجان'''ا داخیل اوْلۇردۇلار.}} #'''[[روزشمار تاریخ معاصر ایران]] (۲۰۰۶)''':<ref name="Motaleat">فراهانی، حسن، روزشمار تاریخ معاصر ایران، جلد ۴، تهران: مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، ۱۳۸۵، ص ۴.</ref>{{Blockquote|''دستور تعقیب هر چه شدیدتر جمهوری‌خواهی به فرماندهان نظامی آذربایجان: امیرلشکر شمال غرب در بخش‌نامه‌ای به ده فرمانده حوزه‌های نظامی مشکین، اردبیل، مرند، خوی، مراغه، ثلاث (ارومیه، سلماس، سلدوز)، ساوجبلاغ، '''زنجان'''، ماکو و اهر دستور داد... منابع انگلیسی حاضر در '''آذربایجان''' عقیده داشتند «اکثریت مردم '''آذربایجان''' با فکر جمهوری در ایران مخالف هستند.»''{{سخ}}'''ترجۆمه''': جۇمهۇریّتچیلیغین مۆمکۆن قدر شدید تعقیب ائتمک امری، '''آذربایجان'''ین حربی کوْماندیرلرینه: شومال-غرب اوْردۇسۇنۇن امیری، بیر بخشنامه‌ده، مشگین، اردبیل، مرند، خوی، مراغا، ثلاث (اورمیه، سلماس، سۇلدۇز)، ساوۇج‌بۇلاغ، '''زنجان'''، ماکی و اهرین اوْن حربی ساحه‌لری کوْماندیرلرینه امر ائتدی... '''آذربایجان‌'''دا حۇضۇرلاری اوْلان اینگیلیس منبعلری اینانیردیلار کی، «'''آذربایجان''' خالقی‌نین اکثریّتی ایراندا جۇمهۇریّت ایده‌سی ایله قارشی‌دیرلار.}} #'''[[درآمدی بر قفقاز]] (۲۰۰۹)''':<ref name= "Coene"/>{{Blockquote|'''''آذربایجان''': منطقه‌ای که استان‌های شمالی ایران را دربر می‌گیرد: آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی، اردبیل و '''زنجان'''''{{سخ}}'''ترجۆمه''': '''آذربایجان''': ایرانین شومال اۇستانلارینی احاطه ائدن منطقه: شرقی آذربایجان، غربی آذربایجان، اردبیل و '''زنجان'''.}} == طبیعی جوْغرافیا == [[File:The misty mountains.jpg|thumb|قاراداغین دومانلی مئشه‌لری.]] آذربایجان ایرانین شومال-غربینده، [[البورز|البوْرز]]، [[زاگروس|زاگروْس]] و [[قفقاز]] داغلاری‌نین قوْوۇشدۇغۇ یئرده یئرلشیر و اساساً داغلیق اراضیدیر. آذربایجانین چایلاری داها چوخ اورمیه و خزر گؤللری‌نین حؤوضه‌لرینده آخیر. غربی و شومال-غربی آذربایجانین اکثر حیصّه‌سی‌نین ایقلیمی رۇطۇبتلی مدیترانه ایقلیمیدیر؛ جنوبدا ایسه مدیترانه ایقلیمیدیر، آما یایدا ایستی ایله مۇشاییعت اوْلۇنۇر.<ref>Peel, M. C. , Finlayson, B. L. , and McMahon, T. A. : Updated world map of the Köppen-Geiger climate classification, Hydrol. Earth Syst. Sci. , 11, 1633-1644, doi:10.5194/hess-11-1633-2007, 2007.</ref> آورۇپا کوْریدوْرۇ اۆزرینده اوْلماق، بو منطقه‌یه خۇصۇصی ایستراتژی مؤوقع قازاندیریبدیر. === گؤللر === * [[اورمیه گؤلو|اۇرمیه گؤلۆ]]: شرقی آذربایجان و غربی آذربایجان اۇستانلاری آراسیندا یئرلشن آذربایجان و ایران اراضی‌سینده ان بؤیۆک گؤلدۆر. سوْن ایللَر گؤل سۇ قیتلیغی مۆشکۆلۆ و تامامیله قوْرۇماق تهلوکه‌سی ایله اۆزلشیب. * [[نئور گؤلو|نئوْر گؤلۆ]]: تالیش شهری ایله خالخال شهری آراسیندا گؤل. * [[شورابیل گؤلو|شوْرابیل گؤلۆ]]: بۇ گؤل اردبیلین جنۇبۇندا یئرلشیر. * [[قوری‌گؤل]]: شیرین‌سۇلۇ گؤل، سهند داغی‌نین اتیینده و [[بوستان‌آوا|بوْستان‌آوا]] شهری یاخینلیغیندا یئرلشیر. <center><gallery> File:Marmisho Lake 48.JPG|[[مارمیشوو گؤلو|مارمیشوْو گؤلۆ]] File:NeorLake.JPEG|[[نئور گؤلو|نئوْر گؤلۆ]] </gallery></center> === طبیعی هاموارسیزلیقلار === آذربایجان ایکی بؤیۆک داغ سیلسیله‌سی یعنی [[زاگروس|زاگروْس]] و [[البورز|البۇرز]]ون قوْوۇشدۇغۇ یئرده یئرلشیر و آذربایجانین ان هۆندۆر زیروه‌لری اردبیل اوستانیندا [[ساوالان]] و شرقی آذربایجان اوستانیندا [[سهند]] وۇلکانیک زیروه‌لریدیر. <center><gallery> File:Sabalan01.JPG|[[ساوالان]] File:Mount-Sahand.jpg|[[سهند]] </gallery></center> === چایلار === * [[اورمیه گؤلو|اۇرمیه گؤلۆ]] حؤوضه‌سی‌نین چایلاری، اوْ جۇمله‌دن [[جیغاتی|جیغاتی]]، [[تاتائو]]، [[آجی‌چای|آجی‌چای]]، [[گودارچای|گۆدارچای]]، [[باراندوز|باراندۆز]]، [[شهرچای]]، [[نازلی‌چای|نازلی‌چای]] و [[زولاچای|زوْلاچای‌]]دیر. * [[خزر دنیزی]] حؤوضه‌سی‌نین چایلارینا [[آراز]] و [[قیزیل‌اوزن|قیزیل‌اۆزن]] داخیل‌دیر. <center> <gallery> File:Jolfa-Aras2.jpg|[[آراز|آراز]] File:(((رود خانه زرینه رود))) - panoramio (1).jpg|[[جیغاتی|جیغاتی]] File:Aji chay2.jpg|[[آجی‌چای|آجی‌چای]] </gallery> </center> === دۆزنلیکلر === آذربایجانین شومال-شرقینده، خزر دنیزی‌نین یاخینلیغیندا یئرلشن [[موغان|مۇغان]] دوزنلیگی، آذربایجانین ان بؤیۆک دوزنلیگیدیر.<Ref> http://www.iranicaonline.org/articles/mogan-parent-i-ii </ref> آذربایجانین دیگر دوزنلیگلری، اورمیه گؤلۇنۇن شرقینده، جنۇبۇندا و غربینده، آجئ‌چای، جیغاتی و شهرچای چایلاری‌نین قوْوۇشدۇغۇ یئرلرده واقع اوْلۇبلار. == خالق == === جمعیت === === اتنیکلر === ==== آذربایجان تۆرکلری ==== {{Əsas|آذربایجان تورکلری}} [[آذربایجان تورکلری]] آذربایجانین چوخلو شهرلرینده و بؤلگه‌لرینده موطلق اکثریتده‌دیرلر. آذربایجان تورکلری عوموماً آذربایجان منطقه‌سینده و هابئله ایرانین باشقا اوستانلاری و بؤلگه‌لرینده ده یاشاماقدادیرلار. بونلار عومومیتده دوغو آذربایجان، باتی آذربایجان، اردبیل، زنگان، قزوین، همدان، مرکزی، گیلان، کوردوستان، کیرمانشاه، البورز، تهران و قوم اوستانلاریندا یاشاییرلار.<ref name="یاشار">(یاشار تبریزلی، ترک‌ها و ایران (موجودیت، هویت، راهمان)، نشریه ایشیق، نشریه دانشجویان آذربایجانی دانشگاه علم و صنعت، کاری از مرکز تحقیقات مجمع دانشگاهیان آذربایجانی (آبتام) چاپ دوم صص ۳ و ۴</ref><ref>مئهران باهارلی نین یازی لاری www.sozumuz.blogspot.com</ref><ref>دکتر م. پناهیان، فرهنگ جغرافیایی ملی ترکان ایران زمین، ۱۳۵۱</ref><ref>دکتر جواد هئیت، سیری در تاریخ زبان و لهجه‌های ترکی چاپ سوم ۱۳۸۰ ص ۳۰۷</ref><ref>حسن راشدی، زبان ترکی و موقعیت گذشته و کنونی آن در ایران، ۱۳۸۳، صص ۸ تا ۱۰</ref><ref>حسن راشدی، ترکان و بررسی تاریخ، زبان و هوین آنها در ایران، انتشارات اندیشه نو، ۱۳۸۶، صص ۱۱۹ تا ۱۲۴</ref> آذربایجان تورکلری‌نین ساییسی ایراندا ۱۹۹۸–جی میلادی ایلده اتنولوگ سایتی‌نین تخمینی اساسیندا ۲۳٫۵۰۰٫۰۰۰ نفرایمیش. بۇ تخمینی ۳۰ میلیون نفره جن چوخالتماق اولار.<ref name="ethnologue.com">http://www.ethnologue.com/14/show_language.asp?code=AZB</ref><ref>صرافی، ع. (۱۳۷۸) "ایران تورکلری‌نین دیلی و فولکولورو" نشریه وارلیق، شماره ۱۱۴</ref><ref>سارای، محمد، (۱۹۹۹) تورک – ایران ایلیشکلری، آنکارا: آتاتورک آراشدیرما مرکزی</ref><ref>براندا شیفر، مرزها و برادری، ایران و چالش هویت آذربایجانی، ترجمه یاشار صدقیانی آذر، ۱۳۸۵، ناشر: اولوس، ص ۲۴۴</ref><ref>گولدیکن قدیر، (۱۹۹۸) "ایران دا یاشایان ۳۳ میلیون تورکو دوشونوروز" نشریه آذربایجان، شماره ۳۲۲، ص ۴۷</ref><ref>چهرگانی، مجمود علی (۲۰۰۳)، "هدفیمیز میلّی کولتوروموزه صاحیب چیخماق" ۳۲۰۲، سایی ۱۴ آنکارا به نقل از دوکتور بیلگه هان ا. گوکداغ و محمدرضا هیئت، ایران تورکلرینده کیملیک مسئله‌سی، کؤچورن رسول همدانلی، چاپ شده در "چالش هویت در آذربایجان"، ویژه نامه دان اولدوزو، نشریه مستقل دانشجویی دانشگاه صنعتی اصفهان</ref><ref>http://books.google.com/books?ei=dRRaTdbGJt2qhAeFu-DgDQ&ct=result&id=YJwsAQAAIAAJ&dq=۳۰+million+South+Azerbaijan&q=۳۰-۳۵ The Continuum political encyclopedia of the Middle East</ref><ref>http://books.google.com/books?id=j-BGfrath_sC&pg=PA۳۵&dq=۳۰+million+South+Azerbaijan&hl=en&ei=dRRaTdbGJt2qhAeFu-DgDQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=۱&ved=۰CCkQ6AEwAA#v=onepage&q=۳۰%۲۰million%۲۰South%۲۰Azerbaijan&f=false The Nobels' oil fate By Amir Pahlavan</ref><ref>http://books.google.com/books?id=UrSJl5rjdbkC&pg=PA۱۸۷&dq=۳۰+million+South+Azerbaijan&hl=en&ei=dRRaTdbGJt2qhAeFu-DgDQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=۲&ved=۰CC4Q6AEwAQ#v=onepage&q=۳۰%۲۰million%۲۰South%۲۰Azerbaijan&f=false The security of the Caspian Sea Region By Gennadiĭ Illarionovich Chufrin, Stockholm International Peace Research Institute The security of the Caspian Sea Region By Gennadiĭ Illarionovich Chufrin, Stockholm International Peace Research Institute</ref><ref>http://books.google.com/books?id=sHKSh_XltKMC&printsec=frontcover&dq=brenda+shaffer&hl=en&ei=QT1YTZrtNZDsOZr4wIAF&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=۳&ved=۰CDAQ6AEwAg#v=snippet&q=population&f=false</ref><ref>cite web |url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Iran.pdf |title=Ethnic Groups and Languages of Iran |first=Library of Congress – Federal Research Division |last=Library of Congress|accessdate=۲۰۰۹-۱۲-۰۲}} ۱۶٪ estimated in 2009</ref><ref name="Encyclopedia of Orient">[http://looklex.com/e.o/iran.peoples.htm "Peoples of Iran"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303222659/http://looklex.com/e.o/iran.peoples.htm |date=2016-03-03 }} in ''Looklex Encyclopedia of the Orient''. Retrieved on 22 January 2009.</ref><ref name="CIA Iran">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html#People "Iran: People"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120203093100/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html#People |date=2012-02-03 }}, ''CIA: The World Factbook'': 24% of Iran's total population. Retrieved on 22 January 2009.</ref><ref>[http://www.ingentaconnect.com/content/routledg/ccas/۲۰۰۸/۰۰۰۰۰۰۲۷/۰۰۰۰۰۰۰۱/art00004 G. Riaux, "The Formative Years of Azerbaijani Nationalism in Post-Revolutionary Iran"], ''Central Asian Survey'', ۲۷(۱): ۴۵–۵۸, March 2008: 25% of Iran's total population (p. ۴۶). Retrieved on 22 January 2009.</ref><ref name="ISBNShaffer">"Borders and Brethren: Iran and the Challenge of Azerbaijani Identity" in ''The Azerbaijani Population'' by [[Brenda Shaffer]], pp. 221–225. The MIT Press (2003), ISBN 0-262-19477-5.</ref><ref>Swietochowski, Tadeusz; Collins, Brian C. (۱۹۹۹). Historical dictionary of Azerbaijan. Lanham, Maryland: Scarecrow Press, Inc. ISBN 0-8108-3550-9. pg ۲۸: "۱۵ million (1999)"</ref><ref>[http://books.google.com/books?ei=dRRaTdbGJt2qhAeFu-DgDQ&ct=result&id=YJwsAQAAIAAJ&dq=۳۰+million+South+Azerbaijan&q=۳۰-۳۵ The Continuum political encyclopedia of the Middle East] by Avraham Sela Publisher: Continuum International Publishing Group; Rev Upd edition (October 2002) ISBN 0-8264-1413-3 ISBN 978-0-8264-1413-7"</ref><ref>[http://books.google.com/books?id=UrSJl5rjdbkC&pg=PA۱۸۷&dq=۳۰+million+South+Azerbaijan&hl=en&ei=dRRaTdbGJt2qhAeFu-DgDQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=۲&ved=۰CC4Q6AEwAQ#v=onepage&q=۳۰%۲۰million%۲۰South%۲۰Azerbaijan&f=false The security of the Caspian Sea Region] By Gennadiĭ Illarionovich Chufrin, Stockholm International Peace Research Institute"</ref><ref>[http://www.unpo.org/members/7884 UNPO : Southern Azerbaijan]</ref><ref>[http://www.diplomaticobserver.com/news_read.asp?id=۳۵۹ BABEK, NATIONAL HERO OF SOUTHERN AZERBAIJAN, DISTURBS IRAN]</ref><ref>{{Cite web |title=AZERBAIJAN AND THE CHALLENGE OF MULTIPLE IDENTITIES: IN SEARCH OF A GLOBAL SOUL |url=http://meria.idc.ac.il/journal/2007/issue4/jv11no4a2.asp |accessdate=2017-12-31 |archivedate=2008-05-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080506123408/http://meria.idc.ac.il/journal/2007/issue4/jv11no4a2.asp }}</ref><ref>[http://www.jamestown.org/single/?no_cache=۱&tx_ttnews%۵Btt_news%۵D=۳۱۷۲۳ AZERBAIJANI PUBLIC OUTRAGED BY SLAUGHTER OF AZERIS IN IRAN]</ref><ref>http://www.photius.com/rankings/languages2.html</ref><ref>{{Cite web |title=archive copy |url=http://www.petroleumworld.com/issues090506.htm |accessdate=2017-12-25 |archivedate=2010-01-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100110204855/http://www.petroleumworld.com/issues090506.htm }}</ref> لاکین ۱۹۹۹- جو میلادی ایلده [[جاماح]] آنالیتیک اینفورماسییا مرکزی‌نین آپاردیغی دقیق آراشدیرمایا اساساً ایراندا یاشایان آذربایجان تورکلرینین سایی‌سین ۲۹ میلیون نفر اولارق بیلدیریلمیشدیر و همین تاریخده، بۇ رقم اؤلکه اهالی‌سینین ۴۱٫۴۲٪-ی آنلامینا گلیردی.<ref>http://camah.net/ereb/stat.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140114073610/http://camah.net/ereb/stat.php |date=2014-01-14 }} جاماح آنالیتیک اینفورماسییا مرکزینین استاتیستیک معلوماتی</ref> آذربایجاندا ائله‌جه‌ده آز سایدا [[تالیش‌لار|تالیشلار]]، فارسلار، کوردلر، تاتلار و اِرمنیلر ده یاشاماقدادیرلار. ==== ایبهاملی آمارلار ==== ایراندا یاشایان تورکلرین ساییسی باره‌ده موختلیف قایناقلاردا، موختلیف سایی‌لارا راست گلمک اولار. ایراندا یاشایان تورکلرین ایدیعالارینا گؤره بۇ رقم ۲۰۱۱-جی میلادی ایلینده ۳۷ میلیونا قدر چاتماقدادیر.<ref name="یاشار" /><ref name="شیفر">رندا شیفر، مرزها و برادری ایران و چالش هویت آذربایجانی ترجمه: یاشار صدقیانی آذر، چاپ اول ۱۳۸۵ ناشر: اولوس صص ۲۴۴–۲۴۳)</ref> اتنولوگ سایتی‌نین وئردیگی آمار اساسیندا ۱۹۹۸–جی میلادی ایلده ایرانداکی موختلیف [[تورک خالقلاری]]'نین سایی‌سی ۲۷٫۴۰۰٫۰۰۰ نفر ایمیش.<ref name="یاشار" /><ref name="ethnologue.com" /> ایراندا یاشایان تورکلرین نۆفوسو ایله ایلگیلی کسین بیر رقم وئرمک اولماز. ایرانداکی تورکلرین نۆفوسو ۲۰۰۰–جی میلادی ایلینه قدر موختلیف قایناقلاردا ۲۵ میلیون،<ref>هئیت و صرافی، ایران تورکلری نین دیلی و فولکولورو، وارلیق درگی سی ۱۱۴–۳ سایی، ۱۹۹۹ ص ۶۱</ref> ۳۳ میلیون،<ref>قدیر گولدیکن، ایراندا یاشایان ۳۳ میلیون تورکو وشونوز، آذربایجان ۴۷–۴۸ اینجی سای، ۱۹۹۸، ص ۳۲۲</ref> ۲۰ میلیون،<ref>رافائل بلئگا، ایران خالق لاری ال کیتابی، ۱۹۹۷</ref> ۲۵ میلیون،<ref>موحممد سارای، تورک – ایران ایلیشکیلری، آنکارا، آتاتورک آراشدیرما مرکزی، ۱۹۹۹ ص ۲۶۱</ref> اولاراق بیربیریندن فرقلی شکیلده وئریلمکده‌دیر. دونیا بانکاسی اؤلکه پروفیللری معلوماتینا گؤره ۶۶٫۱ میلیونلوق ایران نۆفوسوْنون ۴۲٪ تورکلر فورمالاشدیرماقدا اوْلوب، کی بۇ نیسبت‌ده تخمیناً ۲۵ میلیونلوق بیر تورک نۆفوسونو گؤسترمکده‌دیر.<ref>کاظیم اوتوک، Araftaki Ülke İran ۲۰۲۳ ۱۴ اونجوسای ۲۰۰۲ ص ۱۰</ref><ref>دوکتور. بیلگه هان ا. گوکداغ و موحمدریضا هئیت، ایران تورکلری‌نین کیملیک مسئله‌سی، کؤچورن: رسول همدانلی، چالش هویت در آذربایجان، ویژه نامه نشریه دان اولدوزو، ص۸۷</ref> [[برندا شیفر]] ده یازدیغی مقاله‌لرده آذربایجان تورکلری‌نین سایی‌سین ایراندا ۱۳۸۵–جی هیجری گونشلی ایلینده ۲۵ میلیون نفر بیلیب.<ref>برندا شیفر، مرزها و برادری ایران و چالش هویت آذربایجانی ترجمه: یاشار صدقیانی آذر، چاپ اول ۱۳۸۵ ناشر: اولوس صص ۲۴۴</ref> ایرانین هر اون ایلده باش وئرن نۆفوس سایی‌سیندا، اتینک قوروپلارین سایی‌سی داخیل اولماییب. بۇ مسئله ایراندا نئچه نفر تورک، فارس، کورد و باشقا اتنیکلردن اوْلدوغونو موبهم بیر مسئله‌یه چئوریلیب.<ref name="یاشار" /> آبیش (آمریکا بیرلشمیش شیتاتلار) دؤولتی، ایراندا اۆز وئرن ۱۹۵۶ (۱۳۳۵) اینجی نۆفوس سایی‌سین، ایران دؤولتی‌نین فارسلاردان سونرا باشقا اتنیکلری آز گؤسترمگه چالیشماغی اۆچون، بو آمارلاری اعتیبارسیز بیلیر.<ref>"کتاب راهنمای مناطق ایران"، واشینگتن دی سی: اداره دولتی چاپ، ۱۹۱۷، ص ۸۱</ref> نیکی کئدی ده یازیر «عومومیت‌ده ایراندا رسمی آماردا، ایرانین ان بؤیوک اتنیک قوروپون – آذربایجانلیلاری- اولدوغوندان آز گؤستریرلر.».<ref>نیکی. آر. کئدی، ایران و جهان اسلام: مقاومت و انقلاب، نیویوک: انتشارات نیویورک، ۱۹۹۵، ص ۱۳۴</ref> بعضی قایناقلار اساسیندا آذربایجان تورکلری و باشقا تورک اتنیک قوروپلاری ایرانین یوزده ۲۵ تا ۳۷، کوردلر یوزده ۸، بلوچلار یوزده ۳، عربلر یوزده ۳ و تورکمنلر یوزدن ۲ اهالیسین تشکیل ائدیرلر.<ref>شهرزاد مجاب و امیرحسن پور، سیاست‌های ملیت و جدایی قومی – سعید رهنما و سهراب بهداد، ایران پس از انقلاب: نقطه عطف سرزمین‌های اسلامی، لندن: آی بی توریس، ۱۹۹۵ صص ۲۳۰–۲۲۹</ref> بعضی قایناقلار دا فارسلار ایران اهالی‌سینین یوزده ۵۰–سین تشکیل وئریرلر،<ref>پاتریشا جی هیگینز، پیوستگی اقلیتی در ایران این دوره، مطالعات ایرانی، جلد ۱۷، شماره ۱، زمستان ۱۹۸۴، ص ۴۷</ref> آنجاق بعضی قایناقلاردا فارسلارین ایراندا ۴۵٪ دن آشاغی اولدوقلارینی گؤستریبلر.<ref>یرواند آبراهامیان، کمونیسم و اشتراک در ایران: توده و فرقه دموکرات، مجله بین‌المللی مطالعات خاورمیانه، جلد ۱، شماره ۴، سال ۱۹۷۰، ص ۲۹۲</ref><ref>س. علی اف، مۆشکول ملیت‌ها در ایران، کتاب بازبینی آسیای مرکزی، جلد ۱۶، سال ۱۹۶۶، ص ۶۴</ref> هابئله بیر نئچه سایی قایناقلاردا تورکلرین سایی‌سین ایراندا ایرانین اهالیسی‌نین اوچ دن بیری بیلیرلر.<ref>جرج توماس کوریان، دایرةالمعارف جهان سوم، نیویورک، سال ۱۹۹۲، جلد ۲، ص ۸۶۹</ref><ref>میلتون جی اسمن و ایتمار رابینوویچ، قومیت، پلورالیسم و دولت در خاورمیانه، لندن، انتشارات دانشگاه کربل، ۱۹۸۸، ص ۲۱۳</ref><ref>جواد هئیت، پسرفت زبان و ادبیات آذربایجانی، ص ۹</ref><ref>یرواند آبراهامیان، ایران بین دو انقلاب ص ۱۲</ref> ==== کۆردلر ==== [[کوردلر]] عومومیت‌له [[غربی آذربایجان اوستانی|باتی آذربایجان]] اوستانی‌نین بیر نئچه سایی بؤلگه‌لرینده یاشاییرلار. کوردلر [[مهاباد بؤلگه‌سی|مهاباد]]، [[بوکان بؤلگه‌سی|بوکان]]، [[ساری‌داش بؤلگه‌سی|ساری‌داش]]، [[پیرانشهر بؤلگه‌سی|پیرانشهر]] و [[اوشنویه بؤلگه‌سی|اوشنویه]] بؤلگه‌لرینده موطلق اکثریتده‌دیرلر و بو بؤلگه‌لرین تخمیناً ۹۰٪ – ۹۵٪ جمعیتین تشکیل وئریرلر. کوردلر بو بئش بؤلگه‌دن سونرا غربی آذربایجان اوستانی‌نین باشقا بؤلگه‌لرینده ده کیچیک بیر اقلیت و یا بعضاً بؤیوک بیر اقلیت اولاراق یاشاماقدادیرلار. هابئله [[اردبیل اوستانی]]'نین [[خالخال بؤلگه‌سی|خالخال]] بؤلگه‌سینده‌کی بعضی کندلرینده ده کوردلر یاشاییرلار. ==== فارسلار ==== [[فارسلار]] آذربایجاندا کیچیک بیر اقلیت اولاراق آذربایجانین بعضی بؤیوک شهرلرینده یاشاییرلار. ==== دیگر اتنیکلر ==== ساییر اتنیکلردن؛ [[ایران تاتلاری|تاتلار]] بیر اقلیت اولاراق عوموماً [[خالخال بولگه‌سی|خالخال]] بؤلگه‌سینده‌کی بعضی کندلرده، [[تالیش‌لار|تالیشلار]] بیر اقلیت اولاراق [[آستارا بؤلگه‌سی|آستارا]] بؤلگه‌سینده و هابئله [[عنبران بؤلومو|عنبران]] بؤلومونده یاشاییرلار. ارمنی‌لر، آشوری‌لر و باشقا اتنیک قوروپلاردا کیچیک بیر اقلیت اولاراق آذربایجانین بعضی شهرلرینده یاشاماقدادیرلار. === دین === === عیرق === == کۆلتۆر == === تئاتر === ۱۸۷۱–۷۴-جو ایللرده م.ف. آخوندزاده‌نین ۶ کومئدیاسینین فارس دیلینه ترجومه ائدیله‌رک ایراندا یاییلماسی گونئی آذربایجاندا تئاتر صنعتینه ماراغی آرتیرمیشدی. ایلک تئاتر ۱۹۰۵–۱۱-جی ایللر ایران اینقیلابی دؤورونده یارادیلمیشدی. ۱۹۰۹–۲۱-جی ایللرده «آذربایجان آرتیست‌لری دسته‌سی» فعالیت گؤسترمیش‌دیر. ۱۹۲۰-جی ایلده تبریزده صیدقی روح‌الله، م. شفی‌زاده، م.ر. واعظ زاده و باشقالارینین تشببوسو ایله ایلک تئاتر بیناسی – «[[خئیریه تئاتری]]» تیکیلدی. [[تبریز]]، اورمیا و خوی شهرلرینده او. حاجیبی‌لی‌نین مشهور کومئدیالاری تاماشایا قویولموشدو. آذربایجان میلی حؤکومتی زامانی تبریزده ایلک آذربایجان دؤولت تئاتری یارادیلمیشدی. ۱۹۴۶-جی ایلده تبریز دؤولت فیلارمونیاسیدا فالیت گؤسترمیش‌دیر. ۱۹۴۶-جی ایلین دئکابریندا اؤلکه‌ده میلی آزادلیق حرکاتینا دیوان توتولدوق‌دان سوْنرا آذربایجان دؤولت تئاتری دا باغلاندی. یانلیز قیسا بیر مدت عرضینده (۱۹۴۸–۱۹۴۹) تهرانین «زیبا» تئاتر سالونوندا آذربایجان‌لی اینجه صنعت خادیم‌لری طرفین‌دن تورک دیلینده بیر سیرا تاماشا و کوْنسرت‌لر وئریلمیش‌دیر. همین تدبیرلرین تشکیلینه و گؤستریلمه‌سینه مشهور ضیالی عالیم، یازی‌چی گنجه‌لی صاباحینین قارداشی صمد صباحی ده باش‌چی‌لیق ائتمیش‌دیر. تورک دیلینده تاماشا و گؤستری‌لر قاداغان ائدیلدیک‌دن سوْنرا س. صباحی ۱۰ ایله یاخین مدتده (۱۹۴۹–۱۹۵۹) ۴۰-دان چوخ بدیعی اثری، او جمله‌دن ج. جاببارلینین، م.ف. آخوندزاده‌نین، ه. جاویدین، او. حاجیبه ی‌لی‌نین اثرلرینی فارس دیلینده تاماشایا قویور. ۳۰ ایله یاخین مدتده صحنه‌ده فارس دیلینده اثرلری ایفا ائدن آذربایجان‌لی آکتیورلار پئشه کار صنعت‌چی کیمی ده بوتون اؤلکه تاماشاچی‌لارینین رغبتینی قازانمیش و ۱۹۷۸–۷۹-جو ایللر اینقیلابین‌دان درحال سوْنرا تورک دیلینده تاماشالارین یوکسک سویه‌ده صحنه‌یه گتیریلمه‌سی اوزرینده چالیشمیش‌لار. نتیجه‌ده بۇ گون ایرانین بیر سیرا ایری شهرلرینده، ائله‌جه ده گونئی آذربایجانین تئاتر سالون‌لاریندا آذربایجان‌لی آکتیورلار طرفین‌دن تورک دیلینده درام اثرلری صحنه‌یه گتیریلمیش‌دیر. بیر سیرا کومیک اثرلرده باش رولدا چیخیش ائدن آذربایجان‌لی هاشیم چاووشی بوتون ایراندا تانینیر. آذربایجان‌لی تئاتر آکتیورو سیراسیندا سید خئیرخاه، یاقوب خئیروالله و اونلارجا باشقالارینین آدینی چکمک اولار. ۱۹۹۴-جو ایلده گنج آذربایجان‌لی رئجیسور حسین لله تۆرکجه‌ده «آلین یازی‌سی» آدلی تاماشا و سوْنرا داهی صنعتکار م. شهریارین «حئیدربابایا سلام» پوئماسی اساسیندا عئینی آدلی موسیقی‌لی-ادبی کومپوزیسیا یاراداراق تهرانین «وحدت» آدلی ان بؤیوک کوْنسرت و تئاتر سالونوندا صحنه‌یه چیخارمیش‌دیر. سوْنونجو صحنه اثرینه تهراندا مین‌لرجه تاماشاچی باخمیش و سوْنرالار بۇ اثر همین رئجیسسورون سعیی نتیجه سینده باکی تئاتر سالون‌لاریندا صحنه‌یه چیخاریلمیش‌دیر. === موسیقی === آذربایجان تۆرکجه‌سین‌دکی رادیو وئریلیش‌لری‌نین پروقرامینا، اساساً بۇ تایدا بستلنمیش و اورادا یاییلمیش بیر سیرا خالق ماهنی‌لاری و هاوالاری «محل‌لی نغمه» آدی آلتیندا داخیل ائدیلیردی. بۇ یوللا آذربایجان موسیقی‌سی خالق آراسیندا یاییلیر و قورونوردو. تانینمیش بستکار علی سلیمی‌نین بستلدیی ماهنی‌لار ۹۰-جی ایللره دک بۇ تایدا دا (شیمالی آذربایجاندا) آنونیم قالمیشدی. ۱۹۷۹-جو ایلدن بۇ طرفه آذربایجان موسیقی‌سینده بیر سیرا ایرلیلییش‌لر باش وئرمیش‌دیر. دایم صنعتکار کیمی فورمالاشمیش بستکار علی سلیمی‌نین بۇ ایللرده «فانتازیا»، «ائلیم، گونوم، شؤوکتیم»، «جئیران سئوگیلیم» و س. فیلم‌لر اۆچون بسته لدیی موسیقی اثرلری نه اینکی ایراندا، ائله‌جه ده بوتون دونیادا مشهورلاشدی. اونون «[[آمان،آیری‌لیق]]»، «[[سیزه سلام گتیرمیشم]]» ماهنی‌لاری بوتون دونیا آذربایجان‌لی‌لاری آراسیندا چوخ مشهوردور. اوْرتا موسیقی تهیلینی باکیدا آلان ا. سلیمی سوْنرالار تهران رادیوسوندا ایشلمیش، تبریزده اورکئستر رهبری و موسیقی‌شوناس اوْلموشدور. او، ۱۹۸۸-جی ایلده ایسلام مدنیتی و ایرشاد ناظرلیی طرفین‌دن ایرانین ان یاخشی بستکاری کیمی تانینمیش، قیزیل لؤوحه‌یه و مئدالا لاییق گؤرولموش‌دور. گونئی‌لی حسن انامی بولبول آدینا اۇلوسلاراراسی موسیقی فئستیوالینین قالیب‌لرین‌دن بیری اوْلوب. او، ۱۹۹۹-جو ایلده باکی موسیقی آکادئمیاسینین III کورس طلبه‌سی ایکن آذربایجان دؤولت آکادمیک اوپرا و بالئت تئاتریندا «سئویل» اوپراسیندا باش رولدا چیخیش ائدیب. وطن‌پرور موغنّی [[آراز ائلسس]]، آلمانیادا یاشایان و گؤزل سسی اوْلان یعقوب ظروف‌چو آذربایجان‌لی‌لار آراسیندا چوخ پوپولیاردیر. آوروپا و آمریکانین بیر چوخ شهرلرینده موهاجیرت حیاتی یاشایان چوخ‌لو گونئی‌لو سنت‌چی‌لر واردیر. اونلارین آراسیندا ا. بئکالام، İ. احراری بۇ گون دونیانین ساییلان رسام‌لاردان‌دیر. === ادبیّات === XIX عصرین I یاری‌سیندا بوتون آذربایجان ادبیاتیندا اوْلدوغو کیمی، اونون گونئی قولوندا دا آشیق شعری و لیریک پوئزیا اساس یئری تۇتوردو. [[ابوالقاسم نباتی|نباتی]]، [[حئیران خانیم]]، ا. قاراجاداغی، م. آجیز، م. دیل‌سوز، ه.م. شوکوهی، [[صراف تبریزی|ه.ر. صراف]]، م.ا. للی، [[حکیم هیدجی|م. هیدجی]] و ب. لیریک شعرین گؤزل نومونه‌لرینی یاراتمیش‌دیر. ا. راجی و بیر چوخ باشقا شاعرلر لیریک شعرلرله یاناشی، دینی مؤوضولو اثرلر ده یازمیش‌لار. [[محمد باقر خالخاللی|م. خلخالی]]<nowiki/>نین اثرلرینده ایجتیماعی قوسورلار تنقید ائدیلیردی. XIX عصرین II یاری‌سیندا مااریف‌چی ادبیات یاراندی. بۇ دؤورده م.ف. آخوندزاده‌نین بیلاواسیطته تأثیری ایله درام اثرلری یاراندی. م.ف. آخوندزاده‌نین داوام‌چی‌لاری ز. ماراغایی و م.ا. طالیبووون اثرلری (ائله‌جه‌ده تورکیه‌دکی تنظیمات اینقیلابی، روسیاداکی اینقیلاب، تبریزدکی خالق حرکات‌لاری) ۱۹۰۵-جی ایللر اینقیلابینین ایدئولوجی و سیاسی جهت‌دن حازیرلانماسیندا موهوم رول اوینادی. ۲۰-جی عصرین ۲۰-جی ایللرینده بوتون ایران ادبیاتیندا یئنی‌لشمه باشلاندی. ایراندا یئنی شعرین تمه‌لی «تجدود» (ش.ا. خیابانی‌نین رهبرلیی ایله) قزئتی‌نین اطرافینا توپلاشان [[تقی رفعت]]، [[جعفر خامنه‌ای]]، [[شمس کسمایی]] کیمی آذربایجان شاعرلری طرفین‌دن قویولموش‌دور. بونونلا ادبیاتین هم فورما، هم ده مضمونوندا تجدود یارانمیش، سربست شعرین اساسی قویولموش‌دور. [[ثقة الاسلام]]، ا. سفروو، س. سلماسی، ش.م. خیابانی و باشقالاری رئالیست دموکراتیک آذربایجان ادبیاتینی توسعه ائتدیرمیش‌لر. صابیر ادبی مکتبی‌نین گؤرکم‌لی داوام‌چی‌سی م. مؤجوزون، ب. عباس‌زاده‌نین ساتیریک شعرلرینده ایجتیماعی ائیبجرلیک‌لر کسکین تنقید اوْلونوردو. گونئی آذربایجان تاریخینده مشروتیه حرکاتی میلّی ایستیقلالیتین، موباریزه تاریخی‌نین باشلانغیجی‌دیر. ش.م. خیابانی حرکاتی اونون باشلانماسینا تکان وئردی. دموکراتیک ادبیاتین یارانماسی س.ج. پیشوری‌نین رهبرلیک ائتدیگی دؤوره دوشدو. بئله‌لیکله، ۱۹۰۵–۱۹۱۱-جی ایللرده مشروته ادبیاتی، ۱۹۱۷–۱۹۲۰-جی ایللرده «تجددود» (یئنی‌لشمه) ادبیاتی، ۱۹۴۵–۱۹۴۶-جی ایللریده دموکراتیک ادبیات میدانا گلدی. ۱۹۷۸–۱۹۷۹-جی ایللرین اینقیلابی ایله گونئی آذربایجاندا تزه آب-هاوا یارانماغا باشلاسا دا او، اوزون چکمه‌دی. ۱۹۴۶-جی ایلده میلّی حؤکومت طرفین‌دن تشکیل ائدیلمیش «آذربایجان شاعرلر و یازی‌چی‌لار جمعیتی» نین بیر سیرا عضولری سوْنرالار هبس ائدیلدی، بیر قیسمی خاریجی اؤلکه‌لره موهاجیرت ائتدی، بیر حیسه‌سی ایسه گیزلی ایش شرایطینه کئچدی. تقریباً ۶۰-جی ایللره قدر آذربایجان مدنی حیاتیندا دورغونلوق یاراندی. ۱۹۴۵-جی ایلده چیخان م. شهریارین «هئیدربابایا سلام» پوئماسی بوتون یاخین و اوْرتا شرق موهیتینده گؤرکم‌لی بیر ادبی حادثه کیمی قارشیلاندی. چاغداش فارس شعرلری‌نین اوستادی ساییلان م. شهریار اؤز ادبی ایستیقامتینی دییشه‌رک آذربایجان تۆرکجه‌سینده یازدیغی یئنی شعرلری ایله آذربایجان ادبیاتیندا یئنی ادبی مکتبین بونؤوره‌سینی قویدو. شاه رژیمی‌نین فارسلاشدیرما سیاستینه باخمایاراق، آنا دیلینده ادبیات ۵۰–۷۰-جی ایللرده توسعه‌دان قالمامیش‌دیر ([[سهند]]، [[علی کریمی]]، [[علی تبریزلی]]، [[حبیب ساهر|حبیب ساهیر]]، [[گنجعلی صباحی|صباحی]]، [[صمد بهرنگی|صمد بئهرنگی]]، ساوالان، سؤنمز، جوشقون، یهیا شئیدا و ب). آذربایجان فولکلورونون توپلانماسی و نشری ساحه‌سینده مویین تدقیقی ایشلر گؤرولموش‌دور (س. بئهرنگی، م. فرزانه، س. جاوید، آ. تبریزی، م. تربیت، م. تبریزی، ه. مممدزاده، [[پیروز دیلنچی‏]]، ق. کندلی، ق. بیقدئ‌لی، م. موسددیق، م. منافی، ج. موجیری و باشقالاری) ۱۹۷۸–۱۹۷۹-جو ایلر ایران ایسلام اینقیلابین‌دان سوْنرا کئچن قیسا بیر مدت عرضینده آذربایجان تۆرکجه‌سینده اونلارلا کیتاب نشر ائدیلدی. اونلارین بیر نئچه‌سی تکرار ایشیق اوزو گؤردو. == مدیالار == === رادیوْ تلویزیوْن === [[File:Zanjan_ESHRAGH.svg|thumb|150px|left|ایشراق شبکه‌سی‌نین لوْگوْسۇ]] ;[[تبریز]]<ref>{{وب قایناقلاماسی|باشلیق=تاریخچه مرکز|امک=صداوسیمای آذربایجان شرقی|باغلانتی=http://tabriz.irib.ir/pr|یوخلاما تاریخی=۶ نوامبر ۲۰۲۱}}</ref><ref>{{وب قایناقلاماسی|باشلیق=در آن‌سوی ارس|امک=پایگاه اطلاع‌رسانی صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران|باغلانتی=https://www.pririb.ir/portal/newsview/40855|یوخلاما تاریخی=۶ نوامبر ۲۰۲۱}}</ref> #[[شرقی آذربایجان رادیو تلویزیون تشکیلاتی|شرقی آذربایجان رادیوْ تلویزیوْن تشکیلاتی]] <small>(۱۳۷۹ دان – تۆرکجه و فارسجا)</small> #[[سهند شبکه‌سی]] <small>(۱۳۵۰ دن – تۆرکجه و فارسجا)</small> #[[تبریز رادیوسو|تبریز رادیوْسۇ]] <small>(۱۳۲۵ دن – تۆرکجه و فارسجا)</small> #[[آذری رادیوسو|آذری رادیوْسۇ]] <small>(۱۳۶۲ دن – تۆرکجه)</small> ;[[اورمیه]]<ref>{{وب قایناقلاماسی|باشلیق=تاریخچه صداوسیمای مرکز آذربایجان غربی|امک=صداوسیمای مرکز آذربایجان غربی|باغلانتی=http://urmia.irib.ir/history-center|یوخلاما تاریخی=۶ نوامبر ۲۰۲۱}}</ref> #[[غربی آذربایجان رادیو تلویزیون تشکیلاتی|غربی آذربایجان رادیوْ تلویزیوْن تشکیلاتی]] <small>(۱۳۷۷ دن – تۆرکجه، فارسجا و کۆردجه)</small> #[[آذربایجان شبکه‌سی]] <small>(۱۳۴۷ دن – تۆرکجه، فارسجا و کۆردجه)</small> #[[اورمیه رادیوسو|اۇرمیه رادیوْسۇ]] <small>(۱۳۳۰ دان – تۆرکجه، فارسجا و کۆردجه)</small> ;[[اردبیل]]<ref>{{وب قایناقلاماسی|باشلیق=معرفی مرکز|امک=صداوسیمای مرکز اردبیل|باغلانتی=http://ardabil.irib.ir/pr|یوخلاما تاریخی=۶ نوامبر ۲۰۲۱}}</ref> #[[اردبیل رادیو تلویزیون تشکیلاتی|اردبیل رادیوْ تلویزیوْن تشکیلاتی]] <small>(۱۳۷۹ دان – تۆرکجه و فارسجا)</small> #[[سبلان شبکه‌سی]] <small>(۱۳۶۱ دن – تۆرکجه و فارسجا)</small> #[[اردبیل رادیوسو|اردبیل رادیوْسۇ]] <small>(۱۳۵۲ دن – تۆرکجه و فارسجا)</small> #[[آران رادیوسو|آران رادیوْسۇ]] <small>(۱۳۹۰ دان – تۆرکجه)</small> ;[[زنجان]]<ref>{{وب قایناقلاماسی|باشلیق=تاریخچه صدا و سیمای مرکز زنجان|امک=صداوسیمای مرکز زنجان|باغلانتی=http://zanjan.irib.ir/-/تاریخچه-صدا-و-سیمای-مرکز-زنجان|یوخلاما تاریخی=۶ نوامبر ۲۰۲۱}}</ref> #[[زنجان رادیو تلویزیون تشکیلاتی|زنجان رادیوْ تلویزیوْن تشکیلاتی]] <small>(۱۳۸۳ دن – تۆرکجه و فارسجا)</small> #[[ایشراق شبکه‌سی]] <small>(۱۳۷۲ دن – تۆرکجه و فارسجا)</small> #[[زنجان رادیوسو|زنجان رادیوْسۇ]] <small>(۱۳۵۲ دن – تۆرکجه و فارسجا)</small> ;[[مراغا]]<ref>{{وب قایناقلاماسی|باشلیق=رادیو شهر مراغه روزانه چهار ساعت برنامه پخش می‌کند|امک=خبرگزاری جمهوری اسلامی|باغلانتی=https://www.irna.ir/news/84433222|یوخلاما تاریخی=۶ نوامبر ۲۰۲۱}}</ref> #[[مراغا رادیوسو|مراغا رادیوْسۇ]] <small>(۱۳۷۵ دن – تۆرکجه و فارسجا)</small> ;[[مهاباد]]<ref>{{وب قایناقلاماسی|باشلیق=تاریخچه مرکز|امک=صداوسیمای مرکز مهاباد|باغلانتی=http://mahabad.irib.ir/pr|یوخلاما تاریخی=۶ نوامبر ۲۰۲۱}}</ref> #[[مهاباد رادیو تلویزیون تشکیلاتی|مهاباد رادیوْ تلویزیوْن تشکیلاتی]] <small>(۱۳۹۱ دن – فارسجا و کۆردجه)</small> #[[مهاباد شبکه‌سی]] <small>(۱۳۵۳ دن – فارسجا و کۆردجه)</small> #[[مهاباد رادیوسو|مهاباد رادیوْسۇ]] <small>(۱۳۲۵ دن – فارسجا و کۆردجه)</small> === قزئتلر === دئمک اولار تبریزده ایلک چاپ‌خانانین تأسیس اولماسی (سربی چاپ ۱۱۹۶ گونش ایلی – ۱۲۳۳ قمری؛ داش باسماسی ۱۲۰۳ شمسی-۱۲۴۰ قمری)، مطبوعاتین یاییلماسیندا بویوک رولو اوْلوب.<ref name="ایرنا">[http://www.irna.ir/News/۳۰۴۲۱۴۳۸/%D۸%A۲%D۸%B۰%D۸%B۱%D۸%A۸%D۸%A۷%D۹%۸A%D۸%AC%D۸%A۷%D۹%۸۶-%D۸%AE%D۸%A۷%D۸%B۳%D۸%AA%DA%AF%D۸%A۷%D۹%۸۷-%D۸%B۱%D۹%۸۸%D۸%B۲%D۹%۸۶%D۸%A۷%D۹%۸۵%D۹%۸۷-%D۹%۸۶%DA%AF%D۸%A۷%D۸%B۱%D۹%۸A-%D۹%۸۶%D۹%۸۸%D۹%۸A%D۹%۸۶-%D۸%AF%D۸%B۱-%D۸%A۷%D۹%۸A%D۸%B۱%D۸%A۷%D۹%۸۶/%D۹%۸۱%D۸%B۱%D۹%۸۷%D۹%۸۶%DA%AF%DB%۸C/ آذربایجان خاستگاه روزنامه‌نگاری نوین در ایران]</ref><ref name="موسی مجیدی">بررسی اجمالی تاریخ روزنامه‌های آذربایجان از ۱۲۳۰ تا ۱۳۸۰، موسی مجیدی، کتابداری، دفتر ۳۷ ۱۳۸۰</ref> [[گونئی آذربایجان]]ین ایلک قزئتی، «زارزاریت باهرا» (ایشیق‌لیق شوعاسی) ایمیش. بۇ درگی ۱۲۶۵<ref name="فرید قاسمی">دانشنامه مطبوعات آذربایجان بررسی عنوان یک کتاب، سید فرید قاسمی، رسانه، سال هفتم شماره چهارم، ص ۱۱۱</ref> (بعضی قایناق‌لاردا ۱۲۶۷ ه‍. ق<ref name="ایرنا" /><ref name="موسی مجیدی" /><ref name="دانیشنامه">دانشنامه مطبوعات آذربایجان، سعید جلیلی، انتشارات مهد آزادی، تبریز ۱۳۷۵</ref>) ایلینده نشره باشلاییر. ۱۲۶۰-اینجی ایل‌لری‌نین سوْنوندا قزئت‌لرین سایی ۷ قزئته چاتیر. ۱۲۷۰ –اینجی ایل‌لرده بونلارین سایی ۹ قزئت‌دیر و بوتونلوکله مشروطه فرمانی اعلان اوْلان زاماناجان ۱۴ قزئت گونئی آذربایجان‌دا یاییلیب‌میش. مشروطه اینقیلابی‌ندان (۱۲۸۴ شمسی، ۱۴ جمادی الثانی ۱۳۲۴ قمری) قزئت‌لرین یاییلماسی گئنیش میقیاس‌دا آرتیر و اونلارین سایی ۱۲۸۰ –اینجی ایل‌لرده ۸۴ قزئت و ۱۲۸۴ –دونجو ایلدن ۱۳۰۰ ایلینه‌جن ۹۰ قزئته آرتیر.<ref name="موسی مجیدی" /> ریضاخانین حؤکومتی زامانیندا، ایستیبدادین گئنیشلشمه‌سی‌له قزئت‌لرین سایی آزالیر. ۱۳۰۰-اونجو ایل‌دن ۱۳۲۰ یه‌جن بوتونلوکده ۲۳ قزئت یاییلیر و ۱۳۱۰-اونجو ایل‌لری‌نین سونلاریندا ان آشاغی حددینه یانی ۵ قزئته یئنیر. ایکینجی دونیا موحاریبه‌سیندن سوْنرا موتتفیق‌لر ایرانا گیریب و ریضاشاه ایشدن کانارا قویولور. بۇ تاریخ‌دن قزئت یایماق بویوک سورعت‌له گئنیشلشیر. گونئی آذربایجان‌دا یاییلان درگی‌لر ۱۳۲۰-اینجی ایل‌لرده ۸۴ و ۱۳۲۰ دن ۱۳۳۲ ایل‌لری آراسیندا ۱۱۰ قزئته آرتیر. بۇ دووره آذربایجان درگی‌لرینین ان اوغورلو دوورلریندیر. ۱۳۲۵-اینجی ایل‌ده، گونئی آزبایجانین ایشقالیندان سوْنرا و ائله‌جه‌ده دوکتور موصددیق‌ین نخست‌وزیرلییندن سوْنرا درگی‌لرین یاییلماسی دایاندیریلیر و بیر روکود وضعیت حاکیم اولور. ۱۳۳۲-اینجی ایل‌دن ۱۳۵۷ –اینجی ایله‌قدر قزئت‌لرین سایی ان آشاغی حدده یئنیر بئله کی ۱۳۴۰-ایل‌لرده گونئی‌ده تکجه بیر دنه یئنی درگی ایشه باشلاییر و بوتونلوکده بۇ ۱۳۳۲ –اینجی ایل‌دن ۱۳۵۷-اینجی ایله‌جن بوتون یایلمیش درگی‌لرین سایی ۷ دنه‌دیر. ایسلام اینقیلابیندان سوْنرا (۱۳۵۷-اینجی ایل) یئنی‌دن قزئت یایماق گئنیشلنیر و ۱۳۵۷-اینجی ایل‌دن ۱۳۶۱-اینجی ایله‌جن ۳۰ قزئت گونئی آذربایجان یاییلیر. ۱۳۶۱-اینجی ایل‌دن آزادلیق‌لار آزالیر و ۱۳۶۰-اینجی ایل‌لرده تکجه ۱۵ قزئته یاییلماغا ایجازه وئریلیر. بوتونلوکده ۱۳۶۱-اینجی ایل‌دن ۱۳۷۶-اینجی ایله‌جن ۲۲ دنه یئنی قزئت یاییلیرمیش. ۱۳۷۶-اینجی ایل‌دن ۱۳۸۰-اینجی ایله‌جن یئنی‌دن آزادلیق‌لار گئنیش‌لشیر و دورد ایل عرضینده ۲۱ یئنی قزئت یاییلماغا باشلاییر.<ref name="موسی مجیدی" /> === فعّال قزئتلر<ref>{{وب قایناقلاماسی|باشلیق=فهرست مجوزها|ناشر=سامانه جامع رسانه‌های کشور|باغلانتی=https://e-rasaneh.ir/View_Certificate_Report.aspx|یوخلاما تاریخی=۶ نوامبر ۲۰۲۱}}</ref> === [[File:Mollanas1.JPG|thumb|left|بیر کارتون، [[تیفلیس]]، [[تبریز]] و [[باکی]]‌دا چاپ اولونان [[ملانصرالدین (نشریه)|ملانصرالدّین نشریه‌سی]]ندن.]] ;[[تبریز]] #مهد آزادی <small>(۱۳۲۹ دان – تۆرکجه و فارسجا)</small> #فجر آذربایجان <small>(۱۳۶۹ دان – تۆرکجه و فارسجا)</small> #ارک <small>(۱۳۷۰ دن – تۆرکجه و فارسجا)</small> #آذربایجان <small>(۱۳۷۲ دن – تۆرکجه و فارسجا)</small> #امین <small>(۱۳۷۶ دان – فارسجا)</small> #صائب تبریز <small>(۱۳۷۷ دن – تۆرکجه و فارسجا)</small> #پیام آذربایجان <small>(۱۳۸۲ دن – تۆرکجه و فارسجا)</small> #ساقی آذربایجان <small>(۱۳۸۲ دن – تۆرکجه و فارسجا)</small> #سرخاب <small>(۱۳۸۲ دن – تۆرکجه و فارسجا)</small> #خوش‌خبر <small>(۱۳۸۳ دن – تۆرکجه و فارسجا)</small> #طرح نو <small>(۱۳۸۵ دن – تۆرکجه و فارسجا)</small> #نگین آذربایجان <small>(۱۳۸۷ دن – فارسجا)</small> #مهد تمدن <small>(۱۳۹۲ دن – تۆرکجه، فارسجا و تۆرکیه تۆرکجه‌سی)</small> #عجب‌شیر <small>(۱۳۹۳ دن – فارسجا)</small> ;[[اورمیه]] #آبشار <small>(۱۳۸۰ دان – تۆرکجه و فارسجا)</small> #آراز آذربایجان <small>(۱۳۸۵ دن – تۆرکجه، فارسجا و کۆردجه)</small> ;[[اردبیل]] #ساوالان <small>(۱۳۸۵ دن – تۆرکجه، فارسجا، اینگیلیسجه و عربجه)</small> #برای اردبیل <small>(۱۳۹۹ دان – تۆرکجه و فارسجا)</small> ;[[زنجان]] #مردم نو <small>(۱۳۷۸ دن – تۆرکجه و فارسجا)</small> #صدای زنجان <small>(۱۳۸۰ دان – فارسجا)</small> #زنگان امروز <small>(۱۳۹۶ دان – فارسجا)</small> ;[[مراغه]] #رصد <small>(۱۳۷۰ دن – تۆرکجه و فارسجا)</small> ;[[ابهر]] #ندای ابهر <small>(۱۳۸۰ دان – فارسجا)</small> #نسیم ابهررود <small>(۱۳۹۱ دن – تۆرکجه و فارسجا)</small> == آذربایجانین آدلیم شخصلری == <gallery 450="" length:400="" pix="" width:=""> فایل:Portrait of the Qara Qoyunlu ruler Jahan Shah by Abu'l-Hasan Mostawfi Ghaffari, dated 1780 or 1795.jpg|alt=|[[جهان‌شاه]] فایل:Sattar Khan.jpg|[[ستار خان]] فایل:Bagherkhan.jpg|[[باقرخان]] فایل:Bulud Qarachurlu.jpg|[[بولود قاراچورلو]] فایل:Shahriyar.jpg|[[شهریار|محمدحسین شهریار]] فایل:Sami Yusuf.jpg|[[سامی یوسف]] </gallery> == ایقتیصاد == آذربایجان اراضی‌سی [[اکینچیلیک]] و [[باغدارلیق|باغدارلیق]] باخیمیندان ایرانین اَن کئیفیّتلی و اَل وئریشلی منطقه‌سی ساییلیر. بۇ اکینچیلیک اراضی‌لرین اَن یاخشی‌سی مۇغان ماحالیندا ([[گرمی بؤلگه‌سی]]، [[پارساآباد بؤلگه‌سی]] و [[بیله‌سووار بؤلگه‌سی|بیله‌سۇوار بؤلگه‌سی]]) یئرلشیر. == سیاست == آذربایجان و خصوصیله تاریخ بویو باغیمسیز ویا بیردیش گوجون خراجی آلتیندابللی سینیرلاری اوْلوب. آذربایجان تورکلری ۱۰۱ ایل بوندان اول مشروطیت، ۱۹۱۹ده ایسه شیخ ممد خیابانی الی ایله آزادیستان جمهوریتی، ۱۹۴۵ده دموکرات فیرقه سی واسیطه سی ایله اوزه رکلیک "موختارلیق" و ایران ایسلام دئوریمیده ن سوْنرا شریعتمداری ماجراسیندا گوستر میش کی هر زامان میلّی ومدنی حاقلاری اوغروندا ساواشیر. گرچی بۇ یولدا یوز ایللیک بیر تاریخه صاحیبدیر ولی حله ده ایلکین حاقلارینی الده ائتمه مه سیندن دولایی ۲۰۰۶ دا یاشانان سوسک کریزی کیمی هر آندا ایرانا قارشی بیر تاور و داورانیشدا اولا بییر. === حزبلر === [[آذربایجان ادبی انجمنی]] [[آذربایجان انجمنی]] [[تبریز اسلامیه انجمنی]] [[آذربایجان اوستانی انجمن]] [[آذربایجان تاجیرلری انجمنی]] [[تجّدد انجمنی]] [[تبریز حقیقت انجمنی]] [[قاجار شاهزاده‌لری انجمنی]] [[عراق عجم انجمنی]] [[آذربایجان مجاهدلری انجمن]] [[تبریز مساوات انجمنی]] [[تبریز مشورت انجمنی]] [[تبریز ملّی انجمنی]] [[جامعه روحانیت مبارز استان آذربایجان]] [[جمعیّت اجتماعیون میانج]] [[آذربایجان جمعیتی]] [[جمعیت آذربایجانیان]] [[جمعیت فداکاران آذربایجان]] [[حزب اجتماعیون ـ عامیون]] [[حزب جمهوری خلق مسلمان]] [[حزب خورشید]] [[حزب دموکرات آذربایجان]] [[حزب زحمت‌کشان آذربایجان]] [[آذربایجان دموکرات فرقه‌سی جوانانلار سازمان]] [[دموکرات ـ سوسیای فرقه‌سی ـ ارومیه]] [[آذربایجان دموکرات فرقه‌سی]] [[ستّارخان انقلابی کمیته‌سی]] [[کمیته اوستانی آذربایجان]] [[ترور کمیته‌سی]] [[دهشت کمیته‌سی]] [[مجمع آزری‌های ایران اسلامی]] == آیریجا باخ == * [[آذربایجان تورکجه‌سی]] * [[ایران تورک‌لری‌نین سایی]] * [[تورک خالقلاری]] * [[آذربایجان جومهوریتی|قوزئی آذربایجان]] == قایناقلار == {{قایناق}} [http://www.diaspora.az/new/az/viewer.php?ehali.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312225804/http://diaspora.az/new/az/viewer.php/?ehali.htm |date=2016-03-12 }} {{UNPO}} {{مین مقاله}} == اتک‌یازی == {{اتک‌یازی}} == ائشیک باغلانتیلار == {{Sister project links|voy=Azerbaijan (Iran)|Iranian Azerbaijan}} {{InterWiki|code=az|language=North Azerbaijani}} {{InterWiki|code=azb|language=South Azerbaijani}} * [https://web.archive.org/web/20060517091341/http://www.bartleby.com/65/az/AzerbjIrn.html "Azerbaijan" (''Columbia Encyclopedia'', 6th edition; 2001–05)] {{Azerbaijani diaspora}} {{Zoroastrianism}} * [http://www.gunaz.tv/ غیررسمی گونئی آذربایجان تئلئویزییاسی] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150909071754/http://www.gunaz.tv/ |date=2015-09-09 }} * [http://www.diranish.org/ دیرنیش] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150905174920/http://www.diranish.org/ |date=2015-09-05 }} * [http://www.piruzdilanchi.com/ پیروز دیلنچی] * [http://www.azoh.com/ آزوه] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150801004428/http://azoh.com/ |date=2015-08-01 }} [[بؤلمه:جنوبی آذربایجان]] [[بؤلمه:آذربایجان]] [[بؤلمه:ایران آذربایجانی]] h1gtqy2ytddc8ypm8nawc0wyum0a8ju 0 8677 1594253 1587531 2026-10-19T17:28:44Z AryanTuranica 37735 /* */ 1594253 wikitext text/x-wiki <mapframe latitude="38.3" longitude="48.6" zoom="9" width="291" height="243" align="left" text="حئیران نقشسی." />'''حئیران''' [[گیلان]] جنگللی اؤلان بیر منطقه سی دیر کی اؤنون ساکینلری تورک دیلینه دانیشیرلار و بورانین آداملاری مین ایل بوننان قاباقدان، [[خزرلر]]<ref>[https://www.amazon.com/Dictionary-Khazars-Lexicon-Novel-Words/dp/0679724613 Dictionary of the Khazars: A Lexicon Novel in 100,000 Words (Male Edition)]</ref> قومینین زمانیندان تورکی دانیشیب و تازه ساکین حساب اؤلون مورلار. بو منطقه [[اردبیل]]-[[آستارا (ایران)|آستارا]] شهرلرینین یولوندا واقع اؤلوب و ان گؤزل منظرلی داغ داش حساب اؤلونور. حئیران جنگلینین آغاجلارینین اکثریتی [[فیندیق|فندق]] آغاجی دیر و بو منطقه یایلاق منطقسی حساب اؤلونور. بو منطقه [[گیلان اوستانی|گیلان]] اوستانیندا یئرلشیب.<ref>[http://wazariranology.blogfa.com/category/13 بنیاد ایران شناسی شعبه آذربایجان غربی]</ref> <nowiki/> == حئیران کن<nowiki/>دل<nowiki/>ری == <nowiki/> * [[یوخاری حئیران]] * [[اورتا حئیران]] * [[آشاغی حئیران]] == آدلانماق == حئیران آدی دمق معناسی سرگشتلیق و بو ناحیه نین گؤزللیق لرینه حیران قالماق اؤچون دیر. حئیران آدی عربی بیر آددیر و تالیش لی لار اؤنو تحریف ائتمکده چوخ چالیشیبلار.<ref>{{Cite web |title=لغتنامه دهخدا |url=https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/dictionary |accessdate=2024-06-19 |archivedate=2020-12-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201205182858/https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/dictionary }}</ref><ref>[https://www.iranketab.ir/book/120494-persian-dictionary فرهنگ معین]</ref> == گؤرۆنتۆلر == [[فایل:حئیران گرده نه سی.jpg|thumb|حئ<nowiki/>یران گئدیگی|272x272پیکسل]] [[فایل:حئیران گرده نه سینین گوزللیقی.jpg|thumb|حئیران گئدیگی‌نین گؤزللیغی|ساغ]][[فایل:Heiran.JPG|بندانگشتی|گردنه حیران ،استان:[[اردبیل اوستانی|اردبیل]]|وسط]]حئیران == قایناق‌لار == {{قایناق}} {{اردبیل اوستانی}} {{گیلان اوستانی}} [[بؤلمه:اردبیل اوستانی]] [[بؤلمه:آذربایجان یایلاقلاری]] [[بؤلمه:آذربایجان جوغرافیاسی]] [[بؤلمه:گیلان اۇستانی]] [[بؤلمه:آستارا بؤلگه‌سی]] b0kb2fsblqbbvih0sy7ywmy1m5xn21a 0 22883 1594273 1593462 2026-10-20T05:14:41Z InternetArchiveBot 27960 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1594273 wikitext text/x-wiki [[ژاپون]] شهرلری： == آیچی == * population:۲۰۰۸-۰۱-۰۱<ref>[http://www.pref.aichi.jp/toukei/ 月報　あいちの人口]. Toyokawa's data is adopted the total of Otowa, Mito, and Toyokawa before the recent merger.</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |- !شهرین آدی!! نفوس!! آلان!!تراکم!! قورولوش!!وب سایتی |- |align="left"|[[ناقویا، آیچی]]||۲٬۲۳۹٬۴۶۴||۳۲۶٫۴۵||۶٬۸۶۰||۱۸۸۹-۱۰-۰۱||[http://www.city.nagoya.jp/] |- |align="left"|[[تویوهاشی، آیچی]]||۳۷۷٬۰۴۵||۲۶۱٫۳۵||۱٬۴۴۳||۱۹۰۶-۰۸-۰۱||[https://web.archive.org/web/20100309065441/http://www.city.toyohashi.aichi.jp/] |- |align="left"|[[اوکازاکی، آیچی]]||۳۷۱٬۳۸۰||۳۸۷٫۲۴||۹۵۹||۱۹۱۶-۰۷-۰۱||[http://www.city.okazaki.aichi.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100107142409/http://www.city.okazaki.aichi.jp/ |date=2010-01-07 }} |- |align="left"|[[ایچینومیا، آیچی]]||۳۷۵٬۹۳۹||۱۱۳٫۹۱||۳٬۳۰۰||۱۹۲۱-۰۹-۰۱||[http://www.city.ichinomiya.aichi.jp/] |- |align="left"|[[ستو، آیچی]]||۱۳۲٬۳۱۱||۱۱۱٫۶۱||۱٬۱۸۵||۱۹۲۹-۱۰-۰۱||[http://www.city.seto.aichi.jp/] |- |align="left"|[[هاندا، آیچی]]||۱۱۷٬۹۲۷||۴۷٫۲۴||۲٬۴۹۶||۱۹۳۷-۱۰-۰۱||[https://web.archive.org/web/20071011065058/http://www.city.handa.aichi.jp/joho/shigoto/welcometohanda/e-shichou/index.shtml] |- |align="left"|[[کاسوقای، آیچی]]||۳۰۰٬۷۱۳||۹۲٫۷۱||۳٬۲۴۴||۱۹۴۳-۰۶-۰۱||[http://www.city.kasugai.lg.jp/] |- |align="left"|[[تویوکاوا، آیچی]]||۱۶۱٬۵۹۵||۱۵۰٫۷۱||۱٬۰۷۲||۱۹۴۳-۰۶-۰۱||[http://www.city.toyokawa.lg.jp/] |- |align="left"|[[تسوشیما، آیچی]]||۶۵٬۶۴۶||۲۵٫۰۸||۲٬۶۱۷||۱۹۴۷-۰۳-۰۱||[http://www.city.tsushima.lg.jp/] |- |align="left"|[[هکینان، آیچی]]||۷۳٬۰۲۴||۳۵٫۸۶||۲٬۰۳۶||۱۹۴۸-۰۴-۰۵||[http://www.city.hekinan.aichi.jp/] |- |align="left"|[[کاریا، آیچی]]||۱۴۵٬۱۱۷||۵۰٫۴۵||۲٬۸۷۶||۱۹۵۰-۰۴-۰۱||[http://www.city.kariya.lg.jp/] |- |align="left"|[[تویوتا، آیچی]]||۴۲۰٬۲۸۶||۹۱۸٫۴۷||۴۵۸||۱۹۵۱-۰۳-۰۱||[http://www.city.toyota.aichi.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Anjo</span>[[آنجو، آیچی]]||۱۷۶٬۰۴۶||۸۶٫۰۱||۲٬۰۴۷||۱۹۵۲-۰۵-۰۵||[http://www.city.anjo.aichi.jp/] |- |align="left"|[[نیشیو، آیچی]]||۱۰۶٬۶۴۳||۷۵٫۷۸||۱٬۴۰۷||۱۹۵۳-۱۲-۱۵||[http://www.city.nishio.aichi.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Gamagori</span>[[قاماقوری، آیچی]]||۸۲٬۲۶۴||۵۶٫۸۱||۱٬۴۴۸||۱۹۵۴-۰۴-۰۱||[http://www.city.gamagori.aichi.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927225813/http://www.city.gamagori.aichi.jp/ |date=2007-09-27 }} |- |align="left"|[[اینویاما، آیچی]]||۷۵٬۳۰۴||۷۴٫۹۷||۱٬۰۰۴||۱۹۵۴-۰۴-۰۱||[http://www.city.inuyama.aichi.jp/] |- |align="left"|[[توکونامه، آیچی]]||۵۲٬۸۳۷||۵۵٫۶۳||۹۵۰||۱۹۵۴-۰۴-۰۱||[http://www.city.tokoname.aichi.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Konan</span>[[کونان، آیچی]]||۱۰۰٬۰۶۴||۳۰٫۱۷||۳٬۳۱۷||۱۹۵۴-۰۶-۰۱||[http://www.city.konan.lg.jp/] |- |align="left"|[[کوماکی، آیچی]]||۱۴۹٬۰۶۰||۶۲٫۸۲||۲٬۳۷۳||۱۹۵۵-۰۱-۰۱||[http://www.city.komaki.aichi.jp/] |- |align="left"|[[اینازاوا، آیچی]]||۱۳۷٬۴۷۵||۷۹٫۳۰||۱٬۷۳۴||۱۹۵۸-۱۱-۰۱||[http://www.city.inazawa.aichi.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Tokai</span>[[توکای، آیچی]]||۱۰۶٬۷۰۸||۴۳٫۳۶||۲٬۴۶۱||۱۹۶۹-۰۴-۰۱||[http://www.city.tokai.aichi.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Obu</span>[[اوبو، آیچی]]||۸۳٬۰۹۷||۳۳٫۶۸||۲٬۴۶۷||۱۹۷۰-۰۹-۰۱||[http://www.city.obu.aichi.jp/] |- |align="left"|[[چیتا، آیچی]]||۸۴٬۷۸۲||۴۵٫۴۳||۱٬۸۶۶||۱۹۷۰-۰۹-۰۱||[http://www.city.chita.aichi.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Chiryu</span>[[چیرو، آیچی]]||۶۸٬۲۱۶||۱۶٫۳۴||۴٬۱۷۵||۱۹۷۰-۱۲-۰۱||[http://www.city.chiryu.aichi.jp/] |- |align="left"|[[اواری‌آساهی، آیچی]]||۷۹٬۱۹۷||۲۱٫۰۳||۳٬۷۶۶||۱۹۷۰-۱۲-۰۱||[http://www.city.owariasahi.lg.jp/] |- |align="left"|[[تاکاهاما، آیچی]]||۴۳٬۴۶۷||۱۳٫۰۰||۳٬۳۴۴||۱۹۷۰-۱۲-۰۱||[http://www.city.takahama.lg.jp/] |- |align="left"|[[ایواکورا، آیچی]]|||۴۸٬۰۴۲||۱۰٫۴۹||۴٬۵۸۰||۱۹۷۱-۱۲-۰۱||[http://www.city.iwakura.aichi.jp/] |- |align="left"|[[تویوآکه، آیچی]]||۶۹٬۱۲۴||۲۳٫۱۸||۲٬۹۸۲||۱۹۷۲-۰۸-۰۱||[http://www.city.toyoake.aichi.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031010071331/http://www.city.toyoake.aichi.jp/ |date=2003-10-10 }} |- |align="left"|[[نیسشین، آیچی]]||۸۰٬۹۲۱||۳۴٫۹۰||۲٬۳۱۹||۱۹۹۴-۱۰-۰۱||[http://www.city.nisshin.lg.jp/] |- |align="left"|[[تاهارا، آیچی]]||۶۶٬۶۹۸||۱۸۸٫۸۱||۳۵۳||۲۰۰۳-۰۸-۲۰||[http://www.city.tahara.aichi.jp/] |- |align="left"|[[آیسای، آیچی]]||۶۵٬۴۸۱||۶۶٫۶۳||۹۸۳||۲۰۰۵-۰۴-۰۱||[http://www.city.aisai.lg.jp/] |- |align="left"|[[کیوسو، آیچی]]||۵۶٬۶۳۵||۱۳٫۳۱||۴٬۲۵۵||۲۰۰۵-۰۷-۰۷||[http://www.city.kiyosu.aichi.jp/] |- |align="left"|[[شینشیرو، آیچی]]||۵۱٬۳۲۶||۴۹۹٫۰۰||۱۰۳||۲۰۰۵-۱۰-۰۱||[http://www.city.shinshiro.lg.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071024121645/http://www.city.shinshiro.lg.jp/ |date=2007-10-24 }} |- |align="left"|[[کیتاناقویا، آیچی]]||۸۰٬۱۱۲||۱۸٫۳۷||۴٬۳۶۱||۲۰۰۶-۰۳-۲۰||[http://www.city.kitanagoya.lg.jp/] |- |align="left"|[[یاتومی، آیچی]]||۴۳٬۱۴۵||۴۸٫۹۲||۸۸۲||۲۰۰۶-۰۴-۰۱||[http://www.city.yatomi.aichi.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060509222602/http://city.yatomi.aichi.jp/ |date=2006-05-09 }} |} == آکیتا == * population:۲۰۰۸-۰۱-۰۱<ref>{{Cite web |title=美の国あきたネット &#91;秋田県の人口と世帯(月報)過去データ&#93;<!-- Bot generated title --> |url=http://www.pref.akita.lg.jp/icity/browser?ActionCode=content&ContentID=1132639874531&SiteID=0 |accessdate=2016-08-25 |archivedate=2007-10-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071018231802/http://www.pref.akita.lg.jp/icity/browser?ActionCode=content&ContentID=1132639874531&SiteID=0 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |- !شهرین آدی!! نفوس!! آلان!!تراکم!! قورولوش!!وب سایتی |- |align="left"|[[آکیتا (شهر)|آکیتا]]||۳۲۹٬۲۸۷||۹۰۵٫۶۷||۳۶۴||۱۸۸۹-۰۴-۰۱||[http://www.city.akita.akita.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Odate</span>[[اوداته، آکیتا]]||۸۰٬۵۸۷||۹۱۳٫۷۰||۸۸٫۲||۱۹۵۱-۰۴-۰۱||[http://www.city.odate.akita.jp/] |- |align="left"|[[کازونو، آکیتا]]||۳۵٬۵۴۳||۷۰۷٫۳۴||۵۰٫۲||۱۹۷۲-۰۴-۰۱||[http://www.city.kazuno.akita.jp/] |- |align="left"|[[دایسن، آکیتا]]||۹۱٬۱۴۳||۸۶۶٫۶۷||۱۰۵||۲۰۰۵-۰۳-۲۲||[http://www.city.daisen.akita.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210126235821/http://www.city.daisen.akita.jp/ |date=2021-01-26 }} |- |align="left"|[[کاتاقامی، آکیتا]]||۳۵٬۴۶۰||۹۷٫۹۶||۳۶۲||۲۰۰۵-۰۳-۲۲||[http://www.city.katagami.akita.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100326092156/http://www.city.katagami.akita.jp/ |date=2010-03-26 }} |- |align="left"|[[کیتاآکیتا، آکیتا]]||۳۸٬۵۴۳||۱٬۱۵۲٫۵۷||۳۳٫۴||۲۰۰۵-۰۳-۲۲||[http://www.city.kitaakita.akita.jp/] |- |align="left"|[[اوقا، آکیتا]]||۳۴٬۱۹۴||۲۴۰٫۸۰||۱۴۲||۲۰۰۵-۰۳-۲۲||[http://www2.city.oga.akita.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071210214619/http://www2.city.oga.akita.jp/ |date=2007-12-10 }} |- |align="left"|<span style="display:none">Yurihonjo</span>[[یوریهونجو، آکیتا]]||۸۷٬۵۲۵||۱٬۲۰۹٫۰۴||۷۲٫۴||۲۰۰۵-۰۳-۲۲||[http://www.city.yurihonjo.akita.jp/] |- |align="left"|[[یوزاوا، آکیتا]]||۵۳٬۵۸۸||۷۹۰٫۷۲||۶۷٫۸||۲۰۰۵-۰۳-۲۲||[http://www.city-yuzawa.jp/] |- |align="left"|[[سمبوکو، آکیتا]]||۳۰٬۸۸۵||۱٬۰۹۳٫۶۴||۲۸٫۲||۲۰۰۵-۰۹-۲۰||[http://www.city.semboku.akita.jp/] |- |align="left"|[[یوکوته، آکیتا]]||۱۰۱٬۲۳۴||۶۹۳٫۶۰||۱۴۶||۲۰۰۵-۱۰-۰۱||[http://www.city.yokote.lg.jp/] |- |align="left"|[[نیکاهو، آکیتا]]||۲۸٬۴۲۲||۲۴۰٫۶۱||۱۱۸||۲۰۰۵-۱۰-۰۱||[http://www.city.nikaho.akita.jp/] |- |align="left"|[[نوشیرو، آکیتا]]||۶۱٬۲۹۵||۴۲۶٫۷۴||۱۴۴||۲۰۰۶-۰۳-۲۱||[http://www.city.noshiro.akita.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191230153645/http://www.city.noshiro.akita.jp/ |date=2019-12-30 }} |} == آئوموری == * population:۲۰۰۸-۰۱-۰۱<ref>{{Cite web |title=青森県人口移動統計調査 |url=http://www.pref.aomori.lg.jp/tokei/major/jinko.html |accessdate=2016-08-25 |archivedate=2015-09-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924115557/http://www.pref.aomori.lg.jp/tokei/major/jinko.html }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |- !شهرین آدی!! نفوس!! آلان!!تراکم!! قورولوش!!وب سایتی |- |align="left"|[[هاچینوهه، آئوموری]]||۲۴۱٬۶۱۳||۳۰۵٫۱۷||۷۹۲||۱۹۲۹-۰۵-۰۱||[http://www.city.hachinohe.aomori.jp/] |- |align="left"|[[کوروایشی، آئوموری]]||۳۷٬۵۸۵||۲۱۶٫۹۶||۱۷۳||۱۹۵۴-۰۷-۰۱||<ref>{{Cite web |title=黒石市−ホームページ移転のお知らせ<!-- عنوان تصحیح شده توسط ربات --> |url=http://www.net.pref.aomori.jp/kuroishi/ |accessdate=2016-08-25 |archivedate=2008-02-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080222012814/http://www.net.pref.aomori.jp/kuroishi/ }}</ref> |- |align="left"|[[میساوا، آئوموری]]||۴۲٬۵۳۵||۱۱۹٫۹۷||۳۵۵||۱۹۵۸-۰۹-۰۱||[http://www.net.pref.aomori.jp/misawa/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100714080816/http://www.net.pref.aomori.jp/misawa/francais/index.html |date=2010-07-14 }} |- |align="left"|[[موتسو، آئوموری]]||۶۲٬۲۲۰||۸۶۳٫۷۹||۷۲٫۰||۱۹۵۹-۰۹-۰۱||[http://www.city.mutsu.aomori.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120814123142/http://www.city.mutsu.aomori.jp/ |date=2012-08-14 }} |- |align="left"|[[توادا، آئوموری]]||۶۶٬۸۳۴||۶۸۸٫۶۰||۹۷٫۱||۲۰۰۵-۰۱-۰۱||<ref>{{Cite web |title=十和田市ホームページ移転のお知らせ<!-- عنوان تصحیح شده توسط ربات --> |url=http://www.net.pref.aomori.jp/city/towada/index.html |accessdate=2016-08-25 |archivedate=2008-02-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080222010726/http://www.net.pref.aomori.jp/city/towada/index.html }}</ref> |- |align="left"|[[تسوقارو، آئوموری]]||۳۸٬۹۱۹||۲۵۳٫۸۵||۱۵۳||۲۰۰۵-۰۲-۱۱||[http://www.city.tsugaru.aomori.jp/] |- |align="left"|[[قوشوقاوارا، آئوموری]]||۶۰٬۷۸۸||۴۰۴٫۵۸||۱۵۰||۲۰۰۵-۰۳-۲۸||[http://www.goshogawara.net.pref.aomori.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070113011255/http://www.goshogawara.net.pref.aomori.jp/ |date=2007-01-13 }} |- |align="left"|[[آئوموری]]||۳۰۵٬۸۸۴||۸۲۴٫۵۲||۳۷۱||۲۰۰۵-۰۴-۰۱||[http://www.city.aomori.aomori.jp/] |- |align="left"|[[هیراکاوا، آئوموری]]||۳۴٬۶۳۸||۳۴۵٫۸۱||۱۰۰||۲۰۰۶-۰۱-۰۱||[http://www.city.hirakawa.lg.jp/] |- |align="left"|[[هیروزاکی، آئوموری]]||۱۸۵٬۸۶۵||۵۲۳٫۶۰||۳۵۵||۲۰۰۶-۰۲-۲۷||[http://www.city.hirosaki.aomori.jp/] |} == چیبا == * population:۲۰۰۸-۰۱-۰۱<ref>{{Cite web |title=毎月常住人口調査月報インデックス<!-- Bot generated title --> |url=http://www.pref.chiba.lg.jp/syozoku/b_toukei/joujuujinkou/census-j.html |accessdate=2016-08-25 |archivedate=2007-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071014143831/http://www.pref.chiba.lg.jp/syozoku/b_toukei/joujuujinkou/census-j.html }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |- !شهرین آدی!! نفوس!! آلان!!تراکم!! قورولوش!!وب سایتی |- |align="left"|[[چیبا (شهر)|چیبا]]||۹۳۸٬۶۹۵||۲۷۲٫۰۸||۳٬۴۵۰||۱۹۲۱-۰۱-۰۱||[http://www.city.chiba.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Choshi</span>[[چوشی، چیبا]]||۷۲٬۳۴۸||۸۳٫۹۱||۸۶۲||۱۹۳۳-۰۲-۱۱||[http://www.city.choshi.chiba.jp/] |- |align="left"|[[ایشی‌کاوا، چیبا]]||۴۷۰٬۱۴۹||۵۷٫۴۰||۸٬۱۹۱||۱۹۳۴-۱۱-۰۳||[http://www.city.ichikawa.chiba.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200425105135/http://www.city.ichikawa.chiba.jp/ |date=2020-04-25 }} |- |align="left"|[[فوناباشی، چیبا]]||۵۸۶٬۷۶۲||۸۵٫۶۴||۶٬۸۵۱||۱۹۳۷-۰۴-۰۱||[https://web.archive.org/web/20061214030110/http://www.city.funabashi.chiba.jp/koho/eng/index.htm] |- |align="left"|[[تاتیاما، چیبا]]||۴۹٬۹۸۷||۱۱۰٫۲۱||۴۵۴||۱۹۳۹-۱۱-۰۳||[http://www.city.tateyama.chiba.jp/] |- |align="left"|[[کیسارازو، چیبا]]||۱۲۳٬۷۴۳||۱۳۸٫۷۳||۸۹۲||۱۹۴۲-۱۱-۰۳||[http://www.city.kisarazu.chiba.jp/] |- |align="left"|[[ماتسودو، چیبا]]||۴۷۷٬۶۰۳||۶۱٫۳۳||۷٬۷۸۷||۱۹۴۳-۰۴-۰۱||[http://www.city.matsudo.chiba.jp/] |- |align="left"|[[نودا، چیبا]]||۱۵۳٬۴۲۲||۱۰۳٫۵۴||۱٬۴۸۲||۱۹۵۰-۰۵-۰۳||[http://www.city.noda.chiba.jp/] |- |align="left"|[[موبارا، چیبا]]||۹۳٬۰۳۲||۱۰۰٫۰۱||۹۳۰||۱۹۵۲-۰۴-۰۱||[http://www.city.mobara.chiba.jp/] |- |align="left"|[[ناریتا، چیبا]]||۱۲۴٬۷۷۳||۲۱۳٫۸۴||۵۸۳||۱۹۵۴-۰۳-۳۱||[http://www.city.narita.chiba.jp/] |- |align="left"|[[ساکورا، چیبا]]||۱۷۱٬۴۷۲||۱۰۳٫۵۹||۱٬۶۵۵||۱۹۵۴-۰۳-۳۱||[http://www.city.sakura.lg.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Togane</span>[[توقانه، چیبا]]||۶۱٬۵۹۱||۸۹٫۳۴||۶۸۹||۱۹۵۴-۰۴-۰۱||[http://www.city.togane.chiba.jp/] |- |align="left"|[[نارشینو، چیبا]]||۱۵۹٬۷۵۸||۲۰٫۹۹||۷٬۶۱۱||۱۹۵۴-۰۸-۰۱||[http://www.city.narashino.chiba.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030322104057/http://www.city.narashino.chiba.jp/ |date=2003-03-22 }} |- |align="left"|[[کاشیوا، چیبا]]||۳۸۹٬۰۳۶||۱۱۴٫۹۰||۳٬۳۸۶||۱۹۵۴-۰۹-۰۱||[http://www.city.kashiwa.lg.jp/] |- |align="left"|[[کاتوسورا، چیبا]]||۲۱٬۴۱۳||۹۴٫۲۰||۲۲۷||۱۹۵۸-۱۰-۰۱||[http://www.city.katsuura.chiba.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031011174244/http://www.city.katsuura.chiba.jp/ |date=2003-10-11 }} |- |align="left"|[[ایچیهارا، چیبا]]||۲۷۹٬۵۹۱||۳۶۸٫۲۰||۷۵۹||۱۹۶۳-۰۵-۰۱||[http://www.city.ichihara.chiba.jp/] |- |align="left"|[[ناقاریاما، چیبا]]||۱۵۶٬۶۸۶||۳۵٫۲۸||۴٬۴۴۱||۱۹۶۷-۰۱-۰۱||[http://www.city.nagareyama.chiba.jp/] |- |align="left"|[[یاشیو، چیبا]]||۱۸۴٬۶۵۵||۵۱٫۲۷||۳٬۶۰۲||۱۹۶۷-۰۱-۰۱||[http://www.city.yachiyo.chiba.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071023065947/http://www.city.yachiyo.chiba.jp/ |date=2007-10-23 }} |- |align="left"|[[آبیکو، چیبا]]||۱۳۳٬۵۳۳||۴۳٫۱۹||۳٬۰۹۲||۱۹۷۰-۰۷-۰۱||[http://www.city.abiko.chiba.jp/] |- |align="left"|[[کاماقایا، چیبا]]||۱۰۴٬۵۶۴||۲۱٫۱۱||۴٬۹۵۳||۱۹۷۱-۰۹-۰۱||[http://www.city.kamagaya.chiba.jp/] |- |align="left"|[[کیمیتسو، چیبا]]||۸۹٬۳۵۰||۳۱۸٫۸۳||۲۸۰||۱۹۷۱-۰۹-۰۱||[http://www.city.kimitsu.chiba.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100617020736/http://www.city.kimitsu.chiba.jp/ |date=2010-06-17 }} |- |align="left"|[[فوتسو، چیبا]]||۴۸٬۹۷۳||۲۰۵٫۳۵||۲۳۸||۱۹۷۱-۰۹-۰۱||[http://www.city.futtsu.chiba.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060217111505/http://www.city.futtsu.chiba.jp/ |date=2006-02-17 }} |- |align="left"|[[اورایاسو، چیبا]]||۱۵۹٬۳۱۲||۱۷٫۲۹||۹٬۲۱۴||۱۹۸۱-۰۴-۰۱||[http://www.city.urayasu.chiba.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130121214957/http://www.city.urayasu.chiba.jp/ |date=2013-01-21 }} |- |align="left"|<span style="display:none">Yotsukaido</span>[[یوتسوکایدو، چیبا]]||۸۵٬۷۳۸||۳۴٫۷۰||۲٬۴۷۱||۱۹۸۱-۰۴-۰۱||[http://www.city.yotsukaido.chiba.jp/] |- |align="left"|[[سودقائورا، چیبا]]||۵۹٬۴۴۳||۹۴٫۹۲||۶۲۶||۱۹۹۱-۰۴-۰۱||[http://www.city.sodegaura.chiba.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030806000844/http://www.city.sodegaura.chiba.jp/ |date=2003-08-06 }} |- |align="left"|[[یاچیماتا، چیبا]]||۷۵٬۳۶۹||۷۴٫۸۷||۱٬۰۰۷||۱۹۹۲-۰۴-۰۱||[http://www.city.yachimata.lg.jp/] |- |align="left"|[[اینزای، چیبا]]||۶۰٬۲۸۰||۵۳٫۵۱||۱٬۱۲۷||۱۹۹۶-۰۴-۰۱||[http://www.city.inzai.chiba.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030920011457/http://www.city.inzai.chiba.jp/ |date=2003-09-20 }} |- |align="left"|[[شیروی، چیبا]]||۵۷٬۱۵۱||۳۵٫۴۱||۱٬۶۱۴||۲۰۰۱-۰۴-۰۱||[http://city.shiroi.chiba.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030927182101/http://city.shiroi.chiba.jp/ |date=2003-09-27 }} |- |align="left"|[[تومیساتو، چیبا]]||۵۱٬۵۹۰||۵۳٫۹۱||۹۵۷||۲۰۰۲-۰۴-۰۱||[http://www.city.tomisato.chiba.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050822172721/http://www.city.tomisato.chiba.jp/ |date=2005-08-22 }} |- |align="left"|[[کاموقاوا، چیبا]]||۳۵٬۷۹۲||۱۹۱٫۳۰||۱۸۷||۲۰۰۵-۰۲-۱۱||[http://www.city.kamogawa.lg.jp/] |- |align="left"|[[آساهی، چیبا]]||۶۹٬۹۷۱||۱۲۹٫۹۱||۵۳۹||۲۰۰۵-۰۷-۰۱||[http://www.city.asahi.lg.jp/] |- |align="left"|[[ایسومی، چیبا]]||۴۱٬۶۰۵||۱۵۷٫۵۰||۲۶۴||۲۰۰۵-۱۲-۰۵||[http://www.city.isumi.lg.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Sosa</span>[[سوسا، چیبا]]||۴۱٬۳۶۱||۱۰۱٫۷۸||۴۰۶||۲۰۰۶-۰۱-۲۳||[http://www.city.sosa.lg.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Minamiboso</span>[[مینامی‌بوسو، چیبا]]||۴۳٬۵۵۳||۲۳۰٫۲۲||۱۸۹||۲۰۰۶-۰۳-۲۰||[http://www.city.minamiboso.chiba.jp/] |- |align="left"|[[کاتوری، چیبا]]||۸۵٬۱۹۳||۲۶۲٫۳۱||۳۲۵||۲۰۰۶-۰۳-۲۷||[http://www.city.katori.lg.jp/] |- |align="left"|[[سان‌مو، چیبا]]||۵۷٬۸۰۶||۱۴۶٫۳۸||۳۹۵||۲۰۰۶-۰۳-۲۷||[http://www.city.sammu.lg.jp/] |} == اهیمه == * population:۲۰۰۸-۰۱-۰۱<ref>{{Cite web |title=愛媛県統計BOX 推計人口 |url=http://www.pref.ehime.jp/toukeibox/toukeika-01.htm |accessdate=2016-08-25 |archivedate=2008-03-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080308113720/http://www.pref.ehime.jp/toukeibox/toukeika-01.htm }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |- !شهرین آدی!! نفوس!! آلان!!تراکم!! قورولوش!!وب سایتی |- |align="left"|[[ماتسویاما، اهیمه]]||۵۱۵٬۰۶۸||۴۲۹٫۰۳||۱٬۲۰۱||۱۸۸۹-۱۲-۱۵||[http://www.city.matsuyama.ehime.jp/] |- |align="left"|[[نی‌ایهاما، اهیمه]]||۱۲۳٬۳۲۹||۲۳۴٫۳۰||۵۲۶||۱۹۳۷-۱۱-۰۳||[http://www.city.niihama.lg.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Shikokuchuo</span>[[شیکوکوچوئو، اهیمه]]||۹۱٬۶۸۸||۴۲۰٫۱۰||۲۱۸||۲۰۰۴-۰۴-۰۱||[http://www.city.shikokuchuo.ehime.jp/] |- |align="left"|[[سییو، اهیمه]]||۴۳٬۴۷۶||۵۱۴٫۷۹||۸۴٫۵||۲۰۰۴-۰۴-۰۱||[http://www.city.seiyo.ehime.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Toon</span>[[تواون، اهیمه]]||۳۵٬۵۱۷||۲۱۱٫۴۵||۱۶۸||۲۰۰۴-۰۹-۲۱||[http://www.city.toon.ehime.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Saijo</span>[[سایجو، اهیمه]]||۱۱۲٬۵۴۳||۵۰۹٫۰۵||۲۲۱||۲۰۰۴-۱۱-۰۱||[http://www.city.saijo.ehime.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Ozu</span>[[اوزو، اهیمه]]||۴۹٬۵۴۳||۴۳۲٫۲۰||۱۱۵||۲۰۰۵-۰۱-۱۱||[http://www.city.ozu.ehime.jp/] |- |align="left"|[[ایماباری، اهیمه]]||۱۷۰٬۹۸۶||۴۱۹٫۸۵||۴۰۷||۲۰۰۵-۰۱-۱۶||[http://www.city.imabari.ehime.jp/] |- |align="left"|[[یاواتاهاما، اهیمه]]||۴۰٬۰۱۰||۱۳۲٫۹۸||۳۰۱||۲۰۰۵-۰۳-۲۸||[http://www.city.yawatahama.ehime.jp/] |- |align="left"|[[ایو، اهیمه]]||۳۸٬۸۹۰||۱۹۴٫۴۷||۲۰۰||۲۰۰۵-۰۴-۰۱||[http://www.city.iyo.lg.jp/] |- |align="left"|[[اواجیما، اهیمه]]||۸۶٬۸۱۹||۴۶۹٫۵۲||۱۸۵||۲۰۰۵-۰۸-۰۱||[http://www.city.uwajima.ehime.jp/] |} == فوکوئی == * population:۲۰۰۸-۰۱-۰۱<ref>{{Cite web |title=福井県の人口と世帯（推計） |url=http://toukei.pref.fukui.jp/www/toppage/0000000000000/APM03000.html |accessdate=2016-08-25 |archivedate=2008-02-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080214003845/http://toukei.pref.fukui.jp/www/toppage/0000000000000/APM03000.html }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |- !شهرین آدی!! نفوس!! آلان!!تراکم!! قورولوش!!وب سایتی |- |align="left"|[[فوکوئی (شهر)|فوکوئی]]||۲۶۸٬۵۷۴||۵۳۶٫۱۷||۵۰۱||۱۸۸۹-۰۴-۰۱||[http://www.city.fukui.lg.jp/] |- |align="left"|[[تسوروقا، فوکوئی]]||۶۸٬۱۸۸||۲۵۰٫۷۵||۲۷۲||۱۹۳۷-۰۴-۰۱||[http://www.ton21.ne.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220201023841/https://www.ton21.ne.jp/ |date=2022-02-01 }} |- |align="left"|[[اوباما، فوکوئی]]||۳۱٬۴۸۶||۲۳۲٫۸۶||۱۳۵||۱۹۵۱-۰۳-۳۰||[http://www.city.obama.fukui.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051013061933/http://www.city.obama.fukui.jp/ |date=2005-10-13 }} |- |align="left"|<span style="display:none">Ono</span>[[اونو، فوکوئی]]||۳۶٬۷۶۳||۸۷۲٫۳۰||۴۲٫۱||۱۹۵۴-۰۷-۰۱||[http://www.city.ono.fukui.jp/] |- |align="left"|[[کاتسویاما، فوکوئی]]||۲۶٬۳۳۳||۲۵۳٫۶۸||۱۰۴||۱۹۵۴-۰۹-۰۱||[http://www.city.katsuyama.fukui.jp/] |- |align="left"|[[سابائه، فوکوئی]]||۶۷٬۴۳۰||۸۴٫۷۵||۷۹۶||۱۹۵۵-۰۱-۱۵||[http://www.city.sabae.fukui.jp/] |- |align="left"|[[آوارا، فوکوئی]]||۳۰٬۷۶۵||۱۱۶٫۹۹||۲۶۳||۲۰۰۴-۰۳-۰۱||[http://www.city.awara.fukui.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090413055722/http://www.city.awara.fukui.jp/ |date=2009-04-13 }} |- |align="left"|[[اچیزن، فوکوئی]]||۸۷٬۱۱۶||۲۳۰٫۷۵||۳۷۸||۲۰۰۵-۱۰-۰۱||[http://www.city.echizen.lg.jp/] |- |align="left"|[[ساکای، فوکوئی]]||۹۲٬۴۲۰||۲۰۹٫۹۱||۴۴۰||۲۰۰۶-۰۳-۲۰||[http://www.city.fukui-sakai.lg.jp/] |} == فوکوئوکا == * population:۲۰۰۸-۰۱-۰۱<ref>{{Cite web |title=月報「福岡県の人口と世帯（推計）」 |url=http://www.toukei.pref.fukuoka.jp/search/1/1004.html |accessdate=2016-08-25 |archivedate=2008-02-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080205185609/http://www.toukei.pref.fukuoka.jp/search/1/1004.html }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |- !شهرین آدی!! نفوس!! آلان!!تراکم!! قورولوش!!وب سایتی |- |align="left"|[[فوکوئوکا (شهر)|فوکوئوکا]]||۱٬۴۳۰٬۳۷۱||۳۴۰٫۹۶||۴٬۱۹۵||۱۸۸۹-۰۴-۰۱||[http://www.city.fukuoka.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020120213547/http://www.city.fukuoka.jp/ |date=2002-01-20 }} |- |align="left"|[[کورومه، فوکوئوکا]]||۳۰۵٬۱۴۷||۲۲۹٫۸۴||۱٬۳۲۸||۱۸۸۹-۰۴-۰۱||[http://www.city.kurume.fukuoka.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Omuta</span>[[اوموتا، فوکوئوکا]]||۱۲۷٬۴۷۴||۸۱٫۵۵||۱٬۵۶۳||۱۹۱۷-۰۳-۰۱||[http://www.city.omuta.fukuoka.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050112081211/http://www.city.omuta.fukuoka.jp/ |date=2005-01-12 }} |- |align="left"|<span style="display:none">Nogata</span>[[نوقاتا، فوکوئوکا]]||۵۷٬۳۱۹||۶۱٫۷۸||۹۲۸||۱۹۳۱-۰۱-۰۱||[https://web.archive.org/web/20120716234634/http://www.city.nogata.fukuoka.jp/] |- |align="left"|[[تاقاوا، فوکوئوکا]]||۵۰٬۴۸۴||۵۴٫۵۲||۹۲۶||۱۹۴۳-۱۱-۰۳||[http://www.joho.tagawa.fukuoka.jp/] |- |align="left"|[[یاناقاوا، فوکوئوکا]]||۷۲٬۷۹۸||۷۶٫۹۰||۹۴۷||۱۹۵۲-۰۴-۰۱||[http://www.city.yanagawa.fukuoka.jp/] |- |align="left"|[[یامه، فوکوئوکا]]||۴۲٬۲۴۱||۹۸٫۶۶||۴۲۸||۱۹۵۴-۰۴-۰۱||[http://www.city.yame.fukuoka.jp/] |- |align="left"|[[چیکوقو، فوکوئوکا]]||۴۸٬۲۸۱||۴۱٫۸۵||۱٬۱۵۴||۱۹۵۴-۰۴-۰۱||[http://www.city.chikugo.fukuoka.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050911043927/http://www.city.chikugo.fukuoka.jp/ |date=2005-09-11 }} |- |align="left"|<span style="display:none">Okawa</span>[[اوکاوا، فوکوئوکا]]||۳۸٬۲۶۶||۳۳٫۶۱||۱٬۱۳۹||۱۹۵۴-۰۴-۰۱||[http://www.city.okawa.fukuoka.jp/] |- |align="left"|[[یوکوهاشی، فوکوئوکا]]||۷۰٬۰۶۴||۶۹٫۸۳||۱٬۰۰۳||۱۹۵۴-۱۰-۱۰||[http://www.city.yukuhashi.fukuoka.jp/] |- |align="left"|[[بوزن، فوکوئوکا]]||۲۷٬۵۷۸||۱۱۱٫۱۷||۲۴۸||۱۹۵۵-۰۴-۱۰||[http://www.city.buzen.fukuoka.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081216105114/http://www.city.buzen.fukuoka.jp/ |date=2008-12-16 }} |- |align="left"|[[ناکامه، فوکوئوکا]]||۴۵٬۵۴۹||۱۵٫۹۸||۲٬۸۵۰||۱۹۵۸-۱۱-۰۱||[http://www.city.nakama.fukuoka.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20000422061603/http://www.city.nakama.fukuoka.jp/ |date=2000-04-22 }} |- |align="left"|<span style="display:none">Kitakyushu</span>[[کیتاکیوشو، فوکوئوکا]]||۹۸۶٬۹۹۸||۴۸۷٫۷۱||۲٬۰۲۴||۱۹۶۳-۰۲-۱۰||[http://www.city.kitakyushu.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031130211741/http://www.city.kitakyushu.jp/ |date=2003-11-30 }} |- |align="left"|<span style="display:none">Ogori</span>[[اوقوری، فوکوئوکا]]||۵۸٬۴۶۰||۴۵٫۵۰||۱٬۲۸۵||۱۹۷۲-۰۴-۰۱||[http://www.city.ogori.fukuoka.jp/] |- |align="left"|[[چیکوشینو، فوکوئوکا]]||۹۸٬۹۱۴||۸۷٫۷۸||۱٬۱۲۷||۱۹۷۲-۰۴-۰۱||[http://www.city.chikushino.fukuoka.jp/] |- |align="left"|[[کاسوقا، فوکوئوکا]]||۱۰۷٬۸۴۵||۱۴٫۱۵||۷٬۶۲۲||۱۹۷۲-۰۴-۰۱||[http://www.city.kasuga.fukuoka.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Onojo</span>[[اونوجو، فوکوئوکا]]||۹۴٬۰۳۷||۲۶٫۸۸||۳٬۴۹۸||۱۹۷۲-۰۴-۰۱||[http://www.city.onojo.fukuoka.jp/] |- |align="left"|[[موناکاتا، فوکوئوکا]]||۹۴٬۸۷۷||۱۱۹٫۶۶||۷۹۳||۱۹۸۱-۰۴-۰۱||[http://www.city.munakata.lg.jp/] |- |align="left"|[[دازایفو، فوکوئوکا]]||۶۸٬۵۶۱||۲۹٫۵۸||۲٬۳۱۸||۱۹۸۲-۰۴-۰۱||[https://web.archive.org/web/20030919150110/http://www.city.dazaifu.fukuoka.jp/] |- |align="left"|[[مائه‌بارو، فوکوئوکا]]||۶۸٬۰۲۵||۱۰۴٫۵۰||۶۵۱||۱۹۹۲-۱۰-۰۱||[http://www.city.maebaru.fukuoka.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040828064434/http://www.city.maebaru.fukuoka.jp/ |date=2004-08-28 }} |- |align="left"|[[کوقا، فوکوئوکا]]||۵۷٬۰۸۴||۴۲٫۱۱||۱٬۳۵۶||۱۹۹۷-۱۰-۰۱||[http://www.city.koga.fukuoka.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070104031644/http://www.city.koga.fukuoka.jp/eng/ |date=2007-01-04 }} |- |align="left"|[[فوکوتسو، فوکوئوکا]]||۵۵٬۱۲۳||۵۲٫۷۰||۱٬۰۴۶||۲۰۰۵-۰۱-۲۴||[http://www.city.fukutsu.lg.jp/] |- |align="left"|[[اوکیها، فوکوئوکا]]||۳۲٬۲۷۷||۱۱۷٫۵۵||۲۷۵||۲۰۰۵-۰۳-۲۰||[http://www.city.ukiha.fukuoka.jp/] |- |align="left"|[[میاواکا، فوکوئوکا]]||۳۰٬۷۹۳||۱۳۹٫۹۹||۲۲۰||۲۰۰۶-۰۲-۱۱||[http://www.city.miyawaka.lg.jp/] |- |align="left"|[[آساکورا، فوکوئوکا]]||۵۷٬۸۸۱||۲۴۶٫۷۳||۲۳۵||۲۰۰۶-۰۳-۲۰||[http://www.city.asakura.lg.jp/] |- |align="left"|[[ایزوکا، فوکوئوکا]]||۱۳۲٬۲۰۸||۲۱۴٫۱۳||۶۱۷||۲۰۰۶-۰۳-۲۶||[http://www.city.iizuka.lg.jp/] |- |align="left"|[[کاما، فوکوئوکا]]||۴۴٬۴۳۱||۱۳۵٫۱۸||۳۲۹||۲۰۰۶-۰۳-۲۷||[http://www.city.kama.lg.jp/] |- |align="left"|[[میاما، فوکوئوکا]]||۴۲٬۲۱۹||۱۰۵٫۱۲||۴۰۲||۲۰۰۷-۰۱-۲۹||[http://www.city.miyama.lg.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090428064138/http://www.city.miyama.lg.jp/ |date=2009-04-28 }} |} == فوکوشیما == * population:۲۰۰۸-۰۱-۰۱<ref>{{Cite web |title=ふくしま統計情報ボックス 福島県の推計人口<!-- Bot generated title --> |url=http://www.pref.fukushima.jp/toukei/html/01/m-jinko/gepo.html |accessdate=2016-08-25 |archivedate=2012-09-07 |archiveurl=https://archive.today/20120907214634/http://www.pref.fukushima.jp/toukei/html/01/m-jinko/gepo.html }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |- !شهرین آدی!! نفوس!! آلان!!تراکم!! قورولوش!!وب سایتی |- |align="left"|[[آیزوواکاماتسو، فوکوشیما]]||۱۲۹٬۳۸۸||۳۸۳٫۰۳||۳۳۸||۱۸۹۹-۰۴-۰۱||[http://www.city.aizuwakamatsu.fukushima.jp/.] |- |align="left"|[[فوکوشیما (شهر)|فوکوشیما]]||۲۸۹٬۳۵۵||۷۴۶٫۴۳||۳۸۸||۱۹۰۷-۰۴-۰۱||[http://www.city.fukushima.fukushima.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Koriyama</span>[[کورییاما، فوکوشیما]]||۳۳۹٬۳۹۵||۷۵۷٫۰۶||۴۴۸||۱۹۲۴-۰۹-۰۱||[https://web.archive.org/web/20170516201456/http://www.city.koriyama.fukushima.jp/063000/koho/yoran.html] |- |align="left"|[[سوکاقاوا، فوکوشیما]]||۸۰٬۳۳۶||۲۷۹٫۵۵||۲۸۷||۱۹۵۴-۰۳-۳۱||[http://www.city.sukagawa.fukushima.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Soma</span>[[سوما، فوکوشیما]]||۳۸٬۵۴۳||۱۹۷٫۶۷||۱۹۵||۱۹۵۴-۰۳-۳۱||[http://www.city.soma.fukushima.jp/] |- |align="left"|[[ایواکی، فوکوشیما]]||۳۴۹٬۹۴۷||۱٬۲۳۱٫۳۴||۲۸۴||۱۹۶۶-۱۰-۰۱||[https://web.archive.org/web/20100411210504/http://www.city.iwaki.fukushima.jp/gaikokugo/english/] |- |align="left"|[[تامورا، فوکوشیما]]||۴۲٬۲۲۱||۴۵۸٫۳۰||۹۲٫۱||۲۰۰۵-۰۳-۰۱||[http://www.city.tamura.lg.jp/] |- |align="left"|[[شیراکاوا، فوکوشیما]]||۶۵٬۶۶۵||۳۰۵٫۳۰||۲۱۵||۲۰۰۵-۱۱-۰۷||[http://www.city.shirakawa.fukushima.jp/] |- |align="left"|[[نیهون‌ماتسو، فوکوشیما]]||۶۱٬۶۹۸||۳۴۴٫۶۵||۱۷۹||۲۰۰۵-۱۲-۰۱||[http://www.city.nihonmatsu.lg.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Minamisoma</span>[[مینامی‌سوما، فوکوشیما]]||۷۱٬۷۶۱||۳۹۸٫۵۰||۱۸۰||۲۰۰۶-۰۱-۰۱||[http://www.city.minamisoma.lg.jp/] |- |align="left"|[[داتا، فوکوشیما]]||۶۷٬۴۸۷||۲۶۵٫۱۰||۲۵۵||۲۰۰۶-۰۱-۰۱||[http://www.city.date.fukushima.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060110075417/http://www.city.date.fukushima.jp/ |date=2006-01-10 }} |- |align="left"|[[کیتاکاتا، فوکوشیما]]||۵۴٬۶۸۴||۵۵۴٫۶۷||۹۸٫۶||۲۰۰۶-۰۱-۰۴||[http://www.city.kitakata.fukushima.jp/] |- |align="left"|[[موتومیا، فوکوشیما]]||۳۱٬۷۳۷||۸۷٫۹۴||۳۶۱||۲۰۰۷-۰۱-۰۱||[http://www.city.motomiya.lg.jp/] |} == قیفو == * population:۲۰۰۸-۰۱-۰۱<ref>{{Cite web |title=岐阜県統計課（岐阜県の人口・世帯数 調査結果）<!-- Bot generated title --> |url=http://www.pref.gifu.lg.jp/pref/s11111/data/jinko/jinko.htm |accessdate=2016-08-25 |archivedate=2007-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071014004928/http://www.pref.gifu.lg.jp/pref/s11111/data/jinko/jinko.htm#new }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |- !شهرین آدی!! نفوس!! آلان!!تراکم!! قورولوش!!وب سایتی |- |align="left"|[[قیفو (شهر)|قیفو]]||۴۱۲٬۷۷۹||۲۰۲٫۸۹||۲٬۰۳۴||۱۸۸۹-۰۷-۰۱||[http://www.city.gifu.lg.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Ogaki</span>[[اوقاکی، قیفو]]||۱۶۳٬۰۴۷||۲۰۶٫۵۲||۷۸۹||۱۹۱۸-۰۴-۰۱||[http://www.city.ogaki.lg.jp/] |- |align="left"|[[تاکایاما، قیفو]]||۹۴٬۸۷۹||۲٬۱۷۷٫۶۷||۴۳٫۶||۱۹۳۶-۱۱-۰۱||[http://www.city.takayama.lg.jp/] |- |align="left"|[[تاجیمی، قیفو]]||۱۱۴٬۸۶۶||۹۱٫۲۴||۱٬۲۵۹||۱۹۴۰-۰۸-۰۱||[https://web.archive.org/web/20030927115157/http://www2.city.tajimi.gifu.jp/] |- |align="left"|[[سکی، قیفو]]||۹۲٬۸۹۶||۴۷۲٫۸۴||۱۹۶||۱۹۵۰-۱۰-۱۵||[http://www.city.seki.gifu.jp/] |- |align="left"|[[ناکاتسوقاوا، قیفو]]||۸۳٬۱۱۶||۶۷۶٫۳۸||۱۲۳||۱۹۵۲-۰۴-۰۱||[http://www.city.nakatsugawa.gifu.jp/] |- |align="left"|[[مینو، قیفو]]||۲۲٬۹۱۲||۱۱۷٫۰۵||۱۹۶||۱۹۵۴-۰۴-۰۱||[http://www.city.mino.gifu.jp/] |- |align="left"|[[میزونامی، قیفو]]||۴۱٬۵۵۶||۱۷۵٫۰۰||۲۳۷||۱۹۵۴-۰۴-۰۱||[http://www.city.mizunami.gifu.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031005144837/http://www.city.mizunami.gifu.jp/ |date=2003-10-05 }} |- |align="left"|[[هاشیما، قیفو]]||۶۷٬۱۶۷||۵۳٫۶۴||۱٬۲۵۲||۱۹۵۴-۰۴-۰۱||[http://www.city.hashima.gifu.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080914053231/http://www.city.hashima.gifu.jp/ |date=2008-09-14 }} |- |align="left"|[[مینوکامو، قیفو]]||۵۳٬۹۸۸||۷۴٫۸۱||۷۲۲||۱۹۵۴-۰۴-۰۱||[http://www.city.minokamo.gifu.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070204112654/http://www.city.minokamo.gifu.jp/home/ENGLISH/e_top.html |date=2007-02-04 }} |- |align="left"|[[توکی، قیفو]]||۶۱٬۳۹۳||۱۱۶٫۰۱||۵۲۹||۱۹۵۵-۰۲-۰۱||[http://www.city.toki.lg.jp/] |- |align="left"|[[کاکامیقاهارا، قیفو]]||۱۴۵٬۱۲۶||۸۷٫۷۷||۱٬۶۵۳||۱۹۶۳-۰۴-۰۱||[http://www.city.kakamigahara.lg.jp/] |- |align="left"|[[کانی، قیفو]]||۹۹٬۳۱۸||۸۷٫۶۰||۱٬۱۳۴||۱۹۸۲-۰۴-۰۱||[https://web.archive.org/web/20110820225543/http://www.city.kani.gifu.jp/] |- |align="left"|[[یاماقاتا، قیفو]]||۲۹٬۸۵۷||۲۲۲٫۰۴||۱۳۴||۲۰۰۳-۰۴-۰۱||[http://www.city.yamagata.gifu.jp/] |- |align="left"|[[میزوهو، قیفو]]||۵۱٬۲۳۰||۲۸٫۱۸||۱٬۸۱۸||۲۰۰۳-۰۵-۰۱||[http://www.city.mizuho.lg.jp/] |- |align="left"|[[هیدا، قیفو]]||۲۸٬۱۱۲||۷۹۲٫۳۱||۳۵٫۵||۲۰۰۴-۰۲-۰۱||[http://www.city.hida.gifu.jp/] |- |align="left"|[[موتوسو، قیفو]]||۳۴٬۷۲۹||۳۷۴٫۵۷||۹۲٫۷||۲۰۰۴-۰۲-۰۱||[http://www.city.motosu.lg.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Gujo</span>[[قوجو، قیفو]]||۴۶٬۳۳۸||۱٬۰۳۰٫۷۹||۴۵٫۰||۲۰۰۴-۰۳-۰۱||[http://www.city.gujo.gifu.jp/] |- |align="left"|[[قرو، قیفو]]||۳۷٬۴۵۵||۸۵۱٫۰۶||۴۴٫۰||۲۰۰۴-۰۳-۰۱||[http://www.city.gero.lg.jp/] |- |align="left"|[[انا، قیفو]]||۵۴٬۸۴۴||۵۰۴٫۱۹||۱۰۹||۲۰۰۴-۱۰-۲۵||[http://www.city.ena.gifu.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161020134059/http://www.city.ena.gifu.jp/ |date=2016-10-20 }} |- |align="left"|[[کایزو، قیفو]]||۳۸٬۵۳۲||۱۱۲٫۳۱||۳۴۳||۲۰۰۵-۰۳-۲۸||[http://www.city.kaizu.lg.jp/] |} == قونما == * population:۲۰۰۸-۰۱-۰۱<ref>{{Cite web |title=基本統計・群馬県移動人口調査<!-- Bot generated title --> |url=http://toukei.pref.gunma.jp/IDJ.htm |accessdate=2016-08-25 |archivedate=2007-11-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071102214607/http://toukei.pref.gunma.jp/IDJ.htm }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |- !شهرین آدی!! نفوس!! آلان!!تراکم!! قورولوش!!وب سایتی |- |align="left"|[[مائه‌باشی، قونما]]||۳۱۸٬۰۵۸||۲۴۱٫۲۲||۱٬۳۱۹||۱۸۹۲-۰۴-۰۱||[http://www.city.maebashi.gunma.jp/] |- |align="left"|[[تاکاساکی، قونما]]||۳۴۱٬۸۳۸||۴۰۱٫۰۱||۸۵۲||۱۹۰۰-۰۴-۰۱||[http://www.city.takasaki.gunma.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Kiryu</span>[[کیریو، قونما]]||۱۲۴٬۸۹۲||۲۷۴٫۵۷||۴۵۵||۱۹۲۱-۰۳-۰۱||[http://www.city.kiryu.gunma.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030919163928/http://www.city.kiryu.gunma.jp/ |date=2003-09-19 }} |- |align="left"|[[ایسه‌ساکی، قونما]]||۲۰۴٬۲۴۰||۱۳۹٫۳۳||۱٬۴۶۶||۱۹۴۰-۰۹-۱۳||[http://www.city.isesaki.lg.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Ota</span>[[اوتا، قونما]]||۲۱۴٬۰۴۹||۱۷۶٫۴۹||۱٬۲۱۳||۱۹۴۸-۰۵-۰۳||[http://www.city.ota.gunma.jp/] |- |align="left"|[[نوماتا، قونما]]||۵۲٬۳۱۹||۴۴۳٫۳۷||۱۱۸||۱۹۵۴-۰۴-۰۱||[http://www.city.numata.gunma.jp/] |- |align="left"|[[تاته‌بایاشی، قونما]]||۷۹٬۰۲۳||۶۰٫۹۸||۱٬۲۹۶||۱۹۵۴-۰۴-۰۱||[http://www.city.tatebayashi.gunma.jp/] |- |align="left"|[[فوجی‌اوکا، قونما]]||۶۸٬۷۱۰||۱۸۰٫۰۹||۳۸۲||۱۹۵۴-۰۴-۰۱||[http://www.city.fujioka.gunma.jp/] |- |align="left"|[[شیبوکاوا، قونما]]||۸۶٬۱۳۴||۲۴۰٫۴۲||۳۵۸||۲۰۰۶-۰۲-۲۰||[http://www.city.shibukawa.gunma.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080604061226/http://www.city.shibukawa.gunma.jp/ |date=2008-06-04 }} |- |align="left"|[[آنناکا، قونما]]||۶۲٬۲۷۰||۲۷۶٫۳۴||۲۲۵||۲۰۰۶-۰۳-۱۸||[http://www.city.annaka.gunma.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070704214107/http://www.city.annaka.gunma.jp/ |date=2007-07-04 }} |- |align="left"|[[تومی‌اوکا، قونما]]||۵۳٬۳۳۲||۱۲۲٫۹۰||۴۳۴||۲۰۰۶-۰۳-۲۷||[http://www.city.tomioka.lg.jp/] |- |align="left"|[[میدوری، قونما]]||۵۱٬۹۶۴||۲۰۸٫۲۳||۲۵۰||۲۰۰۶-۰۳-۲۷||[http://www.city.midori.gunma.jp/] |} == هیروشیما == * population:۲۰۰۸-۰۱-۰۱<ref>{{Cite web |title=推計人口（甲調査）第３表 |url=http://db1.pref.hiroshima.jp/data/geppou/jinkou/saisin/jinkou_gaiyou.htm |accessdate=2016-08-25 |archivedate=2008-02-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080221101232/http://db1.pref.hiroshima.jp/data/geppou/jinkou/saisin/jinkou_gaiyou.htm }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |- !شهرین آدی!! نفوس!! آلان!!تراکم!! قورولوش!!وب سایتی |- |align="left"|[[هیروشیما (شهر)|هیروشیما]]||۱٬۱۶۳٬۸۰۶||۹۰۵٫۱۳||۱٬۲۸۶||۱۸۸۹-۰۴-۰۱||[http://www.city.hiroshima.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090925093150/http://www.city.hiroshima.jp/p/index-p.html |date=2009-09-25 }} |- |align="left"|[[اونومیچی، هیروشیما]]||۱۴۸٬۰۸۵||۲۸۴٫۸۵||۵۲۰||۱۸۹۸-۰۴-۰۱||[http://www.city.onomichi.hiroshima.jp/] |- |align="left"|[[کوره، هیروشیما]]||۲۴۶٬۱۱۸||۳۵۳٫۷۴||۶۹۶||۱۹۰۲-۱۰-۰۱||[http://www.city.kure.lg.jp/] |- |align="left"|[[فوکویاما، هیروشیما]]||۴۶۱٬۳۶۸||۵۱۸٫۰۷||۸۹۱||۱۹۱۶-۰۷-۰۱||[http://www.city.fukuyama.hiroshima.jp/] |- |align="left"|[[میهارا، هیروشیما]]||۱۰۳٬۲۰۹||۴۷۱٫۰۳||۲۱۹||۱۹۳۶-۱۱-۱۵||[http://www.city.mihara.hiroshima.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Fuchu</span>[[فوجو، هیروشیما]]||۴۴٬۲۱۲||۱۹۵٫۷۱||۲۲۶||۱۹۵۴-۰۳-۳۱||[http://www.city.fuchu.hiroshima.jp/] |- |align="left"|[[میوشی، هیروشیما]]||۵۸٬۲۶۴||۷۷۸٫۱۹||۷۴٫۹||۱۹۵۴-۰۳-۳۱||[http://www.city.miyoshi.hiroshima.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Shobara</span>[[شوبارا، هیروشیما]]||۴۱٬۷۴۷||۱٬۲۴۶٫۶۰||۳۳٫۵||۱۹۵۴-۰۳-۳۱||[http://www.city.shobara.hiroshima.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Otake</span>[[اوتاکه، هیروشیما]]||۲۹٬۶۶۵||۷۸٫۵۵||۳۷۸||۱۹۵۴-۰۹-۰۱||[http://www.city.otake.hiroshima.jp/] |- |align="left"|[[تاکه‌هارا، هیروشیما]]||۲۹٬۸۰۳||۱۱۸٫۳۰||۲۵۲||۱۹۵۸-۱۱-۰۳||[http://www.city.takehara.hiroshima.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061107134922/http://www.city.takehara.hiroshima.jp/ |date=2006-11-07 }} |- |align="left"|[[هیقاشی‌هیروشیما، هیروشیما]]||۱۸۷٬۷۱۱||۶۳۵٫۳۲||۲۹۵||۱۹۷۴-۰۴-۲۰||[http://www.city.higashihiroshima.hiroshima.jp/] |- |align="left"|[[هاتسوکاایچی، هیروشیما]]||۱۱۵٬۱۸۴||۴۸۹٫۳۶||۲۳۵||۱۹۸۸-۰۴-۰۱||[http://www.city.hatsukaichi.hiroshima.jp/] |- |align="left"|[[آکیتاکاتا، هیروشیما]]||۳۲٬۳۲۳||۵۳۷٫۷۹||۶۰٫۱||۲۰۰۴-۰۳-۰۱||[http://www.akitakata.jp/] |- |align="left"|[[اتاجیما، هیروشیما]]||۲۸٬۶۰۱||۱۰۰٫۹۷||۲۸۳||۲۰۰۴-۱۱-۰۱||[http://www.city.etajima.hiroshima.jp/] |} == هوکایدو == * population:۲۰۰۷-۱۲-۳۱<ref>{{Cite web |title=住民基本台帳人口・世帯数<!-- Bot generated title --> |url=http://www.pref.hokkaido.lg.jp/sk/tuk/900brr/index.htm |accessdate=2016-08-25 |archivedate=2007-07-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070712065236/http://www.pref.hokkaido.lg.jp/sk/tuk/900brr/index.htm }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |- !شهرین آدی!! نفوس!! آلان!!تراکم!! قورولوش!!وب سایتی |- |align="left"|[[ساپورو، هوکایدو]]||۱٬۸۸۲٬۶۰۹||۱٬۱۲۱٫۱۲||۱٬۶۷۹||۱۹۲۲-۰۸-۰۱||[http://www.city.sapporo.jp/city/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190915231600/http://www.city.sapporo.jp/city/ |date=2019-09-15 }} |- |align="left"|[[هاکوداته، هوکایدو]]||۲۹۰٬۱۵۴||۶۷۷٫۸۹||۴۲۸||۱۹۲۲-۰۸-۰۱||[http://www.city.hakodate.hokkaido.jp/] |- |align="left"|[[اوتارو، هوکایدو]]||۱۳۸٬۸۷۶||۲۴۳٫۳۰||۵۷۱||۱۹۲۲-۰۸-۰۱||[http://www.city.otaru.hokkaido.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030920134255/http://www.city.otaru.hokkaido.jp/ |date=2003-09-20 }} |- |align="left"|[[آساهیکاوا، هوکایدو]]||۳۵۷٬۲۲۸||۷۴۷٫۶۰||۴۷۸||۱۹۲۲-۰۸-۰۱||[http://www.city.asahikawa.hokkaido.jp/] |- |align="left"|[[موروران، هوکایدو]]||۹۷٬۵۶۸||۸۰٫۶۵||۱٬۲۱۰||۱۹۲۲-۰۸-۰۱||[http://www.city.muroran.lg.jp/] |- |align="left"|[[اوبیهیرو، هوکایدو]]||۱۷۰٬۰۶۶||۶۱۸٫۹۴||۲۷۵||۱۹۳۳-۰۴-۰۱||[http://www.city.obihiro.hokkaido.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Yubari</span>[[یوباری، هوکایدو]]||۱۲٬۲۰۳||۷۶۳٫۲۰||۱۶٫۰||۱۹۴۳-۰۴-۰۱||[http://www.city.yubari.hokkaido.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020831161059/http://www.city.yubari.hokkaido.jp/ |date=2002-08-31 }} |- |align="left"|[[ایوامیزاوا، هوکایدو]]||۹۲٬۳۶۴||۴۸۱٫۱۰||۱۹۲||۱۹۴۳-۰۴-۰۱||[http://www.city.iwamizawa.hokkaido.jp/] |- |align="left"|[[آباشیری، هوکایدو]]||۴۰٬۳۴۱||۴۷۱٫۰۰||۸۵٫۶||۱۹۴۷-۰۲-۱۱||[http://www.city.abashiri.hokkaido.jp/] |- |align="left"|[[روموی، هوکایدو]]||۲۶٬۲۹۵||۲۹۷٫۴۴||۸۸٫۴||۱۹۴۷-۱۰-۰۱||[http://www.e-rumoi.jp/] |- |align="left"|[[توماکومای، هوکایدو]]||۱۷۳٬۹۸۶||۵۶۱٫۴۹||۳۱۰||۱۹۴۸-۰۴-۰۱||[http://www.city.tomakomai.hokkaido.jp/] |- |align="left"|[[واکانای، هوکایدو]]||۴۰٬۶۲۹||۷۶۰٫۸۳||۵۳٫۴||۱۹۴۹-۰۴-۰۱||[http://www.city.wakkanai.hokkaido.jp/] |- |align="left"|[[بیبای، هوکایدو]]||۲۷٬۸۴۹||۲۷۷٫۶۱||۱۰۰||۱۹۵۰-۰۴-۰۱||[http://www.city.bibai.hokkaido.jp/] |- |align="left"|[[آشی‌بتسو، هوکایدو]]||۱۸٬۳۱۰||۸۶۵٫۰۲||۲۱٫۲||۱۹۵۳-۰۴-۰۱||[http://www.city.ashibetsu.hokkaido.jp/] |- |align="left"|[[ابتسو، هوکایدو]]||۱۲۳٬۶۷۱||۱۸۷٫۵۷||۶۵۹||۱۹۵۴-۰۷-۰۱||[http://www.city.ebetsu.hokkaido.jp/] |- |align="left"|[[آکابیرا، هوکایدو]]||۱۳٬۸۷۴||۱۲۹٫۸۸||۱۰۷||۱۹۵۴-۰۷-۰۱||<ref>{{Cite web |title=北海道赤平市ホームページ<!-- عنوان تصحیح شده توسط ربات --> |url=http://www.city.akabira.hokkaido.jp/index.php |accessdate=2016-08-25 |archivedate=2006-02-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060220111235/http://www.city.akabira.hokkaido.jp/index.php }}</ref> |- |align="left"|[[مومبتسو، هوکایدو]]||۲۵٬۸۷۳||۸۳۰٫۷۰||۳۱٫۱||۱۹۵۴-۰۷-۰۱||[http://mombetsu.jp/] |- |align="left"|[[میکاسا، هوکایدو]]||۱۱٬۴۵۴||۳۰۲٫۶۴||۳۷٫۸||۱۹۵۷-۰۴-۰۱||[http://www.city.mikasa.hokkaido.jp/] |- |align="left"|[[نمورو، هوکایدو]]||۳۰٬۸۸۲||۵۱۲٫۶۳||۶۰٫۲||۱۹۵۷-۰۸-۰۱||[http://www.city.nemuro.hokkaido.jp/] |- |align="left"|[[چیتوسه، هوکایدو]]||۹۲٬۹۲۴||۵۹۴٫۹۵||۱۵۶||۱۹۵۸-۰۷-۰۱||[http://www.city.chitose.hokkaido.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160905165529/http://www.city.chitose.hokkaido.jp/ |date=2016-09-05 }} |- |align="left"|[[تاکیکاوا، هوکایدو]]||۴۴٬۸۹۵||۱۱۵٫۸۲||۳۸۸||۱۹۵۸-۰۷-۰۱||[http://www.city.takikawa.hokkaido.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100309110101/http://www.city.takikawa.hokkaido.jp/ |date=2010-03-09 }} |- |align="left"|[[سوناقاوا، هوکایدو]]||۱۹٬۶۴۱||۷۸٫۶۹||۲۵۰||۱۹۵۸-۰۷-۰۱||[http://www.city.sunagawa.hokkaido.jp/] |- |align="left"|[[اوتاشینای، هوکایدو]]||۴٬۹۸۸||۵۵٫۹۹||۸۹٫۱||۱۹۵۸-۰۷-۰۱||[http://www.city.utashinai.hokkaido.jp/] |- |align="left"|[[فوکاقاوا، هوکایدو]]||۲۴٬۷۷۷||۵۲۹٫۲۳||۴۶٫۸||۱۹۶۳-۰۵-۰۱||[https://web.archive.org/web/20091231134526/http://www.city.fukagawa.hokkaido.jp/] |- |align="left"|[[فورانو، هوکایدو]]||۲۴٬۸۹۰||۶۰۰٫۹۷||۴۱٫۴||۱۹۶۶-۰۵-۰۱||[http://www.city.furano.hokkaido.jp/] |- |align="left"|[[نوبوریبتسو، هوکایدو]]||۵۳٬۳۴۰||۲۱۲٫۱۱||۲۵۱||۱۹۷۰-۰۸-۰۱||[http://www.city.noboribetsu.lg.jp/] |- |align="left"|[[انیوا، هوکایدو]]||۶۸٬۶۰۴||۲۹۴٫۸۷||۲۳۳||۱۹۷۰-۱۱-۰۱||[http://www.city.eniwa.hokkaido.jp/] |- |align="left"|[[داته، هوکایدو]]||۳۷٬۴۷۶||۴۴۴٫۲۸||۸۴٫۴||۱۹۷۲-۰۴-۰۱||[http://www.city.date.hokkaido.jp/] |- |align="left"|[[کیتاهیروشیما، هوکایدو]]||۶۱٬۰۹۴||۱۱۸٫۵۴||۵۱۵||۱۹۹۶-۰۹-۰۱||[http://www.city.kitahiroshima.hokkaido.jp/] |- |align="left"|[[ایشیکاری، هوکایدو]]||۶۱٬۴۷۴||۷۲۱٫۸۶||۸۵٫۲||۱۹۹۶-۰۹-۰۱||[http://www.city.ishikari.hokkaido.jp/] |- |align="left"|[[شیبتسو، هوکایدو]]||۲۳٬۱۹۷||۱٬۱۱۹٫۲۹||۲۰٫۷||۲۰۰۵-۰۹-۰۱||[http://www.city.shibetsu.lg.jp/] |- |align="left"|[[کوشیرو، هوکایدو]]||۱۹۰٬۸۹۰||۱٬۳۶۲٫۷۵||۱۴۰||۲۰۰۵-۱۰-۱۱||[http://www.city.kushiro.hokkaido.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060323035246/http://www.city.kushiro.hokkaido.jp/ |date=2006-03-23 }} |- |align="left"|[[هوکوتو، هوکایدو]]||۴۹٬۵۰۶||۳۹۷٫۳۰||۱۲۵||۲۰۰۶-۰۲-۰۱||[http://www.city.hokuto.hokkaido.jp/] |- |align="left"|[[کیتامی، هوکایدو]]||۱۲۷٬۳۲۸||۱٬۴۲۷٫۵۶||۸۹٫۲||۲۰۰۶-۰۳-۰۵||[http://www.city.kitami.lg.jp/] |- |align="left"|[[نایورو، هوکایدو]]||۳۱٬۳۰۰||۵۳۵٫۲۳||۵۸٫۵||۲۰۰۶-۰۳-۲۷||[http://www.city.nayoro.lg.jp/] |} == هیوقو == * population:۲۰۰۸-۰۱-۰۱<ref>{{Cite web |title=兵庫県/推計人口<!-- Bot generated title --> |url=http://web.pref.hyogo.jp/ac08/ac08_5_000000004.html |accessdate=2016-08-25 |archivedate=2007-10-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071013000756/http://web.pref.hyogo.jp/ac08/ac08_5_000000004.html }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |- !شهرین آدی!! نفوس!! آلان!!تراکم!! قورولوش!!وب سایتی |- |align="left"|[[کوبه، هیوقو]]||۱٬۵۳۰٬۸۴۷||۵۵۲٫۲۳||۲٬۷۷۲||۱۸۸۹-۰۴-۰۱||[http://www.city.kobe.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170924181253/http://www.city.kobe.jp/ |date=2017-09-24 }} |- |align="left"|[[هیمه‌جی، هیوقو]]||۵۳۶٬۱۷۰||۵۳۴٫۲۷||۱٬۰۰۴||۱۸۸۹-۰۴-۰۱||[http://www.city.himeji.hyogo.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190907223328/http://www.city.himeji.hyogo.jp/ |date=2019-09-07 }} |- |align="left"|[[آماقاساکی، هیوقو]]||۴۶۱٬۲۰۲||۴۹٫۷۷||۹٬۲۶۷||۱۹۱۶-۰۴-۰۱||[http://www.city.amagasaki.hyogo.jp/] |- |align="left"|[[آکاشی، هیوقو]]||۲۹۲٬۱۶۲||۴۹٫۲۴||۵٬۹۳۳||۱۹۱۹-۱۱-۰۱||[http://www.city.akashi.hyogo.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031019194909/http://www.city.akashi.hyogo.jp/ |date=2003-10-19 }} |- |align="left"|[[نیشی‌نومیا، هیوقو]]||۴۷۷٬۰۵۶||۹۹٫۹۶||۴٬۷۷۲||۱۹۲۵-۰۴-۰۱||[http://www.nishi.or.jp/] |- |align="left"|[[آشیا، هیوقو]]||۹۲٬۸۲۸||۱۸٫۴۷||۵٬۰۲۶||۱۹۴۰-۱۱-۱۰||[http://www.city.ashiya.hyogo.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090627031903/http://www.city.ashiya.hyogo.jp/ |date=2009-06-27 }} |- |align="left"|[[ایتامی، هیوقو]]||۱۹۴٬۴۸۸||۲۴٫۹۷||۷٬۷۸۹||۱۹۴۰-۱۱-۱۰||[http://www.city.itami.lg.jp/] |- |align="left"|[[آیویی، هیوقو]]||۳۱٬۹۷۳||۹۰٫۴۵||۳۵۳||۱۹۴۲-۱۰-۰۱||[http://www.city.aioi.hyogo.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050827184359/http://www.city.aioi.hyogo.jp/ |date=2005-08-27 }} |- |align="left"|[[تویواوکا، هیوقو]]||۸۷٬۵۵۵||۶۹۷٫۶۶||۱۲۵||۱۹۵۰-۰۴-۰۱||[http://www.city.toyooka.lg.jp/] |- |align="left"|[[هاکوقاوا، هیوقو]]||۲۶۷٬۶۳۱||۱۳۸٫۵۱||۱٬۹۳۲||۱۹۵۰-۰۶-۱۵||[http://www.city.kakogawa.hyogo.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030930010510/http://www.city.kakogawa.hyogo.jp/ |date=2003-09-30 }} |- |align="left"|<span style="display:none">Ako</span>[[آکو، هیوقو]]||۵۱٬۲۷۷||۱۲۶٫۸۸||۴۰۴||۱۹۵۱-۰۹-۰۱||[http://www.city.ako.hyogo.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050822230242/http://www.city.ako.hyogo.jp/ |date=2005-08-22 }} |- |align="left"|[[تاکارازوکا، هیوقو]]||۲۲۲٬۰۷۱||۱۰۱٫۸۰||۲٬۱۸۱||۱۹۵۴-۰۴-۰۱||[https://web.archive.org/web/20100323000426/http://www.city.takarazuka.hyogo.jp/foreign/en/index.html] |- |align="left"|[[میکی، هیوقو]]||۸۳٬۲۴۴||۱۷۶٫۵۸||۴۷۱||۱۹۵۴-۰۶-۰۱||[http://www.city.miki.lg.jp/] |- |align="left"|[[تاکاساقو، هیوقو]]||۹۴٬۱۹۸||۳۴٫۴۰||۲٬۷۳۸||۱۹۵۴-۰۷-۰۱||[http://www.city.takasago.hyogo.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100111064811/http://www.city.takasago.hyogo.jp/ |date=2010-01-11 }} |- |align="left"|[[کاوانیشی، هیوقو]]||۱۵۷٬۴۶۱||۵۳٫۴۴||۲٬۹۴۷||۱۹۵۴-۰۸-۰۱||[http://www.city.kawanishi.hyogo.jp/] |- |align="left"|[[اونو، هیوقو]]||۴۹٬۶۶۴||۹۲٫۹۲||۵۳۴||۱۹۵۴-۱۲-۰۱||[http://www.city.ono.hyogo.jp/] |- |align="left"|[[ساندا، هیوقو]]||۱۱۳٬۶۰۰||۲۱۰٫۲۲||۵۴۰||۱۹۵۸-۰۷-۰۱||[http://www.city.sanda.lg.jp/] |- |align="left"|[[کاسای، هیوقو]]||۴۸٬۴۳۵||۱۵۰٫۹۵||۳۲۱||۱۹۶۷-۰۴-۰۱||[http://www.city.kasai.hyogo.jp/] |- |align="left"|[[ساسایاما، هیوقو]]||۴۴٬۳۴۵||۳۷۷٫۶۱||۱۱۷||۱۹۹۹-۰۴-۰۱||[http://www.city.sasayama.hyogo.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100205231832/http://www.city.sasayama.hyogo.jp/ |date=2010-02-05 }} |- |align="left"|[[یابو، هیوقو]]||۲۷٬۴۲۸||۴۲۲٫۷۸||۶۴٫۹||۲۰۰۴-۰۴-۰۱||[http://www.city.yabu.hyogo.jp/] |- |align="left"|[[تامبا، هیوقو]]||۶۹٬۲۳۳||۴۹۳٫۲۸||۱۴۰||۲۰۰۴-۱۱-۰۱||[http://www.city.tamba.hyogo.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050519012346/http://www.city.tamba.hyogo.jp/ |date=2005-05-19 }} |- |align="left"|[[مینامی‌آواجی، هیوقو]]||۵۱٬۰۶۹||۲۲۹٫۱۸||۲۲۳||۲۰۰۵-۰۱-۱۱||[http://www.city.minamiawaji.hyogo.jp/] |- |align="left"|[[آساقو، هیوقو]]||۳۴٬۰۸۴||۴۰۲٫۹۸||۸۴٫۶||۲۰۰۵-۰۴-۰۱||[http://www.city.asago.hyogo.jp/] |- |align="left"|[[آواجی، هیوقو]]||۴۷٬۸۴۹||۱۸۴٫۲۱||۲۶۰||۲۰۰۵-۰۴-۰۱||[http://www.city.awaji.hyogo.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Shiso</span>[[شیسو، هیوقو]]||۴۲٬۳۰۲||۶۵۸٫۶۰||۶۴٫۲||۲۰۰۵-۰۴-۰۱||[http://www.city.shiso.lg.jp/] |- |align="left"|[[نیشی‌واکی، هیوقو]]||۴۳٬۱۲۶||۱۳۲٫۴۷||۳۲۶||۲۰۰۵-۱۰-۰۱||[http://www.city.nishiwaki.hyogo.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050831112740/http://www.city.nishiwaki.hyogo.jp/ |date=2005-08-31 }} |- |align="left"|[[تاتسونو، هیوقو]]||۸۰٬۹۸۸||۲۱۰٫۹۳||۳۸۴||۲۰۰۵-۱۰-۰۱||[http://www.city.tatsuno.hyogo.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100111070620/http://www.city.tatsuno.hyogo.jp/ |date=2010-01-11 }} |- |align="left"|[[سوموتو، هیوقو]]||۴۸٬۶۳۱||۱۸۲٫۴۷||۲۶۷||۲۰۰۶-۰۲-۱۱||[http://www.city.sumoto.hyogo.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100111034013/http://www.city.sumoto.hyogo.jp/ |date=2010-01-11 }} |- |align="left"|<span style="display:none">Kato</span>[[کاتو، هیوقو]]||۳۹٬۹۳۵||۱۵۷٫۴۹||۲۵۴||۲۰۰۶-۰۳-۲۰||[http://www.city.kato.lg.jp/] |} == ایباراکی == * population:۲۰۰۸-۰۱-۰۱<ref>{{Cite web |title=茨城県の人口と世帯（推計）<!-- Bot generated title --> |url=http://www.pref.ibaraki.jp/tokei/betu/jinko/getsu/index.htm |accessdate=2016-08-25 |archivedate=2008-03-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080325190656/http://www.pref.ibaraki.jp/tokei/betu/jinko/getsu/index.htm }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |- !شهرین آدی!! نفوس!! آلان!!تراکم!! قورولوش!!وب سایتی |- |align="left"|[[میتو، ایباراکی]]||۲۶۴٬۰۶۲||۲۱۷٫۴۳||۱٬۲۱۴||۱۸۸۹-۰۴-۰۱||[http://www.city.mito.lg.jp/] |- |align="left"|[[هیتاچی، ایباراکی]]||۱۹۵٬۸۴۴||۲۲۵٫۵۵||۸۶۸||۱۹۳۹-۰۹-۰۱||[http://www.city.hitachi.ibaraki.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050904224525/http://www.city.hitachi.ibaraki.jp/ |date=2005-09-04 }} |- |align="left"|[[تسوچی‌اورا، ایباراکی]]||۱۴۳٬۹۸۶||۱۱۳٫۸۲||۱٬۲۶۵||۱۹۴۰-۱۱-۰۳||[http://www.city.tsuchiura.ibaraki.jp/]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |align="left"|<span style="display:none">Yuki</span>[[یوکی، ایباراکی]]||۵۲٬۰۶۵||۶۵٫۸۴||۷۹۱||۱۹۵۴-۰۳-۱۵||[http://www.city.yuki.lg.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Ryugasaki</span>[[ریوقاساکی، ایباراکی]]||۷۹٬۲۹۵||۷۸٫۲۰||۱٬۰۱۴||۱۹۵۴-۰۳-۲۰||<ref>{{Cite web |title=archive copy |url=http://www.city.ryugasaki.ibaraki.jp/toppage.html |accessdate=2016-08-25 |archivedate=2008-09-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080918222403/http://www.city.ryugasaki.ibaraki.jp/toppage.html }}</ref> |- |align="left"|[[شیموتسوما، ایباراکی]]||۴۵٬۹۱۸||۸۰٫۸۸||۵۶۸||۱۹۵۴-۰۶-۰۱||[http://www.city.shimotsuma.lg.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Joso</span>[[جوسو، ایباراکی]]||۶۵٬۸۵۸||۱۲۳٫۵۲||۵۳۳||۱۹۵۴-۰۷-۱۰||[http://www.city.joso.lg.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Hitachiota</span>[[هیتاچی‌اوتا، ایباراکی]]||۵۸٬۴۶۱||۳۷۲٫۰۱||۱۵۷||۱۹۵۴-۰۷-۱۵||[http://www.city.hitachiota.ibaraki.jp/] |- |align="left"|[[تاکاهاقی، ایباراکی]]||۳۲٬۰۳۱||۱۹۳٫۶۵||۱۶۵||۱۹۵۴-۱۱-۲۳||[http://www.city.takahagi.ibaraki.jp/] |- |align="left"|[[کیتاایباراکی، ایباراکی]]||۴۸٬۴۳۷||۱۸۶٫۵۵||۲۶۰||۱۹۵۶-۰۳-۳۱||[http://www.city-kitaibaraki.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080208195100/http://www.city-kitaibaraki.jp/ |date=2008-02-08 }} |- |align="left"|[[توریده، ایباراکی]]||۱۰۹٬۹۵۳||۶۹٫۹۶||۱٬۵۷۲||۱۹۷۰-۱۰-۰۱||[http://www.city.toride.ibaraki.jp/] |- |align="left"|[[اوشیکو، ایباراکی]]||۷۹٬۲۵۴||۵۸٫۸۸||۱٬۳۴۶||۱۹۸۶-۰۶-۰۱||[https://web.archive.org/web/20031013035340/http://www.city.ushiku.ibaraki.jp/] |- |align="left"|[[تسوکوبا، ایباراکی]]||۲۰۷٬۳۱۴||۲۸۴٫۰۷||۷۳۰||۱۹۸۷-۱۱-۳۰||[http://www.city.tsukuba.ibaraki.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050826064935/http://www.city.tsukuba.ibaraki.jp/ |date=2005-08-26 }} |- |align="left"|[[هیتاچیناکا، ایباراکی]]||۱۵۵٬۳۳۸||۹۹٫۰۴||۱٬۵۶۸||۱۹۹۴-۱۱-۰۱||[http://www.city.hitachinaka.ibaraki.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020202052204/http://www.city.hitachinaka.ibaraki.jp/ |date=2002-02-02 }} |- |align="left"|[[کاشیما، ایباراکی]]||۶۵٬۱۹۳||۹۲٫۹۶||۷۰۱||۱۹۹۵-۰۹-۰۱||[http://www.city.kashima.ibaraki.jp/] |- |align="left"|[[ایتاکو، ایباراکی]]||۳۱٬۱۰۳||۶۲٫۶۷||۴۹۶||۲۰۰۱-۰۴-۰۱||[http://www.city.itako.ibaraki.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100323085419/http://www.city.itako.ibaraki.jp/ |date=2010-03-23 }} |- |align="left"|[[موریا، ایباراکی]]||۵۷٬۷۹۳||۳۵٫۶۳||۱٬۶۲۲||۲۰۰۲-۰۲-۰۲||[http://www.city.moriya.ibaraki.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Hitachiomiya</span>[[هیتاچی‌اومیا، ایباراکی]]||۴۶٬۷۲۹||۳۴۸٫۳۸||۱۳۴||۲۰۰۴-۱۰-۱۶||[http://www.city.hitachiomiya.lg.jp/] |- |align="left"|[[ناکا، ایباراکی]]||۵۴٬۶۱۸||۹۷٫۸۰||۵۵۸||۲۰۰۵-۰۱-۲۱||[http://www.city.naka.ibaraki.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160823124000/http://www.city.naka.ibaraki.jp/ |date=2016-08-23 }} |- |align="left"|<span style="display:none">Bando</span>[[باندو، ایباراکی]]||۵۷٬۱۲۸||۱۲۳٫۱۸||۴۶۴||۲۰۰۵-۰۳-۲۲||[http://www.city.bando.lg.jp/] |- |align="left"|[[ایناشیکی، ایباراکی]]||۴۸٬۱۲۵||۱۷۸٫۱۲||۲۷۰||۲۰۰۵-۰۳-۲۲||[http://www.city.inashiki.lg.jp/] |- |align="left"|[[چیکوسی، ایباراکی]]||۱۱۰٬۸۱۳||۲۰۵٫۳۵||۵۴۰||۲۰۰۵-۰۳-۲۸||[http://www.city.chikusei.lg.jp/] |- |align="left"|[[کاسومیقائورا، ایباراکی]]||۴۴٬۴۵۰||۱۱۸٫۷۷||۳۷۴||۲۰۰۵-۰۳-۲۸||[http://www.city.kasumigaura.ibaraki.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081017095928/http://www.city.kasumigaura.ibaraki.jp/ |date=2008-10-17 }} |- |align="left"|[[کامیسو، ایباراکی]]||۹۳٬۵۳۸||۱۴۷٫۲۴||۶۳۵||۲۰۰۵-۰۸-۰۱||[http://www.city.kamisu.ibaraki.jp/] |- |align="left"|[[نامه‌قاتا، ایباراکی]]||۳۹٬۱۱۷||۱۶۶٫۳۳||۲۳۵||۲۰۰۵-۰۹-۰۲||[http://www.city.namegata.ibaraki.jp/] |- |align="left"|[[کوقا، ایباراکی]]||۱۴۴٬۳۹۲||۱۲۳٫۵۸||۱٬۱۶۸||۲۰۰۵-۰۹-۱۲||[http://www.city.ibaraki-koga.lg.jp/] |- |align="left"|[[ایشی‌اوکا، ایباراکی]]||۸۰٬۵۰۲||۲۱۳٫۳۸||۳۷۷||۲۰۰۵-۱۰-۰۱||[http://city.ishioka.lg.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081220154144/http://city.ishioka.lg.jp/ |date=2008-12-20 }} |- |align="left"|[[ساکوراقاوا، ایباراکی]]||۴۷٬۴۸۰||۱۷۹٫۷۸||۲۶۴||۲۰۰۵-۱۰-۰۱||[http://www.city.sakuragawa.lg.jp/] |- |align="left"|[[هوکوتا، ایباراکی]]||۵۰٬۸۶۹||۲۰۳٫۹۰||۲۴۹||۲۰۰۵-۱۰-۱۱||[http://www.city.hokota.lg.jp/] |- |align="left"|[[کاساما، ایباراکی]]||۸۰٬۶۴۶||۲۴۰٫۲۷||۳۳۶||۲۰۰۶-۰۳-۱۹||[http://www.city.kasama.lg.jp/] |- |align="left"|[[تسوکوبامیرای، ایباراکی]]||۴۱٬۹۵۷||۷۹٫۱۴||۵۳۰||۲۰۰۶-۰۳-۲۷||[http://www.city.tsukubamirai.lg.jp/] |- |align="left"|[[اومیتاما، ایباراکی]]||۵۲٬۸۳۴||۱۴۰٫۲۱||۳۷۷||۲۰۰۶-۰۳-۲۷||[http://www.city.omitama.lg.jp/] |} == ایشیکاوا == * population:۲۰۰۸-۰۱-۰۱<ref>[http://toukei.pref.ishikawa.jp/search/min.asp?sc_id=10 いしかわ統計指標ランド 石川県の統計情報ポータルサイト<!-- Bot generated title -->]</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |- !شهرین آدی!! نفوس!! آلان!!تراکم!! قورولوش!!وب سایتی |- |align="left"|[[کانازاوا، ایشیکاوا]]||۴۵۵٬۵۹۵||۴۶۷٫۷۷||۹۷۴||۱۸۸۹-۰۴-۰۱||[http://www4.city.kanazawa.lg.jp/] |- |align="left"|[[نانائو، ایشیکاوا]]||۶۰٬۱۴۰||۳۱۷٫۹۶||۱۸۹||۱۹۳۹-۰۷-۲۰||[http://www.city.nanao.lg.jp/] |- |align="left"|[[کوماتسو، ایشیکاوا]]||۱۰۹٬۲۸۵||۳۷۱٫۱۳||۲۹۴||۱۹۴۰-۱۲-۰۱||[http://www.city.komatsu.ishikawa.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031018035511/http://www.city.komatsu.ishikawa.jp/ |date=2003-10-18 }} |- |align="left"|[[سوزو، ایشیکاوا]]||۱۷٬۱۱۱||۲۴۷٫۲۰||۶۹٫۲||۱۹۵۴-۰۷-۱۵||[http://www.city.suzu.ishikawa.jp/] |- |align="left"|[[هاکویی، ایشیکاوا]]||۲۳٬۹۶۳||۸۱٫۹۶||۲۹۲||۱۹۵۸-۰۷-۰۱||[http://www.city.hakui.ishikawa.jp/] |- |align="left"|[[کاهوکو، ایشیکاوا]]||۳۴٬۷۴۷||۶۴٫۷۶||۵۳۷||۲۰۰۴-۰۳-۰۱||[http://www.city.kahoku.ishikawa.jp/] |- |align="left"|[[هاکوسان، ایشیکاوا]]||۱۱۰٬۵۶۳||۷۵۵٫۱۷||۱۴۶||۲۰۰۵-۰۲-۰۱||[http://www.city.hakusan.ishikawa.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070219135937/http://www.city.hakusan.ishikawa.jp/ |date=2007-02-19 }} |- |align="left"|[[نومی، ایشیکاوا]]||۴۸٬۱۰۶||۸۳٫۸۵||۵۷۴||۲۰۰۵-۰۲-۰۱||[https://web.archive.org/web/20090521152917/http://www.city.nomi.ishikawa.jp/] |- |align="left"|[[کاقا، ایشیکاوا]]||۷۳٬۷۴۵||۳۰۶٫۰۰||۲۴۱||۲۰۰۵-۱۰-۰۱||[http://www.city.kaga.ishikawa.jp/] |- |align="left"|[[واجیما، ایشیکاوا]]||۳۱٬۵۳۲||۴۲۶٫۲۵||۷۴٫۰||۲۰۰۶-۰۲-۰۱||[http://www.city.wajima.ishikawa.jp/] |} == ایواته == * population:۲۰۰۸-۰۱-۰۱<ref>{{Cite web |title=毎月人口推計の概要 |url=http://www2.pref.iwate.jp/h/hp0206/ToukeiDB.nsf/A_ResultChousa?OpenAgent&C=I002 |accessdate=2016-08-25 |archivedate=2006-02-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060218143311/http://www2.pref.iwate.jp/h/hp0206/ToukeiDB.nsf/A_ResultChousa?OpenAgent&C=I002 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |- !شهرین آدی!! نفوس!! آلان!!تراکم!! قورولوش!!وب سایتی |- |align="left"|[[موریوکا، ایواته]]||۲۹۹٬۷۴۶||۸۸۶٫۴۷||۳۳۸||۱۸۸۹-۰۴-۰۱||[http://www.city.morioka.iwate.jp/] |- |align="left"|[[کاماایشی، ایواته]]||۴۱٬۳۴۸||۴۴۱٫۴۲||۹۳٫۷||۱۹۳۷-۰۵-۰۵||[http://www.city.kamaishi.iwate.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Ofunato</span>[[اوفوناتو، ایواته]]||۴۲٬۱۱۹||۳۲۳٫۲۸||۱۳۰||۱۹۵۲-۰۴-۰۱||[http://www.city.ofunato.iwate.jp/] |- |align="left"|[[ریکوزنتاکاتا، ایواته]]||۲۳٬۹۶۱||۲۳۲٫۲۹||۱۰۳||۱۹۵۵-۰۱-۰۱||[http://www.city.rikuzentakata.iwate.jp/] |- |align="left"|[[کیتاکامی، ایواته]]||۹۴٬۸۰۶||۴۳۷٫۵۵||۲۱۷||۱۹۹۱-۰۴-۰۱||[http://www.city.kitakami.iwate.jp/] |- |align="left"|[[میاکو، ایواته]]||۵۸٬۳۴۲||۶۹۶٫۸۲||۸۳٫۷||۲۰۰۵-۰۶-۰۶||[http://www.city.miyako.iwate.jp/] |- |align="left"|[[هاچیمانتای، ایواته]]||۲۹٬۹۹۳||۸۶۲٫۲۵||۳۴٫۸||۲۰۰۵-۰۹-۰۱||[http://www.city.hachimantai.lg.jp/] |- |align="left"|[[ایچینوسکی، ایواته]]||۱۲۳٬۱۵۵||۱٬۱۳۳٫۱۰||۱۰۹||۲۰۰۵-۰۹-۲۰||[http://www.city.ichinoseki.iwate.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Tono</span>[[تونو، ایواته]]||۳۰٬۵۸۷||۸۲۵٫۶۲||۳۷٫۰||۲۰۰۵-۱۰-۰۱||[http://www.city.tono.iwate.jp/] |- |align="left"|[[هاناماکی، ایواته]]||۱۰۳٬۷۱۸||۹۰۸٫۳۲||۱۱۴||۲۰۰۶-۰۱-۰۱||[http://www.city.hanamaki.iwate.jp/] |- |align="left"|[[نینوهه، ایواته]]||۳۰٬۶۸۵||۴۲۰٫۳۱||۷۳٫۰||۲۰۰۶-۰۱-۰۱||[http://www.city.ninohe.iwate.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100309140524/http://www.city.ninohe.iwate.jp/ |date=2010-03-09 }} |- |align="left"|<span style="display:none">Oshu</span>[[اوشو، ایواته]]||۱۲۸٬۲۷۳||۹۹۳٫۳۵||۱۲۹||۲۰۰۶-۰۲-۲۰||[http://www.city.oshu.iwate.jp/] |- |align="left"|[[کوجی، ایواته]]||۳۷٬۸۲۴||۶۲۳٫۱۴||۶۰٫۷||۲۰۰۶-۰۳-۰۶||[http://www.city.kuji.iwate.jp/] |} == کاقاوا == * population:۲۰۰۸-۰۱-۰۱<ref>{{Cite web |title=統計速報(香川県推計人口及び人口移動)<!-- Bot generated title --> |url=http://www.pref.kagawa.jp/toukei/Population.htm |accessdate=2016-08-25 |archivedate=2008-01-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080129073738/http://www.pref.kagawa.jp/toukei/Population.htm }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |- !شهرین آدی!! نفوس!! آلان!!تراکم!! قورولوش!!وب سایتی |- |align="left"|[[تاکاماتسو، کاقاوا]]||۴۱۸٬۵۵۷||۳۷۵٫۱۱||۱٬۱۱۶||۱۸۹۰-۰۲-۱۵||[http://www.city.takamatsu.kagawa.jp/] |- |align="left"|[[ماروقامه، کاقاوا]]||۱۱۰٬۵۵۰||۱۱۱٫۷۹||۹۸۹||۱۸۹۹-۰۴-۰۱||[http://www.city.marugame.lg.jp/] |- |align="left"|[[ساکایده، کاقاوا]]||۵۶٬۵۰۱||۹۲٫۴۶||۶۱۱||۱۹۴۲-۰۷-۰۱||[http://www.city.sakaide.lg.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Zentsuji</span>[[زنتسوجی، کاقاوا]]||۳۵٬۱۸۰||۳۹٫۸۸||۸۸۲||۱۹۵۴-۰۳-۳۱||[http://www.city.zentsuji.kagawa.jp/] |- |align="left"|[[سان‌اوکی، کاقاوا]]||۵۴٬۸۳۲||۱۵۸٫۹۰||۳۴۵||۲۰۰۲-۰۴-۰۱||[http://www.city.sanuki.kagawa.jp/] |- |align="left"|[[هیقاشی‌کاقاوا، کاقاوا]]||۳۴٬۹۵۳||۱۵۳٫۳۵||۲۲۸||۲۰۰۳-۰۴-۰۱||[http://www.higashikagawa.jp/] |- |align="left"|[[میتویا، کاقاوا]]||۶۹٬۹۹۷||۲۲۲٫۶۶||۳۱۴||۲۰۰۶-۰۱-۰۱||[http://www.city.mitoyo.lg.jp/] |- |align="left"|[[کان‌اونجی، کاقاوا]]||۶۴٬۰۲۰||۱۱۷٫۴۷||۵۴۵||۲۰۰۷-۰۳-۱۲||[http://www.city.kanonji.kagawa.jp/] |} == کاقوشیما == * population:۲۰۰۸-۰۱-۰۱<ref>{{Cite web |title=鹿児島県毎月推計人口 |url=http://www.pref.kagoshima.jp/tokei/bunya/jinko/suikei/index.html |accessdate=2016-08-25 |archivedate=2008-03-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080311024207/http://www.pref.kagoshima.jp/tokei/bunya/jinko/suikei/index.html }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |- !شهرین آدی!! نفوس!! آلان!!تراکم!! قورولوش!!وب سایتی |- |align="left"|[[کاقوشیما (شهر)|کاقوشیما]]||۶۰۵٬۱۹۶||۵۴۷٫۰۶||۱٬۱۰۶||۱۸۸۹-۰۴-۰۱||[http://www.city.kagoshima.lg.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130119192827/http://www.city.kagoshima.lg.jp/ |date=2013-01-19 }} |- |align="left"|[[کانویا، کاقوشیما]]||۱۰۵٬۶۷۳||۴۴۸٫۳۳||۲۳۶||۱۹۴۱-۰۵-۲۷||[http://www.e-kanoya.net/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070918223533/http://www.e-kanoya.net/ |date=2007-09-18 }} |- |align="left"|[[ماکورازاکی، کاقوشیما]]||۲۴٬۴۰۰||۷۴٫۸۸||۳۲۶||۱۹۴۹-۰۹-۰۱||[http://www.city.makurazaki.kagoshima.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030522080438/http://www.city.makurazaki.kagoshima.jp/ |date=2003-05-22 }} |- |align="left"|[[آکونه، کاقوشیما]]||۲۴٬۱۶۶||۱۳۴٫۳۰||۱۸۰||۱۹۵۲-۰۴-۰۱||[http://www.city.akune.kagoshima.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130202014736/http://www.city.akune.kagoshima.jp/ |date=2013-02-02 }} |- |align="left"|[[ایزومی، کاقوشیما]]||۵۶٬۸۵۱||۳۳۰٫۰۶||۱۷۲||۱۹۵۴-۰۴-۰۱||[http://www.city.izumi.kagoshima.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030928012037/http://www.city.izumi.kagoshima.jp/ |date=2003-09-28 }} |- |align="left"|<span style="display:none">Okuchi</span>[[اوکوچی، کاقوشیما]]||۲۱٬۵۰۴||۲۹۱٫۸۹||۷۳٫۷||۱۹۵۴-۰۴-۰۱||[http://www.city.okuchi.kagoshima.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040323151701/http://www.city.okuchi.kagoshima.jp/ |date=2004-03-23 }} |- |align="left"|[[ایبوسوکی، کاقوشیما]]||۴۵٬۴۵۵||۱۴۹٫۰۱||۳۰۵||۱۹۵۴-۰۴-۰۱||[http://www.city.ibusuki.lg.jp/] |- |align="left"|[[مینامی‌ساتسوما، کاقوشیما]]||۴۰٬۳۸۶||۲۸۳٫۳۵||۱۴۳||۱۹۵۴-۰۷-۱۵||[http://www.city.minamisatsuma.lg.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141023213442/http://www.city.minamisatsuma.lg.jp/ |date=2014-10-23 }} |- |align="left"|[[نیشینواوموته، کاقوشیما]]||۱۷٬۶۶۶||۲۰۵٫۷۵||۸۵٫۹||۱۹۵۸-۱۰-۰۱||[http://www.city.nishinoomote.kagoshima.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031011212628/http://www.city.nishinoomote.kagoshima.jp/ |date=2003-10-11 }} |- |align="left"|[[تارومیزو، کاقوشیما]]||۱۸٬۰۷۸||۱۶۲٫۰۱||۱۱۲||۱۹۵۸-۱۰-۰۱||[http://www.city.tarumizu.kagoshima.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070222130952/http://www.city.tarumizu.kagoshima.jp/ |date=2007-02-22 }} |- |align="left"|[[ساتسوماسندای، کاقوشیما]]||۱۰۰٬۷۳۰||۶۸۳٫۵۰||۱۴۷||۲۰۰۴-۱۰-۱۲||[http://www.city.satsumasendai.kagoshima.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041020012842/http://www.city.satsumasendai.kagoshima.jp/ |date=2004-10-20 }} |- |align="left"|[[هیوکی، کاقوشیما]]||۵۱٬۴۷۲||۲۵۳٫۰۶||۲۰۳||۲۰۰۵-۰۵-۰۱||[http://www.city.hioki.kagoshima.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130120013939/http://www.city.hioki.kagoshima.jp/ |date=2013-01-20 }} |- |align="left"|[[سوئو، کاقوشیما]]||۴۱٬۱۷۹||۳۹۰٫۳۹||۱۰۵||۲۰۰۵-۰۷-۰۱||[http://www.city.soo.kagoshima.jp/] |- |align="left"|[[ایچیکی‌کوشیکینو، کاقوشیما]]||۳۲٬۰۷۹||۱۱۲٫۰۴||۲۸۶||۲۰۰۵-۱۰-۱۱||[http://www.city.ichikikushikino.lg.jp/] |- |align="left"|[[کیریشیما، کاقوشیما]]||۱۲۷٬۷۲۶||۶۰۳٫۶۸||۲۱۲||۲۰۰۵-۱۱-۰۷||[http://www.city-kirishima.jp/] |- |align="left"|[[شیبوشی، کاقوشیما]]||۳۴٬۱۰۵||۲۸۹٫۹۳||۱۱۸||۲۰۰۶-۰۱-۰۱||[http://www.city.shibushi.lg.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140623232216/http://www.city.shibushi.lg.jp/ |date=2014-06-23 }} |- |align="left"|[[آمامی، کاقوشیما]]||۴۸٬۱۱۶||۳۰۶٫۲۰||۱۵۷||۲۰۰۶-۰۳-۲۰||[http://www.city.amami.lg.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060424051319/http://www.city.amami.lg.jp/ |date=2006-04-24 }} |- |align="left"|<span style="display:none">Minamikyushu</span>[[مینامی‌کیوشو، کاقوشیما]]||۴۰٬۸۹۱||۳۵۷٫۸۵||۱۱۴||۲۰۰۷-۱۲-۰۱||[http://www.city.minamikyushu.lg.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120620135941/http://www.city.minamikyushu.lg.jp/ |date=2012-06-20 }} |} == کاناقاوا == * population:۲۰۰۸-۰۱-۰۱<ref>{{Cite web |title=神奈川県の人口と世帯: 神奈川県<!-- Bot generated title --> |url=http://www.pref.kanagawa.jp/tokei/tokei/204/jinko.html |accessdate=2016-08-25 |archivedate=2012-04-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120424041142/http://www.pref.kanagawa.jp/tokei/tokei/204/jinko.html }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |- !شهرین آدی!! نفوس!! آلان!!تراکم!! قورولوش!!وب سایتی |- |align="left"|[[یوکوهاما، کاناقاوا]]||۳٬۶۳۱٬۲۳۶||۴۳۷٫۳۸||۸٬۳۰۲||۱۸۸۹-۰۴-۰۱||[http://www.city.yokohama.jp/] |- |align="left"|[[یوکوسوکا، کاناقاوا]]||۴۲۱٬۳۹۷||۱۰۰٫۶۸||۴٬۱۸۶||۱۹۰۷-۰۲-۱۵||[http://www.city.yokosuka.kanagawa.jp/] |- |align="left"|[[کاواساکی، کاناقاوا]]||۱٬۳۷۳٬۶۳۰||۱۴۲٫۷۰||۹٬۶۲۶||۱۹۲۴-۰۷-۰۱||[http://www.city.kawasaki.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210116064233/http://www.city.kawasaki.jp/ |date=2021-01-16 }} |- |align="left"|[[هیراتسوکا، کاناقاوا]]||۲۶۰٬۴۱۹||۶۷٫۸۳||۳٬۸۳۹||۱۹۳۲-۰۴-۰۱||[http://www.city.hiratsuka.kanagawa.jp/] |- |align="left"|[[کاماکورا، کاناقاوا]]||۱۷۳٬۵۸۸||۳۹٫۶۰||۴٬۳۸۴||۱۹۳۹-۱۱-۰۳||[http://www.city.kamakura.kanagawa.jp/] |- |align="left"|[[فوجیساوا، کاناقاوا]]||۴۰۲٬۶۲۸||۶۹٫۵۱||۵٬۷۹۲||۱۹۴۰-۱۰-۰۱||[http://www.city.fujisawa.kanagawa.jp/] |- |align="left"|[[اوداوارا، کاناقاوا]]||۱۹۸٬۸۴۱||۱۱۴٫۰۹||۱٬۷۴۳||۱۹۴۰-۱۲-۲۰||[http://www.city.odawara.kanagawa.jp/] |- |align="left"|[[چیقاساکی، کاناقاوا]]||۲۳۱٬۰۰۵||۳۵٫۷۱||۶٬۴۶۹||۱۹۴۷-۱۰-۰۱||[http://www.city.chigasaki.kanagawa.jp/] |- |align="left"|[[زوشی، کاناقاوا]]||۵۸٬۶۵۴||۱۷٫۳۴||۳٬۳۸۳||۱۹۵۴-۰۴-۱۵||[http://www.city.zushi.kanagawa.jp/] |- |align="left"|[[ساقامیهارا، کاناقاوا]]||۷۰۶٬۳۴۲||۳۲۸٫۸۴||۲٬۱۴۸||۱۹۵۴-۱۱-۲۰||[http://www.city.sagamihara.kanagawa.jp/] |- |align="left"|[[میورا، کاناقاوا]]||۴۹٬۳۷۱||۳۲٫۲۸||۱٬۵۲۹||۱۹۵۵-۰۱-۰۱||[http://www.city.miura.kanagawa.jp/] |- |align="left"|[[هادانو، کاناقاوا]]||۱۶۹٬۲۰۱||۱۰۳٫۶۱||۱٬۶۳۳||۱۹۵۵-۰۱-۰۱||[http://www.city.hadano.kanagawa.jp/] |- |align="left"|[[آتسوقی، کاناقاوا]]||۲۲۵٬۱۶۳||۹۳٫۸۳||۲٬۴۰۰||۱۹۵۵-۰۲-۰۱||[http://www.city.atsugi.kanagawa.jp/] |- |align="left"|[[یاماتو، کاناقاوا]]||۲۲۳٬۱۲۷||۲۷٫۰۶||۸٬۲۴۶||۱۹۵۹-۰۲-۰۱||[http://www.city.yamato.lg.jp/] |- |align="left"|[[ایسه‌هارا، کاناقاوا]]||۱۰۰٬۷۷۹||۵۵٫۵۲||۱٬۸۱۵||۱۹۷۱-۰۳-۰۱||[http://www.city.isehara.kanagawa.jp/] |- |align="left"|[[ابینا، کاناقاوا]]||۱۲۶٬۰۳۵||۲۶٫۴۸||۴٬۷۶۰||۱۹۷۱-۱۱-۰۱||[http://www.city.ebina.kanagawa.jp/] |- |align="left"|[[زاما، کاناقاوا]]||۱۲۷٬۵۸۲||۱۷٫۵۸||۷٬۲۵۷||۱۹۷۱-۱۱-۰۱||[http://www.city.zama.kanagawa.jp/] |- |align="left"|[[مینامی‌آشیقارا، کاناقاوا]]||۴۴٬۲۸۵||۷۶٫۹۳||۵۷۶||۱۹۷۲-۰۴-۰۱||[http://www.city.minamiashigara.kanagawa.jp/] |- |align="left"|[[آیاسه، کاناقاوا]]||۸۲٬۰۸۳||۲۲٫۲۸||۳٬۶۸۴||۱۹۷۸-۱۱-۰۱||[http://www.city.ayase.kanagawa.jp/] |} == کوچی == * population:۲۰۰۸-۰۲-۲۹<ref>{{Cite web |title=住民基本台帳人口移動 |url=http://www.pref.kochi.jp/~toukei/index.htm |accessdate=2016-08-25 |archivedate=2008-02-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080226085040/http://www.pref.kochi.jp/~toukei/index.htm }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |- !شهرین آدی!! نفوس!! آلان!!تراکم!! قورولوش!!وب سایتی |- |align="left"|<span style="display:none">Kochi</span>[[کوچی (شهر)|کوچی]]||۳۴۲٬۹۴۴||۳۰۹٫۲۲||۱٬۱۰۹||۱۸۸۹-۰۴-۰۱||[http://www.city.kochi.kochi.jp/] |- |align="left"|[[سوکومو، کوچی]]||۲۳٬۷۷۱||۲۸۶٫۱۱||۸۳٫۱||۱۹۵۴-۰۳-۳۱||[http://www.city.sukumo.kochi.jp/] |- |align="left"|[[آکی، کوچی]]||۲۰٬۵۵۵||۳۱۷٫۳۴||۶۴٫۸||۱۹۵۴-۰۸-۰۱||[http://www.city.aki.kochi.jp/] |- |align="left"|[[توساشیمیزو، کوچی]]||۱۷٬۴۲۱||۲۶۶٫۵۴||۶۵٫۴||۱۹۵۴-۰۸-۰۱||[http://www.city.tosashimizu.kochi.jp/] |- |align="left"|[[سوساکی، کوچی]]||۲۵٬۶۷۹||۱۳۵٫۴۶||۱۹۰||۱۹۵۴-۱۰-۰۱||[http://www.city.susaki.kochi.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100213104510/http://www.city.susaki.kochi.jp/ |date=2010-02-13 }} |- |align="left"|[[توسا، کوچی]]||۲۹٬۷۲۶||۹۱٫۵۹||۳۲۵||۱۹۵۹-۰۱-۰۱||<ref>{{Cite web |title=archive copy |url=http://www.inforyoma.or.jp/tosashi/ |accessdate=2016-08-25 |archivedate=2005-12-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20051212060935/http://www.inforyoma.or.jp/tosashi/ }}</ref> |- |align="left"|[[موروتو، کوچی]]||۱۷٬۶۸۳||۲۴۸٫۲۵||۷۱٫۲||۱۹۵۹-۰۳-۰۱||[http://www.city.muroto.kochi.jp/] |- |align="left"|[[نانکوکو، کوچی]]||۵۰٬۳۱۵||۱۲۵٫۳۵||۴۰۱||۱۹۵۹-۱۰-۰۱||[http://www.city.nankoku.kochi.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031008163502/http://www.city.nankoku.kochi.jp/ |date=2003-10-08 }} |- |align="left"|[[شیمانتو، کوچی]]||۳۷٬۱۸۲||۶۳۲٫۴۲||۵۸٫۸||۲۰۰۵-۰۴-۱۰||[http://www.city.shimanto.lg.jp/] |- |align="left"|[[کامی، کوچی]]||۲۹٬۱۴۴||۵۳۸٫۲۲||۵۴٫۱||۲۰۰۶-۰۳-۰۱||[http://www.city.kami.kochi.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121031134322/http://www.city.kami.kochi.jp/ |date=2012-10-31 }} |- |align="left"|<span style="display:none">Konan</span>[[کونان، کوچی]]||۳۴٬۰۸۴||۱۲۶٫۴۹||۲۶۹||۲۰۰۶-۰۳-۰۱||[http://www.city.kochi-konan.lg.jp/] |} == کوماموتو == * population:۲۰۰۸-۰۱-۰۱<ref>{{Cite web |title=熊本県の人口と世帯数 月報<!-- Bot generated title --> |url=http://www.pref.kumamoto.jp/statistics/jinko/jinko/geppo.htm |accessdate=2016-08-25 |archivedate=2001-11-20 |archiveurl=https://archive.today/20011120195824/http://www.pref.kumamoto.jp/statistics/jinko/jinko/geppo.htm }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |- !شهرین آدی!! نفوس!! آلان!!تراکم!! قورولوش!!وب سایتی |- |align="left"|[[کوماموتو (شهر)|کوماموتو]]||۶۷۰٬۳۴۸||۲۶۷٫۲۳||۲٬۵۰۹||۱۸۸۹-۰۴-۰۱||[http://www.city.kumamoto.kumamoto.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030423003228/http://www.city.kumamoto.kumamoto.jp/ |date=2003-04-23 }} |- |align="left"|[[یاتسوشیرو، کوماموتو]]||۱۳۴٬۴۹۱||۶۸۰٫۵۹||۱۹۸||۱۹۴۰-۰۹-۰۱||[http://www.city.yatsushiro.kumamoto.jp/] |- |align="left"|[[هیتویوشی، کوماموتو]]||۳۶٬۵۵۶||۲۱۰٫۵۵||۱۷۴||۱۹۴۲-۰۲-۱۱||[http://www.city.hitoyoshi.kumamoto.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100401162749/http://www.city.hitoyoshi.kumamoto.jp/ |date=2010-04-01 }} |- |align="left"|[[آرائو، کوماموتو]]||۵۵٬۵۰۵||۵۷٫۱۵||۹۷۱||۱۹۴۲-۰۴-۰۱||[http://www.city.arao.kumamoto.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050829091234/http://www.city.arao.kumamoto.jp/ |date=2005-08-29 }} |- |align="left"|[[میناماتا، کوماموتو]]||۲۸٬۱۲۳||۱۶۲٫۸۸||۱۷۳||۱۹۴۹-۰۴-۰۱||[http://www.minamatacity.jp/] |- |align="left"|[[تامانا، کوماموتو]]||۷۰٬۷۴۷||۱۵۲٫۵۵||۴۶۴||۱۹۵۴-۰۴-۰۱||[http://www.city.tamana.lg.jp/] |- |align="left"|[[یاماقا، کوماموتو]]||۵۶٬۷۴۱||۲۹۹٫۶۷||۱۸۹||۱۹۵۴-۰۴-۰۱||[http://www.city.yamaga.kumamoto.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050126040213/http://city.yamaga.kumamoto.jp/ |date=2005-01-26 }} |- |align="left"|[[کیکوچی، کوماموتو]]||۵۱٬۴۷۱||۲۷۶٫۶۶||۱۸۶||۱۹۵۸-۰۸-۰۱||[http://www.city.kikuchi.kumamoto.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110919121754/http://www.city.kikuchi.kumamoto.jp/ |date=2011-09-19 }} |- |align="left"|[[اوتو، کوماموتو]]||۳۷٬۸۹۷||۷۴٫۱۹||۵۱۱||۱۹۵۸-۱۰-۰۱||[http://www.city.uto.kumamoto.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120716212732/http://www.city.uto.kumamoto.jp/ |date=2012-07-16 }} |- |align="left"|[[کامی‌آماکوسا، کوماموتو]]||۳۱٬۰۵۱||۱۲۶٫۱۳||۲۴۶||۲۰۰۴-۰۳-۳۱||[http://www.kamiamakusa-c.kumamoto-sgn.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090224085647/http://www.kamiamakusa-c.kumamoto-sgn.jp/ |date=2009-02-24 }} |- |align="left"|[[اوکی، کوماموتو]]||۶۲٬۷۱۸||۱۸۸٫۵۶||۳۳۳||۲۰۰۵-۰۱-۱۵||[http://www.city.uki.kumamoto.jp/] |- |align="left"|[[آسو، کوماموتو]]||۲۹٬۱۴۹||۳۷۶٫۲۵||۷۷٫۵||۲۰۰۵-۰۲-۱۱||[http://www.city.aso.kumamoto.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Koshi</span>[[کوشی، کوماموتو]]||۵۳٬۴۹۰||۵۳٫۱۷||۱٬۰۰۶||۲۰۰۶-۰۲-۲۷||[http://www.city.koshi.lg.jp/] |- |align="left"|[[آماکوسا، کوماموتو]]||۹۳٬۰۴۷||۶۸۳٫۱۷||۱۳۶||۲۰۰۶-۰۳-۲۷||[http://www.city.amakusa.kumamoto.jp/] |} == کیوتو == * population:۲۰۰۸-۰۱-۰۱<ref>{{Cite web |title=archive copy |url=http://www.pref.kyoto.jp/tokei/data/a0300i.html |accessdate=2016-08-25 |archivedate=2008-02-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080225175115/http://www.pref.kyoto.jp/tokei/data/a0300i.html }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |- !شهرین آدی!! نفوس!! آلان!!تراکم!! قورولوش!!وب سایتی |- |align="left"|[[کیوتو (شهر)|کیوتو]]||۱٬۴۶۸٬۹۰۶||۸۲۷٫۹۰||۱٬۷۷۴||۱۸۸۹-۰۴-۰۱||[http://www.city.kyoto.lg.jp/] |- |align="left"|[[فوکوچی‌یاما، کیوتو]]||۸۰٬۸۳۶||۵۵۲٫۵۷||۱۴۶||۱۹۳۷-۰۴-۰۱||[http://www.city.fukuchiyama.kyoto.jp/] |- |align="left"|[[مایزورو، کیوتو]]||۹۰٬۴۶۱||۳۴۲٫۱۵||۲۶۴||۱۹۴۳-۰۵-۲۷||[http://www.city.maizuru.kyoto.jp/] |- |align="left"|[[آیابه، کیوتو]]||۳۷٬۰۸۱||۳۴۷٫۱۱||۱۰۷||۱۹۵۰-۰۸-۰۱||[http://www.city.ayabe.kyoto.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070210163241/http://www.city.ayabe.kyoto.jp/ |date=2007-02-10 }} |- |align="left"|[[اوجی، کیوتو]]||۱۹۱٬۲۹۷||۶۷٫۵۵||۲٬۸۳۲||۱۹۵۱-۰۳-۰۱||[http://www.city.uji.kyoto.jp/] |- |align="left"|[[میازو، کیوتو]]||۲۰٬۵۶۵||۱۶۹٫۳۲||۱۲۱||۱۹۵۴-۰۶-۰۱||[http://www.city.miyazu.kyoto.jp/] |- |align="left"|[[کامه‌اوکا، کیوتو]]||۹۳٬۶۴۱||۲۲۴٫۹۰||۴۱۶||۱۹۵۵-۰۱-۰۱||[http://www.city.kameoka.kyoto.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Joyo</span>[[جویو، کیوتو]]||۸۰٬۷۹۵||۳۲٫۷۴||۲٬۴۶۸||۱۹۷۲-۰۵-۰۳||[http://www.city.joyo.kyoto.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Muko</span>[[موکو، کیوتو]]||۵۵٬۱۳۷||۷٫۶۷||۷٬۱۸۹||۱۹۷۲-۱۰-۰۱||[http://www.city.muko.kyoto.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Nagaokakyo</span>[[ناقائوکاکیو، کیوتو]]||۷۹٬۰۳۱||۱۹٫۱۸||۴٬۱۲۰||۱۹۷۲-۱۰-۰۱||[http://www.city.nagaokakyo.kyoto.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051125110930/http://www.city.nagaokakyo.kyoto.jp/ |date=2005-11-25 }} |- |align="left"|[[یاواتا، کیوتو]]||۷۳٬۸۲۲||۲۴٫۳۷||۳٬۰۲۹||۱۹۷۷-۱۱-۰۱||[http://www.city.yawata.kyoto.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Kyotanabe</span>[[کیوتانابه]]||۶۵٬۲۱۱||۴۲٫۹۴||۱٬۵۱۹||۱۹۹۷-۰۴-۰۱||[http://www.kyotanabe.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121013120104/http://www.kyotanabe.jp/ |date=2012-10-13 }} |- |align="left"|<span style="display:none">Kyotango</span>[[کیوتانقو، کیوتو]]||۶۰٬۹۸۰||۵۰۱٫۸۴||۱۲۲||۲۰۰۴-۰۴-۰۱||[http://www.city.kyotango.kyoto.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121008195221/http://www.city.kyotango.kyoto.jp/ |date=2012-10-08 }} |- |align="left"|[[نانتان، کیوتو]]||۳۵٬۹۳۷||۶۱۶٫۳۱||۵۸٫۳||۲۰۰۶-۰۶-۰۱||[http://www.city.nantan.kyoto.jp/] |- |align="left"|[[کیزوقاوا، کیوتو]]||۶۶٬۷۸۳||۸۵٫۱۲||۷۸۵||۲۰۰۷-۰۳-۱۲||[http://www.city.kizugawa.lg.jp/] |} == میه == * population:۲۰۰۸-۰۱-۰۱<ref>{{Cite web |title=みえDataBox（データライブラリ）毎月調査<!-- Bot generated title --> |url=http://www.pref.mie.jp/DATABOX/library.htm#jinko |accessdate=2016-08-25 |archivedate=2008-03-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080306000722/http://www.pref.mie.jp/databox/library.htm#jinko }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |- !شهرین آدی!! نفوس!! آلان!!تراکم!! قورولوش!!وب سایتی |- |align="left"|[[یوکای‌ایچی، میه]]||۳۰۶٬۵۸۴||۲۰۵٫۵۳||۱٬۴۹۲||۱۸۹۷-۰۸-۰۱||[http://www.city.yokkaichi.mie.jp/] |- |align="left"|[[ماتسوساکا، میه]]||۱۶۹٬۵۷۱||۶۲۳٫۸۲||۲۷۲||۱۹۳۳-۰۲-۰۱||[http://www.city.matsusaka.mie.jp/] |- |align="left"|[[کووانا، میه]]||۱۴۰٬۸۱۶||۱۳۶٫۶۱||۱٬۰۳۱||۱۹۳۷-۰۴-۰۱||[http://www.city.kuwana.lg.jp/] |- |align="left"|[[سوزوکا، میه]]||۱۹۷٬۴۳۷||۱۹۴٫۶۷||۱٬۰۱۴||۱۹۴۲-۱۲-۰۱||[http://www.city.suzuka.mie.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070217195322/http://www.city.suzuka.mie.jp/ |date=2007-02-17 }} |- |align="left"|[[ناباری، میه]]||۸۱٬۱۸۴||۱۲۹٫۷۶||۶۲۶||۱۹۵۴-۰۳-۳۱||[http://www.city.nabari.mie.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070222100242/http://www.city.nabari.mie.jp/ |date=2007-02-22 }} |- |align="left"|[[اوآسه، میه]]||۲۱٬۲۷۲||۱۹۳٫۱۶||۱۱۰||۱۹۵۴-۰۶-۲۰||[http://www.city.owase.mie.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070706130035/http://www.city.owase.mie.jp/ |date=2007-07-06 }} |- |align="left"|[[کامه‌یاما، میه]]||۵۰٬۳۰۴||۱۹۰٫۹۱||۲۶۳||۱۹۵۴-۱۰-۰۱||[http://www.city.kameyama.mie.jp/] |- |align="left"|[[توبا، میه]]||۲۲٬۲۸۶||۱۰۷٫۹۸||۲۰۶||۱۹۵۴-۱۱-۰۱||[http://www.city.toba.mie.jp/] |- |align="left"|[[اینابه، میه]]||۴۶٬۶۷۶||۲۱۹٫۵۸||۲۱۳||۲۰۰۳-۱۲-۰۱||[http://www.city.inabe.mie.jp/] |- |align="left"|[[شیما، میه]]||۵۶٬۷۵۸||۱۷۹٫۷۰||۳۱۶||۲۰۰۴-۱۰-۰۱||[http://www.city.shima.mie.jp/] |- |align="left"|[[ایقا، میه]]||۹۹٬۶۶۲||۵۵۸٫۱۷||۱۷۹||۲۰۰۴-۱۱-۰۱||[http://www.city.iga.lg.jp/] |- |align="left"|[[ایسه، میه]]||۱۳۳٬۵۴۷||۲۰۸٫۵۳||۶۴۰||۲۰۰۵-۱۱-۰۱||[http://www.city.ise.mie.jp/] |- |align="left"|[[کومانو، میه]]||۲۰٬۴۷۷||۳۷۳٫۶۳||۵۴٫۸||۲۰۰۵-۱۱-۰۱||[http://www.city.kumano.mie.jp/] |- |align="left"|[[تسو، میه]]||۲۸۹٬۲۱۵||۷۱۰٫۸۱||۴۰۷||۲۰۰۶-۰۱-۰۱||[http://www.info.city.tsu.mie.jp/] |} == میاقی == * population:۲۰۰۸-۰۱-۰۱<ref>{{Cite web |title=宮城県/統計課/統計データ/宮城県推計人口（月報）<!-- Bot generated title --> |url=http://www.pref.miyagi.jp/toukei/toukeidata/zinkou/jinkou/suikei_top/suikei_top.htm |accessdate=2016-08-25 |archivedate=2011-03-22 |archiveurl=https://wayback.archive-it.org/all/20110322131800/http://www.pref.miyagi.jp/toukei/toukeidata/zinkou/jinkou/suikei_top/suikei_top.htm }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |- !شهرین آدی!! نفوس!! آلان!!تراکم!! قورولوش!!وب سایتی |- |align="left"|[[سندای، میاقی]]||۱٬۰۲۹٬۵۵۲||۷۸۳٫۵۴||۱٬۳۱۴||۱۸۸۹-۰۴-۰۱||[http://www.city.sendai.jp/] |- |align="left"|[[ایشینوماکی، میاقی]]||۱۶۳٬۸۴۰||۵۵۵٫۷۷||۲۹۵||۱۹۳۳-۰۴-۰۱||[http://www.city.ishinomaki.lg.jp/] |- |align="left"|[[شیئوقاما، میاقی]]||۵۸٬۰۵۷||۱۷٫۸۶||۳٬۲۵۱||۱۹۴۱-۱۱-۲۳||[http://www.city.shiogama.miyagi.jp/] |- |align="left"|[[شیروایشی، میاقی]]||۳۸٬۶۲۹||۲۸۶٫۴۷||۱۳۵||۱۹۵۴-۰۴-۰۱||[http://www.city.shiroishi.miyagi.jp/] |- |align="left"|[[ناتوری، میاقی]]||۶۹٬۶۱۰||۱۰۰٫۰۶||۶۹۶||۱۹۵۸-۱۰-۰۱||[http://www.city.natori.miyagi.jp/] |- |align="left"|[[کاکودا، میاقی]]||۳۲٬۵۵۹||۱۴۷٫۵۸||۲۲۱||۱۹۵۸-۱۰-۰۱||[http://www.city.kakuda.miyagi.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010124171000/http://www.city.kakuda.miyagi.jp/ |date=2001-01-24 }} |- |align="left"|<span style="display:none">Tagajo</span>[[تاقاجو، میاقی]]||۶۳٬۲۰۰||۱۹٫۶۵||۳٬۲۱۶||۱۹۷۱-۱۱-۰۱||[http://www.city.tagajo.miyagi.jp/] |- |align="left"|[[ایوانوما، میاقی]]||۴۴٬۵۹۵||۶۰٫۷۲||۷۳۴||۱۹۷۱-۱۱-۰۱||[http://www.city.iwanuma.miyagi.jp/] |- |align="left"|[[تومه، میاقی]]||۸۶٬۹۴۰||۵۳۶٫۳۸||۱۶۲||۲۰۰۵-۰۴-۰۱||[http://www.city.tome.miyagi.jp/] |- |align="left"|[[کوریهارا، میاقی]]||۷۷٬۸۶۲||۸۰۴٫۹۳||۹۶٫۷||۲۰۰۵-۰۴-۰۱||[http://www.kuriharacity.jp/] |- |align="left"|[[هیقاشی‌ماتسوشیما، میای]]||۴۳٬۲۳۸||۱۰۱٫۸۶||۴۲۴||۲۰۰۵-۰۴-۰۱||[http://www.city.higashimatsushima.miyagi.jp/] |- |align="left"|[[کسن‌نوما، میاقی]]||۶۴٬۵۷۸||۲۲۶٫۶۷||۲۸۵||۲۰۰۶-۰۳-۳۱||[http://www.city.kesennuma.lg.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Osaki</span>[[اوساکی، میاقی]]||۱۳۷٬۱۶۴||۷۹۶٫۷۶||۱۷۲||۲۰۰۶-۰۳-۳۱||[http://www.city.osaki.miyagi.jp/] |} == میازاکی == * population:۲۰۰۸-۰۱-۰۱<ref>{{Cite web |title=市町村別人口と世帯数 |url=http://www.pref.miyazaki.lg.jp/contents/org/honbu/toukei/jinko-setai/index.html |accessdate=2016-08-25 |archivedate=2008-02-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080219020019/http://www.pref.miyazaki.lg.jp/contents/org/honbu/toukei/jinko-setai/index.html }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |- !شهرین آدی!! نفوس!! آلان!!تراکم!! قورولوش!!وب سایتی |- |align="left"|[[میازاکی (شهر)|میازاکی]]||۳۶۹٬۴۷۳||۵۹۶٫۸۰||۶۱۹||۱۹۲۴-۰۴-۰۱||[http://www.city.miyazaki.miyazaki.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Miyakonojo</span>[[میاکونوجو، میازاکی]]||۱۶۹٬۳۸۴||۶۵۳٫۳۱||۲۵۹||۱۹۲۴-۰۴-۰۱||[http://www.city.miyakonojo.miyazaki.jp/] |- |align="left"|[[نوبه‌اوکا، میازاکی]]||۱۳۲٬۴۸۰||۸۶۷٫۹۷||۱۵۳||۱۹۳۳-۰۲-۱۱||[http://www.city.nobeoka.miyazaki.jp/] |- |align="left"|[[نیچینان، میازاکی]]||۴۳٬۲۶۴||۲۹۴٫۴۶||۱۴۷||۱۹۵۰-۰۱-۰۱||[http://www.city-nichinan.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080113133737/http://www.city-nichinan.jp/ |date=2008-01-13 }} |- |align="left"|[[کوبایاشی، میازاکی]]||۴۰٬۵۱۴||۴۷۴٫۲۳||۸۵٫۴||۱۹۵۰-۰۴-۰۱||[http://www.city.kobayashi.lg.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Hyuga</span>[[هیوقا، میازاکی]]||۶۳٬۰۶۶||۳۳۶٫۲۹||۱۸۸||۱۹۵۱-۰۴-۰۱||[http://www.city.hyuga.miyazaki.jp/] |- |align="left"|[[کوشیما، میازاکی]]||۲۱٬۳۸۶||۲۹۴٫۹۶||۷۲٫۵||۱۹۵۴-۱۱-۰۳||[http://www.city.kushima.miyazaki.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110307085939/http://www.city.kushima.miyazaki.jp/ |date=2011-03-07 }} |- |align="left"|[[سایتو، میازاکی]]||۳۳٬۲۹۰||۴۳۸٫۵۶||۷۵٫۹||۱۹۵۸-۱۱-۰۱||[http://www.city.saito.miyazaki.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030928215807/http://www.city.saito.miyazaki.jp/ |date=2003-09-28 }} |- |align="left"|[[ابینو، میازاکی]]||۲۲٬۴۴۵||۲۸۳٫۰۰||۷۹٫۳||۱۹۷۰-۱۲-۰۱||[http://www.city.ebino.lg.jp/] |} == ناقانو == * population:۲۰۰۸-۰۱-۰۱<ref>{{Cite web |title=毎月人口異動調査結果 |url=http://www3.pref.nagano.jp/toukei1/jinkou/jinkou_1.htm |accessdate=2016-08-25 |archivedate=2008-06-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080614041638/http://www3.pref.nagano.jp/toukei1/jinkou/jinkou_1.htm }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |- !شهرین آدی!! نفوس!! آلان!!تراکم!! قورولوش!!وب سایتی |- |align="left"|[[ماتسوموتو، ناقانو]]||۲۲۷٬۳۹۲||۹۱۹٫۳۵||۲۴۷||۱۹۰۷-۰۵-۰۱||[http://www.city.matsumoto.nagano.jp/] |- |align="left"|[[اوکایا، ناقانو]]||۵۳٬۷۲۲||۸۵٫۱۴||۶۳۱||۱۹۳۶-۰۴-۰۱||[http://www.city.okaya.lg.jp/] |- |align="left"|[[سووا، ناقانو]]||۵۲٬۶۷۱||۱۰۹٫۰۶||۴۸۳||۱۹۴۱-۰۸-۱۰||[http://www.city.suwa.nagano.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050617013039/http://www.city.suwa.nagano.jp/ |date=2005-06-17 }} |- |align="left"|[[سوزاکا، ناقانو]]||۵۳٬۰۹۷||۱۴۹٫۸۴||۳۵۴||۱۹۵۴-۰۴-۰۱||[http://www.city.suzaka.nagano.jp/] |- |align="left"|[[کومورو، ناقانو]]||۴۵٬۳۳۳||۹۸٫۶۶||۴۵۹||۱۹۵۴-۰۴-۰۱||[http://www.city.komoro.nagano.jp/] {{Webarchive|url=http://webarchive.loc.gov/all/20020914050105/http%3A//www.city.komoro.nagano.jp/ |date=2002-09-14 }} |- |align="left"|[[کوماقانه، ناقانو]]||۳۴٬۶۹۶||۱۶۵٫۹۲||۲۰۹||۱۹۵۴-۰۷-۰۱||[http://www.city.komagane.nagano.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Omachi</span>[[اوماچی، ناقانو]]||۳۱٬۲۷۶||۵۶۴٫۹۹||۵۵٫۴||۱۹۵۴-۰۷-۰۱||[http://www.city.omachi.nagano.jp/] |- |align="left"|[[اییاما، ناقانو]]||۲۴٬۱۵۵||۲۰۲٫۳۲||۱۱۹||۱۹۵۴-۰۸-۰۱||[http://www.city.iiyama.nagano.jp/] |- |align="left"|[[ایدا، ناقانو]]||۱۰۷٬۱۲۹||۶۵۸٫۷۶||۱۶۳||۱۹۵۶-۰۹-۳۰||[http://www.city.iida.nagano.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090831091330/http://www.city.iida.nagano.jp/ |date=2009-08-31 }} |- |align="left"|[[چینو، ناقانو]]||۵۷٬۳۶۳||۲۶۶٫۴۱||۲۱۵||۱۹۵۸-۰۸-۰۱||[http://www.city.chino.lg.jp/] |- |align="left"|[[شیوجیری، ناقانو]]||۶۷٬۷۸۱||۲۹۰٫۱۳||۲۳۴||۱۹۵۹-۰۴-۰۱||[https://web.archive.org/web/20010720092104/http://www.city.shiojiri.nagano.jp/] |- |align="left"|[[ناقانو (شهر)|ناقانو]]||۳۷۸٬۲۰۴||۷۳۰٫۸۳||۵۱۷||۱۹۶۶-۱۰-۱۶||[http://www.city.nagano.nagano.jp/] |- |align="left"|[[چیکوما، ناقانو]]||۶۳٬۳۰۵||۱۱۹٫۸۴||۵۲۸||۲۰۰۳-۰۹-۰۱||[http://www.city.chikuma.nagano.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030901020411/http://www.city.chikuma.nagano.jp/ |date=2003-09-01 }} |- |align="left"|<span style="display:none">Tomi</span>[[تومی، ناقانو]]||۳۱٬۲۱۱||۱۱۲٫۳۰||۲۷۸||۲۰۰۴-۰۴-۰۱||[http://www.city.tomi.nagano.jp/] |- |align="left"|[[ناکانو، ناقانو]]||۴۶٬۲۹۵||۱۱۲٫۰۶||۴۱۳||۲۰۰۵-۰۴-۰۱||[http://www.city.nakano.nagano.jp/] |- |align="left"|[[ساکو، ناقانو]]||۱۰۰٬۰۷۷||۴۲۳٫۹۹||۲۳۶||۲۰۰۵-۰۴-۰۱||[http://www.city.saku.nagano.jp/] |- |align="left"|[[آزومینو، ناقانو]]||۹۷٬۰۸۴||۳۳۱٫۸۲||۲۹۳||۲۰۰۵-۱۰-۰۱||[http://www.city.azumino.nagano.jp] |- |align="left"|[[اوئدا، ناقانو]]||۱۶۱٬۸۸۷||۵۵۲٫۰۰||۲۹۳||۲۰۰۶-۰۳-۰۶||[http://www.city.ueda.nagano.jp/] |- |align="left"|[[اینا، ناقانو]]||۷۱٬۹۳۷||۶۶۷٫۸۱||۱۰۸||۲۰۰۶-۰۳-۳۱||[http://www.inacity.jp/] |} == ناقازاکی == * population:۲۰۰۸-۰۱-۰۱<ref>{{Cite web |title=長崎県公式ウェブサイト｜長崎県の統計長崎県統計課のホームページへようこそ世帯数と推計人口<!-- Bot generated title --> |url=http://www.pref.nagasaki.jp/toukei/new_date/nen_geppou/tuki/kokuseichousa/suikei/suikei.htm |accessdate=2016-08-25 |archivedate=2008-02-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080212081140/http://www.pref.nagasaki.jp/toukei/new_date/nen_geppou/tuki/kokuseichousa/suikei/suikei.htm }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |- !شهرین آدی!! نفوس!! آلان!!تراکم!! قورولوش!!وب سایتی |- |align="left"|[[ناقازاکی (شهر)|ناقازاکی]]||۴۴۸٬۷۹۲||۴۰۶٫۳۷||۱٬۱۰۴||۱۸۸۹-۰۴-۰۱||[http://www1.city.nagasaki.nagasaki.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151230090651/http://www1.city.nagasaki.nagasaki.jp/ |date=2015-12-30 }} |- |align="left"|[[ساسه‌بو، ناقازاکی]]||۲۵۴٬۶۵۰||۳۶۴٫۰۰||۷۰۰||۱۹۰۲-۰۴-۰۱||[http://www.city.sasebo.nagasaki.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040702014029/http://www.city.sasebo.nagasaki.jp/ |date=2004-07-02 }} |- |align="left"|[[شیمابارا، ناقازاکی]]||۴۸٬۹۵۳||۸۲٫۷۷||۵۹۱||۱۹۴۰-۰۴-۰۱||[http://www.city.shimabara.lg.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Omura</span>[[اومورا، ناقازاکی]]||۸۹٬۶۵۰||۱۲۶٫۳۴||۷۱۰||۱۹۴۲-۰۲-۱۱||[http://www.city.omura.nagasaki.jp/] |- |align="left"|[[تسوشیما، ناقازاکی]]||۳۶٬۳۴۷||۷۰۸٫۸۱||۵۱٫۳||۲۰۰۴-۰۳-۰۱||[http://www.city.tsushima.nagasaki.jp/] |- |align="left"|[[ایکی، ناقازاکی]]||۳۰٬۳۵۲||۱۳۸٫۵۰||۲۱۹||۲۰۰۴-۰۳-۰۱||[http://www.city.iki.nagasaki.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Goto</span>[[قوتو، ناقازاکی]]||۴۲٬۴۴۷||۴۲۰٫۷۷||۱۰۱||۲۰۰۴-۰۸-۰۱||[http://www.city.goto.nagasaki.jp/] |- |align="left"|[[ایساهایا، ناقازاکی]]||۱۴۲٬۶۳۵||۳۱۲٫۲۴||۴۵۷||۲۰۰۵-۰۳-۰۱||[http://www.city.isahaya.nagasaki.jp/] |- |align="left"|[[سایکای، ناقازاکی]]||۳۲٬۷۳۷||۲۴۱٫۹۵||۱۳۵||۲۰۰۵-۰۴-۰۱||[http://www.city.saikai.nagasaki.jp/] |- |align="left"|[[هیرادو، ناقازاکی]]||۳۶٬۷۸۵||۲۳۵٫۶۳||۱۵۶||۲۰۰۵-۱۰-۰۱||[http://www.city.hirado.lg.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090416075114/http://www.city.hirado.lg.jp/ |date=2009-04-16 }} |- |align="left"|[[اونزن، ناقازاکی]]||۴۸٬۷۰۱||۲۰۶٫۹۲||۲۳۵||۲۰۰۵-۱۰-۱۱||[http://www.city.unzen.nagasaki.jp/] |- |align="left"|[[ماتسوئورا، ناقازاکی]]||۲۶٬۰۰۷||۱۳۰٫۳۵||۲۰۰||۲۰۰۶-۰۱-۰۱||[http://www.city-matsuura.jp/] |- |align="left"|[[مینامی‌شیمبارا، ناقازاکی]]||۵۲٬۳۴۷||۱۶۹٫۸۸||۳۰۸||۲۰۰۶-۰۳-۳۱||[http://www.city.Minamishimabara.lg.jp/] |} == نارا == * population:۲۰۰۸-۰۱-۰۱<ref>{{Cite web |title=各種人口統計<!-- Bot generated title --> |url=http://www.pref.nara.jp/pro/toukei/group/jinkou/jinkou.htm |accessdate=2016-08-25 |archivedate=2008-01-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080118064416/http://www.pref.nara.jp/pro/toukei/group/jinkou/jinkou.htm }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |- !شهرین آدی!! نفوس!! آلان!!تراکم!! قورولوش!!وب سایتی |- |align="left"|[[نارا (ژاپن)]]||۳۶۷٬۳۹۳||۲۷۶٫۸۴||۱٬۳۲۷||۱۸۹۸-۰۲-۰۱||[http://www.city.nara.nara.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031008220336/http://www.city.nara.nara.jp/ |date=2003-10-08 }} |- |align="left"|[[یاماتوتاکادا، نارا]]||۶۹٬۴۷۳||۱۶٫۴۹||۴٬۲۱۳||۱۹۴۸-۰۱-۰۱||[http://www.city.yamatotakada.nara.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Yamatokoriyama</span>[[یاماتوکوری‌یاما، نارا]]||۹۰٬۲۲۳||۴۲٫۶۸||۲٬۱۱۴||۱۹۵۴-۰۱-۰۱||[http://www.city.yamatokoriyama.nara.jp/] |- |align="left"|[[تنری، نارا]]||۷۰٬۷۰۲||۸۶٫۳۷||۸۱۹||۱۹۵۴-۰۴-۰۱||[http://www.city.tenri.nara.jp/] |- |align="left"|[[کاشیهارا، نارا]]||۱۲۴٬۶۷۹||۳۹٫۵۲||۳٬۱۵۵||۱۹۵۶-۰۲-۱۱||[http://www.city.kashihara.nara.jp/] |- |align="left"|[[ساکورای، نارا]]||۶۰٬۶۹۹||۹۸٫۹۲||۶۱۴||۱۹۵۶-۰۹-۰۱||[http://www.city.sakurai.nara.jp/] {{Webarchive|url=http://webarchive.loc.gov/all/20020914050354/http%3A//www.city.sakurai.nara.jp/ |date=2002-09-14 }} |- |align="left"|<span style="display:none">Gojo</span>[[قوجو، نارا]]||۳۶٬۰۰۲||۲۹۲٫۰۵||۱۲۳||۱۹۵۷-۱۰-۱۵||[http://www.city.gojo.lg.jp/] |- |align="left"|[[قوسه، نارا]]||۳۱٬۱۶۰||۶۰٫۵۸||۵۱۴||۱۹۵۸-۰۳-۳۱||[http://www.city.gose.nara.jp/] |- |align="left"|[[ایکوما، نارا]]||۱۱۵٬۳۵۹||۵۳٫۱۸||۲٬۱۶۹||۱۹۷۱-۱۱-۰۱||[http://www.city.ikoma.lg.jp/] |- |align="left"|[[کاشیبا، نارا]]||۷۲٬۹۶۷||۲۴٫۲۳||۳٬۰۱۱||۱۹۹۱-۱۰-۰۱||[http://www.city.kashiba.nara.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140109210419/http://www.city.kashiba.nara.jp/ |date=2014-01-09 }} |- |align="left"|[[کاتسوراقی، نارا]]||۳۵٬۱۹۴||۳۳٫۷۳||۱٬۰۴۳||۲۰۰۴-۱۰-۰۱||[http://www.city.katsuragi.nara.jp/] |- |align="left"|[[اودا، نارا]]||۳۵٬۸۹۵||۲۴۷٫۶۲||۱۴۵||۲۰۰۶-۰۱-۰۱||[http://www.city.uda.nara.jp/] |} == نیقاتا == * population:۲۰۰۸-۰۱-۰۱<ref>{{Cite web |title=新潟県庁：新潟県人口移動調査（推計人口および人口移動）<!-- Bot generated title --> |url=http://www.pref.niigata.lg.jp/tokei/1194797750548.html |accessdate=2016-08-25 |archivedate=2008-02-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080221042515/http://www.pref.niigata.lg.jp/tokei/1194797750548.html }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |- !شهرین آدی!! نفوس!! آلان!!تراکم!! قورولوش!!وب سایتی |- |align="left"|[[نیقاتا]]||۸۱۳٬۰۵۳||۷۲۶٫۱۰||۱٬۱۲۰||۱۸۸۹-۰۴-۰۱||[http://www.city.niigata.jp/] |- |align="left"|[[ناقائوکا، نیقاتا]]||۲۸۱٬۲۲۲||۸۴۰٫۸۸||۳۳۴||۱۹۰۶-۰۴-۰۱||[http://www.city.nagaoka.niigata.jp/] |- |align="left"|[[کاشیوازاکی، نیقاتا]]||۹۳٬۵۰۶||۴۴۲٫۷۰||۲۱۱||۱۹۴۰-۰۷-۰۱||[http://www.city.kashiwazaki.niigata.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031011010046/http://www.city.kashiwazaki.niigata.jp/ |date=2003-10-11 }} |- |align="left"|[[شیباتا، نیقاتا]]||۱۰۳٬۴۹۰||۵۳۲٫۸۲||۱۹۴||۱۹۴۷-۰۱-۰۱||[http://www.city.shibata.niigata.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031017121056/http://www.city.shibata.niigata.jp/ |date=2003-10-17 }} |- |align="left"|[[اوجی‌یا، نیقاتا]]||۳۹٬۳۰۴||۱۵۵٫۱۲||۲۵۳||۱۹۵۴-۰۳-۱۰||[http://www.city.ojiya.niigata.jp/] |- |align="left"|[[کامو، نیقاتا]]||۳۰٬۸۰۰||۱۳۳٫۶۸||۲۳۰||۱۹۵۴-۰۳-۱۰||[http://www.city.kamo.niigata.jp/] |- |align="left"|[[میتسوکه، نیقاتا]]||۴۲٬۱۳۹||۷۷٫۹۶||۵۴۱||۱۹۵۴-۰۳-۳۱||[http://www.city.mitsuke.niigata.jp/] |- |align="left"|[[موراکامی، نیقاتا]]||۳۰٬۱۹۷||۱۴۲٫۱۲||۲۱۲||۱۹۵۴-۰۳-۳۱||[http://www.city.murakami.niigata.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050828083750/http://www.city.murakami.niigata.jp/ |date=2005-08-28 }} |- |align="left"|<span style="display:none">Myoko</span>[[میوکو، نیقاتا]]||۳۶٬۸۳۷||۴۴۵٫۵۲||۸۲٫۷||۱۹۵۴-۱۱-۰۱||[http://www.city.myoko.niigata.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Joetsu</span>[[جوئتسو، نیقاتا]]||۲۰۶٬۱۷۵||۹۷۳٫۳۲||۲۱۲||۱۹۷۱-۰۴-۲۹||[http://www.city.joetsu.niigata.jp/] |- |align="left"|[[سادو، نیقاتا]]||۶۵٬۰۳۷||۸۵۵٫۲۶||۷۶٫۰||۲۰۰۴-۰۳-۰۱||[http://www.city.sado.niigata.jp/] |- |align="left"|[[آقانو، نیقاتا]]||۴۶٬۱۵۸||۱۹۲٫۷۲||۲۴۰||۲۰۰۴-۰۴-۰۱||[http://www.city.agano.niigata.jp/] |- |align="left"|[[اوئونوما، نیقاتا]]||۴۲٬۳۳۴||۹۴۶٫۹۳||۴۴٫۷||۲۰۰۴-۱۱-۰۱||[https://web.archive.org/web/20070927014907/http://www.city.uonuma.niigata.jp/uogaku/] |- |align="left"|[[مینامی‌اوئونوما، نیقاتا]]||۶۲٬۵۱۸||۵۸۴٫۸۲||۱۰۷||۲۰۰۴-۱۱-۰۱||[http://www.city.minamiuonuma.niigata.jp/] |- |align="left"|[[ایتویی‌قاوا، نیقاتا]]||۴۸٬۶۵۳||۷۴۶٫۲۴||۶۵٫۲||۲۰۰۵-۰۳-۱۹||[http://www.city.itoigawa.niigata.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040615224305/http://www.city.itoigawa.niigata.jp/ |date=2004-06-15 }} |- |align="left"|<span style="display:none">Tokamachi</span>[[توکاماچی، نیقاتا]]||۶۰٬۴۸۰||۵۸۹٫۹۲||۱۰۳||۲۰۰۵-۰۴-۰۱||[http://www.city.tokamachi.niigata.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160129140601/http://www.city.tokamachi.niigata.jp/ |date=2016-01-29 }} |- |align="left"|<span style="display:none">Sanjo</span>[[سانجو، نیقاتا]]||۱۰۳٬۱۹۹||۴۳۲٫۰۱||۲۳۹||۲۰۰۵-۰۵-۰۱||[http://www.city.sanjo.niigata.jp/] |- |align="left"|[[تاینای، نیقاتا]]||۳۲٬۱۶۵||۲۶۵٫۱۸||۱۲۱||۲۰۰۵-۰۹-۰۱||[http://www.city.tainai.niigata.jp/] |- |align="left"|[[قوسن، نیقاتا]]||۵۵٬۹۳۶||۳۵۱٫۸۷||۱۵۹||۲۰۰۶-۰۱-۰۱||[http://www.city.gosen.lg.jp/] |- |align="left"|[[تسوبامه، نیقاتا]]||۸۲٬۹۱۰||۱۱۰٫۸۸||۷۴۸||۲۰۰۶-۰۳-۲۰||[http://www.city.tsubame.niigata.jp/] |} == اوئیتا == * population:۲۰۰۸-۰۱-۰۱<ref>[http://www.pref.oita.jp/10800/chosakekka/jinko/index.html 各種統計調査結果／毎月流動人口調査<!-- Bot generated title -->]</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |- !شهرین آدی!! نفوس!! آلان!!تراکم!! قورولوش!!وب سایتی |- |align="left"|<span style="display:none">Oita</span>[[اوئیتا]]||۴۶۷٬۲۶۷||۵۰۱٫۲۵||۹۳۲||۱۹۱۱-۰۴-۰۱||[http://www.city.oita.oita.jp/] |- |align="left"|[[بپو، اوئیتا]]||۱۲۷٬۳۴۵||۱۲۵٫۱۵||۱٬۰۱۸||۱۹۲۴-۰۴-۰۱||[http://www.city.beppu.oita.jp/] |- |align="left"|[[ناکاتسو، اوئیتا]]||۸۴٬۱۷۹||۴۹۱٫۰۹||۱۷۱||۱۹۲۹-۰۴-۲۰||[http://www.city-nakatsu.jp/] |- |align="left"|[[هیتا، اوئیتا]]||۷۲٬۶۰۱||۶۶۶٫۱۹||۱۰۹||۱۹۴۰-۱۲-۱۱||[http://www.city.hita.oita.jp/] |- |align="left"|[[سایکی، اوئیتا]]||۷۸٬۶۷۵||۹۰۳٫۴۴||۸۷٫۱||۱۹۴۱-۰۴-۲۹||[http://www.city.saiki.oita.jp/] |- |align="left"|[[اوسوکی، اوئیتا]]||۴۲٬۴۶۴||۲۹۱٫۰۷||۱۴۶||۱۹۵۰-۰۴-۰۱||[http://www.city.usuki.oita.jp/] |- |align="left"|[[تسوکومی، اوئیتا]]||۲۰٬۵۶۱||۷۹٫۵۳||۲۵۹||۱۹۵۱-۰۴-۰۱||[http://www.city.tsukumi.oita.jp/] |- |align="left"|[[تاکه‌تا، اوئیتا]]||۲۵٬۴۴۹||۴۷۷٫۵۹||۵۳٫۳||۱۹۵۴-۰۳-۳۱||[http://www.city.taketa.oita.jp/] |- |align="left"|[[بونقوتاکادا، اوئیتا]]||۲۴٬۴۸۴||۲۰۶٫۶۴||۱۱۸||۱۹۵۴-۰۵-۳۱||[http://www.city.bungotakada.oita.jp/] |- |align="left"|[[اوسا، اوئیتا]]||۵۹٬۹۷۱||۴۳۹٫۱۲||۱۳۷||۱۹۶۷-۰۴-۰۱||[http://www.city.usa.oita.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Bungo-ono</span>[[بونقو-اونو، اوئیتا]]||۴۰٬۴۰۹||۶۰۳٫۳۶||۶۷٫۰||۲۰۰۵-۰۳-۳۱||[http://www.bungo-ohno.jp/] |- |align="left"|[[کیتسوکی، اوئیتا]]||۳۳٬۴۶۵||۲۸۰٫۰۱||۱۲۰||۲۰۰۵-۱۰-۰۱||[http://www.city.kitsuki.lg.jp/] |- |align="left"|[[یوفو، اوئیتا]]||۳۵٬۲۹۸||۳۱۹٫۱۶||۱۱۱||۲۰۰۵-۱۰-۰۱||[http://www.city.yufu.oita.jp/] |- |align="left"|[[کونی‌ساکی، اوئیتا]]||۳۳٬۴۷۳||۳۱۷٫۸۱||۱۰۵||۲۰۰۶-۰۳-۳۱||[http://www.city.kunisaki.oita.jp/] |} == اوکایاما == * population:۲۰۰۸-۰۱-۰۱<ref>{{Cite web |title=岡山県統計管理課　毎月流動人口調査 |url=http://www.pref.okayama.jp/soshiki/kakuka.html?sec_sec1=15 |access-date=2016-08-25 |archive-date=2011-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111106122221/http://www.pref.okayama.jp/soshiki/kakuka.html?sec_sec1=15 |url-status=dead |accessdate=2016-08-25 |archivedate=2011-11-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111106122221/http://www.pref.okayama.jp/soshiki/kakuka.html?sec_sec1=15 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |- !شهرین آدی!! نفوس!! آلان!!تراکم!! قورولوش!!وب سایتی |- |align="left"|[[اوکایاما]]||۷۰۱٬۲۹۳||۷۸۹٫۹۱||۸۸۷||۱۸۸۹-۰۶-۰۱||[http://www.city.okayama.okayama.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091019083515/http://www.city.okayama.okayama.jp/ |date=2009-10-19 }} |- |align="left"|[[کوراشیکی، اوکایاما]]||۴۷۲٬۴۵۲||۳۵۴٫۷۱||۱٬۳۳۲||۱۹۲۸-۰۴-۰۱||[http://www.city.kurashiki.okayama.jp/] |- |align="left"|[[تسویاما، اوکایاما]]||۱۰۹٬۴۹۳||۵۰۶٫۳۶||۲۱۶||۱۹۲۹-۰۲-۱۱||[http://www.city.tsuyama.lg.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120820085908/http://www.city.tsuyama.lg.jp/ |date=2012-08-20 }} |- |align="left"|[[تامانو، اوکایاما]]||۶۵٬۷۲۳||۱۰۳٫۶۳||۶۳۴||۱۹۴۰-۰۸-۰۳||[http://www.city.tamano.okayama.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031014090840/http://www.city.tamano.okayama.jp/ |date=2003-10-14 }} |- |align="left"|[[کاسائوکا، اوکایاما]]||۵۵٬۹۸۷||۱۳۶٫۰۳||۴۱۲||۱۹۵۲-۰۴-۰۱||[http://www.city.kasaoka.okayama.jp/] |- |align="left"|[[ایبارا، اوکایاما]]||۴۴٬۴۲۳||۲۴۳٫۳۶||۱۸۳||۱۹۵۳-۰۴-۰۱||[http://www.city.ibara.okayama.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Soja</span>[[سوجا، اوکایاما]]||۶۶٬۷۸۹||۲۱۲٫۰۰||۳۱۵||۱۹۵۴-۰۳-۳۱||[http://www.city.soja.okayama.jp/] |- |align="left"|[[تاکاهاشی، اوکایاما]]||۳۷٬۵۷۳||۵۴۷٫۰۱||۶۸٫۷||۱۹۵۴-۰۵-۰۱||[http://www.city.takahashi.okayama.jp/] |- |align="left"|[[نی‌ایمی، اوکایاما]]||۳۵٬۰۲۲||۷۹۳٫۲۷||۴۴٫۱||۱۹۵۴-۰۶-۰۱||[http://www.city.niimi.okayama.jp/] |- |align="left"|[[بیزن، اوکایاما]]||۳۹٬۱۱۷||۲۵۸٫۲۳||۱۵۱||۱۹۷۱-۰۴-۰۱||[http://www.city.bizen.okayama.jp/] |- |align="left"|[[ستوئوچی، اوکایاما]]||۳۸٬۶۴۵||۱۲۵٫۵۳||۳۰۸||۲۰۰۴-۱۱-۰۱||[http://www.city.setouchi.lg.jp/] |- |align="left"|[[آکایوا، اوکایاما]]||۴۳٬۷۴۲||۲۰۹٫۴۳||۲۰۹||۲۰۰۵-۰۳-۰۷||[http://www.city.akaiwa.lg.jp/] |- |align="left"|[[مانیوا، اوکایاما]]||۵۰٬۴۰۵||۸۲۸٫۴۳||۶۰٫۸||۲۰۰۵-۰۳-۳۱||[http://www.city.maniwa.lg.jp/] |- |align="left"|[[میماساکا، اوکایاما]]||۳۱٬۵۵۰||۴۲۹٫۱۹||۷۳٫۵||۲۰۰۵-۰۳-۳۱||[http://www.city.mimasaka.lg.jp/] |- |align="left"|[[آساکوچی، اوکایاما]]||۳۷٬۱۰۸||۶۶٫۴۶||۵۵۸||۲۰۰۶-۰۳-۲۱||[http://www.city.asakuchi.okayama.jp/] |} == اوکیناوا == * population:۲۰۰۸-۰۱-۰۱<ref>[http://www.pref.okinawa.jp/toukeika/estimates/estidata.html 沖縄県推計人口データ一覧（Excel形式）<!-- Bot generated title -->]</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |- !شهرین آدی!! نفوس!! آلان!!تراکم!! قورولوش!!وب سایتی |- |align="left"|[[ناها، اوکیناوا]]||۳۱۴٬۱۶۲||۳۹٫۲۳||۷٬۹۶۳||۱۹۲۱-۰۵-۲۰||[http://www.city.naha.okinawa.jp/] |- |align="left"|[[ایشیقاکی، اوکیناوا]]||۴۶٬۴۸۹||۲۲۹٫۰۰||۱۹۵||۱۹۴۷-۰۷-۱۰||[http://www.city.ishigaki.okinawa.jp/] |- |align="left"|[[قینووان، اوکیناوا]]||۹۱٬۲۳۳||۱۹٫۷۰||۴٬۵۶۹||۱۹۶۲-۰۷-۰۱||[http://www.city.ginowan.okinawa.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100318044008/http://www.city.ginowan.okinawa.jp/ |date=2010-03-18 }} |- |align="left"|[[اوراسوئه، اوکیناوا]]||۱۰۸٬۰۵۲||۱۹٫۰۹||۵٬۵۱۶||۱۹۷۰-۰۷-۰۱||[http://www.8761234.jp/] |- |align="left"|[[ناقو، اوکیناوا]]||۶۰٬۵۹۸||۲۱۰٫۳۰||۲۷۸||۱۹۷۰-۰۸-۰۱||[http://www.city.nago.okinawa.jp/] |- |align="left"|[[ایتومان، اوکیناوا]]||۵۶٬۱۷۱||۴۶٫۶۳||۱٬۲۰۰||۱۹۷۱-۱۲-۰۱||[http://www.city.itoman.okinawa.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051201025135/http://www.city.itoman.okinawa.jp/index_e.html |date=2005-12-01 }} |- |align="left"|[[اوکیناوا (شهر)|اوکیناوا]]||۱۲۸٬۴۲۱||۴۹٫۰۰||۲٬۵۶۵||۱۹۷۴-۰۴-۰۱||[http://www.city.okinawa.okinawa.jp/] |- |align="left"|[[تومیقوسوکو، اوکیناوا]]||۵۴٬۵۸۶||۱۹٫۴۵||۲٬۷۵۱||۲۰۰۲-۰۴-۰۱||[https://web.archive.org/web/20070309075111/http://j2k.naver.com/j2k_frame.php/korean/www.city.tomigusuku.okinawa.jp/] |- |align="left"|[[اوروما، اوکیناوا]]||۱۱۴٬۰۸۷||۸۶٫۰۳||۱٬۳۱۳||۲۰۰۵-۰۴-۰۱||[http://www.city.uruma.okinawa.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050520003645/http://www.city.uruma.okinawa.jp/ |date=2005-05-20 }} |- |align="left"|[[میاکوجیما، اوکیناوا]]||۵۲٬۷۷۷||۲۰۴٫۵۴||۲۷۵||۲۰۰۵-۱۰-۰۱||[http://www.city.miyakojima.lg.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Nanjo</span>[[نانجو، اوکیناوا]]||۳۹٬۴۵۸||۴۹٫۷۰||۸۱۹||۲۰۰۶-۰۱-۰۱||[http://www.city.nanjo.okinawa.jp/] |} == اوساکا == * population:۲۰۰۸-۰۱-۰۱<ref>{{Cite web |title=大阪府毎月推計人口 |url=http://www.pref.osaka.jp/toukei/jinkou/index.html |accessdate=2016-08-25 |archivedate=2013-11-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131106023139/http://www.pref.osaka.jp/toukei/jinkou/index.html }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |- !شهرین آدی!! نفوس!! آلان!!تراکم!! قورولوش!!وب سایتی |- |align="left"|[[اوساکا]]||۲٬۶۴۵٬۳۰۵||۲۲۲٫۳۰||۱۱٬۹۰۰||۱۸۸۹-۰۴-۰۱||[http://www.city.osaka.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080404214244/http://www.city.osaka.jp/ |date=2008-04-04 }} |- |align="left"|[[ساکای]]||۸۳۵٬۳۳۳||۱۴۹٫۹۹||۵٬۵۶۹||۱۸۸۹-۰۴-۰۱||[http://www.city.sakai.osaka.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121111095125/http://www.city.sakai.osaka.jp/ |date=2012-11-11 }} |- |align="left"|[[کیشی‌وادا، اوساکا]]||۲۰۰٬۵۳۸||۷۲٫۲۴||۲٬۷۷۶||۱۹۲۲-۱۱-۰۱||[https://web.archive.org/web/20090103101744/http://www.city.kishiwada.osaka.jp/index_e.html] |- |align="left"|[[تویوناکا، اوساکا]]||۳۸۷٬۲۶۹||۳۶٫۳۸||۱۰٬۶۴۵||۱۹۳۶-۱۰-۱۵||[http://www.city.toyonaka.osaka.jp/] |- |align="left"|[[ایکه‌دا، اوساکا]]||۱۰۴٬۴۲۶||۲۲٫۰۹||۴٬۷۲۷||۱۹۳۹-۰۴-۲۹||[http://www.city.ikeda.osaka.jp/] |- |align="left"|[[سوئیتا، اوساکا]]||۳۵۴٬۶۰۰||۳۶٫۱۱||۹٬۸۲۰||۱۹۴۰-۰۴-۰۱||[http://www.city.suita.osaka.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Izumiotsu</span>[[ایزومی‌اوتسو، اوساکا]]||۷۸٬۰۱۴||۱۲٫۸۰||۶٬۰۹۵||۱۹۴۲-۰۴-۰۱||[http://www.city.izumiotsu.osaka.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030928055053/http://www.city.izumiotsu.osaka.jp/ |date=2003-09-28 }} |- |align="left"|[[تاکاتسوکی، اوساکا]]||۳۵۴٬۲۲۸||۱۰۵٫۳۱||۳٬۳۶۴||۱۹۴۳-۰۱-۰۱||[http://www.city.takatsuki.osaka.jp/] |- |align="left"|[[کایزوکا، اوساکا]]||۹۰٬۴۴۷||۴۳٫۹۹||۲٬۰۵۶||۱۹۴۳-۰۵-۰۱||[http://www.city.kaizuka.lg.jp/] |- |align="left"|[[موریقوچی، اوساکا]]||۱۴۶٬۲۹۴||۱۲٫۷۳||۱۱٬۴۹۲||۱۹۴۶-۱۱-۰۱||[http://www.city.moriguchi.osaka.jp/] |- |align="left"|[[هیراکاتا، اوساکا]]||۴۰۶٬۲۰۱||۶۵٫۰۸||۶٬۲۴۲||۱۹۴۷-۰۸-۰۱||[http://www.city.hirakata.osaka.jp/] |- |align="left"|[[ایباراکی، اوساکا]]||۲۷۲٬۲۴۰||۷۶٫۵۲||۳٬۵۵۸||۱۹۴۸-۰۱-۰۱||[http://www.city.ibaraki.osaka.jp/] |- |align="left"|[[یائو، اوساکا]]||۲۷۳٬۲۴۴||۴۱٫۷۱||۶٬۵۵۱||۱۹۴۸-۰۴-۰۱||[http://www.city.yao.osaka.jp/] |- |align="left"|[[ایزومی‌سانو، اوساکا]]||۹۹٬۶۳۶||۵۵٫۰۳||۱٬۸۱۱||۱۹۴۸-۰۴-۰۱||[http://www.city.izumisano.osaka.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060813172929/http://www.city.izumisano.osaka.jp/ |date=2006-08-13 }} |- |align="left"|[[توندابایاشی، اوساکا]]||۱۲۲٬۲۰۵||۳۹٫۶۶||۳٬۰۸۱||۱۹۵۰-۰۴-۰۱||[http://www.city.tondabayashi.osaka.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070226104118/http://www.city.tondabayashi.osaka.jp/ |date=2007-02-26 }} |- |align="left"|[[نه‌یاقاوا، اوساکا]]||۲۳۹٬۰۲۹||۲۴٫۷۳||۹٬۶۶۶||۱۹۵۱-۰۵-۰۳||[http://www.city.neyagawa.osaka.jp/] |- |align="left"|[[کاواچی‌ناقانو، اوساکا]]||۱۱۴٬۴۲۸||۱۰۹٫۶۱||۱٬۰۴۴||۱۹۵۴-۰۴-۰۱||[http://www.city.kawachinagano.osaka.jp/] {{Webarchive|url=http://webarchive.loc.gov/all/20020914050056/http%3A//www.city.kawachinagano.osaka.jp/ |date=2002-09-14 }} |- |align="left"|[[ماتسوبارا، اوساکا]]||۱۲۵٬۲۷۴||۱۶٫۶۶||۷٬۵۱۹||۱۹۵۵-۰۲-۰۱||[http://www.city.matsubara.osaka.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070219030756/http://www.city.matsubara.osaka.jp/ |date=2007-02-19 }} |- |align="left"|<span style="display:none">Daito</span>[[دایتو، اوساکا]]||۱۲۵٬۸۴۷||۱۸٫۲۷||۶٬۸۸۸||۱۹۵۶-۰۴-۰۱||[http://www.city.daito.osaka.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081216082546/http://www.city.daito.osaka.jp/ |date=2008-12-16 }} |- |align="left"|[[ایزومی، اوساکا]]||۱۷۹٬۳۵۲||۸۴٫۹۸||۲٬۱۱۰||۱۹۵۶-۰۹-۰۱||[http://www.city.izumi.osaka.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050824110542/http://www.city.izumi.osaka.jp/ |date=2005-08-24 }} |- |align="left"|[[مینو، اوساکا]]||۱۲۷٬۷۵۷||۴۷٫۸۴||۲٬۶۷۱||۱۹۵۶-۱۲-۰۱||[http://www.city.minoh.osaka.jp/] |- |align="left"|[[کاشی‌وارا، اوساکا]]||۷۵٬۸۷۵||۲۵٫۳۹||۲٬۹۸۸||۱۹۵۸-۱۰-۰۱||[http://www.city.kashiwara.osaka.jp/] |- |align="left"|[[هابی‌کینو، اوساکا]]||۱۱۸٬۲۸۱||۲۶٫۴۴||۴٬۴۷۴||۱۹۵۹-۰۱-۱۵||[http://www.city.habikino.osaka.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040331180616/http://www.city.habikino.osaka.jp/ |date=2004-03-31 }} |- |align="left"|[[کادوما، اوساکا]]||۱۳۰٬۰۲۶||۱۲٫۲۸||۱۰٬۵۸۸||۱۹۶۳-۰۸-۰۱||[http://www.city.kadoma.osaka.jp/] |- |align="left"|[[ستسو، اوساکا]]||۸۴٬۳۳۰||۱۴٫۸۸||۵٬۶۶۷||۱۹۶۶-۱۱-۰۱||[http://www.city.settsu.osaka.jp/] |- |align="left"|[[تاکایشی، اوساکا]]||۶۰٬۰۷۷||۱۱٫۳۵||۵٬۲۹۳||۱۹۶۶-۱۱-۰۱||[http://www.city.takaishi.lg.jp/] |- |align="left"|[[فوجی‌ایدرا، اوساکا]]||۶۵٬۸۹۲||۸٫۸۹||۷٬۴۱۲||۱۹۶۶-۱۱-۰۱||[http://www.city.fujiidera.osaka.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070416203514/http://www.city.fujiidera.osaka.jp/ |date=2007-04-16 }} |- |align="left"|<span style="display:none">Higashiosaka</span>[[هیقاشی‌اوساکا، اوساکا]]||۵۰۹٬۱۵۷||۶۱٫۸۱||۸٬۲۳۷||۱۹۶۷-۰۲-۰۱||[http://www.city.higashiosaka.osaka.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031005161739/http://www.city.higashiosaka.osaka.jp/ |date=2003-10-05 }} |- |align="left"|[[سن‌نان، اوساکا]]||۶۴٬۹۱۶||۴۸٫۴۸||۱٬۳۳۹||۱۹۷۰-۰۷-۰۱||[http://www.city.sennan.osaka.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070211222511/http://www.city.sennan.osaka.jp/ |date=2007-02-11 }} |- |align="left"|<span style="display:none">Shijonawate</span>[[شیجوناواته، اوساکا]]||۵۷٬۲۳۹||۱۸٫۷۴||۳٬۰۵۴||۱۹۷۰-۰۷-۰۱||[http://www.city.shijonawate.lg.jp/] |- |align="left"|[[کاتانو، اوساکا]]||۷۷٬۸۵۳||۲۵٫۵۵||۳٬۰۴۷||۱۹۷۱-۱۱-۰۳||[http://www.city.katano.osaka.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Osakasayama</span>[[اوساکاسایاما، اوساکا]]||۵۸٬۶۶۱||۱۱٫۸۶||۴٬۹۴۶||۱۹۸۷-۱۰-۰۱||[http://www.city.osakasayama.osaka.jp/] |- |align="left"|[[هان‌نان، اوساکا]]||۵۶٬۸۵۳||۳۶٫۱۰||۱٬۵۷۵||۱۹۹۱-۱۰-۰۱||[http://www.city.hannan.osaka.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070304100204/http://www.city.hannan.osaka.jp/ |date=2007-03-04 }} |} == ساقا == * population:۲۰۰۸-۰۱-۰۱<ref>{{Cite web |title=推計人口(月報・年報)<!-- Bot generated title --> |url=http://www.pref.saga.lg.jp/toukei/php3/houkokusyo/hou_nen.php3?nendo_number=2001&sessionid= |accessdate=2016-08-25 |archivedate=2012-12-19 |archiveurl=https://archive.today/20121219095948/http://www.pref.saga.lg.jp/toukei/php3/houkokusyo/hou_nen.php3?nendo_number=2001&sessionid= }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |- !شهرین آدی!! نفوس!! آلان!!تراکم!! قورولوش!!وب سایتی |- |align="left"|[[توسو، ساقا]]||۶۶٬۸۴۲||۷۱٫۷۳||۹۳۲||۱۹۵۴-۰۴-۰۱||[http://www.city.tosu.lg.jp/] |- |align="left"|[[ایماری، ساقا]]||۵۷٬۶۰۴||۲۵۴٫۹۹||۲۲۶||۱۹۵۴-۰۴-۰۱||[http://www.city.imari.saga.jp/] |- |align="left"|[[کاشیما، ساقا]]||۳۱٬۳۲۶||۱۱۲٫۱۰||۲۷۹||۱۹۵۴-۰۴-۰۱||[http://www.city.kashima.saga.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100505115227/http://www.city.kashima.saga.jp/ |date=2010-05-05 }} |- |align="left"|[[تاکو، ساقا]]||۲۲٬۱۶۵||۹۶٫۹۳||۲۲۹||۱۹۵۴-۰۵-۰۱||[http://www.city.taku.lg.jp/] |- |align="left"|[[کاراتسو، ساقا]]||۱۲۹٬۱۹۴||۴۸۷٫۴۵||۲۶۵||۲۰۰۵-۰۱-۰۱||[http://www.city.karatsu.lg.jp/] |- |align="left"|[[اوقی، ساقا]]||۴۵٬۵۱۶||۹۵٫۸۵||۴۷۵||۲۰۰۵-۰۳-۰۱||[http://www.city.ogi.lg.jp/] |- |align="left"|[[ساقا (شهر)|ساقا]]||۲۳۹٬۹۳۲||۴۳۱٫۴۲||۵۵۶||۲۰۰۵-۱۰-۰۱||[http://www.city.saga.lg.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120712064656/http://www.city.saga.lg.jp/ |date=2012-07-12 }} |- |align="left"|[[اورشینو، ساقا]]||۲۹٬۶۴۴||۱۲۶٫۵۱||۲۳۴||۲۰۰۶-۰۱-۰۱||[http://www.city.ureshino.lg.jp/] |- |align="left"|[[تاکه‌ئو، ساقا]]||۵۰٬۷۸۸||۱۹۵٫۴۴||۲۶۰||۲۰۰۶-۰۳-۰۱||[http://www.city.takeo.lg.jp/] |- |align="left"|[[کانزاکی، ساقا]]||۳۳٬۴۴۹||۱۲۵٫۰۱||۲۶۸||۲۰۰۶-۰۳-۲۰||[http://www.city.kanzaki.saga.jp/] |} == سایتاما == * population:۲۰۰۸-۰۱-۰۱<ref>{{Cite web |title=埼玉県推計人口 |url=http://www.pref.saitama.lg.jp/A01/BP00/03.html |accessdate=2016-08-25 |archivedate=2008-02-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080221164805/http://www.pref.saitama.lg.jp/A01/BP00/03.html }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |- !شهرین آدی!! نفوس!! آلان!!تراکم!! قورولوش!!وب سایتی |- |align="left"|[[کاواقوئه، سایتاما]]||۳۳۵٬۶۹۳||۱۰۹٫۱۶||۳٬۰۷۵||۱۹۲۲-۱۲-۰۱||[http://www.city.kawagoe.saitama.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070213071307/http://www.city.kawagoe.saitama.jp/ |date=2007-02-13 }} |- |align="left"|[[کاواقوچی، سایتاما]]||۴۹۲٬۶۷۵||۵۵٫۷۵||۸٬۸۳۷||۱۹۳۳-۰۴-۰۱||[http://www.city.kawaguchi.saitama.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031019041616/http://www.city.kawaguchi.saitama.jp/ |date=2003-10-19 }} |- |align="left"|<span style="display:none">Gyoda</span>[[قیودا، سایتاما]]||۸۷٬۴۶۲||۶۷٫۳۷||۱٬۲۹۸||۱۹۴۹-۰۵-۰۳||[http://www.city.gyoda.lg.jp/] |- |align="left"|[[چیچیبو، سایتاما]]||۶۹٬۱۳۹||۵۷۷٫۶۹||۱۲۰||۱۹۵۰-۰۴-۰۱||[http://www.city.chichibu.lg.jp/] |- |align="left"|[[توکوروزاوا، سایتاما]]||۳۳۸٬۵۶۰||۷۱٫۹۹||۴٬۷۰۳||۱۹۵۰-۱۱-۰۳||[http://www.city.tokorozawa.saitama.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Hanno</span>[[هان‌نو، سایتاما]]||۸۴٬۰۵۳||۱۹۳٫۱۶||۴۳۵||۱۹۵۴-۰۱-۰۱||[http://www.city.hanno.saitama.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070219024658/http://www.city.hanno.saitama.jp/ |date=2007-02-19 }} |- |align="left"|[[کازو، سایتاما]]||۶۷٬۸۶۲||۵۹٫۴۰||۱٬۱۴۲||۱۹۵۴-۰۵-۰۳||[http://www.city.kazo.lg.jp/] |- |align="left"|[[هیقاشی‌ماتسویاما، سایتاما]]||۹۰٬۸۴۰||۶۵٫۳۳||۱٬۳۹۰||۱۹۵۴-۰۷-۰۱||[http://www.city.higashimatsuyama.saitama.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031019181622/http://www.city.higashimatsuyama.saitama.jp/ |date=2003-10-19 }} |- |align="left"|[[سایاما، سایتاما]]||۱۵۶٬۶۳۴||۴۹٫۰۴||۳٬۱۹۴||۱۹۵۴-۰۷-۰۱||[http://www.city.sayama.saitama.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Hanyu</span>[[هانیو، سایتاما]]||۵۶٬۸۲۰||۵۸٫۵۵||۹۷۰||۱۹۵۴-۰۹-۰۱||[http://www.city.hanyu.lg.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Konosu</span>[[کوئون‌اوسو، سایتاما]]||۱۱۹٬۷۶۸||۶۷٫۴۹||۱٬۷۷۵||۱۹۵۴-۰۹-۳۰||[http://www.city.kounosu.saitama.jp/] |- |align="left"|[[آقه‌ئو، سایتاما]]||۲۲۲٬۴۷۹||۴۵٫۵۵||۴٬۸۸۴||۱۹۵۸-۰۷-۱۵||[http://www.city.ageo.lg.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Soka</span>[[سوکا، سایتاما]]||۲۳۷٬۹۶۴||۲۷٫۴۲||۸٬۶۷۸||۱۹۵۸-۱۱-۰۱||[http://www.city.soka.saitama.jp/] |- |align="left"|[[کوشیقایا، سایتاما]]||۳۱۸٬۵۹۲||۶۰٫۳۱||۵٬۲۸۳||۱۹۵۸-۱۱-۰۳||[http://www.city.koshigaya.saitama.jp/] |- |align="left"|[[وارابی، سایتاما]]||۷۰٬۴۱۰||۵٫۱۰||۱۳٬۸۰۶||۱۹۵۹-۰۴-۰۱||[http://www.city.warabi.saitama.jp/] |- |align="left"|[[تودا، سایتاما]]||۱۱۸٬۵۹۱||۱۸٫۱۷||۶٬۵۲۷||۱۹۶۶-۱۰-۰۱||[http://www.city.toda.saitama.jp/] |- |align="left"|[[ایروما، سایتاما]]||۱۴۸٬۲۰۳||۴۴٫۷۴||۳٬۳۱۳||۱۹۶۶-۱۱-۰۱||[http://www.city.iruma.saitama.jp/] |- |align="left"|[[هاتوقایا، سایتاما]]||۶۰٬۲۰۸||۶٫۲۲||۹٬۶۸۰||۱۹۶۷-۰۳-۰۱||[http://www.city.hatogaya.saitama.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031023200804/http://www.city.hatogaya.saitama.jp/ |date=2003-10-23 }} |- |align="left"|[[آساکا، سایتاما]]||۱۲۶٬۹۰۲||۱۸٫۳۸||۶٬۹۰۴||۱۹۶۷-۰۳-۱۵||[http://www.city.asaka.saitama.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031020205457/http://www.city.asaka.saitama.jp/ |date=2003-10-20 }} |- |align="left"|[[شیکی، سایتاما]]||۶۸٬۵۳۱||۹٫۰۶||۷٬۵۶۴||۱۹۷۰-۱۰-۲۶||[http://www.city.shiki.lg.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Wako</span>[[واکو، سایتاما]]||۷۸٬۵۷۵||۱۱٫۰۴||۷٬۱۱۷||۱۹۷۰-۱۰-۳۱||[http://www.city.wako.saitama.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031212090244/http://www.city.wako.saitama.jp/ |date=2003-12-12 }} |- |align="left"|[[نی‌ایزا، سایتاما]]||۱۵۵٬۹۲۶||۲۲٫۸۰||۶٬۸۳۹||۱۹۷۰-۱۱-۰۱||[http://www.city.niiza.saitama.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061005192843/http://www.city.niiza.saitama.jp/ |date=2006-10-05 }} |- |align="left"|[[اوکه‌قاوا، سایتاما]]||۷۴٬۷۰۳||۲۵٫۲۶||۲٬۹۵۷||۱۹۷۰-۱۱-۰۳||<ref>{{Cite web |title=桶川市公式ホームページ<!-- عنوان تصحیح شده توسط ربات --> |url=http://www.city.okegawa.lg.jp/index01.html |accessdate=2016-08-25 |archivedate=2008-01-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080114142555/http://www.city.okegawa.lg.jp/index01.html }}</ref> |- |align="left"|[[کوکی، سایتاما]]||۷۱٬۶۶۷||۲۵٫۳۵||۲٬۸۲۷||۱۹۷۱-۱۰-۰۱||[http://www.city.kuki.saitama.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050827001932/http://www.city.kuki.saitama.jp/ |date=2005-08-27 }} |- |align="left"|[[کیتاموتو، سایتاما]]||۶۹٬۹۰۳||۱۹٫۸۴||۳٬۵۲۳||۱۹۷۱-۱۱-۰۳||[http://www.city.kitamoto.saitama.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070224215300/http://www.city.kitamoto.saitama.jp/ |date=2007-02-24 }} |- |align="left"|[[یاشیئو، سایتاما]]||۷۸٬۶۰۱||۱۸٫۰۳||۴٬۳۵۹||۱۹۷۲-۰۱-۱۵||[http://www.city.yashio.lg.jp/] |- |align="left"|[[فوجیمی، سایتاما]]||۱۰۵٬۲۸۶||۱۹٫۷۰||۵٬۳۴۴||۱۹۷۲-۰۴-۱۰||[http://www.city.fujimi.saitama.jp/] |- |align="left"|[[میساتو، سایتاما]]||۱۲۸٬۹۵۶||۳۰٫۱۶||۴٬۲۷۶||۱۹۷۲-۰۵-۰۳||[http://www.city.misato.lg.jp/] |- |align="left"|[[هاسودا، سایتاما]]||۶۳٬۳۷۵||۲۷٫۲۷||۲٬۳۲۴||۱۹۷۲-۱۰-۰۱||[http://www.city.hasuda.saitama.jp/] |- |align="left"|[[ساکادو، سایتاما]]||۹۹٬۶۸۰||۴۰٫۹۷||۲٬۴۳۳||۱۹۷۶-۰۹-۰۱||[http://www.city.sakado.lg.jp/] |- |align="left"|[[ساته، سایتاما]]||۵۳٬۴۸۵||۳۳٫۹۵||۱٬۵۷۵||۱۹۸۶-۱۰-۰۱||[http://www.city.satte.saitama.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070219054705/http://www.city.satte.saitama.jp/ |date=2007-02-19 }} |- |align="left"|[[تسوروقاشیما، سایتاما]]||۷۰٬۱۳۱||۱۷٫۷۳||۳٬۹۵۵||۱۹۹۱-۰۹-۰۱||[http://www.city.tsurugashima.saitama.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050717015130/http://www.city.tsurugashima.saitama.jp/ |date=2005-07-17 }} |- |align="left"|[[هیداکه، سایتاما]]||۵۵٬۴۵۴||۴۷٫۵۰||۱٬۱۶۷||۱۹۹۱-۱۰-۰۱||[http://www.city.hidaka.lg.jp/] |- |align="left"|[[یوشیکاوا، سایتاما]]||۶۳٬۰۵۰||۳۱٫۶۲||۱٬۹۹۴||۱۹۹۶-۰۴-۰۱||[http://www.city.yoshikawa.saitama.jp/] |- |align="left"|[[سایتاما (شهر)|سایتاما]]||۱٬۱۹۲٬۴۱۸||۲۱۷٫۴۹||۵٬۴۸۳||۲۰۰۱-۰۵-۰۱||[http://www.city.saitama.jp/] |- |align="left"|[[کوماقایا، سایتاما]]||۲۰۴٬۸۵۳||۱۵۹٫۸۸||۱٬۲۸۱||۲۰۰۵-۱۰-۰۱||[http://www.city.kumagaya.lg.jp/] |- |align="left"|[[کاسوکابه، سایتاما]]||۲۳۶٬۸۵۴||۶۵٫۹۸||۳٬۵۹۰||۲۰۰۵-۱۰-۰۱||[http://www.city.kasukabe.lg.jp/] |- |align="left"|[[فوجیمینو، سایتاما]]||۱۰۳٬۷۲۴||۱۴٫۶۷||۷٬۰۷۰||۲۰۰۵-۱۰-۰۱||[http://www.city.fujimino.saitama.jp/] |- |align="left"|[[فوکایا، سایتاما]]||۱۴۶٬۱۲۸||۱۳۷٫۵۸||۱٬۰۶۲||۲۰۰۶-۰۱-۰۱||[http://www.city.fukaya.saitama.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Honjo</span>[[هونجو، سایتاما]]||۸۱٬۸۰۵||۸۹٫۷۱||۹۱۲||۲۰۰۶-۰۱-۱۰||[http://www.city.honjo.lg.jp/] |} == شیقا == * population:۲۰۰۸-۰۱-۰۱<ref>{{Cite web |title=滋賀県/滋賀県の人口と世帯数<!-- Bot generated title --> |url=http://www.pref.shiga.jp/data/population/renew/#jinko |accessdate=2016-08-25 |archivedate=2008-02-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080216061821/http://www.pref.shiga.jp/data/population/renew/#jinko }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |- !شهرین آدی!! نفوس!! آلان!!تراکم!! قورولوش!!وب سایتی |- |align="left"|<span style="display:none">Otsu</span>[[اتسو، شیقا]]||۳۲۹٬۰۲۴||۴۶۴٫۱۰||۷۰۹||۱۸۹۸-۱۰-۰۱||[http://www.city.otsu.shiga.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20000622004441/http://www.city.otsu.shiga.jp/ |date=2000-06-22 }} |- |align="left"|[[هیکونه، شیقا]]||۱۱۰٬۹۴۵||۱۹۶٫۸۴||۵۶۴||۱۹۳۷-۰۲-۱۱||[http://www.city.hikone.shiga.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110501090525/http://www.city.hikone.shiga.jp/ |date=2011-05-01 }} |- |align="left"|<span style="display:none">Omihachiman</span>[[اومیهاچیمان، شیقا]]||۶۹٬۱۱۶||۱۵۳٫۰۹||۴۵۱||۱۹۵۴-۰۳-۳۱||[http://www.city.omihachiman.shiga.jp/] |- |align="left"|[[کوساتسو، شیقا]]||۱۲۳٬۵۱۲||۶۷٫۹۲||۱٬۸۱۸||۱۹۵۴-۱۰-۱۵||[http://www.city.kusatsu.shiga.jp/] |- |align="left"|[[موری‌یاما، شیقا]]||۷۴٬۲۶۳||۵۴٫۸۱||۱٬۳۵۵||۱۹۷۰-۰۷-۰۱||[http://www.city.moriyama.shiga.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161023173417/http://www.city.moriyama.shiga.jp/ |date=2016-10-23 }} |- |align="left"|<span style="display:none">Ritto</span>[[ریتو، شیقا]]||۶۲٬۳۵۳||۵۲٫۷۵||۱٬۱۸۲||۲۰۰۱-۱۰-۰۱||[http://www.city.ritto.shiga.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20011003204425/http://www.city.ritto.shiga.jp/ |date=2001-10-03 }} |- |align="left"|<span style="display:none">Koka</span>[[کوکا، شیقا]]||۹۴٬۰۰۷||۴۸۱٫۶۹||۱۹۵||۲۰۰۴-۱۰-۰۱||[http://www.city.koka.shiga.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080206022438/http://www.city.koka.shiga.jp/ |date=2008-02-06 }} |- |align="left"|[[یاسو، شیقا]]||۴۹٬۸۲۱||۸۱٫۰۷||۶۱۵||۲۰۰۴-۱۰-۰۱||[http://www.city.yasu.lg.jp/] |- |align="left"|[[کونان، شیقا]]||۵۵٬۱۴۴||۷۰٫۴۹||۷۸۲||۲۰۰۴-۱۰-۰۱||[http://www.city.konan.shiga.jp/] |- |align="left"|[[تاکاشیما، شیقا]]||۵۲٬۹۶۷||۶۹۳٫۰۰||۷۶٫۴||۲۰۰۵-۰۱-۰۱||[http://www.city.takashima.shiga.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060218063311/http://www.city.takashima.shiga.jp/ |date=2006-02-18 }} |- |align="left"|<span style="display:none">Higashiomi</span>[[هیقاشی‌اومی، شیقا]]||۱۱۷٬۴۸۷||۳۸۸٫۵۸||۳۰۲||۲۰۰۵-۰۲-۱۱||[http://www.city.higashiomi.shiga.jp/] |- |align="left"|[[مایبارا، شیقا]]||۴۰٬۷۵۷||۲۵۰٫۴۶||۱۶۳||۲۰۰۵-۰۲-۱۴||[http://www.city.maibara.shiga.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090830215037/http://www.city.maibara.shiga.jp/ |date=2009-08-30 }} |- |align="left"|[[ناقاهاما، شیقا]]||۸۳٬۵۵۵||۲۴۷٫۰۱||۳۳۸||۲۰۰۶-۰۲-۱۳||[http://www.city.nagahama.shiga.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161230232547/http://www.city.nagahama.shiga.jp/ |date=2016-12-30 }} |} == شیمانه == * population:۲۰۰۸-۰۱-۰۱<ref>{{Cite web |title=しまね統計情報データベース　新着情報 今月の統計 推計人口（市町村別） |url=http://www.toukeika.pref.shimane.jp/toukei/st0/st0100.asp |accessdate=2016-08-25 |archivedate=2008-04-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080410125028/http://www.toukeika.pref.shimane.jp/toukei/st0/st0100.asp }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |- !شهرین آدی!! نفوس!! آلان!!تراکم!! قورولوش!!وب سایتی |- |align="left"|[[ماتسوئه]]||۱۹۵٬۸۷۵||۵۳۰٫۲۷||۳۶۹||۱۸۸۹-۰۴-۰۱||[http://www.city.matsue.shimane.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180125141356/http://www.city.matsue.shimane.jp/ |date=2018-01-25 }} |- |align="left"|[[ایزومو]]||۱۴۶٬۱۱۵||۵۴۳٫۴۸||۲۶۹||۱۹۴۱-۱۱-۰۳||[http://www.city.izumo.shimane.jp/] |- |align="left"|[[ماسودا، شیمانه]]||۵۰٬۹۸۰||۷۳۳٫۱۶||۶۹٫۵||۱۹۵۲-۰۸-۰۱||<ref>{{Cite web |title=益田市ホームページ<!-- عنوان تصحیح شده توسط ربات --> |url=http://www.iwami.or.jp/masudasi/ |accessdate=2016-08-25 |archivedate=2007-11-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071125210121/http://www.iwami.or.jp/masudasi/ }}</ref> |- |align="left"|[[یاسوقی، شیمانه]]||۴۲٬۹۹۷||۴۲۰٫۹۷||۱۰۲||۱۹۵۴-۰۴-۰۱||[http://www.city.yasugi.shimane.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Gotsu</span>[[قوتسو، شیمانه]]||۲۶٬۹۵۸||۲۶۸٫۵۱||۱۰۰||۱۹۵۴-۰۴-۰۱||[http://www.city.gotsu.lg.jp/] |- |align="left"|[[اون‌نان، شیمانه]]||۴۳٬۲۶۹||۵۵۳٫۳۷||۷۸٫۲||۲۰۰۴-۱۱-۰۱||[http://www.city.unnan.shimane.jp/] |- |align="left"|[[هامادا، شیمانه]]||۶۱٬۳۲۵||۶۸۹٫۶۰||۸۸٫۹||۲۰۰۵-۱۰-۰۱||[http://www.city.hamada.shimane.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Oda</span>[[اودا، شیمانه]]||۳۹٬۵۹۳||۴۳۶٫۱۱||۹۰٫۸||۲۰۰۵-۱۰-۰۱||[http://www.iwamigin.jp/ohda/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160810222150/http://www.iwamigin.jp/ohda/ |date=2016-08-10 }} |} == شیزوئوکا == * population:۲۰۰۸-۰۱-۰۱<ref>{{Cite web |title=統計センターしずおか　静岡県人口推計 |url=http://toukei.pref.shizuoka.jp/tokei/ |accessdate=2016-08-25 |archivedate=2008-02-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080203204758/http://toukei.pref.shizuoka.jp/tokei/ }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |- !شهرین آدی!! نفوس!! آلان!!تراکم!! قورولوش!!وب سایتی |- |align="left"|[[شیزوئوکا (شهر)|شیزوئوکا]]||۷۱۰٬۹۴۴||۱٬۳۸۸٫۷۸||۵۱۲||۱۸۸۹-۰۴-۰۱||[http://www.city.shizuoka.jp/] |- |align="left"|[[هاماماتسو، شیزوئوکا]]||۸۱۱٬۴۳۱||۱٬۵۱۱٫۱۷||۵۳۷||۱۹۱۱-۰۷-۰۱||[http://www.city.hamamatsu.shizuoka.jp/] |- |align="left"|[[نومازو، شیزوئوکا]]||۲۰۶٬۸۱۸||۱۸۷٫۱۱||۱٬۱۰۵||۱۹۲۳-۰۷-۰۱||[http://www.city.numazu.shizuoka.jp/] |- |align="left"|[[آتامی، شیزوئوکا]]||۴۰٬۵۲۴||۶۱٫۵۶||۶۵۸||۱۹۳۷-۰۴-۱۰||[http://www.city.atami.shizuoka.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120426053204/http://www.city.atami.shizuoka.jp/ |date=2012-04-26 }} |- |align="left"|[[میشیما، شیزوئوکا]]||۱۱۲٬۳۲۰||۶۲٫۱۳||۱٬۸۰۸||۱۹۴۱-۰۴-۲۹||[http://www.city.mishima.shizuoka.jp/] |- |align="left"|[[فوجی‌نومیا، شیزوئوکا]]||۱۲۲٬۱۲۲||۳۱۴٫۸۱||۳۸۸||۱۹۴۲-۰۶-۰۱||[http://www.city.fujinomiya.shizuoka.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081025001740/http://www.city.fujinomiya.shizuoka.jp/ |date=2008-10-25 }} |- |align="left"|<span style="display:none">Ito</span>[[ایتو، شیزوئوکا]]||۷۲٬۰۳۸||۱۲۴٫۱۳||۵۸۰||۱۹۴۷-۰۸-۱۰||[http://www.city.ito.shizuoka.jp/] |- |align="left"|[[شیمادا، شیزوئوکا]]||۹۵٬۷۶۲||۱۹۵٫۴۰||۴۹۰||۱۹۴۸-۰۱-۰۱||[http://www.city.shimada.shizuoka.jp/] |- |align="left"|[[ایواتا، شیزوئوکا]]||۱۷۲٬۵۸۳||۱۶۴٫۰۸||۱٬۰۵۲||۱۹۴۸-۰۴-۰۱||[http://www.city.iwata.shizuoka.jp/] |- |align="left"|[[یایزو، شیزوئوکا]]||۱۲۰٬۳۳۱||۴۶٫۰۱||۲٬۶۱۵||۱۹۵۱-۰۳-۰۱||[http://www.city.yaizu.lg.jp/] |- |align="left"|[[کاکه‌قاوا، شیزوئوکا]]||۱۱۸٬۶۶۰||۲۶۵٫۶۳||۴۴۷||۱۹۵۴-۰۳-۳۱||[http://www.city.kakegawa.shizuoka.jp/] |- |align="left"|[[فوجی‌ئدا، شیزوئوکا]]||۱۲۹٬۶۳۷||۱۴۰٫۷۴||۹۲۱||۱۹۵۴-۰۳-۳۱||[http://www.city.fujieda.shizuoka.jp/] |- |align="left"|[[قوتنبا، شیزوئوکا]]||۸۸٬۰۷۸||۱۹۴٫۶۳||۴۵۳||۱۹۵۵-۰۲-۱۱||[http://www.city.gotemba.shizuoka.jp/] |- |align="left"|[[فوکورویی، شیزوئوکا]]||۸۵٬۱۶۳||۱۰۸٫۵۶||۷۸۴||۱۹۵۸-۱۱-۰۳||[http://www.city.fukuroi.shizuoka.jp/] |- |align="left"|[[فوجی، شیزوئوکا]]||۲۳۷٬۲۷۹||۲۱۴٫۱۰||۱٬۱۰۸||۱۹۶۶-۱۱-۰۱||[http://www.city.fuji.shizuoka.jp/] |- |align="left"|[[شیمودا، شیزوئوکا]]||۲۵٬۷۸۴||۱۰۴٫۷۰||۲۴۶||۱۹۷۱-۰۱-۰۱||[http://www.city.shimoda.shizuoka.jp/] |- |align="left"|[[سوسونو، شیزوئوکا]]||۵۳٬۷۴۰||۱۳۸٫۳۹||۳۸۸||۱۹۷۱-۰۱-۰۱||[http://www.city.susono.shizuoka.jp/] |- |align="left"|[[کوسای، شیزوئوکا]]||۴۴٬۵۴۵||۵۵٫۰۸||۸۰۹||۱۹۷۲-۰۱-۰۱||[http://www.city.kosai.shizuoka.jp/] |- |align="left"|[[ایزو، شیزوئوکا]]||۳۵٬۹۱۱||۳۶۳٫۹۷||۹۸٫۷||۲۰۰۴-۰۴-۰۱||[http://www.city.izu.shizuoka.jp/] |- |align="left"|[[اومائه‌زاکی، شیزوئوکا]]||۳۵٬۰۱۵||۶۵٫۸۵||۵۳۲||۲۰۰۴-۰۴-۰۱||[http://www.city.omaezaki.shizuoka.jp/] |- |align="left"|[[کیکوقاوا، شیزوئوکا]]||۴۷٬۷۰۲||۹۴٫۲۴||۵۰۶||۲۰۰۵-۰۱-۱۷||[http://www.city.kikugawa.shizuoka.jp/] |- |align="left"|[[ایزونوکونی، شیزوئوکا]]||۴۹٬۷۱۱||۹۴٫۷۱||۵۲۵||۲۰۰۵-۰۴-۰۱||[http://www.city.izunokuni.shizuoka.jp/] |- |align="left"|[[ماکینوهارا، شیزوئوکا]]||۴۹٬۷۲۶||۱۱۱٫۵۰||۴۴۶||۲۰۰۵-۱۰-۱۱||[http://www.city.makinohara.shizuoka.jp/] |} == توچیقی == * population:۲۰۰۸-۰۱-۰۱<ref>{{Cite web |title=栃木県毎月人口推計速報/栃木県<!-- Bot generated title --> |url=http://www.pref.tochigi.jp/pref/toukei/toukei/popu1.html |accessdate=2016-08-25 |archivedate=2007-09-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070918144152/http://www.pref.tochigi.jp/pref/toukei/toukei/popu1.html }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |- !شهرین آدی!! نفوس!! آلان!!تراکم!! قورولوش!!وب سایتی |- |align="left"|[[اوتسونومیا، توچیقی]]||۵۰۷٬۸۳۳||۴۱۶٫۸۴||۱٬۲۱۸||۱۸۹۶-۰۴-۰۱||[http://www.city.utsunomiya.tochigi.jp/] |- |align="left"|[[آشیکاقا، توچیقی]]||۱۵۷٬۷۹۳||۱۷۷٫۸۲||۸۸۷||۱۹۲۱-۰۱-۰۱||[http://www.city.ashikaga.tochigi.jp/] |- |align="left"|[[توچیقی (شهر)]]||۸۱٬۶۰۱||۱۲۲٫۰۶||۶۶۹||۱۹۳۷-۰۴-۰۱||[http://www.city.tochigi.tochigi.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100305195542/http://www.city.tochigi.tochigi.jp/ |date=2010-03-05 }} |- |align="left"|[[کانوما، توچیقی]]||۱۰۳٬۶۹۰||۴۹۰٫۶۲||۲۱۱||۱۹۴۸-۱۰-۱۰||[http://www.city.kanuma.tochigi.jp/] |- |align="left"|[[اویاما، توچیقی]]||۱۶۲٬۲۸۳||۱۷۱٫۶۱||۹۴۶||۱۹۵۴-۰۳-۳۱||[http://www.city.oyama.tochigi.jp/] |- |align="left"|[[موکا، توچیقی]]||۶۶٬۷۰۵||۱۱۱٫۷۶||۵۹۷||۱۹۵۴-۱۰-۰۱||[http://www.city.moka.tochigi.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030919052800/http://www.city.moka.tochigi.jp/ |date=2003-09-19 }} |- |align="left"|<span style="display:none">Otawara</span>[[اوتاوارا، توچیقی]]||۷۸٬۵۶۳||۳۵۴٫۱۲||۲۲۲||۱۹۵۴-۱۲-۰۱||[http://www.city.ohtawara.tochigi.jp/] |- |align="left"|[[یایتا، توچیقی]]||۳۵٬۴۶۲||۱۷۰٫۶۶||۲۰۸||۱۹۵۸-۱۱-۰۱||[http://www.city.yaita.tochigi.jp/] |- |align="left"|[[ناسوشیوبارا، توچیقی]]||۱۱۵٬۶۳۳||۵۹۲٫۸۲||۱۹۵||۲۰۰۵-۰۱-۰۱||[http://www.city.nasushiobara.lg.jp/] |- |align="left"|[[سانو، توچیقی]]||۱۲۳٬۰۳۴||۳۵۶٫۰۷||۳۴۶||۲۰۰۵-۰۲-۲۸||[http://www.city.sano.tochigi.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080319093824/http://www.city.sano.tochigi.jp/ |date=2008-03-19 }} |- |align="left"|[[ساکورا، توچیقی]]||۴۲٬۴۰۳||۱۲۵٫۴۶||۳۳۸||۲۰۰۵-۰۳-۲۸||[http://www.city.tochigi-sakura.lg.jp/] |- |align="left"|[[ناسوکاراسویاما، توچیقی]]||۳۰٬۴۳۳||۱۷۴٫۴۲||۱۷۴||۲۰۰۵-۱۰-۰۱||[http://www.city.nasukarasuyama.lg.jp/] |- |align="left"|[[شیموتسوکه، توچیقی]]||۵۹٬۴۵۹||۷۴٫۵۸||۷۹۷||۲۰۰۶-۰۱-۱۰||[http://www.city.shimotsuke.lg.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Nikko</span>[[نیکو، توچیقی]]||۹۲٬۱۸۱||۱٬۴۴۹٫۸۷||۶۳٫۶||۲۰۰۶-۰۳-۲۰||[http://www.city.nikko.lg.jp/] |} == توکوشیما == * population:۲۰۰۸-۰۱-۰۱<ref>{{Cite web |title=徳島県の統計情報　推計人口 |url=http://www.pref.tokushima.jp/Statistics.nsf/ |accessdate=2016-08-25 |archivedate=2016-03-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303174645/http://www.pref.tokushima.jp/Statistics.nsf/ }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |- !شهرین آدی!! نفوس!! آلان!!تراکم!! قورولوش!!وب سایتی |- |align="left"|[[توکوشیما (شهر)|توکوشیما]]||۲۶۶٬۳۷۰||۱۹۱٫۳۹||۱٬۳۹۲||۱۸۸۹-۱۰-۰۱||[http://www.city.tokushima.tokushima.jp/] |- |align="left"|[[ناروتو، توکوشیما]]||۶۲٬۴۵۳||۱۳۵٫۴۶||۴۶۱||۱۹۴۷-۰۳-۱۵||[http://www.city.naruto.tokushima.jp/] |- |align="left"|[[کوماتسوشیما، توکوشیما]]||۴۱٬۵۴۰||۴۵٫۲۴||۹۱۸||۱۹۵۱-۰۶-۰۱||[http://www.city.komatsushima.tokushima.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204062523/http://www.city.komatsushima.tokushima.jp/ |date=2012-02-04 }} |- |align="left"|[[آنان، توکوشیما]]||۷۷٬۰۹۹||۲۷۹٫۳۹||۲۷۶||۱۹۵۸-۰۵-۰۱||[http://www.city.anan.tokushima.jp/] |- |align="left"|[[یوشینوقاوا، توکوشیما]]||۴۴٬۹۰۵||۱۴۴٫۱۹||۳۱۱||۲۰۰۴-۱۰-۰۱||[http://www.city.yoshinogawa.lg.jp/] |- |align="left"|[[میما، توکوشیما]]||۳۳٬۵۲۰||۳۶۷٫۳۸||۹۱٫۲||۲۰۰۵-۰۳-۰۱||[http://www.city.mima.lg.jp/] |- |align="left"|[[آوا، توکوشیما]]||۴۰٬۳۰۳||۱۹۰٫۹۷||۲۱۱||۲۰۰۵-۰۴-۰۱||[http://www.city.awa.lg.jp/] |- |align="left"|[[میوشی، توکوشیما]]||۳۲٬۳۲۹||۷۲۱٫۴۸||۴۴٫۸||۲۰۰۶-۰۳-۰۱||[http://www.city-miyoshi.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120722042934/http://www.city-miyoshi.jp/ |date=2012-07-22 }} |} == توکیو == * population:۲۰۰۸-۰۱-۰۱<ref>[http://www.toukei.metro.tokyo.jp/jsuikei/js-index.htm 東京都の人口推計トップページ<!-- Bot generated title -->]</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |- !شهرین آدی!! نفوس!! آلان!!تراکم!! قورولوش!!وب سایتی |- |align="left"|<span style="display:none">Hachioji</span>[[هاچی‌اوجی، توکیو]]||۵۶۷٬۳۶۷||۱۸۶٫۳۱||۳٬۰۴۵||۱۹۱۷-۰۹-۰۱||[http://www.city.hachioji.tokyo.jp/] |- |align="left"|[[تاچیکاوا، توکیو]]||۱۷۵٬۶۳۹||۲۴٫۳۸||۷٬۲۰۴||۱۹۴۰-۱۲-۰۱||[http://www.city.tachikawa.tokyo.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081023195034/http://www.city.tachikawa.tokyo.jp/ |date=2008-10-23 }} |- |align="left"|[[موساشینو، توکیو]]||۱۳۸٬۵۱۶||۱۰٫۷۳||۱۲٬۹۰۹||۱۹۴۷-۱۱-۰۳||[http://www.city.musashino.lg.jp/] |- |align="left"|[[میتاکا، توکیو]]||۱۸۰٬۷۹۷||۱۶٫۵۰||۱۰٬۹۵۷||۱۹۵۰-۱۱-۰۳||[http://www.city.mitaka.tokyo.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061026011433/http://www.city.mitaka.tokyo.jp/ |date=2006-10-26 }} |- |align="left"|<span style="display:none">Ome</span>[[اومه، توکیو]]||۱۴۱٬۷۰۸||۱۰۳٫۲۶||۱٬۳۷۲||۱۹۵۱-۰۴-۰۱||[http://www.city.ome.tokyo.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100117054805/http://www.city.ome.tokyo.jp/ |date=2010-01-17 }} |- |align="left"|<span style="display:none">Fuchu</span>[[فوچو، توکیو]]||۲۴۸٬۴۴۵||۲۹٫۳۴||۸٬۴۶۸||۱۹۵۴-۰۴-۰۱||[http://www.city.fuchu.tokyo.jp/] |- |align="left"|[[آکیشیما، توکیو]]||۱۱۱٬۷۶۳||۱۷٫۳۳||۶٬۴۴۹||۱۹۵۴-۰۵-۰۱||[http://www.city.akishima.tokyo.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090501130554/http://www.city.akishima.tokyo.jp/ |date=2009-05-01 }} |- |align="left"|<span style="display:none">Chofu</span>[[چوفو، توکیو]]||۲۱۹٬۰۵۳||۲۱٫۵۳||۱۰٬۱۷۴||۱۹۵۵-۰۴-۰۱||[http://www.city.chofu.tokyo.jp/] |- |align="left"|[[ماچیدا، توکیو]]||۴۱۳٬۷۸۶||۷۱٫۶۳||۵٬۷۷۷||۱۹۵۸-۰۲-۰۱||[http://www.city.machida.tokyo.jp/] |- |align="left"|[[کوقانه‌ای، توکیو]]||۱۱۵٬۱۱۶||۱۱٫۳۳||۱۰٬۱۶۰||۱۹۵۸-۱۰-۰۱||[http://www.city.koganei.lg.jp/] |- |align="left"|[[کودائیرا، توکیو]]||۱۸۵٬۸۲۹||۲۰٫۴۶||۹٬۰۸۳||۱۹۶۲-۱۰-۰۱||[http://www.city.kodaira.tokyo.jp/] |- |align="left"|[[هینو، توکیو]]||۱۷۹٬۴۸۲||۲۷٫۵۳||۶٬۵۲۰||۱۹۶۳-۱۱-۰۳||[http://www.city.hino.lg.jp/] |- |align="left"|[[هیقاشی‌مورایاما، توکیو]]||۱۴۶٬۵۸۵||۱۷٫۱۷||۸٬۵۳۷||۱۹۶۴-۰۴-۰۱||[http://www.city.higashimurayama.tokyo.jp/] |- |align="left"|[[کوکوبونجی، توکیو]]||۱۱۸٬۸۰۱||۱۱٫۴۸||۱۰٬۳۴۹||۱۹۶۴-۱۱-۰۳||[http://www.city.kokubunji.tokyo.jp/] |- |align="left"|[[کونیتاچی، توکیو]]||۷۳٬۳۶۲||۸٫۱۵||۹٬۰۰۱||۱۹۶۷-۰۱-۰۱||[http://www.city.kunitachi.tokyo.jp/] |- |align="left"|[[فوسا، توکیو]]||۶۰٬۴۱۳||۱۰٫۲۴||۵٬۹۰۰||۱۹۷۰-۰۷-۰۱||[http://www.city.fussa.tokyo.jp/] |- |align="left"|[[کومائه، توکیو]]||۷۸٬۲۳۷||۶٫۳۹||۱۲٬۲۴۴||۱۹۷۰-۱۰-۰۱||[http://www.city.komae.tokyo.jp/] |- |align="left"|[[هیقاشی‌یاماتو، توکیو]]||۸۱٬۴۴۵||۱۳٫۵۴||۶٬۰۱۵||۱۹۷۰-۱۰-۰۱||[http://www.city.higashiyamato.lg.jp/] |- |align="left"|[[کیوسه، توکیو]]||۷۳٬۵۱۸||۱۰٫۱۹||۷٬۲۱۵||۱۹۷۰-۱۰-۰۱||[http://www.city.kiyose.tokyo.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070701174308/http://www.city.kiyose.tokyo.jp/ |date=2007-07-01 }} |- |align="left"|[[هیقاشی‌کورومه، توکیو]]||۱۱۵٬۴۰۵||۱۲٫۹۲||۸٬۹۳۲||۱۹۷۰-۱۰-۰۱||[http://www.city.higashikurume.lg.jp/] |- |align="left"|[[موساشی‌مورایاما، توکیو]]||۶۸٬۳۳۳||۱۵٫۳۷||۴٬۴۴۶||۱۹۷۰-۱۱-۰۳||[http://www.city.musashimurayama.tokyo.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100126164716/http://www.city.musashimurayama.tokyo.jp/ |date=2010-01-26 }} |- |align="left"|[[تاما، توکیو]]||۱۴۹٬۴۰۴||۲۱٫۰۸||۷٬۰۸۷||۱۹۷۱-۱۱-۰۱||[http://www.city.tama.tokyo.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080715124647/http://www.city.tama.tokyo.jp/ |date=2008-07-15 }} |- |align="left"|[[ایناقی، توکیو]]||۸۰٬۷۷۲||۱۷٫۹۷||۴٬۴۹۵||۱۹۷۱-۱۱-۰۱||[http://www.city.inagi.tokyo.jp/] |- |align="left"|[[هامورا، توکیو]]||۵۶٬۹۸۴||۹٫۹۱||۵٬۷۵۰||۱۹۹۱-۱۱-۰۱||[http://www.city.hamura.tokyo.jp/] |- |align="left"|[[آکیرونو، توکیو]]||۸۰٬۲۶۸||۷۳٫۳۴||۱٬۰۹۴||۱۹۹۵-۰۹-۰۱||[http://www.city.akiruno.tokyo.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Nishitokyo</span>[[نیشی‌توکیو، توکیو]]||۱۹۳٬۳۵۰||۱۵٫۸۵||۱۲٬۱۹۹||۲۰۰۱-۰۱-۲۱||[http://www.city.nishitokyo.lg.jp/] |} == توتوری == * population:۲۰۰۸-۰۱-۰۱<ref>[http://www.pref.tottori.lg.jp/dd.aspx?menuid=9974 鳥取県人口移動調査/とりネット/鳥取県公式サイト<!-- Bot generated title -->]</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |- !شهرین آدی!! نفوس!! آلان!!تراکم!! قورولوش!!وب سایتی |- |align="left"|[[توتوری (شهر)|توتوری]]||۲۰۰٬۳۱۵||۷۶۵٫۶۶||۲۶۲||۱۸۸۹-۱۰-۰۱||[http://www.city.tottori.tottori.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050119053120/http://www.city.tottori.tottori.jp/ |date=2005-01-19 }} |- |align="left"|[[یوناقو، توتوری]]||۱۴۹٬۱۴۰||۱۳۲٫۲۱||۱٬۱۲۸||۱۹۲۷-۰۴-۰۱||[http://www.yonago-city.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071126135318/http://www.yonago-city.jp/ |date=2007-11-26 }} |- |align="left"|[[کورایوشی، توتوری]]||۵۱٬۴۵۳||۲۷۲٫۱۵||۱۸۹||۱۹۵۳-۱۰-۰۱||[http://www.city.kurayoshi.tottori.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071231191808/http://www.city.kurayoshi.tottori.jp/ |date=2007-12-31 }} |- |align="left"|[[ساکای‌میناتو، توتوری]]||۳۵٬۹۰۸||۲۸٫۷۹||۱٬۲۴۷||۱۹۵۶-۰۴-۰۱||[http://www.city.sakaiminato.tottori.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160725195545/http://www.city.sakaiminato.tottori.jp/ |date=2016-07-25 }} |} == تویاما == * population:۲۰۰۸-۰۱-۰۱<ref>[http://www.pref.toyama.jp/sections/1015/lib/jinko/index.html 人口移動調査<!-- Bot generated title -->]</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |- !شهرین آدی!! نفوس!! آلان!!تراکم!! قورولوش!!وب سایتی |- |align="left"|[[تویاما (شهر)|تویاما]]||۴۲۱٬۱۱۶||۱٬۲۴۱٫۸۵||۳۳۹||۱۸۸۹-۰۴-۰۱||[http://www.city.toyama.toyama.jp/] |- |align="left"|[[اوئوزو، تویاما]]||۴۵٬۹۴۵||۲۰۰٫۶۳||۲۲۹||۱۹۵۲-۰۴-۰۱||[http://www.city.uozu.toyama.jp/] |- |align="left"|[[هیمی، تویاما]]||۵۳٬۳۱۶||۲۳۰٫۴۷||۲۳۱||۱۹۵۲-۰۸-۰۱||[http://www.city.himi.toyama.jp/] |- |align="left"|[[نامه‌ریکاوا، تویاما]]||۳۳٬۷۸۹||۵۴٫۶۱||۶۱۹||۱۹۵۴-۰۳-۰۱||[http://www.city.namerikawa.toyama.jp/] |- |align="left"|[[تونامی، تویاما]]||۴۹٬۳۹۶||۱۲۶٫۹۶||۳۸۹||۱۹۵۴-۰۴-۰۱||[http://www.city.tonami.toyama.jp/] |- |align="left"|[[اویابه، تویاما]]||۳۲٬۶۵۶||۱۳۴٫۱۱||۲۴۴||۱۹۶۲-۰۸-۰۱||[http://www.city.oyabe.toyama.jp/] |- |align="left"|[[نانتو، تویاما]]||۵۷٬۰۶۱||۶۶۸٫۸۶||۸۵٫۳||۲۰۰۴-۱۱-۰۱||[http://www.city.nanto.toyama.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051201124816/http://www.city.nanto.toyama.jp/ |date=2005-12-01 }} |- |align="left"|[[تاکائوکا، تویاما]]||۱۷۸٬۹۶۵||۲۰۹٫۳۸||۸۵۵||۲۰۰۵-۱۱-۰۱||[http://www.city.takaoka.toyama.jp/] |- |align="left"|[[ایمیزو، تویاما]]||۹۴٬۶۹۱||۱۰۹٫۱۸||۸۶۷||۲۰۰۵-۱۱-۰۱||[http://www.city.imizu.toyama.jp/] |- |align="left"|[[کوروبه، تویاما]]||۴۲٬۶۱۲||۴۲۶٫۳۴||۹۹٫۹||۲۰۰۶-۰۳-۳۱||[http://kurobe.city.kurobe.toyama.jp/] |} == واکایاما == * population:۲۰۰۸-۰۱-۰۱<ref>{{Cite web |title=毎月推計人口 |url=http://www.pref.wakayama.lg.jp/prefg/020300/suikei/index.html |accessdate=2016-08-25 |archivedate=2018-07-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180713231453/https://www.pref.wakayama.lg.jp/prefg/020300/suikei/index.html }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |- !شهرین آدی!! نفوس!! آلان!!تراکم!! قورولوش!!وب سایتی |- |align="left"|[[واکایاما (شهر)|واکایاما]]||۳۷۲٬۱۷۵||۲۰۹٫۲۳||۱٬۷۷۹||۱۸۸۹-۰۴-۰۱||[http://www.city.wakayama.wakayama.jp/] |- |align="left"|[[کاینان، واکایاما]]||۵۵٬۸۷۷||۱۰۱٫۱۸||۵۵۲||۱۹۳۴-۰۵-۰۱||[http://www.city.kainan.wakayama.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210210075705/http://www.city.kainan.wakayama.jp/ |date=2021-02-10 }} |- |align="left"|[[تانابه، واکایاما]]||۸۰٬۴۷۸||۱٬۰۲۶٫۷۷||۷۸٫۴||۱۹۴۲-۰۵-۲۰||[http://www.city.tanabe.lg.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Gobo</span>[[قوبو، واکایاما]]||۲۶٬۳۳۵||۴۳٫۹۳||۵۹۹||۱۹۵۴-۰۴-۰۱||[http://www.city.gobo.wakayama.jp/] |- |align="left"|[[آریدا، واکایاما]]||۳۱٬۱۹۴||۳۶٫۹۲||۸۴۵||۱۹۵۶-۰۵-۰۱||[http://www.city.arida.lg.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Shingu</span>[[شینقو، واکایاما]]||۳۲٬۶۵۴||۲۵۵٫۴۳||۱۲۸||۲۰۰۵-۱۰-۰۱||[http://www.city.shingu.lg.jp/] |- |align="left"|[[کینوکاوا، واکایاما]]||۶۷٬۱۹۲||۲۲۸٫۲۴||۲۹۴||۲۰۰۵-۱۱-۰۷||[http://www.city.kinokawa.lg.jp/] |- |align="left"|[[هاشیموتو، واکایاما]]||۶۷٬۵۰۵||۱۳۰٫۳۱||۵۱۸||۲۰۰۶-۰۳-۰۱||[http://www.city.hashimoto.wakayama.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060427091637/http://www.city.hashimoto.wakayama.jp/ |date=2006-04-27 }} |- |align="left"|[[ایواده، واکایاما]]||۵۱٬۸۴۳||۳۸٫۵۰||۱٬۳۴۷||۲۰۰۶-۰۴-۰۱||[http://www.city.iwade.wakayama.jp/] |} == یاماقاتا == * population:۲۰۰۸-۰۱-۰۱<ref>{{Cite web |title=山形県の人口と世帯数（月報）（推計）の統計表電子データについて — 山形県ホームページ<!-- Bot generated title --> |url=http://www.pref.yamagata.jp/ou/somu/020052/jinkou.html |accessdate=2016-08-25 |archivedate=2007-05-19 |archiveurl=https://archive.today/20070519180118/http://www.pref.yamagata.jp/ou/somu/020052/jinkou.html }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |- !شهرین آدی!! نفوس!! آلان!!تراکم!! قورولوش!!وب سایتی |- |align="left"|[[یاماقاتا (شهر)|یاماقاتا]]||۲۵۵٬۳۷۰||۳۸۱٫۳۴||۶۷۰||۱۸۸۹-۰۴-۰۱||[http://www.city.yamagata.yamagata.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031019034152/http://www.city.yamagata.yamagata.jp/ |date=2003-10-19 }} |- |align="left"|[[یونه‌زاوا، یاماقاتا]]||۹۱٬۷۰۴||۵۴۸٫۷۴||۱۶۷||۱۸۸۹-۰۴-۰۱||[http://www.city.yonezawa.yamagata.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Shinjo</span>[[شینجو، یاماقاتا]]||۳۹٬۸۰۸||۲۲۳٫۰۸||۱۷۸||۱۹۴۹-۰۴-۰۱||[http://www.city.shinjo.yamagata.jp/] |- |align="left"|[[ساقائه، یاماقاتا]]||۴۳٬۲۹۹||۱۳۹٫۰۸||۳۱۱||۱۹۵۴-۰۸-۰۱||[http://www.city.sagae.yamagata.jp/] |- |align="left"|[[کامینویاما، یاماقاتا]]||۳۵٬۰۸۶||۲۴۰٫۹۵||۱۴۶||۱۹۵۴-۱۰-۰۱||[http://www.city.kaminoyama.yamagata.jp/] |- |align="left"|[[مورایاما، یاماقاتا]]||۲۷٬۵۸۶||۱۹۶٫۸۳||۱۴۰||۱۹۵۴-۱۱-۰۱||[http://www.city.murayama.lg.jp/] |- |align="left"|[[ناقای، یاماقاتا]]||۳۰٬۲۸۵||۲۱۴٫۶۹||۱۴۱||۱۹۵۴-۱۱-۱۵||[http://www.city.nagai.yamagata.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Tendo</span>[[تندو، یاماقاتا]]||۶۳٬۴۷۰||۱۱۳٫۰۱||۵۶۲||۱۹۵۸-۱۰-۰۱||[http://www.city.tendo.yamagata.jp/] |- |align="left"|[[هیقاشینه، یاماقاتا]]||۴۶٬۱۴۱||۲۰۷٫۱۷||۲۲۳||۱۹۵۸-۱۱-۰۳||[http://www.city.higashine.yamagata.jp/] |- |align="left"|[[اوبانازاوا، یاماقاتا]]||۱۹٬۹۳۷||۳۷۲٫۳۲||۵۳٫۵||۱۹۵۹-۰۴-۱۰||[http://www.city.obanazawa.yamagata.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Nan'yo</span>[[نانیو، یاماقاتا]]||۳۴٬۵۴۲||۱۶۰٫۷۰||۲۱۵||۱۹۶۷-۰۴-۰۱||[http://www.city.nanyo.yamagata.jp/] |- |align="left"|[[تسورواوکا، یاماقاتا]]||۱۴۰٬۰۹۷||۱٬۳۱۱٫۵۱||۱۰۷||۲۰۰۵-۱۰-۰۱||[http://www.city.tsuruoka.lg.jp/] |- |align="left"|[[ساکاتا، یاماقاتا]]||۱۱۴٬۹۶۴||۶۰۲٫۷۹||۱۹۱||۲۰۰۵-۱۱-۰۱||[http://www.city.sakata.lg.jp/] |} == یاماقوچی == * population:۲۰۰۸-۰۱-۰۱<ref>{{Cite web |title=山口県/統計分析課/人口・人口移動統計調査（平成۲۰年۳月۱日現在）<!-- Bot generated title --> |url=http://www.pref.yamaguchi.lg.jp/cms/a12500/jinko/jinko.html |accessdate=2016-08-25 |archivedate=2018-07-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180713202913/http://www.pref.yamaguchi.lg.jp/cms/a12500/jinko/jinko.html }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |- !شهرین آدی!! نفوس!! آلان!!تراکم!! قورولوش!!وب سایتی |- |align="left"|[[اوبه، یاماقوچی]]||۱۷۶٬۳۷۰||۲۸۷٫۶۹||۶۱۳||۱۹۲۱-۱۱-۰۱||[http://www.city.ube.yamaguchi.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Hofu</span>[[هوفو، یاماقوچی]]||۱۱۶٬۳۹۳||۱۸۸٫۵۹||۶۱۷||۱۹۳۶-۰۸-۲۵||[http://www.city.hofu.yamaguchi.jp/] |- |align="left"|[[کوداماتسو، یاماقوچی]]||۵۴٬۰۲۶||۸۹٫۳۶||۶۰۵||۱۹۳۹-۱۱-۰۳||[http://www.city.kudamatsu.yamaguchi.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080212033246/http://www.city.kudamatsu.yamaguchi.jp/ |date=2008-02-12 }} |- |align="left"|[[مینه، یاماقوچی]]||۱۷٬۳۵۵||۲۲۸٫۲۵||۷۶٫۰||۱۹۵۴-۰۳-۳۱||[http://www.city.mine.lg.jp/]{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |align="left"|<span style="display:none">Shunan</span>[[شونان، یاماقوچی]]||۱۵۰٬۲۹۹||۶۵۶٫۲۵||۲۲۹||۲۰۰۳-۰۴-۲۱||[http://www.city.shunan.lg.jp/] |- |align="left"|[[هیکاری، یاماقوچی]]||۵۳٬۲۷۴||۹۱٫۹۴||۵۷۹||۲۰۰۴-۱۰-۰۴||[http://www.city.hikari.lg.jp/] |- |align="left"|[[شیمونوسکی، یاماقوچی]]||۲۸۶٬۰۷۳||۷۱۶٫۰۶||۴۰۰||۲۰۰۵-۰۲-۱۳||[http://www.city.shimonoseki.yamaguchi.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141020094055/http://www.city.shimonoseki.yamaguchi.jp/ |date=2014-10-20 }} |- |align="left"|[[یانای، یاماقوچی]]||۳۵٬۴۳۸||۱۳۹٫۹۰||۲۵۳||۲۰۰۵-۰۲-۲۱||[http://www.city-yanai.jp/] |- |align="left"|[[هاقی، یاماقوچی]]||۵۵٬۸۳۱||۶۹۸٫۸۷||۷۹٫۹||۲۰۰۵-۰۳-۰۶||[http://www.city.hagi.yamaguchi.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050808005011/http://www.city.hagi.yamaguchi.jp/ |date=2005-08-08 }} |- |align="left"|[[ناقاتو، یاماقوچی]]||۳۹٬۸۲۵||۳۵۷٫۹۲||۱۱۱||۲۰۰۵-۰۳-۲۲||[http://www.city.nagato.yamaguchi.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">San'yo-Onoda</span>[[سانیو-اونودا، یاماقوچی]]||۶۵٬۵۲۳||۱۳۲٫۹۹||۴۹۳||۲۰۰۵-۰۳-۲۲||[http://www.city.sanyo-onoda.lg.jp/] |- |align="left"|[[یاماقوچی (شهر)|یاماقوچی]]||۱۹۲٬۰۰۸||۷۳۰٫۲۳||۲۶۳||۲۰۰۵-۱۰-۰۱||[http://www.city.yamaguchi.lg.jp/] |- |align="left"|[[ایواکونی، یاماقوچی]]||۱۴۶٬۸۸۵||۸۷۲٫۷۱||۱۶۸||۲۰۰۶-۰۳-۲۰||[http://www.city.iwakuni.yamaguchi.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090926071949/http://www.city.iwakuni.yamaguchi.jp/ |date=2009-09-26 }} |} == یاماناشی == * population:۲۰۰۸-۰۱-۰۱<ref>{{Cite web |title=山梨県統計データバンク　aa۰۴۰۰۰<!-- Bot generated title --> |url=http://www.pref.yamanashi.jp/toukei/DB/EDA/A/dbaa04000.html |accessdate=2016-08-25 |archivedate=2006-05-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060517044252/http://www.pref.yamanashi.jp/toukei/DB/EDA/A/dbaa04000.html }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |- !شهرین آدی!! نفوس!! آلان!!تراکم!! قورولوش!!وب سایتی |- |align="left"|<span style="display:none">Kofu</span>[[کوفو، یاماناشی]]||۱۹۹٬۳۷۴||۲۱۲٫۴۱||۹۳۹||۱۸۸۹-۰۷-۰۱||[http://www.city.kofu.yamanashi.jp/] |- |align="left"|[[فوجی‌یوشیدا، یاماناشی]]||۵۱٬۸۷۹||۱۲۱٫۸۳||۴۲۶||۱۹۵۱-۰۳-۲۰||[http://www.city.fujiyoshida.yamanashi.jp/] |- |align="left"|[[تسورو، یاماناشی]]||۳۴٬۴۳۹||۱۶۱٫۵۸||۲۱۳||۱۹۵۴-۰۴-۲۹||[http://www.city.tsuru.yamanashi.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none"></span>[[اوتسوکی، یاماناشی]]||۲۹٬۸۶۹||۲۸۰٫۳۰||۱۰۷||۱۹۵۴-۰۸-۰۸||[http://www.city.otsuki.yamanashi.jp/] |- |align="left"|[[نیراساکی، یاماناشی]]||۳۳٬۵۳۹||۱۴۳٫۷۳||۲۳۳||۱۹۵۴-۱۰-۱۰||[http://www.city.nirasaki.yamanashi.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040630220735/http://www.city.nirasaki.yamanashi.jp/ |date=2004-06-30 }} |- |align="left"|[[مینامی-آروپوسو، یاماناشی]]||۷۲٬۲۹۵||۲۶۴٫۰۶||۲۷۴||۲۰۰۳-۰۴-۰۱||[http://www.city.minami-alps.yamanashi.jp/] |- |align="left"|[[کای، یاماناشی]]||۷۴٬۰۷۷||۷۱٫۹۴||۱٬۰۳۰||۲۰۰۴-۰۹-۰۱||[http://www.city.kai.yamanashi.jp/] |- |align="left"|[[فوئه‌فوکی، یاماناشی]]||۷۱٬۱۸۴||۲۰۱٫۹۲||۳۵۳||۲۰۰۴-۱۰-۱۲||[http://www.city.fuefuki.yamanashi.jp/] |- |align="left"|[[هوکوتو، یاماناشی]]||۴۷٬۷۵۴||۶۰۲٫۸۹||۷۹٫۲||۲۰۰۴-۱۱-۰۱||[http://www.city.hokuto.yamanashi.jp/] |- |align="left"|[[اوئنوهارا، یاماناشی]]||۲۸٬۲۹۵||۱۷۰٫۶۵||۱۶۶||۲۰۰۵-۰۲-۱۳||[http://www.city.uenohara.yamanashi.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151107094120/http://www.city.uenohara.yamanashi.jp/ |date=2015-11-07 }} |- |align="left"|[[یاماناشی، یاماناشی]]||۳۸٬۲۰۲||۲۸۹٫۸۷||۱۳۲||۲۰۰۵-۰۳-۲۲||[http://www.city.yamanashi.yamanashi.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20000901231441/http://www.city.yamanashi.yamanashi.jp/ |date=2000-09-01 }} |- |align="left"|<span style="display:none">Koshu</span>[[کوشو، یاماناشی]]||۳۵٬۰۷۲||۲۶۴٫۰۱||۱۳۳||۲۰۰۵-۱۱-۰۱||[http://www.city.koshu.yamanashi.jp/] |- |align="left"|<span style="display:none">Chuo</span>[[چوئو، یاماناشی]]||۳۱٬۸۷۵||۳۱٫۸۱||۱٬۰۰۲||۲۰۰۶-۰۲-۲۰||[http://www.city.chuo.yamanashi.jp/] |} li6j8s168299wfx1mhhwxs0m44vz93e 0 27591 1594260 1593506 2026-10-20T00:28:33Z InternetArchiveBot 27960 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1594260 wikitext text/x-wiki {{شخص بیلگی قوتوسو|آد=نیکولا تسلا|شکیل آدی=N.Tesla.JPG|آیری آدلار=Nikola Tesla|قیسا بیلگی=|میلّیت=|تحصیل=|ایش=|دوْغوم تاریخ=۱۰ ایول ۱۸۵۶|دوْغوم یئر=|اؤلوم تاریخ=۷ ژانویه ۱۹۴۳ (۸۶ یاشیندا)|اؤلوم یئر=|مزارلیقی=|اؤلوم سببی=|حیات یوْلداشی=|اۇشاقلاری=|ایمضا=TeslaSignature.svg|وئب‌سایت=|لایحه‌لری:=موحرريکي (موتور) فيرلانان ماقنيت ساحه‌سي تسلا ترانسفورماتورو آلتلرين اوزاق مسافه‌دن راديو ايداره اولونماسي (تورپئدا)}} '''نیکولا تسلا''' ([[صرب دیلی|صرب-کیریل]] ''Никола Тесла''، دوغوم: 10 جولای 1856، [[سمیلیان]]، [[خورواتییا]] – 7 ژانویه 1943، [[نیویورک]]، [[آبش]]) — [[صرب]] کؤکنلی آمریکالی<ref>Jonnes 2004, صفحه: ۳۰۵.</ref><ref>Burgan, Michael (2009). [http://books.google.ca/books?id=PW06qF-dj2IC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false "Nikola Tesla: Inventor, Electrical Engineer"] (en). استفاده تاریخی ۱۳ دکابر ۲۰۱۴.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20150429002235/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/5167054.stm "Electrical pioneer Tesla honoured"][https://web.archive.org/web/20150429002235/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/5167054.stm "Electrical pioneer Tesla honoured"] (en). news.bbc.co.uk.  آرشیولشدیریلیب:  [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/5167054.stm <nowiki>[1]</nowiki>] سایتیندان ۲۰۱۶-۰۱-۱۶ تاریخینده. استفاده تاریخی ۱۳ دکابر ۲۰۱۴.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20150604195723/http://www.history.com/topics/inventions/nikola-tesla "NIKOLA TESLA"][https://web.archive.org/web/20150604195723/http://www.history.com/topics/inventions/nikola-tesla "NIKOLA TESLA"] (en). history.com. آرشیولشدیریلیب: [http://www.history.com/topics/inventions/nikola-tesla <nowiki>[2]</nowiki>] سایتیندان ۲۰۱۶-۰۱-۲۶ تاریخینده سایتیندان. استفاده تاریخی ۱۳ دکابر ۲۰۱۴.</ref> مخترع، [[فیزیکی کیمیا|فیزیکچی]] و [[الکتروفیزیک]] اوزمانی. اصلینده دونیاداکی بیلیم و تئکنولوژی یاپیسینی تام آنلامییلا کؤکوندن ده‌ییشدیره‌بیله‌جک بیرچوخ قوللانیلان و قوللانیلمایان ده‌نه‌یه/بولوشا دا ایمضا آتمیشدیر<ref>Laplante, Phillip A. (1999). [http://books.google.co.uk/books?id=soSsLATmZnkC "Comprehensive Dictionary of Electrical Engineering 1999"] (en). ایستیفاده تاریخی ۱۳ دکابر ۲۰۱۴.</ref>. اؤزه‌للیکله الکتریکین کابل‌سیز داشینابیلمه‌سی کیمی بیر کشفی و بونو قانیتلاماسی اونون نه قدر بنزرسیز بیر مخترع اوْلدوغونو آچیقلار. [[توماس ادیسون]] ایله آراسیندا آمانسیز بیر علمی موجادئله کئچمیشدیر. الکتریک اوزه‌رینه یاپدیغی ساییسیز ده‌نه‌ک‌لر و بولوشلار واردیر. 7 اوجاق 1943 اعتبارییلا، ییرمی آلتی اؤلکه‌ده اؤزونه عایید اوچ یوزه یاخین پاتئنتی بولونماقدایدی. [[نیویورک]]<nowiki/>دا و چوغو ایالتده ۱۰ تموز، تسلا گونو اولاراق قوتلانیر. [[منهتن]]<nowiki/>ده ۴۰-جی خیابان و ۶-جی جاده بوجاغینا آدی وئریلمیشدیر. تایم درگیسی ۱۹۳۱ ایلینده، تسلانین دوغومونون ۷۵-جی ایل‌دؤنومونده قاپاق رئسمی اولاراق اونو سئچمیشدیر. تسلا ۱۸۸۴-جۆ ایلده آبش-این نیویورک شهرینه [[توماس ادیسون|توماس ادیسونا]] ایشله‌مک اۆچون مهاجرت ائتمزدن قاباق، الکتریک موهندیسلیگی و تلفونییا ساحه‌سینده تجروبه قازانمیشدی. او تئزلیکله الکتریک جیهازلاری‌نین سپئکترینی اینکیشاف ائتدیرمک اۆچون لابوراتورییالار و شیرکتلرین تأسیس ائدیلمه‌سی اۆچون، مالیییه طرفدارلاری ایله موستقیل شکیلده موقاویله باغلاماغا نایل اولدو. اؤزونون پاتنتلشدیردیگی دییشن جریان آسینخرون ماشین و ترانسفورماتور، موشاویر کیمی قیسا مودت عرضینده تسلا اۆچون کیرایله‌نن [[جورج وئستینقاوز|جورج وستینقاوز]] طرفیندن لیسنزییالاشدیریلیب. اونون ایشی الکتریک انرژیسی‌نین اینکیشافی‌نین سونراکی ایللرینده "جریانلار ساواشی" کیمی آدلانان دییشن و ثابیت جریان انرژی اؤتورمه استاندارتلاری‌نین یارادیلماسی آراسیندا عومومی موباریزه ایله نتیجلندی. تسلا یوکسک گرگینلیکلی و یوکسک تئزلیکلی ناقیلسیز ایشیقلاندیرما و الکتریک انرژیسی‌نین پایلانماسی ایدئیالارینی داوام ائتدیرمک اۆچون نیو یورکا و کولورادو سپرینقسه گئده‌رک، اؤز قورغولاری ایله سیمسیز رابیطه نین مۆمکونلوگو باره‌ده ایلک (1893) بیاناتلاری ایله چیخیش ائتمیشدیر. او بۇ ایدئیالاری تعیین ائتمک اۆچون اؤزونون تاماملانمامیش ووردئنکلیفف قولله‌سی پرویئکتینی قیته‌لراراسی سیمسیز اؤتورمه‌ده پراکتیکی ایستیفاده‌سینه جهد ائتدی.<ref>Tesla Memorial Society of New York Website. [http://web.archive.org/web/20030210062456/http://www.teslasociety.com/teslatower.htm "Tesla Tower in Shoreham Long Island (1901 - 1917) meant to be the "World Wireless" Broadcasting system"](en). آرشیولشدیریلیب: [http://www.teslasociety.com/teslatower.htm <nowiki>[4]</nowiki>] سایتندان ۲۰۱۶-۰۱-۱۶ استفاده تاریخی ۱۳ دکابر ۲۰۱۴.</ref> لابوراتورییادا او، همچنین رئنتگئن شوعالاری، الکتریک یوکلنمه بوروسو و مئخانیکی اوسسیلیاتور/گئنئراتورلار ایله بیر سیرا ائکسپئریمئنتلر آپاریردی. او حتّی بیر زامان بیرینجی دفعه نوماییش اولونان سیمسیز ایداره اولونان قاییق حاضیرلامیشدی.  تسلا نائلیت‌لرینه گؤره مشهورلاشدی و سوندا تیپیک "چیلغین عالیم" کیمی پوپولیار مدنیتده شؤهرت قازاندی.<ref> Van Riper 2011</ref> پاتئنتلری اونا خئیلی پول قازاندیردی و اوغوروندان موختلیف درجه‌ده اؤز لاییهه‌لرینین مالیییلشدیریلمه‌سی اۆچون ایستیفاده ائتدی.<ref name=":5">Cheney, Margaret (2001). ''[http://books.google.com/books/about/Tesla.html?id=8b-Dp_2KmJoC Tesla: Man Out of Time]''. Simon & Schuster. <nowiki>ISBN 0-7432-1536-2</nowiki>.</ref>^:121،154 او، حیاتی‌نین چوْخونو — امکلی اولانا کیمی موختلیف نیویورک اوتئللرینده یاشاییب. تسلا 7 ژانویه 1943-جو ایلده وفات ائتدی.<ref>O'Shei, Tim (2008). Marconi and Tesla: Pioneers of Radio Communication. MyReportLinks.com Books. s. 106.</ref> اونون یارادیجیلیغی وفاتیندان سونرا اونودولماغا باشلاییب، آنجاق 1960-جی ایلده چکی و اؤلچولر اوزره باش کونفرانس بین‌الخلق سیستملرده اونون شرفینه ماقنیت ایندوکسیاسینین واحیدینی تسلا آدلاندیریب.<ref>Tesla Memorial Society of New York. [https://web.archive.org/web/20151023195839/http://teslasociety.com/mri_digest.htm "Welcome to the Tesla Memorial Society of New York Website"] (en). آرشیولشدیریلیب: [http://www.teslasociety.com/mri_digest.htm <nowiki>[5]</nowiki>] سایتندان ۲۰۱۶-۰۱-۱۶ استفاده تاریخی ۱۳ دکابر ۲۰۱۴.</ref> تسلایا عایید هئکایه‌لره 1990-جی ایللردن بری پوپولیار مدنیتده یئنیدن ماراق اویانیب. == ایلک ایل‌لر (۱۸۵۶-۱۸۸۵) == [[فایل:Nikola Tesla Memorial Center.JPG|بندانگشتی|خورواتییانین سمیلیان کندینده یئنیدن اینشا اولونموش تسلانین ائوی و آتاسینین خیدمت گؤستردیگی کیلسه. یوقوسلاوییا موحاریبه لری زامانی بینالارین بیر نئچه‌سینه جیدی زییان دییب. اونلار برپا ائدیلیب و 2006-جی ایلده رسمی آچیلیشی اولوب.<ref>[https://web.archive.org/web/20151023200006/http://teslasociety.com/birthplace.htm "Pictures of Tesla's home in Smiljan, Croatia and his father's church after rebuilding"]. آرشیولندیریلیب: [http://www.teslasociety.com/birthplace.htm <nowiki>[6]</nowiki>] سایتیندان ۲۰۱۶-۰۱-۲۶ تاریخینده.</ref>]] نیکولا تسلا 10 جولای 1856-جی ایلده آوسترییا ایمپئرییاسینین سمیلیان کندینده (هال-حاضیردا خورواتییا) سئرب عاییلهسینده دونیایا گلیب.<ref name=":0">O'Neill, John Joseph (1944). ''[http://books.google.com/books/about/Prodigal_Genius.html?id=40NzjS5FunkC Prodigal Genius: The Life of Nikola Tesla]''. Ives Washburn. <nowiki>ISBN 0-914732-33-1</nowiki>.</ref><ref name=":1">O'Neill 2007, s. 369</ref> اونون آتاسی میلوتین تسلا اورتودوکس کئشیش ایدی.<ref name=":0" />^:10 تسلانین آناسی دوکا تسلا سئرب ائپیک پوئمالارینی ازبرله‌مک باجاریغینا، مئخانیکی جیهازلار و ائو ایشی واسیطه‌لری حاضیرلاماق کیمی ایستعدادلارا مالیک ایدی. دوکا هئچ واخت رسمی تحصیل آلمامیشدی. تسلا ائیدئتیک یادداشین و کرئاتیو باجاریقلارین اونا آناسیندان کئچدیگینه اینانیردی.<ref>Seifer 2001, s. 7</ref> تسلانین اولو-باباسی مونتئنوقرونون یاخینلیغیندان — قربی سئربییادان ایدی.<ref name=":0" />^:12 تسلا بئش اوشاقدان دؤردونجوسو ایدی. اونون اؤزوندن یاشجا بؤیوک دئین آدلی بیر قارداشی و میلکا، آنژئلینا و ماریکا آدلی اوچ همشیره‌سی وار ایدی. تسلانین بئش یاشی اولاندا دئین آت یاریشلاری زامانی باش وئرمیش بدبخت حادیثه نتیجه‌سینده اؤلموشدو.<ref>W. Bernard Carlson, Tesla: Inventor of the Electrical Age, p. 21</ref> 1861-جی ایلده تسلا سمیلیاندا آلمان دیلی، حساب و دیندن ایلک تحصیلینی آلیب.<ref>''[http://www.teslauniverse.com/nikola-tesla-timeline-1856-birth-of-tesla Tesla Timeline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150423130755/http://www.teslauniverse.com/nikola-tesla-timeline-1856-birth-of-tesla |date=2015-04-23 }}''.</ref> 1862-جی ایلده تسلانین عاییله‌سی آوسترییا ایمپئرییاسی‌نین قوسپیچ شهرینه کؤچوب. اونون آتاسی بورادا پروتئستانت کئشیشی کیمی ایشله‌ییردی. نیکولا رئال گیمنازییایا قدر ایلک تحصیلینی تاماملادی.<ref name=":6">[http://www.teslauniverse.com/nikola-tesla-timeline-1943-tesla-dies-at-86 "Tesla Timeline"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151117085817/http://www.teslauniverse.com/nikola-tesla/timeline/1943-nikola-tesla-dies-age-86 |date=2015-11-17 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151117085817/http://www.teslauniverse.com/nikola-tesla/timeline/1943-nikola-tesla-dies-age-86 |archivedate=2015-11-17 |title=archive copy |url=http://www.teslauniverse.com/nikola-tesla/timeline/1943-nikola-tesla-dies-age-86 |accessdate=2026-08-26}}. Tesla Universe. ایستیفاده تاریخی: ۱۷ ژانویه ۲۰۱۵.</ref> 1870-جی ایلده تسلا تحصیلینی عالی رئال گیمنازییادا داوام ائتدیرمک اۆچون خورواتییانین کارلوواس شهرینه کؤچور.<ref name=":3">Tesla, Nikola. [http://www.lucidcafe.com/library/96jul/teslaautobio.html "My Inventions The Autobiography of Nikola Tesla"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120805011300/http://www.lucidcafe.com/library/96jul/teslaautobio.html |date=2012-08-05 }}. ایستیفاده تاریخی: ۱۶ آوگوست ۲۰۱۲.</ref> اونا بۇ گیمنازییادا ریاضیات موعلیمی مارتین سئکولیچ جیدی تاثیر ائدیب.<ref name=":1" />^:32<ref name=":4">Tesla, Nikola. [http://www.teslauniverse.com/nikola-tesla-timeline-1861-dane-tesla-dies "Tesla Timeline"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120818192340/http://www.teslauniverse.com/nikola-tesla-timeline-1861-dane-tesla-dies |date=2012-08-18 }}. ایستیفاده تاریخی ۱۴ دکابر ۲۰۱۴.</ref> تسلا فیکرینده موعلیملرینی یالان دئدیگینی فیکیرلشمه‌یه مجبور ائدن اینتئقرال حسابلامالاری یئرینه یئتیرمگی باجاریردی.<ref>[https://web.archive.org/web/20150922214632/http://www.pbs.org/tesla/ll/ll_early.html "Tesla life and legacy-Tesla's Early Years"][https://web.archive.org/web/20150922214632/http://www.pbs.org/tesla/ll/ll_early.html "Tesla life and legacy-Tesla's Early Years"]. آرشیولشدیریلیب: [http://www.pbs.org/tesla/ll/ll_early.html <nowiki>[7]</nowiki>] سایتدان 2016-01-26 تاریخینده.</ref> او دؤرد ایللیک سئمئستری اوچ ایلده یعنی، 1873-جو ایلده بیتیردی.<ref name=":1" />^:33 1873-جو ایلده تسلا دوغولدوغو شهر ـ سمیلیانا قاییتدی. قیسا مودت عرضینده بورادا یاشایان تسلا وبا خسته‌لیگینه توتولدو. تسلا دوققوز آی یاتاق خسته‌سی اولدو و نئچه دفعه‌لرله اؤلومون آستاناسیندان قاییتدی. اومیدسیز وضعیتده اولان آتاسی اگر اوغلو خسته‌لیگه قالیب گله بیلس، اونو ان یاخشی موهندیسلیک مکتبینه گؤندرمگی اؤزونه سؤز وئردی<ref name=":4"/><ref name=":2">Tesla, Nikola. [http://www.lucidcafe.com/library/96jul/teslaautobio.html "My Inventions The Autobiography of Nikola Tesla"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120805011300/http://www.lucidcafe.com/library/96jul/teslaautobio.html |date=2012-08-05 }}. ایستیفاده تاریخی ۱۶ آوگوست ۲۰۱۲ تاریخی.</ref>(سلینده تسلانین آتاسی اوغلونون دین خادیمی اولماسینی ایسته‌ییردی)<ref name=":2" />.  1874-جو ایلده تسلا قراجیاز شهری یاخینلیغینداکی تومینقاژ کندینه قاچماقلا، سمیلیاندا آوسترییا-ماجاریستان اوردوسونا چاغیریشدان یایینیب. بورادا او اووچو لیباسیندا داغلاردا آراشدیرما آپاریب. تسلا دئییر کی، طبیعتله تماسدا اولماق هم جیسمن، هم ده اقلی جهتدن اونو داها گوجلو ائدیب.<ref name=":4" /> او، تومینگاژدا اولارکن چوْخلو کیتابلار اوخویوب، سونرالار قئید ائدیر کی، مارک توئنین اثرلری اونا اؤنجه‌کیخسته‌لیکدن ساغالماغا مؤعجیزه وی شکیلده کؤمک ائدیب.<ref name=":3" /> [[فایل:Milutin Tesla.jpg|بندانگشتی| تسلانین آتاسی میلوتین تسلا. سمیلیان کندینده [[اورتودوکس]] کئشیش  ]] ۱۸۷۵-جی ایلده تسلا آوسترییانین قراس شهرینده حربی سرحد تقاودو زامانی قراس تئخنولوگییا اونیوئرسیتئتینده تحصیل آلیب. بیرینجی ایل عرضینده تسلا بوتون موهازیره‌لرده ایشتیراک ائدیب، مۆمکون ان یوکسک قییمتلری قازانیب و دوققوز ایمتاحاندان کئچیب<ref name=":3" /><ref name=":4" /> (تخمیناً طلب اولوناندان ایکی دفعه چوْخ<ref name=":0" />). حتّی تسلانین آتاسی تئخنیکی فاکولته‌نین دئکانیندان تشککور مکتوبو دا آلمیشدی. مکتوبدا قئید ائدیلیردی: "سیزین اوغلونوز بیرینجی درجه‌لی اولدوزدور."<ref name=":0" /> تسلا بیان ائدیر کی، او بازار گونلری و بایراملار ایستیثنا اولماماقلا، گونورتا 3-دن آخشام 11-ه کیمی ایشله‌ییردی.<ref name=":3" /> ۱۸۷۹-جو ایلده آتاسی اؤلدوکدن سونرا، تسلا آتاسینا پروفسوردان اولان خبردارلیق مکتوبلارینی تاپدی. بۇ خبردارلیقدا دئییلیردی: "نه قدر کی،اوغلونوز مکتبدن کنارلاشدیریلماییب، او حددن آرتیق ایشله‌مکدن اؤله بیلر." اونیوئرسیتئتین ایکینجی ایلینده تسلا قرامم ماشینینیندا کوللئکتورون لازیم اولمادیغینی دئینده بۇ مسله‌ده پروفسور پوئسچل ایله موباحیثه سی اولدو. ایکینجی ایلین سونوندا تقاودو ایتیردی و قومار اویونلارینا آلوده اولدو.<ref name=":3" /><ref name=":4" /> اونیوئرسیتئتین اۆچونجو ایلینده تسلا تحصیل حاقی پولونو و جیب خرجلیگینی قوماردا اودوزدو. سونرادان او، قوماردا ایلک اودوزدوقلارینی گئری قایتاریب و عاییلهسینین وضعیتینی نیسبتن یاخشیلاشدیریب. تسلا دئییردی کی، او بۇ ائهتیراسینی فتح ائده بیلیب، آنجاق سونرالار تسلانین آبش-دا بیلیارد اویناماسی معلومدور. ایمتاحان واختی چاتاندا، تسلا حاضیرلیقسیز ایدی، اونا گؤره ده حاضیرلاشماسی اۆچون مؤهلت ایسته‌ییب، آنجاق ردد جاوابی آلیب. او هئچ واخت سونونجو سئمئستری اوغورلا باشا ووراراق، اونیوئرسیتئتی بیتیره بیلمه‌دی.<ref name=":7">Seifer, Marc J (2001). ''[http://books.google.co.uk/books?id=h2DTNDFcC14C Wizard: the life and times of Nikola Tesla: biography of a genius]''. Citadel. <nowiki>ISBN 978-0-8065-1960-9</nowiki>.</ref> ۱۸۷۸-جی ایلین دسامبریندا تسلا قراس اونیوئرسیتئتینی ترک ائتدی و او اونیوئرسیتئتدن کنارلاشدیریلماق فاکتینی گیزلتمک اۆچون عاییلهسی ایله بوتون علاقه لری کسدی.<ref name=":7" /> اونون دوستلاری ائله فیکیرلشدی کی، او مور چاییندا بوغولوب.<ref name=":8">Marc J. Seifer. ''[http://books.google.co.uk/books?id=h2DTNDFcC14C The Life and Times of Nikola Tesla : Biography of a Genius]''. Citadel Press, 1996. <nowiki>ISBN 978-0-8065-1960-9</nowiki>.</ref> تسلا ماریبورا (هال-حاضیردا سلووئنییانین اراضیسیدیر) گئتدی و آیدا 60 فلورین مبلغینده ماعاشلا چئرتیوژچو کیمی ایشله‌مه‌یه باشلادی. او بوش واختلارینی کوچه‌لرده یئرلی اینسانلارلا کارت اویناماقلا کئچیریردی.<ref name=":7" /> 1879-جو ایلین مارسیندا مولیتین تسلا ماریبورا گئتدی و اوغلونا ائوه دؤنمه‌سی اۆچون یالواردی، آنجاق تسلا ائوه دؤنمکدن ایمتیناع ائتدی.<ref>[http://www.teslauniverse.com/nikola-tesla-timeline-1862-tesla-moves-to-gospic#goto-1878 "Tesla Timeline"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150418234332/http://www.teslauniverse.com/nikola-tesla-timeline-1862-tesla-moves-to-gospic#goto-1878 |date=2015-04-18 }}. Tesla Universe. ایستیفاده تاریخی ۱۶ آگوست ۲۰۱۲.</ref> تسلا تخمیناً همین واختلاردا عصب خسته‌لیگیندن ازیت چکیردی.<ref name=":8" /> ۲۴ مارس ۱۸۷۹-جو ایلده تسلا یاشاماق ایجازه‌سی اولمادیغی اۆچون پولیس موحافیظ اسی آلتیندا قوسپیچه قاییتدی. 17 آوریل 1879-جو ایلده مولیتین تسلا ناملوم خسته‌لیگه یولوخدوقدان سونرا،60 یاشیندا وفات ائتدی<ref name=":9">[http://www.teslauniverse.com/nikola-tesla-timeline-1862-tesla-moves-to-gospic#goto-1879 "Tesla Timeline"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150418234332/http://www.teslauniverse.com/nikola-tesla-timeline-1862-tesla-moves-to-gospic#goto-1879 |date=2015-04-18 }}. Tesla Universe. ایستیفاده تاریخی ۱۶ آوگوست ۲۰۱۲.</ref> (بعضی منبعلرده اینسولتدان اؤلدویو یازیلیر<ref>[http://www.teslasociety.org/timeline.html "Timeline of Nikola tesla"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120508181221/http://www.teslasociety.org/timeline.html |date=2012-05-08 }}. tesla memorial society of ny. ایستیفاده تاریخی ۱ دسامبر ۲۰۱۲.</ref>). بۇ ایللر عرضینده،تسلا قوسپیچده کئچمیش مکتبی اولان عالی رئال گیمنازییادا موعلیملیک ائدیب.<ref name=":9" /> ۱۸۸۰-جی ایلین ژانویه‌سینده تسلانین داییلاریندان ایکیسی اونون تحصیل آلماسی اۆچون قوسپیچی ترک ائده‌رک پراقادا تحصیل آلماسینا کؤمک اۆچون لازیم اولان قدر پول آییردیلار. تأسوف کی، او کارلوو اونیوئرسیتئتینه سندلرینی وئرمک اۆچون گئج گلمیش‌دی: او هم ده بوردا اساس طلب اولونان یونان و چئخ دیلینی بیلمیردی. تسلا بونلاری ائتدی، لاکین دینلگیجی کیمی اونیوئرسیتئتده موهازیره‌لرده ایشتیراک ائتسه د، او بۇ کورسو مووففقیتله بیتیره بیلمه‌دی.<ref>[http://www.teslauniverse.com/nikola-tesla-timeline-1862-tesla-moves-to-gospic#goto-1880 "Tesla Timeline"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150418234332/http://www.teslauniverse.com/nikola-tesla-timeline-1862-tesla-moves-to-gospic#goto-1880 |date=2015-04-18 }}. Tesla Universe. ایستیفاده تاریخی ۱۶ آوگوست ۲۰۱۲.</ref><ref>Mrkich, D. (2003). ''Nikola Tesla: the european years'', 1st ed., Ottawa: Commoner's Publishing. <nowiki>ISBN 0-88970-113-X</nowiki>.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20151023195319/http://teslasociety.com/nyhotel.htm "NYHOTEL"]. Tesla Society of NY. آرشیولشدیریلیب: [http://www.teslasociety.com/nyhotel.htm <nowiki>[8]</nowiki>] سایتدان۲۶-۰۱-۲۰۱۶ تاریخینده. ایستیفاده تاریخی ۱۷ آوگوست ۲۰۱۲.</ref> ۱۸۸۱-جی ایلده تسلا بوداپئشت تلفون ستانسیاسی تلقراف شیرکتینده فئرئنتس پوشکاشین باشچیلیغی آلتیندا ایشله‌مک اۆچون بوداپئشته کؤچدو. بورا گلدیکدن سونرا تسلا باشا دوشدو کی، شیرکتین قورولوشو اوپئراتیو دئییل بئله‌لیکل، او مرکزی تلقراف اوفیسی‌نین یئرینه چئرتیوژچو کیمی ایشله‌دی. بیر نئچه آی مودتینده بوداپئشت تلفون ستانسیاسی اوپئراتیو اولدو و تسلا باش الکتریک وضعیفه‌سینه تعیین ائدیلدی.<ref>[http://www.teslauniverse.com/nikola-tesla-timeline-1881-tesla-works-in-budapest?PHPSESSID=b2ac3fd9ddbac330fbfd29e6dd44a509; "Tesla Timeline"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131211130156/http://www.teslauniverse.com/nikola-tesla-timeline-1881-tesla-works-in-budapest?PHPSESSID=b2ac3fd9ddbac330fbfd29e6dd44a509; |date=2013-12-11 }}. Tesla Universe. ایستیفاده تاریخی ۱۷ آوگوست ۲۰۱۲.</ref> ایشله‌دیگی مۆدتده تسلا مرکزی ستانسییایا آوادانلیقلاری‌نین بیر چوْخوندا ایره‌لیلگیشلر ائدیب و هئچ واخت پاتئنتلشدیریلمه‌ین، نه ده آچیق شکیلده آدلاندیریلمایان تلفون تکرارلاییجیسی و یا سسگوجلندیریجیسی واسیطه‌لرینی تکمیللشدیریب.<ref name=":3" /> === ادیسون اۆچون ایشله‌مه‌سی === ۱۸۸۲-جی ایلده تسلا الکتریک آوادانلیقلاری‌نین تکمیلله‌دیریلمه‌سی و لایحه‌لندیریلمه‌سی اوزره فرانسهدا کونتینئنتال ادیسون شیرکتینده ایشله‌مه‌یه باشلادی.[32] 1884-جو ایلین ژوئنوندا او نیو-یورکا یئرینی دییشدی<ref name=":0" />^:57–60[33] و ادیسون ماشینقاییرما زاوودوندا ایشله‌مک اۆچون توماس ادیسون طرفیندن ایشه گؤتورولدو. ادیسون اۆچون تسلانین ایشی ساده الکتریک موهندیسلیگی ایله باشلادی و تئزلیکله داها چتین مۆشکیللرین حلی سویییه‌سینه کیمی اینکیشاف ائتدی.[34]  تسلا ادیسون شیرکتی‌نین ثابیت جریان الکتریک گئنئراتورلاری‌نین تامامیله یئنیدن لایحه‌لندیریلمه‌سینی تکلیف ائتدی. 1885-جی ایلده او دئدی کی، ادیسونون ثمرهسیز موتور و گئنئراتورلارینی هم ایش، هم ده ایقتیصادی جهتدن تکمیللشدیره‌رک، یئنیدن لاییهه‌سینی وئره بیلر. تسلانین سؤزلرینه گؤره ادیسون قئید ائدیب کی، "اگر سن بونو ائده بیلسن، سنه اللی مین دوللار وئرجم".<ref name=":5" />:54–57 بۇ ادیسوندان غریبهبیانات کیمی قئید ائدیلمیشدیر بئله کی، ادیسونون شیرکتی‌نین بۇ قدر پولو ناغد اؤدیه‌جک قدر ایمکانی یوخ ایدی. آیلارلا ایشله‌یندن سونرا، تسلا تاپشیریغی تامامیله یئرینه یئتیردی و اؤدنیش ایله ماراقلاندی. ادیسون دئدی کی، او یالنیز ظارافات ائدیب و سونرا جاواب وئردی: "تسلا، سیز بیزیم آمریکا یومورونو باشا دوشمورسوز.":64 بونون عوضینه ادیسون هفته‌لیک ماعاشینی 10$ دوللاردان 18$ دوللارا قدر آرتیرماغی تسلایا تکلیف ائدیب. تسلا بۇ تکلیفدن ایمتیناع ائدیر و وضعیفه‌سینی ترک ائدیر.<ref name=":5" /> == آرالیق ایللر (۱۸۸۶–۱۸۹۹) == تسلا ادیسونون شیرکتینی ترک ائتدیکدن سونرا، روبئرت لئین و بئنژامین والئ آدلی ایکی بیزنئسمئنله 1886-جی ایلده طرفداش اولدو. اونلار تسلانین آدینی داشییان تسلا الکتریک ایشیغی و ایستحصالات شیرکتی‌نین (ینگ. تسلا الکتریک لیگهت & مانوفاکتورینق) مالیییلشدیرمک اۆچون راضیلیغا گلدیلر.<ref>Marc Seifer, Wizard: The Life And Times Of Nikola Tesla: The Life and Times of Nikola Tesla, s. 41</ref> شیرکت تسلا طرفیندن حاضیرلانمیش ایشیقلاندیرما سیستملری اساسیندا الکتریک قؤوس لامپاسینی یاراتدی. بۇ هم ده آمریکادا تسلانین تاماملادیغی دینامو الکتریک ماشینقاییرما کوللئکتورلاری اۆچون ایلک پاتئنت لاییهه‌سی ایدی.  سرمایدارلار مۆحریک و الکتریک اؤتوروجو آوادانلیغین یئنی نؤولری اۆچون تسلانین ایدئیالارینا آز ماراق گؤستردی و گؤرونوردو کی، بۇ الکتریک پایلاییجی یئنی سیستم ایجاد ائتمه‌گه نیسبتاً داها یاخشی اینکیشاف ایدی.<ref name=":10">W. Bernard Carlson, Tesla: Inventor of the Electrical Age, p. 75</ref> اونلار سوندا تسلانی پولسوز حالدا باشقا یئره گئتمه‌یه مجبور ائدیبلر. او حتّی شیرکتین سهملرینه پول آییردیقدان بری پاتئنتلرینه نزارتی ایتیردی.<ref name=":10" /> او موختلیف الکتریک تمیری ایشلرینده ایشله‌مه‌لی و حتّی گونلوک 2$ اۆچون محصوللاری یوکله‌مه‌لی ایدی. اینسانلارین صداقتینه اینانمیش تسلا،"دهشتلی باش آغریلاری و آجی گؤز یاشلاری زامانی" 1886/1887-جی ایلین قیشینی بۇ هاقدا لازیمینجا دوشوندو. بۇ واخت عرضینده او علمینین دیرینه شوبهه ایله یاناشدی.[37] === دییشن جریان و آسینخرون ماشین === [[فایل:RMFpatent.PNG|بندانگشتی| تسلانین دییشن جریان آسینخرون ماشینینین پرینسیپینی ایضاح ائدن او.س. پاتئنت 381،968 دن چئرتیوژ  ]] ۱۸۸۶-جی ایلین سونوندا تسلا نیو یورک مووککیلی چارلز پئک و وئستئرن اونیون شیرکتی‌نین ایداره باشچیسی آلفرئد براونلا تانیش اولدو. بۇ ایکی شخص مالیییه یاردیمی اۆچون پاتئنتلر و ایختیراعلارا دستک اولماق و شیرکتلرین تسیس ائدیلمه‌سینده تجروبه‌یه مالیک ایدیلر.[38] تسلانین پاتئنتلری و دیگر ایدئیالاری اساسیندا اونلار ماددی جهتدن اونون پاتئنتلرینه دستک اولماق اۆچون راضیلیغا گلمیش‌دیلر. 1887-جی ایلین آوریلینده اونلار پاتئنتلردن الده اولونان گلیرین 1/3-نین تسلایا، 1/3-نین پئک و براونا، 1/3-نین ایسه اینکیشاف فوندونا گئتمه‌سینی راضیلاشدیراراق، تسلا الکتریک شیرکتینین(ینگ. تسلا الکتریک کومپانی) اساسینی قویدولار.[38] اونلار هم ده الکتریک موهرریکلرینین، گئنئراتورلارین و دیگر قورغولارین یئنی نؤولرینین اینکیشافی و تکمیللشدیریلمه‌سی اوزرینده ایشله‌مک اۆچون مانهئتتئن آزادلیق کوچه‌سی 89-دا تسلا اۆچون لابوراتورییا تسیس ائتدیلر.  تسلانین پرئدمئنتلریندن بیری 1887-جی ایلده لابوراتورییادا حاضیرلانمیش، اوزون مسافه‌یه یوکسک گرگینلیکله اؤتورمه‌ده‌کیاوستونلوکلرینه گؤره آبش و آوروپادا تیکیلمه‌سینه باشلانان انرژی سیستمی نومونه‌سی—دگیشن جریانلا ایشله‌ین آسینخرون ماشین ایدی. موهرریکین دؤنمه‌سی اۆچون ماشین فیرلانان ماقنیت ساحه سی هاسیل ائدن اوچفازلی جریان ایستیفاده ائدیردی (تسلا پرینسیپجه 1882-جی ایلدن دوشوندویونو ایره‌لی سورموشدو).[39][40][41] بئله‌لیکل، قیغیلجیملارین اولماماسی، دایما ایشینین یوکسک سویییه‌ده ساخلانماسی و مئخانیکی فیرچالارین عوضلنمه‌سی کیمی اوستونلوکلری ایله یاناشی، کوللئکتورا احتییاج اولمادان اؤز-اؤزونه ایشه باشلایان کیمی لایحه‌لندیریلن بۇ ایننوواتیو الکتریک موهرریکی 1888-جی ایلین ماییندا پاتئنتلشدیریلدی.[42][43]  ۱۸۸۸-جی ایلده الکتریک دونیاسی ژورنالینین (ینگ. الکتریکال وورلد ماگازینئ) رداکتورو توماس جومرفورد مارتین (دوستو و پوبلیسیست) آمریکا الکتریک موهندیسلری اینستیتوتوندا (یندی ایئئئ) دییشن جریان سیستمینین، او جومله‌دن ده آسینخرون ماشینین نوماییشینی تسلا اۆچون تشکیل ائتدی.[44] وئستینگهووسئ الکتریک & مانوفاکتورینق کومپانی اۆچون ایشله‌ین موهندیسلر تسلانین رئال دییشن جریان موهرریکی و بونونلا باغلی الکتریک انرژیسی سیستمینین اولماسینی جورج وئستینقاوزا خبر وئردیلر. وئستینقاوز ایتالیان فیزیکی قالیلئو فئرراریس طرفیندن 1888-جی ایلین مارتیندا گؤستریلمیش آسینخرون ماشین اساسیندا اوخشار کوللئکتورسوز فیرلانان ماقنیت ساحه سینده پاتئنتین آلینماسینا باخدی، آنجاق قرارا گلدی کی، تسلانین پاتئنتی چوْخ گومان کی، ساتیش بازارینا نزارت ائده‌جک.[42][45] [[فایل:US390721.png|بندانگشتی| نیکولا تسلانین دییشن جریان دینامو الکتریک ماشینی (1888) (دگیشن جریان الکتریک گئنئراتورو) او.س. پاتئنت 390،721.  ]] ۱۸۸۸-جی ایلین جولایوندا براون و پئک هر بیر موهرریکله هاسیل اولوموش هر دییشن جریان آت گوجونه 2.50$ ایجاره حاقی و سهملره گؤره اؤدنیلن پوللا بیرلیکده 60000$ مبلغینده تسلانین اوچفازلی آسینخرون ماشینی و ترانسفورماتورون لاییهه‌لری اۆچون جورج وئستینقاوز ایله لیسئنزییالی سازیش باغلادیلار. وئستینقهاوز همچنین وئستینگهووسئ الکتریک & مانوفاکتورینق کومپانی شیرکتی‌نین پیتسبورق لابوراتورییاسیندا موشاویر کیمی 2000$-دان (بوگونکو دوللارلا 52،500$)[46] چوْخ قونارارلا تسلانی بیر ایل مودتینده ایشه گؤتوردو.[47]  بو ایللر عرضینده تسلا پیتسبورقدا ایشله‌دی و شهرین تراموایلاری‌نین انرژیسی اۆچون دییشن جریان سیستمینی یاراتماغا کؤمک ائتدی. تسلا دییشن جریان انرژیسینی نئجه داها یاخشی رئاللاشدیرماق اوستونده اونونلا و دیگر وئستینقاوز موهندیسلری آراسیندا ضیدیت سببیندن مأیوس اولموشدو. اونلار تسلانین تکلیف ائتدیگی 60 دؤوره‌لی دییشن جریان سیستمینده قرارلاشیبلار (تسلانین موهرریکینین ایشچی تئزلیگینه اویغون اولمالیدیر). اونلار تئزلیکله تاپدیلار کی، تسلانین آسینخرون ماشینی یالنیز ثابیت سورعتده ایشله‌یه بیلدیگینه گؤر، بۇ سیستم تراموایلار اۆچون ایشله‌دیله بیلمز. اونلار بونون عوضینه ثابیت جریان دارتی الکتریک موهرریکیندن ایستیفاده ائتمگی قرارا آلدیلار.[48][49]  === جریانلار ساواشی === تسلانین دییشن جریان اوزرینده ایشلری جریانلار ساواشی آدلانان موحاریبه نین اساسینی قویدو.[50] بونا کیمی الکتریک ستاندارتلاری اوزرینده موباریزه توماس ادیسون و جورج وئستینقاوز آراسیندا گئدیردی.[51][52] وئستینقاوز شیرکتی دیگرلری ایله بیرلیکده تسلانین پاتنتلرینی الده ائتدی و ایشله‌ییب حاضیرلادی. بۇ وئستینقاوزا توماس ادیسونون ثابیت جریان سیستمی ایله رقابت آپارا بیله‌جک دییشن جریان سیستمینی حاضیرلاماغا ایمکان یاراتدی.[53]  [[فایل:TeslaPOLYPHASEColumbianEXPO1893rwLIPACKownerC.pdf|بندانگشتی| ۱۸۹۳-جو ایلده چیکاکودا تشکیل اولونموش عومومدونیا سرگیسینده تسلانین اوچفازلی سیستمینین نوماییشی  ]] ۱۸۹۳-جو ایلده جورج وئستینقاوز چیکاقودا عومومدونیا سرگیسینده ادیسونون سرگیده ثابیت جریانلا الکتریکلشدیرمه تکلیفینی قاباقلایاراق، دییشن جریانلا الکتریکلشدیرمه تکلیفی ایله قالیب گلدی. بۇ دونیا سرگیسی الکتریک ائکسپونانتلاری‌نین نوماییشینه هسر اولونموشدو. بۇ دییشن جریان انرژیسی‌نین تاریخینده موهوم بیر حادیثهیدی، چونکی وئستینقاوز آمریکا ایجتیماعیتی اۆچون دییشن جریانین تهلوکه‌سیز، اعتیبارلی و ثمرهلی نوماییشینی گؤسترمیشدی.[54][55] سرگیده تسلا مفتیلسیز قاز بوشالما لامپاسینی یاندیرماق اۆچون یوکسک گرگینلیکلی، یوکسک تئزلیکلی جریانین ایستیفاده‌سی داخیل اولان اول آوروپا و آمریکانین<ref name=":5" />:76 هر یئرینده حیاتا کئچیریلمه‌سی نظرده توتولموش الکتریک تاثیرینین بیر سیرا نوماییشلرینی گؤسترمیشدی.<ref name=":5" />:79 موشاهیده‌چی قئید ائدیردی: <blockquote>"اوتاقدا قالای فولقا ایله اؤرتولموش ایکی سرت رئزینلی لؤوحه آسیلدی. بونلار اساس ناقیللرین تئرمینالی وضعیفه‌سینه یئرینه یئتیریب و تراسفورماتوردان تخمیناً 4.5 مئتر آرالی ایدی. جریان وئریلن زامان، لامپالار ایشیقلانیردی. لامپالار آراسیندا هئچ بیر ناقیل علاقه سی یوخ ایدی، آنجاق آسیلمیش لؤوحه‌لر آراسیندا ماسانین اوستونه قویولموشدو (وه یا دئمک اولار کی، اوتاغین ایسته‌نیلن حیصه سینده الده ساخلانا بیلردی). بونلار تخمیناً ایکی ایل اول لوندوندا تسلا طرفیندن نوماییش اولونان عئینی قورغولار و عئینی تجروبه‌لر ایدی." </blockquote>تسلا همچنین کولومب یومورتاسی کیمی آدلانان قورغودان ایستیفاده ائتمکل، نئجه میس یومورتانین دیمدیک دایانماسینی نوماییش ائتدیره‌رک، آسینخرون ماشین و فیرلانان ماقنیت ساحه سینین پرینسیپلرینی ایضاح ائتدی.[56]  ۱۸۹۲-جی ایلدن ادیسونون شیرکتی وستینق‌هاوس الکتریک ایله پاتئنت موباریزه‌لری و اونلاری دئویرمک جهدلرینی پلانلاشدیراراق، یئنی شیرکت و سرمایدار جون پیرپونتلا جنجرال الکتریک کونقلومراتیندا بیرلشدی. حالبوکی، ۱۸۹۶-جی ایلده ایکی شیرکت آراسیندا پاتئنت پای بؤلگوسو حاقیندا سازیش ایمضالانمیشدی.[57] وئستینقاوز هله ده مالیییه توققوشمالاری اوزوندن ناغد پوللا اؤدمه‌نی باغلامیشدی. علاوهایستیقراضلاری تمین ائدن وئستینقاوز تسلانین پاتئنتلرینه یئنیدن باخماغا مجبور اولدو. بانکیرلر شیرکتده مالیییه گرگینلیگینی موزاکیره ائتدیلر[58][59] (بو مقامدا وئستینقاوز تسلا، براون و پئکه قونورار و لیسئنزییا داخیلینده تخمیناً 200،000$ اؤده‌ییب[60]). ۱۸۹۷-جی ایلده وئستینقاوز بوتون شرطلر داخیلینده تسلایا اؤز مالیییه چتینلیکلرینی ایضاح ائده‌رک دئییب کی، اگر وضعیت بئله داوام ائدرسه، او وستینق‌هاوس الکتریکین ایداره ائتمه‌سینده آرتیق قالمایاجاق و تسلا گله‌جک قونورارلاری ییغماغا جهد اۆچون "بانکیرلرله سؤودلشمه" ائتمه‌لیدیر. وئستینقاوز بیرژادا تسلانین دییشن جریان پاتئنتلری اوزرینده لیسئنزییالاشدیرما حاقیندا سازیشدن اؤز شیرکتینی خیلاص ائتمه‌گه تسلانی ایناندیردی. وئستینگهووسئ الکتریک پاتئنتلرین آلینماسینی ۲۱۶۰۰۰$ بیردفه‌لیک اؤدمه ایله نظرده توتموشدو.<ref name=":5" /> وئستینقاوز تسلایا ۶۰۰۰۰$ ناغد پول اؤددی و همچنین ده تسلایا هر آت گوجو دییشن الکتریک انرژیسی اۆچون ۲.۵۰$ مؤلیف قونوراری اؤدمه‌یه ده راضیلاشدی.[47]  === آمریکا وطنداشلیغی === ۳۰ جولای ۱۸۹۵-جی ایلده ۳۵ یاشیندا تسلا آبش-این میلّی وطنداشی اولدو و نیو-یورکدا اؤز جنوب بئشینجی آوئنیو لابوراتورییاسیندا،داها سونرا ایسه هاوستون ستریت ۴۵-دا تصدیق ائدیلدی.[61] او هر ایکی یئرده سیمسیز انرژی اؤتورولمه‌سینی نوماییش ائتدیرمک اۆچون الکتریک لامپالارینی یاندیریب.[62] عئینی ایلده او، تسلا سارغاجینی پاتئنتلشدیردی.[63]  تسلا ۱۸۹۲-جی ایلدن ۱۸۹۴-جو ایله قدر حال-حاضیرداایئئئ کیمی تانینان آمریکا الکتریک موهندیسلری اینستیتوتوندا (رادیو موهندیسلری اینستیتوتو ایله یاناشی) ویتسئ-پرزیدنت وظیفه‌سینده چالیشیب.[64]  === رئنتگئن تجروبه‌لری === [[فایل:Рэнтгенаўскі здымак рукі Тэслы.jpeg|بندانگشتی|تسلا طرفیندن آلینمیش الین رئنتگئنوقرافییاسی]] 1894-сو ایلدن باشلایاراق، تسلا اولکی تجروبه‌لرده اؤز لابوراتورییاسیندا زدلنمیش فوتوپلیونکا گؤردوکدن سونرا، "گؤرونمه‌ین" نؤولو شوعالانما انرژیسی اوزرینده تدقیقلره باشلادی (داها سونرالار رئنتگئن شوعالاری کیمی موعینلشدیریلدی).[65][66] اونون ایلک تجروبه‌لری سویوق کاتودلو الکتریک یوکلننه بوروسو و جروکئس بوروسو ایله اولوب. بیر مودت سونرا تسلانین ایلک علمی تدقیقاتلاری‌نین بؤیوک قیسمی—یوزلرله ایختیراع مودئللری، پلانلار، قئیدلر، لابوراتورییا معلوماتلاری، آلتلر، فوتوشکیللر، 50،000 $ مبلغینده پول 1895-جی ایلین مارسیندا 5-جی آوئنیو لابوراتورییاسیندا یاناراق محو اولدو. تهئ نئو یورک تیمئس قزئتینه موصاحیبه‌سینده تسلا دئییر: "من حددیندن آرتیق مأیوسام. من نه دئیه بیلرم؟"[67] تسلا قاز بوشالما بوروسونون داها اؤنجه‌کینؤولریندن اولان گئیسسلئر بوروسو ایله مارک توئنین ایشیقلاندیریلمیش فوتوشکلینی آلماغا جهد ائدن زامان تصادوفن رئنتگئن تصویرلرینی آلمیشدی (1895-جی ایلین دسامبریندا ویلهئلم رئنتگئنین بیر نئچه هفته‌یه رئنتگئن شوعالاری‌نین کشفی خبرینی وئرمزدن اول). تصویرده آلینمیش بیرجه شئی کامئرا فوتووبیئکتیوینده باغلانمیش مئتال ویتن ایدی.<ref name=":5" />^:134 1896-جی ایلین مارسیندا ویلهئلم رئنتگئنین رئنتگئن شوعاسینی و رئنتگئن شوعا تصویرلرینی (رئنتگئنوقرافییا) کشف ائتدیگی خبرینی ائشیتدیکدن سونرا، اؤز لاییهه‌سی اولان یوکسک انرژیلی بیر تئرمیناللی واکووم بوروسونون اینکیشافی و رئنتگئن تصویرلرینده اؤز فردی تجروبه‌لرینی داوام ائتدیردی. تدقیق زامانی، تسلا رئنتگئن شوعالارینی آلماق اۆچون بیر نئچه ائکسپئریمئنتال قورغو حاضیرلادی. تسلا اؤز سخئملری ایله جیهازین عادی قورغولارلا مۆمکون اولا بیلندن داها بؤیوک گوجلو رئنتگئن شوعالاری هاسیل ائتمه‌یه ایمکان وئرمه‌سینه تاثیر ائتدی.[68]  1901-جی ایل جولایون 2-ده رئنتگئن تسلایا مکتوب یازیر. مکتوبدا دئییلیر: <blockquote>'''"عزیز جناب! سیز غریبه درجه‌لردن گؤزل فوتوشکیللرله منی اولدوقجا تعجوبلندیرمیسینیز. من بونون اۆچون سیزه چوخ بؤیوک تشککورومو بیلدیریرم. کاش کی من بیلردیم کی، سیز بئله شئیلری نئجه ائدیرسینیز! خوسوسی حؤرمت ایفاده‌سی ایله من سیزه صادیق یاناشیرام، بئش. ک. رئنتگئن." (تسلا موزهینین ایذنی ایل، بئلقراد، سئربییا؛ سند نو. منت، جخلیو، 152.) [69][70][71]''' </blockquote>تسلا واحید قووشاقلی رئنتگئن شوعالاری هاسیل ائدن قورغولار و اؤز سخئملری ایله ایشلرین تهلوکه‌لی اولدوغونو موشاهیده ائدیب. اونون بیر چوْخ قئیدلرینده بۇ حادیثه نین آراشدیریلماسینا باشلایان زامان او، موختلیف سببلره گؤره درینین زدلنمه‌سینی تعیین ائدیب. او، تئزلیکله درییه ضررین رئنتگئن شوعالاری ایله علاقه دار اولمادیغینی باشا دوشدو، زدلنمه‌لر آنجاق اوزونلا و داها آز درجه‌ده نیتریت تورشوسونون دری ایله تماسدا اولماسیندان یارانیر. تسلا سهواً حساب ائتدی کی، رئنتگئن شوعالاری پلازما داخیلینده یارانمیش دالغالار کیمی اوزونونا دالغالاردیر. بۇ پلازما دالغالاری سربست-قوووه‌لی ماقنیت ساحه لرینده یارانا بیلر.[72][73] == رادیو == [[فایل:TeslaWirelessPower1891 adjusted.png|بندانگشتی| تسلانین 1891-جی ایلده موهازیره‌سی زامانی یوکسک تئزلیک و پوتانسیل‌ده انرژینین و گوجون سیمسیز اؤتورولمه‌سینین نوماییشی. ]] رادیو دالغالارلا اؤتورمه‌نین مۆمکونلوگو باره‌ده تسلانین نظریییه‌لری پنسیلوانییا شتاتی‌نین فیلادلفییا شهرینده یئرلشن فرانکلین اینستیتوتو، میسسوری شتاتی‌نین سئنت-لویس شهری (۱۸۹۳) و ناتیونال الکتریک لیگهت آسسوجیاتیونداکی نوماییشلر و موهازیره‌لره کیمی گئدیب چیخیر.[74] تسلانین نوماییشلری و پرینسیپلری حاقیندا موختلیف کیو واسیطه‌لرینده گئنیش شکیلده یازیلیب.[75] تسلا سارغاجی کیمی بیر چوْخ جیهازلار رادیونون داها دا اینکیشافیندا ایستیفاده ائدیلمیشدیر.[76]  [[فایل:Tesla boat1.jpg|بندانگشتی| ۱۸۹۸-جی ایلده تسلا مسافه‌دن ایدارولونان قاییغی نوماییش ائتدیردی. (و.س. پاتئنت 613،809 —هه‌رکت ائدن نقلیات واسیطه‌لرینین نزارت مئخانیزمی اۆچون آپارات مئتودو)  ]] تسلا ۱۸۹۶-جی ایلده رادیو دالغا تجروبه‌لرینی یاشادیغی گئرلاخ اوتلینده (سونرادان رادیو دالغا بیناسی آدلاندیریلیب) آپاریب.[77]  ۱۸۹۸-جی ایلده تسلا مئدیسون مئیدانی باغیندا (ینگ. مادیسون سقوارئ گاردئن) الکتریک سرگیسی زامانی "تله‌اوتوماتون" آدلاندیردیغی رادیو ایداره اولونان قاییغی نوماییش ائتدیردی.[42] بورا توپلاشان اینسانلار قاییغین ایچریسینده گیزله‌دیلمیش تعلیم کئچمیش مئیمون طرفیندن ایداره اولونماسی و تلپاتییا، سِحربازلیق کیمی دهشتلی ایدیعالار ایله چیخیش ائتدیلر.[78] تسلا مسافه‌دن ایداره اولونان تورپئدو نؤوو کیمی آبش حربچیلرینه اؤز ایدئیاسینی ساتماغا چالیشدی، آنجاق اونلار بونا آز ماراق گؤستردی.[79] اوزاقدان رادیو ایداره اولونما بیر سیرا اؤلکه‌لرین حربی پروقراملاردا ایستیفاده اولونماسینا کیمی—بیرینجی دونیا ساواشی و اوندان سونرایا قدر ده یئنی بیر ایدئیا کیمی قالیب.[80] تسلا 13 مای ۱۸۹۹-جو ایلده کولورادو سپرینقسه گئدرکن، چیکاقودا کوممئرسییا کلوبونون ییغینجاغی اۆچون نیطقینده بیر ده "تله‌اوتوماتیک"ای نوماییش ائتدیرمک ایمکانی الده ائتدی.[81]  ۱۹۰۰-جو ایلده الکتریک اؤتورمه‌سی و الکتریک انرژیسی‌نین اؤتورمه سیستملری اۆچون پاتئنتلره مالیییه یاردیمی ائدیلدی. قولیئلمو مارکونی ۱۹۰۱-جی ایلده اؤزونون مشهور بیرینجی ترانساتلانتیک رادیو اؤتورمه‌سینی حاضیرلایاندا، تسلا ایستئهزا ایله دئییب کی، بو 17 تسلا پاتئنتی ایله ائدیلیب. بو 1902-جو ایلده تسلانین پاتئنتلرینین تصدیق اولونماسی، آردینجا ایسه ۱۹۰۴-جو ایلده مارکونین لئهینه قرارین دییشیلمه‌سی ایله رادیو اوزرینده پاتئنت موباریزه‌سینین باشلانماسی ایدی. 1943-جو ایلده بیرلشمیش شتاتلارین عالی محکمه‌سی قرارلا تسلا، جون ستوون و اولیوئر لوجون اولکی پاتئنتلرینی برپا ائتدی.[82] محکمه بیلدیریب کی، اونلارین قرارینین ایلک رادیو اؤتوروجونو الده ائتمک کیمی مارکونینین ایدیعاسینا هئچ بیر عاییدیتی یوخدور، سادجه موعین پاتئنتلر اۆچون مارکونین ایدیعاسی شوبهه‌لی اولاندان بری،او همین پاتئنت حوقوقلارینا ایدیعا ائده بیلمه‌دی.[83]  === کولورادو سپرینقس === [[فایل:Nikola Tesla, with his equipment Wellcome M0014782.jpg|بندانگشتی| میلیونلارلا وولت هاسیل ائدن اؤزونون لابوراتورییاسیندا "بؤیودوجو اؤتوروجوسونون" یانیندا اوتوران تسلانین چوْخسایلی اکسپوزیسییا ایله الده ائدیلمیش شکلی ( جئنتوری ماگازینئ ژورنالینین فوتوقرافچیسی دیکینسون طرفیندن کولورادو سپرینقسده یارائدیلمیش 68 شکیلدن بیری). 7 مئتر اوزونلوغوندا اولان قؤوسلر نورمال عملیاتین بیر حیصه سی دئییلدی و الکتریک آچارینی سورعتله دؤور ائتدیرمکله نتیجه اۆچون یارادیلمیشدی.[84]  ]] 17 مای 1899-جو ایلده کولورادو سپرینقسه کؤچدو و تئزلیکله بوردا اونون یوکسک تئزلیکلی و یوکسک گرگینلیکلی تجروبه‌لری آپارماق اۆچون اوتاغی اولدو.[85] اونون لوباروتورییاسی فووت آوئنیو و کیرووا کوچه‌لرینین یاخینلیغیندا یئرلشیردی.[86] اونون لوباروتورییاسینی بۇ یئرده سئچمه‌سینه سبب بوتون انرژی‌یه اولان تلاباتینی تمین ائده‌جک کؤمکچی بیرلشمه‌لرین بورادا اولاماسی ایدی.[87] او، اوچفازلی دییشن جریان انرژی پایلاشدیریجی سیستمینی بورادا تقدیم ائتمیشدی. معروضه‌لرینده بیردیریب کی، او بورا گلدیکدن سونرا پایکس پیکدن پاریسه سیقناللارین اؤتورولمه‌سی،سیمسیز تلقرافییا اکسپریمنتلرینی آپاریر.[88][89] کالورادو سپرینقس قئیدلری 1899-1900 (ینگ. جولورادو سپرینگس نوتئس، 1899–1900) کیتابیندا نیکولا تسلانین بوراداکی تجروبه‌لری تصویر اولونور.  [[فایل:Experiment in wireless power transmission by Nikola Tesla at his laboratory in Colorado Springs in 1899.png|بندانگشتی| لامپالاردان 18 مئتر آرالیدا اولان گئنئراتوردان الکترودینامیک ایندوکسییا واسیطه‌سیله انرژینین قبول ائدیلمه‌سی ایله 3 ایشیغین عکس اولوندوغو کولورادو سپرینقسده چکیلمیش دیگر بیر فوتوشکیل (اونلار نوماییش ائتدیریلمک اۆچون بینادان کناردا تورپاغین اوزرینده یئرلشدیریلمیشدی و هئچ بیر انرژی منبعیی ایله علاقه سی یوخ ایدی).[84]  ]] ۱۸۹۹-جو ایل ۱۵ ژوئندا تسلا اؤز کولورادو سپرینقس لوباروتورییاسیندا بیرینجی تجروبه‌لرینی آپاردی. او، بئش دویوم اوزونلوغوندا ایلک قیغیلجیملاری قئیده آلدی، آنجاق اونلار چوْخ خیریلتیلی و سس-کویلو ایدی.[90]  تسلا اؤز قبولئدیجیلری واسیطه‌سیله ایلدیریم سیقناللارینی موشاهیده ائده‌رک، آتموسفر الکتریک انرژیسینی تدقیق ائتمیشدیر. تسلا بیان ائدیب کی، بۇ مودت عرضینده او ستاسیونار دالغالاری موشاهیده ائدیب.[91]  تسلا 135 فوت اوزونلوغونا قدر و میلیونلارلا وولتدان عیبارت بوشالمالار ایله صونعی ایلدیریم یاراتدی. بوراخیلمیش انرژییه اساساً، شیمشک کریپپلئ کریکدن 15 میل آرالیدا ائشیدیلدی. کوچه بویو گزیشن اینسانلار تورپاق و آیاقلاری آراسیندا آتیلان قیغیلجیملاری موشاهیده ائتدیلر. قیغیلجیملار توخونان زامان سو خطی کرانلاریندان سیچرادی. الکتریک لامپالاری لوباروتورییانین 100 فوت مسافسینده ایشیلدایاندان سونرا سؤندو. ثابیت گئییمده آتلارین مئتال آیاقلاری‌نین (ناللار) ایچریسیندن تکانلار کئچندن سونرا پارتئردن قورخوب قاچماغا باشلادیلار. کپنکلر قاناقلاری‌نین اطرافیندا موقدس المو آتشینین ماوی شفقلی دایره‌لری اوزره بورولغانلاشما ایله الکتیکلشدی.[92]  تجروبه آپارارکن تسلا تصادوفن الکتریک شبکه‌سینده قزانین باش وئرمه‌سی سببیندن الکتریک ستانسیاسی گئنئراتورونو زدله‌ییب. تسلا حادیثه نین الکتریک ائکسپئریمئنتاتوروندا باش وئردیگینی ایضاح ائتدی: "یوکسک تئزلیک انرژیسی‌نین بیر نئچه یوز کیلاواتی ایله نومونه کیمی ایشلر گؤرولوب. معلوم اولوب کی، الکتریک دامینداکی دینامولار آلتی میل آرالیدا اونلاردا یارانان گوجلو یوکسک تئزلییه و ایزولیاسییانین داغیلماسی، سارغیلار واسیطه‌سیله آغیر نتیجلنن قیغیلجیملارا گؤره بیر نئچه دفعه یانیب!"[93]  [[فایل:TeslaWirelessIllustration.png|بندانگشتی| گؤستریلن "قبولئدیجی" سارغی اؤتوروجو سارغی ایله رئزونانسا کؤکله‌نیب.[94] تسلا اؤتوروجونون انرژینی نه قدر اوزاق مسافه‌یه اؤتوردویونو آچیقلاماییب.[84][94]  ]] لابوراتورییا دؤورونده اؤز قبولئدیجیسی ایله تسلا غئیری-عادی سیقناللار موشاهیده ائدیب. او، بۇ سیقناللارین باشقا پلانئتدن اولا بیلمه‌سی نتیجه‌سینه گلدی. تسلا ۸ دسامبر ۱۸۹۹-جو ایلده تهئ نورته آمئریجان قزئتی‌نین موخبیری جولیان قوتورنا مکتوبوندا بونلاری قئید ائدیب[95] و 1900-جو ایلین دسامبریندا قیرمیزی خاچ جمعیتی ایییرمی بیرینجی عصرین مۆمکون تاپینتیلاری حاقیندا مکتوبدا باشقا بیر دونیادان خبر وئرن "1... 2... 3..." معلوماتلارینا ایستیناد ائدیب.[96][97] ژورنالیستلر سئنساسییالی احوالات کیمی بوندان بهس ائدیبلر و تسلانین مارسدان سیقناللار ائشیتدیگی نتیجه‌سینه گلیبلر.[96] تسلا ۹ فوریه ۱۹۰۱-جی ایلده جوللیئرس وئئکلی ژورنالینین "پلانئتلرله صؤحبت" مقاله‌سینده قئید ائدیر کی، بۇ سیقناللار اونا درحال آیدین اولمادی، او مارس، وئنئرا و دیگر بیر پلانئتدن بۇ سیقناللارین گلمه‌سینی و "عاغیللی بیر شکیلده ایداره اولونان سیقناللار" ائشیدیب.[98] بئله بیر هیپوتئزیس ایره‌لی سورولدو کی، تسلا 1899-جو ایلین جولایوندا مارکونینین آوروپا تجروبه‌لرینین قارشیسینی کسه بیلر. مارکونی حربی نوماییشده کولورودودا تسلانین ائشیدیب باشا دوشدویو اوچ عئینی ایمپولسلو س مکتوبونو (نؤقت/نؤقت/نؤقت) گؤندره بیلردی.[99] همچنین سیقناللارین سیمسیز اؤتورمه‌ده دیگر بیر اکسپریمنتاتوردان اولماسی دا فرض ائدیلیر.[100]  ۱۸۹۹-جو ایلده جون یاکوب آستور آلتی یئنی ایشیق سیستملرینین یارادیلماسی و علاوهینکیشافینا گؤره تسلا اۆچون $۱۰۰،۰۰۰ سرنایه آییردی. تسلا کولورادو سپرینقس تجروبه‌لرینده آیریلمیش وسایتدن ایستیفاده ائتدی.[101]  ۷ ژانویه ۱۹۰۰-جو ایلده تسلا کولورادو سپرینقسی ترک ائتدی. اونون لابوراتورییاسی ۱۹۰۴-جو ایلده سؤکولدو و اونون ترکیبلری ایکی ایل سونرا بورج راضیلاشماسینا گؤره ساتیلدی.[102]  کولورودا تجروبه‌لری لونق آیلئند، شورئهام آخینلیغینداکی ووردئنکلیفف کیمی تانینان ترانس-آتلانتیک سیمسیز تله‌کومونیکاسیا تکنیکی قورغولاری‌نین یارادیلماسی اۆچون تسلانی حاضیرلامیشدی.[103]  == ووردئنکلیفف ایللری (1900–1917) == اساس مقال: [[ووردئنکلیفف قولله‌سی]][[فایل:Tesla Ready For Business 1901.jpg|بندانگشتی| بیزنئس اۆچون تسلا حاضیردیر – ۷ آوقوست ۱۹۰۱-جی ایل ]]  ۱۹۰۰-جو ایلده ۱۵۰،۰۰۰ $-لا (یندیکی دوللارلا ۴،۲۵۲،۲۰۰ $، ۵۱%-ای جون پیرپونت مورقاندان) تسلا ووردنکلیفف قولله‌سی مئخانیزمینی پلانلاشدیرماغا باشلادی.[104]  [[فایل:Original Tesla Coil.png|بندانگشتی| ناقیلسیز اؤتوروجولو تسلا سارغیسی او.س. پاتئنت 1.119.732  ]] تسلا سونرا داها گوجلو اؤتوروجونون تیکینتیسینه گؤره داها چوْخ وسایت ایستمک اۆچون مورقانا یاخینلاشدی. مورقان بوتون پوللارین هارا گئتدیگینی سوروشاندا، تسلا جاواب اولاراق بیلدیرب کی، اونون (مورقانین) سبب اولدوغو 1901-جی ایل چاخناشماسی بونا اؤز تاثیرینی گؤستریب. مورقان داها چوْخ مالیییه وسایتی ایستمکله تسلانین موقاویله‌نی پوزماسی و فوند بازاری ایفلاسینین خاطیرلادیلماسی ایله سارسیلیب. تسلا مورقانا داها بیر دفعهموراجیعت مکتوبو یازسا دا، آنجاق بۇ موراجیعت ده نتیجه‌سیز قالیب. مورقانین هله ده ایلکین سازیشه گؤره تسلایا پول بورجو اولوب و حتّی تسلا تیکینتی ایشلریندن اول تنبئهله ده اوزلشمیشدیر.[105]  ۱۹۰۱-جی ایلین دسامبریندا مارکونی موفووقیتله اینگیلتره‌دن نیوفاوندلئنده س مکتوبونو گؤندردی. نؤوبتی بئش ایل عرضینده تسلا ووردئنکلیففین تیکینتیسی‌نین تاماملانماسی اۆچون علاوهمالیییه وسایتینه احتییاج طلب اولوندوغونو اۆچون مورقانا 50-دن چوْخ مکتوب یازدی. تسلا داها دوققوز آی لاییهه‌نی داوام ائتدیردی. قولله‌نین تام هوندورلوگو 57 م ایدی.[100] 1903-جو ایلین جولایوندا تسلا مورقانا یازدی کی، ناقیلسیز رابیطهوچون علاوهووردئنکلیفف قولله‌سی الکتریک انرژیسی‌نین ناقیلسیز اؤتورولمه‌سینی یئرینه یئتیره بیلر.[104] 1904-جو ایل اوْکتوبرین ۱۴-ده مورقان نهایت کاتیبی واسیطه‌سیله اونا جاواب یازدی، سیتات: "بو ایشده نه ایسه ائتمک منیم اۆچون غئیری-مۆمکون اولاجاق." تسلا بۇ مکتوبو مورقانا مالیییه‌چی کانتئربئری آرخییئپیسکوپو ایله گؤروشن زامان قصدن یازمیشدی.[100]  تسلانین ۱۹۰۴-جو ایلده لونق آیلندده تیکیلمیش ووردئنکلیفف زاوودو. بۇ قورغودان ایستیفاده ائتمکله تسلا الکتریک انرژیسی‌نین آتلانتیک اوزریندن سیمسیز اؤتورولمه‌سینی نوماییش ائتدیرمه‌یه اومید ائدیردی.  ۱۹۰۲-جی ایلده تسلانین لابوراتورییا فعالیتلری هیوستون ستریتدن ووردئنکلیففه کؤچدو.[104]  ۱۹۰۶-جی ایلده ۵۰ یاشیندا تسلا اؤزونون ۲۰۰ آت گوجونده هر دقیقه ده ۱۶،۰۰۰ دؤور ائدن توربینلرینی نوماییش ائتدیردی. ۱۹۱۰-۱۹۱۱-جی ایل عرضینده نیو یورکدا ساهیل الکتریک ستانسیاسیندا اونون توربین موهرریکلرینین بیر نئچه‌سی ۱۰۰–۵،۰۰۰ آت گوجونده سیناقدان کئچیریلدی.[106] ایماگئس.پنگ خاریجی تصویر  ایماگئ-سیلک.پنگ وورلد تودای قزئتینده نیکولا تسلا، خیالپرستلیک مقاله‌سی اۆچون رسسامین چکدیگی ایللوستراسییالاردان بیری ایللوستراسییادا یاریسی چات فورماسیندا اولان بوتؤو یئر کوره‌سی تصویر اولونور.  تسلا بوخار گوجلو مئخانیکی گئنئراتورو کشف ائتدی. هیوستون ستریت لابوراتورییاسیندا مئخانیکی گئنئراتور ایله تجروبه‌لر آپارارکن تسلا گویا بیر نئچه بینادا رئزونانس یاراتمیشدی. سورعتین آرتماسی سببیندن تسلا قئید ائدیردی کی، ماشین اؤز ائوینین رزونانسی تئزلیگینده رقص ائدیب و تهلوکه یارانماغا باشلاییب. تجروبه‌نی سونا چاتدیرماق اۆچون او چکیجدن ایستیفاده ائتمه‌یه مجبور اولدو، ائله بۇ زامان پولیس ده گلمیش‌دی.<ref name=":0" />^:162–164 1912-جی ایلین فئوریه‌سینده بیر مقاله — آللان بئنسون طرفیندن "نیکولا تسلا، خیالپرستلیک" مقاله‌سی وورلد تودای قزئتینده نشر اولوندو. بۇ مقاله‌ده رسسامین چکدیگی ایللوستراسییادا بوتؤو یئر کوره‌سی تصویر اولونور، آنجاق یاریسی چات فورماسیندادیر. بونا بئله ایضاح وئریلیردی: "تسلا ایدیعا ائدیر کی، او بیر نئچه هفته عرضینده ویبراسییا وضعیتی ایله یئرین قابیغینی دییشدیره بیلر. ینی یئر قابیغی قالخا دا بیلر و یا یوزلرله فوت دوشه بیلر، بو ایسه دئمک اولار کی، سیویلیزاسییانین محوی دئمکدیر. بو پروسئسین داوامی اولاراق او قئید ائدیر کی، نتیجه‌ده یئر ایکی حیصه یه پارچالانا بیلر."[107]  تسلا نظری مولاحیظه‌لر یورودوردو کی، بئیینه الکتریکین تطبیقی اینتئللئکتی آرتیریر. ۱۹۱۲-جی ایلده او یوکسک تئزلیکده کیچیک الکتریک دالغالاری‌نین ویبراسیاسینین سینیف اوتاغینا هوپدورولماسی و سینیف اوتاغینین دیوارلاری‌نین الکتریک کابئللری ایله باشا دوشولمه‌ین شکیلده هوپدورولماسی ایله قابیلیتسیز شاگیردلردن پارلاق بیر شاگیرد ائتمک پلانی حاضیرلامیشدی. بئله‌لیکله بوتون اوتاق تسلانین ایدیعا ائتدیگی کیمی الکتروماقنیت ساحه سی ستیموللاشدیران ساغلاملیق وئرن بیر اوتاغا چئوریله‌جکدی.[108] بۇ پلان نیو یورک شهری مکتبلرینی ایداره ائدن اویلیام ماکسوئل طرفیندن ان آزی مووققتی ده اولسا تصدیقلنمیشدی.[108]  بیرینجی دونیا ساواشیندن اول،تسلا خاریجی اؤلکه‌لردن مالیییه‌چیلر آختارماغا باشلادی. موحاریبهباشلادیقدان سونرا تسلا آوروپا اؤلکه‌لرینده اونون پاتئنتلریندن گلن مالیییه وسایتینی ایتیریب. نهایت تسلا ووردئنکلیففی ۲۰،۰۰۰ $-آ ساتدی.[104] 1917-جی ایلده ووردئنکلیفف قولله‌سی بولدت طرفیندن داها حیات قابیلیتلی داشینماز املاکا تورپاق وئرمک اۆچون داغیدیلدی. تسلا ۱۹۱۶-جی ایلده آمریکا الکتریک موهندیسلری اینستوتونون ان یوکسک درجه‌سی اولان ادیسون مئدالی ایله تلطیف اولوندو.[109]  ۱۹۱۷-جی ایلده الکتریک ائکسپئریمئنتاتورو ژورنالینین آوقوست ساییندا تسلانین پوستولات کیمی الکتریکین لومینئسسئنسییا ائکرانیندا گؤرولن سیقناللاری ایله بؤیوک تئزلیکلی الکتریک شوعالاری‌نین عکس ائتمه‌سیندن ایستیفاده واسیطه‌سیله سوالتی قاییقلارین یئرینی تاپماق اۆچون ایستیفاده اولونا بیلمه‌سینی قبول ائتمه‌سی باراده معلومات وئریلیب (بو سیستم موعاصیر رادارلار ایله سطحی اوخشارلیغا مالک ایدی)[110]. تسلا اؤز گومانیندا یانیلمامیشدی، یوکسک تئزلیکلی دالغلالار سویا نوفوز ائده بیلردی.[111]  == نوبل اؤدولو شاییعه‌لری == 6 نووامبر 1915-جی ایلده رئوتئرس اینفورماسییا آگئنتلیگی لوندوندان اولان معروضه‌سینده بیلدیریب کی، فیزیکا اوزره نوبل اؤدولونه بۇ ایل نیکولا تسلا و توماس ادیسون لاییق گؤرولوب. لاکین 15 نووامبردا رئوتئرس ستوکهولمدان اولان خبرینده "رئنتگئن شوعالاری‌نین کؤمگیله کریستالین قورولوشونون تحلیلینده‌کیخیدمتلرینه گؤره" سئر اویلیام هئنری برئقق و اویلیام لورئنس برئققین فیزیکا اوزره نوبل اؤدولونه لاییق گؤرولدویونو بیان ائدیب.<ref name=":5" />[112][113] تسلا و ادیسون موکافاتدان ایمتیناع ائتمه‌سی حاقیندا او واختلاردا اساسسیز شاییعهلر وار ایدی.<ref name=":5" /> نوبل فوندوندان بیلدیریلیب کی، <blockquote>"اونون موکافاتدان ایمتیناع ائتمک نیتی معلومدورسا، او شخصه نوبل اؤدولو وئریلمه‌میشدیر. اودور کی، بو هاقدا ایسته‌نیلن شاییعه گولمه‌لیدیر." </blockquote>بئله کی، او قالیب اولوندوقدان سونرا نوبل اؤدولونی یالنیز آلان شخص ردد ائده بیلر.<ref name=":5" /> تسلانین بیوقرافلاری طرفیندن سونرا ایدیعالار وار کی، تسلا و ادیسون نوبل اؤدولونی ۱۹۱۵-جی ایلده ایلک لاییق گؤرولنلر ایدی. آنجاق اونلار آراسیندا دوشمنچیلیک موناسیبتی اولدوغوندان موکافات نه تسلایا، نه ده ادیسونا وئریلیب. هر کس اؤدولو قازانماق اۆچون دیگر نایلیتلرینی و هاقلارینی مینیموما ائندیرمه‌یه چالیشیردی. اگر باشقالاری اؤدولو بیرینجی قبول ائتسیدی، هر ایکیسی اؤدولو قبول ائتمک اۆچون هئچ واخت ایمتیناع ائتمزدی. بئله کی، هر ایکیسی ماکافاتی پایلاشماغین هر هانسی بیر مۆمکونلوگوندن ایمتیناع ائدیب. حتّی تسلانین ۲۰۰۰۰ $ پول اؤدولونی قازانماماسی اۆچون داها ایمکانلی اولان ادیسون بۇ موکافاتدان ایمتیناع ائدیب.<ref name=":5" />[15][114]  بو سؤز-صؤحبتلردن ایللر سونرا،نه تسلا نه ده ادیسون نوبل اؤدولو قازانیب (باخمایاراق کی، ادیسون ۱۹۱۵-جی ایلده مۆمکون ۳۸ تئندئر تکلیفینین بیرینی و تسلا ۱۹۳۷-جی ایلده مۆمکون 38 تئندئر تکلیفینین بیرینی آلدی).[115]  == سونراکی ایللر (۱۹۱۸–۱۹۴۳) == تسلا ۱۹۱۹-۱۹۲۲–جی ایللر عرضینده میلووکیده ماشین ایستحصالچیسی آللیس-جهالمئرس[ئن]ده ایشله‌ییب.[116]  ۱۹۲۸-جی ایلده تسلا عادی طیاره کیمی اوچانا قدر اوچوش زامانی "تدریجاً قالدیریجی قورغولاری‌نین مانیپولیاسیاسی واسیطه‌سیله مئیل ائده بیلن" و شاقولی اوچوش ائتمه قابیلیتینه مالیک بیپلان[ئن] اۆچون سونونجو او.س. پاتئنت 1.655.114 پاتئنتینی آلیب.[117] تسلا فیکیرلشیردی کی، طیارهنی 1000 دوللاردان داها آز قییمته ساتا بیلر.<ref name=":5" />^:251 طیارهنین گومان کی، غئیری-پراکتیک اولماسینا باخمایاراق، بۇ طیاره روتوروندا توربین موهرریکلرین ایستیفاده‌سی اۆچون ایلک تکلیفلی و ائله‌جه ده قالدیریجی روتورلو و قالدیریجی قانادلی کونسئپسییایا اۆچون ایلک تانینان لاییحه اولا بیلردی.[118]  1934-جو ایلین باشلانغیجیندا، وئستینقاوز الکتریک ایستحصالی شیرکتی (ینگ. وئستینگهووسئ الکتریک & مانوفاکتورینق کومپانی) هر آی تسلایا 125 دوللار اؤدمه‌یه و ائله‌جه د، نیو یورکئر اوتئلینده قالماق حاقینی اؤدمه‌یه باشلادی. شیرکت همچنین تسلانین حیاتی‌نین قالان حیصه سینین خرجلرینی ده اؤده‌یه بیلردی. بونون نئجه باش وئرمه‌سی حاقیندا معلوماتلار موختلیفدیر. بیر سیرا منبعلر بیلدیریرلر کی، وئستینقاوز کئچمیش اولدوز ایختیراعچینین مؤوجودلوغو آلتیندا یوخسول وضعیتین ایحاطه ائتدیگی پوتئنسیال پیس تبلیغاتا گؤره ناراحات اولوردو.[119][120][121] تسلانین صدقه قبول ائتمه‌یه نیفرتی اولماسی سببییل، بو، "کونسالتینق اؤدنیشی" شکلینده تقدیم ائدیلمیش، و یا عالیمین بیروقرافلاریندان بیرینین (مارک سئیفئر) قئید ائتدیگی کیمی، مخفی حسابلاشما کیمی گؤستریلمیشدیر.[121]  1935-جی ایلده ایللیک آد گونو شنلیگینده موصاحیبه‌سینده تسلا یئرالتی فایدالی قازینتی یاتاقلاری‌نین دقیق یئرلشدیگی یئرین موعین ائدیلمه‌سی و یئنی اونسیت واسیطه‌سی اوسولو ایله باغلی هر هانسی یئروستو مسافه اوزریندن مینیموم ایتکی ایله مئخانیکی انرژی اؤتورولمه‌سی قایداسینی اعلان ائدیب.[107]  1937-جی ایلین پاییزیندا گئجه یاریسیندان سونرا تسلا گؤیرچینلری یئمله‌مک اۆچون کیتابخانایا و آردینجا کیلسه‌یه گئتمک اۆچون نیو یورکئر اوتئلینی ترک ائدیب. اوتئلین محللریندن بیر نئچه‌سینین کوچه‌سینی کئچرکن حرکت ائدن تاکسینی کئچه بیلمه‌ییب و ماشین اونو ووروب یئره آشیردیب. تسلانین کورگی آغیر بیر شکیلده زدلنمیشدی و قزا زامانی اونون اوچ قابیرغاسی سینمیشدی. (الدیغی یارالارین تام میقیاسی هئچ واخت معلوم اولمادی، تسلا دئمک اولار کی، عؤمرو بویو عادت ائتدیگی کیمی حکیمله مصلحتلشمکدن ایمتیناع ائدیب). تسلا گوناهکار باره‌سینده هئچ بیر مسله قالدیرماییب و تیببی یاردیمدان ایمتیناع ائدیب، یالنیز تاکسی واسیطه‌سیله مئهمانخانایا گؤتورولمه‌سینی خواهیش ائدیب. تسلا بیر نئچه آی یاتاق خستسی اولدو و پنجره‌سیندن گؤیرچینلری یئدیزدیرمگی داوام ائتدیره بیلمه‌دی. 1938-جی ایلین اوللرینده تسلا نهایت آیاغا قالخا بیلیب. او درحال داها چوْخ محدود میقیاسدا گزه‌رک گؤیرچینلری یئمله‌مگی داوام ائتدیردی، آنجاق تئز-تئز اونون اۆچون گؤندریش آکتی آلیردیلار.  == ایستیقامتلندیریلمیش انرژی سیلاحی == اساس مقال: تئلئفورجئ  حیاتی‌نین سونراکی ایللرینده تسلا وان دئ قرافف گئنئراتورونو اؤیرندیکدن سونرا، "تئلئفورجئ[ئن]" سیلاحی ایله باغلی ایدیعالاری ایله چیخیش ائتمیشدیر.[122][123] مطبوعات دییشکن اولاراق بونو اؤلوم شوعاسی و یا "صولح شوعاسی" آدلاندیریر.[124][125] تسلا بۇ سیلاحی یئروستو پییادا علئیهینه و یا زئنیت مقصدلر اۆچون ایستیفاده ائتمه‌یه قادیر بیر سیلاح کیمی خاراکتئریزه ائدیب.  تسلا حیصه جیکلرین آتش عملیاتی ایله باغلی آشاغیداکی تصویرینی وئریر. <blockquote>"اوجلوغا بؤیوک انرژی کیمی چوخلو هاوا واسیطه‌سیله حیصه جیکلرین جملشمیش شوعالاری گؤندره‌جک، اونلار حاضیرکی اؤلکه سرحددیندن 200 میل مسافه‌ده 10000 دوشمن طیارهسینین هاوا دونانماسینی ووروب یئره سالاجاق و اؤز ایزلری ایله اوردولارین محوینه سبب اولاجاقدیر.[126][127]" </blockquote>عومومیلیکد، سیلاحین ترکیبینه و اوسوللارینا آشاغیداکیلار داخیلدیر:  یوکسک واکووم عوضینه سربست هاوادا انرژی هاسیل ائدن آشکارا چیخمالار اۆچون آپارات  بؤیوک الکتریک قوووه‌سی آلماق اۆچون مئخانیزم  ایکینجی مئخانیزم ایله بؤیودولموش قوووه‌نین گوجلندیریلمه‌سی و اینتنسیولشدیریلمه‌سی یولو  هاسیل اولونان بؤیوک الکتریک قوووه‌سینی دف ائتمک اۆچون یئنی اوسول. بۇ اوسول ایختیراعنین سیلاح و یا پرویئکتورو اولا بیلردی.[128][129][130]  تسلا 1900-جو ایللردن اؤلنه قدر ایستیقامتلندیریلمیش انرژی سیلاحینین پلانلاری اوزرینده ایشله‌ییب.[131][132]  1937-جی ایلده اونون شرفینه وئریلن ناهاردا اؤلوم شوعاسی ایله باغلی، تسلا بیلدیریب: "آما بو ائکسپئریمئنت دئییل ... من بونو یاراتمیشام، نوماییش ائتدیرمیشم و ایستیفاده ائتمیشم. آنجاق بیر قدر زامان کئچندن سونرا بونو دونیایا وئره بیلرم." اونون حساباتلاری گؤستریر کی، قورغو یوکسک گرگینلیک واسیطه‌سیله سورعتلندیریلمیش کیچیک وولفرام کورجیکلرینین دار آخینینا اساسلانیر (ؤزونون بؤیودوجو اؤتوروجوسونه اوخشار اولان اوسول ایل).[123]  عئینی ایل عرضینده تسلا یوکلنمیش حیصه جیکلی شوعا سیلاحلاری ایله باغلی "طبیعی مدیا واسیطه‌سیله انرژینین جملنمیش غئیری-دیسپئرسییا لاییهه‌سینین اینجه‌سنتی" (ینگ. تهئ آرت اوف پروژئجتینگ جونجئنتراتئد نون-دیسپئرسیوئ انرگی تهرووگه تهئ ناتورال مدیا)[133] آدلی تراکتات یازدی. تسلا بوتون موحاریبه یه سون قویا بیله‌جک سوپئر سیلاحین تئخنیکی تصویرینی آیدینلاشدیرماق اۆچون تشببوسله سند درج ائتدیریب.[134] بۇ تراکتات حاضیردا بئلقراددا نیکولا تسلا موزهینین آرخیوینده‌دیر. بۇ میلیونلارلا وولت ذرهجیکلرین یوکلنمه‌سی و یؤنلدیلمیش غئیری-دیسپئرسییا حیصه جیکلرینین آخینی و یارادیلماسی اوسولو ایله (ئلئکتروستاتیک ایتله‌مه واسیطه‌سیل)، حیصه جیکلره چیخماغا ایمکان وئرن قاز آخینی پلومپو ایله آچیق تیپلی واکووم بورونو تصویر ائدیر.[134] تسلا ایکینجی دونیا ساواشی زامانی تخمیناً 300 میل مسافه‌دن طیارهلری ووروب یئره سالا بیله‌جک بئله بیر سیلاحی آبش مودافیعه ناظیرلیگین،[135] بیرلشمیش کراللیغا، سووئت ایتتیفاقینا و یوقوسلاوییایا ساتماغا جهد ائدیب.[136]  دانیشیقلارین آپاریلدیغی دؤورده تسلا بیلدیریب کی، ایختیراعنی اوغورلاماغا سی گؤستریلیب. اونون اوتاغینا داخیل اولوب و سندلری دیقتله آراشدیریبلار، آنجاق اوغرو و یا جاسوسلار ائوی الیبوش ترک ائدیب. تسلا بیلدیریب کی، او واخت اولمادیغیندان سیلاحین بیر حیصه سینی کاغیذا کؤچورمه‌دیگینه گؤره اونون ایختیراعسینین اوغورلانماسی اۆچون هئچ بیر تهلوکه یوخدور. تئلئفورجئ سیلاحینین لاییهه‌سی بوتونلوکله اونون شووروندا ایدی.[137]  == اؤلومو == [[فایل:Urn with Teslas ashes.jpg|بندانگشتی| اونون سئویملی هنده‌سی اوبیئکتی اولان سفئرا داخیلینده تسلانین کولو اولان قیزیل سویونا سالینمیش دفن اورناسی، نیکولا تسلا موزه‌سی، بئلقراد.  ]] تسلا 86 یاشیندا 7 ژانویه 1843-جو ایلده نیو یورکئر اوتئلینین 3327-جی اوتاغیندا وفات ائتدی. ایکی گون اول تسلا قاپییا اهمیت وئرمیه‌رک "ناراحات ائتمگین" نیشانی قویموشدو. اونون مئییتی سونرادان تسلانین اوتاغینا داخیل اولارکن قوللوقچو عالیسا موناخان طرفیندن تاپیلیب. تیببی ائکسپئرت کؤمکچیسی ه.و. وئمبلی تسلانین بدنینه باخدیقدان سونرا قرار چیخاریب کی، اؤلومه سبب کورونار ترومبوز اولوب.<ref name=":6" /> تسلانین مئییتی مئدیسوندا فرانک ائ. کئمپبئل دفن ائوینه یئرلشدیریلیب. تسلانین کؤهنه دوستو و طرفداشی هوقو قئرنسبئق اؤلوم ماسکاسینین یارادیلماسی اۆچون هئیکلتراشا تاپشیریق وئرمیشدی. همین ماسکا بۇ گون نیکولا تسلا موزهینده نوماییش اولونور.<ref name=":6" /> ایکی گون سونرا فتب تسلا آمریکا وطنداشی اولماسینا باخامایاراق، تسلایا مخصوص اشیالاری<ref name=":6" /> موصادیره ائتمک اۆچون خاریجی املاک ایداره‌سینه گؤستریش وئردی.[138] نیو یورکئر اوتئلی و دیگر نیو یورک شهرینین اوتئللریندن تسلانین بوتون املاکی خاریجی املاک ایداره‌سینین مؤهورو آلتیندا مانهاتتان ستوراگئ آند وارئهووسئ جومپانیه داشیندی.<ref name=":6" /> میت پروفسورو و میلّی مودافیعهتدقیقاتلاری کومیته‌سی اۆچون تئخنیکی کؤمکچی کیمی یاخشی تانینان الکتریک موهندیسی جون جورج ترامپ خاریجی املاک ایداره‌سینین موحافیظ اسی آلتیندا تسلانین اشیالارینی آنالیز ائتمک اۆچون چاغیریلدی. اوچ گون داوام ائدن آراشدیرمالاردان سونرا ترامپ بۇ قناعته قلیب کی، تهلوکه یاراداجاق هئچ نه یوخدور. سیتات: <blockquote>"ان آزی سون 15 ایل عرضینده تسلانین فیکیرلری و سیلری ایلک نؤوبه‌ده انرژینین سیمسیز اؤتورولمه‌سی و ایستحصالی ایله تئز-تئز علاقه لی اولان سپئکولیاتیو، فلسفی و بیر آز رئکلام خاراکتئری باره‌سینده ایدی؛ آما بو نتیجه‌لره نایل اولماق اۆچون یئنی، ساغلام، ایشلک پرینسیپلر و مئتودلار داخیل ائتمه‌میشدی[139]." </blockquote>تسلانین "اؤلوم شوعاسی" حیصه سینی ساخلاماق اۆچون نظرده توتولان قوتودا ترامپ 45 ایللیک موقاویمتی دییشیله بیلن قوتو تاپمیشدی.[140]  10 ژانویه 1943-جو ایلده نیو-یورکون مئری فورئللو لا قواردییا "آوئ ماریا" و "تامو دالئکو" موسیقیلرینین فونوندا ونیج رادیوسوندا جانلی یاییم زامانی سلووئنییا اصیللی آمریکالی یازیچی لویس آدامیچ طرفیندن یازیلمیش مدحیّه‌نی اوخودو.<ref name=":6" /> 12 ژانویه‌ده موقدس جون ایلاهی کیلسه‌سینده تسلانین دفن مراسیمینده 2000 اینسان ایشتیراک ائتدی. دفن مراسیمیندن سونرا تسلانین مئییتی آردسلیده یئرلشن فئرنکلیفف قبیریستانلیغینا آپاریلیب و بورادا یاندیرلیب. نؤوبتی گون ایکینجی دفن خیدمتی نیو-یورکدا موقدس ساوا سئرب پراووسلاو کیلسه‌سینین تانینمیش سئرب کئشیشلری طرفیندن آپاریلیب.<ref name=":6" /> == مولک == 1952-جی ایلده تسلانین همشیره‌سی اوغلو ساوا کوسانوویچین تزییقی ایله تسلانین بوتون املاکی 80 صاندیقدا ن.ت. نیشانی ایله گه‌می واسیطه‌سیله بئلقرادا گؤندریلیب.[17] 1957-جی ایلده کوسانوویچین کاتیبی شارلوتتا موزار تسلانین کولونو آبش-دان بئلقرادا گؤندردی.[17] کول حال-حاضیردا مرمر پوستامئنت اوزرینده نیکولا تسلا موزهینده قیزیل سویونا سالینمیش سفئرادا نوماییش اولونور.[141]  اونون دییشن جریان الکتریک پاتئنتلرینین ساتیلماسینا باخمایاراق، تسلا بورج و یوخسوللوق ایچینده دونیاسینی دییشیب.[142][143][144][145] == پاتئنتلر == اساس مقال: نیکولا تسلانین پاتئنتلرینین سییاهیسی  تسلا ایختیراعلارینا گؤره تخمیناً 300 پاتئنت آلیب.[146] تسلانین پاتئنتلرینین بعضیلری نظره آلینماییب و موختلیف منبعلر پاتئنت آرخیولرینده گیزلی یاتان بعضی پاتئنتلری آشکار ائدیبلر. ایضاح اۆچون قئید ائتمک اولار کی، تسلانین 26 اؤلکه‌ده بوراخیلمیش ان آزی 278 پاتئنتی وار.[146] تسلانین پاتئنتلرینین چوْخو آبش، بریتانییا و کانادادادیر، آنجاق بیر چوْخ دیگر پاتئنتلری بوتون دونیادا اؤلکه‌لرینده تصدیقله‌نیب.<ref name=":5" /> تسلا طرفیندن کشف اولونموش بیر چوْخ ایختیراعیا پاتئنت حیمایه‌سی قویولماییب.  == شخصی حیاتی == تسلا هر گون سحر 9:00-دان آخشام ساعات 6:00-یا قدر و یا داها آرتیق ایشله‌ییردی. تسلا شام یئمگینی دقیق واخت اولاراق 8:10-دا دئلمونیجوس رئستورانیندا، سونرالار ایسه اوولدورف- آستورییا اوتئلینده یئییردی. تسلا یالنیز اونا خیدمت ائده بیله‌جک باش اوفیسیانتا ناهار سیفاریشی اۆچون زنگ ائده بیلردی. "یئمگین ساعات 8-ده حاضیر اولماسی طلب اولونوردو. تسلا تک ناهار ائدیردی، باشقا حالدا ایسه اؤز ایجتیماعی عؤهدهلیکلرینی اؤدمک اۆچون نادیر حالاردا قروپلا ناهار ائتمه‌سی مۆمکون ایدی. تسلا تئز-تئز اؤز ایشینی گئجه ساعات 3:00-قدر داوام ائتدیره بیلردی."<ref name=":0" /> بدن گیمناستیکاسی اۆچون، تسلا هر گون تخمیناً 13 کم-ه یاخین مسافه قطع ائدیردی. او، هر آخشام آیاق بارماقلارینی یوز دفعهشاققیلدادیردی و اؤز بئیین هوجئیره‌لرینی بونونلا ستیموللاشدیردیغینی دئییردی.[147]  قزت رئداکتورو آرتور بریسبئن ایله اولان موصاحیبه‌سینده تسلا دئییب کی، او تلپاتییایا اینانمیر. سیتات: <blockquote>"فرض ائدک کی، من سیزی اؤلدورمه‌یه جورأت ائدیرم. ایکینجیسی ایسه سیز بونو بیلیرسیز. ایندی بو یاخشی دئییل؟ هانسی پروسئس بوتون بو فیکیرلری الده ائده‌جک؟" </blockquote>عئینی موصاحیبه‌ده تسلا بوتون فوندامئنتال قانونلارین بیر قدر زیفلیه‌جگینه ایناندیغینی دئییب.[148]  حیاتی‌نین سونلارینا یاخین،تسلا هر گون گؤیرچینلری یئمله‌مک اۆچون پارکا گئدیردی و حتّی یارالی بیرینی آلیردی، اونون ساغالماسی اۆچون اوتئل اوتاغینا گتیره‌رک قوللوق ائدیردی.[149][150] تسلا قئید ائدیب کی، او گونده‌لیک اولاراق، محض زدلنمیش گؤیرچینلری گؤرمک اۆچون پارکا گئدیردی. تسلا گؤیرچینلرین سینمیش آیاقلارینی و قانادلارینی برکیدن،اونلارین سوموکلرینین بیتیشمه‌سینه کؤمک ائدن راحات قورغو و بینایا 2000$ خرجله‌میشدی.[151] تسلا دئییردی: <blockquote>''"من اوزون ایللر عرضینده میللرله گؤیرچینی یئدیردیردیم. آنجاق قانادلاری‌نین اوزرینده آچیق بوز رنگلی قیسا ختلی تمیز آغ، گؤزل بیر گؤیرچین وار ایدی. بو بیری دیگرلریندن فرقله‌نیردی. او دیشی گؤیرچین ایدی. منیم یالنیز اوندان خوشوم گلیردی و اونو چاغیریردیم، او دا اؤز نؤوبه‌سینده اوچاراق منه طرف گه‌لردی. من بیر کیشینین قادینی سئودیگی کیمی گؤیرچینی سئویردیم، او دا منی سئویردی. نه قدر کی، من اونو گؤروردوم، منیم یاشاماغیمین بیر مقصدی وار ایدی.[152][153]"'' </blockquote>تسلا حیاتینی سونراکی ایللرینده وئگئتاریان اولدو و یالنیز سود، چؤرک، بال و تروز شیره‌لری ایله قیدالانیردی.[123][154]  === گؤرونوشو === [[فایل:Tesla aged 36 (crop).jpeg|بندانگشتی| نیکولا تسلا، یاش 34، 1890، ناپولئون سارونی طرفیندن چکیلمیش فوتوشکیل ]] تسلانین بویو 1.88 م، چکیسی ایسه دئمک اولار کی، 1888-جی ایلدن 1926-جی ایله کیمی دییشمز اولاراق 64 کق اولوب. او، گونده‌لیک فعالیتی رئقلامئنتلشدیریلمیش، گئییمین، اؤزونه قوللوغا خوصوصی دیقت یئتیرن، نیو –یورک شهرینین دبلی، ظریف اینسانلاریندان ایدی.  بو شخصی شؤهرتپرستلییه گؤره دئییلدی. گئییمینده‌کیشلیقلیک و ظریفلیک اؤز شخصیتی‌نین هر بیر پیلله‌سی ایله بوتؤو هارمونییا تشکیل ائدیردی. اونون ایری پالتار شکافی یوخ ایدی و او، هر هانسیسا بیر نؤو زینت اشیالاریندان ایستیفاده ائتمیردی… گئییم مسلسینده تسلا قئید ائدیب کی، دونیا خاریجی گؤرونوشده‌کیتجسسومه گؤره و شخصلرین جزبئدیجی اسکیکلیکلری اۆچون گئنیش اولمایان کیچیک نزاکتله اؤز مقصدی اۆچون یولونو دایم یونگوللشدیرن، اؤز شخصیتینی قییمتلندیرن اینسانلاری سئچیر.<ref name=":0" /> نئو یورک وورلد قزئتی‌نین رئداکتورو آرتور بریسبئن تسلانین گؤرونوشونو بئله تصویر ائدیر: <blockquote>''"نیکولا تسلا هوندور، آریق و شوبهه‌سیز کی، مونتظم اولاراق دئلمونیجوسا گئدرکن، چوخ جیدی گؤرونونش آلان بیریدیر. اونون اولدوقجا درین گؤزلری وار ایدی. اونلار اولدوقجا آیدین ایدی. من اوندان بئله آیدین گؤزلری اولا-اولا نئجه بیر سلاویان اولماسی باره‌ده سوروشدوم. او منه دئدی کی، اونون گؤزلری واختیله داها قارا اولوب، آنجاق فیکرینده بؤیوک سؤودلشمه‌لردن ایستیفاده ائده‌رک، اونلارا بیر چوخ چالارلار علاوهئدیب. من دفعه لرله ائشیتمیشم کی، بئییندن ایستیفاده ائتمک گؤزلرین رنگینی آچیق ائدیر. ''</blockquote><blockquote>''او چوخ آریق، آلتی فوت (180 سم) هوندورلوگونده و یوز قیرخ فونتدان (63 کق) داها آز چکییه مالیک ایدی. اونون چوخ بؤیوک اللری وار ایدی. اونون باش بارماغی بئله بؤیوک اللر اۆچون ده اولدوقجا بؤیوک ایدی. اونلار غئیری-عادی درجه‌ده بؤیوک ایدی. بو یاخشی علامت ایدی. باش بارماق الین اینتئللئکتوال حیصه سیدیر.''</blockquote><blockquote>''نیکولا تسلانین بوتون قوووه‌سی ایل، بؤیوک شؤوق و هوسله ایشله‌ین (ئنتوزیاست) باشی وار. اونون باشی چیو فورماسیندادیر. اونو چنه‌سی بوز بالتاسی کیمی نازیکدیر. اونون آغزی چوخ کیچیکدیر. چنه‌سی زیف اولماسا دا، کیفایت قدر گوجلو ده دئییل. تسلا پراکتیکی ساحه لرده ایشلمه‌دیگی اۆچون اونون صیفتینی دیگر کیشیلرین صیفتلری کیمی اؤیرنمک و موهاکیمه یوروتمک اولماز. او باشی اوستونده اؤز حیاتینی یاشاییر و اورادا ایچریده ایدئیالار دوغولور. اونون ساچلاری دالغاواری قارا و قیوریمدیر. او، اؤز یارادیجیلیغینا درین ماراق گؤستریر. اونون عادتن اوغورلو کئچن اؤزونه اینامی و خودبینلیگی وار. او، اصلینده حاقیندا یازیلان و دانیشیلان کیشیلرین اکثریتیندن فرقله‌نیر.[148][155]"''</blockquote> === ائیدئتیک یادداش === نیکولا تسلا کیتابلاری تام یاددا ساخلایاراق بیر چوْخ اثرلر اوخویوردو. او گومان کی، فوتوقرافیک یادداشا مالیک ایدی.<ref name=":5" /> او پولیقلوت ایدی و سککیز دیلده دانیشا بیلیردی: سئرب-خوروات، چئخ،ینگیلیس، فرانسیز، آلمان، ماجار، ایتالیان و لاتین.<ref name=":0" /> حیاتی‌نین ایلک ایللری عرضینده،تسلا زامان و زامان موختلیف خسته‌لیکلره توتولوردو. او تئز-تئز قاراباسمالارلا موشاییعت اولونان گؤزلرینین اؤنونده ایشیغین گؤزقاماشدیریجی پارلاقلیغی کیمی تظاهور ائدن غریبهخسته‌لیکلردن ازیت چکیردی. او، تئز-تئز ایدئیا و سؤزلرینه باغلی اولان قاراباسمالارلا قارشیلاشیردی. سادجه اولاراق، اشیانین آدینی ائشیتمکل، تسلا رئال تفرروفاتی ایله اونو تسسووور ائده بیلردی. تسلا ایفراط دقیقلیکله،او جومله‌دن بعضاً ویزوال تفککور کیمی معلوم اولان تئخنیکا، قورولوش مرحله سینه کئچنه‌دهک بوتون اؤلچولر داخیل اولماقلا،ایختیراعسینی فیکرن تصوور ائده بیلردی. او، عادتی اوزره ال ایله چئرتیوژلار چکمه‌ییب، آنجاق یادداشیندا چالیشیب. تسلا اوشاقلیق حیاتیندا اوللر باش وئرن حادیثه لری تئز-تئز خاطیرلاییردی.<ref name=":5" /> === یوخو وردیشلری === تسلا هئچ واخت ایکی ساعاتدان چوْخ یاتمادیغینی بیلدیریردی.<ref name=":0" />:46 لاکین تسلا ائتریاف ائدیردی کی، زامان و زامان اؤز انرژیسینی برپا ائتمک اۆچون مورگوله‌ییردی.[147]  قراتسدا تحصیلینین ایکینجی ایلی زامانی تسلادا بیلیاردا، شاهمات و کارت اویونلارینا بؤیوک ماراق یارانیر (وه بۇ اویونلاردا چوْخ تجروبه‌لی اولدو). بعضاً 48 ساعاتدان چوْخ واختینی اویون ماساسی آرخاسیندا کئچیریردی.<ref name=":0" />:43، 301 بیر دفعه تسلا اؤز لابوراتورییاسیندا یوخو و یا ایستیراحت ائتمه‌دن 84 ساعات عرضینده چالیشیب.<ref name=":0" />:208 تسلا ایله دوستلاشان ژورنالیست کئننئت سویزی تصدیق ائدیر کی، تسلا نادیر حاللاردا یاتیردی. سویزی بیر سحر تسلانین اونو گئجه ساعات اوچده چاغیردیغینی خاطیرلاییر. <blockquote>"من بیر اؤلو کیمی اوتاغیمدا یاتیردیم ... بیردن تلفون زنگی منی اویاتدی ... تسلا قیزغین شکیلده آراملا دانیشیردی. او باشقا بیر نظریییه ایله موقاییسه ائتدیگی مثلای هلل ائدیردی. او، حیسئدنده کی هلل یولونو تاپیب قفلتن تلفونو سؤندوردو."[147] </blockquote> === موناسیبتلر === [[فایل:Twain in Tesla's Lab.jpg|بندانگشتی| مارک توئن تسلانین لابوراتورییاسیندا، 1894 ]]تسلا هئچ واخت ائولنمه‌ییب. او بیلدیریب کی، اونون تمکینلیگی اونون علمی قابیلیتینه چوْخ فایدالی اولوب.<ref name=":5" />:33 لاکین عؤمرونون سونونا یاخین، او موخبیرینه دئمیشدیر. "بعضاً من حیسئدیرم کی، ائولی دئییلم، من اؤز ایشیمه گؤره بؤیوک قوربان ائتمیشم." تسلانین محبتی اوغروندا موباریزه آپاران و بعضاً اونا دلیجه‌سینه عاشیق اولان چوْخسایلی قادینلار اولوب. حالبوکی، نزاکتلی و ساکیت اولان تسلانین هر هانسی معلوم موناسیبتلری یوخ ایدی.  تسلا ایشی ایله اؤزونو تجرید ائدیردی و اونسیتسیزلییه مئیللی ایدی.[156][157][158][159] لاکین نه واخت کی او، سوسیال حیاتدا ایشتیراک ائدیردی، بیر چوْخ اینسانلار تسلاندان چوْخ موثبت و حئیرانلیقلا دانیشیب. روبئرت آندئروود جونسون تسلانی "نفیس شیرینلییه،صمیمیلیی، توازؤکارلیغا، اینجه‌لیگ، نجیبلییه و گوجه" مالیک اولان بیر اینسان کیمی تصویر ائدیردی.<ref name=":7" /> اونون صادیق کاتیبی، دوروتی سکئرریت یازیردی: "اونون دوروشوندا اولان همیشه داهی تبسسومو و عالیجنابلیغی، قلبینده درین کؤک سالان جئنتلمئنلیک خوصوصیتلرینی بیلدیریردی."<ref name=":0" /> تسلانین دوستو جولیان قوتورن یازیردی: "نادیر حاللاردا بیر عالیم و یا موهندیسله قارشیلاشارسینیز کی، او همچنین شاعیر، فیلوسوف،گؤزل موسیقینین قدیر-قییمتینی بیلن،دیلچی، عرضاق و ایچکینین بیلیجیسی اولسون."<ref name=":5" />:80  تسلا فرئنسیس ماریون کرووفورد، روبئرت آندئروود جونسون،[160] ستئنفورد اوایت،[161] فریتس لئوئنشتئین، جورج شعرفف، کئننئت سویزی ایله یاخشی دوست ایدی.[162][163][164] اورتا یاشلاریندا تسلا مارک توئن ایله یاخین دوست اولوب. اونلار بیرلیکده تسلانین لابوراتورییاسیندا و باشقا یئرلرده چوْخ واخت کئچیریردیلر.[160] توئن تلفوندان سونرا ان دیرلی پاتئنت کیمی تسلانین ایندوکسییا موتورونو سون درجه هئیرانلیقلا تصویر ائدیردی.[165] 1920-جی ایلین سونرالاریندا تسلا شاعیر، یازیچی، میستیک و سونرادان ناسیست تبلیغاتچیسی اولان جورج سیلوئستر ویرئک ایله دوستلاشدی. تسلا آرابیر ویرئک و اونون حیات یولداشی طرفیندن وئریلن ناهاردا ایشتیراک ائدیردی.[166][167]  تسلا بعضی واختلار کوبود اولا بیلردی. کاتیبینه کؤک اولدوغونا گؤره آتش آچماسیندان سونرا، کؤک اینسانلارا قارشی منفی موناسیبتی اولماسی معلوم اولموشدو.<ref name=":5" />:110 او گئییمی تنقید ائتمک اۆچون تلسدی. بیر نئچه دفعه تسلا اونو ائوه گئتمک و پالتارینی دییشمک اۆچون گؤندریب.<ref name=":5" />:33  1931-جی ایلده توماس ادیسون وفات ائدنده،ادیسونون حیاتی‌نین گئنیش ایشیقلاندیریلماسیندا تسلا The New York Teams–ه یالنیز منفی فیکیرلرله تؤفهه وئرمیشدیر. <blockquote>''"اونون هئچ بیر هوببیسی یوخ ایدی، بوتون اَیلنجه‌لردن کنار و ان ساده گیگیئنا شرطلرینه بئله عمل ائتمه‌دن حیات سوروردو...اونون مئتودو سون درجه ائیری-ائففئکتیو ایدی، بؤیوک اراضی عومومیتله نسه الده ائده بیلمک اۆچون اؤرتولو اولمالی ایدی و من ایلک نؤوبه‌ده اونون فعالیتینه باخاراق دئمک اولار کی، تأسوف حیس ای کئچیریردیم، چونکی، بیر قدر نظریییه و حسابلاما ایله اونون 90 فایز امگینه قناعت ائتمک اولاردی. لاکین، او، کیتابلاردان اؤیرنمه‌یه و ریاضی تحصیله تام نیفرت ائدیر، تامامیله یارادیجی حیس لرینه و پراکتیک آمریکان ذکاسینا اعتیبار ائدیردی.."'' </blockquote>ادیسون چوْخ یاشلی اولاندا و اؤلومونه یاخین دئییردی کی، گئرییه باخاندا ائتدیگی ان بؤیوک سهو هئچ واخت تسلایا و اونون ایشلرینه حؤرمت ائتمه‌مه‌سی اولوب.[168]  === اینانجلار === ==== اکسپریمنتال و نظری فیزیک حاقیندا ==== تسلا اؤز یازیلاریندا فیزیکانین ایلکین آتوم باشا دوشولمه‌سینی گؤستریردی.[169] او، آتومون کیچیک المنتار حیصه جیکلردن عیبارت اولماسی نظریییه‌سی ایله راضیلاشماییب و بیلدیریردی کی، اورادا الکتریک یوکونو یارادان الکترون کیمی بئله شئیلر یوخ ایدی (و اینانیردی کی، اگر الکترونلار بوتونلوکله مؤوجوددورسا، اونلار ماددنین دؤردونجو حالی اولا بیلر و یا کیچیک آتوملار یالنیز ائکسپئریمئنتال واکوومدا مؤوجود اولا بیلر و اونلارین الکتریک ایله هئچ بیر علاقه سی یوخدور).:249[170] تسلا حساب ائدیر کی، آتوملار دییشمزدیر. اونلاری ایسته‌نیلن بیر یوللا پارچالاماق و یا دییشمک اولماز. او الکتریک انرژیسینی گؤندرن 19-جو عصرده یارانمیش و گئنیش یاییلمیش "ائفیر" کونسئپسیاسینا اینانیردی.[171]  تسلا عومومیتل، ماددنین انرژییه چئوریلمه‌سی حاقیندا نظریییه‌یه قارشی ایدی.:247 او همچنین ائنشتئینین نیسبیلیک نظریییه‌سینی تنقید ائده‌رک بیلدیریب: <blockquote>''"من حساب ائدیرم کی، هئچ بیر خوصوصیته مالیک اولمایان ساده سببدن مکان اَییله بیلمز. بو ایسه دئمک اولار کی، ایلاهی خوصوصیتلره مالیکدیر. او مالیک دئییل، آنجاق یالنیز آتریبوتلار و بیزیم اؤز یاراتدیغیمیز وار. بوشلوغون دولدورولماسی مسلسی ایله مشغول اولاندا خاصسه‌لردن بیز یالنیز دانیشا بیلریک. دئمک اولار کی، اَییلمیش اولان مکاندا بؤیوک جیسیملرین اولماسی نه ایسه بیر شئیین اهمیتسیز بیر شئی ائتمه‌سینه ائکویوالئنتدیر. مثلا، من بو جور باخیشلا راضیلاشا بیلمرم.[172]"'' </blockquote>تسلا اوزرینده 1892-جی ایلده<ref name=":0" /> ایشله‌مه‌یه باشلادیغی مادّه و ائنئژی ایله باغلی اؤز فیزیکی پرینسیپینین اینکیشافی طلبینی ایره‌لی سوردو و 81 یاشیندا 1937-جی ایلده "آغیرلیغین دینامیک نظرریییه‌سینی" تاماملایاراق مکتوبدا ایدیعا ائتدی کی، مکانین اَییلمه‌سی کیمی یالنیش کونسئپسییالار و معناسیز سپئکولیاسییالارا سون قویولا بیلر. او، قئید ائدیب کی، بۇ نظریییه بوتون تفررواتی ایله حاضیرلانیب و او، اومید ائدیر کی، تئزلیکله دونیایا بیان ائدیله بیلر.[173] اونون نظریییه‌سینین داها دا آیدینلاشدیریلماسینا هئچ واخت اونون اثرلرینده راست گلینمه‌ییب.<ref name=":5" /><nowiki>{{رپ|309} </nowiki> ==== جمعیت حاقیندا ==== تسلا اؤز دؤورونون بیر چوْخ تانینمیشلاری کیمی، یئوگئنیکانین صونعی سئچمه واریانتی‌نین طرفداری اولوب. اونون اؤز فیکیرلرینه اینامیندان ایره‌لی گلیر کی، اینسانلارین "مرحمتی" ،بیر شخصین دیگر بیر شخص اوزرینده اولان اوستونلوگو و یا داها دوغروسو "اساس عیرقین" کونسئپسییالاریندان "طبیعتین آمانسیز ایشلرینه" غئیری-قانونی شکیلده موداخیله ائدیر. بۇ اونون تبلیغاتی ایدی، لاکین سونرالار بۇ فیکیردن اوزاق دوروب. او، 1937-جی ایلده اولان موصاحیبه‌سینده قئید ائدیردی:  " ...اینسانین مرحمتی‌نین یئنی هیسلری طبیعتین آمانسیز ایشینه قاریشماغا باشلادی. یالنیز بیزیم سیویلیزاسییا و عیرق آنلاییشلارینا اویغون اوسول طرفیندن نیکاح اینستینکتی‌نین مقصدیؤنلو رهبرلیگی و ستئریلیزاسیاسی ایله یارارسیز چوخالمانین قارشیسینی آلماق اۆچوندور. یئوگئنیکا نظریییه‌چیلری آراسیندا عومومی ریین ایستیقامتی اوندان عیبارتدیر کی، بیز نیکاحی داها چتین ائتمه‌لیگیک. شوبهه‌سیز کی، ایسته‌نیلن والیدئین اولمایان کیمسه‌یه نسیل آرتیرماغا ایجازه وئریلیر. بیر عصر کئچدیکدن سونرا بئل، نورمال اینسان اۆچون عادی جینایتکارلا ائولنمک الوئریشسیز اولاجاقدیر.[174] "  1926-جی ایلده تسلا گئندئر برابرلیگی ایستیقامتینده قادینلارین سوسیال ایطاعتی و قادینلارین موباریزه‌سینین خسته‌لیگی حاقیندا شرح وئره‌رک و بشریتین گله‌جگینین "کرالیچا آری" طرفیندن کووردیناسییا اولوناجاغینی بیلدیریب. او، حساب ائدیردی کی، قادینلار گله‌جکده دومینانت جینس اولاجاق.[175]  تسلانین هومانیست دونیاگؤروشو اؤز بیوقرافییالاری طرفیندن گئنیش شکیلده موزاکیره اولونور.[176][177][178][179][180]  تسلا چاپ اولونموش "علم و کشف موحاریبه نین باشا چاتماسینا گریتیب چیاراجاق بؤیوک قوووه‌دیر"(ینگ. سجیئنجئ آند دیسجووئری آرئ تهئ گرئات فورجئس wهیجه wیلل لئاد تو تهئ جونسومماتیون اوف تهئ wار، 20 دسامبر 1914) مقاله‌سینده بیرینجی دونیا ساواشیندن سونرا اطراف موحیطین مووافیق مسله‌لری باره‌سینده پروقنوزلار وئریردی.[181]  ==== دین حاقیندا ==== تسلا پراووسلاو خریستیان ایدی. حیاتی‌نین سونراکی ایللرینده او، "پراووسلاو دوشونجه‌سینده اؤزونو دیندار حساب ائتمیر" و دینی فاناتیزمین علئیهینه چیخمیشدی.[182] بونا باخمایاراق، اونون هم بوددیزمه،هم ده خریستیانلیغا درین حؤرمتی وار ایدی.[19][182]  1900-جو ایلده نشر اولونموش "اینسان انرژی آرتیریلماسینین مۆشکیللری" (ینگ. تهئ پروبلئم اوف اینجرئاسینگ هومان انرژی) مقاله‌سینده تسلا قئید ائدیردی: <blockquote>''"سرلر بویونجا اینسانین واحید بیر وارلیغین ترکیب حیصه لری اولماسی ایدئیاسی موختلیف دینی نظریییه‌لر واسیطه‌سییله تلقین ائدیلمیش، لاکین، بو اینسانلار آراسیندا صولحون تمین ائدیلمه‌سی و بیرلیگین تبلیغی اۆچون یوخ، درین اساسلی حقیقت کیمی تقدیم اولونموشدور. بوددیست بونو بیر یوللا ایفاده ائدیر خریستیان دیگر بیر یوللا، آما هر ایکیسی عئینی جور دئییر: بیز هامیمیز بیریک.[183]"'' </blockquote>لاکین اونون دینی باخیشلاری اونون یاراتدیغی دیگر فیکیرلره گؤره ناملوم قالیر.[184][185][186] 1937-جی ایلده نشر ائدیلمیش اؤزونون (ینگ. آ ماجهینئ تو ائند wار) "موحاریبه نین سونو اۆچون ماشین" مقاله‌سینده تسلا قئید ائدیردی: <blockquote>''"دینین ایدئالی و علمین ایدئالی آراسیندا توققوشما یوخدور، آنجاق علم معنوی اینام طرزینه قارشیدیر، چونکی علم فاکتلارا اساسلانیر. منه گؤره کاینات سادجه اولاراق هئچ واخت مئیدانا چیخمایان و هئچ واخت سونلانمایاجاق بؤیوک ماشیندیر. اینسانین اولماسی طبیعی قورولوش اۆچون ایستیثنا دئییل. اینسان، کاینات کیمی ماشیندیر. بیزیم فیکیرلریمیزه و بیزیم حرکتلکریمیزین موعینلیگینه هئچ نه داخیل دئییل. بیرباشا و یا دولاییسی ایله بیزیم دویغو اورقانلاریمیز خاریجدن موحیط قیجیقلارینا جاواب اولاراق دؤیونور. خاریجی موحیطیمیزین اوخشارلیغی و قورولوشوموزون عئینیلیگی ایله علاقه دار اولاراق، بیز بو جور موحیط قیجیقلانمالارینا قارشی مووافیق قایدادا رئاکسییامیزین هارمونییاسی ایله جاواب وئریریک و بیزده آنلاشما یارانیر. عصرلر بویو سونسوز مورککب مئخانیزملر حاضیرلانیر، آنجاق بیز بدنین فعالیت گؤسترنلرینین جمعینی اصلا اولمایان "روح" و یا "قلب" کیمی آدلاندیریریق. بو فعالیت گؤسترنلر دایانسا،بئلجه "قلب" و یا "روح" دا دایانیر.[182]''</blockquote> == ادبی ایشلر == [[فایل:20CSD Coin Tesla.jpg|بندانگشتی| تسلانین 150-ایللیک یوبیلئیی شرفینه بوراخیلمیش سئربییا سیکّه‌سی ]] تسلا قزئت و ژورناللار اۆچون بیر سیرا کیتاب و مقاله‌لر یازیردی.[187] اونون کیتابلاری‌نین آراسیندا بئن جونستون طرفیندن ترتیب و رئداکته ائدیلمیش منیم کشفلریم: نیکولا تسلانین آوتوبیوقرافییاسی (ینگ. می اینوئنتیونس: تهئ آوتوبیوگراپهی اوف نیکولا تسلا)، دئوید خئتچئر چیلدرئسس و تهئ تسلا پاپئرس طرفیندن ترتیب ائدیلمیش نیکولا تسلانین فانتاستیک کشفلری (ینگ. تهئ فانتاستیج اینوئنتیونس اوف نیکولا تسلا) کیتابلاری وار.  اؤز کیتابیندا نشر اولونموش کشفلر، تتقیقاتلار و نیکولا تسلانین یازیلاری[188][189] "یوکسک پوتنسیالدا و یوکسک تئزلیکده دییشن جریان تجروبه‌لری" مقاله‌سی و ۱۹۰۰-جو ایلده تهئ جئنتوری ماگازینئده نشر اولونموش[190][191] "بشری انرژینین آرتیریلماسینین مۆشکیللری" مقاله‌سی داخیل اولان نیکولا تسلانین یازیلاری‌نین بیر چوْخو آزاد شکیلده اینتئرنئتده یئرلشدیریلیب.[192][193] == ایرثی و خاطیره‌سی == تسلانین ایرسی کیتابلار، فیلملر، رادیو، تلویزیون، موسیقی، جانلی تئاتر، کومیکسلر و ویدئو اویونلاردا یاشاییر. تسلا طرفیندن کشف اولونموش و یا نظرده توتولموش تئخنولوگییالارین تاثیری علمی فانتاستیکانین بیر نئچه نؤوونده دایمی مؤوزولاردان بیریدیر.  مثلا، 1931-جی ایلده تسلانین ۷۵ یاشی اواندا، تیمئ ژورنالی اوز قابیغی کیمی تسلانین شکلی قویوب.[194] اؤرتوک شکلینده الکتریک انرژیسی هاسیلاتیندا وئردیگی تؤهفه‌لره گؤره "بوتون دونیا اونون انرژی ائویدیر" یازیسی قئید اولونوب. او آلبرت اینشتین داخیل اولماقلا ۷۰-ه یاخین عالیم و موهندیسدن تبریک مکتوبو آلمیشدی.[195]  === تسلانین شرفینه آدلاندیریلیب === ==== اؤدۆل‌لر ==== [[فایل:Nikola Tesla on Time Magazine 1931.jpg|بندانگشتی| 20 جولای 1931-جی ایلده تایم ژورنالینین اۆز قابیغی ]] نیکولا تسلا اؤدولو[196]  ==== مۆسیسه و تشکیلاتلار ==== 1982-جی ایلین سونرالاریندا ساکرامئنتودا یارانمیش تسلا قروپو  تسلا، کئچمیش چکایسلواکی‌دا الکتروتکنیکی کونقلومرات  تسلا موتورز، الکتریک ماشین شیرکتی[197]  اریکسون نیکولا تسلا، سوئدین تلکومونیکاسیا آوادانلیقلاری ایستحصالچیسی اریکسون شیرکتی‌نین کروواسی‌ده‌کی فیلیالی[198]  1956-جی ایلده تأسیس ائدیلمیش تسلا جمعیتی[199]  نویدیا تسلا، عومومی تعییناتلی قرافیک پروسئسسورلار برئندی[200]  ==== بایراملار و حادیثه لر ==== 10 جولای، خورواتییادا نیکولا تسلا گونو[201]  خورواتییادا نیکولا تسلا ایللیک الکتریک نقلیات واسیطه‌لرینین توپلانتیسی[202]  ==== اؤلچو واحیدلری ==== تسلا (ؤلچو واحیدی)، ماقنیت ایندوکسیاسینین بین‌الخلق سیستملرده تؤرمه واحیدی  [[فایل:Muzej Nikole Tesle.jpg|بندانگشتی| بئلقراددا نیکولا تسلا موزه‌سی، سئربییا  ]] ====یئرلر ==== ==== یئر کوره‌سینده ==== نیکولا تسلا بلقراد هاوا لیمانی[203]  نیکولا تسلا موزه آرشیوی، بلقراد[204][205]  تپپ نیکولا تسلا، صربیستاندا ان بؤیوک الکتریک ستانسیاسی  2008-جی ایلده خورواتییادا نیکولا تسلانین شرفینه عومومیلیکده 128 کوچه آدلاندیریلمیشدی.[206]  ==== کوسموسدا ==== 2244 تسلا، کیچیک پلانئت[207]  تسلا، آیین گؤرونمه‌ین طرفینده 26 کیلومئتر ائنلیگینده کراتئر[207]  === نیکولا تسلانین اوبرازینین یارادیلدیغی کومپوتئر اویونلاری === * Tesla Breaks the World! * Assassin's Creed II və Assassin’s Creed: Brotherhood * Boiling Point: Road to Hell * Dark Void * ParaWorld * Command & Conquer * Team Fortress 2 * The Order: 1886 * Nancy Drew: The Deadly Device * BioShock Infinite * Clash of Clans === خاتیره لؤوحه‌لری و عابیده‌لر === 2006-جی ایلده خورواتییانین سمیلیان کندینده نیکولا تسلا خاتیره مرکزینین آچیلیشی اولوب. بورادا هئیکلتراش میل بلازئویچ طرفیندن حاضیرلانمیش نیکولا تسلانین هئیکه‌لی وار.[208][209][210]  7 جولای 2006-جی ایلده خورواتییانین پایتاختی زاقرئبین 17-جی رایونو اولان دولنیی قراددا ماساریکووا آند پرئرادوویچئوا کوچه‌لرینین تینینده نیکولا تسلانین هئیکه‌لینین آچیلیشی اولوب. بۇ هئیکل 1952-جی ایلده ایوان مئشتروویچ لاییهه ائدیلیب و زاقرئبده یئرلشن رودئر باسکوویچ اونیوئرسیتئتیندن بورا کؤچورولوب.[211][212]  تسلانین هئیکه‌لی نیو یورکون نیاقارا فولس شهرینده ده یارادیلیب.[213] بۇ هئیکلین لاییحه‌سینی وئرمیش فرانو کریشینیچ تسلانی اوخویان فورمادا تصویر ائدیب. هئیکل ایلک دفعه1963-جو ایلده بئلقراد اونیوئرسیتئتی‌نین الکتریک موهندیسلری فاکولته‌سینین قارشیسیندا اوجالدیلیب و 1976-جی ایلده بۇ هئیکه‌لین بنزری یوقوسلاوییا طرفیندن آبش-آ تقدیم اولونوب.  دییشن جریان گئنئراتورونون بیر حیصه سی اوزرینده تصویر ائدیلمیش تسلانین هئیکه‌لی کرالیچا ویکتورویا پارکیندا اوجالدیلیب. هئیکه‌لین رسمی آچیلیشی تسلانین دوغومونون 150-جی ایل دؤنومونده-9 جولای 2006-جی ایلده اولوب. هئیکل موقدس جورج سئرب کیلسه‌سی طرفیندن مالیییلشدیریلیب و لاییهه‌سی اونتاریو عیالتی‌نین هامیلتون شهریندن اولان لئس درایزدئیل طرفیندن وئریلیب.[214][215] درایزدئیلین لاییهه‌سی بین‌الخلق موسابیقه‌نین قالیبی اولوب.[216] <gallery> فایل:Spomenik tesla ispred etfa.jpg|خوروات هئلکلتراش فرانو کریشینیچ طرفیندن 1963-جو ایلده الکتریک موهندیسلری مکتبینین قارشیسیندا اوجالدیلمیش تسلانین هئیکلی فایل:Nikola Tesla bust at St. Sava.jpg|موقدس ساوا سئرب پراووسلاو کیلسه‌سینین خاریجینده تسلانین بوستو  فایل:Spomenik Nikoli Tesli na Nijagari.jpg|نیو-یورکدا دییشن جریان گئنئراتورونون بیر حیصه سی اوزرینده تصویر ائدیلمیش تسلانین هئیکه‌لی فایل:Nikola Tesla Airport Statue.jpg|بئلقراد هاوا لیمانیندا نیکولا تسلانین 10 جولای 2006-جی ایلده آچیلیشی اولموش هئیکلی </gallery>2012-جی ایلده ووردئنکلیففده تسلا علم مرکزی غئیری-کوممئرسییا قروپونون پرئزیدئنتی جئین آلجورن و کاریکاتورا وئب سایتی اولان اواتمئالین یارادیجیسی مئتیو اینمان ووردئنکلیفف قولله‌سینی موزهه چئویرمک اۆچون نیو یورک شتاتینداکی قرانتدان 850،000 $، کامپانییادان ایسه 1،370،511 $ اولماقلا عومومیلیکده 2،220،511 $ وسایت توپلادیلار.[217][218] قروپ 2012-جی ایلین اوْکتوبریندا آفگا کورپوراسیاسیندان لونق آیلئندده مولکیت آلماق اۆچون دانیشیقلارا باشلاییب.[219] مولکیتین آلینماسی 2013-جی ایلین ماییندا باشا چاتدیریلیب.[220]  نیکولا تسلانین شرفینه خاطیره لؤوحه‌سی ایئئئ طرفیندن نئساواشی یورکئر اوتئلینین فاسادینا قوراشدیریلیب.[221]  تسلانین شرفینه آدلاندیریلمیش نیکولا تسلا بؤلگه‌سی نیو-یورک شهرینده مانهئتتئنده 40-جی کوچه ایله آلتینجی آوئنیونون کسیشمسینده‌دیر. لؤوحه‌نین یئرلشمه‌سی نیو یورکون تسلا خاتیره جمعیتیندن لیوبو بویوویچ و نیو یورک رسمیلری ایله نیو-یورک خورواتییا کلوبونون سیلری سایه‌سینده مۆمکون اولوب.[222]  تسلانین شرفینه باکیدا هئیکل قویولوب. هئیکه‌لین آچیلیشیندا آذربایجانین پرئزیدئنتی ایلهام الییئو و سئربییانین پرئزیدئنتی تومیسلاو نیکولیچ ایشتیراک ائدیبلر[223].  تسلانین شرفینه نیو یورک شهرینین 26-جی کوچه‌سینده موقدس ساوا سئرب پراووسلاو کیلسه‌سینین خاریجینده اونون بوستو و خاطیره لؤوحه‌سی قویولوب.[224]  تسلانین شرفینه زامان کاپسولاسی و پولسوز wی-فی ایله تهجیز اولونموش هئیکل (تسلانین وفاتی‌نین 100-جو ایلدؤنومو ایله علاقه دار اولاراق 7 ژانویه 2043-جو ایلده آچیلاجاق) 7 دسامبر 2013-جو ایلده پالو-آلتودا نوماییش اولونوب.[225] == گالری == <gallery> | فایل:WorldsFairTeslaPresentation.png| فایل:Tesla-Büste (MIT).jpg| فایل:Nikola Tesla monument in Prague 2.jpg| فایل:Photo statue nikola-tesla 01.jpg| فایل:Nikola Tesla - Laslovarga.jpg| فایل:Nikola Tesla Colored.png| فایل:Nikola Tesla holding bulb.jpg| فایل:Nikola Tesla Airport.jpg|نیکولا تسلا آدینا هاوالیمانی فایل:Nikola Tesla - Laslovarga (2).jpg| فایل:Nikola Tesla Smiljan 08.jpg|نیکولا تسلا سیمیلجان فایل:Grafit Nikola Tesla.JPG| </gallery> ==اتک‌یازی == * آذربایجان ویکی‌پدیاچیلاری طرفیندن یازیلان [[:az:Nikola Tesla|نیکولا تسلا]] مقاله‌سی. <references /> == قایناقلار == * Seifer, Marc J (2001), [http://books.google.co.uk/books?id=h2DTNDFcC14C ''«Wizard: the life and times of Nikola Tesla: biography of a genius»''], Citadel, * O'Neill, John J (2007), [http://books.google.co.uk/books?id=-cHJQL8qCEMC ''«Prodigal Genius: The Life of Nikola Tesla»''], Book Tree, * Van Riper, A. Bowdoin (2011), [http://books.google.co.uk/books?id=ABtJPIcVtBoC ''«A Biographical Encyclopedia of Scientists and Inventors in American Film and TV since 1930»''], Scarecrow Press, * Childress, David (1993), [http://books.google.co.uk/books?id=fXB0fm-QqLMC ''«The fantastic inventions of Nikola Tesla»''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150109004321/http://books.google.co.uk/books?id=fXB0fm-QqLMC |date=2015-01-09 }}, Adventures Unlimited Press, * Cheney, Margaret (8 November 2011), [https://books.google.com/books?id=HIuK7iLO9zgC ''«Tesla: Man Out of Time»''], Simon & Schuster, * Cheney, Margaret (2001), [https://books.google.com/?id=ti2Jt7XarzMC ''«Tesla: Man Out of Time»''], Simon & Schuster, * Cheney, Margaret; Uth, Robert; Glenn, Jim (1999), [https://books.google.com/books?id=3W6_h6XG6VAC ''«Tesla, Master of Lightning»''], Barnes & Noble Books, * Pickover, Clifford A. (1999), [https://books.google.com/books?id=P0CSxB2aHMcC ''«Strange Brains and Genius: The Secret Lives Of Eccentric Scientists And Madmen»''], HarperCollins * Dommermuth-Costa, Carol (1994), [https://books.google.com/books?id=kFFWipanqsoC ''«Nikola Tesla: A Spark of Genius»''], Twenty-First Century Books, * Jonnes, Jill (2004), [https://books.google.com/books?id=BKX5UYWzVyQC ''«Empires of Light: Edison, Tesla, Westinghouse, and the Race to Electrify the World»''], Random House Trade Paperbacks, * Klooster, John W. (2009), [https://books.google.com/books?id=WKuG-VIwID8C ''«Icons of Invention: The Makers of the Modern World from Gutenberg to Gates»''], ABC-CLIO, * Lomas, Robert, ''[http://www.robertlomas.com/Tesla/presentation/index.htm The Man who Invented the Twentieth Century]''. Lecture to South Western Branch of Institute of Physics. * Martin, Thomas Commerford, ''The Inventions, Researches, and Writings of Nikola Tesla'', New York: The Electrical Engineer, 1894 (3rd Ed.); reprinted by Barnes & Noble, 1995 * Penner, John R.H. ''[http://www.tfcbooks.com/special/mi_link.htm The Strange Life of Nikola Tesla]'', corrupted version of "My Inventions." * Pratt, H., ''Nikola Tesla 1856–1943'', ''Proceedings of the IRE'', Vol. 44, September 1956. * Anil K. Rajvanshi, [http://www.ias.ac.in/resonance/Volumes/12/03/0004-0012.pdf ''Nikola Tesla – The Creator of Electric Age''], Resonance, March 2007. * Weisstein, Eric W., ''[http://scienceworld.wolfram.com/biography/Tesla.html Tesla, Nikola (1856–1943)]''. Eric Weisstein's World of Science. * Dimitrijevic, Milan S., ''Belgrade Astronomical Observatory Historical Review''. Publ. Astron. Obs. Belgrade, 162–170. Also, ''Srpski asteroidi, [http://www.astronomija.co.rs/suncsist/asteroidi/srbi.htm#Tesla Tesla]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210401215655/http://www.astronomija.co.rs/suncsist/asteroidi/srbi.htm#Tesla |date=2021-04-01 }}''. Astronomski magazine. * Roguin, Ariel, ''Historical Note: Nikola Tesla: The man behind the magnetic field unit''. J. Magn. Reson. Imaging 2004;19:369–374. 2004 Wiley-Liss, Inc. * Sellon, J. L., ''The impact of Nikola Tesla on the cement industry''. Behrent Eng. Co., Wheat Ridge, Colorado. Cement Industry Technical Conference. 1997. XXXIX Conference Record., 1997 IEEE/PC. Page(s) 125–133. * Valentinuzzi, M.E., ''Nikola Tesla: why was he so much resisted and forgotten?'' Inst. de Bioingenieria, Univ. Nacional de Tucuman; Engineering in Medicine and Biology Magazine, IEEE. July/August 1998, 17:4, pp. 74–75. * Secor, H. Winfield, ''Tesla's views on Electricity and the War'', Electrical Experimenter, Volume 5, Number 4 August 1917. * Florey, Glen, ''Tesla and the Military''. ''Engineering'' 24, 5 December 2000. * Corum, K. L., J. F. Corum, ''Nikola Tesla, Lightning Observations, and Stationary Waves''. 1994. * Corum, K. L., J. F. Corum, and A. H. Aidinejad, ''Atmospheric Fields, Tesla's Receivers and Regenerative Detectors''. 1994. * Meyl, Konstantin, H. Weidner, E. Zentgraf, T. Senkel, T. Junker, and P. Winkels, ''Experiments to proof the evidence of scalar waves Tests with a Tesla reproduction''. Institut für Gravitationsforschung (IGF), Am Heerbach 5, D-63857 Waldaschaff. * Anderson, L. I., ''John Stone Stone on Nikola Tesla's Priority in Radio and Continuous Wave Radiofrequency Apparatus''. The AWA Review, Vol. 1, 1986, pp. 18–41. * Anderson, L. I., ''Priority in Invention of Radio, Tesla v. Marconi''. Antique Wireless Association monograph, March 1980. * Marincic, A., and D. Budimir, ''Tesla's contribution to radiowave propagation''. Dept. of Electron. Eng., Belgrade Univ. (5th International Conference on Telecommunications in Modern Satellite, Cable and Broadcasting Service, 2001. TELSIKS 2001. pp. 327–331 vol.1) * Page, R. M., ''The Early History of Radar'', ''Proceedings of the IRE'', Volume 50, Number 5 May 1962, (special 50th Anniversary Issue). * C. Mackechnie Jarvis. ''Nikola Tesla and the induction motor''. 1970 ''Phys. Educ.'' '''5''' 280–287. * ''[http://www.tesla.hu/tesla/articles/19230225.doc Giant Eye to See Round the World] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110724105917/http://www.tesla.hu/tesla/articles/19230225.doc |date=2011-07-24 }}'' (DOC) * ''[http://yaaz.az/nikola-tesla-insanliq-tarixinin-%c9%99n-%c9%99h%c9%99miyy%c9%99tli-icadcisi/ Nikola Tesla: İnsanlıq tarixinin ən əhəmiyyətli icadçısı] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161225151638/http://yaaz.az/nikola-tesla-insanliq-tarixinin-%c9%99n-%c9%99h%c9%99miyy%c9%99tli-icadcisi/ |date=2016-12-25 }}'' == آرتیق اوخو == ; کیتابلار * Tesla, Nikola, "My Inventions" Parts I through V published in the Electrical Experimenter monthly magazine from February through June 1919. Part VI published October 1919. Reprint edition with introductory notes by Ben Johnson, New York: Barnes and Noble, 1982; also online at ''[http://www.lucidcafe.com/library/96jul/teslaauto01.html Lucid Cafe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160202014045/http://www.lucidcafe.com/library/96jul/teslaauto01.html |date=2016-02-02 }}, [http://www.tfcbooks.com/special/mi_link.htm et cetera] as My Inventions: The Autobiography of Nikola Tesla'', 1919. <nowiki>ISBN 978-0-910077-00-2</nowiki> * Martin, Thomas C. (1894 (1996 reprint)), ''The Inventions, Researches, and Writings of Nikola Tesla'', Montana: Kessinger. <nowiki>ISBN 978-1-56459-711-3</nowiki> * Lomas, Robert (1999). ''The Man Who Invented the Twentieth Century: Nikola Tesla, forgotten genius of electricity''. London: Headline. <nowiki>ISBN 978-0-7472-7588-6</nowiki> * Glenn, Jim (1994). ''Nikola Teslanın patentlərinin siyahısı''. <nowiki>ISBN 978-1-56619-266-8</nowiki> * Trinkaus, George (2002). ''Tesla: The Lost Inventions'', High Voltage Press. <nowiki>ISBN 978-0-9709618-2-2</nowiki> * Valone, Thomas (2002). ''Harnessing the Wheelwork of Nature: Tesla's Science of Energy''. <nowiki>ISBN 978-1-931882-04-0</nowiki> * * McNichol, Tom (2006). ''AC/DC The Savage Tale of the First Standards War'', Jossey-Bass. <nowiki>ISBN 978-0-7879-8267-6</nowiki> * Carlson, W. Bernard (2013), [https://books.google.com/books?id=5I5c9j8BEn4C ''«Tesla: Inventor of the Electrical Age»''], Princeton University Press, ; نشرلر * ''A New System of Alternating Current Motors and Transformers'', American Institute of Electrical Engineers, May 1888. * ''[http://www.tfcbooks.com/tesla/contents.htm Selected Tesla Writings]'', 1888–1940-cı illər ərzində Tesla və digərləri tərəfindən yazılmış elmi iş və məqalələr. * ''[https://web.archive.org/web/20220316114143/http://collections.library.cornell.edu/moa_new/browse.html?frames=1&coll=moa&view=50&root=%2Fmoa%2Fmanu%2Fmanu0024%2F&tif=00119.TIF&cite=http%3A%2F%2Fcdl.library.cornell.edu%2Fcgi-bin%2Fmoa%2Fmoa-cgi%3Fnotisid%3DABS1821-0024-287 Light Without Heat]'', The Manufacturer and Builder, January 1892, Vol. 24 * Biography: ''[https://web.archive.org/web/20060509050052/http://cdl.library.cornell.edu/cgi-bin/moa/pageviewer?frames=1&coll=moa&view=50&root=%2Fmoa%2Fcent%2Fcent0047%2F&tif=00592.TIF&cite=http%3A%2F%2Fcdl.library.cornell.edu%2Fcgi-bin%2Fmoa%2Fmoa-cgi%3Fnotisid%3DABP2287-0047-151 Nikola Tesla]'', The Century Magazine, November 1893, Vol. 47 * ''[https://web.archive.org/web/20060509050030/http://cdl.library.cornell.edu/cgi-bin/moa/pageviewer?frames=1&coll=moa&view=50&root=%2Fmoa%2Fcent%2Fcent0049%2F&tif=00924.TIF&cite=http%3A%2F%2Fcdl.library.cornell.edu%2Fcgi-bin%2Fmoa%2Fmoa-cgi%3Fnotisid%3DABP2287-0049-178 Tesla's Oscillator and Other Inventions]'', The Century Magazine, November 1894, Vol. 49 * ''[https://web.archive.org/web/20220316114143/http://collections.library.cornell.edu/moa_new/browse.html?frames=1&coll=moa&view=50&root=%2Fmoa%2Fcent%2Fcent0055%2F&tif=00879.TIF&cite=http%3A%2F%2Fcdl.library.cornell.edu%2Fcgi-bin%2Fmoa%2Fmoa-cgi%3Fnotisid%3DABP2287-0055-194 The New Telegraphy. Recent Experiments in Telegraphy with Sparks]'', The Century Magazine, November 1897, Vol. 55 ; ژورنال‌لار * * Carlson, W. Bernard, "Inventor of dreams." ''Scientific American'', March 2005 Vol. 292 Issue 3 p. 78(7). * Jatras, Stella L., "[http://www.thefreelibrary.com/The+genius+of+Nikola+Tesla-a0107043721 The genius of Nikola Tesla]." ''The New American'', 28 July 2003 Vol. 19 Issue 15 p. 9(1) * Lawren, B., "Rediscovering Tesla." ''Omni'', March 1988, Vol. 10 Issue 6. * Rybak, James P., "Nikola Tesla: Scientific Savant." ''Popular Electronics'', 1042170X, November 1999, Vol. 16, Issue 11. * Thibault, Ghislain, "The Automatization of Nikola Tesla: Thinking Invention in the Late Nineteenth Century." ''Configurations'', Volume 21, Number 1, Winter 2013, pp. 27–52. == خاریجی کئچیدلر  == '''ویکی‌پدیادا نیکولا تسلا ایله ایلگیلی ماراقلی قایناقلار وار.''' * [http://www.tesla-museum.org/meni_en.htm Nikola Tesla muzeyi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720205507/http://www.tesla-museum.org/meni_en.htm |date=2011-07-20 }} * [http://www.teslasciencecenter.org/ Vordenkliffdə Tesla Elm Mərkəzi] * [http://scienceworld.wolfram.com/biography/Tesla.html World of Scientific Biography: Nikola Tesla], Wolfram Research * [https://archive.org/search.php?query=%28%28subject%3A%22Tesla%2C%20Nikola%22%20OR%20subject%3A%22Nikola%20Tesla%22%20OR%20creator%3A%22Tesla%2C%20Nikola%22%20OR%20creator%3A%22Nikola%20Tesla%22%20OR%20creator%3A%22Tesla%2C%20N%2E%22%20OR%20title%3A%22Nikola%20Tesla%22%20OR%20description%3A%22Tesla%2C%20Nikola%22%20OR%20description%3A%22Nikola%20Tesla%22%29%20OR%20%28%221856-1943%22%20AND%20Tesla%29%29%20AND%20%28-mediatype:software%29 Əsərləri və ya müəllifi olduğu işlər: Nikola Tesla] İnternet arxivində {| class="wikitable" ! colspan="3" | |} <references />{{مین مقاله}} [[بؤلمه:کیمسه‌لر]] [[بؤلمه:نیکولا تسلا]] [[بؤلمه:۱۸۵۶-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار]] [[بؤلمه:۱۹۴۳-جو میلادی ایلده اؤلن‌لر]] [[بؤلمه:۱۹.یوز ایل آمریکالی موهندیسلر]] [[بؤلمه:۲۰.یوز ایل آمریکالی موهندیسلر]] [[بؤلمه:American electrical engineers]] [[بؤلمه:American eugenicists]] [[بؤلمه:American futurologists]] [[بؤلمه:American humanists]] [[بؤلمه:آمریکالی موخترعلر]] [[بؤلمه:American mechanical engineers]] [[بؤلمه:American people of Serbian descent]] [[بؤلمه:Austro-Hungarian emigrants to the United States]] [[بؤلمه:Austro-Hungarian engineers]] [[بؤلمه:Austro-Hungarian inventors]] [[بؤلمه:Austro-Hungarian Serbs]] [[بؤلمه:Deaths from coronary thrombosis]] [[بؤلمه:Fellow Members of the IEEE]] [[بؤلمه:Fellows of the American Association for the Advancement of Science]] [[بؤلمه:Grand Crosses of the Order of St. Sava]] [[بؤلمه:Grand Crosses of the Order of the White Eag]] aledyjsggtos9dt86i5rqyg0di4oifb 0 30351 1594274 1496801 2026-10-20T05:46:19Z Labintatlo 15970 |image_seal= 1594274 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |official_name = باد اشمیدبرق |settlement_type = [[آلمان شهرلرین نۆفوسا گؤره سیرالانماسی|شهر]] |nickname = |motto = <!-- Images --> |image_skyline = Bad_Schmiedeberg_Rathaus.jpg |imagesize = |image_caption = |image_flag = |image_seal =Wappen Bad Schmiedeberg.png <!-- Maps --> |<!--|pushpin_map = |pushpin_label_position =left |pushpin_map_caption = |pushpin_mapsize = |image_map = |mapsize = 300px |map_caption = |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = <!-- Location --> |subdivision_type = [[دۆنیا اؤلکه‌لری‌|اؤلکه‌]] |subdivision_name = {{flagu|آلمان|size=23px}} |subdivision_type1 = [[آلمان ایالتلری|ایالت]] |subdivision_name1 =Sachsen-Anhalt |subdivision_type2 = ناحیه |subdivision_name2 = <!-- Government --> |government_footnotes = |government_type = |leader_title = [[بلدیه باشچی‌سی]] |leader_name = |leader_title1 = |leader_name1 = |established_title = |established_date = <!-- Area --> |unit_pref = |area_footnotes = |area_magnitude = |area_total_km2 = 159.99 |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = <!-- Population --> |population_as_of = 2015 |population_footnotes = |population_total =9382 |population_density_km2 = auto |population_density_sq_mi = <!-- General information --> |timezone = |utc_offset = |timezone_DST = |utc_offset_DST = |elevation_footnotes = |elevation_m =100 |elevation_ft = |coordinates ={{coord|51|41|17|N|12|44|15|E|format=dms|display=inline,title}} |postal_code_type = |postal_code = |area_code = |blank_name = |blank_info = |blank1_name = پوستال کود |blank1_info = 6905 |website = [http://www.bad-schmiedeberg.de/ www.bad-schmiedeberg.de] |footnotes = }} {{Location map|Germany |float = left|width=350 | caption =باد اشمیدبرق شهرین نقشه اۆستونده یئری| label = باد اشمیدبرق|position=right|background=white|lat=51.41|long=12.44}} '''باد اشمیدبرق''' ({{Lang-de|Bad Schmiedeberg}}) [[آلمان|آلمانین]] [[زاکسن-آنهالت]] [[ایالت|ایالتینده]] یئر آلان بیر شهردیر و ۱۰۰ متر دنیز سوییه‌سیندن اۇجالیقی وار. ۲۰۱۵-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا ۹۳۸۲ نفر دیر. بۇ شهرین ۱۵۹٫۹۹ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار.<br /> == جوغرافی == <br />[[file:DE-ST 15-0-91-020 Bad Schmiedeberg COA.png|400px|thumb|left| باد اشمیدبرق شهرین [[آرم|آرمی]]]][[file:Bad Schmiedeberg Rathaus.jpg|400px|thumb|left| باد اشمیدبرق شهریندن بیر گؤرونتو]]<br /> == گؤرونتولر == <gallery> Bad Schmiedeberg Panorama.jpg Bad Schmiedeberg Innenstadt.jpg Bad Schmiedeberg town hall.jpg Bad Schmiedberg Portal.jpg Bad Schmiedeberg town gate.jpg Reinharz church.jpg Kriegerdenk.-bad-schmiedeberg.jpg Bad Schmiedeberg Kurhaus.jpg Bad Schmiedeberg Heilbrunnen.jpg Kaiser-Wilhelm-Turm Bad Schmiedeberg.jpg Bad Schmiedeberg, Bundesradfahrerdenkmal.jpg BadSchmiedeberg Regiosprinter.jpg </gallery> == بیرده باخ == * [[آلمان]] * [[آلمان شهرلرین نۆفوسا گؤره سیرالانماسی]] == ائشیک باغلانتی‌لار == <br /> [http://www.bad-schmiedeberg.de/ www.bad-schmiedeberg.de] باد اشمیدبرق شهرین رسمی وب سایتی<br /> == قایناق‌لار == http://www.statistik-portal.de/Statistik-Portal/de_zs01_hh.asp {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120308232346/http://statistik-portal.de/Statistik-Portal/de_zs01_hh.asp |date=2012-03-08 }} - آلمانین آمار ایداره سی {{آلمان شهرلری}} [[بؤلمه:آلمان شهرلری]] rkuc5j9kn0a4mkwropaxqc5a8sn9baz 1594276 1594274 2026-10-20T05:47:01Z Labintatlo 15970 1594276 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |official_name = باد اشمیدبرق |settlement_type = [[آلمان شهرلرین نۆفوسا گؤره سیرالانماسی|شهر]] |nickname = |motto = <!-- Images --> |image_skyline = Bad_Schmiedeberg_Rathaus.jpg |imagesize = |image_caption = |image_flag = |image_seal =Wappen Bad Schmiedeberg.png <!-- Maps --> |<!--|pushpin_map = |pushpin_label_position =left |pushpin_map_caption = |pushpin_mapsize = |image_map = |mapsize = 300px |map_caption = |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = <!-- Location --> |subdivision_type = [[دۆنیا اؤلکه‌لری‌|اؤلکه‌]] |subdivision_name = {{flagu|آلمان|size=23px}} |subdivision_type1 = [[آلمان ایالتلری|ایالت]] |subdivision_name1 =Sachsen-Anhalt |subdivision_type2 = ناحیه |subdivision_name2 = <!-- Government --> |government_footnotes = |government_type = |leader_title = [[بلدیه باشچی‌سی]] |leader_name = |leader_title1 = |leader_name1 = |established_title = |established_date = <!-- Area --> |unit_pref = |area_footnotes = |area_magnitude = |area_total_km2 = 159.99 |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = <!-- Population --> |population_as_of = 2015 |population_footnotes = |population_total =9382 |population_density_km2 = auto |population_density_sq_mi = <!-- General information --> |timezone = |utc_offset = |timezone_DST = |utc_offset_DST = |elevation_footnotes = |elevation_m =100 |elevation_ft = |coordinates ={{coord|51|41|17|N|12|44|15|E|format=dms|display=inline,title}} |postal_code_type = |postal_code = |area_code = |blank_name = |blank_info = |blank1_name = پوستال کود |blank1_info = 6905 |website = [http://www.bad-schmiedeberg.de/ www.bad-schmiedeberg.de] |footnotes = }} {{Location map|Germany |float = left|width=350 | caption =باد اشمیدبرق شهرین نقشه اۆستونده یئری| label = باد اشمیدبرق|position=right|background=white|lat=51.41|long=12.44}} '''باد اشمیدبرق''' ({{Lang-de|Bad Schmiedeberg}}) [[آلمان|آلمانین]] [[زاکسن-آنهالت]] [[ایالت|ایالتینده]] یئر آلان بیر شهردیر و ۱۰۰ متر دنیز سوییه‌سیندن اۇجالیقی وار. ۲۰۱۵-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا ۹۳۸۲ نفر دیر. بۇ شهرین ۱۵۹٫۹۹ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار.<br /> == جوغرافی == <br />[[file:Wappen Bad Schmiedeberg.png|400px|thumb|left| باد اشمیدبرق شهرین [[آرم|آرمی]]]][[file:Bad Schmiedeberg Rathaus.jpg|400px|thumb|left| باد اشمیدبرق شهریندن بیر گؤرونتو]]<br /> == گؤرونتولر == <gallery> Bad Schmiedeberg Panorama.jpg Bad Schmiedeberg Innenstadt.jpg Bad Schmiedeberg town hall.jpg Bad Schmiedberg Portal.jpg Bad Schmiedeberg town gate.jpg Reinharz church.jpg Kriegerdenk.-bad-schmiedeberg.jpg Bad Schmiedeberg Kurhaus.jpg Bad Schmiedeberg Heilbrunnen.jpg Kaiser-Wilhelm-Turm Bad Schmiedeberg.jpg Bad Schmiedeberg, Bundesradfahrerdenkmal.jpg BadSchmiedeberg Regiosprinter.jpg </gallery> == بیرده باخ == * [[آلمان]] * [[آلمان شهرلرین نۆفوسا گؤره سیرالانماسی]] == ائشیک باغلانتی‌لار == <br /> [http://www.bad-schmiedeberg.de/ www.bad-schmiedeberg.de] باد اشمیدبرق شهرین رسمی وب سایتی<br /> == قایناق‌لار == http://www.statistik-portal.de/Statistik-Portal/de_zs01_hh.asp {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120308232346/http://statistik-portal.de/Statistik-Portal/de_zs01_hh.asp |date=2012-03-08 }} - آلمانین آمار ایداره سی {{آلمان شهرلری}} [[بؤلمه:آلمان شهرلری]] b0l5qq0shhqouwica6ymmc1d3q4oohx 0 30847 1594261 1444719 2026-10-20T01:33:43Z InternetArchiveBot 27960 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1594261 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |official_name = هوهنمولزن |settlement_type = [[آلمان شهرلرین نۆفوسا گؤره سیرالانماسی|شهر]] |nickname = |motto = <!-- Images --> |image_skyline = |imagesize = |image_caption = |image_flag = |image_seal =Wappen_Hohenmölsen_Stadt.svg <!-- Maps --> |<!--|pushpin_map = |pushpin_label_position =left |pushpin_map_caption = |pushpin_mapsize = |image_map = |mapsize = 300px |map_caption = |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = <!-- Location --> |subdivision_type = [[دۆنیا اؤلکه‌لری‌|اؤلکه‌]] |subdivision_name = {{flagu|آلمان|size=23px}} |subdivision_type1 = [[آلمان ایالتلری|ایالت]] |subdivision_name1 =Sachsen-Anhalt |subdivision_type2 = ناحیه |subdivision_name2 = <!-- Government --> |government_footnotes = |government_type = |leader_title = [[بلدیه باشچی‌سی]] |leader_name = |leader_title1 = |leader_name1 = |established_title = |established_date = <!-- Area --> |unit_pref = |area_footnotes = |area_magnitude = |area_total_km2 = 75.31 |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = <!-- Population --> |population_as_of = 2015 |population_footnotes = |population_total =10864 |population_density_km2 = auto |population_density_sq_mi = <!-- General information --> |timezone = |utc_offset = |timezone_DST = |utc_offset_DST = |elevation_footnotes = |elevation_m =149 |elevation_ft = |coordinates ={{coord|51|9|23|N|12|5|53|E|format=dms|display=inline,title}} |postal_code_type = |postal_code = |area_code = |blank_name = |blank_info = |blank1_name = پوستال کود |blank1_info = 6679 |website = [http://www.stadt-hohenmoelsen.de/ www.stadt-hohenmoelsen.de] |footnotes = }} {{Location map|Germany |float = left|width=350 | caption =هوهنمولزن شهرین نقشه اۆستونده یئری| label = هوهنمولزن|position=right|background=white|lat=51.9|long=12.5}} '''هوهنمولزن''' ({{Lang-de|Hohenmölsen}}) [[آلمان|آلمانین]] [[زاکسن-آنهالت]] [[ایالت|ایالتینده]] یئر آلان بیر شهردیر و ۱۴۹ متر دنیز سوییه‌سیندن اۇجالیقی وار. ۲۰۱۵-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا ۱۰۸۶۴ نفر دیر. بۇ شهرین ۷۵٫۳۱ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار.<br /> == جوغرافی == <br />[[file:Wappen Hohenmölsen Stadt.svg|400px|thumb|left| هوهنمولزن شهرین [[آرم|آرمی]]]]<br /> == گؤرونتولر == <gallery> HohenmStadtkirche.jpg Rathaus-Hohenmölsen.jpg Wasserturm-Hohenmölsen.jpg HohenmölsenAltmarkt.JPG HohenmölsenKath.JPG Helldorf-Hohenmölsen.jpg </gallery> == بیرده باخ == * [[آلمان]] * [[آلمان شهرلرین نۆفوسا گؤره سیرالانماسی]] == ائشیک باغلانتی‌لار == <br /> [https://web.archive.org/web/20130602192038/http://www.stadt-hohenmoelsen.de/ www.stadt-hohenmoelsen.de] هوهنمولزن شهرین رسمی وب سایتی<br /> == قایناق‌لار == http://www.statistik-portal.de/Statistik-Portal/de_zs01_hh.asp {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120308232346/http://statistik-portal.de/Statistik-Portal/de_zs01_hh.asp |date=2012-03-08 }} - آلمانین آمار ایداره سی {{آلمان شهرلری}} [[بؤلمه:آلمان شهرلری]] i1ekqb5t6wduhkgbyyoui2ubcfv6a8r 0 31289 1594272 1570005 2026-10-20T04:04:58Z Gliwi 5256 ([[c:GR|GR]]) [[File:DEU Landkreis Riedenburg COA.png]] → [[File:DEU Landkreis Riedenburg COA alt.svg]] PNG → SVG 1594272 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |official_name = ریدنبورق |settlement_type = [[آلمان شهرلرین نۆفوسا گؤره سیرالانماسی|شهر]] |nickname = |motto = <!-- Images --> |image_skyline = |imagesize = |image_caption = |image_flag = |image_seal =Wappen Riedenburg.png <!-- Maps --> |<!--|pushpin_map = |pushpin_label_position =left |pushpin_map_caption = |pushpin_mapsize = |image_map = |mapsize = 300px |map_caption = |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = <!-- Location --> |subdivision_type = [[دۆنیا اؤلکه‌لری‌|اؤلکه‌]] |subdivision_name = {{flagu|آلمان|size=23px}} |subdivision_type1 = [[آلمان ایالتلری|ایالت]] |subdivision_name1 =Bayern |subdivision_type2 = ناحیه |subdivision_name2 = Niederbayern <!-- Government --> |government_footnotes = |government_type = |leader_title = [[بلدیه باشچی‌سی]] |leader_name = |leader_title1 = |leader_name1 = |established_title = |established_date = <!-- Area --> |unit_pref = |area_footnotes = |area_magnitude = |area_total_km2 = 100.6 |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = <!-- Population --> |population_as_of = 2015 |population_footnotes = |population_total = |population_density_km2 = auto |population_density_sq_mi = <!-- General information --> |timezone = |utc_offset = |timezone_DST = |utc_offset_DST = |elevation_footnotes = |elevation_m =360 |elevation_ft = |coordinates ={{coord|48|58|N|11|41|E|format=dms|display=inline,title}} |postal_code_type = |postal_code = |area_code = |blank_name = |blank_info = |blank1_name = پوستال کود |blank1_info = 93339 |website = [http://www.riedenburg.de www.riedenburg.de] |footnotes = }} {{Location map|Germany |float = left|width=350 | caption =ریدنبورق شهرین نقشه اۆستونده یئری| label = ریدنبورق|position=right|background=white|lat=48.58|long=11.41}} '''ریدنبورق''' ({{Lang-de|Riedenburg}}) [[آلمان|آلمانین]] [[بایرن]] [[ایالت|ایالتینده]] یئر آلان بیر شهردیر و ۳۶۰ متر دنیز سوییه‌سیندن اۇجالیقی وار. بۇ شهرین ۱۰۰٫۶ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار.<br /> == جوغرافی == <br />[[file:Wappen Riedenburg.png|400px|thumb|left| ریدنبورق شهرین [[آرم|آرمی]]]]<br /> == گؤرونتولر == <gallery> Riedenburg2009.jpg Burggraf von Riedenburg.jpg DEU Landkreis Riedenburg COA alt.svg Schloss Prunn Sued.jpg Riedenburg-Schambach Kirche Mariä Heimsuchung.jpg Luftbildaufnahme Riedenburg.jpg Riedenburg.JPG Ried2.JPG Mädchenschule Riedenburg.jpg </gallery> == بیرده باخ == * [[آلمان]] * [[آلمان شهرلرین نۆفوسا گؤره سیرالانماسی]] == ائشیک باغلانتی‌لار == <br /> [http://www.riedenburg.de www.riedenburg.de] ریدنبورق شهرین رسمی وب سایتی<br /> == قایناق‌لار == http://www.statistik-portal.de/Statistik-Portal/de_zs01_hh.asp {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120308232346/http://statistik-portal.de/Statistik-Portal/de_zs01_hh.asp |date=2012-03-08 }} - آلمانین آمار ایداره سی {{آلمان شهرلری}} [[بؤلمه:آلمان شهرلری]] ltmld5k8ojusk36rb4qoplnjfipwyvr 0 31757 1594263 1444858 2026-10-20T02:09:22Z InternetArchiveBot 27960 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1594263 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |official_name = وانزلبن-وورده |settlement_type = [[آلمان شهرلرین نۆفوسا گؤره سیرالانماسی|شهر]] |nickname = |motto = <!-- Images --> |image_skyline = |imagesize = |image_caption = |image_flag = |image_seal = <!-- Maps --> |<!--|pushpin_map = |pushpin_label_position =left |pushpin_map_caption = |pushpin_mapsize = |image_map = |mapsize = 300px |map_caption = |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = <!-- Location --> |subdivision_type = [[دۆنیا اؤلکه‌لری‌|اؤلکه‌]] |subdivision_name = {{flagu|آلمان|size=23px}} |subdivision_type1 = [[آلمان ایالتلری|ایالت]] |subdivision_name1 =Sachsen-Anhalt |subdivision_type2 = ناحیه |subdivision_name2 = <!-- Government --> |government_footnotes = |government_type = |leader_title = [[بلدیه باشچی‌سی]] |leader_name = |leader_title1 = |leader_name1 = |established_title = |established_date = <!-- Area --> |unit_pref = |area_footnotes = |area_magnitude = |area_total_km2 = 188.07 |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = <!-- Population --> |population_as_of = 2015 |population_footnotes = |population_total =13082 |population_density_km2 = auto |population_density_sq_mi = <!-- General information --> |timezone = |utc_offset = |timezone_DST = |utc_offset_DST = |elevation_footnotes = |elevation_m = |elevation_ft = |coordinates ={{coord|52|04|N|11|26|E|format=dms|display=inline,title}} |postal_code_type = |postal_code = |area_code = |blank_name = |blank_info = |blank1_name = پوستال کود |blank1_info = 39164, 39167, 039209, 39365 |website = [http://www.wanzleben-boerde.de/ www.wanzleben-boerde.de] |footnotes = }} {{Location map|Germany |float = left|width=350 | caption =وانزلبن-وورده شهرین نقشه اۆستونده یئری| label = وانزلبن-وورده|position=right|background=white|lat=52.4|long=11.26}} '''وانزلبن-وورده''' ({{Lang-de|Wanzleben-Börde}}) [[آلمان|آلمانین]] [[زاکسن-آنهالت]] [[ایالت|ایالتینده]] یئر آلان بیر شهردیر و متر دنیز سوییه‌سیندن اۇجالیقی وار. ۲۰۱۵-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا ۱۳۰۸۲ نفر دیر. بۇ شهرین ۱۸۸٫۰۷ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار.<br /> == جوغرافی == == گؤرونتولر == == بیرده باخ == * [[آلمان]] * [[آلمان شهرلرین نۆفوسا گؤره سیرالانماسی]] == ائشیک باغلانتی‌لار == <br /> [https://web.archive.org/web/20180827180009/https://www.wanzleben-boerde.de/ www.wanzleben-boerde.de] وانزلبن-وورده شهرین رسمی وب سایتی<br /> == قایناق‌لار == http://www.statistik-portal.de/Statistik-Portal/de_zs01_hh.asp {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120308232346/http://statistik-portal.de/Statistik-Portal/de_zs01_hh.asp |date=2012-03-08 }} - آلمانین آمار ایداره سی {{آلمان شهرلری}} [[بؤلمه:آلمان شهرلری]] enk0408o6crihbargngyvo22g34rb5j 0 32647 1594252 1442336 2026-10-19T17:14:59Z InternetArchiveBot 27960 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1594252 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |official_name = قرونزفلد |settlement_type = [[آلمان شهرلرین نۆفوسا گؤره سیرالانماسی|شهر]] |nickname = |motto = <!-- Images --> |image_skyline = |imagesize = |image_caption = |image_flag = |image_seal =DEU Grünsfeld COA.svg <!-- Maps --> |<!--|pushpin_map = |pushpin_label_position =left |pushpin_map_caption = |pushpin_mapsize = |image_map = |mapsize = 300px |map_caption = |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = <!-- Location --> |subdivision_type = [[دۆنیا اؤلکه‌لری‌|اؤلکه‌]] |subdivision_name = {{flagu|آلمان|size=23px}} |subdivision_type1 = [[آلمان ایالتلری|ایالت]] |subdivision_name1 =Baden-Württemberg |subdivision_type2 = ناحیه |subdivision_name2 = Stuttgart <!-- Government --> |government_footnotes = |government_type = |leader_title = [[بلدیه باشچی‌سی]] |leader_name = |leader_title1 = |leader_name1 = |established_title = |established_date = <!-- Area --> |unit_pref = |area_footnotes = |area_magnitude = |area_total_km2 = 44.72 |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = <!-- Population --> |population_as_of = 2015 |population_footnotes = |population_total =3792 |population_density_km2 = auto |population_density_sq_mi = <!-- General information --> |timezone = |utc_offset = |timezone_DST = |utc_offset_DST = |elevation_footnotes = |elevation_m =210 |elevation_ft = |coordinates ={{coord|49|36|N|9|45|E|format=dms|display=inline,title}} |postal_code_type = |postal_code = |area_code = |blank_name = |blank_info = |blank1_name = پوستال کود |blank1_info = 97947 |website = [http://www.gruensfeld.de www.gruensfeld.de] |footnotes = }} {{Location map|Germany |float = left|width=350 | caption =قرونزفلد شهرین نقشه اۆستونده یئری| label = قرونزفلد|position=right|background=white|lat=49.36|long=9.45}} '''قرونزفلد''' ({{Lang-de|Grünsfeld}}) [[آلمان|آلمانین]] [[بادن-وورتمبرق]] [[ایالت|ایالتینده]] یئر آلان بیر شهردیر و ۲۱۰ متر دنیز سوییه‌سیندن اۇجالیقی وار. ۲۰۱۵-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا ۳۷۹۲ نفر دیر. بۇ شهرین ۴۴٫۷۲ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار.<br /> == جوغرافی == <br />[[file:DEU Grünsfeld COA.svg|400px|thumb|left| قرونزفلد شهرین [[آرم|آرمی]]]]<br /> == گؤرونتولر == <gallery> Sankt Achatius Kapelle 080407.jpg Grünsfeld 07.jpg </gallery> == بیرده باخ == * [[آلمان]] * [[آلمان شهرلرین نۆفوسا گؤره سیرالانماسی]] == ائشیک باغلانتی‌لار == <br /> [https://web.archive.org/web/20120413133642/http://www.gruensfeld.de/ www.gruensfeld.de] قرونزفلد شهرین رسمی وب سایتی<br /> == قایناق‌لار == http://www.statistik-portal.de/Statistik-Portal/de_zs01_hh.asp {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120308232346/http://statistik-portal.de/Statistik-Portal/de_zs01_hh.asp |date=2012-03-08 }} - آلمانین آمار ایداره سی {{آلمان شهرلری}} [[بؤلمه:آلمان شهرلری]] sqva9em1bvbts0vb269ir2h9xqydmyb 0 41754 1594271 671523 2026-10-20T03:55:43Z InternetArchiveBot 27960 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1594271 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |official_name = پرایری قرو (آرکانزاس) |settlement_type = |nickname = |motto = <!-- Images --> |image_skyline = Borden_House_at_Prairie_Grove.png |imagesize = |image_caption = |image_flag = |image_seal = <!-- Maps --> |<!--|pushpin_map = |pushpin_label_position =left |pushpin_map_caption = |pushpin_mapsize = |image_map = |mapsize = 300px |map_caption = |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = <!-- Location --> |subdivision_type = [[دۆنیا اؤلکه‌لری‌|اؤلکه‌]] |subdivision_name = {{flagu|United States|size=23px}} ،[[آمریکا بیرلشمیش ایالتلری]] |subdivision_type1 = [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینین ایداری بؤلوملری|ایالت]] |subdivision_name1 = [[آرکانزاس ایالتی]] |subdivision_type2 = [[آرکانزاس شهرلرین نۆفوسا گؤره سیرالانماسی|شهر]] |subdivision_name2 = [[Washington County, Arkansas|Washington]] <!-- Government --> |government_footnotes = |government_type = |leader_title = [[بلدیه باشچی‌سی]] |leader_name = Sonny Hudson |leader_title1 = |leader_name1 = |established_title = |established_date =1888 <!-- Area --> |unit_pref = Imperial |area_footnotes = |area_magnitude = |area_total_km2 = 24.18 |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = <!-- Population --> |population_as_of = 2010 |population_footnotes = |population_total = 4380 |population_density_km2 = 221.16 |population_density_sq_mi = <!-- General information --> |timezone = [[North American [[مرکزی ایستاندارد زامان (قوزئی آمریکا)|مرکزی ایستاندارد زامان (CST)]] |utc_offset = -6 |timezone_DST = Central |utc_offset_DST = -5 |elevation_footnotes = |elevation_m = 355 |elevation_ft = 4380 |coordinates = {{coord|35|58|37|N|94|18|58|W|region:US_type:city|display=inline,title}} |postal_code_type = |postal_code = [[زیپ کود]] |area_code = [[Area code 479|479]] |blank_name = [[Federal Information Processing Standard|FIPS code]] |blank_info = 05-57170 |blank1_name = [[Geographic Names Information System|GNIS]] feature ID |blank1_info = 78091 |website = http://www.prairiegrovearkansas.org/ |footnotes = }} {{Location map|United States |float = left |width=400 | caption = پرایری قرو شهرین نقشه اوستونده یئری| label = پرایری قرو (آرکانزاس)|position=right|background=white|lat=35.5837|long=-94.1858}} پرایری قرو (آرکانزاس) ({{Lang-en|Prairie Grove, Arkansas}}) [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلری|آمریکانین]] [[آرکانزاس ایالتی]]ندا یئر آلان بیر شهردیر و 2.79 کیلومتر موربّع ساحه سی وار. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا 4380 نفر و [[اها‌لی سیخلیغی]] 221.16 [[اینسان]] کیلومتر موربّع دیر. == گؤرونتولر == == بیرده باخ == * [[آرکانزاس ایالتی]] * [[آرکانزاس شهرلرین نۆفوسا گؤره سیرالانماسی]] * [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینین ایداری بؤلوملری]] == قایناق‌لار == *https://www.census.gov/2010census/ == ائشیگه باغلانتیلار == *https://web.archive.org/web/20220411192256/http://www.prairiegrovearkansas.org/ {{آرکانزاس ایالتی}} {{آمریکانین ان اۆست دۆزئی ایداری بیریملری}} [[بؤلمه:آرکانزاس ایالتین شهرلری]] kv8dqvpyal8wv9ibku722qnmbqlda6k 0 54442 1594251 1594197 2026-10-19T15:30:21Z InternetArchiveBot 27960 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1594251 wikitext text/x-wiki <!-- بو آذربایجان تورکجه‌سی مسوده‌سی فارسجا، انگلیسجه، فرانسه‌جه و آلمانجا وئرسیا‌لارلا توتوشدورولوب و معاصر یازی قایدالارینا گؤره دوزنلنمیشدیر. یاییملایاندا صفحه‌نین تاریخچه‌سینی قورو و CC BY-SA اوزرینه گؤره ترجمه منبعینی دَییشیکلیک خلاصه‌سینده گؤستر. --> {| class="infobox biography vcard" style="width:22.7em; line-height:1.4em; border:1px solid #a2a9b1; background-color:#f8f9fa; color:#202122; float:right; clear:right; margin:0 0 0.5em 1em;" |- ! colspan="2" class="fn notheme" style="background-color:#7a1c1c; color:#ffffff; text-align:center; font-size:125%; padding:0.25em;" | علی باباچاهی |- ! colspan="2" class="notheme" style="font-size:125%; font-weight:normal; text-align:center;" | <span lang="fa">علی باباچاهی</span> |- | colspan="2" style="text-align:center; line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | [[File:A.Babachahi.jpg|frameless|alt=علی باباچاهی‌نین قارا-آغ شکیلی؛ اوزون آغ ساچلی، خطلی کؤینک و پالتولاردا|باباچاهی، ۲۰۱۱]] |- ! colspan="2" class="notheme" style="background-color:#7a1c1c; color:#ffffff; text-align:center;" | شخصی بیلگی‌لر |- ! style="text-align:right; width:33%;" | تخلّوص | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | ع. فریاد (گنجلیک ایللرینده) |- ! style="text-align:right; width:33%;" | دؤغوم | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | {{birth date|df=yes|1942|11|11}} (۲۰ آبان ۱۳۲۱) {{Interlanguage link|بندر کنگان|fa|بندر کنگان}}، [[بوشهر اوستانی]]، [[ایران]] |- ! style="text-align:right; width:33%;" | اؤلوم | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | {{death date and age|df=yes|2026|2|23|1942|11|11}} (۴ اسفند ۱۴۰۴) [[کرج]]، ایران |- ! style="text-align:right; width:33%;" | اؤلومون سببی | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | اورک دورماسی |- ! style="text-align:right; width:33%;" | دؤفن یئری | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | {{Interlanguage link|بهشت سکینه|fa|بهشت سکینه}}، کرج |- ! style="text-align:right; width:33%;" | میللیت | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | ایرانلی |- ! style="text-align:right; width:33%;" | یاشایش یئرلری | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | [[بوشهر]]؛ [[کرج]] |- ! style="text-align:right; width:33%;" | حیات یوْلداشی | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | فرخنده بختیاری |- ! style="text-align:right; width:33%;" | اوشاقلاری | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | غزل و بهرنگ |- ! colspan="2" class="notheme" style="background-color:#7a1c1c; color:#ffffff; text-align:center;" | تحصیل |- ! style="text-align:right; width:33%;" | تحصیل ائتدیگی یئر | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | [[شیراز بیلیم‌یوردو]]، ادبیات فاکولته‌سی |- ! colspan="2" class="notheme" style="background-color:#7a1c1c; color:#ffffff; text-align:center;" | پیشه بیلگی‌لری |- ! style="text-align:right; width:33%;" | پیشه‌سی | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | شاعیر، ادبیات تنقیدچیسی، آراشدیرماچی و یازیچی |- ! style="text-align:right; width:33%;" | فعّال ایللری | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | ۱۹۶۱–۲۰۲۶ (۱۳۴۰–۱۴۰۴ ه‍.ش.) |- ! style="text-align:right; width:33%;" | قۇروم | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | {{Interlanguage link|ایران یازیچیلار کانونو|fa|کانون نویسندگان ایران}} |- ! style="text-align:right; width:33%;" | اؤدوللری | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | {{Interlanguage link|احمد شاملو شعر اؤدولو|fa|جایزه شعر احمد شاملو}} (۲۰۱۶، اورتاق) |- ! colspan="2" class="notheme" style="background-color:#7a1c1c; color:#ffffff; text-align:center;" | ادبی معلومات |- ! style="text-align:right; width:33%;" | یازی دیلی | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | فارسجا |- ! style="text-align:right; width:33%;" | ادبی جریان | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | نیمادان سوْنراکی شعر؛ «باشقا دوروملو شعر» |- ! style="text-align:right; width:33%;" | اؤنملی اثری | style="line-height:1.3em; vertical-align:middle;" | ''این کشتی پراسرار'' |- | colspan="2" style="text-align:right; font-size:90%;" | [[d:Q5962487|ویکی‌داتادا بو دانەنی دَییشدیر]] |} '''علی باباچاهی''' (۲۰ آبان ۱۳۲۱ – ۴ اسفند ۱۴۰۴؛ ۱۱ نوْوامبر ۱۹۴۲ – ۲۳ فوریه ۲۰۲۶) ایرانلی [[شاعیر]]، ادبیات [[تنقیدچی|تنقیدچیسی]]، [[آراشدیرما|آراشدیرماچی]] و [[یازیچی]] ایدی.<ref name="bbc-obit">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی، شاعر و منتقد ادبی درگذشت|trans-title=Ali Babachahi, poet and literary critic, has died|url=https://www.bbc.com/persian/articles/cgjzy7jgpndo|website=BBC Persian|date=23 February 2026|access-date=1 October 2026}}</ref> اوْ، [[نیما یوشیج|نیما]]دان سوْنراکی نسیلده فارس دیلینده یئنی شعرین تانینمیش سیمالاریندان ساییلیردی و ۱۳۷۰-جی ایللرده «نیمادان سوْنراکی شعر» (''شعر پسانیمایی'') و داها سوْنرا «باشقا دوروملو شعر» (''شعر در وضعیت دیگر'') تئرمینلرینی اوْرتایا آتماقلا، چاغداش ایران شعرینین ان چوْخ تارتیشیلان نظریه‌چیلری و تنقیدچیلریندن بیرینه چئوریلدی.<ref name="khabar">{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Zeynab Kazemkhah|script-title=fa:باباچاهی جسور علیه تکرار / وداع با جان‌به‌دربرده از حادثهٔ سقوط اتوبوس هنرمندان در ارمنستان / شش دهه عصیان و پوست‌اندازی|trans-title=Babachahi, bold against repetition / Farewell to a survivor of the artists' bus incident in Armenia / Six decades of rebellion and renewal|url=https://www.khabaronline.ir/news/2186284|website=KhabarOnline|date=23 February 2026|access-date=1 October 2026}}</ref> باباچاهی تخمینن اوْن سگگیز ایل [[بوشهر]]ده ادبیات مۆعلّیمی اوْلدو؛ ۱۳۴۶-جی ایلده بو شهرده ''تکاپو'' آدلی ادبی درگینی یاییملادی، بو درگی [[ساواک]]ین باسقیسی آلتیندا باغلاندی. ۱۳۵۶-جی ایلین مهر آییندا تهراندا کئچیریلن «{{Interlanguage link|گوته‌نین اوْن گئجه‌سی|fa|شبهای نویسندگان و شاعران ایران}}»ده شعر اوْخودو. [[ایران ایسلام اینقیلابی|اینقیلاب]]دان سوْنرا، ۱۳۶۲-جی ایلده مجبوری تقاعده گؤندریلدی.<ref name="bbc-obit" /><ref name="mahjoubi">{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Hessam Mahjoubi|script-title=fa:وقتی علیه علی باباچاهی شعار «دیکتاتور شتاب کن، اشعار ما را چاپ کن» سر دادند|trans-title=When they chanted against Ali Babachahi: "Dictator, hurry up, print our poems!"|url=https://www.bbc.com/persian/articles/cly83pdqmd9o|website=BBC Persian|date=24 February 2026|access-date=1 October 2026}}</ref> اوْ ایللر بوْیو ''{{Interlanguage link|آدینه|fa|آدینه (نشریه)}}'' آیلیق درگیسینین شعر صحیفه‌لرینین رئداکتوْرو اوْلدو، {{Interlanguage link|ایران یازیچیلار کانونو|fa|کانون نویسندگان ایران}}نون عۆضوو ایدی و ۱۳۷۵-جی ایلده {{Interlanguage link|ارمنستان اتوبوسو حادثه‌سی|fa|ماجرای اتوبوس ارمنستان}} زامانی دره‌یه آتیلماسی پلانلاشدیریلان اتوبوسون سرنیشینلریندن بیری ایدی.<ref name="kanoon">{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Writers' Association of Iran|script-title=fa:بیانیه‌ی کانون نویسندگان ایران در مورد درگذشت علی باباچاهی|trans-title=Statement of the Writers' Association of Iran on the death of Ali Babachahi|url=https://www.iran-emrooz.net/index.php/news2/more/126150/|website=Iran Emrooz|date=24 February 2026|access-date=1 October 2026}}</ref> اوْنون ''{{Interlanguage link|این کشتی پر اسرار|fa|این کشتی پراسرار}}'' («بو سیرلی گمی») آدلی شعر توپلوسو ۱۳۹۴-جۆ ایلده بیرینجی {{Interlanguage link|احمد شاملو شعر اؤدولو|fa|جایزه شعر احمد شاملو}}نون اورتاق قازانانی سئچیلدی.<ref name="zamaneh2016">{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Mohammad Tangestani|script-title=fa:علی باباچاهی: این کشتی پراسرار|trans-title=Ali Babachahi: This Mysterious Ship|url=https://www.radiozamaneh.com/255182/|website=Radio Zamaneh|date=10 January 2016|access-date=1 October 2026}}</ref> اوْندان شعر، تنقید و آراشدیرما ساحه‌لرینده اوْتوزدان آرتیق کیتاب یاییملانمیشدیر.<ref name="kanoon" /><ref name="khabar" /> == حیاتی == === اوشاقلیق و گنجلیک ایللری === علی باباچاهی ۲۰ آبان ۱۳۲۱-ده (۱۱ نوْوامبر ۱۹۴۲) [[بوشهر اوستانی]]نین {{Interlanguage link|بندر کنگان|fa|بندر کنگان}} شهرینده دۆنیایا گلدی و اوشاقلیغینی جفره کندینده کئچیردی. اوْ، عاییله‌نین سوْن اوشاغی ایدی. اؤز دئدیگینه گؤره، شعرله ایلک تانیشلیغی جفره‌نین کۆچه‌لرینده حلوا و کیتاب ساتان بیر دوره‌گرد واسیطه‌سیله اوْلموشدو؛ بو کیتابلارین آراسیندا {{Interlanguage link|عبید زاکانی|fa|عبید زاکانی}}نین ''{{Interlanguage link|موش و گربه|fa|موش و گربه}}'' («سیچان و پیشیک») اثری ده وار ایدی. قارداشلاری واسیطه‌سیله ده {{Interlanguage link|توده پارتیسی|fa|حزب توده ایران}}نین سیاسی کیتابلاری و ''امید ایران''، ''{{Interlanguage link|سپید و سیاه|fa|سپید و سیاه}}'' و ''روشنفکر'' کیمی درگیلرله تانیش اوْلدو.<ref name="mahjoubi" /> اوْرتا مکتبی بوشهرده اوْخودو و اوْرادا {{Interlanguage link|منوچهر آتشی|fa|منوچهر آتشی}} و {{Interlanguage link|محمدرضا نعمتی‌زاده|fa|محمدرضا نعمتی‌زاده}}نین شاگیردی اوْلدو؛ سوْنرالار نعمتی‌زاده‌نی اؤز شاعیرلیک روحونون فورمالاشماسیندا چوْخ تأثیرلی ساییردی. اؤز روایتینه گؤره، اوْن اۆچ-اوْن دؤرد یاشلاریندا «باران» («یاغیش») آدلی بیر شعری آتشی‌یه اوْخودو و آتشی اوْندان بو شعری صینیفده اوْخوماسینی ایسته‌دی؛ اوْ، بو حادثه‌نی اؤزونون «شاعیر اوْلما ماجراسینین باشلانغیجی» ساییردی. بوشهرین و سوْنرا [[شیراز]]ین اوْرتا مکتبلری آراسیندا کئچیریلن ادبی یاریشمادا بیرینجی یئری توتدو و اوْرتا مکتبین سوْن ایللرینده ایلک شعرلری «ع. فریاد» تخلّوصو ایله ''امید ایران'' و ''{{Interlanguage link|زن روز|fa|زن روز}}'' درگیلرینده چاپ اوْلوندو.<ref name="mahjoubi" /> ''امید ایران'' اوْنون شعرلریندن بیرینی «هفته‌نین ان یاخشی شعری» سئچندن سوْنرا، شعرلرینی اؤز اصلی آدی ایله یاییملاماغا باشلادی.<ref name="khabar" /> === بیلیم‌یوردو و مۆعلّیملیک ایللری === باباچاهی ۱۳۴۰-جی ایلده، اوْن دوققوز یاشیندا، [[شیراز بیلیم‌یوردو]]نون ادبیات فاکولته‌سینه داخیل اوْلدو<ref name="mahjoubi" /> (بعضی قایناقلار اوْنون گیریش ایلینی ۱۳۳۹ گؤسترمیشلر<ref name="kanoon" /><ref name="khabar" />). بو دؤورده {{Interlanguage link|علیرضا طبایی|fa|علیرضا طبایی}} و {{Interlanguage link|منصور اوجی|fa|منصور اوجی}} کیمی شاعیرلرله تانیش اوْلدو و اوْنلار شیرازین زند خیابانینداکی بیر کافه‌ده شعرلرینی بیر-بیرینه اوْخویوردولار. باباچاهی اؤیرنجیلیک ایللرینده حئکایه ده یازیردی، آنجاق شیرازلی یازیچی محمد مؤذن اوْنا «یاخشی نثر یازیچیسی دئییل» دئدیکدن سوْنرا، حئکایه‌چیلیگی بوراخیب شعره و شعر تنقیدینه یؤنلدی. ۱۳۴۲ و ۱۳۴۳-جۆ ایللرده شعرلرینین ''{{Interlanguage link|فردوسی (درگی)|fa|فردوسی (مجله)|lt=فردوسی}}'' هفته‌لیک درگیسینده یاییملانماسی، اوْنون ادبی یوْلونو داها آیدین ائتدی.<ref name="mahjoubi" /> تحصیلینی و [[ایجباری عسگرلیک|عسگرلیک خیدمتینی]] بیتیردیکدن سوْنرا، ۱۳۴۵-جی ایلده بوشهرده ادبیات مۆعلّیمی کیمی ایشه گؤتورولدو<ref name="mahjoubi" /> و تخمینن اوْن سگگیز ایل بو شهرین مکتبلرینده درس دئدی.<ref name="khabar" /> ایشه گیردیکدن اۆچ ایل سوْنرا (۱۳۴۸) ائولندی.<ref name="mahjoubi" /> حیات یوْلداشی فرخنده بختیاری بوشهرین اوْرتا مکتبلرینده مۆعلّیمه ایدی<ref name="artebox">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:هنرمند – علی باباچاهی|trans-title=Artist – Ali Babachahi|url=https://artebox.ir/Artist/Intro/254/|website=Artebox|access-date=1 October 2026}}</ref> بو ائولیلیکدن غزل آدلی بیر قیزی و بهرنگ آدلی بیر اوْغلو وار ایدی.<ref name="artebox" /><ref name="tabnak">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی درگذشت|trans-title=Ali Babachahi has died|url=https://www.tabnak.ir/fa/news/1359368|website=Tabnak (from ISNA)|date=23 February 2026|access-date=1 October 2026}}</ref> === ''تکاپو'' درگیسی و اینقیلابدان اؤنجه‌کی فعالیتلری === <div style="float:left; clear:left; box-sizing:border-box; width:clamp(320px, calc((560px - 100%) * 1000), 100%); max-width:100%; margin:0.4em clamp(0px, calc((100% - 560px) * 1000), 1.2em) 1em 0; border:1px solid #c8b9a6; border-radius:8px; background:#fdf8f3; box-shadow:0 2px 6px rgba(0,0,0,0.18); overflow:hidden; font-size:90%; line-height:1.5; direction:rtl;"> <div style="background:#7a1c1c; color:#ffffff; padding:7px 10px; text-align:center; font-weight:bold; font-size:110%;">[[File:Speaker Icon.svg|18px|link=|alt=]] علی باباچاهی‌نین شعر اوْخوماسی</div> <div style="padding:8px 12px 4px; text-align:center; color:#3a2a1a;">''جهان متوجه شد'' شعر توپلوسوندان<br />(«دۆنیا آنلادی. اعتیراض شعرلری»)</div> <div style="padding:4px 10px 8px; text-align:center;">[[File:Ali Babachahi.ogg|center|290px|علی باباچاهی‌نین جهان متوجه شد شعر توپلوسوندان شعر اوْخوما سینین سس یازیسی]]</div> <div style="margin:0 10px; padding:6px 4px; border-top:1px dashed #c8b9a6; color:#3a2a1a;">رادیو زمانه بو سس یازیسینی ۲۳ فوریه ۲۰۲۶-ده یاییملادی.<ref name="noushazar" /></div> <div style="margin-top:6px; padding:5px 10px; background:#efe6da; text-align:center; font-size:88%; color:#5a4632;">مدّت: ۲ دقیقه ۱۴ ثانیه · سس مئنبعی: رادیو زمانه</div> </div> <div style="float:right; clear:right; box-sizing:border-box; width:clamp(320px, calc((560px - 100%) * 1000), 100%); max-width:100%; margin:0.4em 0 1em clamp(0px, calc((100% - 560px) * 1000), 1.2em); border:1px solid #c8b9a6; border-radius:8px; background:#fdf8f3; box-shadow:0 2px 6px rgba(0,0,0,0.18); overflow:hidden; font-size:90%; line-height:1.5; direction:rtl;"> <div style="background:#7a1c1c; color:#ffffff; padding:7px 10px; text-align:center; font-weight:bold; font-size:110%;">[[File:Open book nae 02.svg|18px|link=|alt=]] سوْن شعر توپلوسو</div> <div style="padding:8px 12px 4px; text-align:center; color:#3a2a1a;">'''''جهان متوجه شد'''''<br />(«دۆنیا آنلادی. اعتیراض شعرلری»)</div> <div style="margin:10px 10px 12px; text-align:center;"><span class="plainlinks" style="display:inline-block; padding:5px 13px; border-radius:14px; background:#7a1c1c; font-weight:bold;">[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Jahan_Motavajeh_Shod_._Book_cover_for_Ali_Babachahi_English.jpg <span style="color:#ffffff;">↗ انگليسجه ویکی‌پدیادا کیتابین قاپاغینی گؤرون</span>]</span></div> <div style="margin:0 10px; padding:6px 4px; border-top:1px dashed #c8b9a6; color:#3a2a1a;">ناشیرین دئدیگینه گؤره، ۵۸ شعر</div> <div style="margin-top:6px; padding:5px 10px; background:#efe6da; text-align:center; font-size:88%; color:#5a4632;">آفتاب یاییم‌ائوی، نوروژ، ۱۴۰۱ (۲۰۲۲–۲۰۲۳)</div> </div> باباچاهی ۱۳۴۶-جی ایلین پاییزیندا بوشهرده ''تکاپو'' («چالیشما») ادبی درگیسینین باش رئداکتوْرلوغونو اۆستلندی.<ref name="khabar" /><ref>{{cite book|language=fa|author1=Seyyed Ghasem Hashemi|script-title=fa:صد سال مطبوعات بوشهر|trans-title=A Hundred Years of the Bushehr Press|page=300}}</ref> بو درگی [[تهران]]ین ضیالی چئوره‌لرینده ماراقلا قارشیلاندی؛ [[احمد شاملو]]نون رئداکتوْرلوغو ایله چیخان ''{{Interlanguage link|خوشه|fa|خوشه (مجله)}}'' درگیسی اوْندان یازیلار نقل ائتدی و اوْنون امکداشلارینی «بوگونکو ایران شعرینین چالیشقانلاری» آدلاندیردی. بونونلا بئله، ''تکاپو'' یالنیز اۆچ ساییسی چیخاندان سوْنرا، ۱۳۴۷-جی ایلده گۆونلیک قوروملارینین باسقیسی آلتیندا و ایجازه‌سی اوْلمادیغی بهانه‌سیله باغلاندی.<ref name="khabar" /><ref name="bbc-obit" /> اوْنون ایلک شعر توپلوسو ''در بی‌تکیه‌گاهی'' («دایاقسیزلیقدا») ده ۱۳۴۶-جی ایلده شاعیرین اؤز خرجی ایله یاییملاندی و نیمایی وزنلرده یازیلمیش شعرلری احتیوا ائدیردی. اوْندان سوْنرا ''جهان و روشنایی‌های غمناک'' («دۆنیا و غم‌لی ایشیقلار»، ۱۳۴۹)، ''از نسل آفتاب'' («گۆنشین نسلیندن»، ۱۳۵۳) و ''صدای شن'' («قومون سسی»، ۱۳۵۶) کیتابلارینی یاییملادی و ائینی دؤورده اوشاقلار اۆچۆن ده ایکی شعر کیتابی چاپ ائتدیردی.<ref name="mahjoubi" /> اوْنون شعرلری او زامانین ضیالی نشریه‌لرینده، او جۆمله‌دن ''خوشه'' و ''فردوسی''ده چاپ اوْلوردو<ref name="kanoon" /> و ''روشنفکر'' و ''رودکی'' کیمی درگیلرله امکداشلیق ائدیردی.<ref name="bbc-obit" /> باباچاهی بو ایللرده شعر تنقیدی ده یازیردی. اوْنون ''فردوسی''ده چیخان ایلک تنقیدی [[رضا براهنی]]نین بیر مقاله‌سینه جاواب ایدی؛ سوْنرا {{Interlanguage link|یدالله رؤیایی|fa|یدالله رؤیایی}}نین شعرینه قارشی کسکین مقاله‌لر یازدی. اوْ، او دؤورده «{{Interlanguage link|حجم شعری|fa|شعر حجم}}» و «یئنی دالغا» (''موج نو'') آخیملارینین جیدّی تنقیدچیلریندن ایدی و سوْنرالار او ایللر حاقیندا دئدی: «من او ایللرده بیر آز ایدئوْلوْژی‌زده یا دا آب-هاوا‌زده ایدیم»؛ اوْنون بو آخیملار، اؤزللیکله حجم شعری حاقینداکی گؤروشو سوْنراکی اوْن ایللیکلرده دَییشدی.<ref name="mahjoubi" /> اوْ، ۱۴۰۱-جی ایلین شهریور آییندا رؤیایی‌نین وفاتی مۆناسیبتیله {{Interlanguage link|ایسنا|fa|ایسنا}} ایله مۆصاحیبه‌سینده بو شاعیری «مؤعتبر بیر شاعیر» و «ایران و فرانسه شعرینه یئترینجه حاکیم» اوْلان آوانقارد بیر سیما آدلاندیردی؛ اوْنون ادبی وارلیغینا اینانجینی و «همیشه شعرلرینی تقدیر» ائتدیگینی سؤیله‌دی، آنجاق حجم شعری بیان‌نامه‌سینی «چوْخ تکلّوفلو» و «غئیری-علمی و شاعیرانه بیر بیانا» مالیک ساییردی.<ref name="isna1401">{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Neda Valipour|script-title=fa:علی باباچاهی: برخی با شعرهای «رویایی» میانه خوبی نداشتند|trans-title=Ali Babachahi: some did not get on well with Royaee's poems|url=https://www.isna.ir/news/1401062619032/|website=ISNA|date=17 September 2022|access-date=2 October 2026}}</ref> اؤز دئدیگینه گؤره، اوْنون سیاسی فعالیتی اینقیلابا قدر کۆلتورل بیر یؤن داشیییردی، آنجاق اینقیلاب عرفه‌سینده «داها سوموت و عملی» بیر شکیل آلدی.<ref name="mahjoubi" /> === «گوته‌نین اوْن گئجه‌سی» (مهر ۱۳۵۶) === <div style="float:left; clear:left; box-sizing:border-box; width:clamp(320px, calc((560px - 100%) * 1000), 100%); max-width:100%; margin:0.4em clamp(0px, calc((100% - 560px) * 1000), 1.2em) 1em 0; border:1px solid #c8b9a6; border-radius:8px; background:#fdf8f3; box-shadow:0 2px 6px rgba(0,0,0,0.18); overflow:hidden; font-size:90%; line-height:1.5; direction:rtl;"> <div style="background:#7a1c1c; color:#ffffff; padding:7px 10px; text-align:center; font-weight:bold; font-size:110%;">[[File:Image-x-generic.svg|18px|link=|alt=]] گوته‌نین اوْن گئجه‌سی‌نین پوستری</div> <div style="padding:8px 12px 4px; text-align:center; color:#3a2a1a;">«ایران یازیچی و شاعیرلرینین گئجه‌لری»<br />۱۸–۲۷ مهر ۱۳۵۶ (۱۰–۱۹ اکتبر ۱۹۷۷)</div> <div style="margin:10px 10px 12px; text-align:center;"><span class="plainlinks" style="display:inline-block; padding:5px 13px; border-radius:14px; background:#7a1c1c; font-weight:bold;">[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ten_Nights_of_Goethe_poster_1977.png <span style="color:#ffffff;">↗ پوستری انگليسجه ویکی‌پدیادا گؤرون</span>]</span></div> <div style="margin:0 10px; padding:6px 4px; border-top:1px dashed #c8b9a6; color:#3a2a1a;">باباچاهی‌نین آدی '''۲۴ مهر یکشنبه''' (یئددینجی گئجه) پروقرامیندا گلیب.</div> <div style="margin-top:6px; padding:5px 10px; background:#efe6da; text-align:center; font-size:88%; color:#5a4632;">طرح: بزرگ خضرایی · تهران گوته اینستیتوسو</div> </div> ==== کئچیریلمه‌سی و اؤنمی ==== ۱۳۵۶-جی ایلین ۱۸–۲۷ مهرینده (۱۰–۱۹ اوْکتیابر ۱۹۷۷) {{Interlanguage link|ایران یازیچیلار کانونو|fa|کانون نویسندگان ایران}}، {{Interlanguage link|گوته اینستیتوتو|fa|انستیتو گوته}} ایله امکداشلیق ائده‌رک، [[تهران]]دا پهلوی خیابانیندا (ایندیکی ولیعصر خیابانی) یئرله‌شن ایران و آلمان مدنی علاقه‌لر انجمنی‌نین باغیندا «ایران یازیچی و شاعیرلرینین گئجه‌لری» آدی ایله اوْن گئجه چیخیش و شعر اوْخوما مراسیمی کئچیردی؛ بو گئجه‌لر سوْنرا «{{Interlanguage link|گوته‌نین اوْن گئجه‌سی|fa|شبهای نویسندگان و شاعران ایران}}» آدی ایله تانیندی.<ref name="azadi-dahshab">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:ده شب: شب‌های شعر گوته|trans-title=Ten Nights: the Goethe poetry nights|url=https://azadi.art/%D8%AF%D9%87-%D8%B4%D8%A8|website=Azadi (azadi.art)|date=19 December 2022|access-date=3 October 2026}}</ref><ref name="iranica-goethe">{{cite encyclopedia|last=Chehabi|first=H. E.|title=Goethe Institute|encyclopedia=[[Encyclopædia Iranica]]|volume=XI|issue=1|pages=43–44|date=15 December 2001|url=https://www.iranicaonline.org/articles/goethe-institute/|doi=10.1163/2330-4804_EIRO_COM_2212|access-date=3 October 2026}}</ref> [[ایرانیکا بیلیکلیگی]]نه گؤره، اینستیتوتدا اوْندان اؤنجه‌کی ایللرده ده شعر گئجه‌لری کئچیریلیردی، آنجاق ۱۹۷۷-جی ایلده ایلک دفعه اوْلاراق ایرانلی طرف، دؤولتین دستکله‌دیگی «تهران ادبی انجمنی» یئرینه، موخالیف یازیچیلار کانونو ایدی؛ بو کانون باش ناظیر {{Interlanguage link|جمشید آموزگار|fa|جمشید آموزگار}}ین دؤنمینده‌کی سیاسی یوموشالما چرچیوه‌سینده یئنیدن ییغینجاق کئچیرمه ایجازه‌سی آلمیشدی. مدنی انجمنین باغی اوْنا گؤره سئچیلمیشدی کی، اینستیتوتون اؤز بیناسی گؤزلنیلن ایزله‌ییجیلر اۆچون کیچیک ساییلیردی.<ref name="iranica-goethe" /> کانون عۆضولری بو گئجه‌لرین تکلیفینین ''[[کیهان (قازئته)|کیهان]]'' قزئتینین شعر صحیفه‌سینین مسئولو، شاعیر جلال سرفرازدان گلدیگینده هم‌فیکیردیرلر؛ حاضیرلیق و ایجرا ایشلری {{Interlanguage link|اسلام کاظمیه|fa|اسلام کاظمیه}}یه تاپشیریلمیشدی.<ref name="iranchehr2013">{{citation|mode=cs1|language=fa|author=M. Kh.|script-title=fa:شب‌های نویسندگان و شاعران ایران، ۲۷–۱۸ مهرماه ۱۳۵۶|trans-title=The Nights of Iranian Writers and Poets, 10–19 October 1977|url=https://iranchehr.com/?p=2567|website=Iranchehr|date=26 April 2013|access-date=3 October 2026}}</ref> سرفراز سوْنرالار یازدی کی، اوْنون اؤرنگی [[احمد شاملو]]نون نظارتی آلتیندا کئچیریلن ''{{Interlanguage link|خوشه|fa|خوشه (مجله)}}'' درگیسی‌نین شعر گئجه‌لری ایدی و باغ، اینستیتوتون باشچیسی هانس بکرین تکلیفی ایله گئجه‌سی دؤرد مین تومنه کیرایه‌یه گؤتورولموشدو.<ref name="bbc-sarfaraz2013">{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Jalal Sarfaraz|script-title=fa:ده شب شعر گوته چگونه برگزار شد|trans-title=How the Ten Nights of Goethe poetry were organised|url=https://www.bbc.com/persian/arts/2013/07/130722_l44_nights_goethe_sarfaraz|website=[[BBC Persian]]|date=22 July 2013|access-date=3 October 2026}}</ref> ''ایرانیکا''یا گؤره، ایلک گئجه جماعت اوْ قدر چوْخ ایدی کی، چئوره‌ده‌کی خیابانلارا داشدی و اوْرادا چیخیشلاری یایماق اۆچون بلندگولار قوردولار؛ ایلک گئجه‌لرده اوْن مینه قدر آدام ایشتیراک ائتدی، یاغیش باشلاندیقدان سوْنرا ایسه ایشتیراکچیلارین سایی تخمینن اۆچ مینه دۆشدو. اللیدن آرتیق یازیچی، شاعیر، دراماتورق، تنقیدچی و چئویرمن بو گئجه‌لرده سانسور، دۆشونجه آزادلیغی، ضیالیلارین مسئولیتی، برابرسیزلیک و ظۆلم حاقدا دانیشدیلار و بئله‌لیکله بیر ادبی تدبیری سیاسی بیر حادثه‌یه چئویردیلر.<ref name="iranica-goethe" /> «آزادی» سایتی بو گئجه‌لرده ایشتیراک ائدنلرین سایینی اوْن ایله اوْن بئش مین آراسیندا تخمین ائدیر،<ref name="azadi-dahshab" /> ''ایرانچهر'' اینترنت درگیسینده «م. خ.» ایمضاسی ایله یاییملانان بیر مقاله ایسه چیخیش ائدنلرین و شعر اوْخویانلارین سایینی ۵۷ نفر گؤستریر.<ref name="iranchehr2013" /> کانون ایله اینستیتوت راضیلاشمیشدیلار کی، چیخیشچیلار «سانسور» سؤزو یئرینه قانون اساسیده ایشله‌نن «ممیزی» سؤزونو ایشلتسینلر؛ آنجاق اۆچونجو گئجه {{Interlanguage link|شمس آل احمد|fa|شمس آل احمد}} چیخیشینین لاپ باشیندا بو راضیلاشمانی آچیقلادی و دفعه‌لرله «سانسور» سؤزونو ایشلتدی.<ref name="iranchehr2013" /><ref name="azadi-dahshab" /> بئشینجی گئجه، «آزادی» سایتینا گؤره «سانسور» سؤزونو یۆز دفعه‌دن آرتیق ایشلدن {{Interlanguage link|باقر مؤمنی|fa|باقر مؤمنی}}نین چیخیشیندان و {{Interlanguage link|سعید سلطان‌پور|fa|سعید سلطان‌پور}}ون شعر اوْخوماسیندان سوْنرا جماعتین هیجانی زیروه‌یه چاتدی و بکر باغیراراق شاعیرین صحنه‌دن ائنمه‌سینی ایسته‌دی. بوندان سوْنرا چیخیشلارین لغو ائدیلمه‌سینه قرار وئریلدی، آنجاق یئنی پروْقرام ایشتیراکچیلارین اعتیراضی ایله قارشیلاشدی و کانون ایله اینستیتوت آراسیندا یئنیدن آپاریلان دانیشیقلاردان سوْنرا چیخیشلار آلتینجی گئجه‌دن داوام ائتدی. دوققوزونجو گئجه‌نین سوْنوندا، آرالاریندا [[ژان پول سارتر]]، [[سیمون دو بووار]] و [[میشل فوکو]] اوْلان بیر قروپ فرانسیز یازیچی و دۆشونورون همرأیلیک تلقرافی اوْخوندو. سوْن گئجه کانونون رئیسی {{Interlanguage link|به‌آذین|fa|م.ا. به‌آذین}} جماعته خطاباً دئدی: «اوْن گئجه، چوْخ واخت اوْن مینی و داها آرتیغینی کئچن بیر جماعت شکلینده گلدینیز [...] و دانیشانلارا قولاق آسدینیز. نه ائشیتدینیز؟ آزادلیق و آزادلیق و آزادلیق…»؛ کانونون سوْن مئساژینی ایسه {{Interlanguage link|هوشنگ گلشیری|fa|هوشنگ گلشیری}} اوْخودو.<ref name="azadi-dahshab" /> ''ایرانیکا'' یازیر کی، زیره‌لی حربی ماشینلار اطرافی مۆحاصیره‌یه آلسالار دا، هئچ بیر شیددت باش وئرمه‌دی و «اوْن گئجه» ۱۹۷۹-جو ایلده [[ایران ایسلام اینقیلابی|اینقیلاب]]لا سوْنوجلانان کۆتله‌وی اعتیراض ییغینجاقلاری سیراسی‌نین ایلک حلقه‌سی اوْلدو.<ref name="iranica-goethe" /> پوستری ''اطلاعات'' قزئتینین قرافیک رسامی بزرگ خضرایی طرح ائتمیشدی: کیچیک آغ بیر بالیق کی، رسامین سؤزلری ایله «سانسور و بوغونتویا قارشی موباریزه فریادینی» اوجالدیر.<ref name="iranchehr2013" /><ref name="azadi-dahshab" /> سرفرازا گؤره، سانسورچولار کانونون آدی‌نین پوستر اۆستونده گلمه‌سینه ایجازه وئرمه‌دیلر و پوستر ایکی دفعه سانسورا اوغرادی؛ اوْنون دئدیگینه گؤره، قزئتلره، رادیو و تلویزیونا هر هانسی خبر و رئپورتاژ یاییملاماماق امری وئریلمیشدی و یالنیز {{Interlanguage link|سیروس علی‌نژاد|fa|سیروس علی‌نژاد}} ایلک گئجه‌دن سوْنرا ''{{Interlanguage link|آیندگان|fa|آیندگان}}'' قزئتینده بیر رئپورتاژ یاییملادی کی، بو دا اوْنون باشینا ایش آچدی.<ref name="bbc-sarfaraz2013" /> اوْ دؤورون قزئتلرینه دایانان ''ایرانچهر'' روایتی بیر آز فرقلیدیر: اوْنا گؤره دؤرد اؤلکه قزئتی ۱۲ مهر ۱۳۵۶-دا پوستری و پروْقرامی یاییملادی، ''اطلاعات''، ''کیهان'' و ''رستاخیز'' آلتینجی گئجه‌یه قدر قیسا شکیلده گئجه‌لردن خبر وئردیلر، سوْنرا ایسه ''اطلاعات''دان باشقا هامیسی سوسدو.<ref name="iranchehr2013" /> بو گئجه‌لرین سس لنتلری ایراندا و خاریجده مینلرله نۆسخه‌ده چوْخالدیلیب ساتیلدی، چیخیشلارین و شعرلرین متنی ایسه ۱۳۵۷-جی ایلده {{Interlanguage link|ناصر مؤذن|fa|ناصر مؤذن}}ین تدوینی ایله ''ده شب'' («اوْن گئجه») آدی ایله {{Interlanguage link|امیرکبیر نشریاتی|fa|مؤسسه انتشارات امیرکبیر}} طرفیندن یاییملاندی.<ref name="iranica-goethe" /><ref name="moazzen1357">{{cite book|language=fa|editor=Naser Mo'azzen|script-title=fa:ده شب: شب‌های نویسندگان و شاعران در انجمن فرهنگی ایران و آلمان|trans-title=Ten Nights: the nights of writers and poets at the Iran–Germany Cultural Society|publisher=Amir Kabir, for the Writers' Association of Iran|location=Tehran|date=1978|edition=1st|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab_Kanoon-Nevisandegan-Iran.pdf}}</ref> سرفرازا گؤره، چیخیشلارین و شعر اوْخومالارین اصلی لنتلری، ائله‌جه ده سوال-جاواب ییغینجاقلارینین لنتلری سهل‌انگارلیق اوجباتیندان ایتیب-باتدی؛<ref name="bbc-sarfaraz2013" /> بونونلا بئله، اوْنلارین نۆسخه‌لری قالدی و ۱۴۰۱-جی ایلده «آزادی» سایتی شعر اوْخومالارین و چیخیشلارین سس فایللارینی پوستر و کیتابین دیجیتال نۆسخه‌سی ایله بیرلیکده یاییملادی.<ref name="azadi-dahshab" /> ==== باباچاهی‌نین یئددینجی گئجه‌ده شعر اوْخوماسی ==== <div style="float:right; clear:right; box-sizing:border-box; width:clamp(320px, calc((560px - 100%) * 1000), 100%); max-width:100%; margin:0.4em 0 1em clamp(0px, calc((100% - 560px) * 1000), 1.2em); border:1px solid #c8b9a6; border-radius:8px; background:#fdf8f3; box-shadow:0 2px 6px rgba(0,0,0,0.18); overflow:hidden; font-size:90%; line-height:1.5; direction:rtl;"> <div style="background:#7a1c1c; color:#ffffff; padding:7px 10px; text-align:center; font-weight:bold; font-size:110%;">[[File:Speaker Icon.svg|18px|link=|alt=]] علی باباچاهی‌نین شعر اوْخوماسی</div> <div style="padding:8px 12px 4px; text-align:center; color:#3a2a1a;">گوته‌نین اوْن گئجه‌سی — '''یئددینجی گئجه'''<br />بازار، ۲۴ مهر ۱۳۵۶ (۱۶ اوْکتیابر ۱۹۷۷)<br />ایران–آلمان مدنیت انجمنی‌نین باغی، تهران</div> <div style="padding:4px 10px 8px; text-align:center;">[[File:Ali Babachahi reading at the Ten Nights of Goethe, 16 October 1977.ogg|center|290px|گوته‌نین اوْن گئجه‌سی‌نین یئددینجی گئجه‌سینده علی باباچاهی‌نین شعر اوْخوما سینین سس یازیسی]]</div> <div style="margin:0 10px; padding:6px 4px; border-top:1px dashed #c8b9a6; color:#3a2a1a;">'''''ده شب'' کیتابیندا (ص. ۴۴۷–۴۵۶) یئر آلان شعرلری:''' # «شرقین پیاله‌سیندن آچان قیرمیزی چیچه‌یه سالام» # «یئرلی سرود» # «دۆنیا عاشیقلاری‌نین وصفینده» # «کۆل اؤلکه‌سینده» </div> <div style="margin-top:6px; padding:5px 10px; background:#efe6da; text-align:center; font-size:88%; color:#5a4632;">مدتی: ۳:۳۵ · سس قایناغی: «آزادی» سایتی (azadi.art)</div> </div> اوْ ایللرده بوشهرده یاشایان باباچاهی‌نین آدی، تشکیلاتچیلار اوْنونلا علاقه ساخلامامیشدان اؤنجه ایشتیراکچیلار سیاهیسیندا اعلان اوْلوندو. ''کیهان'' قزئتی ۱۲ مهر ۱۳۵۶-دا یازدی: «{{Interlanguage link|منصور اوجی|fa|منصور اوجی}}، علی باباچاهی، بهمن صالحی و منصور برمکی‌نین آدلاری ایشتیراکچیلار سیاهیسیندا گلسه ده، شهرستانلاردا یاشادیقلاری اۆچون بو پروْقراملارین تشکیلاتچیلاری اوْنلارا اولاشا بیلمه‌ییبلر.» «م. خ.»یه گؤره، بو شاعیرلرین بعضیسینین آدرسینی بیلمه‌ین کانون، اوْنلار خبر توتوب گلسینلر دئیه آدلارینی اعلان ائتمیشدی؛ ''کیهان'' ۱۸ مهرده خبر وئردی کی، اوْنلار خبر توتوب ایشتیراک ائتمه‌یه حاضیر اوْلدوقلارینی بیلدیریبلر. بو دؤرد نفردن صالحی و برمکی گلمه‌دیلر.<ref name="iranchehr2013" /> پوستر، باباچاهی‌نین آدینی اسلام کاظمیه، {{Interlanguage link|م. آزاد|fa|م. آزاد}}، [[جواد مجابی]]، جلال سرفراز و بتول عزیزپور ایله بیرلیکده ۲۴ مهر ۱۳۵۶ (۱۶ اوْکتیابر ۱۹۷۷) بازار گئجه‌سی، یعنی یئددینجی گئجه‌نین پروْقرامیندا گؤستریردی.<ref name="azadi-poster">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:پوستر شب‌های نویسندگان و شاعران ایران|trans-title=Poster of the Nights of Iranian Writers and Poets (10–19 October 1977), designed by Bozorg Khezraei|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab-Poster.png|website=Azadi (azadi.art)|access-date=3 October 2026}}</ref> «آزادی» سایتیندا یاییملانان سس فایللارینا گؤره، یئددینجی گئجه کاظمیه‌نین «قانون اساسیده آزادلیق و شاعیرلر گئجه‌لری‌نین کئچیریلمه‌سی» موضوعسوندا چیخیشی ایله باشلادی؛ سوْنرا {{Interlanguage link|داریوش آشوری|fa|داریوش آشوری}} «شعر آزادلیقدیر» باشلیغی ایله دانیشدی، عباس جلالی سوسن‌آبادی‌نین کانونا قوشولماسی اعلان اوْلوندو و {{Interlanguage link|جعفر کوش‌آبادی|fa|جعفر کوش‌آبادی}}، علی باباچاهی، جواد مجابی و م. آزاد شعر اوْخودولار.<ref name="azadi-dahshab" /> همین گئجه، بوغاز جراحیسیندن سوْنرا دانیشا بیلمه‌ین چئویرمن {{Interlanguage link|محمد قاضی (چئویرمن)|fa|محمد قاضی|lt=محمد قاضی}}نین مئساژینی قیزی مریم اوْخودو.<ref name="iranchehr2013" /> قایناقلار بو گئجه‌نین شاعیرلری‌نین ترکیبی حاقدا فرقلی بیلگیلر وئریر: ''ده شب'' کیتابیندا بتول عزیزپور و جلال سرفراز دا یئددینجی گئجه‌نین شاعیرلری آراسیندا گؤستریلیر،<ref name="moazzen1357-n7">{{cite book|language=fa|editor=Naser Mo'azzen|script-title=fa:ده شب: شب‌های نویسندگان و شاعران در انجمن فرهنگی ایران و آلمان|trans-title=Ten Nights: the nights of writers and poets at the Iran–Germany Cultural Society|publisher=Amir Kabir, for the Writers' Association of Iran|location=Tehran|date=1978|edition=1st|page=405|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab_Kanoon-Nevisandegan-Iran.pdf}}</ref> «آزادی» سایتینین سس فایللاریندا ایسه سرفرازین شعر اوْخوماسی و عزیزپورون شعرلری (سرفرازین سسی ایله) سگگیزینجی گئجه‌نین پروْقرامینا عاییددیر.<ref name="azadi-dahshab" /> باباچاهی‌نین شعرلری ''ده شب'' کیتابی‌نین یئددینجی گئجه‌یه عایید بؤلومونده (۴۴۷–۴۵۶-جی صحیفه‌لر) گلمیشدیر: «سلام بر شکوفهٔ سرخی که از پیالهٔ مشرق دمید» («شرقین پیاله‌سیندن آچان قیرمیزی چیچه‌یه سالام»)، «سرود بومی» («یئرلی سرود»)، «در وصف عاشقان دنیا» («دۆنیا عاشیقلری‌نین وصفینده») و «در قلمرو خاکستر» («کۆل اؤلکه‌سینده»). بیرینجی شعر بو میصراعلارلا باشلانیر: «سلام بر آفتاب و عشق / ای روح بی‌قراری بندر / ای غایت جلال و جنون» («سالام گۆنشه و عشقه / ای لیمانین قرارسیز روحو / ای جلال و جنونون سوْنو»).<ref name="moazzen1357-b">{{cite book|language=fa|editor=Naser Mo'azzen|script-title=fa:ده شب: شب‌های نویسندگان و شاعران در انجمن فرهنگی ایران و آلمان|trans-title=Ten Nights: the nights of writers and poets at the Iran–Germany Cultural Society|publisher=Amir Kabir, for the Writers' Association of Iran|location=Tehran|date=1978|edition=1st|pages=447–456|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2022/12/Dah-Shab_Kanoon-Nevisandegan-Iran.pdf}}</ref> اوْنون همین گئجه‌کی شعر اوْخوماسی‌نین ۳ دقیقه ۳۵ ثانیه‌لیک سس یازیسی «آزادی» سایتیندا الچاتاندیر.<ref name="azadi-babachahi-audio">{{cite AV media|language=fa|people=Ali Babachahi (reader)|script-title=fa:شب هفتم: شعرخوانی علی باباچاهی|trans-title=Seventh night: poetry reading by Ali Babachahi (16 October 1977)|url=https://azadi.art/wp-content/uploads/2023/01/%D8%B4%D8%A8-%D9%87%D9%81%D8%AA%D9%85-%D8%B4%D8%B9%D8%B1%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7%DA%86%D8%A7%D9%87%DB%8C.mp3|medium=Audio recording, 3 min 35 s|publisher=Azadi (azadi.art)|date=2023|access-date=3 October 2026}}</ref> === اینقیلابدان سوْنرا === باباچاهی ۱۳۵۹-جو ایلده ''جشن جنون'' («دلیلیک بایرامی») توپلوسونو یاییملادی. ۱۳۶۲-جی ایلده، اوْن سگگیز ایللیک مۆعلّیملیکدن سوْنرا، مجبوری و واختیندان اؤنجه تقاعده گؤندریلدی؛ سوْنرالار دئدی کی «بؤیوک احتیماللا» اؤزلرینی «اینقیلابین اصلی صاحبلری» سایانلار طرفیندن «تقاعده چیخاریلمیشدیر». بوندان سوْنرا بوشهری ترک ائدیب [[کرج]]ده یئرلشدی.<ref name="mahjoubi" /> علی مسعودی‌نیانین یازدیغینا گؤره، اوْ، مۆعلّیملیکدن محروم ائدیلدیکدن سوْنرا ایللر بوْیو ایران شعری اۆزه‌رینده تنقیدی آراشدیرمالارلا مشغول اوْلدو.<ref name="masoudinia">{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Ali Masoudinia|script-title=fa:سپیدی‌ها را بخوان / دربارهٔ علی باباچاهی|trans-title=Read the blank spaces / On Ali Babachahi|url=https://www.khabaronline.ir/news/2186332|website=KhabarOnline|date=23 February 2026|access-date=2 October 2026}}</ref> کرجده، درام یازیچیسی {{Interlanguage link|خسرو حکیم رابط|fa|خسرو حکیم رابط}} ایله تانیشلیغی واسیطه‌سیله رادیو ایله رادیو پیئسلری یازماق ساحه‌سینده امکداشلیق ائتدی.<ref name="mahjoubi" /> ۱۳۶۸-جی ایلدن، {{Interlanguage link|نصرالله پورجوادی|fa|نصرالله پورجوادی}}نین مۆدیرلیگی دؤورونده، {{Interlanguage link|مرکز نشر دانشگاهی|fa|مرکز نشر دانشگاهی}} ایله امکداشلیغا باشلادی و تخمینن اوْن بیر-اوْن ایکی ایل کیتاب رئداکته‌سی و قدیم فارس متنلری اۆزه‌رینده آراشدیرما ساحه‌سینده بو مرکزله ایشله‌دی؛ تا کی مرکزین فارس دیلی لوغتی بؤلومو باغلاندی.<ref name="mahjoubi" /> پاپیروس و پیشبرد کیمی یاییم‌ائولری ایله امکداشلیق و ''نافه'' درگیسینین شعر و شعر تنقیدی بؤلومونون مسئولیتی ده اوْنا عایید ائدیلیر.{{citation needed|date=October 2026}} باباچاهی ۱۳۶۷-جی ایلدن ''{{Interlanguage link|آدینه|fa|آدینه (نشریه)}}'' آیلیق درگیسینده چاغداش شعر آخیملاری حاقیندا مقاله‌لر یاییملاییردی<ref name="ensani">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی (فهرست مقاله‌ها)|trans-title=Ali Babachahi (list of articles)|url=https://ensani.ir/fa/article/author/9714|website=Humanities Portal (Ensani)|access-date=1 October 2026}}</ref> و ۳۵-جی ساییدان اوْنون شعر صحیفه‌لرینین مسئولو اوْلدو و تخمینن اوْن ایل بو وظیفه‌نی داشیدی؛ اؤز یازدیغینا گؤره، اوْندان اؤنجه اشکوری درگینین شعر صحیفه‌لرینین مسئولو ایدی.<ref name="kanoon" /><ref name="mahjoubi" /> اوْ، ۳۶-جی ساییدا احمد شاملو، {{Interlanguage link|فرخ تمیمی|fa|فرخ تمیمی}}، {{Interlanguage link|سید علی صالحی|fa|سید علی صالحی}}، {{Interlanguage link|علی‌محمد حق‌شناس|fa|علی‌محمد حق‌شناس}} و {{Interlanguage link|هرمز علی‌پور|fa|هرمز علی‌پور}}ون اثرلرینی چاپ ائتدی. شعر سئچمکده‌کی سرت‌لیگی بعضی اینجیمیش شاعیرلرین اوْنون حاقیندا «دیکتاتور، تئز اوْل / شعرلریمیزی چاپ ائیله» گۆلمه‌لی شوعارینی سسلندیرمه‌لرینه سبب اوْلدو.<ref name="mahjoubi" /> ''خبرآنلاین''ین یازدیغینا گؤره، اوْ، بو وظیفه‌ده گنج شاعیرلری تانیتدیریر و عینی زاماندا حاکیم شعر آخیملارینی آچیق‌جاسینا تنقید ائدیردی؛ «نیمادان سوْنراکی شعر» و سوْنرا «باشقا دوروملو شعر» فیکیرلری بو دؤورون محصولودور.<ref name="khabar" /> مسعودی‌نیا ''آدینه''نی ۱۳۷۰-جی ایللرده، شعر داخیل اوْلماقلا، مۆختلیف ساحه‌لرده ان تأثیرلی نشریه‌لردن ساییر.<ref name="masoudinia" /> === ایران یازیچیلار کانونو === باباچاهی تقاعددن سوْنراکی ایللرده {{Interlanguage link|محمدعلی سپانلو|fa|محمدعلی سپانلو}}نون ائوینده کئچیریلن چهارشنبه توپلانتی‌لارینین داییمی ایشتیراکچیلاریندان ایدی و بو یوْلدان کانونون مشورت جمعینه قوشولدو. اوْ، {{Interlanguage link|۱۳۴ یازیچی بیان‌نامه‌سی|fa|بیانیه ۱۳۴ نویسنده}}نی («بیز یازیچی‌ییق» متنی، ۱۳۷۳) ایمضالایانلاردان بیری ایدی و سوْنرا مشورت جمعینین عۆضوو کیمی {{Interlanguage link|ایران یازیچیلار کانونو|fa|کانون نویسندگان ایران}}نون فعالیتینین یئنیدن باشلانماسی یوْلوندا چالیشدی. ۱۳۷۷-جی ایلین اسفند آییندا کانونون اۆچۆنجۆ دؤورو قورولاندان سوْنرا رسمی اوْلاراق عۆضو اوْلدو و عؤمرونون سوْنونا قدر کانونون عۆضوو قالدی؛ کانونون عمومی ییغینجاغیندا سوْن ایشتیراکی ۱۴۰۲-جی ایلده اوْلدو.<ref name="kanoon" /> === ارمنستان اتوبوسو حادثه‌سی === باباچاهی ۱۳۷۵-جی ایلین مرداد آییندا ارمنستان یازیچیلار ایتّیفاقینین دعوتی ایله اتوبوسلا ارمنستانا یوْلا دۆشن ۲۱ یازیچی، شاعیر و ژورنالیستدن بیری ایدی.<ref name="bbc2015">{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Jamshid Barzegar|script-title=fa:سالگرد «سفر مرگ»؛ اتوبوسی که دیگر حرکت نمی‌کند؟|trans-title=Anniversary of the "journey of death": a bus that no longer moves?|url=https://www.bbc.com/persian/arts/2015/08/150806_l45_armenia_bus_iranian_writers_jb|website=BBC Persian|date=6 August 2015|access-date=1 October 2026}}</ref><ref name="radiofarda">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:مروری بر قتل‌های زنجیره‌ای پس از هفت سال: بخش سوم، اتوبوس مرگ|trans-title=The chain murders revisited seven years on, part three: the bus of death|url=https://www.radiofarda.com/a/313765.html|website=Radio Farda|date=24 November 2005|access-date=1 October 2026}}</ref> {{Interlanguage link|رادیو فردا|fa|رادیو فردا}}نین روایتینه گؤره، یازیچیلارلا سفرین کوْاوْردیناسیونونو اۆستلنن {{Interlanguage link|منصور کوشان|fa|منصور کوشان}} ادبی سیمالارین بیر لیستینی حاضیرلامیشدی؛ بو لیستدن [[احمد شاملو]]، {{Interlanguage link|هوشنگ گلشیری|fa|هوشنگ گلشیری}} و [[رضا براهنی]] هر بیری مۆختلیف سببلردن سفردن ایمتیناع ائتدیلر و سوْندا بو ۲۱ نفر یوْلا دۆشدو: {{Interlanguage link|محمدعلی سپانلو|fa|محمدعلی سپانلو}}، [[جواد مجابی]]، {{Interlanguage link|مسعود بهنود|fa|مسعود بهنود}}، {{Interlanguage link|سیروس علی‌نژاد|fa|سیروس علی‌نژاد}}، {{Interlanguage link|امیرحسن چهلتن|fa|امیرحسن چهلتن}}، بیژن بیجاری، [[بیژن نجدی]]، {{Interlanguage link|محمد محمدعلی|fa|محمد محمدعلی}}، {{Interlanguage link|شهریار مندنی‌پور|fa|شهریار مندنی‌پور}}، {{Interlanguage link|شاپور جورکش|fa|شاپور جورکش}}، مسعود توفان، علی باباچاهی، {{Interlanguage link|حسن اصغری|fa|حسن اصغری}}، منوچهر کریم‌زاده، کامران جلیلی، محمود طیاری، {{Interlanguage link|فرج سرکوهی|fa|فرج سرکوهی}}، {{Interlanguage link|فرشته ساری|fa|فرشته ساری}}، {{Interlanguage link|مجید دانش‌آراسته|fa|مجید دانش‌آراسته}}، علی صدیقی و منصور کوشان.<ref name="radiofarda" /> ۱۶ مرداد سحری، سوروجو ایکی دفعه اتوبوسو حیران آشیریمیندا دره‌یه آتماغا چالیشدی و هر ایکی دفعه اؤزو اتوبوسدان بایئیرا آتیلدی؛ مسعود توفان و شهریار مندنی‌پورون آییق‌لیغی سرنیشینلری قورتاردی. سوْنرا مسافیرلر [[آستارا (ایران)|آستارا]]دا حبس ائدیلیب سورغو-سوآل اوْلوندولار و ائرته‌سی گۆن صاباح آزاد ائدیلدیلر.<ref name="bbc2015" /> {{Interlanguage link|بی‌بی‌سی فارسی|fa|بی‌بی‌سی فارسی}}نین یازدیغینا گؤره، حادثه‌نین ان گئنیش یاییملانمیش شرحینی منصور کوشان ''حدیث تشنه و آب'' کیتابیندا وئرمیش، محمد محمدعلی ایسه بو حاقداکی ایلک یازینی ۱۳۸۰-جی ایللرین اوّللرینده ایراندا یاییملامیشدیر.<ref name="bbc2015" /> بو حادثه سوْنرالار تنقیدچی یازیچیلاری اؤلدورمک اۆچۆن {{Interlanguage link|ایستیخبارات نازیرلیگی|fa|وزارت اطلاعات جمهوری اسلامی ایران}}نین سویی‌قصدی کیمی تانیندی و {{Interlanguage link|زنجیره‌لی قتل‌لر|fa|قتل‌های زنجیره‌ای ایران}}له باغلیدیر.<ref name="bbc-obit" /><ref name="kanoon" /> باباچاهی همیشه اوْنو «قوْرخونج بیر تجروبه» کیمی خاطیرلاییردی.<ref name="kanoon" /> === سوْن ایللری و وفاتی === <div style="float:left; clear:left; box-sizing:border-box; width:clamp(320px, calc((560px - 100%) * 1000), 100%); max-width:100%; margin:0.4em clamp(0px, calc((100% - 560px) * 1000), 1.2em) 1em 0; border:1px solid #c8b9a6; border-radius:8px; background:#fdf8f3; box-shadow:0 2px 6px rgba(0,0,0,0.18); overflow:hidden; font-size:90%; line-height:1.5; direction:rtl;"> <div style="background:#7a1c1c; color:#ffffff; padding:7px 10px; text-align:center; font-weight:bold; font-size:110%;">[[File:Video-x-generic.svg|18px|link=|alt=]] علی باباچاهی حاقیندا ایسنا ویدئوسو</div> <div style="padding:8px 12px 4px; text-align:center; color:#3a2a1a;">'''«علی باباچاهی اۆچۆن: چاغداش ایران شعرینده فرقلی بیر سس»'''<br />۲۳ فوریه ۲۰۲۶، شاعرین وفاتی گونو</div> <div style="padding:4px 10px 8px; text-align:center;">[[File:باباچاهی 2012.jpg|center|290px|link=https://www.isna.ir/news/1404120402413/|alt=علی باباچاهی میز آرخاسیندا کیتاب اوْخویور؛ ایسنا ویدئوسونو ایزله‌مک اۆچون تیقلایین]]<div style="margin-top:6px;"><span class="plainlinks" style="display:inline-block; padding:4px 14px; border-radius:14px; background:#7a1c1c; font-weight:bold;">[https://www.isna.ir/news/1404120402413/ <span style="color:#ffffff;">▶ ویدئونو ایزله</span>]</span></div></div> <div style="margin:0 10px; padding:6px 4px; border-top:1px dashed #c8b9a6; color:#3a2a1a;">'''توجّه:''' ویدئودا وفات تاریخی سهونن «۴ بهمن» (۲۳ ژانویه) دئئیلیر؛ دوغرو تاریخ ۴ اسفند ۱۴۰۴ (۲۳ فوریه ۲۰۲۶)دیر.<ref name="radiofarda2026" /></div> <div style="margin-top:6px; padding:5px 10px; background:#efe6da; text-align:center; font-size:88%; color:#5a4632;">ویدئو: ایسنا (فارسجا) · [[:File:باباچاهی 2012.jpg|شکیل]]: ویکی‌آمبار</div> </div> باباچاهی یئتمیش یئددینجی دوغوم گۆنو (آبان ۱۳۹۸) مۆناسیبتیله وئردیگی بیر مۆصاحیبه‌ده دئدی کی سوْن کیتابی اوْلان ''ژوزف تو مرخصی'' («ژوزف، سن گئده بیلرسن»، مانیاهنر یاییم‌ائوی، ۱۳۹۷) توپلوسونو «اجتماعی اؤغه‌نین ائیلمی» آلت باشلیغی و ۳۳ صحیفه‌لیک بیر گیریش ایله، اوْنون شعرینی غئیری-اجتماعی سایان تنقیدچیلره جاواب وئرمک اۆچۆن یاییملامیشدیر. ائینی مۆصاحیبه‌ده دئدی کی چاپ اوْلونماقدا اوْلان کیتابی یوْخدور، واختینین چوْخونو فلسفه و رومان اوْخوماغا صرف ائدیر و گنج نسیلله علاقه‌نی قوروماق اۆچۆن سوسیال مئدیادا فعالدیر و ''آدینه''ده‌کی مسئولیتی دؤورونده اوْلدوغو کیمی، باشقا شاعیرلرین شعرلرینی یاییملاییر. اؤز دئدیگینه گؤره، ایللر بوْیو شعر امک‌خاناسی (کارگاهی) ده کئچیرمیشدی؛ مسعودی‌نیانین یازدیغینا گؤره، بو امک‌خانا ۱۳۸۰-جی ایللردن فعال ایدی و اوْنون بیر نئچه اؤیرنجیسی سوْنرالار اؤزلری تانینمیش شاعیرلر اوْلدولار.<ref name="masoudinia" /><ref name="ibna1398">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی: نگاهم به فضای مجازی مثل مجله «آدینه» است / همچنان ایستاده‌ام|trans-title=Ali Babachahi: I see social media the way I saw ''Adineh'' magazine / I am still standing|url=https://www.ibna.ir/news/283140|website=Iran Book News Agency|date=11 November 2019|access-date=1 October 2026}}</ref> ایران کیتاب خبر آژانسی (ایبنا) ائینی گوزارشدا اوْنو «بوشهر شعر مکتبی»نین ایلک شاعیرلریندن آدلاندیرمیشدیر.<ref name="ibna1398" /> باباچاهی‌نین سوْن شعر توپلوسو ''جهان متوجه شد (شعرهای اعتراض)'' («دۆنیا آنلادی (اعتیراض شعرلری)»)، کیتابین کۆنیه‌سینه (شناسنامه‌سینه) گؤره ۱۴۰۱-ده (بیرینجی چاپ) [[نوروژ]]ده آفتاب یاییم‌ائوی طرفیندن یاییملاندی و ناشیرین دئدیگینه گؤره ۵۸ شعر احتیوا ائدیر. ناشیر بو شعرلری «خیاباندا یۆز گۆنلۆک مۆباریزه‌نین نتیجه‌سی» و «شاعیرین و سؤزون خالقین اعتیراضی ایله هم‌آددیملیغی» کیمی تانیتمیشدیر.<ref name="aftab">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:جهان متوجه شد (شعرهای اعتراض)|trans-title=The World Realised (Poems of Protest)|url=https://aftab.pub/جهان-متوجه-شد-شعرهای-اعتراض/|publisher=Aftab|location=Norway|access-date=2 October 2026}}</ref> {{Interlanguage link|رادیو زمانه|fa|رادیو زمانه}} بو کیتابی تانیتارکن اوْنو قیسا بیر گیریش و ۵۴ شعردن عیبارت ۱۳۶ صحیفه‌لیک بیر توپلو کیمی تصویر ائتمیش و یاییم واختینی ۱۴۰۲-نین یازی گؤسترمیشدیر.<ref name="zamaneh2023">{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Esfandiar Koucheh|script-title=fa:«جهان متوجه شد»: اشعار اعتراضی علی باباچاهی|trans-title="The World Realised": the protest poems of Ali Babachahi|url=https://www.radiozamaneh.com/764474/|website=Radio Zamaneh|date=12 May 2023|access-date=2 October 2026}}</ref> حسین نوش‌آذر دا ائینی مئدیادا کیتابین یاییمینی ۱۴۰۲-ده و «زن، زندگی، آزادی حرکتینین تأثیری آلتیندا» گؤرموشدور.<ref name="noushazar">{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Hossein Noushazar|script-title=fa:«جهان متوجه شد» از علی باباچاهی: وقتی محبوبه فریاد می‌کشد|trans-title=Ali Babachahi's "The World Realised": when Mahboubeh cries out|url=https://www.radiozamaneh.com/879944/|website=Radio Zamaneh|date=24 February 2026|access-date=2 October 2026}}</ref> ایران یازیچیلار کانونو دا بو کیتابی اوْنون {{Interlanguage link|۱۴۰۱ اعتیراض حرکتی|fa|جنبش زن، زندگی، آزادی}}نین شاعیرانه روایتی ساییر.<ref name="kanoon" /> باباچاهی کیتابین اؤن‌سؤزونده یازمیشدیر کی اعتیراض و مدنی ایطاعتسیزلیک، خالقین یوْخسوللوق و باسقییا قارشی توتدوغو یوْلدور و «بو، ضیالیلارین بو مۆصیبتلردن یاخا قورتارا بیله‌جکلری آنلامینا گلمیر»؛ اوْ، ائینی اؤن‌سؤزده «ایستعاره و سیمبولون آرخاسیندا آزادلیق‌سئورلیک و عدالت‌طلبلیکدن دم ووران» «کؤک شاعیرلر»ی تنقید ائتمیش و شعرده «تثبیت اوْلونموش قایدالار»ا اعتیراضی دا اؤز یاناشماسینین بیر پارچاسی ساییمیشدیر.<ref name="aftab" /> ''بانگ'' ادبی نشریه‌سی ۱۴۰۲-نین فروردین آییندا بو توپلودان شاعیرین اؤزونون سئچدیگی اۆچ شعری، او جۆمله‌دن شاعیرین سسی ایله «ای…!» شعرینی یاییملادی.<ref name="baang">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی: «ای...» و دو شعر دیگر|trans-title=Ali Babachahi: "Ey…" and two other poems|url=https://baangnews.net/14468|website=Bang literary magazine|date=20 April 2023|access-date=2 October 2026}}</ref> نوش‌آذرین یازدیغینا گؤره، «ای…!» شعری ۱۳۹۹-دا [[ایرانین ۱۳۹۸ آبان و دی اعتیراضلاری|۱۳۹۸ آبان اعتیراضلاری]]نین تأثیری آلتیندا یازیلمیش و ایلک دفعه ۱۴۰۲-ده یاییملانمیشدی؛ رادیو زمانه بو شعری شاعیرین سسی ایله ۴ اسفند ۱۴۰۴-ده‌کی رادیو پروقرامیندا، اوْنون وفات خبری ایله بیرلیکده یایینلادی.<ref name="noushazar" /> علی باباچاهی بیر مۆدّت خسته‌لیکدن سوْنرا، ۴ اسفند ۱۴۰۴ (۲۳ فوریه ۲۰۲۶) دوشنبه گۆنو گۆنوْرتادان سوْنرا کرجده بیر خسته‌خانادا اۆرک دایانماسی نتیجه‌سینده ۸۳ یاشیندا دۆنیاسینی دَییشدی.<ref name="tabnak" /><ref name="bbc-obit" /><ref name="radiofarda2026">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی، شاعر و منتقد ادبی، در ۸۳ سالگی درگذشت|trans-title=Ali Babachahi, poet and literary critic, dies at 83|url=https://www.radiofarda.com/a/iran-ali-babachahi-poet-critic-died-political-murders-of-writers/33685489.html|website=Radio Farda|date=23 February 2026|access-date=3 October 2026}}</ref> اوْنون جنازه‌سی ۷ اسفند ۱۴۰۴ پنجشنبه گۆنو صاباح، عاییله‌سی و {{Interlanguage link|هرمز علی‌پور|fa|هرمز علی‌پور}}، {{Interlanguage link|محمد قاسم‌زاده|fa|محمد قاسم‌زاده}}، {{Interlanguage link|شهاب مقربین|fa|شهاب مقربین}}، {{Interlanguage link|حافظ موسوی|fa|حافظ موسوی}} و مظفر رؤیایی کیمی ادبیات اهلیندن بیر جمعین ایشتیراکی ایله و جنوب {{Interlanguage link|دمام (موسیقی آلتی)|fa|دمام (ساز)|lt=دمام}}ینین سسی آلتیندا کرجین {{Interlanguage link|بهشت سکینه|fa|بهشت سکینه}} مزارلیغیندا تورپاغا تاپشیریلدی.<ref name="ibna2026">{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Marzieh Negahban Marvi|script-title=fa:حافظ موسوی: باباچاهی شاعری شورشگر بود که در هیچ منزلی توقف نکرد|trans-title=Hafez Mousavi: Babachahi was a rebel poet who stopped at no station|url=https://www.ibna.ir/news/547554|website=Iran Book News Agency|date=26 February 2026|access-date=1 October 2026}}</ref> ایران یازیچیلار کانونو بیر بیلدیری یاییملایاراق اوْنو «مۆستقیل بیر یازیچی و دۆشونجه و بیان آزادلیغینین گرچک مۆدافیعچیسی» آدلاندیردی.<ref name="kanoon" /> <div style="clear:both;"></div> == شعری و شعر گؤروشلری == باباچاهی‌نین شعر اۆسلوبو بیر نئچه اوْن ایل بوْیونجا اجتماعی رومانتیزمدن و {{Interlanguage link|نیمایی شعر|fa|شعر نیمایی}}دن نیمادان سوْنراکی شعره دوغرو دَییشدی.<ref name="bbc-obit" /> {{Interlanguage link|بهزاد خواجات|fa|بهزاد خواجات}} اوْنون یارادیجیلیغینی ۱۳۷۰-جی ایللردن اؤنجه و سوْنرا اوْلماقلا ایکی دؤوره بؤلموش و اوْنو بو اوْن ایللیکده شعره عادی باخیشی دَییشدیرن آخیمین اؤنجوللریندن ساییمیشدیر.<ref name="ie-obit">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی شاعر و منتقد ادبی درگذشت|trans-title=Ali Babachahi, poet and literary critic, has died|url=https://www.iran-emrooz.net/index.php/news2/more/126143/|website=Iran Emrooz|date=23 February 2026|access-date=1 October 2026}}</ref> ایران یازیچیلار کانونو دا اوْنو یئتمیش ایللیک ادبی فعالیتی بوْیونجا ایکی دفعه اؤز اۆسلوبوندا تجدید-نظر ائدن «تجروبه‌چی بیر شاعیر» کیمی تصویر ائتمیشدیر.<ref name="kanoon" /> {{Interlanguage link|حافظ موسوی|fa|حافظ موسوی}} اوْنون دفن مراسیمینده دئدی کی باباچاهی «تام شهرت و اعتبارینین زیروه‌سینده اوْلدوغو بیر زاماندا»، ۱۳۷۰-جی ایللرده ''نم‌نم بارانم'' («من چیسکینم») کیتابینی یاییملاماقلا اؤزونون تامامیله فرقلی بیر اۆزونو گؤستردی.<ref name="ibna2026" /> باباچاهی ''رودکی'' درگیسینده (۲۲-جی سایی، ۱۳۸۷) یاییملانان «معنانین سونسوز گئنیشلیگی» مقاله‌سینده<ref name="ensani" /> بو فیکره ووْرغو ائدیردی کی ادبی متنین، اؤزللیکله چاغداش شعرین ثابت و اؤنجه‌دن بللی‌لنمیش بیر معناسی یوْخدور و معنا متن ایله اوْخوجو آراسیندا دینامیک بیر سۆره‌جده فورمالاشیر. اوْنون اینانجینا گؤره، قارانلیقلیق (ایبهام)، آسیلی‌لیق و دیل قیریلمالاری ضعف دئییل، تأویل ساحه‌سینی گئنیشلندیرن ایمکانلاردیر.<ref name="mahjoubi" /> اوْ، «شعر بؤحرانی و اوْندان چیخیش یوْلو» مقاله‌سینده (''فرهنگ توسعه'' آیلیق درگیسی، خرداد ۱۳۸۰)<ref name="ensani" /> یازدی: «بؤحران، عمومی تعریفی ایله، احتیمالا شعرین بایئیریندا اوْلان بیر شئیه ایشاره ائدیر. بونا گؤره ده بؤحرانین بۆتون گۆناهینی چاغداش شعرین بوْینونا آتماق اینصافسیزلیق اوْلار.»<ref name="mahjoubi" /> اوْ، نیمادان سوْنراکی شعرین اساسلارینی «نیمادان سوْنراکی شعرین محورلری و اؤزللیکلری» مقاله‌سینده (''کارنامه'' درگیسی، فروردین و اردیبهشت ۱۳۷۸) شرح ائتدی.<ref name="ensani" /> ''خبرآنلاین'' «باشقا دوروملو شعر» نظریه‌سینین اصللرینی بئله سیرالامیشدیر: «شعرین دیل‌لیگی» (دیل شعرین آلتی دئییل، موضوعوسودور)، «معنانین تأخیره سالینماسی»، «نحودن قاچیش» و «طنز و پارودی».<ref name="khabar" /> باباچاهی ایسنا ایله ائینی مۆصاحیبه‌ده «باشقا دوروملو شعر»ی ۱۳۴۰-جی ایللرین «{{Interlanguage link|باشقا شعر|fa|شعر دیگر}}» (''شعر دیگر'') آخیمیندان آییردی؛ اوْنون دئدیگینه گؤره، {{Interlanguage link|بیژن الهی|fa|بیژن الهی}} و {{Interlanguage link|هوشنگ چالنگی|fa|هوشنگ چالنگی}} کیمی شاعیرلر بو آخیما منسوبدورلار و رؤیایی‌نین شعری ده اوْنون یانیندا یئر آلیر. اوْنا گؤره «باشقا شعر» اؤزونون اوْرقانیک بیرلیگینی قوروْیور و «قورولوشلو و مرکزه‌یؤنلی»دیر، آنجاق «باشقا دوروملو شعر» «شۆبهه چاغینا باخان» بیر شعردیر، مرکزدن‌قاچان‌دیر و «اینسانین ایچینده‌کی فرقلی منلر»ه دیقت یئتیرن «چوْخلو روایتلر»ه مالیکدیر و آچیق سوْنلارلا بیتیر. اوْ، رؤیایی‌نین شعرینی «یاپی‌چی (ساختارگرا)»، «باشقا دوروم شعری»نی ایسه «{{Interlanguage link|یاپی‌چیلیقدان سوْنراکی|fa|پساساختارگرایی}}»، «پارچالانمیش گؤرونوشلو و چوْخ‌روایتلی» و «اوْخوجویا یؤنلی» تصویر ائتدی.<ref name="isna1401" /> باباچاهی {{Interlanguage link|مهر خبر آژانسی|fa|خبرگزاری مهر}} ایله بیر مۆصاحیبه‌سینده (۱۳۸۵) بوگونکو شاعیرلرین «پسیخوْلوْژی درین یاپی»یا دیقتینی «بیر نؤوع عیرفان» ساییردی<ref name="mehr">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی: توجه شاعران امروز به ژرف ساختار روانشناسانه نوعی عرفان است|trans-title=Ali Babachahi: today's poets' attention to psychological deep structure is a kind of mysticism|url=http://www.mehrnews.com/fa/NewsDetail.aspx?NewsID=394701|website=Mehr News Agency|date=17 October 2006|access-date=1 October 2026}}</ref> و {{Interlanguage link|رادیو زمانه|fa|رادیو زمانه}} ایله بیر مۆصاحیبه‌سینده (۱۳۸۶) شعرینده قادینین وارلیغینی «بیر نؤوع تَرلیک و جانلیلیق آرزوسو» کیمی تصویر ائتدی.<ref name="zamaneh2008">{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Mojtaba Pourmohsen|script-title=fa:عاشقیت اتهام است؟ می‌پذیرم (گفت‌وگو با علی باباچاهی دربارهٔ نقش عشق در شعر)|trans-title=Is being in love an accusation? I accept it (interview with Ali Babachahi on the role of love in poetry)|url=http://zamaaneh.com/pourmohsen/2008/02/post_104.html|website=Radio Zamaneh|date=15 February 2008|access-date=1 October 2026}}</ref> اوْ، شاعیر سوسدوقدان سوْنرا دا شعرین اؤز یوْلونو داوام ائتدیردیگینه اینانیردی.<ref name="mahjoubi" /> اوْ، هم‌چنین شعرلرینی، اؤز دئدیگینه گؤره اوْنو «شیددتله موحاصیره ائدن» «قوْرخو و ناراحاتلیقلارا بوْرجلو» ساییر و بو آرادا «طنز ایسه منیم ایمدادیما یئتیر» دئییردی.<ref name="zamaneh2023" /> حسین نوش‌آذرین یازدیغینا گؤره، باباچاهی «اعتیراض شعری»نی ساده «شوعار» و «باغیرتی»دان آییریر و اوْنون صنعتکارلیق یؤنونه ووْرغو ائدیردی؛ اوْنون باخیشیندا اعتیراض شعری آجی اجتماعی گرچکلیکلردن سوره‌ت چکمه‌مه‌لی، اوْنلاری خیال، دۆشونجه و دیل اۆسلوبلاری ایله «صنعت گرچکلیگی»نه چئویرمه‌لیدیر. اوْ، شعرینده‌کی {{Interlanguage link|قروتئسک|fa|گروتسک}} طنزی و دیل اوستالیغینی فاجیعه‌لرله اۆزله‌شمه‌نین نتیجه‌سی ساییر، شاعیرین [[یاپی‌سؤکوم|یاپی‌سؤکومچو]] بیر یاناشما ایله کئچمیش ایده‌آلیزملردن و گۆج سؤیلملریندن (دیسکورسلاریندان) اوزاقلاشماسینا ووْرغو ائدیر و رسمی {{Interlanguage link|سانسور|fa|سانسور}}و و {{Interlanguage link|اؤزونو سانسور|fa|خودسانسوری}}و هر ایکیسینی یارادیجیلیغین آفتی ساییردی.<ref name="noushazar" /> == ادبی تنقیدی و تارتیشمالار == باباچاهی‌نین تنقیدده کسکین بیر دیلی واردی. اوْنون ''گزاره‌های منفرد'' («تک-تک حؤکملر») کیتابی، شاعیرلری سینیفلندیرمه‌سی و بعضی آخیملاری آچیق‌جاسینا تنقید ائتمه‌سی ایله چوْخلو رئاکسیونلارا سبب اوْلدو. اوْنون ان مشهور نظری تارتیشماسی [[رضا براهنی]] ایله اوْلدو و «تهران–توْرونتو ساواشی» آدی ایله تانیندی. اوْ، شعرده ساده‌یازیچیلیق آخیمینی، او جۆمله‌دن {{Interlanguage link|محمد شمس لنگرودی|fa|محمد شمس لنگرودی}} و {{Interlanguage link|سید علی صالحی|fa|سید علی صالحی}}نین گؤروشلرینی ده تنقید ائدیردی.<ref name="khabar" /> علی مسعودی‌نیانین یازدیغینا گؤره، باباچاهی اؤزللیکله ۱۳۷۰ و ۱۳۸۰-جی ایللرده باشقا تنقیدچی و شاعیرلرله داییم تارتیشمادا ایدی و بعضاً ایش «سؤزلو شیددت»ه چاتیردی؛ مسعودی‌نیا اوْنون رضا براهنی و {{Interlanguage link|منوچهر آتشی|fa|منوچهر آتشی}} ایله تارتیشمالارینی شعرین هله تارتیشما و مۆباحیثه مؤوضوسو اوْلدوغو بیر زاماندان قالان «دَیرلی یادیگارلار» ساییر و خاطیرلاییر کی باباچاهی سوْنراکی ایللرده دئییردی: «آرتیق براهنی‌دن آشاغی هئچ کسه جاواب وئرمیرم!»<ref name="masoudinia" /> {{Interlanguage link|شاپور جورکش|fa|شاپور جورکش}}ین باباچاهی‌نین نظریه‌لری ایله تارتیشماسی و رضا براهنی‌نین جورکشه جاوابی حاقیندا، باخ: [[#ارمنستان اتوبوسونون یوْل یوْلداشلاری|ارمنستان اتوبوسونون یوْل یوْلداشلاری]]. == تنقیدچیلرین گؤروشلری == {{Interlanguage link|محمد شمس لنگرودی|fa|محمد شمس لنگرودی}} ''تاریخ تحلیلی شعر نو'' («یئنی شعرین تحلیلی تاریخی») اثرینده باباچاهی‌نین ایلک دفترینی، ''در بی‌تکیه‌گاهی''نی، اجتماعی یاناشمالی، اؤزونو سیندیران بیر غم‌له دوْلو، دویغوسال و تصویرلی بیر شعر کیمی تصویر ائدیر؛ اوْنا گؤره بو کیتاب دویغوسال و «یئنی‌یئتمه‌جه» اوْلماسینا باخمایاراق، هم سیاسی چئوره‌لرین، هم ده «صنعت صنعت اۆچۆن» طرفدارلارینین بَیه‌نیشینی قازاندی و مشهورلاشدی.<ref name="langroudi3">{{cite book|language=fa|author1=Mohammad Shams Langeroodi|script-title=fa:تاریخ تحلیلی شعر نو|trans-title=Analytical History of New Poetry|volume=3|publisher=Nashr-e Markaz|location=Tehran|page=462}}</ref> اوْنون فیکرینجه، باباچاهی ایکینجی دفترده، ''جهان و روشنایی‌های غمناک''ده، ائینی یوْلو خیطابی و تصویرلی بیر لحنله و [[فروغ فرخزاد]]ین تأثیری آلتیندا داوام ائتدیردی<ref>{{cite book|language=fa|author1=Mohammad Shams Langeroodi|script-title=fa:تاریخ تحلیلی شعر نو|trans-title=Analytical History of New Poetry|volume=4|publisher=Nashr-e Markaz|location=Tehran|pages=90–95}}</ref> و اۆچۆنجۆ دفترده، ''از نسل آفتاب''دا، وزندن باشقا اؤنملی بیر کیفیت دَییشیکلیگی اوْلمادی؛ لنگرودی‌نین دئدیگینه گؤره، وزن باخیمیندان بو کیتاب فرخزادین و {{Interlanguage link|م. آزاد|fa|م. آزاد}}ین ناییلیتلرینین داوامی و نیمایی وزنلردن {{Interlanguage link|آغ شعر|fa|شعر سپید}}ه (''شعر سپید'') دوغرو بیر آددیم ایدی.<ref>{{cite book|language=fa|author1=Mohammad Shams Langeroodi|script-title=fa:تاریخ تحلیلی شعر نو|trans-title=Analytical History of New Poetry|volume=4|publisher=Nashr-e Markaz|location=Tehran|page=349}}</ref> {{Interlanguage link|خسرو گلسرخی|fa|خسرو گلسرخی}} ده ''جهان و روشنایی‌های غمناک'' اۆزه‌رینه بیر تنقید یازمیشدی.{{citation needed|date=October 2026}} اسفندیار کوشه‌نین رادیو زمانه‌ده یازدیغینا گؤره، {{Interlanguage link|منوچهر آتشی|fa|منوچهر آتشی}} ''{{Interlanguage link|دنیای سخن|fa|دنیای سخن}}'' درگیسینده باباچاهی‌دن و دیگر ایکی شاعیردن ۱۳۷۰-جی ایللرین آوانقارد شعرینین بایراقدارلاری کیمی آد آپارمیشدی.<ref name="zamaneh2023" /> کوشه ''جهان متوجه شد'' اۆزه‌رینه یازدیغی تنقیدده کیتابین گیریشینی اعتیراض شعرینین تعریفی اۆچۆن «مانیفئسته بنزر بیر شئی» ساییمیش و یازمیشدیر کی شاعیر، [[ادوارد سعید]]ین گؤروشو ایله هم‌آهنگ اوْلاراق، شاعیر و یازیچینی چئوره‌سینده‌کی حادثه‌لره، او جۆمله‌دن خیابان اعتیراضلارینا لاقئید قالماماغا بوْرجلو ساییر. اوْنون فیکرینجه، بو توپلودا «ایران خالقینین اینقیلابینین آلوولانماسی ایله» باباچاهی شعرینین دیل اوْیونلاری آزالمیش، تصویرلر «داها چیلپاق» اوْلموش و ۱۴۰۱ تاریخلی شعرلر «داها دینامیک و داها جذب ائدیجی» گؤرونور. کوشه بو شعرلرین تاریخی و ادبی ایستیناد‌لارینا، او جۆمله‌دن [[احمد شاملو]]نون بیر میصراعینا («قانی داش دؤشه‌منین اۆستونده گؤرون»)، [[مشروطه اینقیلابی]] دؤورونون حادثه‌لرینه و {{Interlanguage link|هوارد باسکرویل|fa|هوارد باسکرویل}}ه، {{Interlanguage link|حسنک وزیر|fa|حسنک وزیر}}ه و {{Interlanguage link|تاریخ بیهقی|fa|تاریخ بیهقی}}یه، و ۱۳۶۰-جی ایللرده {{Interlanguage link|کومیته|fa|کمیته انقلاب اسلامی}}نین شوعارلارینا و گشتلرینه ایشاره ائتمیش، عینی زاماندا روایتی و سؤزلری تقریباً ائینی اوْلان اۆچ شعرین («اعتیراض ۳»، «اعتیراض ۸» و «اعتیراض (قیسا حئکایه)») وارلیغینی توپلونون ضعیف نؤقطه‌لریندن ساییمیشدیر.<ref name="zamaneh2023" /> نوش‌آذر دا «ای…!» شعرینین اوْخونوشوندا یازمیشدیر کی شاعیر بو شعرده گۆجده گیزلنمیش شیددتی گؤسترمک اۆچۆن «{{Interlanguage link|دریدا|fa|ژاک دریدا}} اۆسلوبوندا» ضمیرلرله اوْینار و «محبوبه منیم باشقا آدیم ایدی» میصراعی راوی‌یه قادین کیملیگی وئریر و اوْنون فیکرینجه شعری {{Interlanguage link|زن، زندگی، آزادی حرکتی|fa|جنبش زن، زندگی، آزادی}}ندن بیر ایل اؤنجه بو حرکته یاخینلاشدیریر.<ref name="noushazar" /> علی مسعودی‌نیا باباچاهی‌نین وفات گۆنو ''[[خبر آنلاین|خبرآنلاین]]''ده یاییملانان یازیسیندا اوْنون یارادیجیلیغینین «اؤنملی نؤقطه‌سی»نی «تکلیف ائدیجی و آخیما قارشی» شعر یاراتماغا «داییمی مئیلی» ساییمیشدیر. اوْنون یازدیغینا گؤره، ۱۳۴۰-جی ایللرده بوشهرده نیمایی شعرله باشلایان و اوْنونلا پارالئل جیدّی بیر تنقیدچی کیمی یئرینی مؤحکم‌لندیرن باباچاهی، ۱۳۵۰-جی ایللرین سوْنلاری و ۱۳۶۰-جی ایللرین اوّللرینده ترکیبی وزنلره و نیمایی عروضا یئنی یاناشماسی ایله دؤورونون شاعیرلریندن سئچیلدی؛ آنجاق اوْنون شعر و تنقید پروژه‌سینین زیروه‌سی ۱۳۷۰-جی ایللر ایدی: اوْ زامان کی اوّلجه آغ شعره یؤنلدی و سوْنرا ادبی نظریه‌نی و [[پوست‌مودرنیزم|پوست‌مودرن]] فیکیرلری آراشدیراراق ''نم‌نم بارانم'' و ''منزل‌های دریا بی‌نشان است'' («دنیزین منزیللری نیشانسیزدیر») دفترلرینده اؤزونه مخصوص دیل توْخوماسینا و فورما کیملیگینه چاتدی و شعرینین {{Interlanguage link|پوئتیکاسی|fa|بوطیقا}}نی «باشقا دوروملو شعر» و «نیمادان سوْنراکی شعر» ایله آچیقلاماغا چالیشدی. مسعودی‌نیا بو شعرین اؤزللیکلرینی بئله سیرالامیشدیر: مضمون دایاقلارینین یاپی‌سؤکومچو داغیلماسی، نحو سیندیرما و دیل واریاسیالاری، تداعی‌یه دایانان ذهنین آخیجیلیغی، {{Interlanguage link|کوْلاژ|fa|کلاژ}}ا بنزر بیر کیفیت، دئییلمه‌ین سؤزلرله (سپیدخوانی ایله) دوْلو اوْلماسی و «جسور و قارا بیر طنز»؛ و آرتیرمیشدیر کی باباچاهی سوْنرالار قیسا شعرلری، {{Interlanguage link|هایکو|fa|هایکو}}نو و داها ساده و روایی فورمالی شعرلری ده تجروبه ائتدی. اوْ، تجروبه‌چیلیگی «اوْنون نسلینین شاعیرلری اۆچۆن او قدر ده عادی اوْلمایان» بیر خصلت ساییمیش، باباچاهی‌نین تنقید اۆسلوبونو «چوْخ اکلکتیک و قئیری-عادی»، آنجاق «دَیرلی تنقیدی متنلر» بوراخان بیر اۆسلوب کیمی تصویر ائتمیش و ''گزاره‌های منفرد''، ''شعر امروز، زن امروز'' («بوگونکو شعر، بوگونکو قادین») و ''سه دهه شاعران حرفه‌ای'' («پروفئسیونال شاعیرلرین اۆچ اوْن ایلی») کیتابلاریندان چاغداش ایران شعرینین تحلیلینده «دیقته لاییق» پایی اوْلان اثرلر کیمی آد آپارمیشدیر. داها اؤنجه اوْنون حاقیندا «قاشقاباقلی یالقیز قلادیاتوْر» آدلی بیر یازی یازمیش مسعودی‌نیانین فیکرینجه، باباچاهی‌نین شعرینه «بی‌اعتینالیق ائدیلمیش» و اوْ، ایران ادبیاتینین تأثیرلی و نظریه‌چی سیمالاریندان بیری اوْلماسینا باخمایاراق «او قدر ده قدری بیلینمه‌دی»؛ اوْ، بونون بیر حیصّه‌سینی باباچاهی‌نین «اینادلا» و «بۆتون بوْیو ایله» شعرینین آرخاسیندا دورماسینا باغلامیشدیر.<ref name="masoudinia" /> ''ایران امروز''ون گوزارشینا گؤره، باباچاهی‌نین اثرلری اۆزه‌رینه یازیلان تنقیدلرده بو نؤقطه‌یه ایشاره ائدیلمیشدیر کی اوْنون شعرلرینین بیر حیصّه‌سی فوْرمالیست تجروبه‌چیلیک و دیل یاپیلاری ایله اوْیون اۆزه‌رینده قورولموش، دیگر بیر حیصّه‌سی ایسه اوْنون اجتماعی تنقیدینی، طنزینی و سیاسی قایغیلارینی عکس ائتدیریر.<ref name="ie-obit" /> {{Interlanguage link|بهزاد خواجات|fa|بهزاد خواجات}} باباچاهی‌نین وفاتیندان سوْنرا ''[[ایبنا]]'' ایله مۆصاحیبه‌سینده اوْنو «چوْخ‌یؤنلو» بیر شخصیت آدلاندیردی و دئدی کی فعالیتین گئنیشلیگی باخیمیندان بلکه هئچ کیم شاملویا چاتماز، آنجاق باباچاهی «شاملو کیمی بؤیوک بیر سیمانین یانیندا، یا دا باشقا بیر اۆفۆقده رضا براهنی‌نین یانیندا دایانا بیله‌جک دیقته لاییق بیر سئچیم»دیر. خواجاتا گؤره، باباچاهی ۱۳۷۰-جی ایللردن سوْنراکی پلورالیست فضانی و شعرین «دیل‌مرکزلی‌لیک»ه مئیلینی اؤز نظریه‌لرینده «آچیقلاییب آکادئمیک» ائتدی و شعری همیشه نظریه‌لرینین دایاغی اوْلدو؛ اؤز «عنعنه‌وی پرستیژ»لرینی قوروماق دالیسیجا اوْلان بیر چوْخ هم‌نسیللریندن فرقلی اوْلاراق، «تجروبی شعر»ه گیرمه‌نین ریسکینی قبول ائتدی و اؤزللیکله ''آدینه''نین شعر صحیفه‌لرینین مسئولو اوْلدوغو دؤورده گنج شاعیرلری تانیتدیرماقلا یئنی نسیلله درین بیر باغ قوردو. خواجات «باشقا دوروم» شعرینده طنزی «بؤیوک و موقدّس روایتلری» سورغولاماق اۆچۆن بیر واسیطه ساییمیشدیر؛ اوْنون دئدیگینه گؤره، عنعنه‌وی شعرده موقدّس و ال چاتماز بیر وارلیق اوْلان معشوق، باباچاهی‌نین شعرینده عادی و گۆندلیک بیر شخصیته چئوریلیر.<ref name="ibna-khajat">{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Marzieh Negahban Marvi|script-title=fa:علی باباچاهی؛ شیدایی زبان محزون (گفت‌وگو با بهزاد خواجات)|trans-title=Ali Babachahi: passion for a melancholy language (interview with Behzad Khajat)|url=https://www.ibna.ir/news/547452|website=Iran Book News Agency|date=24 February 2026|access-date=3 October 2026}}</ref> === سیمین بهبهانی و عبدالعلی دستغیب === {{Interlanguage link|سیمین بهبهانی|fa|سیمین بهبهانی}} «باباچاهی‌نین بیر نئچه شعرینه بیر باخیش» آدلی مقاله‌سینده اوْنون شعرلرینی اینجه‌له‌میشدیر؛ بو یازی ''چامه'' ایکی‌آیلیق ادبی درگیسینین ۲۳-جۆ ساییسیندا (اردیبهشت و خرداد ۱۴۰۱) یاییملانمیشدیر.<ref name="behbahani1401">{{cite journal|language=fa|author1=Simin Behbahani|script-title=fa:نگاهی به چند شعر باباچاهی|trans-title=A look at some poems by Babachahi|journal=Chameh|issue=23|date=April–June 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2659296-38126|access-date=2 October 2026}}</ref> {{Interlanguage link|عبدالعلی دستغیب|fa|عبدالعلی دستغیب}} بیر نئچه دفعه باباچاهی‌نین شعری حاقیندا یازمیشدیر؛ او جۆمله‌دن ''{{Interlanguage link|جهان کتاب|fa|جهان کتاب}}'' درگیسینده (اوْن بئشینجی ایل، ۳ و ۴-جۆ سایی، آردیجیل ۲۵۴، خرداد و تیر ۱۳۸۹) «باباچاهی‌نین شعرلرینده پوست‌مودرنیزم» مقاله‌سینده<ref name="dastgheib1389">{{cite journal|language=fa|author1=Abdolali Dastgheib|script-title=fa:پست مدرنیسم در شعرهای باباچاهی|trans-title=Postmodernism in Babachahi's poems|journal=Jahan-e Ketab|volume=15|issue=3–4 (254)|date=May–July 2010|url=https://ensani.ir/fa/article/author/16177|access-date=3 October 2026}}</ref> و ''چامه''ده (۱۴۰۱) «باباچاهی شعرینین یئنیلیکلری داها بورالیدیر» مقاله‌سینده.<ref name="dastgheib1401">{{cite journal|language=fa|author1=Abdolali Dastgheib|script-title=fa:تازگی‌های شعر باباچاهی این‌جایی‌تر است|trans-title=The novelties of Babachahi's poetry are more of this place|journal=Chameh|issue=23|date=April–June 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2637317-16145|access-date=2 October 2026}}</ref> ''{{Interlanguage link|جام جم|fa|جام جم (روزنامه)}} آنلاین''ین، باباچاهی‌نین وفاتیندان بیر نئچه گۆن سوْنرا میلّی ادبی تنقیدچیلر انجمنینده کئچیریلن اثرلرینین تنقید و اینجه‌له‌مه ییغینجاغی حاقینداکی گوزارشینا گؤره، دستغیب ''فقط از پریان دریایی زخم زبان نمی‌خورد'' («یالنیز دنیز پری‌لریندن دیل یاراسی یئمیر») و ''پیکاسو در آب‌های خلیج فارس'' («پیکاسو خلیج فارسین سولاریندا») کیتابلاریندان شعرلر اوْخویاراق دئدی کی تنقیدچیلر شاعیرلری و شعرلرینی تانیماقدان چوْخ «اوْنلارین مقام و مسلکینین دالیسیجا» گئدیرلر، حالبوکی شعرین یاخشی اوْلماسی اوْخوجونون اوْنون فضاسینا گیره بیلمه‌سینه باغلیدیر؛ اوْنون دئدیگینه گؤره بو فضا باباچاهی‌نین شعرینده «گاه کومیک، گاه جیدّی، گاه دا تغزّولی»دیر. دستغیبین فیکرینجه، باباچاهی‌نین شعری ۱۳۷۰-جی ایللرین سوْنلارینا قدر نیمایی شعرین آب-هاواسیندا ایدی و اوْندان سوْنرا اوْنون یارادیجیلیغیندا سؤزلر، شعر فضاسینا حاکیم اوْلان علاقه‌لر، «کلمه‌لری دۆزمه طرزی» و شعره گیریش یوْلو دَییشدی. اوْ، ایفاده‌لرین داغینیقلیغینی – کی اوْنون دئدیگینه گؤره اصلی معنا اوْنون آرخاسیندان اؤتورولور –، یئرلی ایشاره‌لری، آتالار سؤزلرینه، ناغیللارا و خالق حئکایه‌لرینه ایستینادلاری، کلاسیک ادبیاتلا تانیشلیغی، قروتئسکی و طنزی بو شعرین اؤزللیکلریندن ساییدی و «هئچین هئچی هئچدن یاخشیدیر» میصراعینا ایشاره ائده‌رک شاعیرین دیل ایله اوْیونوندان دانیشدی. دستغیب ''فقط از پریان دریایی…'' کیتابینین شعر یؤنونو داها گۆجلو، ''پیکاسو…''نون نظری یؤنونو ایسه داها حیس اوْلونان ساییدی و ووْرغولادی کی باباچاهی‌نین شعری «هئچ ده معنادان قاچان دئییل» و بوگونکو اینسانین آغریلاری و دردلری اوْنون یئنی فورماسینین آرخاسیندا گیزلنمیشدیر. اوْنون یئکونو بو ایدی کی باباچاهی‌نین شعرینده دئدیکلری «باشقا پوست‌مودرن کیتابلاردان تقلید و تأثیر دئییل»، اوْ، «پوست‌مودرنیته‌نی یاخشی آنلامیش… و شعرینده یاخشی ایجرا ائدیر».<ref name="jamejam1404">{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Seyyed Mohieddin Hosseini Arsanjani|script-title=fa:باباچاهی پست‌مدرنیته را به‌خوبی درک کرده بود|trans-title=Babachahi had understood postmodernity well|url=https://jamejamonline.ir/fa/news/1544660|website=Jam-e Jam Online|date=27 February 2026|access-date=3 October 2026}}</ref> === فرج سرکوهی === اؤزو ده ارمنستان اتوبوسونون سرنیشینلریندن اوْلان {{Interlanguage link|فرج سرکوهی|fa|فرج سرکوهی}}، ''{{Interlanguage link|بی‌بی‌سی فارسی|fa|بی‌بی‌سی فارسی}}''نین «هفته‌نین کیتابی» ستونوندا (آبان ۱۳۹۰) ''گل باران هزار روزه'' («مین گۆنلۆک گۆل یاغیشی») کیتابینی تانیتارکن باباچاهی‌نین یارادیجیلیغینی ایکی دؤورده اینجه‌له‌دی. اوْنون یازدیغینا گؤره، باباچاهی ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰-جی ایللرده «من از آبشخور غوکان بدآواز می‌آیم» («من پیس‌سسلی قورباغالارین سولاق یئریندن گلیرم») مشهور شعری و ''در بی‌تکیه‌گاهی''نین دیگر شعرلری ایله او دؤورون شعرینین تانینمیش سیمالاریندان بیرینه چئوریلدی؛ بو دؤورون نیمایی شعرلری نیمایی شعرین حاکیم اۆسلوبلارینی قبول ائتمیشدیلر و «موجود دورومون تنقیدی و اینکاری» ایله حاکیم اجتماعی، سیاسی و کۆلتورل قالیبلاری قبول ائتمکدن ایمتیناع ائدیردیلر؛ ''جهان و روشنایی‌های غمناک''، ''از نسل آفتاب''، ''صدای شن'' و ''آوای دریامردان'' («دنیز اَرلرینین سسی») کیتابینین بعضی شعرلری ده بو زمینه‌ده یازیلمیشدیلار. سرکوهی‌نین فیکرینجه، ایکینجی دؤور ۱۳۷۰-جی ایللرین دَییشیکلیکلری ایله باغلیدیر؛ اوْ، بو اوْن ایللیگی «فارس شعرینین بؤحران اوْن ایللیگی» و نیمادان سوْنراکی شعر، «باشقا دوروم شعری»، یاپی‌سؤکومچو شعر و پوست‌مودرنیست شعر کیمی دالغالارین ظهور ائتدیگی اوْن ایللیک ساییر. سرکوهی یازیر کی باباچاهی نیمایی شعرین یاپیسیندا، فورماسیندا و دیلینده دَییشیکلیگین اؤنجوللریندن و بو اوْن ایللیگین شعرینه تأثیر ائدن شاعیرلردن ایدی و اؤز تکلیفلرینین نظری اساسلارینی شعردن باشقا اثرلرینده، او جۆمله‌دن ''گزاره‌های منفرد''ده آچیقلاماغا چالیشدی. اوْنون فیکرینجه، او ایللرین تنقیدینین «نظری یوْخسوللوغو» اوْنو پوست‌مودرن دۆشونرلرین بیر-ایکی نظری اثرینین ترجمه‌سی ایله یاییلان آنلاییشلاری قبول ائتمه‌یه ائندیردیگی بیر زاماندا، باباچاهی‌نین شعری «بو دَییشیکلیکلرین تکرار اۆره‌تیلمه‌سیندن اؤته‌یه کئچدی»: اوْ، چوْخ‌سسلی‌لیگه، ترکیبی وزنلره، نیسبیلیک‌چیلیگه و موطلقلرین و بؤیوک روایتلرین اینکارینا، فورما، دیل و لحنده یئنی تجروبه‌لره، یاپی‌سؤکومه و آشنالیق‌سیزلاشدیرمایا، قروتئسکه و «شعری تضاد و تناقض اۆزه‌رینده قورماغا» مئیل ائده‌رک یئنی، آنجاق شاعیرانه اۆفۆقلر یاراتماغا چالیشدی؛ و شعری کلاسیک کۆلتور و شعری، نیمایی و شاملویی شعری تانیماغا و اؤزونون شاعیرانه «تجروبه و ایستعدادی»نا دایاندیغی اۆچۆن، ۱۳۷۰-جی ایللرین «دیل اوْیونلاری و یاپی اوْیونلاری» آدی ایله تانینان شئیلردن آیری قالدی. سرکوهی ''گل باران هزار روزه''نین شعرلرینی ائینی یوْلون داوامی ساییدی و باباچاهی‌نین بو دؤورده‌کی یارادیجیلیغینی اوْنون یئرینی «بو دالغانین یا آخیمین بارماقلا ساییلاجاق قدر آز اوْلان اوغورلو شاعیرلریندن بیری کیمی» مؤحکم‌لندیرن بیر یارادیجیلیق کیمی تصویر ائتدی.<ref name="sarkouhi1390">{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Faraj Sarkohi|script-title=fa:هفت‌روز کتاب؛ شعر باباچاهی، نمایشنامهٔ استادمحمد و شعر ترکی صلاحی|trans-title=Seven Days, Books: Babachahi's poetry, a play by Ostad-Mohammad and Salahi's Turkish poetry|url=https://www.bbc.com/persian/arts/2011/10/111027_l41_7_books_27oct_11|website=BBC Persian|date=27 October 2011|access-date=3 October 2026}}</ref> === ارمنستان اتوبوسونون یوْل یوْلداشلاری === {{Interlanguage link|ارمنستان اتوبوسو|fa|ماجرای اتوبوس ارمنستان}}نون دیگر سرنیشینلریندن بیر نئچه‌سی باباچاهی‌نین امکداشلاری، مجلیس یوْلداشلاری یا دا تنقیدچیلری ایدیلر. ایران یازیچیلار کانونونون یازدیغینا گؤره، اوْ، محمدعلی سپانلونون ائوینده کئچیریلن چهارشنبه توپلانتی‌لارینین داییمی ایشتیراکچیلاریندان ایدی و بو یوْلدان کانونون مشورت جمعینه قوشولدو.<ref name="kanoon" /> باباچاهی اؤزو اینقیلابدان اؤنجه {{Interlanguage link|محمد مختاری|fa|محمد مختاری}}، جواد مجابی، {{Interlanguage link|فرامرز سلیمانی|fa|فرامرز سلیمانی}}، عزیز خلیلی، اسماعیل رها، محمد محمدعلی و بیر نئچه باشقا نفرین یانیندا «شعر سه‌شنبه‌لری» توپلانتی‌لاریندا ایشتیراکیندان سؤز آچمیش و گیله‌لنمیشدیر کی مجابی کیتابیندا او دؤورون خاطیره‌لرینی نقل ائدرکن اوْنون آدینی چیخارمیشدیر؛ اؤز دئدیگینه گؤره بونون سببینی بیلمیردی.<ref name="ibna1396">{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Shahab Darabian|script-title=fa:شاملو شعرهایی چاپ می‌کرد که دوست نداشت / هر لحظه این امکان وجود دارد که ما چپ کنیم!|trans-title=Shamlou published poems he did not like / At any moment we could overturn!|url=https://www.ibna.ir/news/256182|website=Iran Book News Agency|date=1 January 2018|access-date=3 October 2026}}</ref> مجابی احمد شاملو حاقینداکی یازیلاری و مۆصاحیبه‌لریندن عیبارت اوْلان ''آینهٔ بامداد'' («سحرین آیناسی») کیتابیندا {{Interlanguage link|منوچهر آتشی|fa|منوچهر آتشی}}، [[محمد حقوقی]]، محمدعلی سپانلو و باباچاهی کیمی شاعیرلرله شاملو حاقیندا بیر مۆصاحیبه‌نی گتیرمیشدیر<ref name="taaghche-mojabi">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:جواد مجابی: زندگینامه و معرفی کتاب‌ها (آینه بامداد)|trans-title=Javad Mojabi: biography and book introductions (Ayineh-ye bamdad)|url=https://taaghche.com/author/%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D8%A8%DB%8C|website=Taaghche|access-date=3 October 2026}}</ref> و شاملونون ائوینده کئچیریلن بیرینجی {{Interlanguage link|احمد شاملو شعر اؤدولو|fa|جایزه شعر احمد شاملو}} مراسیمینده ایشتیراک ائتمیشدی؛ باباچاهی‌نین ''این کشتی پر اسرار'' کیتابی بو اؤدولون ایکی قازانانیندان بیری ایدی.<ref name="zamaneh2016" /> داریوش معمار مجابی‌نین وفاتیندان (شهریور ۱۴۰۵) سوْنرا ''{{Interlanguage link|ایندیپندنت فارسی|fa|ایندیپندنت فارسی}}''ده یاییملانان یازیسیندا مجابی‌نین شعر یوْلونو باباچاهی ایله موقاییسه ائتمیش و یازمیشدیر کی رضا براهنی و باباچاهی کیمی شاعیرلر «شعر حیاتلارینین بعضی دؤورلرینده دیلده، نحوده و فورمادا تمل تجروبه‌لره ال آتدیلار» و بعضاً شعر دؤورلری آراسیندا گؤزه چارپان بیر مسافه یاراندی، حالبوکی مجابی داها چوْخ نیمایی عنعنه‌نین و شاملونون آغ شعرینین یوْلوندا قالدی.<ref name="independent1405">{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Dariush Me'mar|script-title=fa:جواد مجابی، نویسنده‌ای که نمی‌شود او را در یک عنوان خلاصه کرد|trans-title=Javad Mojabi, a writer who cannot be summed up in a single title|url=https://www.independentpersian.com/node/422164|website=Independent Persian|date=6 September 2026|access-date=3 October 2026}}</ref> حئکایه یازیچیسی محمد محمدعلی ۱۳۷۶-جی ایلدن باباچاهی ایله بیرلیکده ''{{Interlanguage link|آدینه|fa|آدینه (نشریه)}}'' درگیسینین اۆچ شعر و حئکایه خۆصوصی ساییسینین باش رئداکتوْرلوغونو اۆستلنمیشدی<ref name="bbc-mohammadali">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:محمد محمدعلی؛ «باورهای خیس یک مرده» و رمان‌های اساطیری پر راز و رمز|trans-title=Mohammad Mohammad-Ali: "The Wet Beliefs of a Dead Man" and mysterious mythological novels|url=https://www.bbc.com/persian/articles/cqlg1eypp23o|website=BBC Persian|date=14 September 2023|access-date=3 October 2026}}</ref> و باباچاهی ''آدینه''ده‌کی امکداشلیقلاریندان «چوْخ یاخشی بیر دؤور» کیمی سؤز آچمیشدیر.<ref name="ibna1396" /> محمدعلی و مسعود بهنود ''{{Interlanguage link|این قیافه مشکوک|fa|این قیافه مشکوک}}'' («بو شۆبهه‌لی سیفت») سندلی فیلمینده باباچاهی‌نین شعر و شخصیت یؤنلری حاقیندا دانیشانلار آراسینداییرلار.<ref name="shargh">{{cite web|language=fa|author=Pouria Souri|script-title=fa:«این قیافه مشکوک» مستند شد|trans-title="This Suspicious Face" becomes a documentary|url=http://old.sharghdaily.ir/news/90/07/17/13501.html|website=Shargh|date=9 October 2011|access-date=1 October 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160611033850/http://old.sharghdaily.ir/news/90/07/17/13501.html|archivedate=2016-06-11|title=archive copy|accessdate=2026-10-03}}</ref> شهریار مندنی‌پورون یؤنتیجیلریندن اوْلدوغو ''بانگ'' ادبی نشریه‌سی ۱۴۰۲-نین فروردین آییندا باباچاهی‌نین اعتیراض توپلوسوندان اۆچ شعر یاییملادی.<ref name="baang" /> تنقیدچی و اتوبوسون دیگر سرنیشینلریندن اوْلان شاپور جورکش، باباچاهی‌نین نظریه‌چیلیگینین جیدّی تنقیدچیلریندن ایدی. اوْ، مهیار زاهد ایله «گله‌جگین یوْلونو گؤزله‌مک» باشلیغی ایله ''{{Interlanguage link|اعتماد|fa|اعتماد (روزنامه)}}'' قزئتینده (۱۵۴۵-جی سایی، ۳۰ آبان ۱۳۸۶) یاییملانان مۆصاحیبه‌سینده باباچاهی‌نی «ژورنالیست و چاغداش شاعیر» آدلاندیردی و دئدی کی باباچاهی ''گزاره‌های منفرد''ین ۷۷۱-جی صحیفه‌سینده بئش سطری اوْنون ''هوش سبز'' («یاشیل ذکا») کیتابینا عایید ائتمیشدیر، حالبوکی بو سطرلر او کیتابدا یوْخدور. جورکش بو باره‌ده دئدی: «اؤز احتیمالی ادبی پوپولیزمینی ۱۳۷۰-جی ایللره بوْرجلو بیلن جناب باباچاهی، بو جۆر گؤزباغلیجیلیقلا شاملونون اؤزلرینه هر هانسی احتیمالی تأثیرینی اینکار ائده بیلرلر» و آرتیردی کی «بلکه منیم حاقّیم وار کی بو قدر باشیباش‌لیق و دیقتسیزلیکله دوْلو بیر نظریه‌نی ۱۳۷۰-جی ایللر شعرینین چیخیلماز دورومونون سببلریندن بیری سایام».<ref name="etemad1545">{{cite journal|language=fa|author1=Mahyar Zahed|script-title=fa:چشم به راه آینده (جریان‌های نقد ادبی در گفت‌وگو با شاپور جورکش)|trans-title=Looking to the future (currents of literary criticism, an interview with Shapour Jorkesh)|journal=Etemad|issue=1545|date=21 November 2007|url=https://www.magiran.com/newspapertoc/14622|access-date=3 October 2026}}</ref> ''اعتماد''ین یازدیغینا گؤره، بو مۆصاحیبه «گئنیش عکس-صدا» دوغوردو و رضا براهنی «صاباحین یاشسیز نسلینه» باشلیقلی گئنیش بیر جاوابدا (''اعتماد''، ۱۵۶۷-جی سایی، ۲۶ آذر ۱۳۸۶) باباچاهی‌نی مۆدافیعه ائتدی: «هامی بیلیر کی جناب باباچاهی شاعیر و ادبیات تنقیدچیسی‌دیر. بو، ایلک دفعه‌دیر کی بیری اوْنو «ژورنالیست» آدلاندیریر.» براهنی‌نین فیکرینجه، جورکش «شاعیر» سؤزوندن اؤنجه «ژورنالیست» عنوانینی قوْیماقلا باباچاهی‌نین «مقامینی آلچالتماق» ایسته‌میشدی و هم ژورنالیستلردن، هم ده باباچاهی‌دن عۆذر ایسته‌مه‌لیدیر، چۆنکی «ایندیه‌دک یازیب چاپ ائتدیکلری شعر و شعر تنقیدی ساحه‌سینده اوْلموشدور».<ref name="etemad1567">{{cite journal|language=fa|author1=Reza Baraheni|script-title=fa:پاسخ به شاپور جورکش / به نسل بی سن فردا|trans-title=Reply to Shapour Jorkesh / To tomorrow's ageless generation|journal=Etemad|issue=1567|date=17 December 2007|page=11|url=https://www.magiran.com/article/1540386|access-date=3 October 2026}}</ref> === آکادئمیک آراشدیرمالار === باباچاهی‌نین شعری خیلی ساییدا آکادئمیک آراشدیرمانین موضوعو اوْلموشدور. علم‌نت بیلگی بانکی ۱۴۰۵-جی ایلین مهر آیینا قدر «علی باباچاهی» آچار سؤزو ایله ۷۰-دن آرتیق علمی سندی – درگی مقاله‌لری، کونفرانس مقاله‌لری، دیسسئرتاسیالار و کیتابلار – قئیده آلمیشدیر کی اوْنلارین بیر حیصّه‌سی اؤزونون یازیلاریدیر.<ref name="elmnet-kw">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:مقالات مرتبط با علی باباچاهی (کلیدواژه)|trans-title=Articles related to Ali Babachahi (keyword)|url=https://elmnet.ir/keyword/%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7%DA%86%D8%A7%D9%87%DB%8C|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}</ref> ۱۳۸۹ ایله ۱۳۹۴ ایللری آراسیندا {{Interlanguage link|اراک بیلیم‌یوردو|fa|دانشگاه اراک|lt=اراک}}، {{Interlanguage link|زابل بیلیم‌یوردو|fa|دانشگاه زابل|lt=زابل}}، [[مشهد فردوسی بیلیم‌یوردو|مشهد فردوسی]]، {{Interlanguage link|رفسنجان ولی‌عصر|fa|دانشگاه ولی‌عصر رفسنجان}} و [[پیام نور بیلیم‌یوردو|پیام نور]] کیمی بیلیم‌یوردلاریندا آز قالا سگگیز ماگیستر و دوکتورا دیسسئرتاسیاسی اوْنون شعرینین مۆختلیف یؤنلرینی، او جۆمله‌دن اؤنه چیخارما (برجسته‌سازی)، معشوقون سیماسی، ایکی‌لی قارشیلاشمالار، اقلیم عونصورلری و یئرلی‌چیلیک، طنز و {{Interlanguage link|قروتئسک|fa|گروتسک}}، و پوست‌مودرنیست اؤغه‌لری اینجه‌له‌میشدیر.<ref name="khazaei1389">{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Sara Khazaei|script-title=fa:برجسته‌سازی در اشعار علی باباچاهی|trans-title=Foregrounding in the poems of Ali Babachahi (master's thesis, Arak University, 2010)|url=https://elmnet.ir/doc/10517906-53213|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}</ref><ref name="bazzi1392">{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Tahereh Bazzi|script-title=fa:سیمای معشوق در اشعار علی باباچاهی|trans-title=The image of the beloved in the poems of Ali Babachahi (master's thesis, University of Zabol, 2013)|url=https://elmnet.ir/doc/10679289-51512|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}</ref><ref name="hashemi1393">{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Tahereh Hashemi|script-title=fa:تقابل‌های دوگانه در اشعار علی باباچاهی|trans-title=Binary oppositions in the poems of Ali Babachahi (master's thesis, University of Zabol, 2014)|url=https://elmnet.ir/doc/10845534-14801|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}</ref><ref name="palash1393">{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Mahmoud Palash|script-title=fa:بررسی عناصر اقلیمی و بومی‌گرایی در شعر علی باباچاهی|trans-title=A study of regional elements and localism in the poetry of Ali Babachahi (master's thesis, University of Zabol, 2014)|url=https://elmnet.ir/doc/10765268-11558|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}</ref><ref name="torabi1394">{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Abdolrasoul Torabi|script-title=fa:کاربرد طنز و گونه‌های آن در اشعار علی باباچاهی|trans-title=The use of humour and its forms in the poems of Ali Babachahi (master's thesis, Payame Noor University, Fars province, 2015)|url=https://elmnet.ir/doc/10961206-81101|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}</ref><ref name="latifnejad1394">{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Farrokh Latifnejad Roudsari|script-title=fa:متنیّت در شعر معاصر با تکیه بر اشعار نیما، سپهری، باباچاهی|trans-title=Textuality in contemporary poetry, based on the poems of Nima, Sepehri and Babachahi (doctoral thesis, Ferdowsi University of Mashhad, 2015)|url=https://elmnet.ir/doc/10931151-91402|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}</ref> محمدجلیل بهادری و {{Interlanguage link|حسن ذوالفقاری|fa|حسن ذوالفقاری}} ''زیبایی‌شناسی ادبی'' («ادبی اِستئتیکا») درگیسینده‌کی (۱۳۹۱) بیر مقاله‌ده زامان آردیجیللیغینا لاقئیدلیگی ۱۳۸۰-جی ایللر شعرینین و باباچاهی شعرینین اؤزللیکلریندن ساییمیشلار: اوْنلارین یازدیغینا گؤره، شاعیر مۆختلیف زامان کسیک‌لرینی بیر-بیرینه قاریشدیریر، خطّی اوْلمایان بیر متن یارادیر و تاریخی حادثه‌لری بیان ائدرکن ده بیلرکدن دَییشیکلیک ائدیر؛ اوْنلار بو اؤزللیگی {{Interlanguage link|یاپی‌چیلیقدان سوْنراکی|fa|پساساختارگرایی}} دۆشونرلرین و {{Interlanguage link|ژاک دریدا|fa|ژاک دریدا}}نین گؤروشلریندن آلینمیش ساییرلار.<ref name="bahadori1391">{{cite journal|language=fa|author1=Mohammad-Jalil Bahadori|author2=Hassan Zolfaghari|script-title=fa:بررسی توالی زمان در شعر از منظر پساساختارگرایی (با نگاهی به شعر علی باباچاهی)|trans-title=Temporal sequence in poetry from a post-structuralist perspective (with reference to the poetry of Ali Babachahi)|journal=Zibayi-shenasi-ye adabi|issue=13|date=Autumn 2012|url=https://elmnet.ir/doc/339614-26612|access-date=2 October 2026}}</ref> ابراهیم محبی و امکداشلاری (۱۳۹۸) کوْقنیتیو اۆسلوبشوناسلیق یاناشماسی ایله «یاپیسال اَیریلیک» و «قاب و مکان» شماسینین قیریلماسینی اوْنون شعرینین اۆسلوب اؤزللیکلریندن ساییمیشلار کی اوْنلارین دئدیگینه گؤره «ریزوم شماسی»نین یارانماسینا گتیریب چیخارمیشدیر؛ اوْنلار عنعنه‌وی اۆسلوبشوناسلیغی بئله شعرلرین تحلیلینده گۆجسوز ساییمیشلار.<ref name="mohebbi1398">{{cite journal|language=fa|author1=Ebrahim Mohebbi|author2=Mazaher Nikkhah|author3=Mohammad Hakimazar|script-title=fa:خوانش دو شعر از علی باباچاهی بر اساس نظریهٔ طرح‌واره در سبک‌شناسی شناختی|trans-title=A reading of two poems by Ali Babachahi based on schema theory in cognitive stylistics|journal=She'r-pazhuhi (Bustan-e adab)|issue=3|date=Autumn 2019|url=https://elmnet.ir/doc/2137426-9252|access-date=2 October 2026}}</ref> محمدامین احسانی اصطهباناتی و محمدرضا صرفی (۱۴۰۰) باباچاهی‌نی «ایراندا پوست‌مودرنیزمین ان قاباقجیل تمثیلچیلریندن بیری» آدلاندیرمیش و اوْنون شعرینده نحودن قاچیش، دیلین پریشان یاپیسی، عاغیلدان قاچیش و بوتؤولوک و قطعیتین اوْلماماسی کیمی اؤغه‌لری اینجه‌له‌میشلر.<ref name="ehsani1400">{{cite journal|language=fa|author1=Mohammad-Amin Ehsani Estahbanati|author2=Mohammad-Reza Sarfi|script-title=fa:باباچاهی و مؤلفه‌های زبانی شعر پست مدرن|trans-title=Babachahi and the linguistic components of postmodern poetry|journal=Motale'at-e balaghi (Journal of Linguistic and Rhetorical Studies)|volume=12|issue=23|pages=7–36|date=Spring 2021|url=https://elmnet.ir/doc/2361896-42341|access-date=2 October 2026}}</ref> {{Interlanguage link|بهزاد خواجات|fa|بهزاد خواجات}} (۱۴۰۰) دا اوْنون بیر شعرینی {{Interlanguage link|ژیل دلوز|fa|ژیل دلوز}}ون ریزوماتیک نظریه‌سی اساسیندا {{Interlanguage link|محمد شمس لنگرودی|fa|محمد شمس لنگرودی}}نین بیر شعری ایله موقاییسه ائده‌رک، باباچاهی‌نی پوست‌مودرنیست شعرین، شمس لنگرودی‌نی ایسه «ساده‌یازیچیلیق» آدلانان آخیمین تمثیلچیسی کیمی تانیتمیشدیر.<ref name="khajat1400">{{cite journal|language=fa|author1=Behzad Khajat|script-title=fa:بررسی تطبیقی یک شعر از علی باباچاهی و شمس لنگرودی بر اساس نظریهٔ ریزوماتیک ژیل دلوز|trans-title=A comparative study of a poem by Ali Babachahi and one by Shams Langeroodi based on Gilles Deleuze's rhizomatic theory|journal=Ghand-e parsi|volume=4|issue=13|date=Winter 2021–2022|url=https://elmnet.ir/doc/2660109-44164|access-date=2 October 2026}}</ref> علی محمدی و طاهره قاسمی (۱۴۰۱) اوْنون شعرلرینین باشلیقلارینی اینجه‌له‌یه‌رک، شاعیرلیک یوْلونو باشلانغیجدا [[نیما یوشیج|نیما]]دان و رئالیزمدن تأثیرلنمه‌سیندن ''نم‌نم بارانم'' و ''عقل عذابم می‌دهد'' («عاغیل منه عذاب وئریر») ایله پوست‌مودرن شعره گیریشینه قدر ایزله‌میشلر.<ref name="mohammadi1401">{{cite journal|language=fa|author1=Ali Mohammadi|author2=Tahereh Ghassemi|script-title=fa:بررسی «عنوان» در سروده‌های علی باباچاهی از رئالیسم تا پست مدرنیسم|trans-title=The "title" in the poems of Ali Babachahi, from realism to postmodernism|journal=Tafsir va tahlil-e motun-e zaban va adabiyat-e farsi (Dehkhoda)|volume=14|issue=51|date=Spring 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2624292-3841|access-date=2 October 2026}}</ref> روناک جوهرزاده و امکداشلاری (۱۴۰۱) ائینی ایکی توپلودا قطعیتسیزلیک، «دئییلمه‌ینی اوْخوما» (سپیدخوانی)، «مۆلّیفین اؤلومو» و تناقض کیمی اؤغه‌لری تئز-تئز راست گلینن ساییمیش و بو جۆر شعرین ضعیف و گۆجلو یؤنلرینی دیل، مضمون و ادبی اۆچ سویه‌ده اینجه‌له‌میشلر.<ref name="joharzadeh1401">{{cite journal|language=fa|author1=Ronak Joharzadeh|author2=Shahrokh Hekmat|author3=Majid Azizi|script-title=fa:تحلیل زیبایی‌شناختی نمودهای پست‌مدرنیستی در دو مجموعهٔ «نم‌نم بارانم» و «عقل عذابم می‌دهد» از علی باباچاهی|trans-title=An aesthetic analysis of postmodernist manifestations in two collections by Ali Babachahi|journal=Zibayi-shenasi-ye adabi|volume=13|issue=53|date=Autumn 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2473309-42931|access-date=2 October 2026}}</ref> ذکیه محمدلو و امکداشلارینین (۱۴۰۱) آراشدیرماسینین نتیجه‌سینه گؤره، {{Interlanguage link|تشبیه|fa|تشبیه}} باباچاهی شعرینده معنا نورمادان قاچیشینین ان گئنیش نؤوعودور و {{Interlanguage link|ایستعاره|fa|استعاره}} اوْندا داها آز ایشله‌نیر.<ref name="mohammadlou1401">{{cite journal|language=fa|author1=Zakieh Mohammadlou|author2=Barat Mohammadi|author3=Seyfeddin Abbarin|script-title=fa:بررسی و نقد و تحلیل گونه‌های هنجارگریزی معنایی در شعر علی باباچاهی|trans-title=A study, critique and analysis of the forms of semantic deviation in the poetry of Ali Babachahi|journal=Zibayi-shenasi-ye adabi|volume=13|issue=52|date=Summer 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2603363-43427|access-date=2 October 2026}}</ref> محبوبه شیرگردون (۱۴۰۱) دا اوْنون یئددی توپلوسونو اینجه‌له‌یه‌رک، شعرینی داها چوْخ توصیف و تشبیهه دایانان، طبیعت عونصورلریندن گئنیش فایدالانان بیر شعر، تکراری ایسه اوْنون ان چوْخ ایشله‌نن بدیعی واسیطه‌سی ساییمیشدیر.<ref name="shirgardoon1401">{{cite journal|language=fa|author1=Mahboubeh Shirgardoun|script-title=fa:بررسی جلوه‌های زیبایی‌شناسی در اشعار علی باباچاهی (مورد مطالعه: هفت مجموعهٔ شعری)|trans-title=Aesthetic manifestations in the poems of Ali Babachahi (a study of seven collections)|journal=Zibayi-shenasi-ye adabi|volume=13|issue=53|date=Autumn 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2452699-22315|access-date=2 October 2026}}</ref> باشقا آراشدیرمالار دا «پسینگاهی ۲» شعرینی {{Interlanguage link|جوغرافی تنقید|fa|نقد جغرافیایی}} و میشل کولوْنون «اۆفۆق یاپیسی» نظریه‌سی باخیمیندان<ref name="alivand1401">{{cite journal|language=fa|author1=Mehran Alivand|author2=Kazem Dezfoulian|author3=Ghodratollah Taheri|script-title=fa:تحلیل منظرهٔ غروب در شعر «پسینگاهی ۲» از علی باباچاهی با توجه به نظریهٔ ساختار افق میشل کولو|trans-title=An analysis of the sunset landscape in the poem "Pasingahi 2" by Ali Babachahi in the light of Michel Collot's theory of the structure of the horizon|journal=Adabiyat-e parsi-ye mo'aser|volume=12|issue=1|date=Spring–Summer 2022|url=https://elmnet.ir/doc/2567599-17941|access-date=2 October 2026}}</ref> و «دوری و...» شعرینی پاول ورثین «متن دۆنیالاری» نظریه‌سی اساسیندا تحلیل ائتمیشلر؛<ref name="latifnejad1401">{{cite journal|language=fa|author1=Farrokh Latifnejad Roudsari|script-title=fa:تأثیر جهان اشاری در تشخیص جهان معرفتی شعر «دوری و...» اثر باباچاهی بر پایهٔ نظریهٔ بوطیقای شناختی جهان‌های متن پل ورث|trans-title=The role of the deictic world in identifying the epistemic world of the poem "Duri va..." by Babachahi, based on Paul Werth's cognitive poetics of text worlds|journal=Naghd va nazariyeh-ye adabi|volume=7|issue=2|date=2022–2023|url=https://elmnet.ir/doc/2758469-66312|access-date=2 October 2026}}</ref> اوْنون شعری هم‌چنین {{Interlanguage link|کیومرث منشی‌زاده|fa|کیومرث منشی‌زاده}}نین شعری ایله یاناشی جئفری لیچین مودئلی اساسیندا اینجه‌لنمیشدیر.<ref name="hosseinalizadeh1403">{{cite journal|language=fa|author1=Asieh Hosseinalizadeh|author2=Hanieh Sadri Majd|author3=Shahparak Farahbakhsh Esfahan|script-title=fa:نقد فرمالیستی اشعار کیومرث منشی‌زاده و علی باباچاهی بر مبنای الگوی جفری لیچ|trans-title=A formalist critique of the poems of Kiumars Monshizadeh and Ali Babachahi based on Geoffrey Leech's model|journal=Ganjineh-ye zaban va adabiyat-e farsi|volume=2|issue=1|date=Spring 2024|url=https://elmnet.ir/doc/2976965-46162|access-date=2 October 2026}}</ref> لیلا امینی، شهین اوجاق علیزاده و سیده ماندانا هاشمی اصفهانی ''مطالعات هنر اسلامی'' («ایسلام صنعتی آراشدیرمالاری») اۆچ‌آیلیق درگیسینده‌کی (۱۴۰۳) بیر مقاله‌ده باباچاهی‌نی و [[رضا براهنی]]نی {{Interlanguage link|۱۳۷۰-جی ایللرین|fa|شعر فارسی دهه هفتاد}} سئچکین شاعیرلریندن ساییمیش و [[پوست‌مودرنیزم]]ین گؤسترگه‌لریندن بیری کیمی «چوْخ‌سسلی‌لیک»ی هر ایکیسینین شعرینده اینجه‌له‌میشلر. بو آراشدیرمانین نتیجه‌سینه گؤره، اوْنلارین شعرینده چوْخ‌سسلی‌لیک وزن و موسیقی، دیل فرقلری و رسمی و دانیشیق لحنی آراسینداکی فرق، «ساچیلمیش یازی» و «دلی‌جه‌سینه یازی»، و شیزوفرنیک شخصیتین وارلیغی یوْلویلا یارانیر و «تک‌سسلی‌لیک ایستیبدادیندان قاچیش»ا، روایت قیریلماسینا و شاقولی محورون و موضوع بیرلیگینین اینکارینا گتیریب چیخاریر.<ref name="amini1403a">{{cite journal|language=fa|author1=Leila Amini|author2=Shahin Ojagh Alizadeh|author3=Seyyedeh Mandana Hashemi Esfahani|script-title=fa:چندصدایی در اشعار علی باباچاهی و رضا براهنی در تطبیق با تشبیه در هنرهای تجسمی معاصر|trans-title=Polyphony in the poems of Ali Babachahi and Reza Baraheni compared with simile in contemporary visual arts|journal=Motale'at-e honar-e eslami|volume=21|issue=54|date=Summer 2024|url=https://elmnet.ir/doc/2914597-59881|access-date=2 October 2026}}</ref> ائینی آراشدیرماچیلار ''سبک‌شناسی نظم و نثر فارسی'' («فارس نظم و نثرینین اۆسلوبشوناسلیغی»، اسفند ۱۴۰۳) درگیسینده‌کی باشقا بیر مقاله‌ده «ساچیلمیش شعر»ی – کی اوْنلارین دئدیگینه گؤره دریدانین «ساچیلما» (dissemination) نظریه‌سیندن آلینمیش و ۱۳۷۰-جی ایللرین شعرینده اوْخونوشدان متن اۆره‌تیمینه قدر یاییلمیشدیر – باباچاهی‌نین شعرینده اینجه‌له‌میش و چوْخ‌سسلی‌لیگی، دئییلمه‌ینی اوْخومانی و اوْخوجونون ایشتیراکینی، دیل پریشانلیغینی و دلی‌جه‌سینه یازینی، طنز و پارودینی، زامان قاریشیقلیغینی، عاشیق و معشوقون چوْخ‌اۆزلو سیماسینی و {{Interlanguage link|متنلرآراسیلیق|fa|بینامتنیت}}ی اوْنون شعرینده بو شعر نؤوعونون ان اؤنملی اؤغه‌لری کیمی سیرالامیشلار. اوْنلارین یازدیغینا گؤره، باباچاهی شاعیرلیگینین «دؤردونجو دؤورو»نون شعرلرینین چوْخوندا سؤزلرین و آنلاییشلارین بیر حیصّه‌سینی، دوْلاییسی یا آچیق شکیلده، قدیم متنلردن، تصنیفلردن، ماهنی‌لاردان و خالق آتالار سؤزلریندن آلمیشدیر.<ref name="amini1403b">{{cite journal|language=fa|author1=Leila Amini|author2=Shahin Ojagh Alizadeh|author3=Seyyedeh Mandana Hashemi|script-title=fa:بررسی شعر افشانشی در دهه هفتاد با تکیه بر اشعار علی باباچاهی|trans-title=Disseminative poetry in the 1990s, with reference to the poems of Ali Babachahi|journal=Sabk-shenasi-ye nazm va nasr-e farsi (Bahar-e adab)|volume=17|issue=106|date=February–March 2025|url=https://elmnet.ir/doc/2878295-19912|access-date=2 October 2026}}</ref> آکادئمیک آراشدیرمالاردان علاوه، باباچاهی‌نین شعری حاقیندا بیر نئچه مۆستقیل کیتاب دا یاییملانمیشدیر؛ او جۆمله‌دن: نسرین مظفری و مرضیه نوروزی‌نین اوْنون شعرینی {{Interlanguage link|منوچهر آتشی|fa|منوچهر آتشی}}نین شعری ایله یاناشی اینجه‌له‌ین ''رام و نارام: آتشی - باباچاهی'' («اوْیرَشمیش و اوْیرَشمه‌میش: آتشی – باباچاهی») کیتابی،<ref name="ramnaram1397">{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Nasrin Mozaffari and Marzieh Nowruzi|script-title=fa:رام و نارام: آتشی - باباچاهی|trans-title=Tame and untamed: Atashi – Babachahi (book, Shalak, 2018)|url=https://elmnet.ir/doc/31529018-66187|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}</ref> ابراهیم محبی‌نین اوْنون و {{Interlanguage link|عباس صفاری|fa|عباس صفاری}}نین شعر اۆسلوبو حاقینداکی ''به سمت چهره‌های مختلفی'' («فرقلی سیمالارا دوغرو») کیتابی،<ref name="mohebbibook1400">{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Ebrahim Mohebbi|script-title=fa:به سمت چهره‌های مختلفی: تحلیل سبکی اشعار علی باباچاهی و عباس صفاری بر اساس نظریهٔ شناختی|trans-title=Towards different faces: a stylistic analysis of the poems of Ali Babachahi and Abbas Saffari based on cognitive theory (book, Patizeh, 2021)|url=https://elmnet.ir/doc/32033952-2742|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}</ref> حسین باقری‌نین اوْنون ۱۳۹۰-جی ایللرده‌کی اوْن شعر توپلوسوندا «یاپی‌سؤکوم» حاقینداکی ''برخورد منقار پرنده به لالهٔ گوش'' («قوش دیمدیگینین قولاق مَمه‌سینه توْققوشماسی») کیتابی،<ref name="bagheribook1402">{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Hossein Bagheri|script-title=fa:برخورد منقار پرنده به لالهٔ گوش: شالوده‌شکنی در اشعار علی باباچاهی (ده مجموعه شعر منتشرشدهٔ دههٔ نود شمسی)|trans-title=The bird's beak striking the earlobe: deconstruction in the poems of Ali Babachahi (book, Patizeh, 2023)|url=https://elmnet.ir/doc/32142092-1181|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}</ref> و جاوید تکاورانین ''گسست‌ها و پیوست‌های روایی در اشعار علی باباچاهی'' («علی باباچاهی‌نین شعرلرینده روایت قیریلمالاری و باغلانتیلاری») کیتابی.<ref name="takavaran1403">{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Javid Takavaran|script-title=fa:گسست‌ها و پیوست‌های روایی در اشعار علی باباچاهی (از نم‌نم بارانم تا آئورا و دیگران من)|trans-title=Narrative ruptures and continuities in the poems of Ali Babachahi (book, Kherad-e Javid, 2024)|url=https://elmnet.ir/doc/31969986-1011|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}</ref> == اؤدوللر و آنما مراسیملری == <div style="float:left; clear:left; box-sizing:border-box; width:calc(100% - 1em); max-width:320px; margin:0.4em 1em 1em 0; border:1px solid #c8b9a6; border-radius:8px; background:#fdf8f3; box-shadow:0 2px 6px rgba(0,0,0,0.18); overflow:hidden; overflow-wrap:anywhere; font-size:90%; line-height:1.5; direction:rtl;"> <div style="background:#7a1c1c; color:#ffffff; padding:7px 10px; text-align:center; font-weight:bold; font-size:110%;">[[File:Open book nae 02.svg|18px|link=|alt=]] احمد شاملو شعر اؤدولو</div> <div style="padding:8px 12px 4px; text-align:center; color:#3a2a1a;">'''''این کشتی پراسرار'''''<br />(«بو سیرلی گمی»)<br />علی باباچاهی · نگاه یاییم‌ائوی، تهران، ۱۳۹۳ (۲۰۱۴)</div> <div style="margin:10px 10px 12px; text-align:center;"><span class="plainlinks" style="display:inline-block; padding:5px 13px; border-radius:14px; background:#7a1c1c; font-weight:bold;">[https://en.wikipedia.org/wiki/File:This_Mysterious_Ship.jpg <span style="color:#ffffff;">↗ انگليسجه ویکی‌پدیادا کیتابین قاپاغینی گؤرون</span>]</span></div> <div style="margin:0 10px; padding:6px 4px; border-top:1px dashed #c8b9a6; color:#3a2a1a;">۱۳۹۴-جو ایلین بیرینجی احمد شاملو شعر اؤدولونون اورتاق قازانانی؛ محمد شمس لنگرودی‌نین ''منظومه بازگشت و اشعار دیگر'' کیتابی ایله بیرلیکده.</div> <div style="margin-top:6px; padding:5px 10px; background:#efe6da; text-align:center; font-size:88%; color:#5a4632;">مراسم: ۱۸ دی ۱۳۹۴ (۸ ژانویه ۲۰۱۶)، احمد شاملونون ائوینده</div> </div> * بیرینجی {{Interlanguage link|احمد شاملو شعر اؤدولو|fa|جایزه شعر احمد شاملو}}نون (۱۳۹۴) اورتاق قازانانی، ''{{Interlanguage link|این کشتی پر اسرار|fa|این کشتی پراسرار}}'' (نگاه یاییم‌ائوی، ۱۳۹۳) توپلوسو اۆچۆن، محمد شمس لنگرودی‌نین ''{{Interlanguage link|منظومه بازگشت و اشعار دیگر|fa|منظومه‌ی بازگشت و اشعار دیگر}}'' کیتابی ایله بیرلیکده. بو اؤدولون وئریلمه مراسیمی ۱۸ دی ۱۳۹۴-ده احمد شاملونون ائوینده کئچیریلدی.<ref name="zamaneh2016" /><ref name="khabar" /> * آنما مراسیمی (۲۴ اسفند ۱۳۹۰): مایا ادبی قروپو تهرانین «خانهٔ مشق» مدنیت ائوینده باباچاهی‌نی آنماق اۆچۆن بیر مراسیم کئچیردی و ''{{Interlanguage link|این قیافه مشکوک|fa|این قیافه مشکوک}}'' سندلی فیلمی ایلک دفعه بو مراسیمده گؤستریلدی.<ref name="ibna2012">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:مراسم نکوداشت علی باباچاهی برگزار می‌شود|trans-title=A tribute ceremony for Ali Babachahi to be held|url=http://www.ibna.ir/fa/doc/naghli/132285/|website=Iran Book News Agency|date=11 March 2012|access-date=1 October 2026}}</ref> == اثرلری == ایران یازیچیلار کانونونون بیان‌نامه‌سینه گؤره، باباچاهی‌دن ۲۷ مۆستقیل شعر توپلوسو، ادبی تنقید و نظریه ساحه‌سینده یئددی کیتاب و بئش آراشدیرما کیتابی یاییملانمیشدیر.<ref name="kanoon" /> ''خبرآنلاین'' اوْنون کیتابلارینین سایینی ۳۵ جیلددن آرتیق گؤسترمیشدیر.<ref name="khabar" /> === شعر توپلولاری === آشاغیداکی لیست خبر قایناقلارینا<ref name="ie-obit" /><ref name="tabnak" /><ref name="mahjoubi" /> دایاناراق حاضیرلانمیشدیر: * ''در بی‌تکیه‌گاهی'' («دایاقسیزلیقدا»، ۱۳۴۶) * ''جهان و روشنایی‌های غمناک'' («دۆنیا و غم‌لی ایشیقلار»، ۱۳۴۹) * ''از نسل آفتاب'' («گۆنشین نسلیندن»، ۱۳۵۳؛ میلّی کیتابخانادا قئیده آلینان ایل: ۱۳۵۲) – مهرداد، رز<ref name="nlai851887">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:از نسل آفتاب / علی باباچاهی|trans-title=Az nasl-e aftab / Ali Babachahi (catalogue record)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/851887|publisher=National Library and Archives of Iran|access-date=3 October 2026}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ''صدای شن'' («قومون سسی»، ۱۳۵۶) – ابن‌سینا، [[تبریز]] * ''جشن جنون'' («دلیلیک بایرامی»، ۱۳۵۹) * ''از خاک‌مان آفتاب برمی‌آید'' («تورپاغیمیزدان گۆنش دوغور»، ۱۳۶۰) – بهنام، تبریز * ''آوای دریامردان'' («دنیز اَرلرینین سسی»، ۱۳۶۸) – عصر جدید<ref name="nlai576639">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:آوای دریامردان / علی باباچاهی|trans-title=Ava-ye darya-mardan / Ali Babachahi (catalogue record)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/576639|publisher=National Library and Archives of Iran|access-date=3 October 2026}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ''گزینهٔ اشعار'' («سئچیلمیش شعرلر»، ۱۳۶۹، ویس؛ ایکینجی چاپ ۱۳۷۲، درسا) * ''نم‌نم بارانم'' («من چیسکینم»، ۱۳۷۵، دارینوش؛ ایکینجی چاپ، {{Interlanguage link|چشمه یاییم‌ائوی|fa|نشر چشمه}}) {{ISBN|9786002290816}}<ref name="ik9056">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:نم‌نم بارانم|trans-title=Nam-nam-e baranam (Nashr-e Cheshmeh, 2nd ed., 1390/2011, 183 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9056-nam-nam-baranam|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}</ref> * ''منزل‌های دریا بی‌نشان است'' («دنیزین منزیللری نیشانسیزدیر»، ۱۳۷۶، تکاپو؛ یئنی چاپ ۱۴۰۰، پاتیزه) {{ISBN|9786229567203}}<ref name="ik97600">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:منزل‌های دریا بی‌نشان است|trans-title=Manzel-ha-ye darya bi-neshan ast (Patizeh, 1400/2021, 114 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/97600-manzelhaye-darya-bi-neshan-ast|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}</ref> * ''عقل عذابم می‌دهد'' («عاغیل منه عذاب وئریر»، ۱۳۷۹، همراه؛ ایکینجی چاپ ۱۳۹۲، زاوش) {{ISBN|9786006846095}}<ref name="ik9066">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:عقل عذابم می‌دهد|trans-title=Aghl azabam mi-dahad (Zavosh, 2nd ed., 1392/2013, 235 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9066-reason-hurts-me|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}</ref> * ''قیافه‌ام که خیلی مشکوک است'' («سیفتیم کی چوْخ شۆبهه‌لیدیر»، ۱۳۸۱) – نوید شیراز و راشین * ''رفته بودم به صید نهنگ'' («بالینا اوْوونا گئتمیشدیم»، ۱۳۸۲) – پاندا، [[مشهد]] * ''گزینهٔ اشعار'' («سئچیلمیش شعرلر»، ۱۳۸۳؛ دؤردونجو چاپ ۱۳۹۱) – {{Interlanguage link|مروارید یاییم‌ائوی|fa|انتشارات مروارید}} {{ISBN|9789641911982}}<ref name="ik9099">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:گزینه اشعار علی باباچاهی|trans-title=Gozineh-ye ash'ar-e Ali Babachahi (Morvarid, 4th ed., 1391/2012, 225 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9099-collected-poems|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}</ref> * ''پیکاسو در آب‌های خلیج فارس'' («پیکاسو خلیج فارسین سولاریندا»، ۱۳۸۸؛ ایکینجی چاپ ۱۳۹۰) – {{Interlanguage link|ثالث یاییم‌ائوی|fa|نشر ثالث}} {{ISBN|9789643803100}}<ref name="ik9095">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:پیکاسو در آب‌های خلیج فارس|trans-title=Picasso dar ab-ha-ye Khalij-e Fars (Sales, 2nd ed., 1390/2011, 164 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9095-picaso-in-the-waters-of-the-persian-gulf|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}</ref> * ''فقط از پریان دریایی زخم زبان نمی‌خورد'' («یالنیز دنیز پری‌لریندن دیل یاراسی یئمیر»، ۱۳۸۸) – نوید شیراز * ''گل باران هزارروزه'' («مین گۆنلۆک گۆل یاغیشی»، ۱۳۹۰؛ ایکینجی چاپ ۱۳۹۳) – مروارید {{ISBN|9789641911357}}<ref name="ik9098">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:گل باران هزار روزه|trans-title=Gol-baran-e hezar-ruzeh (Morvarid, 2nd ed., 1393/2014, 160 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9098-golbaran-hezar-rozeh|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}</ref> * ''هوش و حواس گل شب‌بو برای من کافی‌ست'' («شب‌بو گۆلونون عاغلی-هوشو منه بس‌دیر»، ۱۳۹۱) – ثالث {{ISBN|9789643807832}}<ref name="ik9097">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:هوش و حواس گل شب‌بو برای من کافی‌ست|trans-title=Hush-o havas-e gol-e shab-bu bara-ye man kafi-st (Sales, 1395/2016, 224 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9097-collected-poems|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}</ref> * ''دنیا اشتباه می‌کند'' («دۆنیا سهو ائدیر»، ۱۳۹۱) – زاوش {{ISBN|9786009093991}}<ref name="ik9064">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:دنیا اشتباه می‌کند|trans-title=Donya eshtebah mi-konad (Zavosh, 1391/2012, 216 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9064-the-world-is-wrong|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}</ref> * ''بیا گوش‌ماهی جمع کنیم'' («گل، بالیق‌قولاغی ییغاق»، قیسا شعرلر، ۱۳۹۱) – ثالث {{ISBN|9789643808563}}<ref name="ik9075">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:بیا گوش‌ماهی جمع کنیم|trans-title=Bia gush-mahi jam' konim (Sales, 1392/2013, 96 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9075-bia-goshmahi-jam-konim|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}</ref> * ''به شیوهٔ خودشان عاشق می‌شوند'' («اؤز اۆسلوبلاری ایله عاشیق اوْلورلار»، سئوگی شعرلری، ۱۳۹۱) – مروارید {{ISBN|9789641912118}}<ref name="ik9071">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:به شیوهٔ خودشان عاشق می‌شوند|trans-title=Be shiveh-ye khodeshan ashegh mi-shavand (Morvarid, 1394/2015, 229 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9071-they-fall-in-love-in-their-own-way|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}</ref> * ''باغ انار از این‌طرف است'' («نار باغی بو طرفده‌دیر»، ۱۳۹۰–۱۳۹۱ شعرلری؛ ۱۳۹۲) – {{Interlanguage link|نگاه یاییم‌ائوی|fa|انتشارات نگاه}} {{ISBN|9789643517700}}<ref name="ik9052">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:باغ انار از این طرف است|trans-title=Bagh-e anar az in taraf ast (Negah, 1392/2013, 136 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9052-the-pomegranate-garden-is-on-this-side|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}</ref><ref name="nlai2894290">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:باغ انار از این طرف است (۱۳۹۰–۱۳۹۱) / علی باباچاهی|trans-title=Bagh-e anar az in taraf ast (1390–1391) / Ali Babachahi (catalogue record)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/2894290|publisher=National Library and Archives of Iran|access-date=3 October 2026}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ''در غارهای پر از نرگس'' («نرگیزله دوْلو ماغارالاردا»، ۱۳۹۲) – نگاه {{ISBN|9789643518455}}<ref name="ik9054">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:در غارهای پر از نرگس|trans-title=Dar ghar-ha-ye por az narges (Negah, 1392/2013, 175 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9054-in-the-caves-full-of-narcissus|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}</ref> * ''مجموعهٔ اشعار'' («شعرلر مجموعه‌سی»، بیرینجی جیلد، ۱۳۹۲؛ ایکینجی چاپ ۱۴۰۰، ۱۰۵۶ صحیفه) – نگاه {{ISBN|9789643518356}}؛ ''در بی‌تکیه‌گاهی''، ''جهان و روشنایی‌های غمناک''، ''از نسل آفتاب''، ''صدای شن''، ''از خاک‌مان آفتاب برمی‌آید''، ''آوای دریامردان''، ''با گل نارنج''، ''منزل‌های دریا بی‌نشان است''، ''نم‌نم بارانم''، ''عقل عذابم می‌دهد''، ''قیافه‌ام که خیلی مشکوک است''، ''رفته بودم به صید نهنگ'' و ''غرقی‌ها'' دفترلرینی احتیوا ائدیر<ref name="ik9053">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:مجموعه اشعار علی باباچاهی|trans-title=Majmu'eh-ye ash'ar-e Ali Babachahi (Negah, 2nd ed., 1400/2021, 1,056 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9053-collected-poems|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}</ref> * ''{{Interlanguage link|این کشتی پر اسرار|fa|این کشتی پراسرار}}'' («بو سیرلی گمی»، ۱۳۹۳) – نگاه {{ISBN|9789643518721}}<ref name="ik9055">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:این کشتی پر اسرار|trans-title=In kashti-ye por-asrar (Negah, 1393/2014, 176 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9055-this-mysterious-ship|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}</ref><ref name="nlai3268693">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:این کشتی پر اسرار / علی باباچاهی|trans-title=In kashti-ye por-asrar / Ali Babachahi (catalogue record)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3268693|publisher=National Library and Archives of Iran|access-date=3 October 2026}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ''اتاق بر آب راه می‌روم'' («اوتاق، سو اۆستونده یئرییرم»، ۱۳۹۴) – سرزمین اهورایی {{ISBN|9786006792408}}<ref name="ik9068">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:اتاق بر آب راه می‌روم|trans-title=Otagh bar ab rah mi-ravam (Sarzamin-e Ahurayi, 1394/2015, 116 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9068-otagh-bar-abrah-miravam|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}</ref><ref name="nlai3752248">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:اتاق بر آب راه می‌روم / علی باباچاهی|trans-title=Otagh bar ab rah mi-ravam / Ali Babachahi (catalogue record)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3752248|publisher=National Library and Archives of Iran|access-date=3 October 2026}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ''قشنگی دنیا به همین است'' («دۆنیانین گؤزل‌لیگی بوندادیر»، ۱۳۹۵) – دریچه {{ISBN|9789648072143}}<ref name="ik9057">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:قشنگی دنیا به همین است|trans-title=Ghashangi-ye donya be hamin ast (Dariche, 1395/2016, 152 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9057-collected-poems|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}</ref> * ''آدم‌ها در غروب اسم ندارند'' («آداملارین گۆن باتاندا آدی یوْخدور»، ۱۳۹۵) – نگاه {{ISBN|9786003761247}}<ref name="ik17709">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:آدم‌ها در غروب اسم ندارند|trans-title=Adam-ha dar ghorub esm nadarand (Negah, 1395/2016, 152 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/17709-people-have-no-name-at-sunset|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}</ref><ref name="nlai4173916">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:آدم‌ها در غروب اسم ندارند / علی باباچاهی|trans-title=Adam-ha dar ghorub esm nadarand / Ali Babachahi (catalogue record)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/4173916|publisher=National Library and Archives of Iran|access-date=3 October 2026}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ''آئورا و دیگران من'' («آئورا و منیم باشقالاریم»، ۱۳۹۵) – پاتیزه {{ISBN|9786009618415}}<ref name="ik81299">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:آئورا و دیگران من|trans-title=Aura va digaran-e man (Patizeh, 1395/2016, 122 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/81299-aoura-va-digarane-man|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}</ref><ref name="nlai4257719">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:آئورا و دیگران من / علی باباچاهی|trans-title=Aura va digaran-e man / Ali Babachahi (catalogue record)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/4257719|publisher=National Library and Archives of Iran|access-date=3 October 2026}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ''این کتاب هم آدم است! عاشق می‌شود'' («بو کیتاب دا اینساندیر! عاشیق اوْلور»، ۱۳۹۷؛ میلّی کیتابخانادا قئیده آلینان ایل: ۱۳۹۶) – سرزمین اهورایی {{ISBN|9786006792910}}<ref name="ik20683">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:این کتاب هم آدم است! عاشق می‌شود|trans-title=In ketab ham adam ast! Ashegh mi-shavad (Sarzamin-e Ahurayi, 1397/2018, 131 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/20683-in-ketab-ham-adam-ast|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}</ref><ref name="nlai4651802">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:این کتاب هم آدم است عاشق می‌شود / علی باباچاهی|trans-title=In ketab ham adam ast, ashegh mi-shavad / Ali Babachahi (catalogue record)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/4651802|publisher=National Library and Archives of Iran|access-date=3 October 2026}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ''ژوزف تو مرخصی!'' («ژوزف، سن گئده بیلرسن!»؛ شاعیرین بۆتون دفترلریندن اؤزونون سئچدیگی شعرلر، «اجتماعی اؤغه‌نین ائیلمی» آدلی بیر متنله بیرلیکده؛ ۱۳۹۷، ۲۷۴ صحیفه) – مانیاهنر {{ISBN|9786008975083}}<ref name="ibna1398" /><ref name="ik17707">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:ژوزف تو مرخصی!|trans-title=Joseph, to morakhkhasi! (Mania Honar, 1397/2018, 274 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/17707-joseph|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}</ref> * ''جهان متوجه شد (شعرهای اعتراض)'' («دۆنیا آنلادی (اعتیراض شعرلری)»، بیرینجی چاپ ۱۴۰۱) – آفتاب یاییم‌ائوی، [[نوروژ]] {{ISBN|978-1-4709-0021-2}}<ref name="aftab" /> کتاب هرمز یاییم‌ائوی ۱۴۰۳-ده ''در بی‌تکیه‌گاهی'' ({{ISBN|9786228365534}})<ref name="hormoz">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:در بی‌تکیه‌گاهی (شاعر: علی باباچاهی، انتشارات کتاب هرمز، ۱۴۰۳)|trans-title=Dar bi-tekyegahi (poet: Ali Babachahi, Ketab-e Hormoz, 1403/2024)|url=https://elmnet.ir/doc/31883063-2521|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}</ref> و ''عقل عذابم می‌دهد''<ref name="hormoz2">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:عقل عذابم می‌دهد (شاعر: علی باباچاهی، انتشارات کتاب هرمز، ۱۴۰۳)|trans-title=Aghl azabam mi-dahad (poet: Ali Babachahi, Ketab-e Hormoz, 1403/2024)|url=https://elmnet.ir/doc/31965239-81791|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}</ref> کیتابلارینی یئنیدن یاییملادی و ۱۴۰۴-ده عبدالله سلیمانی‌نین چالیشماسی ایله ''در غارهای نرگسی'' («نرگیزلی ماغارالاردا») آدلی بیر کیتابینی دا ({{ISBN|9786228365824}}) چاپ ائتدی.<ref name="hormoz3">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:در غارهای نرگسی (شاعر: علی باباچاهی، به اهتمام عبدالله سلیمانی، انتشارات کتاب هرمز، ۱۴۰۴)|trans-title=Dar ghar-ha-ye nargesi (poet: Ali Babachahi, edited by Abdollah Soleimani, Ketab-e Hormoz, 1404/2025)|url=https://elmnet.ir/doc/32288124-60289|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}</ref> === اوشاق شعری === * ''سوغات بهار: یک شعر بلند برای کودکان و نوجوانان'' («باهار سوْوقاتی: اوشاقلار و یئنی‌یئتمه‌لر اۆچۆن اوزون بیر شعر»، تبریز؛ میلّی کیتابخانادا قئیده آلینان ایل: ۱۳۳۷)<ref>{{cite web|language=fa|script-title=fa:سوغات بهار: یک شعر بلند برای کودکان و نوجوانان / علی باباچاهی|trans-title=Soghat-e bahar: a long poem for children and young people / Ali Babachahi (catalogue record)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/861843|publisher=National Library and Archives of Iran|access-date=1 October 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200125195855/http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/861843|archivedate=2020-01-25|title=archive copy|accessdate=2026-10-03}}</ref> * ''چه کسی درِ قفس را باز کرد؟'' («قفسین قاپیسینی کیم آچدی؟»، ۱۳۵۶) – ابن‌سینا، تبریز<ref name="ibna2012" /><ref name="khabar" /> === ادبی تنقید و نظریه === بو لیستین قایناقلاری:<ref name="kanoon" /><ref name="ibna2012" /> * ''گزاره‌های منفرد'' («تک-تک حؤکملر»، بوگونکو ایران شعرینین تنقیدی اینجه‌له‌مه‌سی)، ۱-جی جیلد (۱۳۷۶، نارنج)؛ ۲-جی جیلد (۱۳۸۰، سپنتا)؛ اۆچ جیلدلیک چاپ (۱۳۸۹، دیبایه؛ {{ISBN|9789649961545}})<ref name="ik9094">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:گزاره‌های منفرد، سه جلد|trans-title=Gozareh-ha-ye monfared, three volumes (Dibayeh, 1389/2010, 2,384 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9094-single-statements|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}</ref> * ''سه دهه شاعران حرفه‌ای'' («پروفئسیونال شاعیرلرین اۆچ اوْن ایلی»، ۱۳۸۱، ۴۸۸ صحیفه) – {{Interlanguage link|ویستار یاییم‌ائوی|fa|انتشارات ویستار}}<ref name="ik9101">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:سه دهه شاعران حرفه‌ای|trans-title=Se daheh sha'eran-e herfe'i (Vistar, 1381/2002, 488 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9101-se-dahe-shaer-herfeie|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}</ref> * ''عاشقانه‌ترین‌ها'' («ان عاشیقانه‌لر»، ۱۳۰۰ ایله ۱۳۸۰ ایللری آراسینداکی شعرلرین سئچمه‌سی و اینجه‌له‌مه‌سی؛ ۱۳۸۴) – ثالث * ''بیرون پریدن از صف'' («صیرادان بایئیرا آتیلماق»، مۆصاحیبه، تنقید و مقاله؛ مازیار نیستانی‌نین چالیشماسی ایله؛ ۱۳۸۵، مفرغ‌نگار؛ یئنی چاپ ۱۳۹۷، پاتیزه) {{ISBN|9786009618446}}<ref name="ik97579">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:بیرون پریدن از صف|trans-title=Birun paridan az saf (Patizeh, 1397/2018, 334 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/97579-biroon-paridan-az-saf|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}</ref> * ''شعر امروز، زن امروز'' («بوگونکو شعر، بوگونکو قادین»، سئچمه و اینجه‌له‌مه؛ ۱۳۸۶، ۵۲۸ صحیفه) – ویستار<ref name="ik9100">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:شعر امروز، زن امروز|trans-title=She'r-e emruz, zan-e emruz (Vistar, 1386/2007, 528 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9100-poetry-today-woman-of-today|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}</ref> * ''گزاره‌های پیوست'' («باغلی حؤکملر»، فارس دیلینده یئنی شعرین دوخسان ایلی؛ ۱۳۹۳، ۶۲۲ صحیفه) – دیبایه {{ISBN|9789649961750}}<ref name="ik58674">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:گزاره‌های پیوست|trans-title=Gozareh-ha-ye peyvast (Dibayeh, 1393/2014, 622 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/58674-gozare-haye-peyvast|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}</ref> * ''تأملات؛ از صفر'' («دۆشونجه‌لر؛ سیفیردان»، تنقید و مقاله؛ ایکینجی چاپ ۱۳۹۸، ۲۵۵ صحیفه) – نگاه {{ISBN|9786003762176}}؛ باباچاهی‌نین کیتابین تانیتیمیندا یازدیغینا گؤره، کیتابین آدی داها اؤنجه ائینی آدلا بیر ادبی درگیده یاییملانان و سوْنرالار ''بیرون پریدن از صف''ده توپلانان مقاله‌لر سیلسیله‌سیندن آلینمیشدیر، آنجاق او یازیلارین هئچ بیری بو کیتابدا یوْخدور.<ref name="ik9063">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:تأملات؛ از صفر|trans-title=Ta'ammolat; az sefr (Negah, 2nd ed., 1398/2019, 255 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9063-meditations-from-zero|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}</ref> === آراشدیرما و سئچمه === بو لیستین قایناقلاری:<ref name="kanoon" /><ref name="bbc-obit" /> * ''شروه‌سرایی در جنوب ایران'' («ایرانین جنوبوندا شروه اوْخوما»، ۱۳۶۹، اقبال لاهوری؛ یئنی چاپ ۱۳۹۶، پاتیزه) {{ISBN|9786009618422}}؛ {{Interlanguage link|شروه|fa|شروه}} حاقیندا بیر آراشدیرما<ref name="ik97695">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:شروه‌سرایی در جنوب ایران|trans-title=Sharveh-sarayi dar jonub-e Iran (Patizeh, 1396/2017, 306 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/97695-sharveh-saraee|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}</ref> * {{Interlanguage link|منوچهر شیبانی|fa|منوچهر شیبانی}}نین سئچیلمیش شعرلری (سئچمه و اینجه‌له‌مه؛ ۱۳۷۳) – مروارید * ''این بانگ دلاویز'' («بو اۆره‌یه یاتان سس»، {{Interlanguage link|فریدون توللی|fa|فریدون توللی}}نین حیاتی و شعری؛ ۱۳۸۰؛ ایکینجی چاپ ۱۳۹۸) – ثالث {{ISBN|9789647230018}}<ref name="ik17689">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:این بانگ دلاویز|trans-title=In bang-e delaviz (Sales, 2nd ed., 1398/2019, 532 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/17689-selected-poems|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}</ref><ref name="nlai639927">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:این بانگ دلاویز: زندگی و شعر فریدون تولّلی / علی باباچاهی|trans-title=In bang-e delaviz: the life and poetry of Fereydoon Tavallali / Ali Babachahi (catalogue record)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/639927|publisher=National Library and Archives of Iran|access-date=3 October 2026}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="nlai6012194">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:این بانگ دلاویز / علی باباچاهی|trans-title=In bang-e delaviz / Ali Babachahi (catalogue record)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/6012194|publisher=National Library and Archives of Iran|access-date=3 October 2026}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * {{Interlanguage link|منوچهر نیستانی|fa|منوچهر نیستانی}}نین سئچیلمیش شعرلری (۱۳۸۴) – مروارید * ''زیباتری از جنون'' («دلیلیکدن داها گؤزل»، {{Interlanguage link|اسماعیل شاهرودی|fa|اسماعیل شاهرودی}}نین حیاتی و شعری؛ ۱۳۸۷؛ بئشینجی چاپ ۱۴۰۳) – ثالث {{ISBN|9789643803544}}<ref name="ik17710">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:زیباتری از جنون|trans-title=Zibatar az jonun (Sales, 5th ed., 1403/2024, 328 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/17710-ziba-tari-az-jonoun|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}</ref> === سئچیلمیش مقاله‌لر === * «اۆچۆنجۆ دالغا: بولانیق و آسیلی بیر تعریف»، ''آدینه''، ۲۴-جۆ سایی، خرداد ۱۳۶۷ * «فارس دیلینده یئنی شعرین ۵۷ ایلی»، ''آدینه''، ۲۵-جی سایی، تیر ۱۳۶۷ * «۴۰-جی ایللردن بو گۆنه قدر شعر آخیملاری»، ''آدینه''، ۲۶-جی سایی، مرداد ۱۳۶۷ * «تصویرلرین چکیجیلیگی و سؤزلرین دویغو قاینارلیغی»، ''آدینه''، ۲۸-جی سایی، مهر ۱۳۶۷ * «نیمادان سوْنراکی شعرین محورلری و اؤزللیکلری»، ''کارنامه''، ۴-جۆ سایی، فروردین و اردیبهشت ۱۳۷۸ * «شعر بؤحرانی و اوْندان چیخیش یوْلو»، ''فرهنگ توسعه''، ۴۹-جو سایی، خرداد ۱۳۸۰<ref name="nlai189097">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:بحران شعر و راه برون رفت از آن / علی باباچاهی|trans-title=The crisis of poetry and the way out of it / Ali Babachahi (catalogue record)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/189097|publisher=National Library and Archives of Iran|access-date=3 October 2026}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * «حافظ و دیل اوْیونلاری کۆلتورو»، ''سالنامهٔ حافظ‌پژوهی'' («حافظ‌شوناسلیق ایل‌لیگی»)، ۶-جی دفتر، ۱۳۸۲ * «معنانین سونسوز گئنیشلیگی»، ''رودکی''، ۲۲-جی سایی، ۱۳۸۷<ref name="ensani" /> * «بعضاً شاهزاده‌لر زحمتکئش پرولئتاریادان داها آز عۆقده‌لیدیرلر»، ''{{Interlanguage link|مهرنامه|fa|مهرنامه}}''، ۲۶-جی سایی، آبان ۱۳۹۱<ref name="mehrnameh1391">{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Ali Babachahi|script-title=fa:گاه شاهزاده‌ها از پرولتاریایی زحمتکش کم‌عقده‌ترند (مهرنامه، شمارهٔ ۲۶، آبان ۱۳۹۱)|trans-title=Princes are sometimes less hung-up than the toiling proletariat (Mehrnameh, no. 26, October–November 2012)|url=https://elmnet.ir/doc/876042-10581|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}</ref> * «{{Interlanguage link|احمدرضا احمدی|fa|احمدرضا احمدی}}نین "خاطراتیم" شعری حاقیندا»، ''برگ هنر''، ۳۲-جی سایی، قیش ۱۴۰۰<ref name="bargehonar1400">{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Ali Babachahi|script-title=fa:دربارهٔ شعر «خاطرات من» احمدرضا احمدی (برگ هنر، شمارهٔ ۳۲، زمستان ۱۴۰۰)|trans-title=On the poem "My Memories" by Ahmadreza Ahmadi (Barg-e honar, no. 32, Winter 2021–2022)|url=https://elmnet.ir/doc/2656982-45112|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}</ref> === مۆصاحیبه‌لر === ==== کیتاب شکلینده ==== * ''تاریخ شفاهی ادبیات معاصر ایران'' («چاغداش ایران ادبیاتینین شیفاهی تاریخی»)، ۵-جی جیلد (عبدالله سادات‌مدنی‌نین علی باباچاهی ایله مۆصاحیبه‌سی؛ محمدهاشم اکبریانی‌نین نظارتی ایله؛ ۱۳۸۴) – روزنگار<ref name="oralhist1384">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی (تهیه‌کننده: عبدالله سادات‌مدنی، زیر نظر محمدهاشم اکبریانی، انتشارات روزنگار، ۱۳۸۴)|trans-title=Ali Babachahi (prepared by Abdollah Sadat-Madani, under the supervision of Mohammad-Hashem Akbariani, Ruznegar, 1384/2005)|url=https://elmnet.ir/doc/31000513-91322|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}</ref> * ''دری به اتاق مناقشه'' («تارتیشما اوتاغینا بیر قاپی»، باباچاهی ایله تخمینن ۳۵ ایللیک ادبی فعالیتی بوْیونجا آپاریلمیش مۆصاحیبه‌لرین توپلوسو؛ تخمینن ۵۰۰ صحیفه؛ ۱۳۹۴) – {{Interlanguage link|نگاه یاییم‌ائوی|fa|انتشارات نگاه}} {{ISBN|9786003760547}}<ref name="isna1394">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی: وضعیت ادبیات اسفناک است|trans-title=Ali Babachahi: the state of literature is deplorable|url=https://www.isna.ir/news/94121710769/|website=ISNA|date=7 March 2016|access-date=3 October 2026}}</ref><ref name="ibna1395">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:باباچاهی: «در ستایش مرگ» ساراماگو را در نوروز مطالعه کنید|trans-title=Babachahi: read Saramago's ''Death with Interruptions'' during Nowruz|url=https://www.ibna.ir/news/233294|website=Iran Book News Agency|date=22 March 2016|access-date=3 October 2026}}</ref> ''بیرون پریدن از صف'' (۱۳۸۵) کیتابی دا تنقید و مقاله‌لردن علاوه، اوْنون بیر نئچه مۆصاحیبه‌سینی احتیوا ائدیر (باخ: [[#ادبی تنقید و نظریه|ادبی تنقید و نظریه]]). ==== درگی و قزئتلرده ==== * «حجم شعری: تاپ گؤرک "حجم"ی تعریف ائتمه‌یه کیم گلیر!» ({{Interlanguage link|شمس آقاجانی|fa|شمس آقاجانی}}، علی باباچاهی، مظفر رؤیایی و یزدان سلحشورون ایشتیراکی ایله دَییرمی ماسا)، ''بایا''، ۴۱-جی سایی، ۱۳۸۵<ref name="baya1385">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:شعر حجم: حدس بزن چه کسی برای تعریف «حجم» می‌آید! (میزگرد با حضور شمس آقاجانی، علی باباچاهی، مظفر رویایی و یزدان سلحشور) (بایا، شمارهٔ ۴۱، ۱۳۸۵)|trans-title=Volume poetry: guess who's coming to define "volume"! (round table, Baya, no. 41, 1385/2006)|url=https://elmnet.ir/doc/1909011-77179|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}</ref> * «شعرین بولانیق سویو» (بوگونکو شعرین دورومو حاقیندا علی باباچاهی و {{Interlanguage link|محمد شمس لنگرودی|fa|محمد شمس لنگرودی}}نین دَییرمی ماساسی، بیرینجی بؤلوم)، ''[[شرق (قزئت)|شرق]]''، ۱۸۸۲-جی سایی، ۲۶ آبان ۱۳۹۲، ص ۹<ref name="shargh1392">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:آب گل‌آلود شعر (میزگرد علی باباچاهی و محمد شمس لنگرودی)|trans-title=The muddy water of poetry (round table between Ali Babachahi and Mohammad Shams Langeroodi)|url=http://www.sharghdaily.ir/1392/08/26/Files/PDF/13920826-1882-98-9.pdf|website=Shargh|date=17 November 2013|page=9|access-date=3 October 2026|archive-date=2013-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20131126055139/http://sharghdaily.ir/1392/08/26/Files/PDF/13920826-1882-98-9.pdf|url-status=dead}}</ref> * «پوست‌مودرنیست اوْلماق منیم یاندیریجی آرزوم دئییل!» ({{Interlanguage link|علی عبداللهی|fa|علی عبداللهی}}نین باباچاهی ایله مۆصاحیبه‌سی)، ''{{Interlanguage link|سینما و ادبیات|fa|سینما و ادبیات}}''، ۳۹-جو سایی، قیش ۱۳۹۲<ref name="abdollahi1392">{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Ali Abdollahi|script-title=fa:پست‌مدرنیست بودن، اشتیاق سوزان من نیست!؛ گفت‌وگو با علی باباچاهی (سینما و ادبیات، شمارهٔ ۳۹، زمستان ۱۳۹۲)|trans-title=Being a postmodernist is not my burning desire! An interview with Ali Babachahi (Cinema va adabiyat, no. 39, Winter 2013–2014)|url=https://elmnet.ir/doc/425707-41498|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}</ref> ==== خبر آژانسلاری، سایتلار و دیگر مئدیالاردا ==== * «بوگونکو شاعیرلرین پسیخوْلوْژی درین یاپی‌یا دیقتی بیر نؤوع عیرفاندیر»، ''{{Interlanguage link|مهر خبر آژانسی|fa|خبرگزاری مهر}}''، ۲۵ مهر ۱۳۸۵<ref name="mehr" /> * «شاملو بَیه‌نمه‌دیگی شعرلری چاپ ائدیردی / هر آن بو ایمکان وار کی چئوریله‌ک!» (شهاب دارابیانین باباچاهی ایله اوْنون اللی ایللیک شاعیرلیگی حاقیندا مۆصاحیبه‌سی)، ''[[ایبنا]]''، ۱۱ دی ۱۳۹۶<ref name="ibna1396" /> * «سوسیال مئدیایا باخیشیم آدینه درگیسی کیمی‌دیر / هله ده آیاقدایام» (یئتمیش یئددینجی دوغوم گۆنو مۆناسیبتیله مۆصاحیبه)، ''ایبنا''، ۲۰ آبان ۱۳۹۸<ref name="ibna1398" /> * «بعضی‌لرینین "رؤیایی" شعرلری ایله آرالاری یاخشی دئییلدی» (ندا ولی‌پورون باباچاهی ایله {{Interlanguage link|یدالله رؤیایی|fa|یدالله رؤیایی}} حاقیندا مۆصاحیبه‌سی)، ''{{Interlanguage link|ایسنا|fa|ایسنا}}''، ۲۶ شهریور ۱۴۰۱<ref name="isna1401" /> * «علی باباچاهی‌نین چاغداش شعرین یوْلو حاقینداکی روایتی / فرقلی یازماغین جبری» (شیرزاد بسطامی‌نین باباچاهی ایله مۆصاحیبه‌سی؛ ''ایبنا''نین یازدیغینا گؤره ۱۳۹۰-جی ایللرین اوْرتالاریندا [[خورم‌آباد]]دا بیر شعر کونقره‌سینین حاشیه‌سینده آپاریلمیش و اوْنون وفاتیندان سوْنرا یاییملانمیشدیر)، ''ایبنا''، ۷ اسفند ۱۴۰۴<ref name="ibna547535">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:روایت علی باباچاهی از مسیر شعر معاصر / جبر متفاوت‌نویسی|trans-title=Ali Babachahi's account of the course of contemporary poetry / The compulsion to write differently|url=https://www.ibna.ir/news/547535|website=Iran Book News Agency|date=26 February 2026|access-date=3 October 2026}}</ref> ==== ایراندان خاریجده‌کی فارسدیللی مئدیالاردا مۆصاحیبه و شعر اوْخوما ==== * «عاشیق اوْلماغین ایتّیهامدیر؟ قبول ائدیرم» ({{Interlanguage link|مجتبا پورمحسن|fa|مجتبی پورمحسن}}ین شعرده عشقین رولو حاقیندا باباچاهی ایله مۆصاحیبه‌سی)، ''{{Interlanguage link|رادیو زمانه|fa|رادیو زمانه}}''، ۲۶ بهمن ۱۳۸۶<ref name="zamaneh2008" /> * ''رادیو زمانه'' اۆچۆن شعر اوْخوما: باباچاهی بیرینجی {{Interlanguage link|احمد شاملو شعر اؤدولو|fa|جایزه شعر احمد شاملو}} مراسیمیندن سوْنرا اؤدول آلان توپلوسو ''این کشتی پر اسرار''دان ایکی شعری بو مئدیا اۆچۆن اوْخودو (محمد تنگستانی‌نین گوزارشی، ۲۰ دی ۱۳۹۴).<ref name="zamaneh2016" /> * «ای...» و دیگر ایکی شعر: ''جهان متوجه شد'' اعتیراض توپلوسوندان اۆچ شعر کی ''بانگ'' ادبی نشریه‌سینین – ایراندان خاریجده {{Interlanguage link|شهریار مندنی‌پور|fa|شهریار مندنی‌پور}} و حسین نوش‌آذرین چالیشماسی ایله یاییملانان مۆستقیل بیر نشریه – یازدیغینا گؤره، شاعیرین اؤزو بو نشریه اۆچۆن سئچمیشدیر (۳۱ فروردین ۱۴۰۲).<ref name="baang" /> === سس یازیلاری و سی‌دی (شعر اوْخوما) === * ''امضای یادگاری: گزیدهٔ اشعار علی باباچاهی'' («یادیگار ایمضا: علی باباچاهی‌نین سئچیلمیش شعرلری»، شاعیرین سسی ایله؛ ۱۳۸۸) – تحقیقات نظری یاییم‌ائوی، [[ایصفاهان]]<ref name="nlai1846576">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:امضای یادگاری: گزیدهٔ اشعار علی باباچاهی / علی باباچاهی|trans-title=Emza-ye yadegari: selected poems of Ali Babachahi / Ali Babachahi (catalogue record)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/1846576|publisher=National Library and Archives of Iran|access-date=3 October 2026}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ''این‌طوری فکر می‌کند'' («بئله دۆشونور»، شاعیرین سسی ایله؛ ''پیکاسو در آب‌های خلیج فارس''دان شعرلر؛ ۱۳۹۱) – خوش‌بیان سس شبکه‌سی مؤسسه‌سی * «گوته‌نین اوْن گئجه‌سی»نین یئددینجی گئجه‌سینده شعر اوْخوما (۲۴ مهر ۱۳۵۶؛ سس فایلی، ۳:۳۵)، «آزادی» سایتیندا یاییملانیب<ref name="azadi-babachahi-audio" /> === اثرلرینین ترجمه‌سی === باباچاهی‌نین شعرلری اینگیلیس، هوْلاند، کۆرد و عرب کیمی دیللره ترجمه ائدیلمیشدیر.<ref name="artebox" /> * ''این هم یک شوخی بود'' («بو دا بیر زارافات ایدی»، شعرلرین اینگیلیسجه ایکی‌دیللی سئچمه‌سی؛ سعید سعیدپورون ترجمه‌سی؛ ایوب صادقیانی‌نین چالیشماسی ایله؛ ۱۳۹۰؛ میلّی کیتابخانادا قئیده آلینان ایل: ۱۳۸۹) – ویستار<ref name="artebox" /><ref name="nlai1975258">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:این هم یک شوخی بود / علی باباچاهی|trans-title=In ham yek shukhi bud / Ali Babachahi (catalogue record)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/1975258|publisher=National Library and Archives of Iran|access-date=3 October 2026}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ''از روزهای روشن'' («ایشیقلی گۆنلردن»، شعرلرین کۆردجه سئچمه‌سی؛ بابک صحرانوردون ترجمه‌سی){{citation needed|date=October 2026}} == باباچاهی حاقیندا اثرلر == === سندلی فیلملر === * ''{{Interlanguage link|این قیافه مشکوک|fa|این قیافه مشکوک}}'' («بو شۆبهه‌لی سیفت»، ۱۳۹۰)، وحید علیزاده رزازینین رئژیسوْرلوغو ایله باباچاهی‌نین شعری و حیاتی حاقیندا ۹۰ دقیقه‌لیک سندلی فیلم؛ ۱۳۹۰-جی ایلین یاییندا چکیلمیشدیر.<ref name="bbc-obit" /><ref name="zamaneh2023" /><ref name="shargh" /> بو فیلمده {{Interlanguage link|هوشنگ چالنگی|fa|هوشنگ چالنگی}}، {{Interlanguage link|مسعود بهنود|fa|مسعود بهنود}}، {{Interlanguage link|محمد محمدعلی|fa|محمد محمدعلی}}، {{Interlanguage link|محمد قائد|fa|محمد قائد}}، {{Interlanguage link|مدیا کاشیگر|fa|مدیا کاشیگر}}، {{Interlanguage link|احمد پوری|fa|احمد پوری}}، {{Interlanguage link|فتح‌الله بی‌نیاز|fa|فتح‌الله بی‌نیاز}}، {{Interlanguage link|فرخنده حاجی‌زاده|fa|فرخنده حاجی‌زاده}}، {{Interlanguage link|بهزاد خواجات|fa|بهزاد خواجات}}، رضا عامری، {{Interlanguage link|اردشیر رستمی|fa|اردشیر رستمی}}، {{Interlanguage link|علی عبداللهی|fa|علی عبداللهی}}، علیرضا مجابی و بابک صحرانورد اوْنون شعر و شخصیت یؤنلری حاقیندا دانیشیرلار.<ref name="shargh" /> بو فیلم ایلک دفعه ۲۴ اسفند ۱۳۹۰-دا مایا ادبی قروپونون تهرانین «خانهٔ مشق» مدنیت ائوینده باباچاهی‌نی آنماق اۆچۆن کئچیردیگی مراسیمده گؤستریلدی.<ref name="ibna2012" /> * ''باور کنید این هم یک شوخی بود'' («اینانین، بو دا بیر زارافات ایدی»، ۱۳۹۳)، محسن موسوی میرکلایی‌نین رئژیسوْرلوغو ایله بیر سندلی فیلم.<ref name="mahjoubi" /><ref name="tabnak" /> بو فیلم ''باور کنید: این هم یک شوخی بود!'' آدلی ۶۶ صحیفه‌لیک بیر کیتابلا بیرلیکده دی‌وی‌دی و کیتاب پاکئتی شکلینده ۱۳۹۶-دا سرزمین اهورایی یاییم‌ائوی طرفیندن یاییملاندی؛ {{ISBN|9786006792477}}<ref name="ik110132">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:دی‌وی‌دی مستند زندگی و آثار باباچاهی و کتاب «باور کنید: این هم یک شوخی بود!»|trans-title=DVD of the documentary on Babachahi's life and work, with the book "Bavar konid: in ham yek shukhi bud!" (Sarzamin-e Ahurayi, 1396/2017, 66 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/110132-babachahi|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}</ref><ref name="nlai3969267">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:باورکنید: این هم یک شوخی بود / علی باباچاهی|trans-title=Bavar konid: in ham yek shukhi bud / Ali Babachahi (catalogue record)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3969267|publisher=National Library and Archives of Iran|access-date=3 October 2026}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === کیتابلار === * ''کتاب درنگ'' (بیرینجی دفتر: علی باباچاهی‌نین شعری و حیاتی؛ محمد لوطیجین چالیشماسی ایله) – تحقیقات نظری، ایصفاهان؛ علم‌نت بیلگی بانکی بو کیتابی «کتاب رنگ: ویژهٔ حیات ادبی علی باباچاهی» آدی و ۱۳۸۷ ایلی ایله قئیده آلمیشدیر.<ref name="rang1387">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:کتاب رنگ: ویژهٔ حیات ادبی علی باباچاهی (به اهتمام محمد لوطیج، انتشارات تحقیقات نظری، ۱۳۸۷)|trans-title=Ketab-e rang: special issue on the literary life of Ali Babachahi (edited by Mohammad Loutij, Tahghighat-e nazari, 1387/2008)|url=https://elmnet.ir/doc/30414066-41671|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}</ref> * ''هفتاد گل زرد: علی باباچاهی در وضعیت دیگر'' («یئتمیش ساری گۆل: علی باباچاهی باشقا دوروم‌دا»؛ توپلایان: محمد لوطیج؛ بیرینجی چاپ ۱۳۹۳، ۲۴۰ صحیفه) – سرزمین اهورایی {{ISBN|9786006792194}}؛ ایران‌کتابداکی تانیتیما گؤره، بو اثر باباچاهی‌نین شاعیرلیگینین ایلک اۆچ اوْن ایلینه توْخونمادان، ''نم‌نم بارانم''دان بو یانا اوْنون شعرینین اؤزللیکلرینی یئنیدن اوْخویور و شعرلرین یاخشی یا پیس اوْلماسی حاقیندا حؤکم وئرمک یئرینه، اوْنلارین اؤغه‌لرینی تحلیل ائده‌رک اوْخوجویا «شعرلری اوْخوماق اۆچۆن آچارلار» وئرمه‌یه چالیشیر.<ref name="ik9093">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:هفتاد گل زرد|trans-title=Haftad gol-e zard (Sarzamin-e Ahurayi, 1393/2014, 240 pp.)|url=https://www.iranketab.ir/book/9093-seventy-yellow-flowers|website=Iran Ketab|access-date=3 October 2026}}</ref><ref name="haftad1393">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:هفتاد گل زرد: علی باباچاهی در وضعیت دیگر (گردآورنده: محمد لوطیج، انتشارات سرزمین اهورایی، ۱۳۹۳)|trans-title=Haftad gol-e zard: Ali Babachahi in another situation (compiled by Mohammad Loutij, Sarzamin-e Ahurayi, 1393/2014)|url=https://elmnet.ir/doc/30635607-12312|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}</ref> * لطیف‌نژاد، فرخ. ''نحوهٔ تشکیل و دریافت متن در اشعار معاصر (نیما، سپهری و باباچاهی)''. سخن، ۱۳۹۶.<ref name="latifbook1396">{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Farrokh Latifnejad|script-title=fa:نحوهٔ تشکیل و دریافت متن در اشعار معاصر (نیما، سپهری و باباچاهی) (کتاب، انتشارات سخن، ۱۳۹۶)|trans-title=The formation and reception of the text in contemporary poetry: Nima, Sepehri and Babachahi (book, Sokhan, 1396/2017)|url=https://elmnet.ir/doc/31392088-21231|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}</ref> * مظفری، نسرین؛ نوروزی، مرضیه. ''رام و نارام: آتشی - باباچاهی''. شلاک، ۱۳۹۷.<ref name="ramnaram1397" /> * محبی، ابراهیم. ''به سمت چهره‌های مختلفی: تحلیل سبکی اشعار علی باباچاهی و عباس صفاری بر اساس نظریهٔ شناختی''. پاتیزه، ۱۴۰۰.<ref name="mohebbibook1400" /> * شریفی، فیض. ''علی باباچاهی''. رئداکتوْر: لیلا صبوری‌زاده. حس هفتم، ۱۴۰۰.<ref name="sharifi1400">{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Feyz Sharifi|script-title=fa:علی باباچاهی (کتاب، ویراستار: لیلا صبوری‌زاده، انتشارات حس هفتم، ۱۴۰۰)|trans-title=Ali Babachahi (book, edited by Leila Sabourizadeh, Hess-e haftom, 1400/2021)|url=https://elmnet.ir/doc/32118029-81722|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}</ref> * باقری، حسین. ''برخورد منقار پرنده به لالهٔ گوش: شالوده‌شکنی در اشعار علی باباچاهی (ده مجموعه شعر منتشرشدهٔ دههٔ نود شمسی)''. پاتیزه، ۱۴۰۲.<ref name="bagheribook1402" /><ref name="nlai9348106">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:برخورد منقار پرنده به لالهٔ گوش / حسین باقری|trans-title=Barkhord-e menghar-e parandeh be laleh-ye gush / Hossein Bagheri (catalogue record)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/9348106|publisher=National Library and Archives of Iran|access-date=3 October 2026}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * سلیمانی، عبدالله (چالیشماسی ایله). ''علی باباچاهی''. افراز، ۱۴۰۲.<ref name="soleimani1402">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:علی باباچاهی (کتاب، به اهتمام عبدالله سلیمانی، انتشارات افراز، ۱۴۰۲)|trans-title=Ali Babachahi (book, edited by Abdollah Soleimani, Afraz, 1402/2023)|url=https://elmnet.ir/doc/32249070-41131|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}</ref> * تکاوران، جاوید. ''گسست‌ها و پیوست‌های روایی در اشعار علی باباچاهی (از نم‌نم بارانم تا آئورا و دیگران من)''. خرد جاوید، ۱۴۰۳.<ref name="takavaran1403" /> === آراشدیرما مقاله‌لری === مقاله‌لرین آدلاری اصلی فارسجا شکلینده وئریلمیشدیر. * بهادری، محمدجلیل؛ ذوالفقاری، حسن. «بررسی توالی زمان در شعر از منظر پساساختارگرایی (با نگاهی به شعر علی باباچاهی)». ''زیبایی‌شناسی ادبی''، ۱۳-جۆ سایی، پاییز ۱۳۹۱.<ref name="bahadori1391" /> * محبی، ابراهیم؛ نیکخواه، مظاهر؛ حکیم‌آذر، محمد. «خوانش دو شعر از علی باباچاهی بر اساس نظریهٔ طرح‌واره در سبک‌شناسی شناختی». ''شعرپژوهی (بوستان ادب)''، ۳-جۆ سایی، پاییز ۱۳۹۸.<ref name="mohebbi1398" /> * احسانی اصطهباناتی، محمدامین؛ صرفی، محمدرضا. «باباچاهی و مؤلفه‌های زبانی شعر پست مدرن». ''مطالعات بلاغی''، ۱۲-جی دؤوره، ۲۳-جۆ سایی، یاز ۱۴۰۰.<ref name="ehsani1400" /> * خواجات، بهزاد. «بررسی تطبیقی یک شعر از علی باباچاهی و شمس لنگرودی بر اساس نظریهٔ ریزوماتیک ژیل دلوز». ''قند پارسی''، ۴-جۆ دؤوره، ۱۳-جۆ سایی، قیش ۱۴۰۰.<ref name="khajat1400" /> * محمدی، علی؛ قاسمی، طاهره. «بررسی "عنوان" در سروده‌های علی باباچاهی از رئالیسم تا پست مدرنیسم». ''دهخدا''، ۱۴-جۆ دؤوره، ۵۱-جی سایی، یاز ۱۴۰۱.<ref name="mohammadi1401" /> * عالی‌وند، مهران؛ دزفولیان، کاظم؛ طاهری، قدرت‌الله. «تحلیل منظرهٔ غروب در شعر "پسینگاهی ۲" از علی باباچاهی با توجه به نظریهٔ ساختار افق میشل کولو». ''ادبیات پارسی معاصر''، ۱۲-جی دؤوره، ۱-جی سایی، یاز و یای ۱۴۰۱.<ref name="alivand1401" /> * محمدلو، ذکیه؛ محمدی، برات؛ آب‌برین، سیف‌الدین. «بررسی و نقد و تحلیل گونه‌های هنجارگریزی معنایی در شعر علی باباچاهی». ''زیبایی‌شناسی ادبی''، ۱۳-جۆ دؤوره، ۵۲-جی سایی، یای ۱۴۰۱.<ref name="mohammadlou1401" /> * جوهرزاده، روناک؛ حکمت، شاهرخ؛ عزیزی، مجید. «تحلیل زیبایی‌شناختی نمودهای پست‌مدرنیستی در دو مجموعهٔ "نم‌نم بارانم" و "عقل عذابم می‌دهد" از علی باباچاهی». ''زیبایی‌شناسی ادبی''، ۱۳-جۆ دؤوره، ۵۳-جۆ سایی، پاییز ۱۴۰۱.<ref name="joharzadeh1401" /> * شیرگردون، محبوبه. «بررسی جلوه‌های زیبایی‌شناسی در اشعار علی باباچاهی (مورد مطالعه: هفت مجموعهٔ شعری)». ''زیبایی‌شناسی ادبی''، ۱۳-جۆ دؤوره، ۵۳-جۆ سایی، پاییز ۱۴۰۱.<ref name="shirgardoon1401" /> * لطیف‌نژاد رودسری، فرخ. «تأثیر جهان اشاری در تشخیص جهان معرفتی شعر "دوری و..." اثر باباچاهی بر پایهٔ نظریهٔ بوطیقای شناختی جهان‌های متن پل ورث». ''نقد و نظریهٔ ادبی''، ۷-جی دؤوره، ۲-جی سایی، پاییز و قیش ۱۴۰۱.<ref name="latifnejad1401" /> * حسینعلی‌زاده، آسیه؛ صدری مجد، هانیه؛ فرحبخش اصفهان، شاهپرک. «نقد فرمالیستی اشعار کیومرث منشی‌زاده و علی باباچاهی بر مبنای الگوی جفری لیچ». ''گنجینهٔ زبان و ادبیات فارسی''، ۲-جی دؤوره، ۱-جی سایی، یاز ۱۴۰۳.<ref name="hosseinalizadeh1403" /> * امینی، لیلا؛ اوجاق علیزاده، شهین؛ هاشمی اصفهانی، سیده ماندانا. «چندصدایی در اشعار علی باباچاهی و رضا براهنی در تطبیق با تشبیه در هنرهای تجسمی معاصر». ''مطالعات هنر اسلامی''، ۲۱-جی دؤوره، ۵۴-جۆ سایی، یای ۱۴۰۳.<ref name="amini1403a" /> * امینی، لیلا؛ اوجاق علیزاده، شهین؛ هاشمی، سیده ماندانا. «بررسی شعر افشانشی در دهه هفتاد با تکیه بر اشعار علی باباچاهی». ''سبک‌شناسی نظم و نثر فارسی''، ۱۷-جی دؤوره، ۱۰۶-جی سایی، اسفند ۱۴۰۳.<ref name="amini1403b" /> * سلاجقه، امیر؛ نیک‌پناه، منصور؛ سالاری، مصطفی. «بررسی شگردهای هنجارگریزی نحوی پسانیمایی در شعر شاعران شاخص دهه هفتاد». ''سبک‌شناسی نظم و نثر فارسی''، ۱۸-جی دؤوره، ۱۱۳-جۆ سایی، مهر ۱۴۰۴.<ref name="salajegheh1404">{{cite journal|language=fa|author1=Amir Salajegheh|author2=Mansour Nikpanah|author3=Mostafa Salari|script-title=fa:بررسی شگردهای هنجارگریزی نحوی پسانیمایی در شعر شاعران شاخص دهه هفتاد|trans-title=Techniques of post-Nimaic syntactic deviation in the poetry of the leading poets of the 1990s|journal=Sabk-shenasi-ye nazm va nasr-e farsi (Bahar-e adab)|volume=18|issue=113|date=September–October 2025|url=https://elmnet.ir/doc/2980038-42971|access-date=2 October 2026}}</ref> === ادبی نشریه‌لرده تنقید و تانیتیم === * باقری، نرگس. «"شعر امروز، زن امروز" در یک نگاه». ''کتاب ماه ادبیات''، ۲۱-جی سایی (آردیجیل ۱۳۵)، دی ۱۳۸۷.<ref name="bagheri1387">{{cite journal|language=fa|author1=Narges Bagheri|script-title=fa:«شعر امروز، زن امروز» در یک نگاه (بررسی کتاب «شعر امروز، زن امروز» علی باباچاهی)|trans-title="She'r-e emruz, zan-e emruz" at a glance (a review of Ali Babachahi's book)|journal=Ketab-e mah-e adabiyat|issue=21 (135)|date=December 2008 – January 2009|url=https://elmnet.ir/doc/727732-11261|access-date=2 October 2026}}</ref> * بهبهانی، سیمین. «نگاهی به چند شعر باباچاهی». ''چامه''، ۲۳-جۆ سایی، اردیبهشت و خرداد ۱۴۰۱.<ref name="behbahani1401" /> * دستغیب، عبدالعلی. «پست‌مدرنیسم در شعرهای باباچاهی». ''جهان کتاب''، ۱۵-جی ایل، ۳ و ۴-جۆ سایی (آردیجیل ۲۵۴)، خرداد و تیر ۱۳۸۹.<ref name="dastgheib1389" /> * دستغیب، عبدالعلی. «تازگی‌های شعر باباچاهی این‌جایی‌تر است». ''چامه''، ۲۳-جۆ سایی، اردیبهشت و خرداد ۱۴۰۱.<ref name="dastgheib1401" /> === کونفرانس مقاله‌لری === * شیری، قهرمان. «شعر گفتار و شعر پسانیمایی». «افسانه» اؤلکه کونفرانسی، ۱۳۸۹.<ref name="shiri1389">{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Ghahreman Shiri|script-title=fa:شعر گفتار و شعر پسانیمایی (مقالهٔ همایش کشوری افسانه، ۱۳۸۹)|trans-title=Speech poetry and post-Nimaic poetry (paper, Afsaneh national conference, 1389/2010)|url=https://elmnet.ir/doc/20327453-10482|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}</ref> * شاکری، جلیل؛ محمدی‌نسب، سمیه. «برجسته‌سازی‌های زبانی در شعر علی باباچاهی بر مبنای الگوی زبان‌شناختی جفری لیچ». فارس دیلی و ادبیاتی آراشدیرمالاری کونفرانسی، ۱۳۹۴.<ref name="shakeri1394">{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Jalil Shakeri and Somayeh Mohammadinasab|script-title=fa:برجسته‌سازی‌های زبانی در شعر علی باباچاهی بر مبنای الگوی زبان‌شناختی جفری لیچ (مقالهٔ همایش پژوهش‌های زبان و ادبیات فارسی، ۱۳۹۴)|trans-title=Linguistic foregrounding in the poetry of Ali Babachahi based on Geoffrey Leech's model (conference paper, 1394/2015)|url=https://elmnet.ir/doc/20794504-91751|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}</ref> * مظفری، نسرین؛ نوروزی، مرضیه. «جایگاه عشق در اشعار منوچهر آتشی و علی باباچاهی». دیل و ادبیات بین‌الخالق کونقره‌سی، ۱۳۹۵.<ref name="mozaffari1395">{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Nasrin Mozaffari and Marzieh Nowruzi|script-title=fa:جایگاه عشق در اشعار منوچهر آتشی و علی باباچاهی (مقالهٔ کنگرهٔ بین‌المللی زبان و ادبیات، ۱۳۹۵)|trans-title=The place of love in the poems of Manouchehr Atashi and Ali Babachahi (conference paper, 1395/2016)|url=https://elmnet.ir/doc/20611155-8163|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}</ref> * مظفری، نسرین؛ نوروزی، مرضیه. «علی باباچاهی و تأملات مرگ‌اندیشانهٔ وی». دینی کۆلتور و دۆشونجه دؤردونجو بین‌الخالق کونقره‌سی، ۱۳۹۷.<ref name="mozaffari1397a">{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Nasrin Mozaffari and Marzieh Nowruzi|script-title=fa:علی باباچاهی و تأملات مرگ‌اندیشانهٔ وی (مقالهٔ چهارمین کنگرهٔ بین‌المللی فرهنگ و اندیشهٔ دینی، ۱۳۹۷)|trans-title=Ali Babachahi and his meditations on death (conference paper, 1397/2018)|url=https://elmnet.ir/doc/20839205-12211|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}</ref> * مظفری، نسرین؛ نوروزی، مرضیه. «بررسی جامعه‌شناختی هنری در اشعار علی باباچاهی». بیوْلوْژیک آنتروپولوژی و اینسانی علملر کونقره‌سی، ۱۳۹۷.<ref name="mozaffari1397b">{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Nasrin Mozaffari and Marzieh Nowruzi|script-title=fa:بررسی جامعه‌شناختی هنری در اشعار علی باباچاهی (مقالهٔ کنگرهٔ انسان‌شناسی زیستی و علوم انسانی، ۱۳۹۷)|trans-title=A sociological study of art in the poems of Ali Babachahi (conference paper, 1397/2018)|url=https://elmnet.ir/doc/20962981-52902|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}</ref> * قلاوندی، زیبا؛ تکاوران، جاوید. «انواع گسست روایت در اشعار علی باباچاهی». موقاییسه‌لی آراشدیرما یاناشماسی ایله ادبی تحقیقاتین بیرینجی میلّی کونفرانسی، ۱۳۹۷.<ref name="ghalavandi1397a">{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Ziba Ghalavandi and Javid Takavaran|script-title=fa:انواع گسست روایت در اشعار علی باباچاهی (مقالهٔ نخستین همایش ملی تحقیقات ادبی با رویکرد مطالعات تطبیقی، ۱۳۹۷)|trans-title=Types of narrative rupture in the poems of Ali Babachahi (conference paper, 1397/2018)|url=https://elmnet.ir/doc/21006832-91961|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}</ref> * قلاوندی، زیبا؛ تکاوران، جاوید. «گسست‌ها و پیوست‌های روایی در اشعار علی باباچاهی (از نم‌نم بارانم تا آئورا و دیگران من)». فارس دیلی و ادبیاتی ایکینجی بین‌الخالق کونفرانسی، ۱۳۹۷.<ref name="ghalavandi1397b">{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Ziba Ghalavandi and Javid Takavaran|script-title=fa:گسست‌ها و پیوست‌های روایی در اشعار علی باباچاهی (از نم‌نم بارانم تا آئورا و دیگران من) (مقالهٔ دومین همایش بین‌المللی زبان و ادبیات فارسی، ۱۳۹۷)|trans-title=Narrative ruptures and continuities in the poems of Ali Babachahi (conference paper, 1397/2018)|url=https://elmnet.ir/doc/20986416-71091|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}</ref> * صادقی نقدعلی علیا، فاطمه؛ رستم‌پور، فاطمه. «استعاره‌گریزی در شعر علی باباچاهی». فارس دیلی و ادبیاتینی تبلیغ ائتمه انجمنینین اوْن اۆچۆنجۆ بین‌الخالق ییغینجاغی، ۱۳۹۷.<ref name="sadeghi1397">{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Fatemeh Sadeghi Naghdali Olya and Fatemeh Rostampour|script-title=fa:استعاره‌گریزی در شعر علی باباچاهی (مقالهٔ سیزدهمین گردهمایی بین‌المللی انجمن ترویج زبان و ادب فارسی، ۱۳۹۷)|trans-title=Avoidance of metaphor in the poetry of Ali Babachahi (conference paper, 1397/2018)|url=https://elmnet.ir/doc/21091742-42281|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}</ref> === دیسسئرتاسیالار === * خزایی، سارا. «برجسته‌سازی در اشعار علی باباچاهی». ماگیستر دیسسئرتاسیاسی، {{Interlanguage link|اراک بیلیم‌یوردو|fa|دانشگاه اراک}}، ۱۳۸۹.<ref name="khazaei1389" /> * بزی، طاهره. «سیمای معشوق در اشعار علی باباچاهی». ماگیستر دیسسئرتاسیاسی، {{Interlanguage link|زابل بیلیم‌یوردو|fa|دانشگاه زابل}}، ۱۳۹۲.<ref name="bazzi1392" /> * هاشمی، طاهره. «تقابل‌های دوگانه در اشعار علی باباچاهی». ماگیستر دیسسئرتاسیاسی، زابل بیلیم‌یوردو، ۱۳۹۳.<ref name="hashemi1393" /><ref name="nlai4085141">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:بررسی تقابل‌های دوگانه در اشعار علی باباچاهی / طاهره هاشمی|trans-title=A study of binary oppositions in the poems of Ali Babachahi / Tahereh Hashemi (catalogue record)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/4085141|publisher=National Library and Archives of Iran|access-date=3 October 2026}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * پالاش، محمود. «بررسی عناصر اقلیمی و بومی‌گرایی در شعر علی باباچاهی». ماگیستر دیسسئرتاسیاسی، زابل بیلیم‌یوردو، ۱۳۹۳.<ref name="palash1393" /><ref name="nlai3897575">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:بررسی عناصر اقلیمی و بومی‌گرایی در شعر علی باباچاهی / محمود پالاش|trans-title=A study of regional elements and localism in the poetry of Ali Babachahi / Mahmoud Palash (catalogue record)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3897575|publisher=National Library and Archives of Iran|access-date=3 October 2026}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * محمدی‌نسب، سمیه. «بررسی و تبیین مؤلفه‌های شعر پست‌مدرنیستی در اشعار رضا براهنی، علی باباچاهی و یدالله رویایی». ماگیستر دیسسئرتاسیاسی، {{Interlanguage link|رفسنجان ولی‌عصر بیلیم‌یوردو|fa|دانشگاه ولی‌عصر رفسنجان}}، ۱۳۹۳.<ref name="mohammadinasab1393">{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Somayeh Mohammadinasab|script-title=fa:بررسی و تبیین مؤلفه‌های شعر پست‌مدرنیستی در اشعار رضا براهنی، علی باباچاهی و یدالله رویایی (پایان‌نامهٔ کارشناسی ارشد، دانشگاه ولی‌عصر رفسنجان، ۱۳۹۳)|trans-title=The components of postmodernist poetry in the poems of Reza Baraheni, Ali Babachahi and Yadollah Royaee (master's thesis, Vali-e-Asr University of Rafsanjan, 1393/2014)|url=https://elmnet.ir/doc/10864669-27189|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}</ref> * مهدوی هفشجانی، امیر. «بررسی تحلیلی مناسبات فرم و معنا در شعر دهه هفتاد ایران» (رضا براهنی، علی باباچاهی، حافظ موسوی، شمس آقاجانی، مهرداد فلاح، علی عبدالرضایی، محمد آزرم و گراناز موسوی‌نین شعرلری و گؤروشلرینین اینجه‌لنمه‌سی ایله). ماگیستر دیسسئرتاسیاسی، آزاد ایسلام بیلیم‌یوردو، مرکزی تهران شؤعبه‌سی، ۱۳۹۳.<ref name="mahdavi1393">{{citation|mode=cs1|language=fa|author=Amir Mahdavi Hafshejani|script-title=fa:بررسی تحلیلی مناسبات فرم و معنا در شعر دهه هفتاد ایران (پایان‌نامهٔ کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، ۱۳۹۳)|trans-title=An analytical study of the relations between form and meaning in Iranian poetry of the 1990s (master's thesis, Islamic Azad University, Central Tehran Branch, 1393/2014)|url=https://elmnet.ir/doc/10847280-61032|website=Elmnet|access-date=2 October 2026}}</ref><ref name="nlai3965008">{{citation|mode=cs1|language=fa|script-title=fa:بررسی تحلیلی مناسبات فرم و معنا در شعر دهه هفتاد ایران / امیر مهدوی هفشجانی|trans-title=An analytical study of the relations between form and meaning in Iranian poetry of the 1990s / Amir Mahdavi Hafshejani (catalogue record)|url=http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/3965008|publisher=National Library and Archives of Iran|access-date=3 October 2026}} {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ترابی، عبدالرسول. «کاربرد طنز و گونه‌های آن در اشعار علی باباچاهی». ماگیستر دیسسئرتاسیاسی، [[پیام نور بیلیم‌یوردو]]، فارس اوستانی، ۱۳۹۴.<ref name="torabi1394" /> * لطیف‌نژاد رودسری، فرخ. «متنیّت در شعر معاصر با تکیه بر اشعار نیما، سپهری، باباچاهی». دوکتورا دیسسئرتاسیاسی، [[مشهد فردوسی بیلیم‌یوردو]]، ۱۳۹۴.<ref name="latifnejad1394" /> === ایراندان خاریجده‌کی فارسدیللی مئدیالاردا عکس-صدا === * «مروری بر قتل‌های زنجیره‌ای پس از هفت سال: بخش سوم، اتوبوس مرگ» (باباچاهی‌نین آدی ارمنستان اتوبوسونون سرنیشینلری لیستینده). ''{{Interlanguage link|رادیو فردا|fa|رادیو فردا}}''، ۳ آذر ۱۳۸۴.<ref name="radiofarda" /> * سرکوهی، فرج. «هفت‌روز کتاب؛ شعر باباچاهی، نمایشنامهٔ استادمحمد و شعر ترکی صلاحی» (''گل باران هزار روزه'' اۆزه‌رینه تنقید). ''{{Interlanguage link|بی‌بی‌سی فارسی|fa|بی‌بی‌سی فارسی}}''، ۵ آبان ۱۳۹۰.<ref name="sarkouhi1390" /> * برزگر، جمشید. «سالگرد «سفر مرگ»؛ اتوبوسی که دیگر حرکت نمی‌کند؟». ''بی‌بی‌سی فارسی''، ۱۵ مرداد ۱۳۹۴.<ref name="bbc2015" /> * کوشه، اسفندیار. «''جهان متوجه شد'': اشعار اعتراضی علی باباچاهی». ''{{Interlanguage link|رادیو زمانه|fa|رادیو زمانه}}''، ۲۲ اردیبهشت ۱۴۰۲.<ref name="zamaneh2023" /> * «علی باباچاهی، شاعر و منتقد ادبی درگذشت». ''بی‌بی‌سی فارسی''، ۴ اسفند ۱۴۰۴.<ref name="bbc-obit" /> * «علی باباچاهی، شاعر و منتقد ادبی، در ۸۳ سالگی درگذشت». ''رادیو فردا''، ۴ اسفند ۱۴۰۴.<ref name="radiofarda2026" /> * «علی باباچاهی شاعر و منتقد ادبی درگذشت». ''ایران امروز''، ۴ اسفند ۱۴۰۴.<ref name="ie-obit" /> * محجوبی، حسام. «وقتی علیه علی باباچاهی شعار «دیکتاتور شتاب کن، اشعار ما را چاپ کن» سر دادند». ''بی‌بی‌سی فارسی''، ۵ اسفند ۱۴۰۴.<ref name="mahjoubi" /> * نوش‌آذر، حسین. «''جهان متوجه شد'' از علی باباچاهی: وقتی محبوبه فریاد می‌کشد». ''رادیو زمانه''، ۵ اسفند ۱۴۰۴.<ref name="noushazar" /> * ایران یازیچیلار کانونو. «بیانیهٔ کانون نویسندگان ایران دربارهٔ درگذشت علی باباچاهی» (تکرار یاییم). ''ایران امروز''، ۵ اسفند ۱۴۰۴.<ref name="kanoon" /> == همچنین باخ == * [[نیما یوشیج]] * [[احمد شاملو]] * [[فروغ فرخزاد]] == قایناق‌لار == {{قایناق|2}} == ائشیک باغلانتی‌لار == * [https://www.radiozamaneh.com/255182/ علی باباچاهی‌نین «این کشتی پر اسرار»دان شعر اوْخوماسی]، رادیو زمانه * {{IMDb name|11595433}} * [https://azadi.art/%D8%AF%D9%87-%D8%B4%D8%A8 «ده شب: شب‌های شعر گوته»]، «آزادی» سایتی: پوستر، سس یازیلاری و ''ده شب'' کیتابینین دیجیتال نۆسخه‌سی (فارسجا) * [https://azadi.art/wp-content/uploads/2023/01/%D8%B4%D8%A8-%D9%87%D9%81%D8%AA%D9%85-%D8%B4%D8%B9%D8%B1%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%A7%DA%86%D8%A7%D9%87%DB%8C.mp3 علی باباچاهی‌نین «اوْن گئجه»نین یئددینجی گئجه‌سینده شعر اوْخوماسی] (سس فایلی، ۲۴ مهر ۱۳۵۶) {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:باباچاهی، علی}} [[بؤلمه:۱۹۴۲-جی میلادی ایلده دوغولان‌لار]] [[بؤلمه:۲۰۲۶-جی میلادی ایلده اؤلن‌لر]] [[بؤلمه:ایرانلی شاعیرلر]] [[بؤلمه:۲۰. یوز ایلده شاعیرلر]] [[بؤلمه:۲۱. یوز ایلده شاعیرلر]] [[بؤلمه:یازیچیلار]] brwpgsx3qz39ntyh3j42qu5mj2wzk02 0 57463 1594264 1579450 2026-10-20T03:19:44Z InternetArchiveBot 27960 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1594264 wikitext text/x-wiki {{Infobox university | name = ویک فارست بیلیم‌یوردو | native_name = | native_name_lang = | image = | image_size = 150px | image_alt = | caption = | latin_name = | other_name = | former_name = | motto = Pro humanitate | motto_lang = For Humanity | mottoeng = | top_free_label = | top_free = | type = [[اؤزل بیلیم‌یوردو|اؤزل]] | established ={{start date|1834|02|03}} | closed = | founder = | parent = | affiliation = | religious_affiliation = | academic_affiliation = [[National Association of Independent Colleges and Universities|NAICU]] | endowment = $1.141 billion (2016) | budget = | officer_in_charge = | chairman = | chairperson = | chancellor = | president = [[Nathan O. Hatch|Nathan Hatch]] | vice-president = | superintendent = | provost = | vice_chancellor = | rector = | principal = | dean = | director = | head_label = | head = | academic_staff = | administrative_staff = | students = 59,482 | undergrad = | postgrad = | doctoral = | other = | address = | city = [[وینستون-سیلم]] | state = | province = | country =[[آمریکا بیرلشمیش ایالتلری|آمریکا]] | postcode = | coordinates = | campus =شهرین حومه‌سی | language = | free_label = | free = | free_label2 = | free2 = | colors = | athletics = [[NCAA Division I]] [[Football Bowl Subdivision|FBS]] – [[Atlantic Coast Conference|ACC]] | sports = | athletics_nickname = | sporting_affiliations = | mascot = [[Demon Deacon|The Demon Deacon]] | sports_free_label = | sports_free = | sports_free_label2 = | sports_free2 = | website = {{url|www.wfu.edu}} | logo = | logo_size = | logo_alt = }} '''ویک فارست بیلیم‌یوردو''' ({{lang-en| Wake Forest University}}, {{lang-fa|دانشگاه ویک فارست}})[[آمریکا بیرلشمیش ایالتلری|آمریکا]]نین [[وینستون-سیلم]] شهرینده یئرلشن بیر عالی تحصیل موسّسه‌سی. بۇ [[بیلیم‌یوردو]] شهرین حومه‌سینده‌دیر. خوصوصی و [[اؤزل بیلیم‌یوردو|اؤزل]] اؤیره‌تیم قۇرومودیر. == گؤرونتولر == <gallery> File:UpperQuad ACB.jpg|<!--Wait Chapel located on the Hearn Plaza (or the 'Upper Quad'). File:BensonCenter ACB.jpg|<!--The Benson University Center File:WakeInsideReynolda.jpg|<!--A formal lounge area used for studying inside Reynolda Hall overlooking the Magnolia Quad (Manchester Plaza). File:WaitChapelAtNight.jpg|<!--Wait Chapel at night. File:WakeForestRolledQuad.jpg|<!--"Rolling the Quad" is a WFU tradition that is done after major victories in athletic competition. File:DemonDeaconACB.jpg|<!--Wake Forest University Mascot Demon Deacon File:Noah Rubin (USA) (9664442535).jpg|<!-- right |170px |Noah Rubin (tennis)|Noah Rubin File:ZSR ACB.jpg|<!-- Z. Smith Reynolds Library </gallery> == مزون‌لار == {{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو | یازار =no | ویکی‌سؤزلوک =no | ویکی‌کیتاب =no | ویکی‌سؤز =no | ویکی‌قایناق =no | ویکی‌آمبار =Wake Forest University | ویکی‌خبر =no | ویکی‌گیل =no | ویکی‌دولانما =no | ویکی‌بیلیم‌یورد =no }} {{آمریکا بیلیم یوردلاری}} == قایناق‌لار == {{قایناق}} *http://studyabroad.law.wfu.edu/london/studying/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180923010012/http://studyabroad.law.wfu.edu/london/studying/ |date=2018-09-23 }} *http://fromtheforest.admissions.wfu.edu/ *http://college.wfu.edu/politics/faculty-and-staff/melissa-harris-perry/ *http://campusrec.studentlife.wfu.edu/facilities/ *As of June 30, 2016. {{cite web |url=http://www.nacubo.org/Documents/EndowmentFiles/2016-Endowment-Market-Values.pdf |title=U.S. and Canadian Institutions Listed by Fiscal Year (FY) 2016 Endowment Market Value and Change in Endowment Market Value from FY 2015 to FY 2016 |publisher=National Association of College and University Business Officers and Commonfund Institute |year=2017 |accessdate=2018-02-18 |archivedate=2018-12-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225044952/http://www.nacubo.org/Documents/EndowmentFiles/2016-Endowment-Market-Values.pdf%0A }} *{{cite web|url=http://admissions.wfu.edu/facts/|title=Quick Facts|publisher=Wake Forest University |accessdate=March 17, 2017}} *{{cite web|title=Wake Forest University - U.S. News Best Grad School Rankings|publisher=''U.S. News &amp; World Report''|accessdate=13 June 2017|url=https://www.usnews.com/best-graduate-schools/wake-forest-university-199847/overall-rankings}} *{{cite web|title=Programs at Wake Forest School of Medicine|url=http://www.wakehealth.edu/School/Programs.htm|publisher=Wake Forest School of Medicine|accessdate=9 July 2013|archivedate=2013-08-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130828012056/http://www.wakehealth.edu/School/Programs.htm}} *{{cite web|title=Fulbright U.S. Student Program|url=http://us.fulbrightonline.org/component/filter/?view=filter|publisher=Institute of International Education|accessdate=18 March 2013|archive-date=2012-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20120516072539/http://us.fulbrightonline.org/component/filter/?view=filter|url-status=dead|archivedate=2012-05-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120516072539/http://us.fulbrightonline.org/component/filter/?view=filter}} *{{cite web |url=http://wakestudent.com/about/ |title=The Student at Wake Forest University |accessdate=2007-04-10 |deadurl=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070717214508/http://wakestudent.com/about/ |archivedate=July 17, 2007 |df= }} *{{cite news|url=http://www.journalnow.com/news/local/classes-start-at-wake-downtown-in-the-innovation-quarter/article_9092e678-03cb-50d7-a15c-d9e50049effa.html|title=Classes start at Wake Downtown in the Innovation Quarter|last=Daniel|first=Fran|work=[[Winston-Salem Journal]]|date=10 January 2017|accessdate=11 January 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170111161620/http://www.journalnow.com/news/local/classes-start-at-wake-downtown-in-the-innovation-quarter/article_9092e678-03cb-50d7-a15c-d9e50049effa.html|archivedate=2017-01-11}} [[بؤلمه:بیلیم‌یوردلار]] [[en:Wake Forest University|Wake Forest University]] 4n0qnr33ksxit67llfdba3v5y2vkj0u 0 75810 1594262 596129 2026-10-20T02:08:12Z Innerstream 30734 1594262 wikitext text/x-wiki [[file:Alpha-ketoisocaproic acid.svg|thumb|350px|left|آلفا-کتیوسوکپرویک اسید]] '''آلفا-کتیوسوکپرویک اسید''' ({{lang-en|Alpha-Ketoisocaproic acid}}) بیر شیمیایی ماده. [[کتون]] کیمی تانینیر. [[اریمه نوْقطه|اریمه نوْقطه‌سی]] ۸ دن 10 C دیر. == بیرده باخ == {{نئچه سۇتون‌لو|۳}} * [[شیمی]] * [[ترموشیمی]] * [[شیمی فیزیک]] * [[آنالیتیک شیمی]] * [[اورقانیک شیمی]] * [[بیوشیمی]] * [[الکتروشیمی]] * [[فارماکولوژی]] * [[پولیمر]] * [[بیولوژی]] * [[ژئوشیمی]] * [[فوتوشیمی]] {{نئچه سۇتون‌لو سوْنو}} == قایناق‌لار == {{قایناق}} اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش «[[:en:Alpha-Ketoisocaproic acid|Alpha-Ketoisocaproic acid]]»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور. (۳۰ نوْوامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). {{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو | یازار =no | ویکی‌سؤزلوک =no | ویکی‌کیتاب =no | ویکی‌سؤز =no | ویکی‌قایناق =no | ویکی‌آمبار =Alpha-Ketoisocaproic acid | ویکی‌خبر =no | ویکی‌گیل =no | ویکی‌دولانما =no | ویکی‌بیلیم‌یورد =no }} [[بؤلمه:شیمی]] mb3pzxbl2kosc35qq4dmzjvvezovmk7 0 108625 1594257 1443260 2026-10-19T19:46:42Z InternetArchiveBot 27960 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1594257 wikitext text/x-wiki {{شخص بیلگی قوتوسو |آد=مارتین شین |شکیل=مارتین شین |شکیل آدی=Sheen, Martin (2008).jpg |شکلین اولچوسو =260 |آیری آدلار = |قیسا بیلگی =[[اوْیونچو]]. |میللیت=[[آمریکا بیرلشمیش ایالتلری|آمریکالی]] |تحصیل = |دوْغوم تاریخ ={{Birth date and age|mf=yes|1940|8|3|73}} |دوْغوم یئر =[[دیتون، اوهایو]], آمریکا بیرلشمیش ایالتلری |اؤلوم تاریخ = |اؤلوم یئر = |مزارلیقی= |اؤلوم سببی= |حیات یوْلداشی= {{marriage|[[Janet Sheen|Janet Templeton]]|1961}} |اۇشاقلاری= |ایمضا=Martin Sheen signature.svg | وب‌سایت = }} '''مارتین شین''' ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسجه]]: Martin Sheen) [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلری|آمریکالی]] [[اوْیونچو]]. ۳ آقوست ۱۹۴۰ ‏ ایلینده [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلری|آمریکادا]] دۆنیایا گؤز آچیب. 1961–گۆنوموز ایللر آراسیندا سینما ساحه‌سینده چالیشیب. == اوْینادیغی فیلم‌لر == {| class="wikitable sortable" |- ! ایل !آدی !روْل ! فیلم یؤنتمنی ! class="unsortable" | نوت |- | 1967 || ''{{sortname|The|Incident|The Incident (1967 film)}}'' || Artie Connors || [[Larry Peerce]] || |- | 1968 || ''{{sortname|The|Subject Was Roses|The Subject Was Roses (film)}}'' || Timmy Cleary || [[Ulu Grosbard]] || |- | rowspan="2" | 1970 || ''[[Catch-22 (film)|Catch-22]]'' || [[List of characters in Catch-22#Other characters|1st Lt. Dobbs]] || [[Mike Nichols]] || |- | ''The Cliff'' || Charlie Devon || Allen Reisner<br/>Ralph Senensky || |- | rowspan="4" | 1972 || ''[[No Drums, No Bugles]]'' || Ashby Gatrell || [[Clyde Ware]] || |- | ''[[Pickup on 101]]'' || Les || John Florea || |- | ''[[Rage (1972 film)|Rage]]'' || Maj. Holliford || [[George C. Scott]] || |- | ''[[That Certain Summer]]'' || Gary McClain || [[Lamont Johnson]] || |- | rowspan="3" | 1973 || ''When the Line Goes Through'' || Bluff Jackson || Clyde Ware || |- | ''[[Badlands (film)|Badlands]]'' || Kit Carruthers || [[Terrence Malick]] || |- | ''[[Catholics (film)|The Conflict (Catholics)]]'' || Father James Kinsella || [[Jack Gold]] || |- | rowspan="2" | 1974 || ''{{sortname|The|Legend of Earl Durand|nolink=1}}'' || Luther Sykes || [[John Patterson (director)|John Patterson]] || |- | ''{{sortname|The|California Kid}}'' || Michael McCord || [[Richard T. Heffron]] || |- | rowspan="2" | 1975 || ''{{sortname|The|Last Survivors|nolink=1}}'' || Alexander William Holmes || [[Lee H. Katzin]] || |- | ''[[Sweet Hostage]]'' || Leonard Hatch || [[Lee Philips (actor)|Lee Phillips]] || |- | rowspan="2" | 1976 || ''{{sortname|The|Cassandra Crossing}}'' || Robby Navarro || [[George P. Cosmatos]] || |- | ''{{sortname|The|Little Girl Who Lives Down the Lane}}'' || Frank Hallet || [[Nicolas Gessner]] || |- | rowspan="2" | 1979 || ''[[Apocalypse Now]]'' || Captain Benjamin L. Willard || [[Francis Ford Coppola]] || <ref>{{citeweb|url=https://www.theepochtimes.com/joe-estevez-leading-a-quiet-life-in-front-of-the-scenes_2244594.html|title=Joe Estevez: Leading a Quiet Life in Front of the Scenes|author=Wahl, Timothy|date=April 22, 2017|website=[[The Epoch Times]]|accessdate=May 13, 2018}}</ref> |- | ''[[Eagle's Wing]]'' || Pike || [[Anthony Harvey]] || |- | 1980 || ''{{sortname|The|Final Countdown|The Final Countdown (film)}}'' || Warren Lasky || [[Don Taylor (actor)|Don Taylor]] || |- | 1981 || ''[[Loophole (1981 film)|Loophole]]'' || Stephen Booker || John Quested || |- | rowspan="4" | 1982 || ''[[Gandhi (film)|Gandhi]]'' || Vince Walker || [[Richard Attenborough]] || |- | ''[[That Championship Season (1982 film)|That Championship Season]]'' || Tom Daley || [[Jason Miller (playwright)|Jason Miller]] || |- | ''[[In the Custody of Strangers]]'' || Frank Caldwell || Robert Greenwald || |- | ''[[Enigma (1982 film)|Enigma]]'' || Alex Holbeck || [[Jeannot Szwarc]] || |- | rowspan="3" | 1983 || ''[[In the King of Prussia]]'' || Judge Samuel Salus II || [[Emile de Antonio]] || |- | ''[[Man, Woman and Child (film)|Man, Woman and Child]]'' || Robert Beckwith || [[Dick Richards]] || |- | ''{{sortname|The|Dead Zone|The Dead Zone (film)}}'' || [[Greg Stillson]] || [[David Cronenberg]] || |- | 1984 || ''[[Firestarter (film)|Firestarter]]'' || Captain Hollister || [[Mark L. Lester]] || |- | 1985 || ''{{sortname|The|Fourth Wise Man|nolink=1}}'' || Artaban || Michael Ray Rhodes || |- | rowspan="2" | 1986 || ''{{sortname|A|State of Emergency|nolink=1}}'' || Dr. Alex Carmody || Richard C. Bennett || |- | ''[[Shattered Spirits]]'' || Lyle Mollencamp || [[Robert Greenwald]] || |- | rowspan="3" | 1987 || ''{{sortname|The|Believers}}'' || Cal Jamison || [[John Schlesinger]] || |- | ''[[Siesta (film)|Siesta]]'' || Del || [[Mary Lambert (director)|Mary Lambert]] || |- | ''[[Wall Street (1987 film)|Wall Street]]'' || Carl Fox || [[Oliver Stone]] || |- | rowspan="2" | 1988 || ''[[Da (film)|Da]]'' || Charlie Tynan || [[Matt Clark (actor)|Matt Clark]] || |- | ''[[Judgment in Berlin]]'' || [[Herbert Jay Stern]] || [[Leo Penn]] || |- | rowspan="5" | 1989 || ''[[Marked for Murder]]'' || Man in park || [[Rick Sloane]] || |- | ''[[Cold Front (film)|Cold Front]]'' || John Hyde || Allan A. Goldstein || |- | ''[[Beverly Hills Brats]]'' || Dr. Jeffrey Miller || [[Jim Sotos]] || |- | ''[[Nightbreaker (film)|Nightbreaker]]'' || Dr. Alexander Brown || [[Peter Markle]] || |- | ''[[Beyond the Stars]]'' || Paul Andrews || David Saperstein || |- | 1990 || ''[[Cadence (film)|Cadence]]'' || MSgt. Otis V. McKinney || Himself || |- | rowspan="3" | 1991 || ''Touch and Die'' || Frank || Piernico Solinas || |- | ''{{sortname|The|Maid|The Maid (1991 film)}}'' || Anthony Wayne || [[Ian Toynton]] || |- |''[[JFK (film)|JFK]]'' || Narrator || [[Oliver Stone]] || Voice |- | rowspan="2" | 1992 || ''[[Running Wild (1992 film)|Running Wild]]'' || Dan Walker || Duncan McLachlan || |- | ''Original Intent'' || Joe || Robert Marcarelli || |- | rowspan="8" | 1993 || ''[[When the Bough Breaks (1993 movie)|When the Bough Breaks]]'' || Captain Swaggert || Michael Cohn || |- | ''[[My Home, My Prison]]'' || Narrator || [[Susana Blaustein Muñoz]] || |- | ''[[Ghost Brigade]]'' || Gen. Haworth || [[George Hickenlooper]] || |- | ''[[Fortunes of War (film)|Fortunes of War]]'' || Francis Labeck || Thierry Notz || |- | ''[[Hear No Evil (1993 film)|Hear No Evil]]'' || Lt. Brock || [[Robert Greenwald]] || |- | ''[[Hot Shots! Part Deux]]'' || Capt. Benjamin L. Willard || [[Jim Abrahams]] || Cameo |- | ''[[Gettysburg (1993 film)|Gettysburg]]'' || [[Robert E. Lee]] || [[Ronald F. Maxwell]] || |- | ''{{sortname|A|Matter of Justice|nolink=1}}'' || Jack Brown || [[Michael Switzer]] || |- | rowspan="4" | 1994 || ''Guns of Honor'' || Jackson Baines Hardin || David Lister || |- | ''Hits!'' || Kelly || William R. Greenblatt || |- | ''Grey Knight'' || General || George Hickenlooper || |- | ''Boca'' || Jesse James Montgomery || Walter Avancini<br/>[[Zalman King]] || |- | rowspan="8" | 1995 || ''{{sortname|The|American President}}'' || Chief of Staff A.J. McInnerney || [[Rob Reiner]] || |- | ''Sacred Cargo'' || Father Andrew Kanvesky || Aleksandr Buravsky || |- | ''Dillinger and Capone'' || [[John Dillinger]] || Jon Purdy || |- | ''Captain Nuke and the Bomber Boys'' || Jeff Snyder || Charles Gale || |- | ''{{sortname|A|Hundred and One Nights|A Hundred and One Nights (film)}}'' || Himself || [[Agnès Varda]] || Cameo |- | ''[[The Break (film)|The Break]]'' || Gil Robbins || [[Lee H. Katzin]] || |- | ''[[Dead Presidents]]'' || The Judge || [[Hughes Brothers|Albert Hughes]]<br/>[[Hughes brothers|Allen Hughes]] || |- | ''[[Gospa]]'' || Father Jozo Zovko || [[Jakov Sedlar]] || |- | rowspan="2" | 1996 || ''{{sortname|The|War at Home|The War at Home (film)}}'' || Bob Collier || Emilio Estevez || |- | ''[[Entertaining Angels: The Dorothy Day Story]]'' || [[Peter Maurin]] || Michael Ray Rhodes || |- | rowspan="3" | 1997 || ''[[Truth or Consequences, N.M. (film)|Truth or Consequences, N.M.]]'' || Sir || [[Kiefer Sutherland]] || |- | ''{{sortname|An|Act of Conscience}}'' || [[Narrator]] || Robbie Leppzer || Voice |- | ''[[Spawn (film)|Spawn]]'' || [[Jason Wynn]] || [[Mark A.Z. Dippé]] || |- | rowspan="8" | 1998 || ''Family Attraction'' || President || Brian Hecker || |- | ''Stranger in the Kingdom'' || Sigurd Moulton || [[Jay Craven]] || |- | ''Gunfighter'' || {{sortname|The|Stranger|nolink=1}} || [[Christopher Coppola]] || |- | ''[[Monument Ave.]]'' || Hanlon || [[Ted Demme]] || |- | ''[[Shadrach (film)|Shadrach]]'' || Narrator || Susanna Styron || Voice |- | ''{{sortname|A|Letter from Death Row|A Letter from Death Row (film)}}'' || Mr. Raine || Marvin Baker<br/>[[Bret Michaels]] || |- | ''[[Free Money (film)|Free Money]]'' || New Warden || [[Yves Simoneau]] || |- | ''[[No Code of Conduct]]'' || Bill Peterson || Bret Michaels || |- | rowspan="4" | 1999 || ''[[Ninth Street]]'' || Father Frank || Tim Rebman<br/>[[Kevin Willmott]] || |- | ''[[Lost & Found (1999 film)|Lost & Found]]'' || Millstone || [[Jeff Pollack]] || |- | ''[[Storm (1999 film)|Storm]]'' || General James Roberts || Harris Done || |- | ''A Texas Funeral'' || Grandpa Sparta || [[William Blake Herron|W. Blake Herron]] || |- | 2001 || ''[[O (film)|O]]'' || Coach Duke Goulding || [[Tim Blake Nelson]] || |- | 2002 || ''[[Catch Me if You Can]]'' || Roger Strong || [[Steven Spielberg]] || |- | rowspan="2" | 2003 || ''Mercy of the Sea'' || Frederik || Dominik Sedlar<br/>Jakov Sedlar || |- | ''The Commission'' || Dep. Atty. Gen. Nicholas Katzenbach || Mark Sobel || |- | 2004 ||''Jerusalemski sindrom'' || || Dominik Sedlar<br/>Jakov Sedlar || |- | rowspan="2" | 2006 || ''{{sortname|The|Departed}}'' || [[Oliver Queenan (The Departed)|Oliver Queenan]] || [[Martin Scorsese]] || |- | ''[[Bobby (2006 film)|Bobby]]'' || Jack Stevens || [[Emilio Estevez]] || |- | rowspan="3" | 2007 || ''[[Talk to Me (2007 film)|Talk to Me]]'' || E.G. Sonderling || [[Kasi Lemmons]] || |- | ''[[Bordertown (2007 film)|Bordertown]]'' || George Morgan || [[Gregory Nava]] || |- | ''[[Flatland: The Movie]]'' || Arthur Square || Dano Johnson<br/>Jeffrey Travis || Voice |- | rowspan="2" | 2008 || ''{{sortname|A|Single Woman|A Single Woman (film)}}'' || || [[Kamala Lopez]] || Voice |- | ''[[Man in the Mirror (2008 film)|Man in the Mirror]]'' || 9 roles || [[Frank Weston (director)|Frank Weston]] || |- | rowspan="4" | 2009 || ''[[Echelon Conspiracy]]'' || Raymond Burke || [[Greg Marcks]] || |- | ''[[Love Happens]]'' || Burke's Father-in-Law|| Brandon Camp || |- | ''[[Imagine That (film)|Imagine That]]'' || Dante D'Enzo || [[Karey Kirkpatrick]] || |- | ''The Kid: Camacho'' || Dr. Frank Irwin ||Miguel Necoechea || |- | 2010 || ''{{sortname|The|Way|The Way (2010 film)}}'' || Thomas Avery || [[Emilio Estevez]] || |- | rowspan="2" | 2011 || ''[[Stella Days]]''<ref name="stelladays"/> || Daniel Barry || [[Thaddeus O'Sullivan]] || |- | ''{{sortname|The|Double|The Double (2011 film)}}'' || Tom Highland || [[Michael Brandt]] || |- | rowspan="2" | 2012 || ''[[Seeking a Friend for the End of the World]]'' || Frank Petersen || [[Lorene Scafaria]] || |- | ''{{sortname|The|Amazing Spider-Man|The Amazing Spider-Man (2012 film)}}'' || [[Uncle Ben|Ben Parker]] || [[Marc Webb]] || |- | rowspan="3" | 2014 || ''[[Bhopal: Prayer for Rain]]'' || [[Warren Anderson (American businessman)|Warren Anderson]] || Ravikumar || |- | ''[[Selma (film)|Selma]]''<ref>{{cite web|url=http://www.dothaneagle.com/news/enterprise-actor-stars-with-oprah-martin-sheen-in-selma/article_7ff597b2-2fad-11e4-aeda-0017a43b2370.html|title=Enterprise actor stars with Oprah, Martin Sheen in "Selma"|work=Dothan Eagle|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171218042335/https://www.dothaneagle.com/news/local/enterprise-actor-stars-with-oprah-martin-sheen-in-selma/article_7ff597b2-2fad-11e4-aeda-0017a43b2370.html|archivedate=2017-12-18|accessdate=2019-03-13}}</ref> || [[Frank Minis Johnson]] || [[Ava DuVernay]] || |- | ''[[Ask Me Anything (film)|Ask Me Anything]]'' || Glenn Warburg || [[Allison Burnett]] || |- | rowspan="3" | 2015 || ''[[Trash (2014 film)|Trash]]'' || Father Juilliard || [[Stephen Daldry]] || |- | ''Badge of Honor'' || Captain Richards || Agustin || |- | ''[[The Vessel (2016 film)|The Vessel]]'' || Father Douglas || Julio Quintana || |- | rowspan="2" | 2016 || ''[[Popstar: Never Stop Never Stopping]]'' ||Himself|| [[Akiva Schaffer]]<br/>[[Jorma Taccone]] || Cameo |- | ''[[Rules Don't Apply]]'' || [[Noah Dietrich]] || [[Warren Beatty]] || |- | 2018 || ''[[Come Sunday (film)|Come Sunday]]'' || [[Oral Roberts]] || [[Joshua Marston]] || |} {| class="wikitable" style="font-size:95%;" |- ! ایل ! Film !روْل ! فیلم یؤنتمنی |- | 1968 || ''Pat Neal Is Back'' || Himself || Edward Beyer |- | rowspan="3" | 1985 || ''[[Broken Rainbow (film)|Broken Rainbow]]'' || Narrator || Maria Florio, Victoria Mudd |- | ''[[In the Name of the People (1985 film)|In the Name of the People]]'' || Narrator || Frank Christopher |- | ''[[Spaceflight (TV series)|Spaceflight]]'' || Narrator || Blaine Baggett |- | 1986 || ''[[Secrets of the Titanic]]'' || Narrator || Robert Ballard |- | 1988 || ''Walking After Midnight'' || Himself || Jonathon Kay |- | 1990 || ''Doing Time Ten Years Later'' || Narrator || David Ellis |- | 1991 || ''[[Hearts of Darkness: A Filmmaker's Apocalypse]]'' || Himself || Fax Bahr / [[George Hickenlooper]] |- | 1994–7 || ''[[Eyewitness (1994 TV series)|Eyewitness]]'' || Narrator (U.S. version) || |- | rowspan="2" | 1997 || ''187: Documented'' || Narrator || Timothy Fong |- | ''[[Tudjman]]'' || Narrator || Jakov Sedlar, Joe Tripician |- | rowspan="2" | 1998 || ''Taylor's Campaign'' || Narrator || Richard Cohen |- | ''Holes in Heaven'' || Narrator || Wendy Robbins |- | 1999 || ''A Conversation with Koko'' || Narrator || |- | rowspan="4" | 2001 || ''{{sortname|The|Papp Project|nolink=1}}'' || Himself || Tracie Holder, Karen Thorsen |- | ''SOA: Guns and Greed'' || Himself || Robert Richter |- | ''Stockpile'' || Narrator || Stephen Trombley |- | ''Inside the Vatican'' || Narrator|| John B. Bredar |- | rowspan="4" | 2002 || ''Cuba: The 40 Years War'' || Narrator || Peter Melaragno |- | ''{{sortname|The|Making of Bret Michaels|nolink=1}}'' || Himself || |- | ''[[Tibet: Cry of the Snow Lion]]'' || Narrator || Tom Piozet |- | ''Straight Up: Helicopters in Action'' || Narrator || [[David Douglas (director)|David Douglas]] |- | rowspan="2" | 2003 || ''Hidden in Plain Sight'' || Narrator || John Smihula |- | ''All the Presidents' Movies'' || Narrator || [[Brett Hudson]] |-''The perilous fight'' || Narrator || | rowspan="3" | 2004 || ''Learning to Sea'' || Narrator || Ziggy Livnat |- | ''[[Winning New Hampshire]]'' || Himself || Aram Fischer, Mark Lynch, William Rabbe |- | ''Tell Them Who You Are'' || Narrator || Mark Wexler |- | rowspan="2" | 2005 || ''On the Line: Dissent in an Age of Terrorism'' || Himself || Peter Glenn, Jason A. Schmidt |- | ''James Dean: Forever Young'' || Narrator || Michael J. Sheridan |- | rowspan="2" | 2006 || ''[[Who Killed the Electric Car?]]'' || Narrator || [[Chris Paine]] |- | ''[[Between Iraq and a Hard Place]]'' || Narrator || Rex J. Pratt |- | 2007 || ''Searching for George Washington'' || [[George Washington]] <small>(voice)</small> || |- | rowspan="3" | 2008 || [[Flower in the Gun Barrel (2008 film)|''Flower in the Gun Barrel'']] || Narrator || [[Gabriel Cowan]] |- | ''[[They Killed Sister Dorothy]]'' || Narrator || Daniel Junge |- | ''Vietnam-American Holocaust'' || Narrator || Clay Claiborne |- | rowspan="2" | 2009 || ''[[One Water]]'' || Narrator || Sanjeev Chatterjee and Ali Habashi |- | ''{{sortname|The|End of Poverty?}}'' || Narrator || Philippe Diaz |- | rowspan="4" | 2010 || ''[[Pax Americana and the Weaponization of Space]]'' || Himself || Denis Delestrac |- | ''[[Return to El Salvador]]'' || Narrator || [[Jamie Moffett]] |- | ''{{sortname|The|Spirit|nolink=1}}'' || "The Octopuss" || Pondy Doorcan |- | ''{{sortname|The|Kennedy Detail|nolink=1}}'' || Narrator || |- | 2011 || ''[[Curiosity (TV series)|Curiosity]]'' || Host || |- | rowspan="2" | 2012 || ''[[Who Do You Think You Are? (U.S. TV series)|Who Do You Think You Are?]]'' || Himself || |- | ''[[Death by China]]'' || Narrator || Peter Navarro |- | rowspan="3" | 2013 || ''The Second Cooler'' || Narrator || Ellin Jimmerson |- | ''[[Salinger (film)|Salinger]]'' || Himself || Shane Salerno |- | ''Messenger of the Truth'' || Narrator || Tony Haines |- | rowspan="2"|2015 || ''American Hercules: Babe Ruth'' || Narrator || Josh Oshinsky |- | ''[[Unity (film)|Unity]]'' || Narrator || [[Shaun Monson]] |- | 2016 || ''Is O.J. Innocent? The Missing Evidence''<ref>{{cite web|url=http://www.cnn.com/2017/01/16/entertainment/is-oj-innocent-tv-show/|title='Is OJ Innocent' the latest take on notorious case|first=Lisa Respers France,|last=CNN|publisher=|accessdate=14 February 2018}}</ref> || Narrator || |- | 2017 || ''The Home Front: Life in America During World War II'' || Narrator || Dan Gediman (series producer) |} {| class="wikitable sortable" |- ! ایل !آدی !روْل ! فیلم یؤنتمنی !Notes |- | 1961 || ''[[Route 66 (TV series)|Route 66]]'' || Gang leader Packy || [[Elliot Silverstein]] || Episode "...And the Cat Jumped Over the Moon" |- | 1962 || ''{{sortname|The|Naked City}}'' || Phil Kasnick || [[Elliot Silverstein]] || |- | rowspan="2"| 1963 || ''[[Arrest and Trial]]'' || Dale || David Lowell Rich || Episode "We May Be Better Strangers" |- | ''{{sortname|The|Outer Limits|The Outer Limits (1963 TV series)}}'' || Private Arthur Dix ||[[John Erman]] || Episode "Nightmare" |- | rowspan="2"| 1966 || ''[[NET Playhouse]]'' || Kilroy || [[Jac Venza]] || Episode: "Ten Blocks on the Camino Real" |- | ''[[Flipper (1964 TV series)|Flipper]]'' || Philip Adams || || Episode "Flipper and the Seal" |- | 1968 || ''[[N.Y.P.D.]]'' || Fred Janney || [[David Pressman]] || Episode: "The Peep Freak" |- | rowspan="2" | 1969 || ''[[Mission: Impossible]]'' || Albert || [[Stuart Hagmann]] || Episode: "Live Bait" |- | ''[[Then Came Bronson]]'' || Nick Oresko || || Episode "Pilot" |- | rowspan="3"| 1970 || ''[[Hawaii Five-O (1968 TV series)|Hawaii Five-O]]'' || Eddie Calhao || [[Paul Stanley (director)|Paul Stanley]] || Episode "Cry, Lie" |- | ''[[The Andersonville Trial]]'' || Capt. Williams || [[George C. Scott]] || Television film |- | ''Hawaii Five-O''|| Arthur Dixon || John Llewellyn Moxey || Episode "Time and Memories" |- | rowspan="2"| 1971 || ''[[Goodbye, Raggedy Ann]]'' || Jules Worthman || [[Fielder Cook]] || Television film |- | ''[[Mongo's Back in Town]]'' || Gordon || [[Marvin J. Chomsky]] || Television film |- | 1972–1973 || ''[[Cannon (TV series)|Cannon]]'' || Jerr / Chris Hildebrandt || Marvin J. Chomsky<br/>[[Richard Donner]] || 2 episodes |- | 1972 || ''[[Columbo]]'' || Karl Lessing || [[Jeannot Szwarc]] || Episode: "Lovely but Lethal" |- | 1972 || ''[[Mannix]]'' || Alex Lachlan || Sutton Roley || Episode: "To Kill A Memory" |- | rowspan="2"|1973 || ''[[Sunshine (1973 film)#Message To My Daughter|Message To My Daughter]]'' || John Thatcher || Robert Michael Lewis || Television film |- || ''[[Ghost Story (TV series)|Ghost Story]]'' || Frank || [[Herschel Daugherty]] || Episode: "Dark Vengeance" |- | rowspan="3" | 1974 || ''The Story of Pretty Boy Floyd'' || [[Charles Arthur 'Pretty Boy' Floyd]] || [[Clyde Ware]] || Television film |- | ''{{sortname|The|Missiles of October}}'' || [[Robert F. Kennedy]] || [[Anthony Page]] || Television film |- | ''{{sortname|The|Execution of Private Slovik}}'' || [[Eddie Slovik]] || [[Lamont Johnson]] || Television film |- | 1979 || ''[[Blind Ambition (TV miniseries)|Blind Ambition]]'' || [[John Dean]] || George Schaefer || 4 episodes |- | 1983 || ''[[Kennedy (miniseries)|Kennedy]]'' || [[John F. Kennedy]] || Jim Goddard || 3 episodes |- | 1984 || ''[[The Guardian (1984 film)|The Guardian]]'' || Charles Hyatt || David Greene || Television film |- | 1985 || ''[[Consenting Adult (film)|Consenting Adult]]'' || Ken Lynd || Gilbert Cates || Television film |- | 1986 || ''News at Eleven'' || Frank Kenley || Mike Robe || Television film |- | 1987 || ''[[Conspiracy: The Trial of the Chicago 8]]'' || James Marian Hunt || [[Jeremy Kagan]] || Television film |- |1991 |Guilty Until Proven Innocent |Harold McLoughlin |Paul Wendkos |Television film |- | 1992 || ''The Last P.O.W.? The Bobby Garwood Story'' || William F. "Ike" Eisenbraun || [[Georg Stanford Brown]] || Television film |- | rowspan="3" | 1993 || ''[[Alex Haley's Queen]]'' || James Jackson Sr. || John Erman || 3 episodes |- | ''[[Murphy Brown]]'' || Nick Brody || [[Peter Bonerz]] || Episode: "Angst for the Memories" |- | ''[[Tales from the Crypt (TV series)|Tales from the Crypt]]'' || Zorbin || [[Elliot Silverstein]] || Episode: "Well Cooked Hams" |- | rowspan="2" | 1994 || ''[[Roswell (film)|Roswell]]'' || Townsend || [[Jeremy Kagan]] || Television film |- | ''[[One of Her Own]]'' || Asst. D.A. Pete Maresca || [[Armand Mastroianni]] || Television film |- | rowspan="2"|1996 || ''The Crystal Cave: Lessons from the Teachings of Merlin'' || [[King Arthur]] || || Television film |- | ''[[Project ALF]]'' || Colonel Gilbert Milfoil || [[Dick Lowry]] || Television film |- | rowspan="2" | 1997 || ''{{sortname|The|Simpsons}}'' || Sergeant Seymour Skinner|| [[Steven Dean Moore]] || Voice<br/>Episode: "[[The Principal and the Pauper]]" |- | ''[[Hostile Waters (film)|Hostile Waters]]'' || Aurora Skipper || David Drury || Television film |- | 1998 || ''[[Babylon 5: The River of Souls]]'' || A [[Soul Hunter (Babylon 5)|Soul Hunter]] || [[Janet Greek]] || Television film |- | 1999 || ''[[Total Recall 2070]]'' || Praxis || Mark Sobel || Episode: "Virtual Justice" |- | 1999–2006 || ''{{sortname|The|West Wing}}'' || President [[Josiah Bartlet]] || Various || 140 episodes |- | 2002 || ''[[Spin City]]'' || Ray Harris / Ray Crawford || [[Ted Wass]] || Episode: "Rags to Riches" |- | 2005 || ''[[Two and a Half Men]]'' || Harvey || [[Gary Halvorson]] || Episode: "Sleep Tight, Puddin' Pop" |- | 2007 || ''[[Studio 60 on the Sunset Strip]]'' || Radio Host || [[Timothy Busfield]] || Uncredited voice<br/>Episode: "K&R: Part 3" |- | 2012–2014 || ''[[Anger Management (TV series)|Anger Management]]'' || Martin Goodson || Various || 20 episodes |- | 2014 || ''[[The Whale (2013 film)|The Whale]]'' || [[Thomas Nickerson]] || Alrick Riley || Television film |- | 2015–present || ''[[Grace and Frankie]]''<ref>{{cite web|url=http://www.hollywoodreporter.com/live-feed/martin-sheen-star-netflixs-jane-712899|title=Martin Sheen to Star in Netflix's Jane Fonda-Lily Tomlin Comedy (Exclusive)|work=The Hollywood Reporter}}</ref> || Robert Hanson || Various || 65 episodes |- | 2016 || ''[[L.M. Montgomery's Anne of Green Gables]]''<ref>{{Cite web|url = http://www.breakthroughentertainment.com/project/anne-of-green-gables/|title = Anne of Green Gables Movies 1 X 90|date = |accessdate = |website = |publisher = |last = |first = |archivedate = 2016-01-09|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160109111346/http://www.breakthroughentertainment.com/project/anne-of-green-gables/}}</ref> || Matthew Cuthbert || [[John Kent Harrison]] || Television film |- | rowspan="2"| 2017 || ''Anne of Green Gables: The Good Stars'' || Matthew Cuthbert || John Kent Harrison || Television film |- | ''Anne of Green Gables: Fire & Dew'' || Matthew Cuthbert || John Kent Harrison || Television film |} {| class="wikitable sortable" |- ! ایل ! Game !روْل ! نوت |- | 2010 || ''[[Mass Effect 2]]'' || {{sortname|The|Illusive Man|Illusive Man}} ||Voice |- | 2010 || ''[[World of Warcraft]]'' || Nozdormu/Murozond || Voice |- | 2012 || ''[[Mass Effect 3]]'' || {{sortname|The|Illusive Man|Illusive Man}} ||Voice |} == قایناق‌لار == {{قایناق}} اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«[[:en:Martin Sheen|Martin Sheen]]»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۲ ژانویه ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). {{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو | یازار =no | ویکی‌سؤزلوک =no | ویکی‌کیتاب =no | ویکی‌سؤز =no | ویکی‌قایناق =no | ویکی‌آمبار =Martin Sheen | ویکی‌خبر =no | ویکی‌گیل =no | ویکی‌دولانما =no | ویکی‌بیلیم‌یورد =no }} == گؤرونتولر == <gallery mode="packed-hover" heights="320"> File:Martin_Sheen_Cannes.jpg File:Martin_Sheen_BBC_Radio4_Desert_Island_Discs_3_April_2011_b00zzn2c.flac File:Martin_Sheen_1987.jpg </gallery> [[بؤلمه:آمریکالی کیشی اویونچولار]] h4tz223r1t3ts0a4imij34t6tdodv5f 0 112257 1594275 870711 2026-10-20T05:46:23Z InternetArchiveBot 27960 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1594275 wikitext text/x-wiki {{شخص بیلگی قوتوسو |آد=کالین دونل |شکیل=کالین دونل |شکیل آدی=Colin Donnell by Gage Skidmore.jpg |شکلین اولچوسو =260 |آیری آدلار = |قیسا بیلگی =[[موغنی]] و [[اوْیونچو]]. |میللیت=[[آمریکا بیرلشمیش ایالتلری|آمریکالی]] |تحصیل = [[ایندیانا بیلیم‌یوردو]] |دوْغوم تاریخ ={{Birth date and age|mf=yes|1982|10|9}} |دوْغوم یئر =[[سنت لوئیس]], [[میزوری ایالتی]], [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلری]] |اؤلوم تاریخ = |اؤلوم یئر = |مزارلیقی= |اؤلوم سببی= |حیات یوْلداشی= |اۇشاقلاری= |ایمضا= | وب‌سایت = }} '''کالین دونل''' ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسجه]]: Colin Donnell) [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلری|آمریکالی]] [[موغنی]] و [[اوْیونچو]]. ۹ اوْکتوبر ۱۹۸۲ ‏ ایلینده [[آمریکا بیرلشمیش ایالتلری|آمریکادا]] دۆنیایا گؤز آچیب. 2005–گۆنوموز ایللر آراسیندا سینما ساحه‌سینده چالیشیب. == اوْینادیغی فیلم‌لر == {| class="wikitable sortable" |+ Television, film and video game roles |- ! ایل !آدی !روْل ! class="unsortable" | نوت |- | 2011 | ''[[L.A. Noire]]'' | {{TableTBA}} | Motion capture |- | 2011–2012 | ''[[Pan Am (TV series)|Pan Am]]'' | Mike Ruskin | 4 episodes |- | 2012–2018 | ''[[Arrow (TV series)|Arrow]]'' | [[Tommy Merlyn]] / [[Prometheus (DC Comics)|Prometheus]], [[Human Target]] | Main روْل (season 1)<br>Special guest (seasons 2–3 and 6) |- | 2014 | ''[[Person of Interest (TV series)|Person of Interest]]'' | Billy Parsons | Episode: "Root Path" |- | 2014 | ''[[Unforgettable (2011 TV series)|Unforgettable]]'' | Agent Stone | Episode: "Flesh and Blood" |- | 2014 | ''[[Every Secret Thing (film)|Every Secret Thing]]'' | Paul Porter | فیلم |- | 2014–2015 | ''[[The Affair (TV series)|The Affair]]'' | Scott Lockhart | Recurring روْل (seasons 1–2), 16 episodes |- | 2014 | ''[[The Mysteries of Laura]]'' | Daniel Mikorski | Episode: "The Mystery of the Dysfunctional Dynasty" |- | 2015 | ''Love Is a Four Letter Word'' | Sean | Unsold television pilot |- | 2015–present | ''[[Chicago Med]]'' | rowspan="3" | Dr. Connor Rhodes | Main role |- | 2016–2018 | ''[[Chicago Fire (TV series)|Chicago Fire]]'' | 2 episodes |- | 2016–2017 | ''[[Chicago P.D. (TV series)|Chicago P.D.]]'' | 4 episodes |- | 2018 | ''Sell By'' | Henry | post-production |} {| class="wikitable sortable" |- ! ایل !آدی !روْل ! class="unsortable" | نوت |- | 2005 | ''Almost Heaven: Songs and Stories of John Denver'' | Male Roles | |- | 2005–07 | ''[[Jersey Boys]]'' | Hank Mejewski, Nick Massi, Bob Gaudio | |- | 2006 | ''[[Jesus Christ Superstar]]'' | Peter | |- | 2006 | ''Meet Me In St. Louis''<ref>{{cite web|url=http://www.nytheatre-wire.com/ps07011t.htm |title=Meet Me in St. Louis |publisher=Nytheatre-wire.com |date= |accessdate=October 18, 2012}}</ref> | John Truitt | |- | 2007 | ''[[Mamma Mia!]]'' | Sky<ref name="auto"/> | |- | 2007 | ''[[Follies]]'' | Young Benjamin Stone | |- | 2007 | ''Me, Myself and I''<ref>{{cite web|url=http://www.talkinbroadway.com/regional/nj/nj265.html |title=Talkin' Broadway Regional News & Reviews - Me, Myself and I - 1/30/08 |publisher=Talkinbroadway.com |date=2008-02-17 |accessdate=2012-10-18}}</ref> | Otto | |- | 2008 | ''[[High School Musical on Stage!]]'' | Troy Bolton<ref>{{cite web |url=http://www.stltoday.com/entertainment/television/gail-pennington/st-louisan-colin-donnell-goes-from-muny-to-arrow/article_f4e0c314-0d8e-11e2-bab3-0019bb30f31a.html |title=St. Louisan Colin Donnell goes from Muny to 'Arrow' : Entertainment |publisher=Stltoday.com |date=2012-10-07 |accessdate=2012-10-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121019013410/http://www.stltoday.com/entertainment/television/gail-pennington/st-louisan-colin-donnell-goes-from-muny-to-arrow/article_f4e0c314-0d8e-11e2-bab3-0019bb30f31a.html |archivedate=2012-10-19}}</ref> | |- | 2009 | ''[[Wicked (musical)|Wicked]]'' | Fiyero | |- original 2nd National Tour cast | 2010 | ''[[Johnny Baseball (2010 musical)|Johnny Baseball]]'' | Johnny O'Brian | |- | 2011–12 | ''[[Anything Goes]]'' | Billy Crocker | Nominated – [[Fred Astaire|Astaire Award for Outstanding Male Dancer]]<br>Nominated – [[Drama Desk Award for Outstanding Actor in a Musical]]<br>Nominated – [[Outer Critics Circle Award|Outer Critics Circle Award for Outstanding Featured Actor in a Musical]] |- | 2012 | ''[[Merrily We Roll Along (musical)|Merrily We Roll Along]]'' | Franklin Shepard | |- | 2013 | ''[[Love's Labour's Lost]]'' | Berowne | |- | 2014 | ''[[Violet (musical)|Violet]]'' | Monty | |- | 2014 | ''[[Bright Lights, Big City (musical)|Bright Lights, Big City]]''<ref name="auto1"/> | Himself | |- | 2015 | ''Broadway Sings P!NK'' | Himself | |- | 2015 | ''[[Lady, Be Good (musical)|Lady, Be Good]]'' | Jack Robinson | |- | 2015 | ''#tbtLIVE Throwback Thursday: The Concert''<ref>{{cite web|url=http://www.playbill.com/news/article/colin-donnell-bryce-pinkham-patti-murin-and-julia-murney-will-throw-it-back-in-tbtlive-concert-348645|title=Colin Donnell, Bryce Pinkham, Patti Murin and Julia Murney Will Throw It Back in #tbtLIVE Concert|author=|date=|work=Playbill}}</ref> | Himself | |- | 2015 | ''[[Holiday Inn (film)|Holiday Inn]]''<ref>{{cite web|url=http://www.broadwayworld.com/article/Photo-Flash-First-Look-at-Patti-Murin-Colin-Donnell-Nancy-Opel-More-in-HOLIDAY-INN-at-The-Muny-20150708|title=Photo Flash: First Look at Patti Murin, Colin Donnell, Nancy Opel & More in HOLIDAY INN at The Muny|author=BWW News Desk|date=|work=BroadwayWorld.com}}</ref> | Jim Hardy | |} == قایناق‌لار == {{قایناق}} اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«[[:en:Colin Donnell|Colin Donnell]]»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۲ ژانویه ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). {{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو | یازار =no | ویکی‌سؤزلوک =no | ویکی‌کیتاب =no | ویکی‌سؤز =no | ویکی‌قایناق =no | ویکی‌آمبار =Colin Donnell | ویکی‌خبر =no | ویکی‌گیل =no | ویکی‌دولانما =no | ویکی‌بیلیم‌یورد =no }} [[بؤلمه:آمریکالی کیشی اویونچولار]] 0x801igu39gaer00ywyik7onlvo4uw9 0 170016 1594277 1513946 2026-10-20T06:29:10Z InternetArchiveBot 27960 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1594277 wikitext text/x-wiki {{Infobox UK place | official_name= Coln St. Aldwyns | country= England | region= South West England | static_image= Malt House, Coln St Aldwyns, Gloucestershire (geograph 4630422).jpg | static_image_caption= The Malt House | area_footnotes= <!--to cite the values used in the area fields. Use the <ref> </ref> tags --> | area_total_sq_mi= <!-- Enter square mile data in RAW format (no commas or spaces) will automatically convert km² (if blank)--> | area_total_km2 = <!-- Enter square kilometre data in RAW format (no commas or spaces) will automatically convert sq mi (if blank)-->| population = 271| population_ref = (2011)<ref>{{cite web|url=https://neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=11122208&c=GL7+5AR&d=16&e=62&g=6427094&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=0&s=1427282814554&enc=1|title=Parish population 2011|accessdate=25 March 2015|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304030843/https://neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=11122208&c=GL7+5AR&d=16&e=62&g=6427094&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=0&s=1427282814554&enc=1}}</ref> | os_grid_reference= SP145053 | coordinates = {{coord|51.74621|-1.79138|display=inline,title}} | post_town= CIRENCESTER | postcode_area= GL | postcode_district= GL7 | dial_code= 01285 | constituency_westminster= [[Cotswold (UK Parliament constituency)|Cotswold]] | civil_parish= Coln St. Aldwyns<ref>{{Cite web|title = Coln St Aldwyns Parish Council|url = http://colnstaldwyns.com/council.html|accessdate = 2015-09-30|archiveurl = https://web.archive.org/web/20150814005458/http://colnstaldwyns.com/council.html|archivedate = 2015-08-14}}</ref> <!-- you can use the template {{mi to km|(enter data)|precision=0}} to help convert miles to km automatically; both are displayed --> | london_distance= <!-- for all UK articles, distance to London --> | shire_district=[[Cotswold (district)|Cotswold]] | shire_county=[[Gloucestershire]] | unitary_england= | website= <!-- Council website for place (specifically) --> | hide_services= }} '''کلن سنت آلدوینس''' ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسی‌جه]]: Coln St. Aldwyns) [[بؤیوک بریتانیا|بریتانیا]]دا بیر یاشاییش منطقه‌سی‌دیر سوْن نۆفوس تخمین‌لرینه گؤره 271 نفر دیر. بۇ شهر [[اینگیلیس]] اؤلکه‌سینده یئرلشیب. == گؤرونتولر == <gallery> File:Our Lady of Loreto and St Winefride's, Kew.jpg </gallery> == بیرده باخ == [[بریتانیا شهرلرین لیستی]] == قایناق‌لار == {{قایناق}} {{شهر-قارالاما}} {{Authority control}} [[بؤلمه:بریتانیا شهرلری]] o3ih3gs6ynwidjmgjktx522s3b466qb 0 300698 1594249 1592604 2026-10-19T13:40:06Z InternetArchiveBot 27960 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1594249 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = OJSC JFSC Sistema | logo = AFK Sistema.svg | logo_size = 200px | native_name = АО АФК Система | native_name_lang = ru | type = [[Public company|Public]] ([[Open Joint-Stock Company|OAO]]) | traded_as = {{Unbulleted list|{{MICEX-RTS|AFKS}}|{{lse|SSA}}}} | foundation = {{Start date and age|1993}} | location_city = Moscow | location_country = Russia | key_people = {{Unbulleted list|[[Vladimir Yevtushenkov]] {{Small|([[Chairman]] and [[CEO]])}}|[[Evgeny Novitsky]] {{Small|(President)}}}} | industry = Conglomerate | products = {{Unbulleted list|[[Telecommunication]]s|[[بانک]]|[[Real Estate]]|[[Retail]]|[[Media (communication)|Media]]|[[Tourism]]|[[Space Technology]]|Medical Services|[[بیوتکنولوژی]]}} | revenue = {{wikidata revenue|revenue|USD}}{{wikidata revenue|revenue|ref}} | revenue_year = {{wikidata revenue|revenue|year}} | operating_income = {{wikidata revenue|operating_income|USD}}{{wikidata revenue|operating_income|ref}} | income_year = {{wikidata revenue|operating_income|year}} | net_income = {{wikidata revenue|net_income|USD}}{{wikidata revenue|net_income|ref}} | net_income_year = {{wikidata revenue|net_income|year}} | assets = {{wikidata revenue|assets|USD}}{{wikidata revenue|assets|ref}} | assets_year = {{wikidata revenue|assets|year}} | equity = {{wikidata revenue|equity|USD}}{{wikidata revenue|equity|ref}} | equity_year = {{wikidata revenue|equity|year}} | num_employees = 70,000 | subsid = {{Unbulleted list|[[Mobile TeleSystems]]|[[Moscow City Telephone Network]]|SkyLink|[[Reliance Communications]]|[[Sitronics]]}} | homepage = {{URL|www.sistema.com}} }} '''سیستما''' ([[اینگیلیسجه]]: Sistema) سهامی عام و یا [[خالقا آچیق شیرکت]]دیر. بۇ شیرکت [[کونقلومرات]] ساحه‌سینده فعالیّت گؤستریر. چالیشان ایشچی‌لرینین سایی‌سی ۷۰٬۰۰۰ نفر اوْلوب. وكان المساهم الرئيسي ورئيس مجلس إدارة أفك سيستيما فلاديمير يفتوشينكوف (59.2 ٪ من الأسهم).<ref>https://lenta.ru/articles/2022/02/21/farmb/</ref><ref>https://www.cnews.ru/articles/2023-04-13_evtushenkov_vladimir_biznes_na_blago</ref><ref>https://raexpert.ru/database/person/evtushenkov_vladimir_petrovich/</ref><ref>{{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230608194857/https://www.tadviser.ru/index.php/%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B0:%D0%95%D0%B2%D1%82%D1%83%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |archivedate=2023-06-08 |title=archive copy |url=https://www.tadviser.ru/index.php/%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B0:%D0%95%D0%B2%D1%82%D1%83%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |accessdate=2023-07-25}}</ref> بعد فرض العقوبات البريطانية ، نقل يفتوشينكوف 10 ٪ من الأسهم لابنه ، لذلك كانت حصة فيليكس يفتوشينكوف 15.2 ٪ ، وفلاديمير يفتوشينكوف - 49.2٪.<ref>{{Cite web |title=archive copy |url=https://ryb.ru/2021/12/21/1971232 |accessdate=2023-07-25 |archivedate=2023-07-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230722045313/https://ryb.ru/2021/12/21/1971232 }}</ref><ref>https://www.dk.ru/all/wiki/feliks-evtushenkov-afk-sistema</ref><ref>https://viperson.ru/articles/feliks-evtushenkov-upravlenie-potrebitelskim-portfelem-afk-sistema-i-drugie-napravleniya-kariery</ref><ref>https://www.osnmedia.ru/ekonomika/feliks-evtushenkov-afk-sistema/</ref> == قایناق‌لار == {{قایناق}} اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«[[:en:Sistema|Sistema]]»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۰ دسامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر). {{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو | یازار =no | ویکی‌سؤزلوک =no | ویکی‌کیتاب =no | ویکی‌سؤز =no | ویکی‌قایناق =no | ویکی‌آمبار =Sistema | ویکی‌خبر =no | ویکی‌گیل =no | ویکی‌دولانما =no | ویکی‌بیلیم‌یورد =no }} {{شیرکت-قارالاما}} {{Authority control}} [[بؤلمه:شیرکت‌لر]] m71xnxylo9ea77z0czpfzjgpfo7q89d 0 382163 1594278 1593423 2026-10-20T08:53:48Z LanaEasa56 65129 /* */ 1594278 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Yukari Tamura | image = <!-- filename only, no "File:" or "Image:" prefix, and no enclosing [[brackets]] --> | alt = <!-- descriptive text for use by speech synthesis (text-to-speech) software --> | caption = | native_name = 田村 ゆかり | native_name_lang = ja | birth_name = <!-- only use if different from name --> | birth_date = {{دوغوم تاریخی ایله یاش|1976|02|27}}<ref name="Profile">{{cite web |title=田村ゆかり{{pipe}}日本タレント名鑑 |url=https://www.vip-times.co.jp/?talent_id=W00-0391 |website=[[Nihon Tarento Meikan]] |accessdate=18 February 2019 |language=ja}}</ref> | birth_place = [[فوکوئوکا اوستانی]], Japan<ref name="Profile" /> | death_date = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} or {{Death-date and age|death date†|birth date†}} --> | death_place = | other_names = | occupation = {{Flatlist| * [[Voice acting in Japan|Voice actress]] * [[Single|singer]] }} | years_active = 1997&ndash;present | agent = Amuleto | height = 157 cm<ref name="Profile" /> | awards = Best Lead Actress at [[20th Seiyu Awards]] | website = {{URL|https://www.tamurayukari.com}} | module = {{Infobox musical artist|embed=yes | background = solo_singer | genre = {{Flatlist| * [[J-pop]] * [[Music of Japan#Theme music|Anison]] }} | instrument = Vocals | years_active = 2001&ndash;present | label = {{Plainlist| * [[Universal Music Japan|PolyGram Japan]] (1997–2001) * [[کونامی]] (2001–2007) * [[King Records (Japan)|King]] (2007–2016) * [[Mages (company)|Cana aria]]/[[Teichiku Records|Teichiku]] (2017–present) }} | associated_acts = {{Flatlist| * [[یوئی هوریئه]] * Yamato Nadeshiko * [[Move (Japanese band)|Move]] }} }} }} '''یوکاری تامورا''' ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسجه]]: Yukari Tamura) [[ژاپون|ژاپونلی]] [[موسیقیچی]] - چئشیتلی [[موسیقی ژانری|موسیقی ژانرلاریندا]] اثرلر یارادیب. یوکاری تامورا ۲۷ فوریه ۱۹۷۶ ‏تاریخینده [[فوکوئوکا اوستانی]] شهرینده حیاتا گؤز آچیب. == قایناقلار == {{قایناق}} {{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو | یازار =no | ویکی‌سؤزلوک =no | ویکی‌کیتاب =no | ویکی‌سؤز =no | ویکی‌قایناق =no | ویکی‌آمبار =Yukari Tamura | ویکی‌خبر =no | ویکی‌گیل =no | ویکی‌دولانما =no | ویکی‌بیلیم‌یورد =no }} {{موسیقی-قارالاما}} {{Authority control}} [[بؤلمه:موسیقیچیلر]] 3r2ho1ojovakm73g5ycjg22t10jjmlj 0 383771 1594279 1592550 2026-10-20T08:56:27Z LanaEasa56 65129 /* */ 1594279 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Yui Horie | image = <!-- filename only, no "File:" or "Image:" prefix, and no enclosing [[brackets]] --> | alt = <!-- descriptive text for use by speech synthesis (text-to-speech) software --> | caption = | native_name = 堀江 由衣 | native_name_lang = ja | birth_name = <!-- only use if different from name --> | birth_date = {{Birth date and age|1976|09|20}}<ref name="Profile">{{cite web |title=堀江 由衣｜日本タレント名鑑 |url=https://www.vip-times.co.jp/?talent_id=W00-0564 |website=[[Nihon Tarento Meikan]] |accessdate=19 February 2019 |language=ja}}</ref> | birth_place = [[توکیو]], Japan<ref name="Profile" /> | death_date = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} or {{Death-date and age|death date†|birth date†}} --> | death_place = | other_names = | occupation = {{Flatlist| *[[Voice acting in Japan|Voice actress]] *[[Singing|singer]] }} | years_active = 1997&ndash;present | agent = VIMS | height = 155.2&nbsp;cm<ref name="Profile" /> | awards = Best Supporting Actress at [[4th Seiyu Awards]] | website = {{URL|http://king-cr.jp/artist/horie/}} | module = {{Infobox musical artist|embed=yes | background = solo_singer | genre = {{Flatlist| *[[J-pop]] *[[Music of Japan#Theme music|anison]] }} | instrument = {{Flatlist| *Vocals}} | label = {{Flatlist| *[[Pony Canyon]] *[[King Records (Japan)|Starchild / King]] }} | associated_acts = {{Flatlist| *[[Aice5]] *[[یوکاری تامورا]] *Yamato Nadeshiko *Kurobara Hozonkai}} }} }} '''یوئی هوریئه''' ([[اینگیلیس دیلی|اینگیلیسجه]]: Yui Horie) [[ژاپون|ژاپونلی]] [[موسیقیچی]] - چئشیتلی [[موسیقی ژانری|موسیقی ژانرلاریندا]] اثرلر یارادیب. یوئی هوریئه ۲۰ سپتامبر ۱۹۷۶ ‏ تاریخینده [[توکیو]] شهرینده حیاتا گؤز آچیب. == قایناقلار == {{قایناق}} {{قارداش_پروژه‌لر_باغلانتی قوتوسو | یازار =no | ویکی‌سؤزلوک =no | ویکی‌کیتاب =no | ویکی‌سؤز =no | ویکی‌قایناق =no | ویکی‌آمبار =Yui Horie | ویکی‌خبر =no | ویکی‌گیل =no | ویکی‌دولانما =no | ویکی‌بیلیم‌یورد =no }} {{موسیقی-قارالاما}} {{Authority control}} [[بؤلمه:موسیقیچیلر]] 274kh1rld3l65etskb58tgjr3y7u9oy 0 604691 1594265 1591531 2026-10-20T03:39:45Z InternetArchiveBot 27960 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 1594265 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | name = Tomato | image = Tomato je.jpg | image_caption = | genus = Solanum | species = lycopersicum | authority = [[کارل لینه]] | synonyms = ''Lycopersicon lycopersicum'' <small>(L.) H. Karst.</small><br /> ''Lycopersicon esculentum ''<small>Mill.</small> | synonyms_ref = <ref name="NHM">{{cite web | quote = Molecular phylogenetic analyses have established that the formerly segregate genera ''Lycopersicon'', ''Cyphomandra'', ''Normania'', and ''Triguera'' are nested within ''Solanum'', and all species of these four genera have been transferred to ''Solanum'' | url = http://solanaceaesource.org/content/phylogeny-0 | title = Phylogeny }}{{Dead link|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> }} '''پامادور'''، '''قیزاناق''' یوخسا '''قیرمیزی بادیمجان''' ({{Lang-en|Tomato}}) — بیر [[بیتکی]] نؤعودور. قیزاناق ایلک گؤی یوخسا یاشیل اولور و سورا یئتیشدیکجه قیزاریر.قیزاناق چوخ یئمک لرده ایشلنیر ان چوخ [[فست‌فود|فست فود]] لاردا و [[سالاد]] لاردا. == گئچمیشی == قیزاناق ایلک [[جنوبی آمریکا|گۆنئی آمریکا]] دا اولورموش و سونرا اوروپالی‌لار اونو آمریکادان باشقا یئرلره گؤندردیلر. == قایناقلار == {{قایناق}} == ائشیک باغلانتیلار == {{Cookbook|Tomato}} {{Wikibooks|Horticulture|Tomato}} * {{Wikispecies-inline|Solanum lycopersicum}} * {{Commons-inline|Solanum lycopersicum}} * {{Commons category inline|Tomatoes}} * {{Wiktionary-inline|tomato}} * [https://web.archive.org/web/20090427010827/http://www.sgn.cornell.edu/about/tomato_sequencing.pl Tomato Genome Sequencing Project] – Sequencing of the twelve tomato chromosomes. * [http://www.eu-sol.wur.nl/ Tomato core collection database] – Phenotypes and images of 7,000 tomato cultivars {{Tomatoes}} {{Taxonbar|from1=Q23501|from2=Q15530945}} {{Authority control}} [[Category:Tomatoes| ]] [[Category:Crops originating from the Americas]] [[Category:Fruits originating in North America]]<!--1st use in Mexico--> [[Category:Plants described in 1753]] [[Category:Solanum]] [[Category:Crops originating from indigenous Americans]] [[Category:Crops originating from Mexico]] eqzhnw1kmits1slg4o106yf5qmsrrm1 0 617810 1594256 1588606 2026-10-19T19:40:29Z H.Ganjeli 58356 /* */ 1594256 wikitext text/x-wiki کورموهیپاریون ([[ یونان دیلی|یۇنانجا]]: Cormohipparion) ، شومالی آمریکا و آوراسیادا سوْن میوْسئندن پلیوْسئنه (نالما تسنیفاتؽندا هئمپهلیاندان بلانجانا قدر) عائید [[آت‌جیق]] قبیله‌سینه عائید نسلی کسیلمیش آت جینسیدیر. اوْنلار ۳ فوت (۰/۹۱ متر) اۇزونلوغوندا بؤیویوبلر. {{Taxobox | name = کورموهیپاریون | fossil_range = [[Middle Miocene|Mid Miocene]]-[[Pliocene|Early Pliocene]]<br />([[Hemphillian]]-[[Blancan]])<br />~{{Fossil range|15.97|3.6}} | image = Cormohipparion occidentale (sturdy three-toed horse) (Ash Hollow Formation, Miocene, 11.83 Ma; Ashfall Fossil Beds, Nebraska, USA) 4.jpg | image_caption = | image 2 = | image2_caption = | status = | status_system = | parent_authority = | taxon = | authority = | regnum = [[حئیوان]] | phylum = [[خوْردالیلار]] | familia = [[آت کیمیلر]] | subfamilia = [[آتلار (آلت عائله)]] | classis = [[ممه‌لیلر]] | ordo = [[تکدیرناق‌لیلار]] | subordo = | tribus = [[آت‌جیق]] | superordo = | species = | subgenera = | genus = †Cormohipparion Skinner & MacFadden, 1977 | subdivision_ranks = نوْوع | subdivision = †''Cormohipparion'' * †''C. (C.) cappadocium'' {{small|Bernor, 2024}} * †''C. (C.) fricki'' {{small|Woodburne, 2007}} * †''C. (C.) goorisi'' {{small|MacFadden & Skinner, 1981}} * †''C. (C.) johnsoni'' {{small|Woodburne, 2007}} * †''C. (C.) matthewi'' {{small|Woodburne, 2007}} * †''C. (C.) merriami'' {{small|Woodburne, 2007}} * †''C. (C.) occidentale'' {{small|([[Joseph Leidy|Leidy]], 1856) ([[Type species|type]])}} * †''C. (C.) sofularensis'' {{small|Parildar et al., 2025}} * †''C. (C.) quinni'' {{small|Woodburne, 1996}} * †''C. (C.) skinneri'' {{small|Woodburne, 2007}} †''Notiocradohipparion'' * †''C. (N.) plicatile'' {{small|(Leidy, 1887)}} * †''C. (N.) ingenuum'' {{small|(Leidy, 1885)}} * †''C. (N.) emsliei'' {{small|Hulbert, 1988}} }} dtcwie35coej098r1g5h3pyfvzn3p3h 0 618253 1594266 1593593 2026-10-20T03:48:12Z H.Ganjeli 58356 /* */ 1594266 wikitext text/x-wiki '''اورت بولودو''' ( [[اینگیلیس دیلی|اینگلیسجه]] : '''Oort cloud''' ) (تلفوظو: /ɔːrt/، «اورت» یا /ʊərt/، «اوورت») <ref>{{OED|Oort}}</ref> ؛ که بَعضَن اوپیک اورت بولودو دا آدلانیر، گؤرؤشه گؤره، گونشی ۲٬۰۰۰ ایله ۲۰۰٬۰۰۰ آسترونومیک واحید[[ (۰٫۰۳ ایله ۳٫۲ ایشیق ایلی) آراسیندا فاصیله‌لرده احاطه ائدن میلیاردلارلا بوزلو سیاره‌جیکدن دۆزَلمیش بولوددور.<ref>{{Cite web|url=https://www.universetoday.com/32522/oort-cloud/|title=What is the Oort Cloud?|first=Matt|last=Williams|work=Universe Today |date=August 10, 2015|access-date=May 21, 2021|archive-date=January 23, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180123211102/https://www.universetoday.com/32522/oort-cloud/|url-status=live}}</ref> بو بولودون وارلیغینی ۱۹۵۰‌جی ایلده هولندلی [[اولدوزشیناس]] یان اورت ایرئلی سؤرموشدو و سونرادان بو نظریه اونون شرفینه آدلاندیریلدی.<ref>{{cite book | last = van der Kruit | first = Pieter C. | title = Master of Galactic Astronomy: A Biography of Jan Hendrik Oort | publisher = Springer | year = 2020 | bibcode = 2021mgab.book.....K }}</ref><ref>{{cite book | last = Whipple | first = Fred L. | chapter = The Oort Cloud | editor = Tom Gehrels | title = Protostars and Planets | publisher = University of Arizona Press | year = 1978 }}</ref> اورت ایرئلی سؤرمۆشدو کی، بو بولودداکی جیسملر [[گونش سیستمی|گونش سیستمینین]] ایچ قیسیمینا گؤرولن اوزون‌دؤورلو کومئتلرین سایی‌نی تجدید ائدیر و ثابیت ساخلییر؛ کومئتلر سون‌دا گونَشه یاخین یاناشما زامانی مصرف اولور و محو ائدیلیر. [[File:Oort cloud Sedna orbit-tr.png|thumb|upright=1.23|اورت بولودو]] بولودون ایکی بولگه‌نی احاطه ائتدیگی دؤشونولور: گونشین دایره‌وی اؤرگؤسی ایله یئرلشَن دیسک‌شکللی ایچ اورت بولودو ــ بونا هیلز بولودو دا دئییلیر ــ و کوره‌شکللی خاریجی اورت بولودو. اورت بولودونون اِن ایچ قیسیمی گونش‌دن، [[ کویپر قورشاغی|کویپر قورشاغینین]] ، ایچئری یایینمیش دیسکین و آیری‌دوشموش جیسملرین [[ نپتون اؤته‌سی جیسم|نپتون‌اُتِه‌سی جیسملرین]] اؤزونه یاخین اوچ ذخیره‌گاهینین ــ فاصله‌سیندن مین دفعه دن چوخ اوزاق‌دیر.هر ایکی بولگه هلیوسفِرین اوتِه‌سینده، گونش سیستِمینین سونوندا یئر آلدیغی قبول ائدیلن و گزه گن بیلیمچیلرین سئچدیگی ایکی سَرحَدّدن بیری‌نین اوتِه‌سینده یئرلشیر. ==آیریجا باخ== *[[هیلز بولودو]] ==قایناقلار== {{قایناق}} c2q1bz4my721fjv3y8gg9zw5rst526d 0 618293 1594258 1594024 2026-10-19T19:55:29Z E THP 279 1594258 wikitext text/x-wiki '''تیراختور آذربایجان قادین فوتبال کولوبو''' — [[تیراختور آذربایجان فوتبال کولوبو]]نون قادین فوتبال شؤعبه‌سی‌دیر.<ref name="iranintl">{{cite web|url=https://www.iranintl.com/202502108351|title=پس از صعود پرسپولیس به لیگ برتر؛ رونمایی رسمی استقلال و تراکتور از تیم فوتبال زنان|website=Iran International|date=۲۰۲۵-۰۲-۱۰|access-date=۲۰۲۶-۱۰-۱۵}}</ref> تاخیم ۲۰۲۵-جی ایلده یارادیلمیش و ایلک مؤوسومونده [[ایران قادین فوتبال ایکینجی لیگی]]نده ایشتیراک ائتمیشدیر.<ref name="iranintl" /> ۲۰۲۶-جی ایلده ایکینجی لیگین چمپیونو اوْلاراق [[ایران قادین فوتبال بیرینجی لیگی]]نه یوکسل‌میشدیر.<ref name="ilna">{{cite web|url=https://www.ilna.ir/بخش-ورزشی-7/1753315-قهرمانی-مقتدرانه-زنان-تراکتور-صعود-تاریخی-به-لیگ-دسته-اول|title=قهرمانی مقتدرانه زنان تراکتور و صعود تاریخی به لیگ دسته اول|website=ILNA|date=۲۰۲۶-۰۲-۱۸|access-date=۲۰۲۶-۱۰-۱۵}}</ref> == اویونچولار == === ایندیکی ترکیب === ۲۰۲۵–۲۶ مؤوسومونده تیراختورون قادین فوتبال تاخیمینین ترکیبی:<ref name="ilna_2025">{{cite web|url=https://www.ilna.ir/بخش-ورزشی-7/1594989-رسمی-خرید-جدید-در-تیم-زنان-تراکتور|title=رسمی: ۲۱ خرید جدید در تیم زنان تراکتور!|website=ILNA|date=۲۰۲۵-۰۲-۰۹|access-date=۲۰۲۶-۱۰-۱۵}}</ref><ref name="azarbaijanonline_2026">{{cite web|url=https://azarbaijanonline24.ir/رونمایی-از-تیم-فوتبال-بانوان-تراکتور؛/|title=رونمایی از تیم فوتبال بانوان تراکتور؛ خریدهای جدید در راه‌اند|website=Azarbaijan Online|date=۲۰۲۶-۱۰-۰۳|access-date=۲۰۲۶-۱۰-۱۵}}</ref> {{Fs start}} {{Fs player|no=۱|nat=IRN|pos=GK|name=زهرا شکری}} {{Fs player|no=۱۲|nat=IRN|pos=GK|name=مهسا رشید}} {{Fs player|no=۷|nat=IRN|pos=DF|name=بیتا عبدی}} {{Fs player|no=۱۶|nat=IRN|pos=DF|name=نازنین دواتگر}} {{Fs player|no=۱۸|nat=IRN|pos=DF|name=زهرا سریری}} {{Fs player|no=۱۵|nat=IRN|pos=DF|name=یلدا عابدی}} {{Fs player|no=۱۹|nat=IRN|pos=DF|name=هستی بقال‌اصغری}} {{Fs player|no=۶۶|nat=IRN|pos=DF|name=زهرا ستاری}} {{Fs mid}} {{Fs player|no=۵|nat=IRN|pos=MF|name=مریم قاسمی}} {{Fs player|no=۶|nat=IRN|pos=MF|name=عسل مرادی}} {{Fs player|no=۸|nat=IRN|pos=MF|name=شقایق روشن}} {{Fs player|no=۱۰|nat=IRN|pos=MF|name=فاطمه دائنیا}} {{Fs player|no=۹|nat=IRN|pos=MF|name=ریحانه داوودآبادی فراهانی}} {{Fs player|no=۳۰|nat=IRN|pos=MF|name=آینور روحی}} {{Fs player|no=۹۹|nat=IRN|pos=MF|name=اسرا شیرعلی‌پور}} {{Fs end}} {{Fs start}} {{Fs player|no=۲۰|nat=IRN|pos=FW|name=فرزانه نعمتی‌زاده}} {{Fs player|no=۲۱|nat=IRN|pos=FW|name=ستایش اکبری}} {{Fs player|no=۲۷|nat=IRN|pos=FW|name=نازنین امیری}} {{Fs player|no=۷۷|nat=IRN|pos=FW|name=آیسو غفاری}} {{Fs player|no=۸۷|nat=IRN|pos=FW|name=آیتان بوداغی}} {{Fs end}} === تانینمیش اویونچولار === * '''زهرا شکری''' — قاپیچی * '''بیتا عبدی''' — مۆدافیعه‌چی * '''فاطمه دائنیا''' — یاریم‌مۆدافیعه‌چی * '''فرزانه نعمتی‌زاده''' — هۆجومچو * '''آیسو غفاری''' — هۆجومچو == قایناق == {{قایناق}} [[Fa:باشگاه فوتبال زنان تراکتور]] qywh8516k6nfmyot0nl5oi4cwirm9u6 0 618313 1594247 1594202 2026-10-19T12:31:44Z H.Ganjeli 58356 1594247 wikitext text/x-wiki '''سدنوئید''' ( [[اینگیلیس دیلی|اینگلیسجه]] : '''sednoid''' )، سدنا [[جیرتدان گزه‌گن|جیرتدان گزه‌گنی]] نین اوخشار، بؤیوک یارؽم قوطور، و اوزاق [[ان اوزاق و یاخؽن دؤنوش|آپسید]] و اؤلدوزلارین یولونا گؤره مرکزدن اوزاق [[دؤنرگه|دؤنرگه سی]] اولان، [[نپتون اؤته‌سی جیسم]] اولاراق یئتیرن بیر [[جیسم (فیزیک)|جیسم]]دیر. [[اولدوزشیناس|آسترو‌نوملار]] آرالاریندا بو گئپ بیلیشی وار کی، بو دورد جیسم آرالاریندا تکجه بیلیشلی اولاراق بو قوروها اولماسی مؤتفیق گؤرولور: [[سدنا]] ، [[وی پی۱۱۳ ۲۰۱۲]] ، [[لئلیکوهونا ۵۴۱۱۳۲]] و [[کی کیو۱۴ ۲۰۲۳]] . بو دوردنه نین هامیسی آپسیدلری مسافه‌سی ۶۰ [[آسترونومیکواحید|واحیدان]] یوخاری اولان جیسمدیرلر.<ref>{{Web kaynağı | url = https://sites.google.com/carnegiescience.edu/sheppard/home/discoveries | başlık = Scott Sheppard Small Body Discoveries | erişimtarihi = 10 Ekim 2022 | çalışma = Earth and Planets Laboratory | yayıncı = Carnegie Institution for Science | ad = Scott S. | soyadı = Sheppard | arşivurl = https://web.archive.org/web/20190424055950/https://sites.google.com/carnegiescience.edu/sheppard/home/discoveries | arşivtarihi = 24 Nisan 2019}}</ref> سدنوئیدلر ایتیق جیسم کیمی تسنیف اولونورلار، چونکی آپسید مسافه‌لری اولچک اوزاق اولاری کی، نپتونون جاذیبه سی اونلارین دؤنرگه لرینه‌ باش اثرلیغی اولمور. بیر آز آسترو‌نوملار سدنوئیدلری [[هیلز بولود|ایچئری اورت]] جیسم کیمی گؤرورلار. ایچئری اورت ، گون‌دن ۱,۰۰۰–۱۰,۰۰۰ آسترونومیک واحید مسافه‌ده یئلیر. [[File:Four sednoids orbits 2025.png|thumb|upright=1.5|'''دورد تانینان سدنوئید لرین دؤنرگه (مدار) یکی اونلارین دؤنرگه سی هئچواخت کوئیپر قورشاغینا موماس اولمور''']] [[File:Sednoid apparent magnitudes.png|thumb|'''اۆچ دنه دورد تانینان سدنوئیدین گؤرونن بؤیوکلوغو''']] [[File:Sedna-NASA.JPG|thumb|'''دیسکاوری گوی گمیسینین سدنا دان (بیرینجی تانینان سدنوئید)گؤرونتوسو''']] ==آیریجا باخ== *[[آشیری نپتون‌اؤته‌سی جیسم]] *[[سدنا]] ==قایناقلار== {{قایناق}} sey4lmimemstfx4pb568ivz3gi5q8ek 0 618317 1594250 1594244 2026-10-19T14:58:03Z E THP 279 /* خاریجی مدیا‌نین عکس‌العمل‌لری */ 1594250 wikitext text/x-wiki {{Infobox football match | title = تیراختور-ملوان اویونونون حادیثه‌سی (۲۰۲۶) | image = Tractor_fans_NO_TO_RACISM.jpg | caption = تیراختور طرفدارلری «NO TO RACISM» (نژادپرستلییه یوخ) شوعاری ایله | event = [[ایران سوپر لیگی]] | team1 = [[تیراختور آذربایجان فوتبال کولوبو|تیراختور]] | team2 = [[ملوان فوتبال کولوبو|ملوان]] | date = ۱۷ اوکتوبر ۲۰۲۶ (۲۶ مهر ۱۴۰۵) | stadium = [[سیروس قایقران ایستادیومو]] | city = [[بندر انزلی |انزلی]]، [[ایران]] | referee = [[بیژن حیدری]] | attendance = | weather = }} '''تیراختور-ملوان اویونونون حادیثه‌سی (۲۰۲۶)''' — ۱۷ اوکتوبر ۲۰۲۶-دا (۱۴۰۵-جی ایل مهر آیی‌نین ۲۶-دا) [[ایران سوپر لیگی]]‌نین دوققوزونجو هفته‌سینده [[تیراختور آذربایجان فوتبال کولوبو|تیراختور]] و [[ملوان فوتبال کولوبو|ملوان]] آراسیندا کئچیریلمه‌لی اولان، لاکین باشلامازدان قاباق لغو اوْلان بیر فوتبال اویونو و اونون اطرافیندا یارانان حادیثه‌لر توپلوسودور.<ref name="irib_2026">{{cite web|url=https://irib-news.ir/fa/news/5942223/بازی-تراکتور-و-ملوان-در-انزلی-لغو-شد|title=بازی تراکتور و ملوان در انزلی لغو شد|website=خبرگزاری صدا و سیما|date=۲۰۲۶-۱۰-۱۷|access-date=۲۰۲۶-۱۰-۱۸}}</ref><ref name="varzesh3_cancel">{{cite web|url=https://www.varzesh3.com/news/2437342/اولین-واکنش-تراکتور-به-لغو-مسابقه-عکس|title=اولین واکنش تراکتور به لغو مسابقه! (عکس)|website=ورزش سه|date=۲۰۲۶-۱۰-۱۷|access-date=۲۰۲۶-۱۰-۱۸}}</ref> === قاباقکی حادیثه‌لر === بو، تیراختور و ملوان آراسیندا ایلک قومیت‌چی شوعار حادیثه‌سی دئییلدی. داها اؤنجکی گؤروش‌لرده ده بنزر حادیثه‌لر قئیده آلینمیشدی. مثلاً، ۲۰۲۶-جی ایلین فوریه‌سینده (اسفند ۱۴۰۴) ایکی تیم آراسینداکی اویون‌دان سوْنرا، تیراختورون کاپیتانی [[شجاع خلیل‌زاده]] آچیقلامیشدی کی انزلی‌ده‌کی اویون‌دا «تعدادی تماشاچی قومیت‌چی شوعارلار وئریب ناسزا دئدیلر و جو چوخ پیس ایدی». او همچنین ایدافه ائتمیشدی: «نه واختا قدر قومیت‌چی شوعارلاری تحمل ائتمه‌لی‌ییک؟»<ref name="khalilzadeh_prev">{{cite web|url=https://7sobh.com/بخش-فوتبال-1041/60101295-خلیل-زاده-ملوانی-ها-شعار-قومیتی|title=خلیل زاده: ملوانی ها شعار قومیتی می دادند|website=روزنامه هفت صبح|date=۲۰۲۶-۰۲-۲۲|access-date=۲۰۲۶-۱۰-۱۸}}</ref> همچنین، منبعلر بو حادیثه‌دن قاباقکی انزلی تقابولونون ده حاشیه‌لی اوْلدوغونو و بو تنش‌لرین کؤکونون اورادان قالدیغینی بیلدیریر.<ref name="snn_history">{{cite web|url=https://snn.ir/fa/news/1472650/دستور-فوری-زنوزی-برای-عدم-حضور-تراکتور-در-زمین-برای-بازی-با-ملوان|title=دستور فوری زنوزی برای عدم حضور تراکتور در زمین برای بازی با ملوان|website=خبرگزاری دانشجو|date=۲۰۲۶-۱۰-۱۷|access-date=۲۰۲۶-۱۰-۱۸}}</ref> == حادیثه‌نین گئدیشی == اویون باشلامازدان قاباق، [[بندر انزلی|انزلی]] شهرینده‌کی [[سیروس قایقران ایستادیومو]]ندا اولان بعضی طرفدارلار طرفیندن تیراختور اویونچولارینا، خوصوصیله ده [[شجاع خلیل‌زاده]] و [[علیرضا بیرانوند]]ا قارشی توهین‌لی شوعارلار سسله‌ندی.<ref name="yjc_2026">{{cite web|url=https://www.yjc.ir/fa/news/9139953/تراکتوری‌ها-زمین-بازی-را-ترک-کردند-بازی-با-ملوان-لغو-شد|title=تراکتوری‌ها زمین بازی را ترک کردند/ بازی با ملوان لغو شد|website=باشگاه خبرنگاران جوان|date=۲۰۲۶-۱۰-۱۷|access-date=۲۰۲۶-۱۰-۱۸}}</ref> وئریلن بیلگی‌لره گؤره، بو شوعارلار آراسیندا قومیت‌چی و تحقیر ائدیجی ایفاده‌لر، او جومله‌دن «ترک خر» و «اشک اشک» کیمی عبارات‌لر ده یئر آلیردی. بو وضعیت‌دن سوْنرا تیراختور اویونچولاری ایستادیومو ترک ائده‌رک گئدیب رختکنه دالدیلار. ملوان مشقچی‌سی [[مازیار زارع]] طرفدارلارا سسله‌نیب اونلاری ساکیت ائتمه‌یه چالیشدی و [[جواد نکونام]] ایله قیسا بیر موذاکیره ائتدی، لاکین بو چالیشمالار نتیجه وئرمدی. تقریباً ۳۰ دقیقه‌لیک گؤزلمه‌دن سوْنرا، تیراختور اویونچولاری مئیدانا قاییتدیلار و اویون رسماً لغو اوْلوندو.<ref name="snn_2026">{{cite web|url=https://snn.ir/fa/news/1472678/لغو-بازی-تراکتور-و-ملوان-به-دلیل-تنش-در-ورزشگاه-سن-سیروس|title=لغو بازی تراکتور و ملوان به دلیل تنش در ورزشگاه سن سیروس|website=خبرگزاری دانشجو|date=۲۰۲۶-۱۰-۱۷|access-date=۲۰۲۶-۱۰-۱۸}}</ref><ref name="varzesh3_cancel" /> اویونون لغو اوْلونماسیندان سوْنرا، ایستادیومون اطرافیندا و تیمین هتله گئدیşی یولدا بعضی تیراختور طرفدارلارینین و تیمین ایداره‌چی‌لرینین ماشین‌لارینا خسارت وۇرولدو. == عکس‌العمل‌لر == === باشگاه تیراختور === باشگاه تیراختور بیر بیانیه یایینلایاراق، اویونون لغو اوْلما سببینی «تیراختور اویونچولارینا قارشی چوخ ساییدا فحش و همچنین میزبان تیمین طرفدارلاری طرفیندن نژادپرست و قومیت‌چی توهین‌لر» کیمی آچیقلادی. باشگاه بو بیانیه‌یه «NO TO RACISM» (نژادپرستلییه یوخ) یازیلان بیر شکیل ده علاوه ائتدی.<ref name="ettelaat_2026">{{cite web|url=https://www.ettelaat.com/news/173732/باشگاه-تراکتور-دلیل-ترک-زمین-را-اعلام-کرد-نژادپرستی-عکس|title=باشگاه تراکتور دلیل ترک زمین را اعلام کرد: نژادپرستی! +عکس|website=روزنامه اطلاعات|date=۲۰۲۶-۱۰-۱۷|access-date=۲۰۲۶-۱۰-۱۸}}</ref><ref name="varzesh3_cancel" /> === باشگاه ملوان === باشگاه ملوان دا بیر پست یایینلایاراق، عکسده «NO TO DOUBLE STANDARDS» (ایکی‌لی استانداردلارا یوخ) و «IT'S NOT ONE-SIDED!» (بیرطرفلی دئییل!) یازیلاری اولان بیر شکیل یاییملادی. باشگاه ملوان بو حرکتله نژادپرستلییه قارشی اولدوغونو، لاکین استانداردلارین ایکی‌لی اولماسینی دا قبول ائتمه‌دیگینی بیلدیردی.<ref name="varzesh3_malavan">{{cite web|url=https://www.varzesh3.com/news/2437360/پاسخ-تصویری-ملوان-به-کنایه-تراکتور-عکس|title=پاسخ تصویری ملوان به کنایه تراکتور(عکس)|website=ورزش سه|date=۲۰۲۶-۱۰-۱۷|access-date=۲۰۲۶-۱۰-۱۹}}</ref><ref name="bartarinha">{{cite web|url=https://www.bartarinha.ir/بخش-اخبار-ورزشی-123/1622101-تراکتور-ملوان-با-پوسترهای-کنایه-آمیز-به-جان-هم-افتادند|title=تراکتور و ملوان با پوسترهای کنایه‌آمیز به جان هم افتادند|website=برترین‌ها|date=۲۰۲۶-۱۰-۱۷|access-date=۲۰۲۶-۱۰-۱۹}}</ref> === محمدرضا زنوزی (تیراختورون مالیکی) === [[محمدرضا زنوزی مطلق]] آچیقلاما وئره‌رک بیلدیردی کی، تیمین مئیدانی ترک ائتمه‌سی اونون بیرباشا امری ایله اوْلوب. او قئید ائتدی: «بو اوچ خالی بیزه وئرمه‌سه‌لر، بیزیم دیلیمیزه و ایران خالقینا فدا اوْلسون. بیز پول خرج اتمیریک کی، هم اؤزوموز، هم ده قوموموز فحش ائشیدسین». زنوزی همچنینین بیلدیردی کی، لازیم اوْلارسا، قومیت‌چی فحش‌لره دایر سندلری [[فیفا]]یا و [[CAS]]-ا تقدیم ائده‌رک اورادا شکایت ائده‌جک. او حتی تهدید ائتدی کی، اگر نتیجه تراختورون ضدینده اوْلارسا، تیم لیگدن انصراف وئره‌جک.<ref name="mehr_zanouzi">{{cite web|url=https://www.mehrnews.com/news/6981929/مالک-تراکتور-سه-امتیاز-فدای-سر-قوم-و-ملت-لعنت-به-این-فوتبال|title=مالک تراکتور: سه امتیاز فدای سر قوم و ملت؛ لعنت به این فوتبال!|website=خبرگزاری مهر|date=۲۰۲۶-۱۰-۱۷|access-date=۲۰۲۶-۱۰-۱۸}}</ref><ref name="arman_2026">{{cite web|url=https://www.armanmeli.ir/fa/news/1523241/تراکتور-و-ملوان-جزئیات-لغو-مسابقه-و-تهدید-شکایت-به-فیفا-و-cas|title=تراکتور و ملوان؛ جزئیات لغو مسابقه و تهدید شکایت به فیفا و CAS|website=آرمان ملی|date=۲۰۲۶-۱۰-۱۷|access-date=۲۰۲۶-۱۰-۱۸}}</ref> === جواد نکونام (تیراختورون مشقچی‌سی) === [[جواد نکونام]] اویون‌دان سوْنرا فقط بو جمله‌نی دئدی: «بو اوینانمایان اویوندا باش وئرن بوتون حادیثه‌لری هامی گؤردو!»<ref name="footballi_noko">{{cite web|url=http://footballi.net/video/1068070/جواد-نکونام-همه-اتفاقات-بازی-برگزار-نشده-با-ملوان-را-دیدند|title=جواد نکونام: همه اتفاقات بازی برگزار نشده با ملوان را دیدند!|website=فوتبالی|date=۲۰۲۶-۱۰-۱۷|access-date=۲۰۲۶-۱۰-۱۸}}</ref> === آرش فهمیده (ملوان هیئت مدیره‌سی‌نین عوضوو) === [[آرش فهمیده]] بو حادیثه‌نی «بدعت» آدلاندیردی و بیلدیردی کی، بیر مالیکین اویوندان قاباق تیمینی چکمه‌سی و ناظری تحت تأثیر قرار وئرمه‌سی فوتبال ایران اوچون تهلوکه‌لی بیر یئنی‌لیک‌دیر. او قئید ائتدی: «بو، استقلال، پرسپولیس و حتی ملوان کیمی بؤیوک تیم‌لر اوچون ده تکرارلانا بیلر.»<ref name="football360_malavan">{{cite web|url=https://football360.ir/post/20261018188/واکنش-هیئت-مدیره-ملوانی‌ها-جلوی-بدعت-زنوزی-را-بگیرید|title=واکنش عضو هیئت مدیره ملوانی‌ها؛ «جلوی بدعت زنوزی را بگیرید!»|website=فوتبال ۳۶۰|date=۲۰۲۶-۱۰-۱۸|access-date=۲۰۲۶-۱۰-۱۹}}</ref> === محمدرضا کشوری‌فرد (ایران لیگی سازمانی‌نین کاتیبی) === [[محمدرضا کشوری‌فرد]]، ایران فوتبال لیگی سازمانی‌نین کاتیبی، بو حادیثه‌نی تصدیق ائده‌رک بیلدیردی: «انزلی‌ده‌کی سیروس قایقران ایستادیوموندا یارانان وضعیت و بعضی تماشاچی‌لارین فحش و نامناسب ایفاده‌لر ایشلتمه‌سی سببیندن اویونون باشلانما سوتو چالینمادی.» او علاوه ائتدی کی، سازمان لیگ رسمی راپورت‌لاری گؤزله‌ییر کی پرونده‌نی فدراسیونون انضباطی کمیته‌سینه گؤندرسین.<ref name="irib_kashvarifard">{{cite web|url=https://irib-news.ir/fa/news/5942237/بازی-ملوان-تراکتور-لغو-شد|title=بازی ملوان - تراکتور لغو شد|website=خبرگزاری صدا و سیما|date=۲۰۲۶-۱۰-۱۷|access-date=۲۰۲۶-۱۰-۱۹}}</ref> === سیاستچی‌لرین عکس‌العمل‌لری === بو حادیثه تکجه ایدمان دونیاسیندا دئییل، [[ایران]] سیاستینده ده گئنیش عکس‌سدا دوغوردو. [[تبریز]]، آذرشهر و اسکو سئچکی‌لری‌نین [[ایسلامی شورا مجلیسی|مجلیس]] نوماینده‌لری بو حادیثه‌یه توند عکس‌العمل گؤستردیلر: * '''[[علیرضا نوین]]:''' [[ایران]]ین ایدمان و گنجلر وزیری [[احمد دنیامالی]]‌یه خطاباً ائتدیگی پیامدا، بو حادیثه‌نی «ترکلره قارشی تکرارلانان اهانت» آدلاندیردی و ایدمان وزیری‌نین ایستیضاح (استیضاح) طرحینی امضا ائده‌جه‌یینی بیلدیردی.<ref name="varzesh3_novin">{{cite web|url=https://www.varzesh3.com/news/2437422/پیام-نماینده-تبریز-وزیر-را-استیضاح-می‌کنیم|title=پیام نماینده تبریز: وزیر را استیضاح می‌کنیم!|website=ورزش سه|date=۲۰۲۶-۱۰-۱۷|access-date=۲۰۲۶-۱۰-۱۸}}</ref> * '''[[رضا صدیقی]]:''' بو حادیثه‌نی «قومیت‌چی تحقیر» کیمی محکوم ائده‌رک، ایدمان وزیرلیگی و فوتبال فدراسیونوندان «هتاک‌لیق و نورماسیزلیق بساطینی ورزشگاه‌لاردان بیزیم‌لیکجه قالدیرمامالاری‌نی» طلب ائتدی.<ref name="mehr_sedighi">{{cite web|url=https://www.mehrnews.com/news/6981965/صدیقی-بساط-توهین-های-قومیتی-در-ورزشگاه-ها-باید-برچیده-شود|title=صدیقی: بساط توهین‌های قومیتی در ورزشگاه‌ها باید برچیده شود|website=خبرگزاری مهر|date=۲۰۲۶-۱۰-۱۷|access-date=۲۰۲۶-۱۰-۱۸}}</ref> * '''[[روح‌الله متفکرآزاد]]:''' [[ایسلامی شورا مجلیسی]]نین هیئت‌رئیسه‌سی‌نین عوضوو، ایدمان وزیرینه خطاباً پیام گؤندره‌رک، وزیرین [[مجلیس]]ده جواب وئرمه‌سینی طلب ائتدی.<ref name="sahebkhabar">{{cite web|url=https://sahebkhabar.ir/news/80158180/متفکرآزاد-وزیر-ورزش-درباره-توهین-ها-در-ورزشگاه-انزلی-پاسخگو|title=متفکرآزاد: وزیر ورزش درباره توهین‌ها در ورزشگاه انزلی پاسخگو باشد|website=صاحب‌خبر|date=۲۰۲۶-۱۰-۱۷|access-date=۲۰۲۶-۱۰-۱۸}}</ref> * '''[[علیرضا رحیمی]]:''' [[ایران]]ین ایدمان وزیرینین معاونی، بو حادیثه‌نی محکوم ائده‌رک، «نژادپرستلییه و نفرت‌پراکندگییه قارشی قاطی برخورد اولونمالی‌دیر» دئدی.<ref name="varzesh3_gov">{{cite web|url=https://www.varzesh3.com/news/2437446/اولین-واکنش-دولتی-به-شعارهای-سن-سیروس|title=اولین واکنش دولتی به شعارهای سن سیروس|website=ورزش سه|date=۲۰۲۶-۱۰-۱۷|access-date=۲۰۲۶-۱۰-۱۸}}</ref> === ایران فوتبال فدراسیونو === [[ایران فوتبال فدراسیونو]] (FFIRI) بو حادیثه‌دن سوْنرا، قومیت‌چی شوعارلارا و هوادارلارین توهین‌لرینه قارشی سرت مؤوقع توتدو. فدراسیونون ایداره‌چی‌لری بیلدیردیلر کی، ورزشگاه‌لاردا قومیت‌چی شوعارلارین سسله‌نمه‌سی حالیندا، اویونون نتیجه‌سینه باقمایاراق، میزبان تیم تامامیله مغلوب (۳-۰) اعلان ائدیله‌جک و دیگر آغیر انضباطی جریمه‌لر ده تطبیق اوْلوناجاق.<ref name="ffiri_rules">{{cite web|url=https://www.isna.ir/news/1405072622107/فدراسیون-فوتبال-با-شعارهای-قومیتی-برخورد-قانونی-می-کند|title=فدراسیون فوتبال با شعارهای قومیتی برخورد قانونی می‌کند|website=ایسنا|date=۲۰۲۶-۱۰-۱۸|access-date=۲۰۲۶-۱۰-۱۸}}</ref><ref name="tasnim_ffiri">{{cite web|url=https://www.tasnimnews.com/fa/news/1405/07/26/3385007/واکنش-فدراسیون-فوتبال-به-شعارهای-قومیتی-دیدار-ملوان-و-تراکتور|title=واکنش فدراسیون فوتبال به شعارهای قومیتی دیدار ملوان و تراکتور|website=خبرگزاری تسنیم|date=۲۰۲۶-۱۰-۱۷|access-date=۲۰۲۶-۱۰-۱۸}}</ref> فدراسیونون رسمی بیانیه‌سینده قئید اوْلونموشدور کی، «هر کیمسه‌نین قومیتینه، دیلینه و ایرقینه توهین ائتمک قبول ائدیله بیلمز و بو کیمی حرکت‌لر فوتبالین روحونا ضیددیر». فدراسیون همچینین بیلدیریب کی، بو حادیثه ایله باغلی کمیته انضباطی طرفیندن آراشدیرما باشلادیلیب و گوناهکار شخص‌لر و کولوب‌لار اؤز جازالارینی آلاجاقلار.<ref name="irna_ffiri">{{cite web|url=https://www.irna.ir/news/85650980/نشست-فوری-کمیته-انضباطی-برای-شعارهای-قومیتی-ملوان-تراکتور|title=نشست فوری کمیته انضباطی برای شعارهای قومیتی ملوان-تراکتور|website=ایرنا|date=۲۰۲۶-۱۰-۱۸|access-date=۲۰۲۶-۱۰-۱۸}}</ref> === خاریجی مدیا‌نین عکس‌العمل‌لری === بو حادیثه [[تورکیه]] مدیاسیندا گئنیش عکس‌سدا دوغوردو. [[تورکیه]]نین ان اؤنملی گازت‌لری و خبر پورتال‌لاری بو اویونون لغو اوْلماسینی و تراختورون میدانی ترک ائتمه‌سینی یئکین دیققتله ایزله‌دیلر.<ref name="varzesh3_turkish">{{cite web|url=https://www.varzesh3.com/news/2437612/بازتاب-ماجرای-تراکتور-در-رسانه-های-ترکیه|title=بازتاب حیرت‌انگیز ماجرای تراکتور در رسانه‌های ترکیه!|website=ورزش سه|date=۲۰۲۶-۱۰-۱۸|access-date=۲۰۲۶-۱۰-۱۹}}</ref> * '''ترکیه گازتسی (Türkiye Gazetesi):''' بو گازت «تراختور تبریز نژادپرستلیک رسوایی‌سینه شدت‌لی عکس‌العمل گؤستردی و میدانی ترک ائتدی» باشلیغی ایله خبری یاییملادی و باشگاهین رسمی بیانیه‌سینه و [[محمدرضا زنوزی مطلق]]ین قومیت‌چی تحقیرلره دایر اظهاراتینا ایستیناد ائتدی.<ref name="varzesh3_turkish" /><ref name="turkiyegazetesi">{{cite web|url=https://www.turkiyegazetesi.com.tr/spor/tebriz-traktorden-irkcilik-skandalina-sert-tepki-sahadan-cekildiler-1823602|title=Tebriz Traktör'den ırkçılık skandalına sert tepki: Sahadan çekildiler|website=Türkiye Gazetesi|date=۲۰۲۶-۱۰-۱۷|access-date=۲۰۲۶-۱۰-۱۹}}</ref> * '''حبر۷ (Haber7):''' بو پورتال «ترک‌لرین تیمی کیمی تانینان تراختور نژادپرست شوعارلاردان سوْنرا میدان‌دان چکیلدی» باشلیغی ایله تراختورون میلیون‌لارلا طرفداری‌نین اولدوغونو و زنوزی‌نین لیگدن انصراف تهدیدینی وورغولادی.<ref name="varzesh3_turkish" /><ref name="haber7">{{cite web|url=https://spor.haber7.com/spor/haber/3669226-turklerin-takimi-olarak-biliniyordu-irkcilik-skandalarinin-ardindan-sahadan-cekildiler|title=Türklerin takımı olarak biliniyordu! Irkçılık skandalının ardından sahadan çekildiler|website=Haber 7|date=۲۰۲۶-۱۰-۱۷|access-date=۲۰۲۶-۱۰-۱۹}}</ref> * '''سوزجو (Sözcü):''' بو گازت تراختورو «دونیادا ان چوخ تورک طرفداری اولان تیم» کیمی تصویر ائده‌رک، حادیثه‌نی بیر ایدمان مناقیشه‌سیندن داها آرتیق بیر «هویت مسئله‌سی» کیمی شرح ائتدی.<ref name="varzesh3_turkish" /><ref name="sozcu">{{cite web|url=https://www.sozcu.com.tr/dunyanin-en-cok-turk-taraftari-olan-takimi-tezahurati-duyunca-sahadan-cekildi-p370487|title=Dünyanın en çok Türk taraftarı olan takımı tezahüratı duyunca sahadan çekildi|website=Sözcü|date=۲۰۲۶-۱۰-۱۸|access-date=۲۰۲۶-۱۰-۱۹}}</ref> * '''صباح (Sabah):''' «ایران‌دا نژادپرستلیک بحرانی: تراختور میدان‌دان چکیلدی» باشلیغی ایله خبری وئرن بو گازت، زنوزی‌نین توهین‌لره عکس‌العملینی و لیگدن انصراف تهدیدینی اؤنه چیخاردی.<ref name="sabah">{{cite web|url=https://www.sabah.com.tr/spor/futbol/2026/10/19/iranda-irkcilik-krizi-traktor-sahadan-cekildi|title=İran'da ırkçılık krizi: Traktör sahadan çekildi|website=Sabah|date=۲۰۲۶-۱۰-۱۹|access-date=۲۰۲۶-۱۰-۱۹}}</ref> === حقوقی تحلیل === [[ایلنا]] خبر آژانسی‌نین حقوقی تحلیلینه گؤره، بو حادیثه‌ده ان اساس سوآل بودور کی، تراختور اویونچولاری داورین قرارینا اعتراض ائده‌رک میدانی ترک ائدیبلر، یوخسا اؤز قرارلاری ایله اویوندان ایمتیناع ائدیبلر. فیفا‌نین انضباطی قانونونون ۱۵-جی ماده‌سی نژادپرستلیک حالیندا داورا اویونو دایاندیرماق صلاحیتی وئریر و بو وضعیتده میزبان تیمین مغلوبیتینه حکم وئریله بیلر. اما ۱۶-جی ماده‌نین ۲-جی بندینده دئییلیر کی، اگر تیم داورین قرارینا اعتراض ائده‌رک اویوندان چیخسا، مغلوبیت حکمو وئریلیر. ایرانین انضباطی مقرراتی‌نین ۶۲-جی ماده‌سی ایسه اویونون کئچیریلممه‌سینده مسئولیت‌لی تیم اوچون ۳-۰ مغلوبیت، جریمه و زیانین اؤده‌نمه‌سینی نظرده توتور.<ref name="ilna_legal">{{cite web|url=https://www.ilna.ir/بخش-ورزشی-7/1854238-اختصاصی-تراکتور-ملوان-سه-امتیاز-در-انتظار-یک-افشاگری-بزرگ|title=اختصاصی/ تراکتور و ملوان: سه امتیاز در انتظار یک افشاگری بزرگ|website=ایلنا|date=۲۰۲۶-۱۰-۱۸|access-date=۲۰۲۶-۱۰-۱۹}}</ref> === فیفا‌نین نژادپرستلییه قارشی قایدالاری === [[فیفا]] (FIFA) نژادپرستلییه و هر نوع تبعیضه قارشی «صیفر تولرانس» (عدم تسامح مطلق) سیاسیته مالیک‌دیر.<ref name="fifa_stand">{{cite web|url=https://ru.qa.fifa.com/ar/campaigns/no-discrimination/no-racism/global-stand-against-racism|title=Global Stand Against Racism|website=FIFA|access-date=۲۰۲۶-۱۰-۱۸}}</ref> ۲۰۲۴-جو ایلده فیفا‌نین ۷۴-جو کونقرسینده «نژادپرستلییه قارشی قوبال بیر مؤوقع» (Global Stand Against Racism) قبول ائدیلدی و بو چرچیوه‌ده قایدالار اساسلی درجه‌ده سرت‌لشدیریلدی.<ref name="fifa_stand" /> فیفا‌نین انضباطی قانونوندا (Disciplinary Code) نژادپرستلیک و تبعیضه دایر اساس‌لی دییشیکلیک‌لر ائدیلدی: * '''جریمه‌لرین آرتیریلماسی:''' نژادپرستلیک حاللاریندا ماکسیموم جریمه ۵ میلیون ایسویس فرانکینا (CHF) قدر قالدیریلدی.<ref name="fifa_circular">{{cite web|url=https://digitalhub.fifa.com/m/2c3744a8edc88874/original/Circular-1934_Edicion-de-2025-del-Codigo-Disciplinario-de-la-FIFA.pdf|title=Circular 1934 - FIFA Disciplinary Code 2025|website=FIFA|access-date=۲۰۲۶-۱۰-۱۸}}</ref><ref name="fifa_stand" /> * '''اۆچ مرحله‌لی پروتوسدور:''' نژادپرستلیک حادیثه‌سی باش وئردیکده، داور اویونو دایاندیرا، مۆوققتی دایاندیرا و یا تامامیله لغو ائده بیلر. بو پروتوسدور بۆتۆن ۲۱۱ عضو فدراسیون اوچون مجبوری‌دیر.<ref name="fifa_stand" /><ref name="fifa_protocol">{{cite web|url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/cfi-subm/hc-hr-pursuant/subm-hc-hr-pursuant-spor-othe-acto-31-fifa-federation-internationale-f-ation.docx|title=FIFA Input for the HC report|website=OHCHR|access-date=۲۰۲۶-۱۰-۱۸}}</ref> * '''باشقا فدراسیون‌لارا موداخیله:''' فیفا اؤزونه حق وئریر کی، نژادپرستلیک حاللاریندا عضو فدراسیون‌لار کیفایت قدر تدبیر گؤرمه‌دیکده موداخیله ائتسین و حتی [[ایسپورت آربیتراسیا محکمه‌سی|CAS]]-ا (ایسپورت آربیتراسیا محکمه‌سی) شکایت ائتسین.<ref name="fifa_circular" /> * '''تعلیمی تدبیرلر:''' ۲۰۲۶-جی ایلدن اعتباراً، نژادپرستلیک ائدن شخص اؤز گوناهینی قبول ائده‌رسه، جریمه‌نین یاری‌سی تعلیمی و تربیتی پروقراملارلا عوض اولونا بیلر.<ref name="fifa_2026">{{cite web|url=https://hns.family/files/documents/33052/Circular%201964_FIFA%20Disciplinary%20Code%202026_HR.pdf|title=FIFA Disciplinary Code 2026|website=FIFA|access-date=۲۰۲۶-۱۰-۱۸}}</ref> بو قایدالار اساسیندا، [[تیراختور آذربایجان فوتبال کولوبو|تیراختور]] و [[ملوان فوتبال کولوبو|ملوان]] اویونوندا باش وئرن نژادپرست و قومیت‌چی شوعارلار، فیفا‌نین انضباطی قانونو چرچیوه‌سینده جدی بیر پوزونتولوق ساییلا بیلر و ایشتیراک‌چی‌لارین (او جومله‌دن میزبان کولوبون) قارشی‌سین‌دا آغیر جریمه‌لر و تدبیرلر گؤروله بیلر. == قایناق == {{قایناق}} [[بؤلمه:تیراختور فوتبال کولوبو]] [[بؤلمه:۲۰۲۶-جی ایل فوتبال حادیثه‌لری]] h1s2ge5seai9oul4s2n9ltcpcyg0hej 0 618321 1594248 2026-10-19T12:32:44Z H.Ganjeli 58356 صفحه‌‌نی ' '''آشیری نپتون‌اؤته‌سی جیسم''' ( [[اینگیلیس دیلی|اینگلیسجه]] : '''Extreme trans-Neptunian object''' ) نپتونون چوخ اوْتراسیندا ۳۰ آسترونومیک واحید گونش اطرافینده دؤنن و [[گونش سیستمی|گونش سیستمینین]] ان ائشیکه یاخین بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر نپتون‌اؤته‌سی جیسمدیر. بیر...' ایله ياراتدی 1594248 wikitext text/x-wiki '''آشیری نپتون‌اؤته‌سی جیسم''' ( [[اینگیلیس دیلی|اینگلیسجه]] : '''Extreme trans-Neptunian object''' ) نپتونون چوخ اوْتراسیندا ۳۰ آسترونومیک واحید گونش اطرافینده دؤنن و [[گونش سیستمی|گونش سیستمینین]] ان ائشیکه یاخین بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر نپتون‌اؤته‌سی جیسمدیر. بیر آشیری نپتون‌اؤته‌سی جیسم ان آزی ۱۵۰-۲۵۰ آسترونومیک واحید بؤیوک بیر یاریم‌بؤیوک قوطر صاحیبدیر. بو جیسملرین [[دؤنرگه|مدارلاری]] ، معلوم اولان بۆتون باشقا نپتون‌اؤته‌سی جیسملرینه گؤره، معلوم اولان [[دوو گزه‌گن|دوو گزه‌گن‌لردن]] داها آز ائتکیلنیر. آنجاق، اونلار فرضی بیر [[ دوققوزونجو گزَگن|دوْققوزونجو گزه‌گنین]] جاذیبه قارشیلیق‌لی‌تاثیری ایله ائتکیلنه‌بیلر و بو جیسملری بنزر مدار تیپلرینه طرف یؤنلده‌بیلر. معلوم اولان آشیری نپتون‌اؤته‌سی جیسملر، کیچیک آرتان و آزالان دۆیوُن مسافه‌لری اوْلان جیسم جۆفتلرینین داغیلیملاری آراسیندا، خاریجی تلاطوملارا بیر جاوابین گؤستریجیسی اوْلا‌بیلن، یوکسک درجه‌ده ایستانتیستیک باخیمدان اؤنملی بیر نامتقارنلیک گؤستریرلر.<ref>{{Akademik dergi kaynağı|url=https://doi.org/10.3847/1538-3881/ab0895|başlık=A New High Perihelion Trans-Plutonian Inner Oort Cloud Object: 2015 TG387|tarih=12 Mart 2019|sayı=4|sayfalar=139|çalışma=The Astronomical Journal|cilt=157|ad=Scott S.|soyadı=Sheppard|issn=1538-3881|doi=10.3847/1538-3881/ab0895|ad2=Chadwick A.|ad3=David J.|ad4=Nathan|soyadı2=Trujillo|soyadı3=Tholen|soyadı4=Kaib}}</ref> ==قایناقلار== {{قایناق}} rxtiq9i8sc5dupthzd8w209ede0zzjn 1594259 1594248 2026-10-19T20:41:38Z H.Ganjeli 58356 /* */ 1594259 wikitext text/x-wiki '''آشیری نپتون‌اؤته‌سی جیسم''' ( [[اینگیلیس دیلی|اینگلیسجه]] : '''Extreme trans-Neptunian object''' ) نپتونون چوخ اوْتراسیندا ۳۰ آسترونومیک واحید گونش اطرافینده دؤنن و [[گونش سیستمی|گونش سیستمینین]] ان ائشیکه یاخین بؤلگه‌سینده یئرلشن بیر نپتون‌اؤته‌سی جیسمدیر. [[File:Distant object orbits + Planet Nine.png|thumb|350x350px|سدنا''' ۲۰۱۲ وی‌پی۱۱۴، لئ‌لئاکوهونوآ و آیری چوخ اوجاق‌داکی جیزگیلرین مدارلاری، دوققوزونجو گزه‌گن‌ین اؤن‌گؤرولن مداری ایله بیرلیک‌ده''']] بیر آشیری نپتون‌اؤته‌سی جیسم ان آزی ۱۵۰-۲۵۰ آسترونومیک واحید بؤیوک بیر یاریم‌بؤیوک قوطر صاحیبدیر. بو جیسملرین [[دؤنرگه|مدارلاری]] ، معلوم اولان بۆتون باشقا نپتون‌اؤته‌سی جیسملرینه گؤره، معلوم اولان [[دوو گزه‌گن|دوو گزه‌گن‌لردن]] داها آز ائتکیلنیر. آنجاق، اونلار فرضی بیر [[ دوققوزونجو گزَگن|دوْققوزونجو گزه‌گنین]] جاذیبه قارشیلیق‌لی‌تاثیری ایله ائتکیلنه‌بیلر و بو جیسملری بنزر مدار تیپلرینه طرف یؤنلده‌بیلر. معلوم اولان آشیری نپتون‌اؤته‌سی جیسملر، کیچیک آرتان و آزالان دۆیوُن مسافه‌لری اوْلان جیسم جۆفتلرینین داغیلیملاری آراسیندا، خاریجی تلاطوملارا بیر جاوابین گؤستریجیسی اوْلا‌بیلن، یوکسک درجه‌ده ایستانتیستیک باخیمدان اؤنملی بیر نامتقارنلیک گؤستریرلر.<ref>{{Akademik dergi kaynağı|url=https://doi.org/10.3847/1538-3881/ab0895|başlık=A New High Perihelion Trans-Plutonian Inner Oort Cloud Object: 2015 TG387|tarih=12 Mart 2019|sayı=4|sayfalar=139|çalışma=The Astronomical Journal|cilt=157|ad=Scott S.|soyadı=Sheppard|issn=1538-3881|doi=10.3847/1538-3881/ab0895|ad2=Chadwick A.|ad3=David J.|ad4=Nathan|soyadı2=Trujillo|soyadı3=Tholen|soyadı4=Kaib}}</ref> ==قایناقلار== {{قایناق}} 4xvs8wb0xinnxw3y80a8np6rh2hmwhp 0 618322 1594267 2026-10-20T03:48:42Z H.Ganjeli 58356 صفحه‌‌نی ' آسترونومی‌ده '''هیلز بولودو''' ( [[اینگیلیس دیلی|اینگلیسجه]] : '''Hills cloud''' ) (داخیلی اورت بولودی و داخیلی بولود دا آدلانیر) نظریه‌سی چوخ چوخ بؤیوک بیر اولدوز دورنده بیر دیسکدیر، اورت بولودونون ایچینده یئرلشیر و تقریباً [[ گؤنش یولو]] مستویسی ایله دوزلنیب....' ایله ياراتدی 1594267 wikitext text/x-wiki آسترونومی‌ده '''هیلز بولودو''' ( [[اینگیلیس دیلی|اینگلیسجه]] : '''Hills cloud''' ) (داخیلی اورت بولودی و داخیلی بولود دا آدلانیر) نظریه‌سی چوخ چوخ بؤیوک بیر اولدوز دورنده بیر دیسکدیر، اورت بولودونون ایچینده یئرلشیر و تقریباً [[ گؤنش یولو]] مستویسی ایله دوزلنیب. اونون خاریجی سرحدینین گونشدن تقریباً ۲۰.۰۰۰-۳۰.۰۰۰ آسترونومیک واحید (AU) مسافه‌ده، داخیلی سرحدینین ایسه داها آز موشخص اولان، هیپوتتیک اولارق ۲۵۰-۱۵۰۰ آسترونومیک واحید مسافه‌ده یئرلشیر ؛ پلانتر و کوئیپر قورشاغینی دؤنرگه لریندن چوخ اؤترکده یئرلشیر - آما مسافه‌لر داها بؤیوک اولا بیله‌لر. اگر موجوددورس، هیلز بولودی، احتمال کی اورت بولوددان تقریباً باشیق دافعه داها چوخ [[ قویروقلو اولدوز]] ایچه‌ده بیلر.<ref>{{cite journal |last1=Nesvorný |first1=David |last2=Dones |first2=Luke |date=8 April 2025 |title=A Spiral Structure in the Inner Oort Cloud |url=https://iopscience.iop.org/article/10.3847/1538-4357/adbf9b |journal=The Astrophysical Journal |volume=983 |issue=1 |publisher=IOP Publishing |page=74 |doi=10.3847/1538-4357/adbf9b |doi-access=free|access-date=27 March 2026}}</ref> f4pu1dypim6r3kj0vqf8m0ai2y50kgk 1594268 1594267 2026-10-20T03:48:57Z H.Ganjeli 58356 /* */ 1594268 wikitext text/x-wiki آسترونومی‌ده '''هیلز بولودو''' ( [[اینگیلیس دیلی|اینگلیسجه]] : '''Hills cloud''' ) (داخیلی اورت بولودی و داخیلی بولود دا آدلانیر) نظریه‌سی چوخ چوخ بؤیوک بیر اولدوز دورنده بیر دیسکدیر، اورت بولودونون ایچینده یئرلشیر و تقریباً [[ گؤنش یولو]] مستویسی ایله دوزلنیب. اونون خاریجی سرحدینین گونشدن تقریباً ۲۰.۰۰۰-۳۰.۰۰۰ آسترونومیک واحید (AU) مسافه‌ده، داخیلی سرحدینین ایسه داها آز موشخص اولان، هیپوتتیک اولارق ۲۵۰-۱۵۰۰ آسترونومیک واحید مسافه‌ده یئرلشیر ؛ پلانتر و کوئیپر قورشاغینی دؤنرگه لریندن چوخ اؤترکده یئرلشیر - آما مسافه‌لر داها بؤیوک اولا بیله‌لر. اگر موجوددورس، هیلز بولودی، احتمال کی اورت بولوددان تقریباً باشیق دافعه داها چوخ [[ قویروقلو اولدوز]] ایچه‌ده بیلر.<ref>{{cite journal |last1=Nesvorný |first1=David |last2=Dones |first2=Luke |date=8 April 2025 |title=A Spiral Structure in the Inner Oort Cloud |url=https://iopscience.iop.org/article/10.3847/1538-4357/adbf9b |journal=The Astrophysical Journal |volume=983 |issue=1 |publisher=IOP Publishing |page=74 |doi=10.3847/1538-4357/adbf9b |doi-access=free|access-date=27 March 2026}}</ref> ==قایناقلار== {{قایناق}} 4sis1ffsrz50e91d3kr20dak4mtrk2b 1594269 1594268 2026-10-20T03:51:49Z H.Ganjeli 58356 /* */ 1594269 wikitext text/x-wiki آسترونومی‌ده '''هیلز بولودو''' ( [[اینگیلیس دیلی|اینگلیسجه]] : '''Hills cloud''' ) (داخیلی اورت بولودی و داخیلی بولود دا آدلانیر) نظریه‌سی چوخ چوخ بؤیوک بیر اولدوز دورنده بیر دیسکدیر، اورت بولودونون ایچینده یئرلشیر و تقریباً [[ گؤنش یولو]] مستویسی ایله دوزلنیب. اونون خاریجی سرحدینین گونشدن تقریباً ۲۰.۰۰۰-۳۰.۰۰۰ آسترونومیک واحید (AU) مسافه‌ده، داخیلی سرحدینین ایسه داها آز موشخص اولان، هیپوتتیک اولارق ۲۵۰-۱۵۰۰ آسترونومیک واحید مسافه‌ده یئرلشیر ؛ پلانتر و کوئیپر قورشاغینی دؤنرگه لریندن چوخ اؤترکده یئرلشیر - آما مسافه‌لر داها بؤیوک اولا بیله‌لر. اگر موجوددورس، هیلز بولودی، احتمال کی اورت بولوددان تقریباً باشیق دافعه داها چوخ [[ قویروقلو اولدوز]] ایچه‌ده بیلر.<ref>{{cite journal |last1=Nesvorný |first1=David |last2=Dones |first2=Luke |date=8 April 2025 |title=A Spiral Structure in the Inner Oort Cloud |url=https://iopscience.iop.org/article/10.3847/1538-4357/adbf9b |journal=The Astrophysical Journal |volume=983 |issue=1 |publisher=IOP Publishing |page=74 |doi=10.3847/1538-4357/adbf9b |doi-access=free|access-date=27 March 2026}}</ref> [[File:Relationship of the Kuiper Belt to the Oort Cloud (opo0204i).jpg|300px|thumb|بیر اینجه گؤرونتو [[اورت بولودو]] ، هیلز بولودو و [[ کوئیپر قورشاغی]]]] ==قایناقلار== {{قایناق}} jc33992khf7c9o1fua60waf5d4iwe6a 1594270 1594269 2026-10-20T03:52:34Z H.Ganjeli 58356 /* */ 1594270 wikitext text/x-wiki آسترونومی‌ده '''هیلز بولودو''' ( [[اینگیلیس دیلی|اینگلیسجه]] : '''Hills cloud''' ) (داخیلی اورت بولودی و داخیلی بولود دا آدلانیر) نظریه‌سی چوخ چوخ بؤیوک بیر اولدوز دورنده بیر دیسکدیر، اورت بولودونون ایچینده یئرلشیر و تقریباً [[ گؤنش یولو]] مستویسی ایله دوزلنیب. اونون خاریجی سرحدینین گونشدن تقریباً ۲۰.۰۰۰-۳۰.۰۰۰ آسترونومیک واحید (AU) مسافه‌ده، داخیلی سرحدینین ایسه داها آز موشخص اولان، هیپوتتیک اولارق ۲۵۰-۱۵۰۰ آسترونومیک واحید مسافه‌ده یئرلشیر ؛ پلانتر و کوئیپر قورشاغینی دؤنرگه لریندن چوخ اؤترکده یئرلشیر - آما مسافه‌لر داها بؤیوک اولا بیله‌لر. اگر موجوددورس، هیلز بولودی، احتمال کی اورت بولوددان تقریباً باشیق دافعه داها چوخ [[ قویروقلو اولدوز]] ایچه‌ده بیلر.<ref>{{cite journal |last1=Nesvorný |first1=David |last2=Dones |first2=Luke |date=8 April 2025 |title=A Spiral Structure in the Inner Oort Cloud |url=https://iopscience.iop.org/article/10.3847/1538-4357/adbf9b |journal=The Astrophysical Journal |volume=983 |issue=1 |publisher=IOP Publishing |page=74 |doi=10.3847/1538-4357/adbf9b |doi-access=free|access-date=27 March 2026}}</ref> [[File:Relationship of the Kuiper Belt to the Oort Cloud (opo0204i).jpg|300px|thumb|بیر اینجه گؤرونتو [[اورت بولودو]] ، هیلز بولودو و [[کویپر قورشاغی]]]] ==قایناقلار== {{قایناق}} tjfod6wy53uo0frzdvsmsym1tvce9xz